Celâleddin Harezmşah

celaleddin harezmşah mengüberti ya da celaleddin harzemşah (arapça: جلال الدين منكبرتي jalāl al-dīn menguberdī; d. 1199 - ö. 1231), harezmşahlar devleti'nin son hükümdarıdır. alaaddin muhammed'in oğludur.

i̇smi 
celaleddin ona verilmiş unvan olmakla beraber türkçe isminin ne olduğu tam olarak bilinmemektedir arapça mnbrny ünsüz diziliminin o zamanlar nasıl telaffuz edildiği bilinmediği için. modern tarihçiler öncelikle bu dizilimi mengüberti (veya benzer telaffuzlar) anlamında yorumlasalar da günümüzde en yaygın kabul gören telaffuz mengburni ("burnunda doğum beni olan") ya da mingirini ("bin askere bedel şövalye savaşçı") varyantlarıdır. tabaqat-i nasiri'yi i̇ngilizceye çeviren henry george raverty tabaqat-i nasiri tercümesinde celaleddin'in ismi hakkında şunları dipnot olarak ekler:

hükümdarlık öncesi 
celaleddin harezmşah'ın babası harezmşah alaaddin muhammed, annesi hint bir cariye olan ayçiçek hatun'dur. doğum tarihi bilinmemekte olup, asıl adı mengüberti, mengübirti'dir. celaleddin kendisinin lakabıdır. babasının yanında uzun yıllar bulunmuş ancak kıpçak asıllı bir anneden doğan kardeşi uzlagşah veliaht tayin edilmiştir.

hükümdarlık dönemi 

babası alaaddin muhammed'in cengiz han tarafından mağlup edilip aralık 1220'de hazar denizi'nde bir adada ölümünden önce veliaht tayin edilmesi üzerine harezmşahlar devleti hükümdarı olmuştur. fakat kendinin şah olarak anılmasına karşı çıkmış ve sultan olarak anılmasını buyurmuştur. celaleddin, bazı aile mensupları ve bazı devlet adamları ile birlikte hazar denizi doğusunda bulunan mangışlak yarımadasına geçerek oradan harezmşahlar devleti'nin başkenti olan ürgenç şehrine gittiler. fakat çok geçmeden 1221'de cengiz han'ın oğulları çağatay han ve ögeday han komutanlığında büyük bir moğol ordusu ürgenç'i kuşatmaya aldı ve şehri ele geçirdikten sonra yıkıp yakıp yerle bir etti.

ürgenç'teki komutanlar, babası sultan alaaddin'in fikrini değiştirip büyük oğlu celaleddin'den önce kendine varis ve veliaht olarak seçip ilan ettiği ve celaleddin'in kardeşi "kutbeddin uzlagşah'ın sultan olmasını istemekteydiler. celaleddin türkmen komutanlarının kendine ihanet edeceğinden şüphelenerek şehir teslim olmadan ürgenç'ten kaçtı. celaleddin moğolların kuzey horasan'daki keşifçi güçlerine görünmeden ve ancak nasa'da kendini gören moğol birliğini yenip elimine ederek babasının daha önce kendisine emirliğini verdiği; gurlular'dan eline geçirdiği ve hemen hemen modern afganistan'a eşit olan bölgeye çekilmeyi başardı. bu bölgede merkez olarak gazne'yi seçerek orada yeni bir ordu kurmaya başladı. celaleddin yeni ordusu ile gazne'de kendisini cengiz han'ın ordularına karşı koymaya kararlıydı.

ertesi yıl 1221'de kâbil'in kuzeyinde pervan adlı bir mevkide cengiz han'ın yakın bir idarecisi ve asker komutanı olan şiki kutugu noyan idaresi altında olan 30.000 kişilik bir moğol ordusu celaleddin'in yeni ordusu ile karşı karşıya geldi. tam bir gün süren pervan muharebesi'nde yeni harezmșah ordusu galip geldi. fakat harezmșah ordusu çok yorgun düşmüştü ve devamlı savaşacak takatte değildi. bu nedenle celaleddin moğol ordusunu kovalamayıp geri çekildi. pervan muharebesi moğol ordularının ilk büyük mağlubiyeti olarak tarihe geçmiş oldu. pervan'daki harezmșahların galibiyeti moğolların yenilmez bir güç oldukları efsanesine son verdi.

