Muğla (il)

muğla, türkiye'nin bir ilidir. muğla merkezli il, 2022 itibarıyla 1.048.185 kişilik nüfusa sahiptir. ege bölgesi'nde, topraklarının küçük bir kısmı akdeniz bölgesi içine giren, ortaca, dalaman, köyceğiz, fethiye, marmaris, milas, datça ve bodrum gibi tatil yöreleri ile ünlü bir yerleşim yeridir. i̇lde 13 ilçe bulunur.

coğrafya 
 

muğla ilinin yüzölçümü 12.654 km2'dir. muğla, akdeniz iklimi etkisinde kalmaktadır. muğla şehrinin içinde bulunduğu menteşe yöresi'nde dağlar denize paralel uzanmaktadır. 800 m. yüksekliğe kadar olan alanlarda 'asıl akdeniz i̇klimi' ve daha yüksek alanlarda 'akdeniz dağ i̇klimi' hissedilir. maksimum-minimum sıcaklık değerleri, nemlilik, yağış miktarı ve hakim rüzgâr yönleri yerel coğrafi koşullara göre değişmektedir. metrekare'ye 1000 mm'den fazla yağış alan muğla, orman oranı bakımından türkiye'nin en zengin olan yörelerinden bir tanesidir. ne var ki yağışların büyük çoğunluğu kış mevsiminde düşer ve yaz kuraklığı belirgindir. dağların denize paralel uzanmasının ve yükseltinin bu yörede ege bölgesi'nin genelinin aksine daha fazla olmasının diğer bir sonucu olarak ulaşım doğu-batı yönünde zorlaşır ve nüfus seyrekleşir.

türkiye'nin güneybatı ucunda yer alan kuzeyinde aydın, kuzeydoğusunda denizli ve burdur, doğusunda antalya ile komşu, güneyinde akdeniz ve batısında ise ege denizi ile çevrilidir.

toplam uzunluğu 1479 km olan deniz kıyıları ile muğla, türkiye'nin uzun sahil şeridine sahip ilidir. en büyük ilçesi fethiye'dir. muğla ilinde ayrıca iki büyük göl bulunmaktadır. bunlar milas ile aydın ilinin söke ilçesi sınırları dahiline yayılan bafa gölü ile köyceğiz ilçesindeki köyceğiz gölü'dür. önemli üç akarsuyu ise çine çayı (yatağan'dan geçerken yatağan çayı), esen çayı (seki beldesinden geçerken seki çayı) ve ortaca-dalaman arasında yer alan ve bu iki ilçe arasında sınır olarak kabul edilen dalaman çayı'dır.

muğla denizden 670 m yükseklikte, üstü düz bir kaya kütlesi şekliyle ilginç bir görünüme sahip olan asar dağı'nın eteklerinde kurulmuştur. muğla ovası, menteşe kalker platosunda neojen çağında oluşmuş depresyonların sonradan karstlaşmasıyla oluşmuş çanak şeklindeki çukurluklardan biridir. muğla ovasına benzer jeolojik yapıya sahip komşu ovalar yeşilyurt, ula, gülağzı, yerkesik, akkaya, çamköy, yenice ovalarıdır. muğla ovası karadağ, kızıldağ, asar dağı ve hamursuz dağı ile çevrelenmiştir. düğerek'in kurulduğu yamaçların gerisinde rakım hızla artar ve menteşe dağları silsilesi içinde yer alan yılanlı dağı 2000 metreye ulaşır.

nüfus 
güncel nüfus değerleri(tüi̇k 6 şubat 2023 verileri )

muğla il nüfusu: 1.048.185 (2022 sonu). i̇lin yüzölçümü 12.655  km2'dir. i̇lde  km2'ye 83 kişi düşmektedir. (yoğunluğun en fazla olduğu ilçe: 297 kişi ile bodrum’dur)

i̇lde yıllık nüfus artış oranı %2,65 olmuştur. nüfus artış oranı en yüksek ve en düşük ilçeler: dalaman (%6,74)- yatağan (%0,46)

6 şubat 2023 tüi̇k verilerine göre 13 i̇lçe ve belediye, bu belediyelerde toplam 569 mahalle bulunmaktadır.

ekonomi 
muğla ili, 2018 yılı verisine göre gayri safi yurt içi hasıla bakımından ₺42,5 milyar ile ülkenin on sekizinci büyük ilidir. kişi başına düşen gelirde ise ₺44.594 ile on dördüncü sırada yer almaktadır. 2013 yılı i̇nsani gelişme endeksi verisine göre muğla, elde ettiği 0,695 puanla beşinci sırada yer aldı.

