Fatma Aliye Topuz

fatma aliye topuz veya fatma aliye hanım (; 9 ekim 1862, i̇stanbul - 13 temmuz 1936, i̇stanbul), osmanlı türkü yazar, çevirmen ve aktivist. tanzimat'tan i̇kinci meşrutiyet'e uzanan süreçte roman, felsefe, i̇slam, kadın hakları ve tarih üzerine eserler vermiştir. zafer hanım'ın 1877 yılında yayımladığı aşk-ı vatan adlı bir roman mevcutsa da yazarın tek romanı olduğu için zafer hanım değil, beş roman yayımlayan fatma aliye hanım ilk kadın romancı unvanını aldı.  2009 yılında 50 türk lirası'nın arkasında portresine yer verildi.

hayatı 
9 ekim 1862'de i̇stanbul'da doğdu. hukukçu ve tarihçi ahmed cevdet paşa ile adviye hanım'ın kızıdır. kendisine özel bir eğitim verilmese de ağabeyi ali sedat bey'in evde özel hocalardan aldığı dersleri dinlemesi sayesinde kendini geliştirdi. fransızca merakının ortaya çıkması üzerine ders alarak bu dili çok iyi düzeyde öğrendi.

fatma aliye hanım, 17 yaşında iken 1877-78 osmanlı-rus harbi'ndeki plevne savunması ile ünlü gazi osman paşa'nın yeğeni kolağası faik bey ile evlendi ve dört kızı oldu. (hatice, ayşe, i̇smet, nimet)

evliliğinin ilk 10 yılında ancak eşinden gizli olarak kitap okuyabilen fatma aliye hanım, eşinin bu konudaki tutumunun değişmesinden sonra onun izni ile tercümeler yapmaya başladı. edebî yaşantısı 1889 yılında georges ohnet'in volonté adlı romanını meram adıyla çevirmesi ile başladı. bu romanı "bir hanım" imzasıyla yayımlamıştır. bu başarısıyla babasının dikkatini çeken fatma aliye hanım, kendisinden ders almaya, fikir tartışmaları yapma olanağına kavuşmuştu. "bir hanım"ın gösterdiği çabalar, ünlü yazar ahmed midhat efendi tarafından tercüman-ı hakikat gazetesinde övüldü ve yazar kendisini manevi kızı kabul etti. fatma aliye hanım, bu ilk çevirisinden sonraki çevirilerinde "mütercime-i meram" takma adını kullandı.

1891 yılında ahmed midhat efendi ile birlikte hayal ve hakikat adlı romanı yazdı. romanın kadın ağzından olan kısmı fatma aliye hanım'ın, erkek ağzından olan kısmı ahmed midhat efendi'nin kaleminden çıkmıştı. eser, "bir kadın ve ahmed midhat" imzasıyla yayımlandı. bu romandan sonra ikili uzun süre mektuplaşmış ve bu mektupları tercüman-ı hakikat gazetesinde yayımlanmıştır.

fatma aliye hanım, 1892 yılında muhadarat adlı ilk romanını kendi adıyla yayımladı. bu romanında, bir kadının ilk aşkını unutamayacağı inancını çürütmeye çalıştı. 1899 yılında yayımlanan udi adlı romanında görevi üzerine gittiği halep’te yaşamına tanık olduğu bir kadın udiyi anlattı. bu kitapta mutsuz bir evlilik yapan bedia'nın hikâyesini dönemine göre çok yalın bir dille anlatmıştır. reşat nuri güntekin, edebiyata ilgisini güçlendiren yapıtlar arasında lalasından dinlediği romanlardan sonra fatma aliye hanım'ın udi romanını sayar. eserlerinde kadın gözüyle evlilik, eşler arasındaki uyum, aşk ve sevgi kavramı, birbirini tanıyarak evlenmenin önemi gibi mühim konuları işleyen fatma aliye hanım'ın diğer romanları ref'et, enin, levayih-i hayat adlarını taşır. yazar romanlarında bireyleşme çabasında olan, çalışan, para kazanan, erkeğe ihtiyaç duymayan kadın kahramanlar yaratır.

fatma aliye hanım, edebî eserlerinin yanı sıra kadın sorunları ile ilgili de eser vermişti. hanımlara mahsus gazete'''de kadın sorunlarına ilişkin makaleler yazdı ve muhafazakâr görüşlerden kopmadan kadın haklarını savundu. 1892'de yayımlanan nisvan-ı i̇slam adlı kitabında avrupalı kadınlara i̇slam'da kadının durumunu anlattı. romanlarında daha modern kadın kahramanlar yaratan yazar, bu kitapta, makalelerinde olduğu gibi, eski gelenekleri savunmuştur.