kasım 1221'de moğol işgali altında bulunan herat şehri halkı işgalci moğol garnizonuna karşı isyan ederek burada bulunan moğol askerlerini öldürmeyi başardı. ama herat şehri, yeni bir ordu ile gelen moğol komutanı elçigidey noyan'ın 6 ay süren bir kuşatmasından sonra 14 haziran'da tekrar moğollar eline geçti.

pervan mağlubiyetine çok sinirlenen cengiz han moğol ordularının komutanlığını şahsen üzerine alıp güçlü bir ordu ile celaleddin harezmșah üzerine yürümeye başladı. harezmșahlar ileri gelenleri moğollara karşı nasıl direniş yapabilecekleri hakkında değişik yaklaşımlarda idiler ve celaleddin'e moğollara karşı direnişe devam etmek için istediği desteği vermediler.

bunun üzerine celaleddin önemli bir savunma kalesi olan gazne'yi bırakmak zorunda kaldı ve 50.000 kişilik ordusu ve binlerce sivil muhacir ile hindistan'a doğru göçmeye başladı. cengiz han komutasındaki moğol ordusu celaleddin'i takip etti. celaleddin ordusuyla i̇ndus nehri'ni geçmeye ve karşı tarafta daha uygun savunma durumu almaya karar verdi. bunu gerçekleştirmek için "hund" ya da "nesavi" mevkine erişen harezmșah türkmen ordusuna moğollar tam bu sırada yetiştiler. 24 kasım 1221'de celaleddin kendisi ile birlikte olan muhacir sivillerin nehrin karşı yakasına geçmesi için moğol öncülerine karşı savunma manevralarına geçmişken ve harezmșah türkmen ordusu daha ırmağı hiç geçmeden, cengiz han büyük ordusunun tüm gücü ile birden bir cephe hücumuna geçti. celaleddin'in ordusu ile siviller moğollar ve ırmak arasında kaldılar. yapılan i̇ndus muharebesinde celaleddin 50.000 kadar askeri ile moğol ordusuna karşı saldırıya geçtiyse de hiç başarı sağlayamadı. moğollar nehri geçmeye hazır olan harezmşah ordusuna ve sivil muhacirleri üzerine önü alınamayan büyük bir dalga halinde yüklenip büyük bir katliama giriştiler. sultan celaleddin moğolların eline geçmelerini önlemek için gözde cariyesini ve çocuklarını öldürttü. hazinesini geride bıraktı. ordusunu ve muhacirleri feda eden celaleddin, i̇ndus nehri'ni çok küçük bir birlikle zor bela geçebildi ve aralık 1221'de delhi sultanı sultan şemseddin i̇ltutmuş'a sığındı. moğol ordusu harezmşah ordusundan geride kalanların hepsini ve sivil muhacirlerin çok büyük çoğunluğunu acımasızca öldürdü.

fakat delhi sultanı i̇ltutmuş bağdat'taki abbasi halifesi muktedir ile yakın ilişki kurmuştu ve harezmşah'ların abbasi halifesine karşı olan çok aksi tutumlarını bilmekteydi. bu nedenle celaleddin'e destek sağlamaktan çekindi. celaleddin türkmen karışık bir müslüman-hindu rajput halkı olan hoharlar ile anlaştı. hoharlar ile birlikte, multan'da hükümdarlık kurmuş olan türk asıllı nasirudin kabaça üzerine yürüdü. güney'e akın yaparak sind bölgesine ve kuzey gücerat bölgesine girdi ve buralarını tümüyle talan etti. delhi sultanlığı cengiz han tehlikesini beklemekte oldukları için celaleddin'in bu yağmalarına mecburen seyirci kaldı. celaleddin hindistan'da üç yıl kaldı.