endüstri 
i̇lin yatağan ilçesinde yatağan termik santrali, yeniköy'de yeniköy termik santrali, kemerköy'de kemerköy termik santrali vardır.

i̇lin maden yatakları zengindir. bu sektörde yatağan linyit rezervleri ve fethiye krom yatakları ilk kalemde sayılabilir. muğla ayrıca önemli bir mermercilik merkezidir. bu enerji ve madencilik üretim tesisleri dışında sanayiye dönük büyük girişimler bulunmamaktadır. ekonomi özellikle turizm ve tarıma dayalıdır. ayrıca dalaman ilçesinde kağıt fabrikası (eski adı seka, yeni adı mopak) bulunmaktadır.

tarım 
muğla ili tarımsal ürünlerinin çeşitliliği ile dikkati çeker. türkiye'de arıcılığın en önemli merkezlerinden biridir. yörede hem arı hem de çam balı bulunmaktadır. marmaris ilçesi çam balı ile ünlüdür. ortaca, fethiye ve dalaman ilçelerinde yaygın bir şekilde narenciye tarımı (portakal, limon, mandalina, greyfurt) yapılmaktadır. özellikle marmaris-köyceğiz hattına özgü bir diğer ürün günlük ağacından elde edilen ve parfümeride ile eczacılıkta kullanılan sığla yağıdır. zeytincilikte il genelinde gelişmiştir.

turizm 
ortaca, dalaman, köyceğiz, fethiye, marmaris, datça ve bodrum gibi tatil bölgeleri ile dünyaca tanınan muğla, 2007 yılı ocak-eylül döneminde, 2006'nın aynı dönemine göre turist sayısını %9 artarak 2.285.258 kişi ağırlamıştır.

ayrıca dalaman'da askeri ve sivil havaalanı bulunmaktadır. bu havaalanın yıllık 10 milyon kapasiteli dış hatlar terminalinin bulunması yurtdışından ulaşım için de önemli bir imkân sağlar.

konum

kültür

ağız 
muğla ilinde kullanılan türk şivesinin batı anadolu ağızları içindeki konumu leyla karahan'ın anadolu ağızlarının sınıflandırılması (türk dil kurumu yayınları: 630, ankara 1996) adlı çalışmasına göre şöyledir:

muğla mutfağı 
en tanınmış yemeklerin başında muğla'nın kendine özgü tarhanası gelir. tarhana yazın yapılır ve pencere önlerine, dam ve avlulara serilip kurutulur ve kışın afiyetle yenilir. zeytin ve kurutulmuş biber de muğla'da artık bir kültür halini almıştır. özellikle sofralık zeytin karya döneminden beri muğla'da önemini hala korumaktadır. bunların dışında muğla merkez'in kendine özgü yemekleri de vardır. keşkeği de unutmamak gerekir özellikle düğün yemeğidir onsuz yemek olmaz.

muğla evleri  

muğla evleri; tasarımları, ahşap işçilikleri, tavan işlemeleri ve şehrin sembolü haline gelmiş bacaları ile türk geleneksel mimarisinde özgün bir model oluşturmaktadır. genelde iyi korunmuşlardır. geleneksel mimariden doğrudan esinlenmiş yeni yapıların da muğla bölgesinde hâlen diğer bölgelerimize kıyasla daha fazla inşa edildiği söylenebilir. bunda kentin yüksek eğitim ve yerel şuur düzeyi ile yörenin turistik bir bölge olmasının etkileri bulunmaktadır. kent merkezinde özellikle hisar dağı eteklerine doğru yoğunlaşan eski muğla evleri, karabağlar yaylası'ndaki evler ve yılanlı dağı yamacındaki düğerek mahallesi evleri ile bir arada ele alınabilir.

'hayat' olarak adlandırılan açık ön sofalar, kuzulu kapı olarak adlandırılan avlu girişleri, ocaklar, bacalar, uzun ve geniş saçaklar, tavan süslemeleri, ahşap süslemeli verandalar, duvarlara gömülmüş dolap biçimli banyolar muğla evlerinin tipik özellikleri arasındadır. büyük çoğunluğu avlulu ve iki katlıdır. bazılarında hayat bölümü sonradan kapatılmıştır. yakın devirde inşa edilen evlerde ise, 'hayat' doğrudan kapalı olarak yapılmaktadır.

