1983 Türkiye genel seçimleri

1983 türkiye genel seçimleri, 12 eylül darbesinin ardından yapılan ilk genel seçimdir. bu genel seçim ile tbmm 17. dönem milletvekilleri seçildi. seçimlere millî güvenlik konseyi'nin izin verdiği üç parti katıldı.

turgut özal liderliğinde kurulan anavatan partisi, 400 kişiden oluşan türkiye büyük millet meclisi'nde 211 milletvekili çıkartarak tek başına iktidar, özal da başbakan oldu.

seçim öncesi 
12 eylül askeri yönetimi, türkiye’nin siyasal yaşamını şekillendirirken, siyasetin felsefesini, önemli isimlerini, kurumları radikal bir biçimde değiştirip, yeniden yapılandırmayı hedeflemişti. bu bağlamda, 16 ekim 1981 tarih ve 2533 sayılı "siyasi partilerin feshine dair kanun" ile bütün partiler feshedildi. 7 kasım 1982'de yapılan referandumda yüzde 91,37 evet oyuyla kabul edilen 1982 anayasası'nın geçici 4. maddesiyle 12 eylül 1980 öncesi dönemin siyasetçilerine 5 ve 10 yıl süreyle yasaklar getirildi.

12 eylül 1980 darbesi'nin ardından yasaklanan siyasi faaliyetler, anayasa'nın kabul edilmesinden sonra, danışma meclisi'nin (dm) kabul ettiği ve milli güvenlik konseyinin (mgk) onayından geçen siyasi partiler kanunu'nun 24 nisan 1983'te yürürlüğe girmesiyle kademeli olarak serbest bırakıldı. yasanın geçici hükümlerine göre, ilk genel seçim sonucu yüksek seçim kurulu'nca (ysk) ilan edilinceye kadar geçen süre içinde kurulacak partilerin kurucu listeleri mgk'nin onayından geçecekti. yeni kurulacak partiler ancak mgk'nin onayından geçmiş en az 30 ku­ru­cu üye bulunması koşuluyla seçimlere katılabileceklerdi. yeni partiler 12 eylül darbesi'ne karşı beyan ve davranışta bulunamayacaklardı. siyasi partiler kanunu'nu haziran 1983'te mgk'nin onayından geçen seçim kanunu izledi. mgk, siyasi parti kurucuları listesini olduğu gibi milletvekili adayları listesini de inceleyebilecek, uygun bulmadıklarını veto edebilecekti. se­çim ka­nu­nun­da, 1980 ön­ce­si koa­lis­yon­la­ra ve bil­has­sa milli selamet partisi (msp) ve milliyetçi hareket partisi’ne (mhp) du­yu­lan hu­su­me­tin bir so­nu­cu ola­rak, ül­ke ve se­çim çev­re­sin­de ba­raj uy­gu­la­ma­sı ge­ti­ril­di.

nisan 1983 sonlarında, yeni siyasi partilerin kurulması için siyasi etkinlikler kademeli olarak serbest bırakıldı. yasal düzenlemeler merkez sağ ve merkez solda iki siyasi partinin oluşmasına izin verecek biçimde yapılmıştı. merkez sağ parti için öngörülen başkan adayı başbakan bülend ulusu idi. ulusu, süleyman demirel'in desteğini almak istemesine rağmen, beklediği desteği alamadı. siyasi parti kurma faaliyetlerinin yeniden başladığı bu dönemde siyasi yasaklı olan süleyman demirel tepkisini "tapulu arazime gecekondu yaptırmam" diyerek gösterdi.

ulusu'nun temasları bir sonuç vermeyince, yeni bir ad arandı ve 16 mayıs 1983'te emekli orgeneral turgut sunalp başkanlığında milliyetçi demokrasi partisi (mdp) kuruldu. "12 eylül ruh ve felsefesinin devamı" olduğunu açıklayan mdp'nin kurucuları arasında çok sayıda emekli general ve dm üyesi vardı. i̇kinci ve mgk tarafından öngörülmeyen bir parti kurma girişimi de, 1982'de bülend ulusu hükûmetinden ayrılmış olan turgut özal'dan geldi. ulusu hükûmetinde başbakan yardımcısı olan özal 1982'deki bankerler krizi'nden sonra maliye bakanı kaya erdem'le birlikte hükûmetten istifa etmişti. özal'ın kurduğu anavatan partisi (anap), 24 ocak kararları'yla başlayan liberalleşme ve ekonomik istikrar programının sürüdürülmesi için iktidar talebinde bulunuyordu. eski partilerden hiçbirinin devamı olmadığını ama hepsini içinde barındırdığını, dört eğilimi birleştirdiğini iddia eden anap kadrosu ağırlıklı olarak bürokratlar ve bankacılardan oluşuyordu. bülent ecevit'in siyasi yasaklı olması nedeniyle bir liderlik bunalımının baş gösterdiği merkez solda kurulan ilk parti, halkçı parti (hp) oldu. hp'nin ilk genel başkanı, i̇smet i̇nönü'nün özel kalem müdürlüğünü, ulusu'nun da başbakanlık müsteşarlığını yapmış olan necdet calp'ti. mgk'nin öngörüsü dışında kurulan sosyal demokrat eğilimli olan ve asıl cumhuriyet halk partisi kadrolarını bünyesinde bulunduran sosyal demokrasi partisi (sodep) ise 6 haziran 1983'te kuruldu. i̇smet i̇nönü'nün oğlu erdal i̇nönü önceleri isteksiz davranmasına rağmen daha sonra partinin başkanlığını kabul etti.

