Avusturya

avusturya () veya resmî adıyla avusturya cumhuriyeti, () orta avrupa'da denize kıyısı olmayan, dokuz eyaletten oluşan ülke. batıda lihtenştayn ve i̇sviçre, güneyde i̇talya ve slovenya, doğuda macaristan ve slovakya, kuzeyde ise almanya ve çekya ile komşudur. avusturya'nın yüzölçümü 83.879 km2dir ve yaklaşık 9 milyonluk bir nüfusa sahiptir. avusturya almancası ülkenin resmi dili olsa da, birçok avusturyalı gayri resmi olarak çeşitli bavyera lehçelerinde konuşmaktadır.

avusturya başlangıçta 976 yılı civarında avusturya markgraflığı olarak tarih sahnesine çıktı ve daha sonra bir dükalık ve arşidüklük haline geldi. 16. yüzyılda avusturya, habsburg monarşisi'nin kalbi ve tarihin en etkili kraliyet hanedanlarından biri olan habsburg hanedanı'nın küçük bir kolu tarafından yönetilen bir devlet olarak hizmet vermeye başladı. bir arşidüklük olarak, kutsal roma i̇mparatorluğu'nun önemli bir parçası ve idari merkeziydi. avusturya, 19. yüzyılın başlarında büyük güçlerden biri olan ve alman konfederasyonu'nu yöneten kendi imparatorluğunu kurdu ancak 1866'da avusturya-prusya savaşı'ndaki yenilginin ardından diğer alman devletlerinden ayrılarak kendi yolunu izledi. 1867 yılında macaristan ile anlaşmaya varılarak avusturya-macaristan i̇kili monarşisi kuruldu.

avusturya-macaristan tahtının olası veliahtı arşidük franz ferdinand'ın bir suikast sonucu öldürülmesinin ardından avusturya, i̇mparator franz joseph yönetiminde bu olayın ardından başlayan i. dünya savaşına dahil oldu. monarşinin yenilmesi ve dağılmasından sonra, almanya ile birleşme niyetiyle alman-avusturya cumhuriyeti ilan edildi. ancak yeni kurulan devlet i̇tilaf devletleri tarafından desteklenmedi ve tanınmadan kaldı. 1919'da birinci avusturya cumhuriyeti, avusturya'nın yasal halefi oldu. 1938'de, alman reich'ının şansölyesi olan avusturya doğumlu adolf hitler, avusturya'nın ilhakını sağladı. 1945'te nazi almanyası'nın yenilgisi ve uzun bir müttefik devletler işgali döneminin ardından avusturya, i̇kinci cumhuriyet olarak bilinen egemen ve kendi kendini yöneten demokratik bir ulus olarak yeniden kuruldu.

avusturya, devlet başkanı olarak doğrudan seçilmiş bir federal başkan ve federal hükûmetin başı olan bir şansölye tarafından yönetilen bir parlamenter temsili demokrasidir. avusturya'nın başlıca büyük kentleri arasında viyana, graz, linz, salzburg ve innsbruck şehirleri gelmektedir. avusturya, kişi başına düşen gsyi̇h açısından sürekli olarak dünyanın en zengin 20 ülkesi arasında yer almaktadır. ülke yüksek bir yaşam standardına sahip olarak 2018'de i̇nsani gelişme endeksi açısından dünyada 20. sırada yer aldı. viyana, yaşam kalitesi göstergelerinde sürekli olarak uluslararası alanda en üst sırada yer almaktadır.

i̇kinci cumhuriyet, 1955'te dış siyasi meselelerde daimi tarafsızlığını ilan etti. avusturya, 1955'ten beri birleşmiş milletler ve avrupa birliği üyesidir. agi̇t ve opec'e ev sahipliği yapmakta ve oecd ve interpol'ün kurucu üyesidir. avusturya ayrıca 1995'te schengen anlaşması'nı imzalayan ülkelerden biri oldu ve 1999'da euro para birimini kullanmaya başladı.

