Montrö Boğazlar Sözleşmesi

montrö boğazlar sözleşmesi, 1936'da imzalanan ve türkiye'ye i̇stanbul ve çanakkale boğazları üzerinde kontrol ve savaş gemilerinin geçişini düzenleme hakkı veren uluslararası sözleşmedir. sözleşme, türkiye'ye boğazlar üzerinde tam kontrol hakkı verir ve barış zamanı sivil gemilerin özgürce geçişini garantiler. sözleşme, karadeniz'e kıyısı olmayan ülkelere ait savaş gemilerinin geçişini sınırlar. sözleşmenin şartları, özellikle sovyetler birliği donanması'na akdeniz'e erişim hakkı sağlaması yıllar boyunca tartışma konusu olmuştur. 1923'te lozan antlaşması ile birlikte imzalanan boğazlar sözleşmesi'nin yerine geçmiştir. bu sözleşmeyle birlikte uluslararası boğazlar komisyonu'nun da görevi sonlanmıştır.

türkiye, lozan antlaşması'yla birlikte imzalanan boğazlar sözleşmesi'nin getirdiği kısıtlamalardan dolayı daima endişe içinde olmuştu. sözleşmenin imzalandığı tarihlerde güncelliğini koruyan silahsızlanma ümitlerine güvenen türkiye'nin silahlanma yarışının tekrar başlamasıyla duyduğu huzursuzluk giderek artmıştı. türkiye, duyduğu bu huzursuzluğu ve boğazlar'ın statüsünde değişiklik yapılması yolundaki teklifini konu ile ilgili imzacı devletlere duyurduğunda farklı kutuplarda yer almaya başlayan bu devletlerin hemen hepsinden ortak bir anlayış görmüştü. i̇ngiliz dışişleri bakanlığının 23 temmuz 1936 tarihli bir notasında konu hakkında şu görüşlere yer verilmiştir: "türkiye'nin boğazlar sözleşmesi'nin değiştirilmesi ile ilgili isteği haklı kabul edilmektedir."

boğazların statüsü ve gemilerin geçiş rejimi ile her zaman yakından ilgilenen birleşik krallık'ın türkiye'yi desteklemesine paralel olarak balkan antantı daimi konseyi'nin 4 mayıs 1936'da belgrad'da yaptığı toplantıda türkiye'nin teklifini destekleme kararı alınmıştır. türkiye'nin girişimi lozan boğazlar sözleşmesi'nin diğer akitleri tarafından da kabul edilince boğazlar'ın rejimini değiştirecek olan konferans, 22 haziran 1936'da i̇sviçre'nin montrö kentinde toplanmıştır. i̇ki ay süren toplantılardan sonra 20 temmuz 1936'da bulgaristan, fransa, büyük britanya, avustralya, yunanistan, japonya, romanya, sovyetler birliği, yugoslavya ve türkiye tarafından imzalanan yeni boğazlar sözleşmesi ile türkiye'nin kısıtlanmış hakları iade edilmiş ve boğazlar bölgesinin egemenliği türkiye'ye geçmiştir. türkiye daha önce sovyetler birliği ile yaptığı saldırmazlık antlaşması uyarınca sovyetler birliği'nin de desteği alınmıştır. sözleşme 9 kasım 1936'da yürürlüğe girmiş ve milletler cemiyeti sözleşme serisi'ne 11 kasım 1936'da kaydedilmiştir. günümüzde yürürlüktedir.

maddeleri

ticari gemilerin geçiş rejimi

 barış zamanında, gündüz ve gece, bayrak ve yük ne olursa olsun, hiçbir işlem (formalite) - sağlık denetimi hariç - olmaksızın boğazlar'dan geçiş ve gidiş-geliş (ulaşım) tam özgürlüğünden yararlanacaklardır.
 savaş zamanında türkiye, savaşan değil ise bayrak ve yük ne olursa olsun boğazlar'dan geçiş ve gidiş-geliş (ulaşım) özgürlüğünden yararlanacaklardır. kılavuzluk ve yedekçilik (römorkörcülük) isteğe bağlı kalmaktadır.
 savaş zamanında türkiye savaşta ise, türkiye ile savaşta olan bir ülkeye bağlı olmayan ticaret gemileri, düşmana hiçbir biçimde yardım etmemek koşuluyla boğazlar'da geçiş ve gidiş-geliş (ulaşım) özgürlüğünden yararlanacaklardır. bu gemiler boğazlar'a gündüz girecekler ve geçiş, her seferinde türk makamlarınca gösterilecek yoldan yapılacaktır.
 türkiye'nin kendisini pek yakın bir savaş tehlikesi tehdidi karşısında sayması durumunda, boğazlar'dan geçiş ve gidiş-geliş (ulaşım) tam özgürlüğünden yararlanacaklardır; ancak gemilerin boğazlar'a gündüz girmeleri ve geçişin her seferinde türk makamlarınca gösterilen yoldan yapılması gerekecektir. kılavuzluk, bir durumda zorunlu kılınabilecek; ancak ücrete bağlı olmayacaktır.

