Cebirsel topoloji

cebirsel topoloji, topolojik uzayları cebirsel gereç ve yöntemlerle inceleyen matematik dalı. matematikte bir kümenin üzerine döşenecek yapı, yönelinen matematik dalını belirler. bir kümeye bir ya da birkaç işlem konarak sayılar kuramı ya da cebir yapmaya başlanabilir. kümenin üzerine bir topoloji koyaraksa topoloji ve, ayrıca uzunluk koyarsak, geometri yapmaya başlanır. üzerine topoloji konmuş bir uzayı (örneğin herhangi boyutlu bir öklit uzayı) incelemek için kimi cebirsel, aritmetik veya topolojik değişmezler tanımlanır; bunlar aracılığıyla topolojik uzayın özellikleri ayırdedilir. örneğin tıkızlık, bağlantılılık, sayılabilirlik bu tür değişmezlerdir. topolojik eşyapısal (birbirlerine homeomorfik) iki uzaydan biri bu değişmeze sahipse diğeri de buna sahip olmalıdır. yani, eğer iki uzay için ayrı ayrı bakılan bir değişmez aynı değilse, bu iki uzay eşyapısal olmayacaktır. yukarıda anılan en eski değişmezlerin hemen ardından inşa edilen  klasik değişmezler cebirsel olanlardır.

i̇nşa 

topolojik uzaylara cebirsel değişmezler inşasında amaç şudur: her bir  uzayı için  olarak gösterilecek bir cebirsel nesne  kurulacak. ayrıca  uzayından  uzayına sürekli bir  gönderimi, uzaylara karşılık gelen bu yeni cebirsel nesneler arasında cebirsel yapıları gözeten ve   olarak gösterilecek gönderimler (morfizmalar) tarif edecek. yani, topolojik kategoriden cebirsel kategorilere izleç(fonktör) inşa edilecek. örneğin  bir grup/halka/cisim/modül olarak inşa edilmişse,  gönderimi grup/halka/cisim/modül homomorfizması olacak. üstelik, inşa gereği, bu cebirsel nesneler ve gönderimler şu özellikleri sağlayacak:

(1)   ve  için 
 olacak. 
(1') ya da 'nin cinsine göre   
olacak.

(2)   birim gönderimine karşılık gelen  , birim gönderim olacak.

topolojik uzaylara karşılık gelen ve bu koşulları sağlayan bir  cebirsel nesnesi icat edilmiş olsun. eğer , 'ten 'ye bir topolojik eşyapıysa, 'nin tersi vardır ( diyelim) ve  de bir eşyapıdır. dolayısıyla topolojik eşyapının tanımı gereği  ve  olur. yukarıdaki (1) ve (2) koşullarından,
 ve 
elde edilir. birinci eşitlikten  örten ikinciden  birebir olmak zorunda kalır. yani  bir cebirsel eşyapı olur.

şunu göstermiş olduk: (1) ve (2) sağlandığı sürece eşyapısal topolojik uzayların cebirsel nesneleri (grup, halka vs.) de birbirlerine eşyapısal olacak.

örnekler 
burada birkaç cebirsel topolojik değişmez inşası özetlenecek.

temel grup 

topolojik uzaylara karşılık gelen en basit cebirsel değişmezdir. bir  uzayı ve içinde bir  noktasına karşılık,  olarak gösterilen bir gruptur.

öncelikle,  uzayında  sürekli bir eğri, [0,1] kapalı aralığından 'e giden sürekli bir gönderimdir.  ve  iki eğri olsun.  ile 'nin ucuca eklenmesiyle oluşan eğriyi  olarak gösterelim.  noktasından başlayan ve aynı noktada biten tüm eğrilerin kümesiniyse  ile gösterelim. eğer herhangi iki eğriyi anlatan gönderimler birbirlerine homotopikse bu iki eğriye  denk eğriler diyeceğiz. gösterilebilir ki bu ilişki   üzerinde gerçekten bir denklik bağıntısıdır. 
böylece oluşturulan denklik sınıflarının kümesi üzerinde ucuca ekleme işlemi hala iyi tanımlıdır; yani eğer  eğrisi 'ye  eğrisi de 'ye homotopikse,  ile 
eğrileri de birbirine homotopiktir. bu denklik sınıflarını eleman olarak ve ucuca eklemeyi de işlem olarak kabul eden cebirsel nesne, gösterilebilir ki bir gruptur.
 ve  verildiğinde böylece inşa edilen gruba 'in 'daki temel grubu denir ve 
 olarak gösterilir.