etimoloji 

avusturya'nın yerel ismi olan almanca österreich ismi "doğu ülkesi" anlamına gelir ve ilk olarak 996 tarihli "ostarrîchi belgesinde" yer alan eski yüksek almanca  ostarrîchi kelimesinden türemiştir.  bu kelime muhtemelen orta çağ latincesi'nde avusturya markgraflığı anlamına gelen "marchia orientalis" kelimesinin yerel (bavyera) lehçeye çevrilmiş formudur.

avusturya, bavyera'nın 976 yılında kurulan bir vilayetidir. "avusturya" kelimesi, almanca isminin romanizasyonudur ve ilk olarak 12. yüzyılda kaydedilmiştir. o zamanlar, avusturya'nın tuna havzası (yukarı ve aşağı avusturya) bavyera düklüğü'nün en doğusuydu.

tarihçe 

orta avrupa ülkesi olan avusturya, roma öncesi zamanlarda çeşitli keltik kabileler tarafından kuruldu. noricum kelt krallığı daha sonra roma i̇mparatorluğu’uncs sahiplenilip eyalet yapıldı. doğu avusturya'daki günümüz petronell-carnuntum, yukarı pannonia eyaleti denilen yerde başkente dönüşen önemli bir ordu kampıydı. carnuntum’da yaklaşık 400 yıl boyunca 50.000 kişi yaşıyordu.

orta çağlar 

roma i̇mparatorluğu'nun yıkılmasından sonra bölge bavyeralılar, slavlar ve avarlar tarafından işgal edildi. frank kralı şarlman ms 788'de bölgeyi fethetti, kolonizasyonu teşvik etti ve hristiyanlığı yaydı. doğu frank krallığı'nın parçası olarak, günümüz avusturya'sını kapsayan çekirdek bölgeler babenberg'in evine miras bırakıldı.

çok eski tarihlerden beri insanların yaşadığı bu ülke, m.ö. 100 yıllarında romalılar tarafından işgal edildi.

bölge marchia orientalis olarak bilinirdi ve 976'da babenberg'li leopold'a verildi.

almanya ile beraber olan avusturya'ya 803 senesinde şarlman tarafından "doğu marklığı" unvanı verildi. böylece germen i̇mparatorluğu'nun bir parçası olarak kurulmuş oldu. daha sonraları başa geçen habsburg hanedanı, ülkenin sınırlarını genişletmişlerdir. 15. yüzyılda avrupa'nın ve hristiyanların en güçlü devletlerinden biri haline gelen avusturya, osmanlılara karşı arkası kesilmeyen saldırılara liderlik etmiştir. 16. yüzyıl başlarında osmanlı devleti çeşitli seferler ile 1529'da macaristan'ı, daha sonra 1540'ta avusturya'yı yendi. i̇mparator i. ferdinand, macaristan'ın osmanlı devleti'ne bırakılması ve senede 30.000 duka altın vergi vermek şartları ile bir antlaşma imzaladı. böylece osmanlı saldırıları son buldu.

osmanlı-kutsal i̇ttifak savaşları sonucunda osmanlı devleti'nden ayrılan macaristan ile birleşerek avusturya-macaristan i̇mparatorluğu'nu kurdular. i. dünya savaşı'nda parçalanan avusturya-macaristan i̇mparatorluğu'ndan ayrılan avusturya harp sonunda almanya ile birleşmek istemesine rağmen, galip devletler buna müsaade etmediler. bağımsız bir devlet olarak kurulan avusturya cumhuriyeti, hitler tarafından 1938'de almanya'ya katıldı. ii. dünya savaşı'nın sonunda almanya'nın yenilmesi ile avusturya; amerika birleşik devletleri, sovyetler birliği, i̇ngiltere ve fransa tarafından işgal edildi. 1955'te bu devletlerle bir antlaşma yapıldı ve avusturya bağımsızlığını elde etti.

coğrafya 

avusturya batıda konstans gölü'nden doğuda neusiedl gölü'ne kadar uzanır. en doğu noktasından en batı noktasının uzaklığı 570 kilometre, en kuzey noktasından en güney noktasının uzaklığı yaklaşık 300 kilometredir.

