Vasili Radlov

vasili vasilyeviç radlof veya wilhelm radloff (rusça: василий васильевич радлов; almanca: wilhelm radloff; 17 ocak 1837 - 12 mayıs 1918), alman asıllı rus doğu bilimci ve türkolojinin kurucusu.

radloff, türk dünyasını değişik yönleriyle araştıran, onları gün ışığına çıkararak türkoloji tarihinde yeni bir devir açan ve 81 yıllık uzun ömrünün 60 yılını bu çalışmalara adamış alman asıllı bir rus türkologudur. türkolog johan vandewalle'nin aktardığına göre başta tüm türk dilleri olmak üzere almanca, rusça, fransızca, latince, yunanca, i̇branice, farsça, arapça, mançuca, çince ve moğolca bilmekteydi.

türkoloji 
orta asya ve sibirya'nın az tanınmış dillerini kendisine çalışma sahası olarak seçmiş, türkçe ile birlikte moğolca, mançuca ve çinceyi de araştırmıştır. araştırma yapmak amacıyla rusya'ya gitmeyi düşünen radlof, rusçayı da öğrenmiştir. 1859'da sibirya'ya gitmiş ve orada 12 yıl kalmıştır.

radlof, türkoloji biliminin öncüsü sayılır. 81 yıllık ömrünün 60 yılını adadığı türkoloji bilimi ile ilgili olarak, "ben, hayatım boyunca yeni bir ilmin, türkolojinin kuruluş ve gelişmesini yaşadım ve gücümün yettiği kadar bu ilmin ilerlemesine hizmet ettim. bu yüzden benim çalışmalarım, başkalarının da yardımını gerektiren bu ilim dalının tamamlanması ve türkolojinin devam etmesi için birer yapı taşı olmaktan başka bir şey ifade etmez." demiştir.

1866 yılında yayımladığı ilk eserinin ön sözünde türkçe için, "yeryüzündeki hiçbir dil ailesi türkçe kadar geniş sahalara yayılmış değildir. afrika'nın kuzeydoğu bölgesinden türkiye'ye ve rusya'nın güneydoğusundan sibirya'nın güneyine ve gobi çölü'nün içlerine kadar türkçe konuşan kavimler yaşamaktadır. onların büyük bir kısmı, i̇slamiyet’i kabul ettikten sonra diğer milletlerin ve özellikle din kardeşi olan arap ve farsların etkisi altında kalmışlardır. bu etkiyi özellikle edebî eserlerde görmek mümkündür. onlar, yalnız dillerine uymayan arap yazısını almakla kalmamış, yazı dillerinden binlerce kelimeyi de alarak öyle bir yazı dili meydana getirmişlerdir ki, bu üzerinde rengârenk her türlü yamalar bulunan bir elbiseye benzetilebilir. bu yazı dili, doğal olarak türk halkı için anlaşılamayan bir halkadan ibaret olup, halkın kültür seviyesini yükseltmek yerine, halk kültürünün taze yeşilliği ile beslenemediği için kendi kendini köreltmekteydi." şeklinde değerlendirmesi vardır.

hayatı ve çalışmaları 
gerçek adı ile friedrich wilhelm radloff, asker bir babanın oğlu olarak 1837 yılında berlin şehrinde doğdu. avrupa'nın devrimlerle çalkalandığı 1848 yıllarında lise eğitimi aldığı dönemde klasik diller, roma ve eski yunan edebiyatları, klasik ve modern alman edebiyatı konularında aldığı iyi eğitim filolojiye ilgisini arttırdı.

radlof, lise eğitiminin ardından 1854 yılında berlin üniversitesi'ne girdi. önceleri dinbilim eğitimi aldı. daha sonraları filozof johann friedrich herbart'ın felsefe öğretisinden etkilenerek bu alana kaydı.
 
berlin üniversitesi'nde öğrenim aldığı yıllarda, karşılaştırmalı dilbilimin kurucularından franz bopp, dönemin önemli dilbilimcileri; michel jules alfred breal, friedrich adolf trendelenburg ve heyman steinthal bu üniversitede  çalışmaktaydılar. üniversitedeki dilbilim konusundaki yoğun çalışmalar ve nitelikli hocaları, radlof'un bu alana yönelmesinde büyük rol oynamıştır. radlof, berlin üniversitesi'ndeki eğitimi dışında halle üniversitesi’nde iki dönem, ses bilimci august pott'un karşılaştırmalı dilbilim derslerine de katıldı.

"moğol ve tatarların kökenleri" (1845), "kırgız gerçeği üzerine" (1865), "uygur sorunsalı üzerine" (1874-1875) gibi çalışmaları ile dönemin bilim dünyasında kendine önemli bir yer edinmiş olan hocası, doğu bilimci wilhelm schott'un etkisi ile doğu bilimi kendine çalışma alanı olarak seçti. radlof, türkçe ile birlikte moğol, mançu ve çin dillerini öğrendiği gibi, i̇brani, arap ve fars dili derslerine de devam etti. özellikle mançu tunguz dilleri üzerinde durarak ilerideki araştırmalarını da bu konu üzerine yöneltmeyi düşünüyordu.

jena üniversitesi'ne sunduğu "über den einfluss der religion auf die nationalitäten und sprachen hochasiens" adlı teziyle 20 mayıs 1858 tarihinde felsefe doktoru oldu. aynı yıl pauline-auguste fromm ile nişanlandı.
 
ural-altay dilleri konusundaki çalışmaları ve berlin'de oluşturulan "rusya’nın bilimsel araştırmaları arşivi"ne yaptığı büyük katkılar sayesinde rusya ile iyi ilişkileri olan hocası schott’un tavsiye mektubu ile doğu bilim konusundaki çalışmalarını sürdürmek üzere 1858 yılında o zamanki rusya'nın başkenti olan sankt-peterburg'a gitti.

