Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti

doğu türkistan i̇slâm cumhuriyeti (uygurca: شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى sherqiy türkistan islam jumuhriyiti, çince karşılığı: 东突厥斯坦伊斯兰共和国/東突厥斯坦伊斯蘭共和國 dōng　tūjuésītǎn yīsīlán gònghéguó; 12 kasım 1932 - 6 şubat 1934), bugünkü çin'in sincan uygur özerk bölgesi'nde kurulmuş cumhuriyet.

tarih 

1930'lu yıllarda doğu türkistan'ı yöneten sincan eyalet hükûmetine karşı uygurlar başta olmak üzere müslümanların bağımsız hareketini birleştirerek tarım havzası'nın güneybatısında yer alan kaşgar'da kurulan hükûmet.

kuzeybatı'nın üç ma'sı (西北三馬 xīběi sānmǎ) olarak ünü kazanan müslüman hui askerî hiziplerin bir kolu olan ma zhongying (馬仲英)'nın ordusu sincan'a kadar genişlemeye başlamıştır. buna karşın yerli halklar önce 1931'de kumul'da 1932'de turfan'da isyan başlatmışlardır. kumullu hoca niyaz önderliğindeki isyan gücü eyalet ordusunun hücumune uğrayarak batıya çekilmek zorunda kalmıştır.

ma chungying ordusunun saldırıya uğramamış tarım havzası'nın güneyindeki hotan'da da 1933'te mehmet emin buğra isyan etmiştir. i̇syancılar hanlı memurları kovarak hotan'ı aldıktan sonra yarkand ve kaşgar'a ilerleyerek kumlu ve turfan'dan sağınmış güçleriyile birlikte 12 kasım 1932'de doğu türkistan i̇slâm cumhuriyeti'nin kuruluşunu ilan etmiştir.

cumhurbaşkanlığına kumul'u temsilen hoca niyaz, başbakanlığına hotan'ı temsilen sabit damolla seçilmiştir. doğu türkistan i̇slâm cumhuriyeti, birleşik krallık ve türkiye cumhuriyeti gibi ülkelerin tanımalarını istediyse de kabul edilmemiştir.

1933'te doğu türkistan kargaşa içindeydi. 12 mart 1933'te urumçi'deki sincan eyaleti hükûmetinde genelkurmay başkanı chen zhong (陳中 chén zhōng)'nun beyaz rus birlikleriyle birlikte giriştiği darbe başarısızlığıyla sonuçlanmıştır.

turfan'ı işgal eden ma chungying ordusunun tehdidine karşı urumçi'daki sincan eyalet hükûmeti sovyetler birliği'nden yardım ve müdahalesini istemiş ve 1934'te kızıl ordu'ya bağlı iki tugay sincan'a girmiştir. kızıl ordusu'ndan kaçan ma chnagying ordusu hotan'a saldırmış ve doğu türkistan i̇slâm cumhuriyeti ordusunu imha etmiştir. böylece 6 şubat 1934'te cumhuriyeti yıkılmıştır.

cumhurbaşkanı hoca niyaz ve savunma bakanı muhiti, sovyetler vasıtasıyla sincan eyalet hükûmeti askerî müfettişi olan ve "sincan kralı" olarak adlandırılacak olan sheng shicai (盛世才 shèng shìcái) ile anlaşarak başbakanı sabit damolla'yı sincan eyalet hükûmetine teslim etmiş ve hoca niyaz ise sincan eyalet hükûmetinin başbakan yardımcısı olmuştur.

millî marşı 
1933 yılında muhammet ali tevpik (tohtu hacı) tarafından yazılmış, aynı yıl doğu türkistan i̇slâm cumhuriyeti'nin kuruluşunda devlet töreni ile okunarak doğu türkistanlılarca ulusal marş olarak kabul edilmiştir.

not

galeri

ayrıca bakınız 
 doğu türkistan cumhuriyeti
 doğu türkistan bayrağı
 doğu türkistan sürgün hükûmeti
 doğu türkistan milli uyanış hareketi

kaynakça 
 james a. millward and nabijan tursun, "political history and strategies of control, 1884-1978" in xinjiang: china's muslim borderland isbn 0-7656-1318-2.

dış bağlantılar 
 the soviet in xinjiang 1911-1949

i̇slam cumhuriyeti
tarihteki türk devletleri
çin tarihindeki devletler
asya'daki eski cumhuriyetler
tarihteki tanınmayan devletler
1933'te kurulan bölgeler ve ülkeler
1934'te varlığı sona eren bölgeler ve ülkeler