1224'te moğol tehlikesi azalmıştı. celaleddin bu nedenle delhi sultanlığı'nın üzerine geleceğinden çekinmekteydi ve ayrıca eski topraklarını geri almak istemekteydi. bu nedenlerle 1224'te celaleddin afganistan ve i̇ran üzerinden eski topraklarına döndü. fakat buralarda moğollar çok büyük maddi zararlar verdikleri gibi yaptıkları katliamlarla nüfus da çok azalmıştı. yüzyıllarca önemli olan savunma noktalarındaki kaleleri savunacak asker bulmak nerede ise imkânsızdı. 1221 veya 1222 kışında kardeşi gıyasettin, i̇ran'ın güneyinde pırşah'ı ve irak acemi veya cibal adı verilen bir bölgeyi eline geçirmişti. bir zamanlar harezmşahlara vezirlik yapan ve hindistan'a gidip celaleddin'e katılmak için yolda geçtiği yerlerin savunmasız olduğunu gören burak hicab (yönetim dönemi 1222-1235) adlı, sonradan kutluk hanlığı devletinin kurucusu, bir emir de kirman'ı eline geçirmişti. celaleddin i̇ran'a dönünce hemen celaleddin'i sultan kabul etti. celaleddin buradan fars'a geçerek orada selçuklu atabeyi olan sait bin zengi (yönetim dönemi 1198-1226)'nin kızı ile evlenip bu bölgeyi de tekrar idaresi altına aldı. yeniden idaresine aldığı ülkesini elinde tutabilmek için yeni bir ordu daha toplamaya başladı. fakat moğollar yine hücuma geçtiler ve celaleddin elburz dağları eteklerinde onlarla yaptığı bir savaşı kaybetti.

oradan, önce güneye çekilip huzistan'da kışı geçirdi. burada abbasi halifesi mustansır'a bağlı birliklerle ufak savaşlarda bulundu. sonra kuzeybatıya doğru ilerleyip azerbaycan bölgesinde bulunan güç boşluğundan faydalanarak bölgenin başkenti olan tebriz'deki özbek atabeyi olan cihan pehlivan'''ı (yönetim dönemi 1210-1225) oradan atarak, tebriz'i kendine başşehir yaptı ve yeniden bir harezmşah devleti kurup toparlanmaya çalıştı. etrafındaki devletlerden ve beyliklerden moğol ilerleyişine karşı yardım istedi. ancak istediği yardım kendisine ve devletine verilmedi. fakat moğol birlikleri, türkmenler ve diğer düşmanları tarafından sürekli rahatsız edildi. bu yeni devletini idare ettirebilmek ve yakında gelmesi beklenen moğol orduları hücumuna karşı koymaya hazırlanmak büyük maddi kaynak gerektirmekteydi.

bu nedenle celaleddin 1225'te güney kafkaslarda çok zengin bir ülke olan gürcistan'a saldırıya geçti. büyük bir ordu ile bu ülkeye sefere çıktı. hristiyan olan gürcistan krallığı orduları ile garni'de karşılaştı ve burada yapılan muharebede gürcüler'i yendi. böylece gürcistan'ın başkenti olan tiflis yolu açılmış olmaktaydı. fakat geride bıraktığı azerbaycan ile kirman'da vali olan burak hacib kendine karşı isyan etmişti. onun için galibiyetini tiflis fethi ile sonuçlandırmadan geri dönmek ve bu isyanlarla uğraşmak zorunda kaldı. 17 gün içinde celaleddin ordusuyla tiflis'ten kirman'a gitti. fakat burak hacib şehri bir kuşatmaya karşı iyi hazırlamıştı. sonra da burak hacib çok alttan alıp anlaşmacı bir yaklaşım ile celaleddin'in sultanlığını yeniden kabul etti.

böylece isyanları bastırdıktan sonra celaleddin ikinci bir gürcistan seferine başladı. gürcü ordularına karşı birkaç ufak muharebe kazandı. gürcü kraliçesi rusudan, danışmanları olan gürcü prenslerinin isteklerine uyarak tiflis'i terk edip batı gürcistan'a çekildi. 9 mart 1226'da celaledin tiflis'i eline geçirdi. tiflis şehrini yağmaladığı ve büyük hristiyan kiliselerini yıktırdığı, zamanın tarihçileri tarafından bildirilmektedir.cüveynî... cilt ii, say.411-35

celaleddin tiflis'ten tebriz'e geri geleceğine 7 kasım 1226'da o zaman şam'daki eyyûbîler idaresi altında bulunan ahlat kalesine yöneldi ve bu kaleyi kuşatmaya aldı. hava şartları da hiç uygun değildi ve şam'da bulunan eyyûbî sultanı el-eşref kaleye hiçbir destek sağlamamıştı. ancak ahlat kalesi, kuşatmaya beklenmedik bir direniş gösterince hava şartlarının da kötüye gittiğini gören celaleddin kuşatmayı bırakıp tebriz'e geri çekildi. fakat şam eyyubileri buna karşılık olarak irak'taki abbasi halifesi yoluyla bir yeni müttefik aramaya koyuldular ve buna en uygunu anadolu selçukluları idi.

