Safra taşı

tıpta safra taşları (kolelit) normal veya anormal safra bileşenlerinin büyüme veya birleşme yoluyla vücutta oluşan kristal yapılardır.

kolesterol taşları genelde yeşil, ama bazen beyaz veya sarı da olabilirler. başlıca kolesteroldan oluşurlar.

pigment taşları safrada bulunan bilirubin ve kalsiyum tuzlarından oluşan küçük koyu renk taşlardır. safra taşlarının %20'sini oluştururlar. pigment taşı için risk faktörleri siroz, safra yolu iltihabı ve orak hücre anemisi gibi kalıtsal kan hücresi bozukluklarıdir. karışık kökenli taşlarda da olabilir.

safra taşları safra kesesi ve safra kanalı dahil olmak üzere safra yolarının herhangi bir yerinde oluşabilirler. ana safra yolunun tıkanmasına koledokolitiasis, safra yollarının bir kısmının tıkanması  sarılığa neden olur. pankreasın ağzının tıkanması pankreatite neden olur. kolelitiasis safra kesesinde taş olmasıdır (yunanca kole-, safra kesesi, lithia taş, -sis süreç demektir).

safra taşları çok çeşitli boyda, bir kum taşı kadar küçük, bir pingpong topu kadar büyük olabilirler. safra kesesinde genelde büyük tek bir taş olabileceği gibi pek çok, hatta binlerce daha küçük taş da olabilir.

safra taşları et üretiminin yan ürünlerinden biridir, bazı toplumlarda sözde afrodizyak özelliklerinden bir gramı 30 usd fiyatla müşteri bulur. bu bağlamda en kaliteli safra taşları yaşlı süt ineklerinden elde edilir. bu yüzden altın madenlerinde görülen bir uygulamada olduğu gibi, bazı mezbahalar sakatattan sorumlu işçilerinin üzerlerini çalıntı safra taşı için dikkatle ararlar.

nedenleri 
safra taşı oluşum sürecinin anlaşılması son yıllarda epey ilerlemiştir. kalıtsal faktörler, vücut ağırlığı, safra kesesi hareketi ve bir olasılıkla beslenmenin safra taşlarına neden olduğu gösterilmiştir.

safrada çok fazla kolesterol ve yeterince  safra tuzu olmayınca kolesterol taşları oluşur. yüksek kolesterole ek olarak iki diğer faktör de önemli bulunmuştur. bunlardan birincisi safra kesesinin ne sıklıkla ve ne kadar kasıldığıdır; seyrek ve yetersiz safra kesesi boşalması safranın fazla yoğunlaşmasına neden olup taş oluşumuna katkıda bulunabilir. i̇kinci faktör ise karaciğer ve safrada bulunan ve kolesterol kristalleşmesini kolaylaştıran veya engelleyebilen bazı proteinlerin varlığıdır.

ayrıca hamilelik sonucu yüksek estrojen seviyesi, hormon tedavisi veya doğum kontrol hapı kullanımı safrada kolesterol düzeylerinin arttırabilir, safra kesesi kasılmasının azaltabilir ve bunların sonucunda safra taşı oluşabilir.

beslenme ile safra taşı oluşumu arasında kesin bir bağlantı gösterilememiştir. ancak az posalı, yüksek kolesterollu diyetlerin ve çok nişastalı diyetlerin safra taşı oluşumuna katkıda bulunabileceği öne sürülmüştür.

belirtileri 

safra taşının ana belirtisi olan safra atağıdır, bu atakta yarım saatle birkaç saat arası bir süre boyunca hasta kişi üst abdominal (karın) bölgede gittikçe artan bir acı hisseder. sırtta, genelde kürek kemikleri arasında, veya sağ omuzun altında acı olabilir. mide bulantısı veya kusma olabilir. daha ender bazı durumlarda acı midenin altında, pelvise(leğen kemiği) yakın bir yerde başlar.

bu krizler böbrek taşı acısı gibi şiddetli bir ızdırap verirler. bazı safra krizlerinin doğum sancısından daha acılı olabileceğine inananlar vardır. acıyı azaltmanın bir yolu, safra kesesindeki safra seviyesini düzenlemek için ağrı başlangıcında bir bardak su içmektir ama bu yöntem her zaman çalışmaz.

