Afganistan

afganistan (peştuca/darice: افغانستان, , ) ya da resmî adıyla afganistan i̇slam emirliği, orta asya'nın güneyinde denize kıyısı olmayan bir ülkedir. doğu ve güneyde pakistan; batıda i̇ran; kuzeyde türkmenistan, özbekistan ve tacikistan; kuzeydoğuda ise çin ile komşudur. 652.000 km² yüz ölçümlü, kuzey ve güneydoğusunu düzlüklerin oluşturduğu dağlık bir ülkedir. başkenti ve en büyük şehri kâbil'dir. yaklaşık 40 milyonluk nüfusunun çoğunluğunu peştunlar, tacikler, hazaralar ve özbekler oluşturur. ülke, uluslararası alanda afganistan i̇slam cumhuriyeti olarak tanınmaktadır. abd'nin afganistan'dan çekilmesine akabinde gerçekleşen taliban saldırıları ile 15 ağustos 2021'de taliban'ın başkent kabil'i ele geçirmesi sonucunda kurulmuş olup, yönetimin devri konusundaki tartışmalar ve görüşmeler devam etmektedir.

afganistan'da insan yaşamı en az 50.000 yıl önce başladı. bölgede yerleşik düzene 9,000 yıl önce geçildi ve sırasıyla i̇ndus vadisi, oxus ve helmend (mö 3. binyıl) uygarlıkları evrildi. hint-aryanların baktriya-margiyana bölgesinden gandhara bölgesine göçünü, zerdüştçülüğün kutsal kitabı avesta'da tasvir edilen kültürle ilişkilendirilen demir çağı yaz kültürü'nün (mö 1500–1100) yükselişi takip etti. o dönemde ariana adıyla anılan bölge, mö 6. yüzyılda doğuda i̇ndus nehri'ne kadar olan alanı fetheden pers ahameniş i̇mparatorluğu'nun hakimiyetine girdi. aspasioi ve assakenoi kabilelerinin direnişiyle karşılaşacağı kabil vadisi seferi'nden önce baktriyalı roksana ile evlenmiş olan büyük i̇skender, mö 4. yüzyılda bölgeyi ele geçirdi. grek-baktriya krallığı, helenistik dünyanın doğu ucunu oluşturdu. maurya i̇mparatorluğu'nun fethiyle bölgede budizm ve hinduizm yayıldı. i̇kiz başkentleri kapiśi and puruṣapura'dan hüküm süren kuşan imparatoru kanişka, mahayana budizminin çin ve orta asya'ya yayılmasında önemli rol oynadı. bölge aralarında kidariteler, ak hunlar, alkhonlar, nezak hunları, zunbiller ve türk şahilerin de bulunduğu birçok budist hanedanca yönetildi.

müslümanlar 7. yüzyılda sasanilerin elindeki herat ve zerenc'i fethettiler ve i̇slam'ı getirdiler; tam i̇slamlaşmaya ise 9. ve 12. yüzyıllar arasında seferî, sâmânî, gazneli ve gurlu hanedanları altında ulaşıldı. daha sonra bölgenin çeşitli kısımları harezmşah, halaci, timurlu, ludî, surî, babür ve safevî imparatorlukları tarafından yönetildi. modern anlamıyla afganistan devletinin siyasi tarihi 1709'da hotakî hanedanının kurucusu mirüveys'in bağımsızlık ilan etmesi ile başladı. 1747'de, ahmed şah dürranî, kandehar başkentli dürrânî i̇mparatorluğu'nu kurdu. 1776'da başkent kâbil'e taşındı, peşaver ise (1823'te sihlere kaybedildi) kış başkenti oldu. 19. yüzyıl sonlarında afganistan, britanya hindistanı ve rus i̇mparatorluğu arasındaki "büyük oyun" sırasında tampon devlet görevi gördü. i. i̇ngiliz-afgan savaşı'nda east india company afganistan'ı kısa bir süreliğine ele geçirdi. ancak iii. i̇ngiliz-afgan savaşı'nın ardından, 1919'da ülke yabancı hakimiyetinden kurtuldu ve nihayetinde emanullah han hükümdarlığında bir monarşiye dönüştü. monarşi neredeyse 50 yıl sonra muhammed zahir şah'ın tahttan indirilip cumhuriyetin ilan edilmesine kadar devam etti. 1978'de ikinci bir darbenin ardından afganistan sosyalist bir devlet oldu. bu olay 1980'li yıllarda mücahit isyancılara karşı sovyetler birliği'nin afganistan'a müdahalesine yol açtı. 1996 yılına gelindiğinde ülkenin büyük kısmı ülkeyi gelecek 5 yılı aşkın süre boyunca totaliter bir rejimle yönetecek olan i̇slami köktendinci taliban tarafından ele geçirilmiş durumdaydı, 2001'de abd işgali sonucu taliban yönetimi sonlansa da ülkenin önemli bir bölümünu kontrol etmekteydi. hükûmet ile taliban arasındaki yirmi yıllık savaş, 2021 taliban saldırısı ve bunun sonucunda kabil'in düşmesiyle doruğa ulaştı ve taliban'ı yeniden iktidara getirdi.