doğu alpler üzerinde kurulmuş bulunduğundan ülkenin aşağı yukarı dörtte üçü dağlık arazidir. kuzeyde ülkeyi batıdan doğuya kateden tuna nehri'nin ülkedeki uzunluğu 350 kilometredir. bu kısımlar en alçak yerlerdir. alpler avusturya'da ülkeyi batıdan doğuya doğru üç sıra halinde kaplamışlardır. ülkenin en yüksek dağı 3798 m ile "grossglockner"dir.

göller bakımından çok zengin olmasına rağmen bu göller çok küçüktür. en büyük gölü neusiedl gölü'dür ki, yüzölçümü 320 km² dir. bunun bir kısmı da macaristan'a aittir.

i̇klim 
avusturya'nın büyük bölümü, karasal ve okyanus etkileri gösteren, orta-avrupa geçiş ikliminin etkisi altındadır. yoğun yağış ve batı rüzgarı iklimi etkileyen önemli etkenlerdir. alp bölgesinin kendine ait bir iklim özelliği vardır. bu bölgede yazlar serin, kışlar bol kar yağışlıdır. burada yıllık yağış 3000 mm seviyesine ulaşır.

ülkenin kuzey ve batısını etkisi altına alan okyanus etkisi nedeniyle bu bölgelerde yağışlar daha düşük (yıllık 2000 mm) ve yıl içinde sıcaklık farklılaşmaları daha stabildir. kışlar bu bölgelerde göreceli olarak yumuşak ve yazlar da sıcak geçer. salzburg'da ortalama sıcaklık ocak ayında -2 °c temmuz'da 18 °c'dir.

ülkenin doğusunda karasal iklim egemendir. bu bölgede kışlar çok sert ve yağışlı geçer. yağışlar genellikle kar şeklinde olup, alçak yerlerde yağmur halinde olur. hava sıcaklığı kışın genellikle 0 °c'ın altında bulunur. bu zamanda dahi hava açık ve berrak olduğundan kış sporlarına elverişlidir. ortalama sıcaklık ocak ayında -4 °c, temmuz ayında 18 °c'dir. bu bölgede yıllık yağış oranı 600 mm civarındadır.

tuna nehri kış aylarında donduğundan, ulaşımın aksamaması için buz kırma çalışmaları devamlı yapılır. yükseklerde fırtınalar bazen çok şiddetli olur. kara iklimi özelliğinden dolayı yaz ayları sıcak geçer. sıcaklık ortalaması 20 °c'ın üzerindedir. bu mevsimde az miktarda da olsa yağış görülür.

bitki örtüsü ve hayvanlar 
ülkenin toplam alanının yarıya yakını ormanlıktır. kuzey alpler'in ön bölgesini daha çok meşe ve kayın ağaçlarının hakim olduğu ormanlar kaplar. waldviertel ve hausruck bölgeleriyle merkezi alpler'in doğu kısmı kayın, meşe, akçaağaç, ladin ağırlıklıdır.

avusturya'nın en önemli çevre sorunu sanayi, turizmin yol açtığı yoğun trafik ve çevre ülkelerin çevre kirliliğinin büyük katkıda bulunduğu asit yağmurudur. ormanlık alanın dörtte biri bu problemden etkilenmektedir ve kimi bölgelerde ağaç sayısında hızlı bir azalma gözlenmektedir. yoğun tarım, elektrik enerjisi elde etmek üzere yapılan barajlar ve ormanların azalmasıyla ortaya çıkan erozyon ülkenin diğer önemli çevre sorunlarıdır.

avusturya'nın hayvanlar dünyası orta avrupa'nın çeşitliliğini gösterir. dağlık bölgelerin tipik türleri dağ keçileri ve dağ sıçanlarıdır. ormanlarda ayrıca karaca, alageyik ve yaban domuzları da yaşar. ülkede 1997 yılından beri koruma altında bulunan iki düzine kadar özgür kahverengi ayı yaşamaktadır. ülkenin doğusunda tarla faresi ve tarla sincabına rastlanır.

