Lale

lale (tulipa),kızaldık(çağatay türkçesi),çığıldem(türkmen türkçesi),çoğazın(kırgız türkçesi),zambakgiller (liliaceae) familyasından tulipa cinsini oluşturan güzel çiçekleri ile süs bitkisi olarak yetiştirilen, soğanlı, çok yıllık otsu bitki türlerinin ortak adı.

anavatanı pamir, hindukuş ve tanrı dağlarıdır. türkler göçleri esnasında bu bitkinin soğanlarını anadolu'ya getirmiştir. 1500'lü yıllarda avrupa'ya anadolu'dan giden lale özellikle hollanda'da çok yaygındır. soğanlarının üzerinde zarımsı bir örtü bulunur. etli ve yeşil 2-8 yaprağı vardır. çiçekler, saplar ucunda çoğunlukla bir, bazen ikidir.kırmızı, sarı ve ara tonlarda renklere sahiptir.

16. yüzyılda kanuni sultan süleyman tarafından hollanda kralı'na gönderilen laleler, ilk başta hollandalıları ve kısa zaman içerisinde tüm avrupalıları hayranlık içinde bırakmışlardır. böylece günümüze kadar dünyanın en fazla lale üreten ülkesi hollanda olmuştur.

etimolojisi 
"lale" adı, türkçeye farsçada "gelincik" ya da "anemon" anlamına gelen لاله (lāle) kelimesinden geçmiştir ki bu kelimenin de kökeni eski farsçada "kırmızı şey" anlamına gelen "alālag" sözcüğüdür. farsçada ve osmanlıcada kırmızı anlamına gelen "lâl" kelimesi de aynı kökten gelmektedir.

"lale" sözcüğü, esasen "gelincik veya manisa lalesi" anlamına gelirken anlam kaymasına uğrayarak 17. yy'dan itibaren bugünkü anlamını almıştır. günümüzde lale adı verilen tulipa cinsi bitki, 17. yy'dan önce türkiye'de görülmemiştir.

kültürel açıdan lale 
lale, özellikle doğu kültür ve mitolojilerinde özel bir yere sahiptir. edebi eserlerde sıkça kullanılmasının yanı sıra mitolojilerde de lalenin ortaya çıkışına dair farklı ve çok çeşitli hikâyeler bulunmaktadır. bunların en ünlüsü ve özellikle doğu edebiyatında en sık kullanılanı pers mitolojisindeki lalenin kökeni söylencesidir. bu söylenceye göre yaprağın üstündeki bir çiğ tanesine yıldırım düşmüş, böylece çiğ tanesi ve yaprak alev almıştır. daha sonra donarlar ve lale meydana gelir. bu hikâyeden yola çıkarak, lale çiçeğinin ortasındaki koyuluğun bu yanma işleminin sonucu olduğuna inanılırdı.

bahçıvanlık alanında sınıflandırma 
bahçıvanlıkta laleler, çiçek morfolojilerine ve bitki boyutlarına göre 15 gruba ayrılır.
 single early - fincan şeklinde 8 cm'den uzun olmayan tek çiçeğe sahiptir. orta sezondan önce çiçeklenme gösterir. toplam uzunluğu 15–45 cm arasındadır.
 double early - kase şeklinde ve 8 cm uzunluğunda iki çiçeğe sahiptir. genel olarak 30–40 cm arasında gelişir.
 triumph : fincan şeklinde ve 6 cm genişliğinde tek çiçeğe sahiptir. geç sezonun ortalarında 35–60 cm'ye kadar gelişir.
 darwin hybrid - oval bir şekilde 8 cm genişliğinde tek çiçeğe sahiptir. geç sezonun ortalarında 50–70 cm'ye kadar gelişir. bu grup aşağıda yazılan single late grubundaki büyük darwin laleleriyle karıştırılmamalıdır.
 single late - çiçekleri kadeh veya fincan şeklinde olup 8 cm genişliğindedir. bazılarının sapında birden çok çiçek vardır. geç sezonda 45–75 cm'ye kadar gelişir.
 lily-flowered (zambak çiçekli) - çiçekler ayrık, dar ve benekli orta kısma sahiptir. önceleri eski darwin grubunda bulunan bu çiçekler 1958 yılında kendi gruplarına sahip olmuşlardır.
fringed (püsküllü)
viridiflora 
rembrandt
parrot - genellikle sarı kırmızı ve zambak türlerine benzemektedir. alaca renklere sahiptir.
double late - büyük ve ağır çiçeklere sahiptir.
kaufmanniana - nilüfer çiçeği şeklinde laledir.
fosteriana
greigii - yeşil yaprakları kahverengi beneklidir.
species
çokçiçekliler - resmi bir grup değildir. bu gruptaki lale türleri yukarıdaki 15 gruptan herhangi birisine aittir ama tek bir lale soğanından birden fazla çiçeklenme gerçekleştiği için ayrı bir grupmuş gibi gösterilir.

çiçeklenme zamanına göre sınıflandırılması da şöyledir:

erken sezon - single early, double early, greigii, kaufmanniana, fosteriana, species
orta sezon - darwin hybrid, triumph, parrot
geç sezon - single late, double late, viridiflora, lily-flowered, fringed, rembrandt

türler 
 
 tulipa armena
 tulipa agenensis
 tulipa aucheriana
 tulipa biflora
 tulipa borszczowii
 tulipa butkovii
 tulipa carinata
 tulipa celsiana
 tulipa clusiana
 tulipa cretica
 kıbrıs lalesi (tulipa cypria)
 tulipa dasystemon
 tulipa didieri
 tulipa dubia
 tulipa edulis
 tulipa ferganica
 tulipa gesneriana
 tulipa goulimyi
 tulipa greigii
 tulipa grengiolensis
 tulipa heterophylla
 tulipa hoogiana
 tulipa humilis
 tulipa iliensis
 tulipa ingens
 tulipa julia
 tulipa kaufmanniana
 tulipa kolpakowskiana
 tulipa kuschkensis
 tulipa lanata
 tulipa lehmanniana 
 tulipa linifolia
 tulipa marjolettii
 tulipa mauritania
 tulipa micheliana
 tulipa montana
 tulipa orphanidea
 tulipa ostrowskiana
 tulipa platystigma
 tulipa polychroma
 tulipa praecox
 tulipa praestans
 tulipa primulina
 tulipa pulchella
 tulipa retroflexa
 tulipa saxatilis
 tulipa sharonensis
 tulipa sprengeri
 tulipa stapfii
 tulipa subpraestans
 tulipa sylvestris
 tulipa systola
 tulipa tarda
 tulipa tetraphylla
 tulipa tschimganica
 tulipa tubergeniana
 tulipa turkestanica
 tulipa undulatifolia
 tulipa urumiensis
 tulipa urumoffii
 tulipa violacea

ayrıca bakınız 
 lale devri
 lale çılgınlığı

kaynakça

dış bağlantılar 

 lale çılgınlığı. mike dash, 2000. three rivers press, new york. i̇nceleme

 
çiçekler
soğanlı bitkiler
bahçe bitkileri