Tepedelenli Ali Paşa

tepedelenli ali paşa (arnavutça: ali pashë tepelena, osmanlıca: تپه‌دلنلي علي پاشا; 1744 – 24 ocak 1822), osmanlı devletine isyan etmiş olan yanya valisi. yanya aslanı olarak anılırdı.

kökeni 
kökeni gibi doğum tarihi de tartışmalı olup yanya’nın kuzeybatısında yer alan tepedelen’de muhtemelen 1740 veya 1744’te dünyaya geldi. döneminde yazılmış bazı kaynaklarda tarihin 1750-1751 olarak gösterilmesi dikkat çekicidir. atalarının xvii. yüzyılda kütahya’dan göç etmiş nazif isminde bir mevlevî dervişine dayandığına veya yıldırım bayezid zamanındaki arnavutluk seferine katılıp orada yerleşen anadolu kökenli türk fâtihlerinden geldiğine dair bilgilerin doğruluğunu araştırmak mümkün olmamakla beraber tevcih edilen üç tuğlu paşalık beratında kendisinden anadolulu ali diye bahsedilmektedir.

yaşamı 
tepedelenli ali paşa 1744 yılında bugünkü arnavutluk'un tepelen (arnavutça: tepelena) kasabasında doğdu. zengin ve nüfuzlu  bir ailenin çocuğu olmasına rağmen 1758 yılında babasının öldürülmesinden sonra ailesi nüfuzunu büyük ölçüde kaybetmişti. 1768 yılında zengin bir paşanın kızıyla evlendi ve osmanlı devleti hizmetinde hızla yükselmeye başladı. 1788 yılında yanya valiliğine getirildi.

gücünün artması 
bu dönemde bölgedeki rumlar filiki eterya derneği gibi dernekler kurarak osmanlı devleti'den bağımsızlıklarını kazanmak üzere çalışmalara başlamışlardı.  tepedelenli ali paşa bu bağımsızlık hareketlerini bastırmak için sert önlemler aldı. fakat  osmanlı devleti'nin o dönemdeki zayıflığından yararlanarak arnavutluk ile yunanistan arasındaki epir bölgesinde nüfuz bölgesini genişletti.  osmanlı devleti'nden yarı-bağımsız bir şekilde davranmaya başladı.  değişik avrupa ülkeleriyle çıkarlarına göre doğrudan ilişkiler kurdu. 1809 yılında i̇ngiliz yazar/şair lord byron tepedelenli ali paşa'yı ziyaret etmiş ve bu ziyareti yazılarına konu almıştır.  ayrıca fransız yazar alexandre dumas monte cristo kontu romanında tepedelenli ali paşa'nın kızını konu almıştır. osmanlı devleti tepedelenli ali paşa'nın gitgide artan gücünden rahatsız olmakla birlikte başka sorunlarla uğraşmaktan dolayı uzun süre fazla bir şey yapamadı.

osmanlı devletine isyanı 

tepedelenli ali paşa'nın oğullarıyla birlikte bağımsız bir devlet kurma aşamasına gelmesi üzerine ii. mahmut  mühürdarı mehmet sait halet efendi'nin de etkisiyle tepedelenli ali paşa'yı görevden aldı. fener rum patrikhanesi'nin de ii. mahmut'un bu kararı üzerinde etkili olduğu söylenir. tepedelenli ali paşa bu kararı dinlemedi ve bir isyan başlattı. bu isyanı bastırmak üzere ii. mahmut sadrazam hurşit ahmet paşa'yı tepedelenli ali paşa'nın üzerine gönderdi. bulunduğu yerden ayrılmama yasaklarını çiğnedi ve osmanlı devleti'ne gard aldı. hurşit ahmet paşa, tepedelenli ali paşa'nın işgal ettiği yerleri geri alarak tepedelenli ali paşa'nın oğullarıyla birlikte ordusunu yendi. canına dokunulmaması şartıyla 24 ocak 1822'de teslim olsa da, ileride tekrar isyan çıkarma riskine karşı olarak bu karar bozuldu ve idam edilmesi kararına varıldı. bu haberi alınca silahına davrandığı için, kurşunla vurularak öldürüldü. daha sonra da başı kesilerek i̇stanbul'a gönderildi.

tepedelenli isyanının sonuçları 
bu isyan böylece bastırılmış olmasına rağmen ortaya çıkan kargaşa bağımsızlık isteyen rumların işine yaradı. gitgide örgütlerini güçlendirdiler ve taleplerini arttırdılar. sonunda 1829 yılında yunanistan, rusya'yla yapılan edirne antlaşması'yla bağımsızlığını kazandı.

kaynakça 
özel

genel
 tepedelenli ali paşa'nın çiftlikleri üzerine bir araştırma
 tepedelenli ali paşa'nın oğulları

dış bağlantılar
yanya'da adına yapılmış bir müze bulunmaktadır   12 ocak 2021 tarihinde erişilmiştir
tepedelenli ali paşa hakkında bir makale 
tdv i̇slam ansiklopedisi'nde ali paşa 

 
1744 doğumlular
arnavutluk doğumlular
1822 yılında ölenler
18. yüzyılda arnavutlar
19. yüzyılda arnavutlar
osmanlı paşaları
osmanlı yanya valileri
osmanlı arnavutları
yanya'da ölenler