örneğin gerçel sayı doğrusunun () herhangi bir noktasındaki temel grubu tırışka (aşikar) gruptur; yani tek elemanlı gruptur. oysa çemberin () herhangi bir noktasındaki temel grubu  grubuna izomorfiktir. dolayısıyla,  ile  birbirlerine topolojik eşyapısal olamazlar. bunu daha önceden de biliyorduk; çünkü  kompakt değildir ama  kompakttır.

yukarıdaki örneklerin aksine,  genelde değişmeli bir grup değildir. daha genel olarak, verilen her grup icin temel grubu o grup olan bir uzay inşa etmek mümkündür.

homoloji grupları 
homoloji grupları  ile gösterilen gruplardır. temel grubun aksine homoloji gruplarının inşaları zor, hesaplanabilirlikleri kolaydır. her  uzayına,  ile gösterilen bir zincir kompleksi denk gelir. zincir kompleksi, tanım gereği, bir değişmeli grup dizisinden ibarettir.  in elemanları  ile gösterilir. bu zincir kompleksinin ardıl koordinatları,  ile gösterilen sınır morfizmazları ile bağlanmıştır. başka bir ifadeyle, 

ifadesi  i göstermektedir. bu  gönderimlerinin temel özelliği  olmasıdır. yani, sınır morfiması art arda iki kere uygulandığında 0 morfizmasını verir. bu özelliğin bir sonucu olarak, bir morfizmanın imaj kümesi bir sonraki mozfizmanın 0 kümesinin, yani çekirdeğinin, içindedir. i̇maj gruplarını  ve çekirdekleri  ile gösterirsek,  grubu   in  e bölümü ile bulunur.

yukarıda tanımlanan  grupları, ˙gruplarının fonksiyonları olduklarından,  değiştirildiğinde farklı  grupları elde edilir.  in inşasına göre,  lere değişik isimler verilir.  grubu,  uzayının tekil fonksiyonları kullanılarak tanımlanmış ise, elde edilen homoloji teorisine tekil homoloji teori denir. benzer şekilde basit homoloji, demet homolojisı gibi farklı homoloji teoreleri elde etmek mümkündür. bu teorilerin birçoğu  kategorisinde aynı sonucu verir. bazı özel homoloji teorileri, mesela borel-moore homoloji teorisi, lokal tıkız uzaylar için dizayn edilmiştir.

genel olarak, topolojik kategori üzerindeki homoloji teorisi, o topolojik kategori ile değişmeli bir kategori arasında bir izleç tir.   ile objeleri  olan ve okları sürekli gönderimler olan topolojik kategoriyi gösterelim.  izleci her  ikilisine bir basamaklı değişmeli grup  ve her sürekli gönderim   ye de bir morfizma   atar. ayrıca,  ile  arasında   doğal geçiş izleçleri vardır.  nin bir homoloji teorisi olması için, aşağıda listelenen beş koşulun sağlanması gerekir. bu koşul listesine eilenberg-steenrod-milnor koşulları denir.

(1) homotopy koşulu:   haritaları homotopik iseler, bunlara denk gelen morfizmalar aynı olmalıdırlar.

(2) tamlık koşulu:   ve  , doğal alt uzaylık haritaları ise, 

tamdır.

(3) kesme koşulu:  açık kümesinin kapanışı  nın içinde ise, dahil olma haritası  ya denk gelen  morfizma birerbir ve örten olmalıdır.

(4) boyut koşulu: sadece bir noktası olan uzayın bütün homoloji grupları 0 olmalıdır.

