Karadan havaya füze

karadan havaya füze veya uçaksavar füzesi, karadan fırlatılan ve hava araçları veya diğer füzelere karşı kullanılan füzelere verilen genel addır.

karadan havaya füze sistemleri ilk olarak ii. dünya savaşı sırasında nazi almanyası tarafından geliştirilmeye başlamış olup soğuk savaş döneminde 1950'lerin ikinci yarısında amerika birleşik devletleri, sovyetler birliği ve birleşik krallık gibi büyük güçler tarafından kullanılmaya başlandı. zamanla karadan havaya füzeler uçaksavar toplarının yerini almış olup günümüzde çoğu ülkenin ordusunda kullanılmaktadır.

i̇lk karadan havaya füze nazilerin wasserfall füzesi olup ilk operasyonel füze sistemi ise abd yapımı nike ajax'tır. sovyet yapımı s-75 dvina en çok üretilen karadan havaya füze sistemidir. günümüzde yaygın olarak kullanılan modern sistemler ise patriot ve s-300 gibi hava savunma sistemler, sm-6 gibi donanma füzeleri ve stinger ve strela-3 gibi taşınabilir hava savunma sistemleridir.

tarih 
güdümlü bir karadan havaya füze için bilinen ilk fikir 1925 yılında, bir roketin bir projektör ışığını hedefe doğru takip edeceği bir ışın sürme sistemi önerildiğinde ortaya çıkmıştır. roketin dört kuyruk kanadının her birinin ucuna, hücreler geriye bakacak şekilde bir selenyum hücresi monte edilmiştir. bir çizimin sunulduğu karadan havaya füze konsepti ve tasarımından ilk kez 1931 yılında mucit gustav rasmus bahsetmiş ve bir uçağın motorlarının sesine göre hareket edecek bir tasarım önermiştir.

i̇kinci dünya savaşı 
dünya savaşı sırasında, geleneksel uçaksavarların yüksek performanslı bombardıman uçaklarına karşı etkili olmadığına inanıldığı için karadan havaya füzelerin geliştirilmesine ihtiyaç duyulmuştur. uçaksavar mermilerinin ölümcül yarıçapı küçüktü ve bir hedefi vurma şansı sınırlıydı. bir hedefe saldırmak için, başarılı bir vuruş şansını artırmak amacıyla, uçak menzil içindeyken toplar sürekli olarak mümkün olduğunca çok mermi ateşlerdi. örneğin, bir boeing b-17 bombardıman uçağını imha etmek için ortalama 2.805 mermi atılması gerektiği ve bu bombardıman uçaklarının alman seksen sekizliklerinin menzilinde olması gerektiği tespit edilmiştir. ancak, uçaklar daha yüksek irtifalarda uçtukça ya da daha yüksek hızlara ulaştıkça, onlara ulaşmak için daha büyük toplara ve mermilere ihtiyaç duyuldu, bu da maliyeti artırdı ve ateş hızını yavaşlattı. buna ek olarak, daha hızlı uçan uçaklar hızla menzil dışına çıkıyor, bu da onlara atılabilecek mermi sayısını azaltıyordu. boeing b-29 superfortress gibi savaş sonu tasarımlarına ya da arado ar 234 gibi jet motorlu tasarımlara karşı uçaksavarların etkisiz kalacağı anlaşılmıştı. 1943 yılında kraliyet donanması topçu bölümü müdürü, gemiden ayrıldığında kontrolünü kaybeden herhangi bir merminin etkili olamayacağını belirterek, topların jetlere karşı yararlı olmayacağı sonucuna varmıştır.

alman çabaları 

1941 yılında almanya karadan havaya füze (sam) geliştirmeyi düşünmeye başladı. bu, bir "flak roketi" konsepti öneren friederich halder ile 15.000 ila 18.000 metre yüksekliğe ulaşabilecek güdümlü bir füze üzerinde çalışmaları istenen walter dornberger ve wernher von braun arasındaki tartışmalarla ateşlendi. von braun insanlı bir roket önleyicinin daha iyi bir çözüm olacağına inanıyordu, ancak luftwaffe yöneticileri insanlı uçaklarla ilgilenmiyordu ve bu da bir sam'ın geliştirilmesinde iki yıl gecikmeye neden oldu. 1942'de von axthelm sam projesinde ilerleme kaydedilmemesiyle ilgili endişelerini yayınladı ve nihayet ciddi bir şekilde ele alındı. sıvı ve katı yakıtlı roketler için geliştirme programları 1942 flak geliştirme programının bir parçası haline geldi. bu sırada peenemünde ekibi feuerlilie, wasserfall ve henschel hs 117 schmetterling de dahil olmak üzere çok sayıda roket tasarımı hazırlamıştı. ancak bu tasarımlar müttefik hava saldırılarının yoğunlaştığı 1943 yılına kadar kayda değer bir gelişme gösterememiştir. bunlara enzian, rheintochter ve güdümsüz taifun gibi başka tasarımlar da eklenmiştir. bu tasarımlar iki kategoriye ayrılabilir: irtifaya yükseltilen ve daha sonra düşük hızlarda bombardıman uçaklarına doğru uçanlar ve yüksek hızlarda doğrudan hedeflere doğru uçanlar. her iki tip de yönlendirme için radyo kontrolü kullanıyordu. füzelerin geliştirilmesinin 1944'teki büyük ölçekli müttefik bombardıman saldırılarını önleyebileceğine inanan albert speer'in desteğine rağmen, ordu içindeki çatışmalar ve komet ve natter gibi diğer aşırı avcı uçağı tasarımlarıyla çakışması nedeniyle bu sistemlerin hiçbiri savaşın sonuna kadar kullanıma hazır değildi.

