Uygur Kağanlığı

uygur kağanlığı (eski türkçe: 𐱃𐰆𐰴𐰕:𐰆𐰍𐰕:𐰉𐰆𐰑𐰣, toquz oγuz budun, tang dönemi isimleri, modern hanyu pinyin ile: geleneksel çince: 回鶻 ; basitleştirilmiş çince: 回鹘 ; pinyin: huíhú veya geleneksel çince: 回紇 ; basitleştirilmiş çince: 回纥 ; pinyin: huíhé), 8.ve 9. yüzyılların ortaları arasında yaklaşık bir yüzyıl boyunca var olan bir türk imparatorluğuydu. çinliler tarafından jiu xing (dokuz klan), dokuz oğuz veya dokuz tuğluk olarak adlandırılan bir kabile konfederasyonuydu.

etimoloji 
çin kaynaklarında huei-ho, wei-ho, huei-hu, wei-qu-er vb. şekilde görülen uygur adının anlamı 974'te yazılan chiu wu-tai-shihde şahin süratiyle dolaşan ve hücum eden şeklinde açıklanmaktadır. fakat bunun bir yakıştırma olduğu bellidir. etimolojik olarak uygur adının uy (takip etmek)+gur (salgur gibi) tarzında ortaya çıktığı ileri sürülmüş ise de, o tarihlerde kullanılan türkçe'de de "takip etmek" manasındaki eylem kökünün "ud-" biçiminde olduğu antitezinden hareketle sözcüğün oy (oymak, baskı yapmak) + gur ve kuvvetli bir olasılıkla uy (akraba, müttefik)+ gur şeklinde türediği savunulmaktadır. nitekim tarihsel süreçte ortaya çıkan "on uygur" federatif adının "on müttefik" manasına kullanılmış olma olasılığı tarihsel gerçeklik açısından ağır basar.

uygur adıyla ilgili bir diğer mesele ise i̇slam kaynaklarında her zaman ve çin kaynaklarında bazen kendilerine verilen dokuz oğuz adının kökeni ve ne şekilde ortaya çıktığıdır. aslında uygurlar'dan ayrı bir budun (boylar birliği, ulus) olan dokuz oğuzlar, göktürk siyasi otoritesinin dayandığı topluluk idi. bu anlamda ayrı bir etnik yapı oluşturmayıp kendiliğinden türk budununu oluşturan boylara verilen isimdi.

zaten çin kaynaklarında kendilerinden türklerin dokuz kabilesi, göktürkler'den ise "dokuz kabilenin türkleri" diye bahsedilmesi; nitelik yönünden benzerliği ortaya koymaktadır. i̇şte bu dokuz oğuz boylarına -başka bir deyişle- dokuz adet oğuz boyuna, dokuz oymaktan oluşan- uygur boyunun eklenmesiyle "on-uygur" denilen siyasal birlik ortaya çıkmıştır ve böylece uygur adı ile dokuz oğuz adı birlikte ve bazen karıştırılarak kullanılagelmiştir.

 tarihçe 

yükseliş dönemi
657'de batı türk kağanlığı tang hanedanı tarafından yenildi ve ardından uygurlar tang hanedanlığına sığındı. bundan önce uygurlar, 627'de tibet i̇mparatorluğu'na ve türklere karşı savaştıklarında tang ile ittifak kurma eğilimi göstermişlerdi.

742'de uygurlar, karluklar ve basmiller i̇kinci türk kağanlığı'na isyan ettiler.

744'te basmiller, başkent ötüken'i ele geçirdi ve hüküm süren özmiş kağan'ı öldürdü. aynı yıl içinde basmillere karşı bir uygur-karluk ittifakı kuruldu ve onları yendiler. uygur kağan'ın kişisel adı qulluğ boyla'ydı (çince:骨力裴羅). tüm kabilelerin en yüksek hükümdarı olduğunu iddia ederek kutlug bilge kül kağan (şanlı, bilge, kudretli kağan)unvanını aldı. başkentini ordu-balık'ta kurdu. çin kaynaklarına göre, uygur i̇mparatorluğu toprakları "doğu ucunda, şivey topraklarını, batıda altay dağları'nı, güneyde gobi çölü'nü kontrol altına aldı, böylece eski hiung-nu'nun tüm topraklarını kaplamış oldu".