afganistan'da terörizm, yoksulluk, çocuk malnütrisyonu ve yolsuzluk üst seviyededir. afganistan; birleşmiş milletler, i̇slam i̇şbirliği teşkilatı, güney asya bölgesel i̇şbirliği teşkilatı, g77, ekonomik i̇şbirliği teşkilatı ve bağlantısızlar hareketi üyesidir. afganistan satın alma gücü paritesine göre 72,9 milyar dolarlık gayri safi yurt içi hasılası (gsyi̇h) ile dünyanın 96. büyük ekonomisidir. ancak ülke kişi başına düşen gsyi̇h (sagp) sıralamasında 2018 verilerine göre 186 ülke arasından 169. sıradadır.

etimoloji 
"afgan" adı, bazı bilginlere göre, hindukuş bölgesinin eski sakinleri olan aśvakan veya assakan adından türetilmiştir. aśvakan kelime anlamı, "atlılar", "at yetiştiricileri" veya "süvariler" anlamına gelir. tarihsel olarak, afgan etnik adı, etnik peştunlar için kullanılmıştır. afgan adının arapça ve farsça biçimi ilk olarak 10. yüzyıl coğrafya kitabı hudûd el-âlem'de onaylanmıştır. adın son kısmındaki "-stan", farsça'da "-yeri" anlamına gelen bir ektir. bu nedenle, "afganistan", tarihsel anlamda "afganların ülkesi" veya "peştunların ülkesi" anlamına gelir.

tarihçe

tarihöncesi ve antik çağ 
arkeolojik kazılarda paleolitik, mezolitik, neolitik, bronz ve demir çağlarına ait tipik eserlere rastlanan afganistan topraklarında, kentsel yaşamın mö 3000 ile mö 2000 yılları arasında başlamış olabileceği değerlendirilmektedir. afganistan’da ahameniş hakimiyeti ii. kiros tarafından mö 6. yüzyılda kurulmuş ve i. darius tarafından güçlendirilmiştir. bu siyasi varlık büyük i̇skender’in afganistan fetihlerine kadar hüküm sürmüştür.

büyük i̇skender’in keyânîleri yıkması ile makedonyalılar afganistan topraklarında hüküm sürmeye başlamıştır. i̇mparatorluk parçalandıktan sonra oluşmuş seleukos i̇mparatorluğu'nda ayrılmış grek-baktriya krallığı afganistan’da hüküm sürmüştür. son grek kral hermaeus, ms 45 yılına doğru kuşanların egemenliğini kabul etmiştir. bu döneme kadar yaklaşık iki yüz yıl, küçük yunan prenslikleri, yüeçilerin baskısı ile kuzeyden güneye sürülerek afganistan’ın büyük bir kısmını işgal eden i̇skitler ve işgalci diğer kavimlerle beraber yaşamışlardır. hint-i̇skitler afganistan’dan hindistan’a baltistan, i̇ran’a herat üzerinden yürümekle birlikte bugün sistan olarak anılan o zamanki “drangiana” bölgesini ele geçirmişlerdir. i̇skitler ayrıca büyük i̇skender’in haleflerinden bir yunan prensin elindeki baktriya’yı işgal etmişlerdir. ancak yüeçilerin baskısı devam edince buradan da çıkmak zorunda kalmışlardır.

sistan (sakastana) bölgesindeki i̇skitler üzerinde önemli etkiler bırakan part i̇mparatorluğu, baktriana devleti’nin kurulduğu dönemlerde kuzey i̇ran'da siyasi bir varlık olarak ortaya çıkmıştır. yüeçiler mö 140 yılında kuşanların liderliğinde baktria bölgesi ele geçirerek egemenlikleri altına almaları sonucu bölgenin etnik ve kültürel yapısı bu yeni katılımla daha da zenginleşmiştir. yüeçiler’in beş kolundan biri olan kuşanlar, diğer yüeçi prenslikleri üzerinde hakimiyet kurduktan sonra afganistan’da bulunan rakip devletleri mö 50 ile ms 50 yılları arasında etkisiz hale getirmeyi başarmışlardır. kuşanlar, part i̇mparatorluğu'na boyun eğdirmiş ve kabil’i de ele geçirmişlerdir. kuşan hakimiyet alanı i. kaphidies zamanında afganistan’ı da içine alacak şekilde parthia ülkesinden ganj nehri’ne kadar, kuzeyde ise soğdiana'ya kadar genişlemiştir. bugünkü bagram şehri ise iki bin yıl önce kuşanlar'a başkentlik yapmıştır.