1854 yılında petersburg'da açılmış bulunan "vostoçnıy fakültet"de (şark fakültesi) kazem-beg, tantavi, i̇.n. berezin, d.a. chwolson, v.p vasilyev ve popov gibi tanınmış kişiliklerin çalışıyor olması, radlof'un rusya çarlığı'na giderek doğu dillerini yerinde öğrenmek isteğini arttırmıştı.

yakut dili gramerini yazan o. böhtligk de o zaman petersburg'da yaşıyordu. bu sıralarda l. von schrenk idaresindeki bir sefer heyeti (1858) amur civarında bulunuyor, fakat radlof'un da katılmak istediği f. b. schmidt'in doğu seferi heyeti ise bir türlü yola çıkamıyordu. bunun üzerine baron p. meyendorff ve f. a. schiefner gibi destekçileri 14 mayıs 1859'da radlof'u batı sibirya'da bulunan barnaul şehrindeki yüksek madencilik okuluna almanca ve latince öğretmeni olarak tayin ettirdiler.

radlof o zamanlar altın arayıcılarının merkezi olan barnaul şehrine beş günde vardı. orada kendisi gibi alman olan, o günlerde bölgede bir denetleme - araştırma gezisine çıkmaya hazırlanan kuznetsk bölgesi madencilik müfettişi aleksandr yermolaeviç freze ile tanıştı. freze'den aldığı geziye katılma daveti ile çıktığı kısa gezi radlof'un bölgedeki ilk gezisi oldu. radlof, vasili vasilyeviç adı ve rus vatandaşlığını muhtemelen bu dönemde (1859) almıştır.

radlof bu kısa gezi sonrasında kendi yönetiminde ilk büyük keşif gezisini, 1860 yılında altay bölgesinde, rus - çin sınırındaki çuy nehri’ne yapmıştır. bu gezi sırasında yerel halk kültürü ile ilgili bol miktarda örnek toplamış, rusya ve uzakdoğu insanları arasındaki ilişkileri araştırmıştır. daha önceden bildiği kalmuk ve başka altay dillerine, bu gezi ve sonrası kış aylarında çevalkov adlı bir teleut'tan öğrendiği teleut (telenget - telengut) dilini de eklemiştir.

radlof sibirya'da 1859-1871 yılları arasında 12 yıl kalmış, kışın öğretmenlik yapmış, yazları da dil, etnografya ve tarih malzemesi toplamak üzere sibirya ve türkistan'da yaşayan türlü türk boyları arasında seyahat etmiştir.

radlof, 1872'den 1884'e kadar 12 yıl boyunca kazan'da kaldı ve bu zaman zarfında özellikle pedagoji, felsefe ve genel dil sorunlarıyla uğraştı. çalışmalar ile ilgili 11 kadar eser yayımladı.

1884'te kazan'dan ayrılan radlof, petersburg bilimler akademisi'nin tarih ve eski eserler bölümüne üye seçildi ve oraya gidip yerleşti. daha sonraki dönemlerde uygurca el yazma metinler üzerinde çalışan radlof, 12 mayıs 1918 tarihinde petersburg'da vefat etti ve oradaki protestan mezarlığına defnedildi.

yapıtları 
 güney sibirya türk boylarının halk edebiyatı ile i̇lgili örnekler - proben der volksliteratur der türkischen staemme süd-sibiriens – st. petersburg 1866-1867,  7 cilt
 kuzey türk boylarının halk edebiyatı ile i̇lgili örnekler - proben der volksliteratur der nördlichen türkischen staemme
 türk boylarının halk edebiyatı ile i̇lgili derlemeler - proben der volksliteratur der türkischen staemme
 ünlü sesler ve dilin gelişimini üzerine etkileri -  die lautalternation und ihre bedeutung für die sprachentwicklung, 5. uluslararası doğu bilimciler kongresi – berlin 1882
 zur geschichte des türkischen vokalsystems
 türk ağızları i̇çin sözlük denemesi - versuch wörterbuches der türk dialecte
 kodeks kumanikus’un türkçe i̇çeriğinin sınıflandırılması - das türkische sprachmaterial des codex comanicus
 kuzey türk ağızlarının karşılaştırmalı dilbilgisi - vergleichende grammatik der nördlichen türksprachen – leipzig 1882-1883
 kıpçak dili üzerine – zur sprache der komanen  - leipzig 1884-1885
 alttürkische studien i, ii, iii, iv, v, vi
 koşo saydam ve tonyukuk yazıtları,  kutadgu bilig  metin ve çevirileri
 kırgız gözlemleri - observations sur les kirghis - paris, 1864;
sümerce ve türkçe arasındaki ilk akademik karşılaştırmayı yapan akademisyendir. çalışmalarını 1. dünya savaşı nedeniyle yayımlayanamış ancak daha sonra 1915 yılında "sümerce türkçe'dir" adlı kitabında toplayarak yayımlamıştır.

kaynakça 

rus türkologlar
1837 doğumlular
1918 yılında ölenler
st petersburg bilimler akademisi'nin asil üyeleri
rusya bilimler akademisi'nin asil üyeleri (1917-1925)