müttefik çabaları 

dünya savaşı sırasında i̇ngilizler z bataryası adı verilen güdümsüz uçaksavar roketleri geliştirmiştir. ancak, müttefiklerin hava üstünlüğü bu tür silahlara fazla talep olmadığı anlamına geliyordu. 1943 yılında birçok müttefik gemisi henschel hs 293 ve fritz x süzülme bombaları tarafından batırılınca, müttefikler benzer silahlar geliştirmekle daha fazla ilgilenmeye başladılar. bu füzeler uzaktan fırlatılarak bombardıman uçağının geminin uçaksavar silahlarının menzili dışında kalmasını sağlıyordu ve etkili bir şekilde saldırıya uğramak için çok küçük ve hızlıydı. buna karşılık abd donanması, fırlatılan uçağı uzun menzilde imha edecek ramjet motorlu bir füze geliştirmek üzere bumblebee operasyonunu başlattı. rim-8 talos olarak bilinen bu füze ancak 16 yıl sonra operasyonel hale gelebildi. filipinler'in kurtuluşu ve okinawa savaşı sırasında kamikaze saldırıları nedeniyle yaşanan ağır nakliye kayıpları da i̇ngiliz fairey stooge ve brakemine ile abd donanması'nın sam-n-2 lark gibi güdümlü füzelerin geliştirilmesini teşvik etmiştir. ancak lark çok sayıda sorunla karşılaştı ve hiçbir zaman operasyonda kullanılmadı. savaştan sonra i̇ngilizlerin çabaları sadece araştırma ve geliştirme için kullanıldı.

savaş sonrası yapılanlar  
i̇kinci dünya savaşı'ndan sonra çeşitli ülkeler karadan havaya füze (sam) sistemleri geliştirmeye başladı. 1950'lerde bu sistemlerden birkaçı hizmete girdi. amerika birleşik devletleri'nde, bell labs liderliğindeki nike projesi ekibi, 1954 yılında faaliyete geçtiğinde ilk operasyonel sam sistemi haline gelen nike ajax'ı geliştirdi. ancak ajax'ın birden fazla uçağa karşı etkinliğine ilişkin endişeler, 1958'de ilk nükleer silahlı sam olan güncellenmiş nike hercules'in yaratılmasına yol açtı. abd ordusu hava kuvvetleri de çarpışma odaklı silahların peşine düştü ve 1959'da cim-10 bomarc'ı yarattı. sovyetler birliği de, sırasıyla 1955 ve 1957'de hizmete giren s-25 berkut ve taşınabilir s-75 dvina dahil olmak üzere sam sistemleri geliştirdi. birleşik krallık da bristol bloodhound, english electric thunderbird ve sea slug gibi sam sistemleri geliştirmiştir.

vietnam savaş 
vietnam savaşı, gelişmiş süpersonik jet uçaklarına karşı ilk kez güdümlü uçaksavar füzelerinin kullanıldığı bir savaş olarak modern savaş tarihinde önemli bir yere sahiptir. bu çatışma aynı zamanda sovyetler birliği'nin en son hava savunma teknolojilerinin abd'nin en modern jet savaş uçakları ve bombardıman uçaklarıyla savaşta karşı karşıya geldiği ilk ve tek örnektir. 1965 yılında yaklaşık 17,000 sovyet füze teknisyeni ve operatörü hanoi'nin amerikan bombardıman uçaklarına karşı savunulmasına yardımcı olmak üzere kuzey vietnam'a gönderilirken, kuzey vietnamlı füzeciler de sovyetler birliği'nde eğitim aldı. 1966'dan 1967'ye kadar kuzey vietnam'ın hava savunması sırasında, teğmen vadim petrovich shcherbakov adlı bir rus sam operatörü, 20 çatışmada 12 abd uçağını düşürmekle tanındı.