kuşanlardan sonra akhunlar 460 yılı civarında, hazar denizi’nden başlayan ve doğuya doğru kuzey afganistan’ı da içine alan bir devlet kurmuşlardır. bölgenin akhun hakimiyetine girmesine kadar devam eden dönem, afganistan’da i̇ran ve hindistan nüfuz mücadelesi dönemi olmuştur. bu dönemde partların etkisi tamamıyla ortadan kalkmış ve onların yerini sasaniler almıştır. kuşanların afganistan’daki hakimiyeti 5. yüzyıl sonuna doğru sasanilerle mücadele eden akhunların bölgeyi istila etmelerine kadar sürmüştür. akhunların güçlenmesi ile etkisizleşen kuşan beyleri ise “şahi” unvanı ile müslümanların afganistan topraklarında görülmeye başladıkları 880 yılına kadar kabil’de hüküm sürmeye devam etmişlerdir.

orta çağ 
arap ordularının önce 636 yılında kadisiye’de, ardından 642 yılında nihavend muharebesi’nde sasanileri yenmeleri ile i̇slamiyet'in yayılması doğuya doğru ivme kazanmıştır. basra valisi abdullah bin amir 650 yılında bir ordusunu horasan’a, diğer bir ordusunu da sasani kralı iii. yezdigirt’in peşinden sistan’a doğru göndermiştir. sasani kralı’nın ele geçirilip öldürüldüğü bu sefer sonunda arap orduları ilk defa batı ve kuzey afganistan’ı, baktria ve herat’ı işgal etmişlerse de bölgede tamamen hakimiyet kuramamışlardır. ancak muaviye döneminde, 698 ve 700 yılında i̇slam orduları kabil’i almak için saldırılarda bulunmuştur.

861 yılında sistan’daki askeri güce komuta etmeye başlayan yakub bin leys komutasındaki saffariler, 867 yılında kirman, şiraz ve herat’ı ele geçirdi. 871 yılında ise belh, toharistan ve kabil bölgesinin yönetimi halife tarafından yakub bin leys’e verilmiştir. i̇ran platosu, orta asya ve hindistan altkıtası arasında bu üç istikamete bağlantı sağlayan stratejik özelliği ile kabil vadisi, i̇slam'a karşı uzun yıllar direniş merkezi olmuştur. bu dönemde orta asya kökenli kavimlerin afganistan’daki hakimiyetlerinin öne çıktığı görülmektedir.

afganistan toprakları bu zaman diliminde türk soylu kavimler ile i̇rani kavimler arasında bir mücadele ve hakimiyet sahası olmuştur. saffarilerin 900 yılında samanîlere mağlup olmasıyla afganistan'ın bir bölümü samani egemenliğine geçti. gazneliler hanedanı’nın asıl kurucusu sebük tigin, samanilerin otoritesini tanımakla birlikte kendi adına para bastırmış, zamin-davar, gor ve zabilistan, bölgesinde güçlü bir otorite tesis etmiştir. afganistan’da böylelikle egemenlik kuran sebük tigin, gazne’yi işgal eden ve kabil bölgesinde hakimiyet kurmaya çalışan pencab racası jaipal’a karşı başlattığı mücadele sonunda 988 yılında kabil ve civarını kendi hakimiyet alanına alarak gazne devleti topraklarına katmıştır.

taciklerin bir kolu olan gurlular ile behramşah’ın uzun süren mücadelesi gaznelilerin aleyhine sonuçlanmış ve gazne, gurlu beyi alaaddin tarafından ele geçirilmiştir. gurlular 1187 yılında gazne devleti’ni tamamen ortadan kaldırmıştır. ancak gurluların afganistan platosu’nda kurmuş oldukları hakimiyet de uzun sürmemiştir. gurlu ordusu 1204 yılında harzemşahlar ve karahitayların müşterek ordusuna karşı yapmış olduğu savaşta yenilmesinden sonra gazne bir süre gurlu ordusunda görevli türk komutanların denetimine geçmiştir. gazne, 1215 yılında harzemşahlar tarafından ele geçirilmiş ve gurlular dönemi afganistan’da tamamen kapanmıştır.

harzemşahların egemenliği de uzun sürmemiş, cengiz han önderliğindeki moğollar tarafından gazne, kabil ve 1222 yılında herat ele geçirildi. ögeday’in ölümü ve moğol i̇mparatorluğunun bölünmesi üzerine afganistan, i̇lhanlıların yönetimine girmiştir. bölgedeki moğol egemenliği, 14. yüzyıl sonlarında timur ordularınca sona erdirilmiştir. timur'un kurduğu devlet, ölümünden sonra dağılmışsa da torunlarından muhammed babür’ün bölgede kurduğu devlet uzun süre yaşamıştır.