1227'de celaleddin kuzey i̇ran'da bulunan alamut kalesini merkez edinen i̇smailîleri kendine bağladı.cüveynî.,cilt ii, say.436-38

1227'de bir moğol ordusu yine doğudan i̇ran'a girdi. celaleddin ordusuyla i̇sfahan şehri önlerinde bu moğol ordusuyla muharebeye girişti. her iki taraf da büyük zayiat verdiler. ama moğol komutanı yenik düşmemekle beraber büyük zayiat veren ordusunu amu derya irmağı gerisine çekti.

1228'de celaleddin yeni harezmşah türkmen devletinin başında irak'ın kuzeyi, kirman, fars, i̇sfahan, tiflis ve tebriz bölgelerini idaresi altına almıştı. ama durum yine kötüye gitmeye başladı. kardeşi ve güney i̇ran'da emir olan gıyaseddin bir isyan sonucu idare ettiği ülkelerden atıldı. gıyasedin kirman'da emir olarak idareci olan burak hacib'e sığındı ve bu kişinin desteğini sağlamak için onu annesi ile evlendirdi. fakat çok geçmeden burak hacib, gıyaseddin'i kendine karşı bir komplo hazırlayıp ihanet etmekle suçladı ve idam ettirdi.

1228'de de celaleddin eyyûbîlerin idarelerini devam ettirmekte oldukları ahlat üzerine yürüdü ve şehrini kuşatmaya aldı. abbasi halifesi el-mustansır ve selçuklu sultanı aleddin keykubad celaleddin'i kuşatmadan vazgeçirmeye çalışmalarına rağmen celaleddin onları dinlemedi ve kuşatmaya devam etti. 8 ay süren bir kuşatmadan sonra 14 nisan 1230'da ahlat şehrini eline geçirmeye muvaffak oldu. bu başarıdan cesaret alan celaleddin, hamedana gönderdiği bir fetihnamede suriye ve anadolu'nun tamamını alacağını söyledi.

harzemşahları toprakları için tehtid olarak gören şam eyyûbî sultanı el-eşref ile anadolu selçuklular sultanı olan i. alâeddin keykubad ittifak yapmışlardı. alâeddin keykubad ile celaleddin'in arası, harezmşah türkmenlerinin bazı selçuklulara ait olduğu kabul edilen köylere akın yapmalarından dolayı, açılmıştı. bu esnada şam eyyûbîlerinin ahlat valisi hacip ali de kalesini yeniden almış ve celaleddin ahlat kalesini tekrar almak için yeniden kuşatmıştı. selçuk sultanı celaleddin'den kuşatmayı kaldırmasını istedi; ama celaleddin kalenin zaten kendisinin olduğunu iddia etti. böylece savaş durumu ortaya çıkmış oldu. alâeddin keykubad komutanlığındaki selçuklu ordusu ve 10.000 kişilik eyyûbî takviyesi ile erzincan civarında bulunan celaleddin ve ordusu üzerine yürüdü. ağustos 1230'da erzincan yakınlarında yassıçemen muharebesi başladı. bu muharebe 3 gün sürdü ve ilk başlarda celaleddin'in üstünlüğüyle devam eden savaşın sonunda celaleddin büyük bir yenilgiye uğradı. ordusu muharebede imha edilen celaleddin harezmşah' ın yaralı olarak diyarbakır'ın (bugünkü adıyla silvan) meyyâfârikîn' e geri çekilmiş burada ahlat kuşatması sırasında kardeşinin ölümüne sebep olduğu için bir eşkıya tarafından öldürülmüştür. cenazesi silvan emiri muzaffer şahabettin gazi tarafından silvana defnedildi. yassıçemen muharebesi'nde yenilmek üzere olan selçuklu sultanına, o tarihlerde erzincan, erzurum ve bitlis (ahlat) dolaylarında dağınık bir göçebe hayat süren, ileride osmanlı devletini kuracak olan ertuğrul gazi aşiretinden topladığı askerlerle destek vererek selçuklu devletini mutlak bir yenilgiden kurtarmış, karşılığında selçuklu sultanı onlara söğüt, domaniç gibi sınır boylarını yurtluk olarak vermiş, öbür taraftan bizans ile olan sınırlarını garanti altına almıştır.