abd hava kuvvetleri bu tehdide shrike füzeleri ve standart arm füzeleriyle donatılmış wild weasel uçaklarını tanıtarak ve spring high ve iron hand gibi operasyonlarla yeni taktikler uygulayarak karşılık verdi. 1972'deki linebacker ii harekâtı sırasında amerikalılar s-75 füze sisteminin performansı hakkında değerli bilgiler edinmiş ve bu bilgileri stratejik bombardıman uçaklarının yoğun bir şekilde savunulan bir bölgede faaliyet gösterme kabiliyetini göstermek için kullanmışlardır. başlangıçtaki aksiliklere rağmen, abd başarı oranını önemli ölçüde artırmayı başardı ve s-75'in b-52 bombardıman uçaklarına karşı vurulma oranı harekâtın sonunda %7.52'ye düştü.

savaş boyunca sovyetler birliği kuzey vietnam'a toplam 7,658 sam tedarik etti ve savunma güçleri yaklaşık 5,800 fırlatma gerçekleştirdi. çatışmanın sonunda abd, muharebe operasyonlarında 3.374 uçak kaybetmiş ve bu kayıpların 205'i kuzey vietnam karadan havaya füzelerine atfedilmiştir.

daha küçük, daha hızlı 

karadan havaya füzelerin (sam) ilk günlerinde, büyük ve sabit olacak şekilde tasarlanmışlardı, önemli ölçüde kurulum süresi gerektiriyorlardı ve hareket kabiliyetleri yoktu. ancak, yetenekleri geliştikçe, yüksek irtifa uçaklarına karşı savunmada giderek daha etkili hale geldiler. 1960'lara gelindiğinde, sam'lerin konuşlandırılması savaşta yüksek irtifa uçuşunu son derece riskli hale getirdi. bu füzelerden kaçınmak için uçakların daha alçaktan ve radar sistemlerinin görüş hattının altında uçması gerekiyordu. bu da f-111, tsr-2 ve panavia tornado gibi daha alçak irtifalarda uçmak üzere tasarlanmış yeni uçakların geliştirilmesini gerektirdi.

daha alçak irtifalarda uçmaya yönelik yeni taktiklere yanıt olarak sam'ler de gelişti. hedefleri yere daha yakın uçtukları için, çatışmalar daha kısa menzillerde ve daha hızlı bir şekilde gerçekleşiyordu. bu da daha küçük, daha hareketli füzelerin geliştirilmesine olanak sağladı. 1960'ların ortalarına gelindiğinde birçok silahlı kuvvetin kamyonlara ya da hafif zırhlılara monte edilmiş, korudukları kuvvetlerle birlikte hareket edebilen kısa menzilli füzeleri vardı. bu füzelere örnek olarak 2k12 kub (sa-6), 9k33 osa (sa-8), mim-23 hawk, rapier, roland ve crotale verilebilir.

1960'ların sonlarında ve 1970'lerde deniz üstünde süzülen füzelerin kullanılmaya başlanması, özellikle bu tür hedeflere karşı savunma yapmak üzere tasarlanmış orta ve kısa menzilli sam'ların geliştirilmesine yol açmıştır. örneğin birleşik krallık'ın sea cat'i, üzerindeki bofors 40mm topun yerini almak üzere üretilmiş ve ilk operasyonel nokta savunma sam'ı olmuştur. amerikan rim-7 sea sparrow da birçok donanma tarafından yaygın olarak benimsenmiş ve çok sayıda varyasyonu ortaya çıkmıştır. deniz savunmasının kendine özgü ihtiyaçları, özel füzelerin yaratılmaya devam edilmesiyle sonuçlanmıştır.

manpads 
uçak teknolojisi geliştikçe ve füzeler daha verimli hale geldikçe, uçaklara karşı savunmada kullanılabilecek taşınabilir bir füze sistemi oluşturmak mümkün hale geldi. manpads (insan tarafından taşınabilir uçaksavar füzeleri) olarak bilinen bu sistemlerin ilki, kraliyet donanması tarafından küçük gemilerde kullanılmak üzere geliştirilen holman projektörü idi. almanlar da fliegerfaust adında benzer bir silah geliştirdi, ancak bu sadece küçük ölçekte kullanıldı. ancak bu ilk sistemler savaş sonrası dönemin daha hızlı jet avcı uçaklarına karşı etkili değildi.