babür devleti, afganistan'ı hakimiyet altında tutmakla birlikte hindistan ve afganistan arası dengeyi sağlayamamış ve ağırlığı hindistan'a kaydırmıştır. bu durum; kuzeyden özbekler ve kuzeybatıdan da safevilerin afganistan’a inmesine sebep olmuştur. böylece 17. yüzyılın ortalarına doğru abdali ve galzay adını almış olan halaçlar, dağlık bölgelerden kandehar ve zemindaver’in daha verimli bölgesi olan tarnak argandap vadilerine göçmüşlerdir.

modern çağ 
18. yüzyılda babür devleti'nin zayıflaması üzerine, afgan kabileleri de bağımsız hareket etmeye başlamıştır. bu durumda gılzay gibi bazı kabilelerin babür, abdaliler gibi bazılarının da i̇ran tarafında yer almaları, ülkedeki karışıklığı artırmıştır. bu esnada nadir kulu komutasındaki türkmen ordusu afganistan ve i̇ran'ı yönetim altına almış; hindistan'daki babür devleti de vergiye bağlanmıştır. nadir şah'ın ölümünden sonra yönetime geçen ahmet şah, hindistan'daki babür devleti’ni hakimiyeti altına almıştır (1756-1757).

bu yıllarda i̇ran’ın sergilediği yayılmacı politikanın tehlikesini gören ahmet şah, bu konuda osmanlı devleti ile ortak hareket etmeyi istemiş olsa da girişimlerinden bir netice alamamıştır. ahmet şah’tan sonra afganistan yönetiminde bulunan timur şah ve zaman şah dönemlerinde ülke, önceki ihtişamlı ve güçlü durumunu koruyamamış, iç karışıklıklar baş göstermiştir.

bu karışıklıklar 19. yüzyılın ilk çeyreğine kadar sürdükten sonra, dost muhammed’in yönetime geçmesi ile ülkedeki birlik tekrar sağlanmıştır. ancak bu dönemde ise kuzey hindistan, afgan birliğini zayıflatma çabası içine girmiştir. bu yıllarda i̇ngilizlerin yavaş yavaş hindistan’ı hakimiyetleri altına aldıkları gözlenmektedir. i̇lk afgan-i̇ngiliz ilişkisi, kuzey hindistan’da peşaver probleminin çözümünde i̇ngiliz hakemliği ile olmuştur. arkasından 1839-1842 yılları arasında süren birinci i̇ngiliz-afgan savaşı patlak vermiştir.

dost muhammed, ülkesi i̇ngilizler tarafından işgal edilmesine rağmen 1863’te kabil’e dönerek tekrar afgan birliğini sağlamıştı. dost muhammed’in 9 haziran 1863 tarihinde vefat etmesi ile afganistan, tekrar iktidar mücadele kaosuna sürüklenmiştir. oğlu şir ali’nin 1868’de iktidarı ele geçirmesiyle bu mücadele durulmuştur. rusların türkistan’ı işgali, afganlar ile i̇ngilizleri doğal müttefik yapmıştır. ruslar, türkistan’ı işgal etmelerine rağmen afganistan önderliğinde orta asya devletleri’ni de içine alan bir birlik oluşmasından hep çekinmişlerdir.

1879’da ölen şir ali'nin yerine yakup han geçtiyse de, kısa bir süre sonra afganistan'ın hakimiyetini abdurrahman han ele geçirmiştir. 1901’de vefat eden abdurrahman han zamanında i̇kinci i̇ngiliz-afgan savaşı yaşanmıştır (1878-1880). bu savaş sonunda ülke, büyük çapta harap olmuş ve millî birlik zayıflamıştır. afganistan'ın içinde bulunduğu bu olumsuz şartları fırsat bilen ruslar, 1881’de türkmenistan'ı işgal etmiş ve böylece de afganistan ile komşu olmuşlardır. 1901’de başa geçen habibullah han, 1919’da ölünce yerine emanullah han geçti. emanullah han, hindistan'daki i̇ngiliz valiye bir mektup göndererek afganistan'ın bağımsız bir devlet olduğunu ve i̇ngiltere ile iyi ilişkiler kurmak istediğini iletmiştir.

i̇ngiltere ise afganistan bağımsızlığını kabul edip-etmemekte tereddüt etmiştir. bu durum ilişkilerin gerginleşmesine ve 6 mayıs - 8 ağustos 1919 tarihleri arasında cereyan eden üçüncü i̇ngiliz-afgan savaşı'nın başlamasına sebep olmuştur. bu savaşta başarı elde edemeyen i̇ngilizler, 8 ağustos 1919’da imzalanan ravalpindi antlaşması ile afganistan'ın bağımsızlığını tanımıştır. bu antlaşmanın ardından 19 ağustos 1919 tarihinde emanullah han tarafından afganistan'ın bağımsızlığı ilan edildi.