mgk'nin öngörüsü dışında kurulan partilerden biri, kuruluşunu süleyman demirel'in yönlendirdiği büyük türkiye partisi (btp) idi. emekli orgeneral ali fethi esener başkanlığındaki btp adalet partisi (ap) kadrolarından oluşuyordu. ke­nan ev­ren'in çok sert eleş­ti­ri­le­rine hedef olan btp 31 mayıs 1983'te, mgk’nın 79 sayılı kararı ile eski bir partinin ardılı olduğu gerekçesiyle kapatıldı. bu partinin kurucuları da siyasi yasaklılar listesine alındı. aynı kararla 2'si btp'li (hüsamettin cindoruk ve mehmet gölhan), aralarında süleyman demirel ve i̇hsan sabri çağlayangil'in de olduğu 7 eski ap'li ile deniz baykal ve arkadaşlarının dahil olduğu 7 eski cumhuriyet halk partisi (chp) üyesi çanakkale, zincirbozan'da bir süre gözetim altına alındı. bir süre sonra yıldırım avcı başkanlığında ve kamuoyunda yine eski ap'nin ardılı olarak bilinen doğru yol partisi (dyp) kuruldu. dyp 20 gün gibi kısa bir sürede 67 ilde ve 427 ilçede örgütlendi, kuruluş dilekçesi de 24 haziran tarihinde i̇çişleri bakanlığı'na verildi.

7 temmuz 1983'te mehmet pamak başkanlığında kurulan muhafazakâr parti yeni milliyetçi hareket partisi'nin (mhp) çekirdeğini oluşturdu. eski milli selamet partililer ise refah partisi'ni kurdular (18 temmuz 1983).

mgk yeni kurulan partilerin kurucu üye listelerini incelemeye aldı. mgk’nın 99 sayılı kararı uyarınca 24 ağustos 1983 tarihine kadar kurucu üye sayısı 30'u bulamayan partiler 6 kasım'daki seçimlere katılamadı. en çok vetoyu sodep ve dyp kurucu listeleri gördü; sodep'in, genel başkan erdal i̇nönü dahil, 21 kurucu üyesi, dyp’nin de birçok kurucu üyesi mgk tarafından veto edildi. bu yüzden iki parti de 30 kurucu üye sayısını tamamlayamadıkları için seçimlere katılamadı. refah partisi ile muhafazakâr parti de mgk'nın kurucularını sürekli veto etmesi ve kurucu sayılarının 30'u aşamaması nedeniyle seçimlere katılamadı.

mgk'nın veto barajını aşıp 30 kurucu üye şartını yerine getirebilen mdp, hp ve anap 6 kasım 1983 genel seçimlerine katılma hakkı elde etti. seçimlere katılacak üç parti, aday listelerini 4 eylül tarihinde ysk'ya verdiler. ysk geçici adaylık listelerini 9 eylül tarihinde ilan ettikten sonra adaylar mgk tarafından incelendi. mgk toplam 1683 milletvekili adayından 672’sini veto etti. mdp’den 74, anap’tan 81, hp’den 89 adayın yanı sıra, 428 bağımsız aday veto edildi. 30 eylül 1983'te mgk'nın onayından geçip, 4 ekim tarihinde yayınlanan kesinleşmiş aday listelerinde hp 11, anap 8 ve mdp 3 eksik adaylıkla seçimlere girdi.