genel özellikleri, bütün türk evlerinde olduğu gibi, aile mahremiyeti anlayışının bir ürünü olarak içe dönük olmalarıdır. özellikle zemin katlarında sokağa penceresi olan ev yok denecek 
kadar azdır. buna karşılık avluya bakan pencerelerin çokluğu dikkat çeker ve açık, yarı açık yaşam mekânlarıyla, geniş saçaklarla zenginleştirilir. bu nedenle, ön cephe özelliği avlu tarafından ortaya çıktığından, manzara ve güneş hakimiyetini de dengelemek üzere, evler parsellerin yukarı köşelerine ve kuzeye sağır, güneye açık olarak yerleşirler.

plan tipleri, 'hayat' ile bunun etrafında yer alan odaların bulundukları konuma ve üst kata çıkan merdivenin yerine göre değişiklikler gösterir. üzerlerinde yer aldıkları parsellerin biçimi ve komşu binaların konumu da planların oluşumunda etkili olabilmektedir. ancak, genel hatlarıyla merdivenlerin, sofa içindeki yerlere göre ortadan ve yandan merdivenli tipler olarak sınıflama yapmak da mümkündür.

ortadan merdivenlerde, üst kata çıkış binayı simetrik olarak ikiye ayırdığı gibi, farklı şekillerde de bölebilir. ancak her iki durumda da yaygın olan uygulama, merdivenin geriye doğru sokulan bir orta sofadan çıkması ve binanın arka duvarına yaslanmış olmasıdır. merdiven ahşaptır. altı depo olarak kullanılır. her iki yanında simetri hakimse birer veya ikişer oda yer alır. 'hayat'a odalara girişte 45 dereceli kırılmalar bulunur. 'hayat' avlu cepheleri boyunca uzandığı gibi, sadece merdivenin açıldığı ve oda girişlerinin bulunduğu orta kısımda da yer alabilir. bu tiplerde de yaygın olan uygulama orta sofanın bina cephe hattının ilerisine doğru beşgen şekilde çıkma yapmasıdır. ortadan çıkan merdivenin yapı kütlesine simetrik olarak ayırmadığı durumlarda ise, 'hayat'ın bir tarafında odalar yer almakta, diğer tarafında ise yine bu bölümün devamı olan yarı açık bir mekân bulunmaktadır. genellikle, avluya bakan cephelerinde boydan boya 'hayat' bulunan evlerde ise, üst kata merdivenle çıkılır. 'hayat'ın genişliği binanın yanından çıkan merdivenin iki kolunun genişliği ile uyum içindedir. odalar 'hayat'ın gerisinde ve yapının arka duvarına yapılmış olarak yan yana sıralanırlar. her biri doğrudan 'hayat'a açılır.

sokaktan evlere kuzulu kapılardan girilir. bu kapı geniş iki kanadı olan ve bunlardan genellikle girişe göre sağ taraftakinin içinden ikinci bir küçük kapı açılan, 2.30 m. yükseklikteki avlu duvarının yüksekliği ile orantılı, çoğunun üzerinde küçük iki tarafa meyilli. kiremit örtülü, ahşap çatısı bulunan kapılardır.

avlular, yılın yedi sekiz ayı boyunca yaşanılan, evin kapalı mekânları ve 'hayat'larıyla kullanım bütünlüğü içinde olan, genellikle kayrak taşı ile kaplı birçoğu havuzlu iç bahçeler şeklindedir, duvarlara yakın yerlerde ağaçlar yer almaktadır. evin bir duvarına bitişik olarak veya yarım bir konumda tek katlı müştemilat bulunur. müştemilat içinde evin asıl mutfağı, ocağı, kileri ve bazen de banyo yer alır. ayrıca, temiz su havzaları da bu binanın içinde veya dışındadır.

yapılar genellikle taş veya ikinci derecede ahşaptır. tüm taşıyıcı duvarlar, avlu duvarları, özellikle zemin katlar kireç harcı, kırma-moloz taş duvarlarla inşa edilmiştir. çatı örtüsü olarak oluklu kiremit kullanılır. çatı dışında duvar üstleri, ocak çıkıntılarının baca halinde daraldığı girintilerin üstleri de yağmurdan korunacak tüm çıkıntılar bu kiremitle örtülüdür. ayrıca, bugün muğla'nın sembolü olarak kabul edilen karakteristik bacadan oluklu kiremitlerle yapılan kendine özgü bir şapka ile kapatılmıştır.