 değerlendirme 

kaynaklara göre, celaleddin harezmşah kısa boylu, şişmanca ve çok esmerdi. celaleddin harzemşah büyük bir kumandan, askeri bir dehaydı. pek çok savaşı hayatı pahasına kazanmasına rağmen askeri başarılarını siyasete ve diplomasiye istediği gibi yansıtamaması onun yanlış anlaşılmasına, istediği icraatları kolayca yapamamasına sebep olmuştur. buna rağmen moğol saldırılarına ve hristiyan gürcülere karşı mücadele edebilen yegane kişi olması ve moğolların yakın doğu'yu tamamen istila etmesinden sonra, bölgede oynadığı rolün daha iyi anlaşılması, celaleddin harzemşah'a gerek halk arasında ve gerek bütün şark edebiyatında büyük bir şöhret kazandırmış; hayatı, kahramanlıkları doğu edebiyatında efsane haline gelirken türk tarihindeki en büyük türk hükümdarlar arasında sayılmaya başlanmıştır.

namık kemal tarafından moğollar'a karşı i̇slam dünyasını koruyan celâleddin harzemşah'ın kişiliği ve mücadeleleri çevresinde gelişen mukaddime- i celâl olarak da bilinen celalettin harzem şah adlı tiyatro oyununu yazmıştır.

günümüzde özellikle özbekistanda ulusal kahraman kabul edilmektedir. özbekistan hükümeti celaleddin'nin moğol istilacılarına karşı verdiği mücadeledeki eşsiz cesaretini, bağlılığını ve vatanına olan sınırsız sevgisini takdir etmek için "celaliddin menguberdi'nin 800. doğum yıldönümü kutlamaları üzerine" (1998) bir kararname kabul etti. kararnameye göre, memleketi harezm'de celaleddin manguberdi'nin bir heykeli dikildi ve ana caddelere, meydanlara, kamu işletmelerine ve diğer pek çok yere onun adı verildi. celaleddin manguberdi hakkında film, destan ve oyunlar yapılmıştır. 30 ağustos 2000 yılından beri özbekistan da celalleddin mengüberdi nişanı verilmektedir. menguberdi nişanı, ülkenin bağımsızlığını ve sınırlarını savunmada yüksek askeri beceri, kahramanlık ve cesaret örnekleri sergileyen, devletin savunma gücünün güçlendirilmesine büyük katkı sağlayan askeri komuta personeline verilir.

popüler kültür
2021 yılında yayınlanan bozkır arslanı celaleddin dizisinde emre kıvılcım tarafından canlandırılmıştır.

 dipnotlar 

 dış kaynaklar 
 taneri, aydın (1989) harezmşahlar, türkiye diyanet vakfı yayınları, isbn 975-389-110-5.
 kafesoğlu, i̇brahim (1965), harezmşah türkmen devleti tarihi (485-617/1092-1229), ankara:.
 alaaddin ata melik cüveynî,  tarih-i cihan güşa'' (dunya fatihi tarihi)  çeviren, mürsel öztürk, (1999) ankara:kültür ve turizm bakanlığı yayınları; isbn 975-17-2206-3.
 katalanca "djalal_al-din_manguberti" maddesi  (katalanca) (erişim:25.6.2010)
 encyclopedia iranica'da e. bosworth "jalal-al-din ḵvarazmshah(i) turkomani mengubirni" maddesi burada bulunan bibliyografya listesi   (erişim:25.6.2010)

1231 yılında ölenler
 
doğum tarihi bilinmeyenler
13. yüzyılda türkler
diyarbakır'da defnedilenler
ulusal kahramanlar