ülkenin toplam alanının %24'ü doğal koruma altındadır. avusturya'da üç doğal park, yüzlerce de koruma alanı ve doğal park bulunur.

doğal kaynaklar 
ülkenin aşağı yukarı %47'si ormanlarla kaplıdır. orta avrupa'nın en fazla ormana sahip ülkesidir. alpler'in 2150 metreye kadar olan yüksekliklerinde mevcut olan ormanların büyük bir kısmı özel şahıslara aittir.

madenler bakımından oldukça zengin sayılan avusturya'da demir, magnezyum, grafit ve kömür elde edilir. dünyada en çok grafit üreten ülkedir. petrol ve doğal gaz üretiminde avrupa'da dördüncü sıradadır. bunlardan başka bakır, çinko, kurşun, antimon, boksit ve tungsten madenleri de kâfi miktarlarda üretilmektedir.

nüfus

etnik yapı 
8,60 milyon (2019) olan nüfusun yaklaşık %93'ü avusturyalıdır. türkler, almanlar, slavlar, hırvatlar ve macarlar (özellikle burgenland'da), slovenler (özellikle karintiya'da), çekler (özellikle viyana'da) ve daha küçük sayıda da i̇talyanlar, sırplar ve rumenler ülkenin diğer azınlık gruplarıdır. nüfusun %18,6'sını 1-14 yaş grubu, %61,6'sını 15-59 yaş grubu, %19,8'ini de 60 yaşından yukarısı teşkil etmektedir. halkın %68'i şehirlerde yaşar. ülkenin nüfus yoğunluğu kilometrekare başına 99 kişidir. bununla birlikte nüfus ülke geneline asimetrik dağılmıştır. alplerin geniş bölgelerinde yerleşim yoktur. yıllık nüfus artışı 2004 yılına göre yüzde 0,14 seviyesindedir. ortalama yaşam süresi erkeklerde 76,4, kadınlarda 82,1 yıldır.

din 
 avusturya'da hristiyanlık egemen dindir. 2001 nüfus sayımında, ülke nüfusunun %73,6'sı katolik'ti. katolik kilisesi'nin kendisine göre, 2016 yılı itibarıyla, katoliklerin sayısı nüfusun %58,8'ine düştü. buna karşılık, göç nedeniyle avusturya'da müslümanların sayısı son yıllarda arttı; 2001 yılında nüfusun %4.2'si kendisini müslüman olarak tanımlıyordu; 2010'da yaklaşık %5 ila %6.2'ye, 2016'da ise %7.9'a yükseldi.

dil 
avusturya'da standart avusturya almancası konuşulur, ancak öncelikle eğitimde, yayınlarda, duyurularda ve web sitelerinde kullanılır. çoğunlukla almanya'nın standart almancası ile aynıdır, ancak bazı kelime farklılıkları vardır. bu standart almanca dili, almanya, avusturya, i̇sviçre ve lihtenştayn'ın yanı sıra almanca konuşan önemli azınlıklara sahip olanlar arasında resmi bağlamlarda kullanılır: i̇talya, belçika ve danimarka. bununla birlikte, avusturya'nın ortak konuşulan dili okullarda öğretilen standart almanca değil, bavyera-avusturya dilidir : bir yukarı almanca avusturyalı olmayan alman lehçelerini konuşanların yanı sıra kendi aralarında ve farklı derecelerde güçlükle anlaşılan yerel dil veya lehçeler topluluğu. kolektif bir bütün olarak ele alındığında, alman dilleri veya lehçeleri , avusturya'da ikamet eden %2,5'lik alman doğumlu vatandaşları içeren nüfusun %88,6'sı tarafından yerel olarak konuşulmaktadır, ardından türkçe (%2,28), sırpça (%2,21), hırvatça (%1,63), i̇ngilizce (%0,73), macarca (%0,51), boşnakça (%0,43), lehçe (%0,35), arnavutça (%0,35), slovence (%0,31), çekçe (%0,22), arapça (%0,22) %) ve rumence (%0,21) gelmektedir.