kampanya dönemi boyunca anap, 12 eylül 1980 öncesinde türkiye'de etkili olan dört siyasi eğilimi içerdiğini ileri sürdü; iktisadi ve toplumsal sorunların önemini vurguladı, 24 ocak kararları'ndan uzaklaşıldığını savundu. mdp, 12 eylül rejiminin ardılı olarak anarşi ve terörle mücadeleyi propagandasına temel aldı. hp, seçim kampanyasında devletçiliğe ağırlık vereceğini, işsizlik sigortasını gerçekleştireceğini ileri sürdü.
22 ekim 1983'te trt'de liderlerin katıldığı açık oturumun en gergin anları necdet calp ile turgut özal arasındaki özelleştirme tartışması oldu. cumhurbaşkanı kenan evren, seçimlerden iki gün önce, 4 kasım 1983'te anap'ı ve genel başkanı turgut özal'ı ad belirtmeden hedef alan bir televizyon konuşması yaptı ve halkı bu partiye oy vermemesi konusunda uyardı. ancak evren, bazı çevrelerce bu hareketiyle askeri yönetimin güdümünde gösterilen ve giderek zayıflayan mdp'nin oylarını artırmaktan çok askeri yönetime duyulan tepkiyle turgut özal'ın oylarını artırmayı hedeflemişti.

seçim sistemi 
1982 anayasası ile cumhuriyet senatosu kaldırıldı, tbmm üye sayısı da 400 olarak belirlendi. yeni anayasa, seçimlerin, serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve denetim altında, 5 yılda bir yapılmasını hükme bağladı. ayrıca 10 haziran 1983 tarihinde kabul edilen 2839 sayılı milletvekili seçimi kanunu’na göre 1969, 1973 ve 1977 seçimlerinde uygulanan barajsız d’hondt seçim sistemi kaldırılmış yerine ülke barajlı (%10) ve seçim çevresi barajlı (geçerli oyların seçim çevresinin çıkaracağı milletvekili sayısına bölünmesiyle ortaya çıkan) d’hondt sistemi getirildi.

seçim sisteminin özelliği nedeniyle siyasi partiler genel ve seçim çevresi barajlarını aşmak zorunda kalırken, bağımsız adaylar ise sadece seçim çevresi barajını aşmak zorunda oldular. hiçbir adayın seçim çevresi barajını aşamaması hâlinde geçerli oylar siyasi partiler ve bağımsızlar arasında milletvekili sayısına ulaşana kadar bölünmesi ve büyüklük sıralamasına göre dizilmesiyle milletvekillikleri paylaştırıldı.

1983 seçimi ile birlikte, illerin çıkaracağı milletvekili sayıları esas alınarak ilk kez seçim çevreleri oluşturuldu. daha önceki seçimlerde her il bir seçim çevresi olarak kabul edildi. 2839 sayılı kanun’a göre, milletvekili sayısı 7’ye kadar olan iller bir seçim çevresi sayılırken, milletvekili sayısı 7’den fazla olan iller bölünerek yeni seçim çevreleri oluşturuldu. 83 seçim çevresinin oluşturulduğu 1983 genel seçimlerinde, i̇stanbul'da 6, ankara'da 4, i̇zmir'de 3, adana, bursa, konya, manisa, samsun ve zonguldak'ta ikişer seçim bölgesi oluşturulurken, diğer illerdeyse her il bir seçim bölgesi sayıldı.

sonuçlar 

84.075 sandıkta toplam 18.238.362 kişinin oy kullandığı seçimlerde, 680 seçim kurulunda, 680 hakim, 801 hakim yardımcısı, 4.080 diğer kesim üye ve sandık başında da 593.486 kişi görev yaptı.
evren'in konuşmasına rağmen, seçimler ezici bir anap başarısıyla sonuçlandı. geçerli oyların % 45.14'ünü elde eden anap 400 üyeli tbmm'de 212 milletvekili kazanırken, hp oyların % 30,46 ile 117 milletvekilliği elde etti. seçimlerin favorisi sayılan mdp ise oyların % 23,27 ile ancak 71 milletvekili çıkarabildi. anap bingöl'de üç milletvekilliğini de kazanmasına rağmen bir adayı veto edilmiş olduğu için milletvekili sayısı 212'den 211'e geriledi. 4 aday (haluk bayülken, sabahattin özbek, cafer tayyar sadıklar, bülend ulusu) mdp listelerinde bağımsız olarak yer almak suretiyle seçildi. 12 kadın milletvekili tbmm'ye seçilirken, seçimlere 42 seçim çevresinden katılan 50 bağımsız adayın hiçbirisi yeterli oyu alamadı.

turgut özal 20 kasım'da cumhurbaşkanı kenan evren tarafından hükûmeti kurmakla görevlendirildi. 24 kasım 1983'te toplanan tbmm'de başkanlık divanı'nın oluşmasıyla mgk'nin görevi sona erdi. 13 aralık'ta özal başbakanlığında anap hükûmeti kuruldu.

1983 genel seçimlerinin sonuçları:

i̇llere göre seçim sonuçları

kaynakça 

 
türkiye'de genel seçimler