savaş gemilerinin tâbi olacağı yaptırımlar ve geçiş rejimi

1. barış zamanı 
 karadeniz'e kıyısı olan devletler, bu deniz dışında yaptırdıkları ya da satın aldıkları denizaltılarını, tezgâha koyuştan ya da satın alıştan türkiye'ye vaktinde haber verilmişse, deniz üslerine katılmak üzere boğazlar'dan geçirme hakkına sahip olacaklardır. söz edilen devletlerin denizaltıları, bu konuda türkiye'ye ayrıntılı bilgiler vaktinde verilmek koşuluyla, bu deniz dışındaki tezgâhlarda onarılmak üzere de boğazlar'dan geçebileceklerdir. gerek birinci gerek ikinci durumda, denizaltıların gündüz ve su üstünden gitmeleri ve boğazlar'dan tek başlarına geçmeleri gerekecektir.
 savaş gemilerinin boğazlar'dan geçmesi için, türk hükûmeti'ne diplomasi yoluyla bir ön bildirimde bulunulması gerekecektir. bu ön bildirimin olağan süresi sekiz gün olacaktır; ancak, karadeniz kıyıdaşı olmayan devletler için bu süre on beş gündür.
 boğazlar'dan geçişte bulunabilecek bütün yabancı deniz kuvvetlerinin en yüksek toplam tonajı 15.000 tonu aşmayacaktır.
 herhangi bir anda, karadeniz'in en güçlü donanmasının (filosunun) tonajı sözleşmenin imzalanması tarihinde bu denizde en güçlü olan donanmanın (filonun) tonajını en az 10.000 ton aşarsa diğer kıyıdaş ülkeler karadeniz donanmalarının tonajlarını en çok 45.000 tona varıncaya değin arttırabilirler. bu amaçla, kıyıdaş her devlet, türk hükûmetine, her yılın 1 ocak ve 1 temmuz tarihlerinde, karadeniz'deki donanmasının (filosunun) toplam tonajını bildirecektir; türk hükûmeti de, bu bilgiyi, kıyıdaş olmayan diğer devletlerle milletler cemiyeti nezdinde paylaşacaktır.
 bununla birlikte, karadeniz kıyıdaşı olmayan bir ya da birkaç devlet, bu denize, insancıl bir amaçla deniz kuvvetleri göndermek isterlerse, bu kuvvetin toplamı hiçbir varsayımda 8.000 tonu aşamaz.
 karadeniz'de bulunmalarının amacı ne olursa olsun, kıyıdaş olmayan devletlerin savaş gemileri bu denizde yirmi-bir günden çok kalamayacaklardır.

2. savaş zamanı 
 savaş zamanında, türkiye savaşan değilse, savaş gemileri yukarıda belirtilen koşullar içinde, boğazlar'da tam bir geçiş ve gidiş-geliş (ulaşım) özgürlüğünden yararlanacaklardır.
 saldırıya uğramış bir devlete ve türkiye'yi bağlayan bir karşılıklı yardım antlaşması gereğince yapılan yardım durumları dışında savaşan herhangi bir devletin savaş gemilerinin boğazlar'dan geçmesi yasak olacaktır.
 karadeniz'e kıyıdaş olan ya da olmayan devletlere ait olup da bağlama limanlarından ayrılmış bulunan savaş gemileri, kendi limanlarına gitmek maksadıyla boğaz geçişi yapabilirler.
 savaşan devletlerin savaş gemilerinin boğazlar'da herhangi bir el koymaya girişmeleri, denetleme (ziyaret) hakkı uygulamaları ve başka herhangi bir düşmanca eylemde bulunmaları yasaktır.
 savaş zamanında, türkiye savaşan ise, savaş gemilerinin geçişi konusunda türk hükûmeti tümüyle dilediği gibi davranabilecektir.
 türkiye kendisini pek yakın bir savaş tehlikesi tehdidi karşısında sayarsa, türkiye savaş durumu geçiş rejimini uygulamaya başlayacak ancak; milletler cemiyeti konseyi türkiye'nin aldığı önlemleri 3'te 2 çoğunlukla haklı bulmazsa türkiye bu önlemlerini geri almak zorunda kalacaktır.