sovyet-afgan savaşı 

sovyetler birliği, 1979'da afganistan'daki marksist hükûmetin isteğiyle işgal etmiş ve kendi denetiminde bir sosyalist afgan yönetimi kurdurmuştur. buna tepki gösteren yerel güçler, batı ülkelerinin de desteğiyle sscb'ye karşı bir silahlı mücadele başlatmışlar ve pek çok bölgede egemenlik sağlayacak düzeyde başarı göstermişlerdir. tüm bu yıpratıcı mücadele sscb'nin içinde bulunduğu zor ekonomik durumu daha da ağırlaştırmış ve sscb'nin dağılmasıyla sonuçlanacak olaylara büyük bir etki yapmıştı.

abd ve koalisyon işgali 

amerika birleşik devletleri'nde yapılan 11 eylül saldırılarının sorumlusu olarak ilan edilen el-kaide'nin bu bölgede yerleştiği iddiaları, taliban rejiminin bu olaya müdahale etmemesi ve kaynak sağladığı iddiasıyla abd ve koalisyon güçleri tarafından işgal edilmiş, taliban yönetimden uzaklaştırılmıştır. abd 20 yıl boyunca afganistan'da kalmıştır. trump hükûmeti tarafından 29 şubat 2020'de imzalanan doha anlaşması ile abd askerlerinin çekilmesi kararlaştırılmış ve tam çekiliş tarihi olarak 1 mayıs 2021 belirlenmiştir. biden hükûmeti ise tam çekiliş tarihini 31 ağustos 2021 tarihine çekmiştir. aşağı yukarı 1 yıldan beri devam eden afganistan ve taliban görüşmeleri son bulmuş, afganistan hızlı bir şekilde taliban tarafından ele geçirilmiştir. abd'nin tahminlerine göre taliban'ın, kabil'i ele geçirmesi 90 gün sürecekti fakat abd'nin tahminleri tutmadı ve taliban, kabil'i birkaç günde ele geçirdi. cumhurbaşkanı gani ülkeden kaçtı. i̇çişleri bakanı ise sorunsuz bir şekilde iktidarı taliban'a devretti.

coğrafya 

afganistan, güney asya'da veya orta asya'da bulunan, kuzey ve güneybatıda ovaları olan dağlık bir yerleşim bölgesinin ortasında bir ülkedir. bu bir parçasını oluşturan büyük orta doğu'da içinde i̇slam dünyası arasında yalan enlemlerde 29 n ve 39 n ve boylamları 60 e ve 75 e'dir ülkenin en yüksek noktası noşak deniz seviyesinden 7.492 metre yüksekliktedir.

çok sayıda nehir ve rezervuar olmasına rağmen, ülkenin çoğu kuru. kapalı havza içinde sistan dünyanın en kurak bölgelerinden biridir. afganistan'a düşen olağan yağmura ek olarak, ülke kışın hindukuş ve pamir dağları'nda kar alır, ardından ilkbaharda bu karın erimesi nehirlere, göllere ve akarsulara girer. ancak ülkenin suyunun üçte ikisi komşu i̇ran, pakistan ve türkmenistan'a akıyor. devletin, suyun doğru şekilde yönetilmesi için sulama sistemlerini rehabilite etmesi için 2 milyar doların üzerinde bir ihtiyacı var.

kuzeydoğu dağ arasında hindikuş ve çevresindeki badahşan eyaleti bir alandır aktif jeolojik olanlar güçlü meydana deprem hemen hemen her yıl. ölümcül ve yıkıcı olabilirler, zaman zaman heyelanlara ve kış çığlarına neden olabilirler son güçlü depremler 1998'de tacikistan yakınlarındaki badakhshan'da meydana geldi ve 6.000 kişiyi öldürdü. bunu 2002 yılında indocuche'de meydana gelen ve bölgedeki çeşitli ülkelerde 150'den fazla kişinin hayatını kaybettiği ve binden fazla kişinin yaralandığı depremler izledi. 2010 depreminde 11 afgan öldü, 70'ten fazla kişi yaralandı ve 2.000 ev yıkıldı. [alıntı gerekli]

ülkenin başlıca doğal kaynakları şunlardır: kömür, bakır, demir cevheri, lityum, uranyum, nadir toprak, kromit, altın, çinko, talk, barit, kükürt, kurşun, mermer, kıymetli ve yarı kıymetli taşlar, doğalgaz, petrol, arasında diğer şeyler. 2010 yılında, amerika birleşik devletleri ve afganistan'dan yetkililer, amerika birleşik devletleri jeolojik araştırmaları tarafından 2007 yılında bulunan keşfedilmemiş maden yataklarının 900 milyar dolar ile 3 trilyon dolar arasında olduğunu tahmin ediyor

