Anadolu dilleri

anadolu dilleri, hint-avrupa dil ailesine ait soyu tükenmiş bir dil grubudur. terim bazen anadolu'da konuşulmuş ancak bu gruba ait olmayan tarihî dillere atıfta bulunmak için de kullanılabilir. anadolu dilleri, m.ö. 2. ve 1. binyıllarda, asur ticaret kolonileri ile roma i̇mparatorluğu'nun 2.-3. yüzyıl arasındaki döneme tarihlenebilir. m.s. 4.-5. yüzyıllar, anadolu dillerinin son evresi olarak kabul edilir. tüm anadolu dilleri, bir proto dil olan ve yazılı örneği bulunmayan farazî proto anadolu dilinden türemiştir.

arka plan evresi  
anadolu dilleri grubu, genellikle "hint-hitit" veya "arkaik pha" olarak da adlandırılan bir aşama evresinden geçerek proto hint-avrupa dilinden (pha) ayrılan ilk dal olarak kabul edilir. genel olarak m.ö. 4. binyılın ortalarında bir tarih olarak kabul edilir ve kurgan hipotezine göre; erken anadolu konuşmacılarının anadolu'ya nasıl ulaştıklarına dair iki olasılık üzerinde durulur: kuzeyden, kafkasya üzerinden ve batıdan, balkanlar üzerinden. balkan olasılığı, dil bilimciler ve arkeologlar - mallory (1989), steiner (1990) ve anthony (2007) tarafından bir şekilde daha makul görülüp kabul edilmektedir.

andrew collin renfrew (1987) tarafından ortaya atılan, hint-avrupa vatanının anadolu toprakları olduğu yönündeki  anadolu hipotezi de mevcuttur. tarihî dil bilimciler quentin atkinson ve russell gray tarafından bayesçi çıkarımı ve glottokronoloji belirteçleri kullanılarak yapılan istatistiksel araştırmalar (yöntemin geçerliliği ve doğruluğu tartışmaya tâbî olsa da) anadolu'da bir hint-avrupa kökeninin olmasını tercih etmektedir.

anadolu dilleri

hititçe 
hitit dili (; nesili), m.ö. 1600 ve m.ö. 1100 arasında hitit kontrolü altındaki bölgelerde konuşulmuş, ancak akadcada yer alan alıntı kelimelere dayanarak m.ö. 20. yüzyıla kadar giden bir tarihi olabileceği düşünülmektedir. çek bilim insanı bedřich hrozný'nin 1917 tarihli çalışmaları sonucunda çözümlenmiş dil, diğer anadolu dilleri olan luvice ve palaca ile ilişkilidir. tarihte belgelenmiş en eski hint-avrupa dilidir. akadca kökenli bir çivi yazısı kullanılarak yazılmıştır.

palaca 
palaca, kuzeybatı anadolu'da konuşulmuştur. hititler tarafından "palaumnili" olarak adlandırılan palaların dillerinin kökleri m.ö. 18. yüzyıla dayanır. kaşka istilaları sonucunda dilin soyunun 15. yüzyıl dolaylarında tükendiği düşünülmektedir. palaca yazılmış kaynaklar azdır ama, hititçe yazılmış kaynaklarda pala halkı ziparva tanrısı ile karakterize edilir. palaca yazılmış tüm eserler dinî metinlerdir.

luvi dilleri grubu 

anadolu dilleri içinde yer alan bâzı diller, çeşitli özellikleri açısından birbirlerine daha yakın olduklarından ötürü ortak bir luvi grubu içerisinde sınıflandırılırlar. bu grupta luvice ve yakından ilişkili olduğu likçe ve karca gibi diller yer alır.

luvice 
luvice (luwili), hititçenin yakın akrabası, hitit kontrolü altındaki bölgelere yakın yerlerde konuşulmuştur. m.ö. 13. yüzyılda ise luvice, hititlerin başkenti hattuşaş'da dominant dil hâline gelmiştir. bronz çağı çöküşü sonrasında hititçe ölü bir dil hâline gelse de luvice, geç hitit devletleri'nde varlığını bir süre daha sürdürmüştür. hitit çivi yazısı ve anadolu hiyeroglifleri olarak iki farklı yazı sistemi ile yazılmıştır. luvice, truvalıların konuştukları olası dillerden biri olarak görülmektedir.

diğer luvi diller 

köken olarak ege ve batı akdeniz bölgelerinde konuşulan bu sınıftan diller ise

 karya dili, karya'da konuşulmuştur, karyalı askerlerin m.ö. 7. yüzyılda mısır'da bıraktığı bölük pörçük duvar yazılarından bilinir. m.ö. 3. yüzyılda yok olmuştur.
 likya dili (likyaca a; standart likyaca), demir çağı'nda likya'da konuşulmuştur, luvicenin soyundan gelir. m.ö. 1. binyılda soyu tükenmiştir, buluntular eksik olup tam çözülenememiştir.
 milyan dili (likyaca b de denir), likya dilinin lehçesi olup tek bir kitâbeden bilinir.
 pisidya dili ve side dili (pamfilyaca) ile yazılmış yazılar eksiktir.

bu dil grubunda muhtemelen hiç yazılı iz bırakmamış diller de vardır. bunlar kapadokya, misya ve paflagonya dilleridir.

lidya dili 
lidyaca, batı anadolu'da yer alan lidya bölgesinin yerli halkı lidyalılar tarafından kullanılmış ve m.ö. 7. yüzyıldan kalma elektrum sikkeleri üzerindeki yazılar ile kayda geçmiştir. m.ö. 5. ve 4. yüzyıllardan kalma ve çoğu sard kazılarında keşfedilmiş lidya dili mezar kitâbesi de bulunmaktadır. luvi dili ile bâzı benzerlikleri bulunmakla birlikte, kendine has çeşitli özellikleri nedeniyle anadolu dil ailesi içinde ayrı bir yeri bulunduğu ileri sürülmektedir. m.ö. 1. yüzyılda günlük kullanımı sona ermiş, bir ölü dil hâline gelmiştir.

diğer diller 
terim günümüzde genellikle hint-avrupa dil ailesinin anadolu kolunu tanımlamak için kullanılmaktadır, ancak bu gruba düşmeyen tarihî anadolu dilleri de vardır. paleo-balkan dilleri, anadolu dilleri gibi hint-avrupa dil ailesine ait olup günümüzde yaşayan hiçbir dil bu gruba ait değildir. dillerin bölgeye anadolu dillerinden sonra bir dönemde balkanlar yolu ile geldiği önerilmektedir. frigce ve misyaca, bu dillere örnekler oluşturmaktadır.

eklemeli diller grubundan, soyu tükenmiş ve hint-avrupa dil ailesine ait olmayan antik anadolu dillerine ise hattice örnek verilebilir. anadolu'da konuşulmuş bilinen en eski dil olan hattice bir yalıtık dil olarak sınıflandırılır. hattiler yazılı kaynaklar bırakmamış, tüm hattice söz varlığı hititler tarafından üretilmiş dinî veya çift dilli metinler sayesinde günümüze ulaşmıştır. urartuca da anadolu'da konuşulmuş ölü bir dildir.

notlar

kaynakça

dış bağlantılar 
 
 anatolianscripts.com - anadolu yazıları

 
antik diller
ölü diller