uçaklar 

 sivil uçakların akdeniz ile karadeniz arasında geçişini sağlamak amacıyla, türk hükûmeti, boğazların yasak bölgeleri dışında, bu geçişe ayrılmış hava yollarını gösterecektir; sivil uçaklar, türk hükûmetine, ara sıra (tarifesiz) yapılan uçuşlar için üç gün öncesinden bir ön bildirim ile, düzenli (tarifeli) servis uçuşları için geçiş tarihlerini belirten genel bir ön-bildirimde bulunarak, bu yolları kullanabileceklerdir.
 öte yandan, boğazların yeniden askerleştirilmiş olmasına bakılmaksızın, türk hükûmeti, yine de türkiye'de yürürlükte olan hava ulaşımı yönetim kuralları uyarınca, avrupa ile asya arasında türk ülkesi üzerinden uçmalarına izin verilmiş olan sivil uçaklara, tam bir güvenlik içinde geçmeleri için gerekli kolaylıkları sağlayacaktır. bir uçuş izninin verilmiş olduğu durumlarda, boğazlar bölgesinde izlenecek yol belirli dönemlerde gösterilecektir.

genel hükümler
 boğazlar kayıtsız şartsız türkiye cumhuriyeti'ne bırakılacak, tahkimat yapmak hakkı tanınacaktır.
 türk hükûmeti, sözleşmenin, savaş gemilerinin boğazlar'dan geçişine ilişkin her hükmünün yürütülmesine göz kulak olacaktır.

fesih şartları 
sözleşmenin süresi, yürürlüğe giriş tarihinden başlayarak, 20 yıl sürecektir. bununla birlikte, sözleşmenin 1. maddesinde doğrulanan geçiş ve gidiş-geliş (ulaşım) özgürlüğü ilkesinin sonsuz bir süresi olacaktır.

20 temmuz 1956'da sözleşmenin süresi bitmiş, sözleşmeyi imzalayan devletler montrö boğazlar sözleşmesi'ni değiştirmek için girişimlerde bulunmuşlar ancak başarılı olamamışlardır.

uluslararası deniz hukuku kuralları ve fesih şartlarında da belirtildiği gibi gemilerin uğraksız geçiş (transit değildir) hakkı gereği sözleşmenin değişmesi durumunda dahi, sözleşmenin i sayılı ek'i değişmedikçe türk boğazları'ndan geçecek hiçbir gemiden zorunlu olarak, sözleşmenin i sayılı ek'inde öngörülen vergilerden ve harçlardan başka ücret talep edilemeyecektir.

kaynakça

dış bağlantılar 

 montrö boğazlar sözleşmesi metni

boğazlar sözleşmesi
türkiye cumhuriyeti tarihi
türkiye'nin antlaşmaları
avustralya antlaşmaları
birleşik krallık antlaşmaları
bulgaristan antlaşmaları
üçüncü fransa cumhuriyeti antlaşmaları
japonya antlaşmaları
romanya antlaşmaları
sovyetler birliği antlaşmaları
yugoslavya antlaşmaları
yunanistan antlaşmaları
milletler cemiyeti
türkiye'de su ulaşımı
sovyetler birliği-türkiye ilişkileri
birleşik krallık-sovyetler birliği ilişkileri
türk boğazları
boğazlar sorunu
marmara denizi
i̇stanbul boğazı
deniz hukuku
denizcilik antlaşmaları
akdeniz tarihi
çanakkale boğazı tarihi
i̇sviçre'deki diplomatik konferanslar
1936'da türkiye
1936'da i̇sviçre
1936'da siyaset
1936'da antlaşmalar