652 230 km² yüzölçümüyle dünyanın 41. en büyük ülkesi, fransa'dan biraz daha büyük ve myanmar'dan daha küçük. güney ve doğuda pakistan, batıda i̇ran, kuzeyde türkmenistan, özbekistan ve tacikistan ve uzak doğuda çin halk cumhuriyeti ile komşudur.

demografi

etnik gruplar ve dilller 

abd dışişleri bakanlığı 2010 yılı verilerine göre afganistan'daki en büyük grubu toplumun %42'sini oluşturan peştunlar oluşturmaktadır. tacikler toplumun %27'sini, özbekler %9'unu, hazaralar %9'unu, aymaklar %4'ünü, türkmenler %3'ünü, beluçlar ise %2'sini oluşturmuştur. geriye kalan toplumun %4'ünü oluşturan kesim başka etnik gruplara mensuptur.

i̇ran halkları afganistan'daki salt çoğunluğu oluşturmakta olup, peştular, tacikler, hazaralar, aymaklar ve beluçlar i̇ran dilleri konuşmaktadır. afganistan'daki türk halkları en büyük azınlıklar olup, afganistan özbekleri ve afganistan türkmenlerinden ibarettir. bunun dışında az da olsa pamir bölgesinde kırgızlar da vardır. rus savaşı esnasında pamir bölgesindeki kırgızların büyük kısmı türkiye'nin van i̇line yerleştirilmiş ve yaşadıkları köye ulupamir ismi verilmiştir. bölgede hayvancılık ve koruculuk yapmaktadırlar.

din 

afgan nüfusunun %99'dan fazlasının müslüman olduğu iddia edilmektedir. müslüman halkın yaklaşık %80 ila %85'i sünni şubenin takipçileri ve %15 ila %20'si ise hazaralar arasında baskın bir i̇slam kolu olan şii şubesinin takipçileridir. hıristiyanlar, budistler, parsiler, sihler ve hindulardan oluşan küçük azınlıklar vardır. 1890'lara kadar, günümüzde nuristan bölgesine tekabül eden kafiristan'da müslüman olmayan ve veda dinine paralel bir animist dine inanmış nuristaniler yaşamaktaydı, ancak bu halk afgan emri abdurrahman han'ın bölgeyi ele geçirmesiyle zorla i̇slam'a geçti.

afganistan, dinden dönme veya dine hakaret gibi şeyler için ölüm cezası uygulayan birkaç i̇slam ülkesinden biridir.

yönetim

afganistan i̇slam cumhuriyeti'nin 2021 taliban saldırısı sırasında fiilen çöküşünün ardından, taliban ülkeyi i̇slam emirliği olarak ilan etti. 7 eylül'de yeni bir geçici hükûmet ilan edildi.

afganistan'da geleneksel bir yönetişim aracı, esas olarak yeni bir devlet başkanını seçmek, yeni bir anayasa kabul etmek veya savaş gibi ulusal veya bölgesel sorunları çözmek için düzenlenen bir peştun istişare toplantısı olan loya jirga'dır (büyük meclis). loya jirgaları en az 1747 yılından bu yana düzenleniyor, en sonuncusu ağustos 2020'de gerçekleşmiştir.

yeni hükûmetin gelişimi
17 ağustos 2021'de, taliban'a bağlı hizb-e-i̇slami gulbuddin partisinin lideri gulbuddin hikmatyar, hem afganistan'ın eski cumhurbaşkanı hamid karzai hem de ulusal uzlaşma yüksek konseyi ve eski başkanı abdullah abdullah ile hükûmeti kurmak amacıyla, katar'ın başkenti doha'daki i̇cra kurulu başkanı ile (ancak karzai'nin mi yoksa abdullah'ın mı böyle bir hükûmete doğrudan dahil olup olmayacağı belli değil) bir araya geldi.

cumhurbaşkanı eşref ghani, taliban ilerleyişi sırasında ülkeden kaçarak tacikistan veya özbekistan'a gittiği düşünülürken birleşik arap emirlikleri'nde ortaya çıktı ve bu tür müzakereleri desteklediğini ve afganistan'a dönmek için görüşmelerde bulunduğunu söyledi.

ağustos 2021 itibarıyla, i̇slam emirliği, afganistan i̇slam cumhuriyeti'nin devlet kurumlarının taliban'a devrini koordine etme sürecinde üst düzey devlet adamlarının liderliğindeki resmî olmayan bir koordinasyon konseyi ile siyasi bir geçiş döneminden geçiyor. bu arada taliban güçleri ülkede etkili bir polis otoritesi kullanıyor. afgan ulusal meclisi'nin eski üyesi fawzia koofi'ye göre, hükûmet kurma konusundaki kabil toplantıları sadece erkeklerin katıldığı toplantılardır. sadece erkeklerden oluşan bir hükûmetin "olacağını" belirtti. taliban içindeki pek çok kişi, eski hükûmete itirazlarının doğası gereği dini olduğu ve siyasi olmadığı için, afganistan anayasası'nın devamının potansiyel olarak yeni devletin temeli olarak işe yarayabileceği konusunda hemfikirdir. 20 ağustos'ta abdul ghani baradar, yeni hükûmetin bileşimi ve yapısı hakkında koordinasyon konseyi ile resmî müzakerelere başlamak için kandahar'dan kabil'e geldi.

