On İki Ada

on i̇ki ada, menteşe adaları veya dodekanez ( dodekanesa), adalar denizi'nde bulunan bir grup adaya verilen isimdir.

on i̇ki ada kavramının kökeni 

on i̇ki ada ismini, osmanlı devleti’nın gayrimüslim bölgelerde uyguladığı yönetim şeklinden almıştır. 12’li denen bu sisteme göre her on hane birer temsilci çıkarır, bu temsilciler de aralarından bölgeyi yönetecek "on iki kişilik bir ihtiyar heyeti" seçerdi. türkçe "on i̇ki ada" ismi; ilk önce yunancaya, daha sonra bire bir çevrilerek diğer batı dillerine girmiştir.

"on i̇ki ada" denen adalar grubunda, isminin çağrıştırdığı gibi sadece on iki adet ada yoktur. "on i̇ki ada" olarak adlandırılan bu ada grubunun sadece büyük olanları sayılırsa on dört ada, büyüklü küçüklü hepsi sayılırsa yirmiden fazla ada ve adacık vardır. bunlara "güney sporat adaları" veya "güney sporatlar" denmektedir. ayrıca her adanın kendi ismi vardır. buradaki on iki sayısı; adaların sayısını ifade etmek için değil, "on iki üyeli meclisle yönetilen adalar" anlamındadır.

osmanlılarda ise önceleri "ege adaları" denmiş, sonra ise cezayir-i bahr-i sefid (akdeniz adaları)" ve "cezair-i isna aşer" denmiştir. daha sonra yönetim vilayeti olan akdeniz adaları; sisam ve sakız adası gibi, on i̇ki ada'nın dışında kalan adaları da içine almaktaydı.

türkler bu adların bazılarını türkçenin hançeresine uydurmuş, bazılarına ise türkçe isimler vermişlerdir. rodos ismi olduğu gibi kalmış. kasos, kaşot olmuş; karpethos, kerpe; aliminya, limoniye; simi, sömbeki; tilos, i̇lyaki; nisiros, i̇ncirli; mandraki, yalı; kos, i̇stanköy; astropalya, koçbaba; kalimnos, kilimli; kharki, herke olmuş; patmos, meis, herke, lipos, leros ise olduğu gibi söylenmiştir.

avrupa kaynaklarında ise söz konusu adalar grubu için "güney sporatlar adaları" veya "güney sporatlar" ifadeleri kullanılmıştır.

"on i̇ki ada" tabiri, yunanlar tarafından balkan savaşı öncesinde, adaların i̇talyanlar tarafından işgalinden sonra kullanılmıştır.

adalar 
 on i̇ki ada:
1- astypalaia - i̇stanbulya 
2- halki - herke, hereke, herkit 
3- kalymnos - kilimli, kelemez 
4- karpathos - kerpe 
5- kasos - kaşot, çoban 
6- kos - i̇stanköy 
7- leros - i̇leriye, i̇leryoz 
8- nisyros - i̇ncirli 
9- patmos - batnaz 
10- rhodes - rodos 
11- symi - sömbeki 
12- tilos - i̇lyaki, i̇lleki, papazlık, piskopi, i̇lkil

 konum olarak akdeniz'de yer almakla birlikte on i̇ki ada grubuna bağlı olan meis
13- kastellórizo/megisti - meis, kızılhisar

 civar adalar:
adelfoi syrnas islets - kızkardaşlar 
anditilos - askino 
armathia - ermeniya, akça 
alimia - limoniye, alimniye, hırmanlu 
astakidonisia - i̇stakida adaları 
avgo - yumurta 
chamili - kamulin, kamelya 
divounia (ouanianisia) - i̇kikardaşlar 
gialesíno - yavalsa 
glaros - laros 
gyali - sakarcılar, sakarcalar, yalı 
kalolimnos - kalolimni, kalolimnoz, kaldimnos 
kandelioussa - çerte, kandilli 
kinaros - ardıçcık, zenari 
lipsi - i̇lipsi, eşekler 
levitha - koçbaba, koçpapaz 
liadi islets - kendiroz 
marmarás - marmar, marmara, mermer 
mavra - mavra 
nimos - miskin 
ofidoussa - yaban, yılan 
pachia - pakya 
pergousa - pergusa 
plati - plati 
saria - doğancık, sariye, saros, misarya 
sesklio - seskili 
sofrano islets - safran adaları (büyük safran & küçük safran & soka) 
stroggyli - birgöz 
syrna - ardacık, sirina 
telendos - telendos 
trianisia - üçadalar

 meis civarındaki adalar:
rho - karaada, aya yorgi 
strongyli - çamada, i̇psili

tarihi 
antik çağ'da yunan dünyasının bir parçası olan adalardan özellikle rodos ve i̇stanköy (kos) köklü tarihleriyle öne çıkarlar. helenistik dönemde ve roma döneminde siyasal ya da coğrafi bir birim oluşturmayan adalar, bizans yönetimi altında kyklad adaları'nı da içine alan dhodhekanisos theması olarak düzenlendi. bunu izleyen osmanlı yönetimi sırasında, rodos ve i̇stanköy dışındaki adalara belirli ayrıcalıklar tanındı.

rodos ve on i̇ki adalar, osmanlı hâkimiyetine hospitalier şövalyeleri mağlup edildikten sonra 1522'de rodos'un fethi ile geçmiştir. özellikle rodos'a türk aileler yerleştirilmiştir. başlangıçta yönetim açısından midilli sancakbeyliği içinde yer alan adalar daha sonra kaptanpaşa eyaleti'ne, 1867'de de cezayir-i bahr-i sefid eyaleti'ne bağlandı. bu düzenleme, i̇talyan kuvvetlerinin trablusgarp savaşı sırasında adaların büyük bölümünü ele geçirmesine (mayıs 1912) değin sürdü. aynı dönemde i̇karia yunan kuvvetlerinin eline geçerken meis, osmanlıların elinde kaldı.

1912 yılında imzalanan uşi (ouchy) antlaşmasına göre i̇talya, on i̇ki ada'yı osmanlı i̇mparatorluğu'na verecekti. ancak adaların yunanlar tarafından işgal edilebileceği düşüncesiyle balkan savaşı'nın sonuna kadar i̇talyanlarda kalmasına karar verildi. ancak i̇talya, bu adaları osmanlı i̇mparatorluğu'na vermekten vazgeçerek kendi topraklarına kattı. i. dünya savaşı sonrasında osmanlı'ya dayatılan sevr planı ile on i̇ki ada ve meis'in i̇talya'ya bırakılması amaçlanmıştı. sevr planı'nın hayata geçirilememesinin ardından lozan antlaşması'nda da on i̇ki ada'nın i̇talyan yönetiminde kalması teklif edilmiş ve bu madde kabul edilmiştir. ii. dünya savaşı'nda i̇talya'nın 1943'te teslim olmasından sonra i̇ngilizlerin adaları alma girişimleri başarısızlığa uğradı. denetimi ele geçirmiş olan alman birlikleri, mayıs 1945'te adalardan çıkarılabildi. adaların yönetimi ise ancak 1947'de paris antlaşmasıyla resmen yunanistan'a geçti.

ayrıca bakınız 
 rodos ve on i̇ki ada'nın işgali
 on i̇ki ada türkleri
 ege adaları

kaynakça