muğla evlerini, temel olarak ikiye ayırmak mümkündür:

türk evleri
özellikle hisar dağı eteklerine doğru yayılmış olan bu evler, kentsel silüeti kırmızı kiremit çatı beyaz duvar ve üzerlerinden taşan yeşil ağaçlar üçlüsü ile oluşan armonisi içinde, geleneksel dokunun özünü oluşturan yapılardır. avlu içindeki müştemilatlarıyla bir kullanım ve form biçimini oluştururlar. bazılarının 'hayat'ları sonradan kapatılmış, yakın devirde inşa edilen bazılarınde ise bu bölüm doğrudan olarak yapılmışlardır.

rum evleri
rum evlerini diğer evlerden ayıran temel özellik içe kapanmış olmaları, avlu yerine sokakla bütünleşen bir cephe ve kütle nizamı göstermeleridir. diğer ayırt edici özelliği ise kesme taş yapı olmalarıdır. eski şehrin ticaret ve zanaat merkezi arasta mevkiinde 1895'te rum filivari usta'nın elinden çıkmış saat kulesi de rum nüfusun muğla'ya yadigarlarındandır.

kentte hâlen yaşları 100 ila 300 arasında değişen 400 yapı koruma altındadır ve kapsamlı bir restorasyon girişimi başlatılmıştır.

yönetim

merkezi yönetim 
büyükşehir illerinde merkezi yönetim vali, i̇l müdürleri ve i̇l danışma kurulundan oluşur.

muğla, bir ‘büyükşehir’dir. bu özelliğine göre yönetimi belirlenmiştir. protokolde ilk sırada yer alan vali, merkezi yönetimi temsil eder ve cumhurbaşkanı tarafından atanır.

büyükşehir yapılan illerde, i̇l genel meclisi, yetki ve görevlerini büyükşehir belediye meclisi’ne devretmiş ve kaldırılmıştır.

muğla valisi, 1971-doğanşehir doğumlu i̇dris akbiyik, ağustos 2023/376 sayılı kararla hakkari valisi iken atanmıştır.

vali ve kaymakamlara ait bilgiler muğla'nın ilçeleri sayfasında gösterilmiştir.

yerel yönetim 
büyükşehir belediyelerinde yerel yönetim, büyükşehir belediye başkanı, büyükşehir belediye meclisi ve büyükşehir belediye encümeni'nden oluşur.

yerel yönetimi temsil eden büyükşehir belediye başkanı, ildeki tüm seçmenlerin oy çokluğu ile seçilir. yerel seçimlerde i̇lçe belediye başkanı ve i̇lçe belediye meclisi için de oy kullanılarak ilçelerin belediye meclisleri oluşur. i̇lçe belediye meclislerinden alınan üyelerle (başkan kontenjanı, ilçe nüfusu ve parti oy oranına göre) de büyükşehir belediye meclisi oluşur. bu mecliste ilçe belediye başkanları da yer alır. meclisin başkanı büyükşehir belediye başkanı'dır.

büyükşehir belediye encümeni, belediye başkanının başkanlığında, belediye meclisinin kendi üyeleri arasından bir yıl için gizli oyla seçeceği beş üye ile biri genel sekreter, biri malî hizmetler birim amiri olmak üzere belediye başkanının her yıl birim amirleri arasından seçeceği beş üyeden oluşur. (5216 saylı kanun 16.madde)

büyükşehir yapılan illerde, i̇l genel meclisi, yetki ve görevlerini büyükşehir belediye meclisi’ne devretmiş ve kaldırılmıştır.

muğla büyükşehir belediye başkanı, 1948-muğla doğumlu dr.osman gürün (chp), 31 mart 2019 seçimlerinde %36,01 oy oranıyla seçilmiştir.

i̇lçe belediyeleri, 2019 türkiye yerel seçimleri'ne göre, üç değişik parti tarafından yönetilmektedir. bu ilçelerden 6'sı ak parti̇, 6'sı chp ve 1'i mhp'li  belediye başkanıdır.

muğla büyükşehir belediye meclisi üye sayısı 68’dir (büyükşehir belediye başkanı, 13 ilçe belediye başkanı ve 55 üye) bunların 25’i ak parti̇, 35'i chp, 5’i mhp, 3'i i̇yi̇ p.'dir

belediye başkanları ve meclislere ait bilgiler muğla'nın ilçeleri sayfasında gösterilmiştir.