1893 yılında ahmed midhat efendi tarafından yazılan bir osmanlı kadın yazarın doğuşu (bir muharrire-i osmaniye'nin neşeti) adlı kitap ününü arttırdı. bu kitap ahmet mithat'ın fatma aliye'yi anlattığı yazıları ve fatma aliye'nin doğrudan kendisini anlattığı mektuplarından oluşmaktadır. fatma aliye mektuplarında, bitmek tükenmek bilmeyen öğrenme coşkusunu anlatır.

fatma aliye hanım'ın edebiyat dışındaki uğraşı alanlarından bir başkası ise yardım cemiyetleri idi. 1897 yılında 1897 osmanlı-yunan savaşı'nda yaralanan askerlerin ailelerine yardım amacıyla tercüman-ı hakikat gazetesinde yazılar yazdı, "nisvan-ı osmaniye i̇mdat cemiyeti" adlı bir dernek kurdu. bu dernek, ülkedeki ilk resmî kadın derneklerinden biridir. fatma aliye hanım, hilal-i ahmer cemiyetinin de ilk kadın üyesidir.

1914 yılında yazdığı ahmed cevdet paşa ve zamanı son yapıtıdır. bu romanında meşrutiyet sonrası siyasal yaşamı ortaya koymayı amaçlamıştır. resmî tarih tezlerine muhalefet ediyor olması, edebiyat dünyasından dışlanmasına yol açmıştır.

i̇lk türk kadın romancı olma özelliği ile avrupa ve amerika basınında kendisinden söz edilen fatma aliye hanım'ın “nisvan-ı i̇slâm” adlı eseri fransızca ve arapçaya, “udî” adlı romanı fransızcaya çevrilmiştir. émile julliard adlı bir fransız yazarın doğu ve batı kadınları adlı kitabını fransız gazetelerine yazdığı bir mektupla eleştirmesi paris'te büyük yankı uyandırmıştı. eserleri 1893 yılında chicago'da dünya kadın kütüphanesi kataloğu'nda sergilenmiştir. fatma aliye hanım'ın ii. meşrutiyet yıllarına kadar yaygın bir ünü olmasına rağmen zamanla unutulmuştur.

fatma aliye hanım, soyadı yasasından sonra 'topuz' soyadını aldı.

fatma aliye, 13 temmuz 1936 tarihinde i̇stanbul'da vefat etti. cenazesi feriköy mezarlığı'na gömüldü.

fatma aliye hanım, ilk osmanlı kadın feministlerden emine semiye önasya'nın ablası, tiyatro ve sinema oyuncusu suna selen'in anneannesidir.

 popüler kültürdeki yeri 

 adı, beyoğlu'nda ve çankaya'da birer sokağa verilmiştir.                                        
2009 yılında tedavüle sürülen 50 türk lirası banknotlarının arka yüzünde portresi bulunmaktadır.

 önemli yapıtları 
 roman: ref'et (1898), udi (1899), enin (1910), muhadarat (1892), hayal ve hakikat (1892).
 çeviri: meram (1890)
 yaşam öyküsü ve tarih alanındaki yapıtları: namdaran-ı zenan-ı i̇slamıyan (ünlü i̇slam kadınları) (1892) 
 teracim-i ahval-ı felasife (felsefecilerin yaşamları) (1900) çizgi kitabevi yayınları, konya, mayıs 2006
 hayattan sahneler (levayih-i hayat)
 osmanlıda kadın: "cariyelik, çokeşlilik, moda" ayrıca fatma aliye üzerine ahmed midhat'ın fatma aliye hanım yahud bir muharrire-i osmaniye'nin neşeti (1893) adlı bir incelemesi vardır.
 fatma aliye-mahmud esad. çok eşlilik: taaddüd-i zevcat. editör: firdevs canbaz. hece yayınları 2007
 kosova zaferi/ankara hezimeti: tarih-i osmaninin bir devre-i mühimmesi (1915)
 ahmed cevdet paşa ve zamanı (1913)
 tedkik-i ecsam (1901)

 hakkındaki çalışmalar 
 fatma aliye hanım hayatı sanatı ve udi romanı: hüseyin kahya tarafından kocaeli üniversitesinde 2005 yılında tez olarak hazırlanan bir çalışmadır. bu çalışmada sanatçının hayatı, sanatı ve eserleri tanıtıldıktan sonra "udi" adlı romanı yeni yazıya aktarılıp tahlil edilmiştir.
 fatma aliye hanım ve mahmud esad efendi arasında geçen çok eşlilik tartışmaları derlenerek çok eşlilik adıyla 2007'de yayımlandı.
 uzak ülke'' (2007), fatma aliye hanım üzerine fatma karabıyık barbarosoğlu'nun yazdığı biyografik bir roman çalışmasıydı.
 murathan mungan'ın "son i̇stanbul" adlı eserindeki kadın kahraman da fatma aliye hanım'dır.
 fatma aliye sempozyumu: i̇stanbul şehir üniversitesi, türk dili ve edebiyatı bölümü, modern türkiye çalışmaları merkezinin 26-27 aralık 2015'te düzenlediği sempozyumdur.

kaynakça 

1862 doğumlular
1936 yılında ölenler
türk yazarlar
19. yüzyıl türk roman yazarları
20. yüzyıl türk roman yazarları
19. yüzyıl osmanlı yazarları
20. yüzyıl osmanlı yazarları
kadın hakları aktivistleri
i̇stanbul doğumlu yazarlar
i̇stanbul'da ölenler
feriköy mezarlığı'na defnedilenler
20. yüzyıl yazarları
osmanlı feministleri
20. yüzyıl türk kadın yazarları