745'te uygurlar göktürklerin son kağanı kulun beg'i  (白眉可汗 鶻隴匐) öldürdüler ve başını tang'a gönderdiler.altın çağ747'de kutluk bilge kül kağan öldü ve yerine en küçük oğlu bayan çor kağan geçti. tang ile bir dizi ticaret karakolu inşa ettikten sonra, kağan sermayeyi ordu-balık ve bay balık'i inşa etmek için kullandı. yeni kağan daha sonra tüm bozkır halklarını bayrağı altına almak için bir dizi sefer başlattı. bu süre zarfında imparatorluk hızla genişleyerek sekiz oğuzları, kırgızları, karlukları, türgeşleri, dokuz tatarları, çikleri ve basmilleri uygur egemenliğine soktu.
 
755'te an luşan, tang hanedanına karşı bir isyan başlattı ve tang i̇mparatoru suzong, 756'da bayançur han'dan yardım istedi. kağan bunu kabul etti ve en büyük oğluna tang imparatoruna askerlik hizmeti vermesini emretti. yaklaşık 4.000 uygur atlısı, 757'de çang'an ve luoyang'ı geri almak için tang ordularına yardım etti. luoyang'daki savaştan sonra uygurlar şehri üç gün boyunca yağmaladılar ve ancak büyük miktarda ipek çıkarıldıktan sonra durdular. yardımları için 20.000 rulo ipek gönderdiler ve onlara onursal unvanlar verdiler. buna ek olarak, at ticareti her at için 40 rulo ipeğe sabitlendi ve uygurlara çin'de kalırken "misafir" statüsü verildi. hanedanlar karşılıklı evlilikler yaptılar. uygur prensesi bir tang prensiyle evliyken bayançur han ise prenses ninguo ile evlendi.

758'de uygurlar yönlerini kuzey yenisey kırgızlarına çevirdiler. bayançur han, bir kırgız ordusunu katletmeden ve kağanlarını idam etmeden önce ticaret karakollarından birkaçını yok etti.

759'da uygurlar, isyancıları bastırmak için tang'a yardım etmeye çalıştı ancak başarısız oldu. bayançur han öldü ve yerine oğlu tengri bögü kağan geçti.  762'de tengri bögü, tang'ı 4.000 askerle işgal etmeyi planladı, ancak müzakerelerden sonra taraf değiştirdi ve luoyang'daki isyancıları yenmelerine yardımcı oldu. savaştan sonra uygurlar şehri yağmaladılar. halk korunmak için budist tapınaklarına kaçtığında uygurlar onları yakıp yıktı ve 10.000'den fazla kişiyi öldürdü. yardımları için tang, gitmeleri için 100.000 parça ipek ödemek zorunda kaldı. sefer sırasında kağan, onu maniheizmle tanıştıran rahiplerle karşılaştı. o zamandan beri uygur kağanlığı'nın resmi dini maniheizm oldu.

parçalanma dönemi

779'da bögü kağan, soğd saraylarının tavsiyelerine dayanarak tang hanedanlığı'nı işgal etmeyi planladı. ancak tengri bögü'nün amcası tun baga tarkan bu plana karşı çıkarak onu ve "kağan'ın ailesi ve soğdlar arasından yaklaşık iki bin kişiyi öldürdü." tun baga tarkan, alp kutlu bilge ("muzaffer, şanlı, bilge") unvanıyla tahta çıktı ve kağanlığın birliğini güvence altına almak için tasarladığı yeni bir dizi yasa uyguladı. saltanatı sırasında maniheizm bastırıldı, ancak halefleri onu resmi din olarak ilan etti.

780'de çang'an'dan haraç alarak ayrılırken bir grup uygur ve soğd öldürüldü. tun tazminat olarak 1.800.000 ip talep etti ve tang bu tutarı altın ve ipek olarak ödemeyi kabul etti.