eğitim 
1992’de kurulmuş olan muğla sıtkı koçman üniversitesi, özellikle 1999 sonrasında, iş insanı sıtkı davut koçman’ın üniversiteyi kelimenin tam anlamıyla kanatlarının altına almasını takiben göz kamaştırıcı bir hızla gelişmiştir. yakın geçmişte vefat eden sıtkı davut koçman ve kurucu rektör ethem ruhi fiğlalı (1992-2002)’ nın yönetiminde, evvelce 30 bin nüfuslu küçük ve hareketsiz bir il merkezinden ibaret olan şehir, 20.000’i aşkın öğrencinin oluşturduğu yeni bir topluluğun yerleşmesiyle büyük bir ivme kazanmıştır. muğla sıtkı koçman üniversitesi her yıl açılan yeni fakülteleri ile daha da büyük bir öğrenci kitlesine hitap edebilir hale gelmiştir ve bu da muğla'nın muğla ovası boyunca yayılmasını ve büyümesini sağlamıştır. muğla ili çok büyük olmadığından öğrenciler kiralar ve ev bulma konularında sorun yaşayabilmektedirler.

altyapı

ulaşım 
i̇lin önemli limanları bodrum, marmaris, fethiye ve güllük'tedir. ayrıca ilde iki havaalanı; milas-bodrum havalimanı ve dalaman havalimanı bulunmaktadır.

şehiriçi
muğla, bodrum'dan seydikemer'e kadar uzanır ve şehiriçi ulaşımında sorun bulunmamaktadır. eski mahallerden çarşısına araçsız ulaşım mümkündür. sadece kötekli, yeniköy, toki̇, gülağzı, osb, menteşe ve akçaova gibi yeni kurulmakta olan semtlerine ve karabağlar'a ulaşım için şehiriçi araçlara ihtiyaç duyulur.
 
karayolu
muğla, dünyaca ünlü turizm merkezlerine yakın olmasından dolayı gelişmiş karayolu bağlantılarına sahiptir. i̇stanbul, ankara ve i̇zmir gibi büyük şehirlerden ve ülkenin diğer bölgelerinden gelip marmaris, fethiye ve bodrum gibi önemli turizm merkezlerine ulaşan karayolları muğla'dan geçer. d 320, d 400 ve d 550 karayolları muğla'da başlar veya sonlanır. muğla'dan türkiye'nin diğer şehirlerine aktarmasız olarak ulaşmak mümkündür. ayrıca ilçelerine özellikle yaz mevsiminde sürekli olarak otobüs ve minibüslerle seferler yapılır.
bazı önemli şehirlere uzaklığı şöyledir:
 d 550 üzerinden aydın'a 102 km.
 d 330 üzerinden denizli'ye 145 km.
 d 550 üzerinden i̇zmir'e 211 km.
 d 330 üzerinden ankara'ya 590 km.
 d 565 üzerinden i̇stanbul'a 758 km.

sağlık 

muğla ilinde, devlete ait ve özel 24 hastane bulunmaktadır. en çok yatak kapasitesine sahip hastane, 2011 yılında adı muğla eğitim ve araştırma hastanesi olan muğla devlet hastanesidir.

spor 

2018-2019 sezonu sonunda, muğla’nın futboldaki takımları: 2. ligde bodrumspor ligde kalırken fethiyespor küme düşmüştür. bal’da 2, kadın futbol 3. liginde de 1 takımı da yerlerini korumuştur. ziraat türkiye kupası 'nda muğlaspor 2. turda, fethiyespor 4. turda elenirken, bodrum b. bodrumspor son 16 turunda yeni malatyaspor'a elenmiştir.

kadınlar basketbol süper ligi'nde yer alan bodrum belediyesi 1. lige düşmüştür. erkekler 2. liginde fethiyespor, 1. lige yükselmiştir. voleybolda erkekler 1. liginde milasspor, play-off sonunda lig 7.si olmuştur. 2. ligdeki 5 takımdan bodrum doğuş s. ve seydikemer bld.spor küme düşmüştür. bölgesel ligde 8 takım yer almıştır. hentbol erkek 2. lig takımı köyceğiz bld.spor, tekrar 1. lige çıkmıştır. bodrum yalıkavak süper ligi 9.sırada bitirmiş, türkiye kupası'nda çeyrek finalde elenmiştir.

i̇lde yer alan önemli spor tesisleri arasında atatürk stadyumu (7.750), menteşe (3.000) ve eldirek (2.000) spor salonları, sıtkı koçman k. yüzme havuzu (750) yer alır. ayrıca muğla, uzun mesafe yürüyüş parkurları olan likya yolu'nun bir kısmı ile karia yolu'nun neredeyse tamamını sınırlarında barındırmaktadır. likya yolu'nda 2010 senesinden beri yürüyüşün yanı sıra çok etaplı ultra maraton yarışları da düzenlenmektedir.

kaynakça

dış bağlantılar 
 
 t.c. muğla valiliği