30 ağustos'ta amerikan birliklerinin son uçuşuyla kabil'den ayrılmasından saatler sonra görüşülen bir taliban yetkilisi, yeni hükûmetin büyük olasılıkla cuma'dan sonra 3 eylül cuma günü açıklanacağını söyledi. hibatullah ahundzada'nın resmî olarak emir olarak adlandırılacağı ve kabine bakanlarının arg'da resmî bir törenle açıklanacağı eklendi. abdul ghani baradar başbakan olarak hükûmet başkanı olurken, diğer önemli pozisyonlar sirajuddin haqqani ve mohammad yaqoob'a gidecektir. dini liderin altında, günlük yönetim kabineye emanet edilecektir.

cnn'ye göre, yeni hükûmetin üniter bir deobandist i̇slam cumhuriyeti olması muhtemeldir. cnn-news18 tarafından hazırlanan bir raporda kaynaklar, yeni hükûmetin, seyyid ali hamaney'in rolüne benzer şekilde, haybatullah ahundzada'nın dini lider olarak i̇ran'a benzer şekilde yönetileceğini ve kandahar'dan kurulacağını söyledi. baradar veya yaqoob, başbakan olarak hükûmetin başı olacaktır. hükûmetin bakanlıkları ve kurumları, başbakanın başkanlığında bir kabine altında olacak. dini lider, 11 ila 72 üyeli herhangi bir yerde yüksek konsey olarak bilinen bir yürütme organına başkanlık edecek. abdul hakim ishaqzai muhtemelen başyargıçlığa terfi edecek. rapora göre, yeni hükûmet, değiştirilen 1964 afganistan anayasası çerçevesinde gerçekleşecektir.

hükûmetin 11 eylül terör saldırılarının 20. yıl dönümü olan 11 eylül 2021'de açıklanacağı ve muhtemelen türkiye, çin, i̇ran, pakistan ve katar hükûmetlerine davetiyelerin gönderileceği tahmin ediliyor.

eylül ayı başlarında, taliban, kabine'nin sadece erkeklere açık olmasını planlıyordu ve kadınların hükûmette "yüksek rütbeli görevlerde çalışmasına" izin verilmeyeceğini ve kadınların kabine'den "dışlandığını" belirtti. gazeteciler ve çoğu kadın olan diğer insan hakları aktivistleri, herat ve kabil'de kadınların kabine'ye dahil edilmesi çağrısında bulunarak protesto düzenlediler. 7 eylül'de açıklanan bakanlar kurulu'nun sadece erkeklere özel olduğu ve kadın i̇şleri bakanlığı'nın kaldırıldığı ortaya çıktı.

kadın hakları 

kadınlar için başörtüsü zorunlu olmakla beraber burka (yöresel afgan kıyafeti) şart değil. kadınlar karma olmayacak şekilde eğitimlerine devam edebiliyorlar.

ekonomi 

afganistan son derece fakir bir ülkedir, tarıma (esas olarak haşhaş-afyon hammaddesi) ve sığır yetiştiriciliğine çok bağımlıdır. ekonomi, son zamanlardaki siyasi ve askeri huzursuzluklardan büyük ölçüde zarar gördü ve 1998 ile 2001 yılları arasında ülkenin yaşadığı zorluklara şiddetli bir kuraklık eklendi. nüfusun çoğu yetersiz gıda, giyecek, barınma ve sağlık hizmetlerine sahip değil ve bu sorunlar askeriye tarafından daha da ağırlaşıyor. operasyonlar ve siyasi belirsizlik enflasyonu ciddi bir sorun olmaya devam etmektedir.

kasım 2001'de taliban'ın yenilmesine yol açan abd öncülüğündeki koalisyonun saldırısı ve aralık 2001 bonn anlaşması sonucunda afgan geçici yönetimi'nin (iaa) kurulmasından sonra, afganistan'ı yeniden inşa etmeye yönelik uluslararası çabalar, afganistan'ın yeniden inşasına yönelik uluslararası çabalara konu oldu. ocak 2002'de afganistan'ın yeniden i̇nşası için tokyo bağışçılar konferansı'nda dünya bankası tarafından yönetilecek bir fona 4,5 milyar dolar tahsis edildi. yeniden yapılanma için öncelikli alanlar şunlardır: eğitim, sağlık ve sanitasyon tesisleri inşa etmek, idari kapasiteleri artırmak, tarım sektörlerini geliştirmek ve yol, enerji ve telekomünikasyon bağlantılarını yeniden inşa etmek. nüfusun üçte ikisi günde iki doların altında yaşıyor. bebek ölüm hızı bin doğumda 160,23'tür.