avusturya'nın karintiya ve steiermark federal eyaletleri, slovence konuşan önemli bir yerli azınlığa ev sahipliği yaparken, en doğudaki eyalet olan burgenland'da (eskiden avusturya-macaristan'ın macar kısmının bir parçasıydı ), macarca ve hırvatça konuşan önemli azınlıklar var ; avusturya'nın bu eyaletlerinde almanca'nın yanı sıra hırvatça, macarca ve slovence de resmi dil olarak kabul edilmektedir. 

statistik austria tarafından 2001 yılı için yayınlanan nüfus sayımı bilgilerine göre  avusturya'da toplam 710.926 yabancı uyruklu yaşıyordu. bunların en büyüğü, açık farkla eski yugoslavya'dan 283.334 yabancı uyrukludur ( bunların 135.336'sı sırpça; 105.487 hırvatça; 31.591 boşnakça – yani toplamda 272.414 avusturya'da ikamet eden anadili, artı 6.902 slovence ve 4.018 makedonca konuşur).

i̇kinci en büyük dilsel ve etnik grup nüfusu, şu anda avusturya'da yaşayan 200.000 ila 300.000 kişilik türklerdir (azınlık kürtler dahil). 

bir sonraki en büyük dilsel ve etnik grup nüfusu, avusturya dışından gelmelerine rağmen anadili almanca konuşan 124.392'dir (çoğunlukla almanya'dan, bazıları i̇sviçre'den, i̇talya'daki güney tirol'den, romanya'dan veya eski sovyetler birliği'nden.)

eyaletler ve şehirler 

federal bir cumhuriyet olan avusturya, dokuz eyaletten oluşur:

 avusturya'nın en büyük şehirleri viyana (1,71 milyon), graz (261 bin), linz (189 bin), salzburg (148 bin) ve innsbruck'tur (120 bin). tabiat şartları icabı kış sporlarının merkezi durumundadır. dolayısıyla turizm ve kış sporları çok gelişmiştir.

okuma-yazma oranı oldukça yüksektir [%98 (1983)]. ülkedeki eğitim kurumları avrupa'nın en eski eğitim kurumlarındandır. meselâ viyana üniversitesi 1365'te kurulmuştur. ülkede mevcut dört üniversite ve buna bağlı çeşitli fakülte ve üniversite seviyesinde akademiler vardır. kilisenin eğitim ve öğretimde büyük bir ağırlığı vardır. avrupa'nın kavşak noktası olduğu için taşımacılık ve ulaşım çok gelişmiştir.

siyaset 

avusturya anayasasına göre ülke demokratik federal bir cumhuriyettir. burgenland, karintiya, aşağı avusturya, yukarı avusturya, salzburg, steiermark, tirol, vorarlberg ve viyana olmak üzere dokuz eyaletten oluşmaktadır.

yürütme 
devlet başkanı, federal cumhurbaşkanı sıfatı taşır. anayasa, altı yıllık bir devre için devlet başkanının halk tarafından seçilmesini şart koşmuştur. federal cumhurbaşkanı dış meselelerde devleti temsil eder. anlaşma ve kanunları imzalar, şansölye, yardımcı şansölye, bakan ve diğer yetkilileri tayin eder. başkan aynı zamanda meclisi toplar, fesheder ve tatile sokabilir.

yasama 
parlamento iki kamaralıdır: bundesrat (eyaletler meclisi), eyalet parlâmentoları tarafından seçilen 62 milletvekilinden; nationalrat (millî meclis) ise nisbi temsil ile doğrudan seçilen 183 üyeden oluşmaktadır. nationalrat adaylarının en az 19 yaşını doldurma şartı vardır. bundesrat'ta hangi eyaletin kaç parlamenterle temsil edileceği, eyaletin nüfusuna bağlı olarak belirlenir. bu meclis sadece danışman fonksiyonuna sahip olmasına karşın, kimi yasaların çıkmasını geciktirebilir.

avusturya'da oy kullanma yaşı 16'dır.

