Yusuf Has Hacib

yusuf has hacib (karahanlı türkçesi: يوسف خاصّ حاجب yūsuf hāss hācib; arapça: يوسف خاصّ حاجب yūsuf khāss hājib), türk tarihi ve kültürü açısından son derece önemli olan kutadgu bilig siyasetnamesini yazmıştır.

hakkında 
türk tarihi kaynaklarında karahanlılar dönemi hakkında yeterli bilgi olmadığı gibi; bu devlet tebaasından olan “balasagunlu yusuf” hakkında bilgiler de yok denecek kadar azdır. 1017-1019 yılları arasında doğduğu rivayet edilmektedir. dönemin kuz-ordu isimli şehri balasagun'da doğmuştur. kendisinin tam bir biyografisi henüz oluşturulamamıştır. büyük eseri boyunca adını bile sadece bir kez, "kitap sahibi yusuf, büyük has hacib, kendi kendine nasihat eder" başlıklı, son bölümünde anmıştır. bu başlıktan baş teşrifatçı olduğu da anlaşılmaktadır. i̇yi bir eğitim görmüştür. çağının geçerli bilimlerinin yanı sıra arapça ve farsça da öğrenmiştir. 1077 yılında kaşgar'da ölmüştür. türbesi de bu kenttedir.

karahanlı devleti zamanında yaşamıştır. temel eğitimini balasagun'da almıştır. kendisine önceden balasagunlu yusuf denilirken, sonrasında has hacib unvanını almıştır. yusuf has hacib, türk dili ve edebiyatı için temel bir eser olan kutadgu bilig (kutlu kılan bilgi) kitabının yazarıdır. kutadgu bilig 6645 beyitlik bir eserdir. eser, allah'a hamd, peygamber'e ve dört halife’ye teşekkürle başlar.

yusuf has hacib, astronomi bilimini öğrenmek isteyenlerin, önce geometri ve hesap kapısından geçmesi gerektiğini söylemiştir: “aritmetik ve cebir, insanı kemâle ulaştırır; toplama, çıkarma, çarpma, bölme, bir sayının iki katını, yarısını ve kare kökünü alma işlemlerini bilen, yedi kat göğü avucunun içinde tutar. her şey hesaba dayanır.”

yusuf has hacib, türk edebiyatındaki ilk siyasetnameyi yazmıştır. türk edebiyatında ilk nazım şeklini de o kullanmıştır. bu nazım şekli de mesnevidir. bundan dolayı ona yusuf has hacib denilmiştir.

kutadgu bilig 

karahanlı devleti hükümdarı ulu kara buğra han'a, kutadgu bilig adlı eseri (ilk siyasetname ve ilk mesnevi örneğini) 18 aylık bir çalışma sonunda 1070 yılında sunmuştur. bu kitabı okuyan “ulu kara buğra han” kendisine ulu has hacib unvanını ve kaşgar'da vezir yardımcısı görevini vermiştir.

kutadgu bilig'in uygurca olan ilk nüshası 1439'da herat'da bulunmuştur. bulunan ikinci bir nüshası arapça'dır. kitabın ilk baskısı 1900'de radloff tarafından yapılmıştır.

eserden bir bölüm:
kitabıma, okuyana mutluluk getirsin, ona doğru yolu getirsin diye kutadgu bilig adını koydum. ben sözlerimi söyledim,düşüncelerimi yazdım. bu kitap her iki dünya için de doğruyu gösteren bir rehberdir,yardımcı bir eldir. dosdoğru bir söz söyleyeyim size: her iki dünyayı da devletle elinde tutabilecek kişiden daha mutlu kimse yoktur. önce güneydoğu’yu tanıtayım. o hükümdardır, doğru yasayı (töre) temsil eder. aydoldu ile mutluluk güneşi doğar, o da mutluluğun(kut)temsilcisidir. öğütülmüş  aklı, odurmuş akıbeti temsil eder. ben sözlerimi bu dört değer (doğru yasa,mutluluk,akıl,akıbet) üzerine kurdum. okuduğunda anlayacaksın,dikkat et.

yusuf has hâcib bu yapıtında bilimin değerini de tartışır. ona göre, alimlerin ilmi, halkın yolunu aydınlatır; “ilim, bir meşale gibidir; geceleri yanar ve insanlığa doğru yolu gösterir. bu nedenle alimlere hürmet göstermek ve ilimlerinden yararlanmaya çalışmak gerekir. eğer dikkat edilirse, bir alimin ilminin diğerinin ilminden farklı olduğu görülür. mesela hekimler hastaları tedavi ederler; astronomlar ise yılların, ayların ve günlerin hesabını tutarlar. bu ilimlerin hepsi de halk için faydalıdır. alimler, koyun sürüsünün önündeki koç gibidirler; başa geçip sürüyü doğru yola sürerler.”

bir siyasetnâme veya bir nasihatnâme olarak nitelendirilebilecek kutadgu bilig, yusuf has hâcib ve içinde yetiştiği çevrenin ilmî ve felsefî birikimi hakkında çok önemli bilgiler vermektedir. bilimin ve bilginlerin değeri anlaşılmıştır; bilim, güvenilir bir rehber olarak görülmektedir. kendisi bu kitabı yazmakla büyük bir cesaret örneği göstermiştir çünkü bu türk edebiyatındaki ilk siyasetnamedir.

ayrıca bakınız 
 meb 100 türk edebiyatçısı

kaynakça

dış bağlantılar 
 yusuf has hacib'in kutadgu bilig'i, kültür bakanlığı e-kitap sitesinden-tam metin 

karahanlılar'da kişiler
türk dili tarihi
1017 doğumlular
1077 yılında ölenler
11. yüzyılda türkler