1960'larda teknoloji, jet avcı uçaklarına karşı daha etkili olan fim-43 redeye, sa-7 grail ve blowpipe'ın tanıtılması için yeterince ilerlemişti. 1980'lerde fim-92 stinger, 9k34 strela-3 (sa-14) ve starstreak gibi daha da iyi performansa sahip ikinci nesil tasarımlar tanıtıldı. 1990'lardan 2010'lara gelindiğinde çinliler, fn-6 da dahil olmak üzere, bu önceki sistemlerden etkilenen kendi tasarımlarını geliştirmişlerdir.

sam'ler (karadan havaya füzeler) geliştikçe, uçaksavar topçusu da rafine ediliyordu, ancak füzelerin kullanımı onları, özellikle seyir füzelerine karşı hava alanlarının ve gemilerin nokta savunması gibi daha kısa menzilli rollere itti. 1990'lara gelindiğinde bu roller bile yeni manpads ve rim-116 rolling airframe missile gibi diğer kısa menzilli silahlar tarafından devralınmıştır.

genel bilgi

hareketlilik, manevra kabiliyeti ve menzili 

bir karadan havaya füzenin (sam) hareketliliği ve manevra kabiliyeti, farklı konum ve koşullarda hareket ettirilebilme ve kullanılabilme kabiliyetini ifade eder. mim-104 patriot ve s-300 gibi uzun menzilli sam'ler nispeten iyi hareket kabiliyeti ve hızlı kurulum süreleri sunarken, mim-14 nike hercules veya s-75 dvina gibi eski sistemler daha büyük sabit sahalar gerektirir. rapier ve 2k12 kub gibi orta menzilli sistemler yüksek hareket kabiliyeti ve hızlı veya sıfır kurulum süreleri için tasarlanmıştır ve genellikle zırhlı araçlara monte edilmiştir. kısa menzilli insan tarafından taşınabilir hava savunma sistemleri (manpads), yaklaşık 3 km (1,9 mil) menzil ile bireyler tarafından taşınmak ve kullanılmak üzere tasarlanmıştır. gemi tabanlı uçaksavar füzeleri de sam olarak sınıflandırılabilir ve tipik olarak uçaklardan ziyade deniz yüzeyinden gelen füzelere karşı kullanılır.

yönlendirme sistemleri 
sam (satıhtan havaya füze) sistemleri güdüm sistemlerine göre iki kategoriye ayrılabilir: radar tabanlı ve radar tabanlı olmayan. uzun menzilli füzeler genellikle erken tespit ve güdüm için radar kullanırlar ve komuta güdüm (radyo kontrol) ya da yarı aktif radar güdüm (sarh) kullanırlar. sarh'de füze izleme radarının yayınlarının yansımalarını takip ederken, komuta güdümünde fırlatmadan sonra yer istasyonunun füze ile iletişim kurması gerekir. daha küçük füzeler, özellikle manpads (i̇nsan tarafından taşınabilir hava savunma sistemleri), tipik olarak harici sinyallere ihtiyaç duymadan "ateşle ve unut" fırlatmalarına izin veren kızılötesi güdüm sistemleri kullanırlar. bazı yeni kısa menzilli sistemler sarh'ın bir varyasyonunda lazer aydınlatma kullanırken, birkaç eski tasarım tamamen optik izleme ve komuta güdümüne dayanmaktadır. manpads de dahil olmak üzere tüm sam sistemleri, angajmandan önce hedeflerin belirlenmesine yardımcı olmak için genellikle dost veya düşman olarak tanımlama (iff) sistemleri içerir.

hedef tespiti 
hedef tespiti, bir hedefe saldırmak için o hedefi belirleme ve yerini tespit etme sürecini ifade eder. bu işlem optik nişangâhlar, radar sistemleri veya her ikisinin bir kombinasyonu gibi çeşitli yöntemler kullanılarak yapılabilir. örneğin, bir japon hava öz savunma kuvvetleri (jasdf) askeri havadaki sahte bir hedefin yerini belirlemek için bir tip 91 kai manpads (mobil uçaksavar füze sistemi) üzerindeki optik görüşü kullanabilirken, bir abd deniz piyadesi bir stinger füzesini hedefe doğrultmadan önce bir gözcünün hedefin yerini göstermesine güvenebilir. mim-72 chaparral ve i̇ngiliz rapier gibi bazı sistemler hedeflerin yerini tespit etmek için kısa menzilli radar ve görsel algılamanın bir kombinasyonunu kullanır.

ayrıca bakınız 

 karadan havaya füzeler için nato raporlama isimleri listesi
 düşman hava savunmalarının bastırılması (sead), sam ve aa silah tesislerinin bulunması ve imha edilmesi görevi. sead görevi birleşik devletler hava kuvvetleri'nde "wild weasel" olarak adlandırılır.

kaynakça

dış bağlantılar 

 rest-of-world missile systems fas.org