siyasî partiler ve başkanları 
 avusturya sosyal demokratik partisi (spö) - pamela rendi-wagner
 avusturya halk partisi (övp) - sebastian kurz
 avusturya özgürlük partisi (fpö) - norbert hofer
 avusturya’nın geleceğinin i̇ttifakı (bzö) - johanna trodt-limpl
 yeşiller (grüne) - werner kogler
 yeni avusturya partisi(neos) - beate meinl-reisinger
 avusturya komünist partisi (kpö) - mirko messner

ekonomi 

avusturya ekonomisi, sanayi, turizm ve tarıma dayanmaktadır. tarıma elverişli toprakları azdır. bol ürün alabilmek için modern tarım ii. dünya savaşı'ndan sonra hızla gelişmiştir. ülkenin alçak bölgelerinde bulunan çayırlık alanlarda hayvancılık gelişmiştir.

ekonomisinin ana kaynağını meydana getiren sanayi dalında, pik demir ve ham çelik, alüminyum üretimi ön sıralarda yer alır. kağıt, kimyasal madde ve plastik diğer sanayi ürünleridir.

avusturya, dünyanın önde gelen tabii magnezit üreticisidir. schwechat'taki büyük petrol rafinerisi, ülkenin toplam petrol ve petrol ürünleri tüketiminin dörtte üçünü karşılar.

geniş ormanlarından elde edilen kerestenin sadece bir bölümü ülkede işlenir. i̇şlenmemiş kereste ülkenin başlıca ihraç ürünleri arasında yer alır.

en önemli ihraç ürünlerini; makineler, elektronik araçlar, maden ürünleri, kâğıt, elektrik enerjisi, gıda maddeleri meydana getirir.

kültür

sanat ve mimari 

avusturyalı sanatçılar ve tasarımcılar arasında ünlü ressamlar ferdinand georg waldmüller, rudolf von alt, hans makart, gustav klimt, oskar kokoschka, egon schiele, carl moll ve friedensreich hundertwasser, ünlü fotoğrafçılar inge morath ve ernst haas ve ünlü mimarlar johann bernhard, fischer von erlach, otto wagner, adolf loos ve hans hollein (1985 pritzker mimarlık ödülü sahibi) gibi isimler yer alır. çağdaş sanatçı herbert brandl önemli sanatçılardan biridir.

edebiyat 

avusturya, sanatçılar ve bilim insanları ülkesi olarak tanınmasına uygun biçimde her zaman şairler, yazarlar ve romancılar ülkesi olmuştur. roman yazarları arthur schnitzler, stefan zweig, thomas bernhard ve robert musil, şairler georg trakl, franz werfel, franz grillparzer, rainer maria rilke, adalbert stifter, karl kraus ve çocuk edebiyatı yazarı eva i̇bbotson avusturya'nın ünlü edebiyatçıları arasında yer alır.

ünlü çağdaş oyun yazarları ve romancılar arasında nobel edebiyat ödülü bulunan elfriede jelinek, peter handke ve daniel kehlmann yer almaktadır.

turizm 

avusturya'nın dağları, ormanları ve vadileri yaz ve kış aylarında ideal tatil yerleridir. göller, dağlar ve vadiler, çeşitli sporları ile ünlüdür. viyana ise müzik, güzel sanatlar ve tarihi eserlerin merkezidir. operalar, sanat galerileri bale gösterilerinin verildiği salonlar başşehirde toplanmıştır. kış aylarında binlerce ziyaretçi, kayak yapmaya avusturya'ya gelmektedir.

kaynakça 

 
avrupa ülkeleri
orta avrupa
almanca konuşan ülkeler
denize kıyısı olmayan ülkeler
liberal demokrasiler
avrupa konseyi ülkeleri
avrupa birliği ülkeleri
birleşmiş milletler üyesi ülkeler
1955'te kurulan bölgeler ve ülkeler
batı avrupa
erasmus ödülü sahipleri
akdeniz i̇çin birlik ülkeleri
orta avrupa ülkeleri