(5) toplamsal koşul: uzayların topolojik toplamlarının homolojisi, homolojilerinin dik toplamı olmalıdır.

bazı homoloji teorileri yukarıda verilen bütün koşulları sağlamayabilir. tekil homoloji bu koşulların hepsini sağlar ve homoloji gruplarının hesaplanabilirliği kesme koşulunun bir sonucudur. tekil homolojinin, kesme koşulunu sağladığı gösterilirken altbölüm tekniği kullanılır.

kohomoloji grupları

homotopi grupları 
yukarıda anlatılan temel grup kısmında  tanımlandı. burada,  noktası sabitlenmişti ve başlangıç bitiş noktaları  olan eğrilerin homotopi sınıfları kullanılmıştı. başlangıç ve bitiş noktaları aynı olan eğrilere döngü denir. bu eğriler  tipinde sürekli fonksiyonlardır. homotopi kavramı,  in  teki döngülerinin sürekli değişimini izah etmek icin dizayn edilmiştir.  yerine çok boyutlu  kürelerini kullanırsak, "döngü" ler "çok boyutlu döngüler" e dönüşürler. örnek olarak, çember (yani ) ve küre (yani ) yi düşününüz. çemberin bir noktasından başlayan döngüler çemberin kendisidir veya tam katlarıdır. kürenin bir noktasından başlayan döngüler çember şeklindedirler fakat küre nin yüzeyi üzeyinde ki her noktadan bir küre daha, yani çok boyutlu döngü, başlamaktadır. benzer şekilde 3-boyutlu küre üzerindeki her nokta için 1-boyutlu döngülerin, 2-boyutlu kürelerin ve 3-boyutlu kürelerin homotopik değişimleri incelenebilir.

 grubu 1-boyutlu döngülerin sürekli değişim(homotopi) sınıflarının grubu iken  grubu boyutlu kürelerin sürekli değişim grubudur. k sayısı biren büyük ise  değişmelidir. örnek olarak, ,  ,  ve  için  verilebilir.

bu cebirsel gruplar arasındaki en temel ilişki, lifli fonksiyonlara (fibrasyon) tayin edilen  tam-uzun homotopi zinciridir.  lifi verilsin. doku kümesini  ile gösterelim. bu durumda, homotopi grupları arasında şöyle bir münasepet vardır:   

bu tam-uzun zincirde kullanılan  morfizması  tarafından belirlenir.  morfizması  doku kümesini  uzayına gömen  tarafından belirlenir.  ise bağlantı morfizmasıdır.  için  bir gruptur fakat  bir grup değildir. bundan dolayı, yukarıda verilen zincirin 0-ıncı basamağındaki "tam" lığı sadece tanım ve değer kümelerinin örtüşmesine denk gelir. yandaki şekilde bir fibrasyon örneği izah edilmiştir. resimde  uzayı  olarak alınmıştır.  uzayı, dörtgensel uzayın, yani  nin, içine çizilmiş siyah bölgedir.

cebirsel topolojinin temel teoremleri 

bu kısımda  ikilisinin verildiğini kabul ediyoruz.  ı hesaplamak için kullanılan en temel teorem, seifert- van kampen teoremidir. bu teoremin kullanılabilmesi için,  uzayının kesişimleri boş olmayan iki açık kümenin birleşimi şeklinde yazılabiliyor olması gerekmektedir. ayrıca, bu altuzayların ve kesişimlerinin temel gruplarının bilinmesi gereklidir.

teorem : (seifert-van kampen) ,  ve  kümeleri  içerisinde açık olsunlar. ayrıca,  ve  kümeleri yol bağlantılı olsunlar. bu durumda,  ilaveli çarpım grubuyla  grubu izomorfturlar.

bu teoremin homoloji versiyonu mayer-vietoris teoremidir.

teorem : (mayer-vietoris)  uzayı  gibi iki altuzayın içlerinin birleşimi olsun. ,  ve  gömmeleri 

tam zincirini üretir. bu tam zincir ise aşağıdaki tam-uzun homoloji zincirini üretir: 
 

 ve  uzaylarının homoloji modülleri biliniyorsa, mayer-vietoris zincirinin tamlık özelliği kullanılarak  uzayının homoloji modülleri elde edilebilir.

homotopi ve homoloji grupları arasındaki münasepet hurewicz teoremi olarak bilinmektedir:

teorem : (hurewicz teoremi)  olsun.  ile  eşyapılıdırlar. bu izomorfizm  ile  doğal izomorfizma ile aynıdır.

bu teoremin en aşikar örneği,  değişmeli olduğunda  olmasıdır.

kaynakça 
 
 

cebirsel topoloji