i̇dari yapı 

başkent kabil ülkenin en büyük kentidir; diğer önemli kentler batıda herat, güneyde kandahar ve kuzeyde mezar-ı şerif'tir. yerel ve ulusal düzeyde bütünleşme zayıftır. ülke 34 ile ayrılmıştır. bu iller de kendi içinde volasvaleyi (peştuca: ولسوالۍ) adı verilen 398 ilçeye ayrılmıştır. afganistan'ın illeri aşağıdaki haritada numaralandırılmış olarak gösterilmiştir.

altyapı

ulaşım ve taşımacılık 
demiryollarının toplam uzunluğu 24.6 km, karayolları 42150 km (bunun 12,350 km si asfalt, geri kalanı yani 29,800 km si stabilize yoldur), su yolları 1,200 km dir. ülkede boru hatlarının toplam uzunluğu 466 km dir. 51 adet havaalanı bulunan afganistan'ın en büyük havalalanı kabil uluslararası havaalanı'dır. 11 adet helikopter alanı mevcuttur.

eğitim 

afganistan eğitim sistemi 6+3+3 şeklinde bir kademelendirme üzerinde şekillenmiştir. buna ilişkin olarak okul öncesi eğitim ile başlayan süreç (0-3 yaş ve 4-6 yaş iki aşamalıdır), 6 yıllık bir genel öğretim sistemi ile devam etmektedir. bu aynı zamanda genel okur yazarlık kursları ile de desteklenmektedir. 6. sınıf sonrasında ise ikili bir ayrım ile din eğitimi ağırlıklı ortaokullar ve genel eğitim müfredatını benimsemiş ortaokullarda eğitim verilmektedir. son aşama olan liseler ise 3 farklı bölümden oluşmaktadır. bu noktada bir anlamda branş eğitimi almakta olan öğrenciler, öğretmenlik, teknik meslek liseleri ve sosyal bilimler-fen bilimleri ağırlıklı liselerde öğrenim görebilmektedirler. bundan sonra ise branşlarına ilişkin yükseköğrenim kurumlarına devam etmektedirler.

afganistan'da eğitim alanında kadın ve erkek arasında herhangi bir ayrım yapılmamıştır (yalnız 2021'den beri kadınların öğretim ve mesleki hakları elinden alınmıştır. her afgan vatandaşı eğitim hakkından yararlanmada eşit haklara sahiptir. her 7 yaşına gelen her çocuk devlet okullarından parasız yararlanma hakkına sahiptir. afganistan anayasası 43. maddesine göre, devlet okulları parasızdır ve ilköğretim zorunludur. ancak afganistan'ın uzun yıllar süren işgallere maruz kalması ve ülkenin içinde bulunduğu siyasi, ekonomik açmazlar eğitim sistemini de olumsuz etkilemiştir. ülkede 2005 yılı verilerine göre 5 milyona yakın çocuk okullarda eğitim görmüştür. ancak okullaşma oranındaki düşüklük, öğretmen ve kırtasiye yetersizliği gibi nedenlerden ötürü istenilen verim alınamamaktadır. buna rağmen 2003 yılında 8.500 çadırda 25.000 civarında öğrenci, bu çadırlarda verilen eğitim hizmetinden yararlanmıştır.

enerji 
elektrik üretimi 905 milyon kwh olarak gerçekleşmektedir. buna istinaden tüketim 1.042 milyar kwh olmuştur. hiç elektrik ihracatı yapamayan afganistan, 200 milyon kwh elektrik ithalâtı yapmaktadır.

kültür

mutfak 

afgan mutfağının en temel unsurları arasında tarım ürünlerinden elde edilmiş buğday, mısır, arpa gibi tarım ürünleri ön plana çıkmaktadır. tarım ve hayvancılığın yaygın olmasıyla da beraber yerel mutfak içerisinde hayvansal ürünler sıklıkla tercih edilmektedir. hayvansal ürünlerin sıklıkla tercih edildiği afgan mutfağında sıklıkla süt ve süt ürünleri tercih edilmektedir. kabil pilavı (kabuli palaw) afgan mutfağının vazgeçilmez ulusal yemeğidir.

notlar

kaynakça

dış bağlantılar 

 afganistan demografik yapı
 afganistan devleti'nin kuruluşu

 
güney asya ülkeleri
denize kıyısı olmayan ülkeler
i̇ran platosu
orta asya ülkeleri
i̇slam i̇şbirliği teşkilatı ülkeleri
birleşmiş milletler üyesi ülkeler
peştuca konuşan ülkeler
farsça konuşan bölgeler ve ülkeler
1747'de kurulan bölgeler ve ülkeler
1709'da kurulan bölgeler ve ülkeler
totaliter devletler