bu ağrılar genelde özellikle yağlı bir yemeğin ardından ve çoğu zaman gece vakti olur. diğer semptomlar abdominal şişme, yağlı yemekleri kaldıramamak, geğirmek, gaz ve hazımsızlıktır. eğer bu semptomlarla beraber üşüme, düşük ateş, deri veya gözlerin sararması veya kil renginde dışkı görülürse derhal bir doktora başvurmak gerekir.

safra taşı olan bazı kişiler bir acı veya rahatsızlık duymazlar. bu kişilerin safra taşlarına "sessiz taş" denir ve bu taşlar safra kesesi ve diğer iç organları etkilemezler. tedavilerine gerek yoktur.

tıbbî seçenekler 

kolesterol taşlarını eritmek için ağızdan alınan ursodeoksikolik asit kullanılır. ancak bu ilaç çok pahalıdır ve kullanımı kesilince yeniden taş oluşabilir. safra yolunda tıkanmayı bazen endoskopik retrograd sfinkteromi, ardından da endoskopik retrograd kolanjiopankreatografi ile açılabilir.

cerrahî seçenekler 
kolesistektomi (safra kesesinin alınması) %99 olasılıkla safra taşının tekrar oluşumunu ortadan kaldırır. semptomlu hastaların ameliyat edilmesi uygundur. safra kesesi yokluğunun çoğu kişide olumsuz bir sonucu yoktur. ancak bu ameliyatı geçirenleri %5 ila 40'ında kolesistektomi sonrası sendromu denen bir durum oluşur. bunda sindirim yolu rahatsızlığı ve yukarı abdomende sürekli acı görülür.

i̇ki cerrahî seçenek vardır: açık ameliyat ve laparoskopik ameliyat. daha fazla ayrıntı kolesistektomi maddesinde bulunabilir.

 açık safra kesesi ameliyatı: abdomende sağ kaburgaların büyük bir kesi yapılır. bir hafta hastanede kalınır, taburcu olduktan bir hafta sonra normal beslenmeye, bir ay sonra da normal faaliyete geri dönülebilir.
 laparoskopik, kapalı ameliyat: kamera ve aletler için 3-4 küçük delik açılır. aynı günde veya ertesi sabah taburcu olunur, bunu bir hafta ev dinlenmesi ve ağrı tedavisi izler. bir hafta sonra normal beslenme ve hafif faaliyete geri dönülebilir, bir-iki ay boyunca halsizlik ve hafif ağrı sürer. eğer taşların yeri önceden kolanjiogram ile belirlenebilmişse laparoskopik yöntemin açık kölesistektomiye göre aynı derece etkin olduğu gösterilmiştir.

yeni cerrahi teknikler

tie chiao tarafından geliştirilen yeni teknikle safra kesesi alınmadan safra taşları alınabilmektedir. bu teknik pek çok hasta üzerinde denenmiştir. geliştirilen yeni endoskopun patenti alınmıştır. bu teknik mevcut durumda sadece çin'de uygulanabilmektedir.

her safra kesesi taşı ameliyat gerektirmez

safra taşları bazen yıllarca şikayet yapmayabilir bu duruma “sessiz taş” veya “asemptomatik safra taşı” denir ve tedavi gerektirmez.

kaynakça
özel

dış bağlantılar 
 türkiye yüksek i̇htisas eğitim ve araştırma hastanesi:
 safra taşları  prof. dr. a. vedat durgun
 safra taşı hastalığı ve endoskopik retrograd kolanjiopankreatografi 
 türk gastroenteroloji dergisi:
 amerikan diyabet, sindirim ve böbrek araştırma kurumu'nun safra taşı hakkında yayını  http://www.pueblo.gsa.gov/cic_text/health/gallstones/gallstns.txt(ingilizce)
 medical encyclopedia'da  safra taşı ve  safra kesesi ameliyatı  hakkında resimler  (i̇ngilizce)
 webmd: kolelitiasis  ve kolesistektomi sonrası sendromu  (i̇ngilizce)

gastroenteroloji
cerrahi
karın ağrısı
hepatoloji