 kültür ve medeniyet 
türk boyları arasında tarım toplumunun ilk örnekleri bu dönemde görülür. tarım yapabilmek için şehirler kurulmuştur. göçer hayatın izin vermediği kültür birikimi sağlanmıştır. günümüz türk devletlerine varan birçok özellik ilk olarak uygurlarda görülür. i̇bn fadlan dönemin seyyahlarında uygur kültürünün zenginliğinden bahsedilmiş, birçok dinin bir arada yaşaması betimlenmiştir. türklerin ata dini olan tengricilik ile budizm, maniheizm, nesturi hristiyanlık bir arada ve problemsiz şekilde yaşamaktaydı. devlet özellikleri açısından çinlilerce ilginç bulunup, incelemek için elçiler yollanıyordu. budizme geçiş de çinli elçiler vasıtasıyla olmuş, uygurlar diğer kültürler altında ezilmemek için dünyada pek kabul görmeyen maniheizmi tercih etmiştir. mani dini yine bögü kağan zamanında resmî din hâline gelmiştir. sonunda budist yoğunluklu, diğer dinlerin de rahat yaşandığı bir devlet ortaya çıkmıştır. i̇lk hukuk, sivil örgütlenme, vergi, spor, müzik terimler bu dönemde ortaya çıkmıştır. bozkır hayatının anarşik yapısına karşılık uygurlarda hoşgörü ve refah içinde yaşanıyordu. bu özellikler o dönemden kalan binlerce hukuk, sivil ve devlet yazmalarında görülebilir.

i̇lerleyen dönemlerde kansu'da yaşayan uygurlar buda dinine geçtiler. uygurlar ilk zamanlar göktürk alfabesini kullanmış daha sonra ise uygur alfabesini geliştirmişlerdir. moğol devlet teşkilatında görev alan uygur asıllı insanların etkisiyle uygur harfleri moğal ve mançurların da yazısı hâline geldi. uygur yazısı fatih sultan mehmed zamanında da i̇stanbul'daki sarayda öğretilmiştir. fatih'in "otluk beli fetihnamesi" uygur harfleriyle ve doğu türkçesiyle yazılmıştır. uygurlara ait matbaa ve kâğıt tezgâhlarının olduğu da bilinmektedir.

 kağanlar 

 kutluk bilge kül kağan (gulipeilo, guli-pei-lo veya ku-tu-lu pi-chia chüeh ko-han) (744-747), tang hanedanı tarafından kendisine gä kül qağan) (747-759) gulipeilo'nun birinci oğlu moyunçor kağan,
 tengri kağan (tängri qağan) (759-779) gulipeilo'nun ikinci oğlu bögü kağan,
tengri kağan 762 yılında mani (یین مانی āyin e māni; 摩尼教, móní jiào) dinine dönmüş, daha sonra yeğeni tun bağa tarkan tarafından öldürülmüştür.
 alp kutluk bilge kağan (alp qutluğ bilgä qağan) (tun bağa tarkan)  (779-789), 788 yılından sonra çinliler uygurlara huihe (回紇 huíhé) yerine huigu (回鶻 huígu) ismini vermişlerdir,
 külüg bilge kağan (külüg bilgä qağan) (789-790) alp qutluğun birinci oğlu,
 kutluk bilge kağan (qutluğ bilgä qağan) (790-795) alp kutluk'un ikinci oğlu, yaşı küçük olduğundan ülkeyi general kutluk yönetmiştir.
 ay tengride ülük bulmış alp kutluk bilge kağan (ay tängridä ülüg bulmıš alp qutluğ uluğ bilgä qağan) (795-805),
 ay tengride kut bulmış alp külük bilge kağan (ay tängridä qut bulmıš külüg bilgä qağan) (805-808),
 ay tengride kut bulmış alp bilge kağan (ay tängri-dä qut bulmıš alp bilgä qağan) (808-821),
 gün tengride ülük bulmış alp küçlük bilge kağan (kün tängridä ülüg bulmıš alp küčlüg bilgä qağan) (821-824),
 ay tengride kut bulmış alp bilge kağan (ay tängridä qut bulmıš alp bilgä qağan) (kasar tegin) (824-832),
 ay tengride kut bulmış alp külük bilge kağan (ay tängridä qut bulmıš alp külüg bilgä qağan) (832-839) yardımcısı kürebir'in batı'dan gelen şato üç türk boyları ile işbirliği yaptığını duyunca intihar etmiştir, ayrıca 839 yılında çok sert kış olmuş hemen hemen tüm hayvan sürüleri yok olmuş, uygurların yaşam koşulları çok zorlaşmıştır. 
 wuzong (luji qasar) + general külüg bağa'' (839-840).

uygurların aile yapısı

kaynakça 

 
orta asya tarihindeki eski devletler
asya'daki eski monarşiler
eski imparatorluklar
tarihteki türk devletleri
türk hanedanları
asya'daki türk halkları
kağanlıklar
9. yüzyılda varlığı sona eren bölgeler ve ülkeler