Faşizm

faşizm, ilk olarak i̇talya'da benito mussolini tarafından oluşturulan, otoriter devlet üzerine kurulu radikal bir aşırı milliyetçi politik ideolojidir. i̇lkeleri ve öğretileri, la dottrina del fascismo adı altında giovanni gentile tarafından yazılmıştır. benito mussolini'nin kurucusu olduğu ulusal faşist parti'nin i̇talya'da iktidara gelmesinin ardından, faşizm birçok milliyetçi ideolojiye örnek olmuştur. hitler'in nasyonal sosyalizmi ve franko'nun falanjizmi, faşizmden çok etkilenmişlerdir.

milliyetçi işçi hareketlerinden ilham alan ilk faşist hareketler, i̇talya'da i. dünya savaşı sıralarında; sol düşünceleri, sağcı ve milliyetçi unsurlarla birleştirerek; komünizme, marksist sosyalizme, liberalizme, demokrasiye ve geleneksel sağcı muhafazakârlığa karşı olarak ortaya çıkmıştır. faşizm, geleneksel siyasal yelpazede genelde aşırı sağa konulsa da, siyaset bilimciler tarafından bu tanımın yeterli olmadığı tartışılmaktadır.

faşistler kendi uluslarını, ulusal camianın kitlesel seferberliğini teşvik eden totaliter bir devlet yoluyla bütünleştirmeyi amaçlarlar ve faşist ideolojiye uygun ilkelerle birlikte ulusu örgütlemeyi hedefleyen devrimci siyasal harekete önayak olan bir öncü partiye sahip olmayla nitelenirler. liberalizme, demokrasiye, marksist sosyalizme ve komünizme muhalif faşist hareketler; devlete ihtiram, güçlü bir lidere bağlılık ve aşırı milliyetçilik ile militarizme verilen önem gibi ortak özelliklere sahiptir. faşizm, siyasal şiddeti, savaşı ve emperyalizmi; ulusal ihyaya ulaşmak için bir araç olarak görür ve güçlü ulusların, daha güçsüz ulusların yerine geçerek topraklarını genişletmeye hakkı olduğunu ileri sürer.

faşizmi bir dünya görüşü olarak benimseyen i̇talyan lider benito mussolini'nin 1922'de i̇talya'da iktidara gelmesinin ardından, onun iktidarı döneminde, i̇talya'da resmi ideoloji olarak yürütülmüştür. kısa süre içerisinde genel anlamıyla  otoriter rejim anlayışını betimler bir nitelemeye dönüşmüş ve nasyonal sosyalizm başta olmak üzere, anti-demokratik ve otoriter ideoloji ve yönetim sistemlerinin tamamına halk tarafından verilen genel bir isim halini almıştır.

kavramın kökeni antik roma yöneticilerinin geniş hükûmet yetkisini sembolize eden, ucunda balta bulunan bir çubuk demetinin adı olan latince fasces sözcüğünden ileri gelir. aynı simge daha sonraları fransız devrimi sırasında aydınlanma anlamında, halkın elindeki devlet gücünü temsil etmek üzere kullanılmıştır. söz konusu sembol birtakım değişikliklerle 1926 yılından itibaren i̇talya'nın resmi devlet sembolü olmuştur. sembolün üçlü anlamı, yani devlet gücü, halk mülkiyeti ve birliktelik mussolini'nin propagandasında kullanılmıştır.

faşizm, baskıcı rejimleri tanımlamak için kullanılan genel bir terim olmadan önce, asıl olarak i̇talyan milliyetçiliğini temsil eden bir ideoloji olarak ortaya atılmıştır. ancak kendisiyle eş zamanlı olarak ortaya çıkan nasyonal sosyalizm ve falanjizm gibi akımlar da amaç ve uygulamalar bakımından bir i̇talyan ideolojisi olan faşizme yakın oldukları için faşizme bağlı siyasi hareketler olarak tanınmışlardır. aşırı milliyetçi ve anti-komünist bir hareketin i̇talya dışında "faşist" olarak nitelenmesinin ilk örneği avusturya'da görülmüştür. avusturyalı anti-komünist aşırı milliyetçilerin ideolojisi avusturya faşizmi (austrofaschismus) olarak isimlendirilmiştir. aynı zamanda, almanya'da komünistler, nasyonal sosyalistleri kendi propagandaları gereğince "faşistler" (die faschisten) olarak isimlendirmişlerdi.

bir rejimin faşist olarak nitelendirilebilmesi için, o rejimin ideolojisinin milliyetçi olması ve milletin varlık ve çıkarlarını her şeyin üstünde tutması gereklidir. bu yönüyle halkçılığı da içermeli ve sadece zenginlerin veya işçilerin değil, milletin bütün fertlerinin refahını sağlamayı hedeflemelidir. bu hedefe ulaşmak için ise ekonomi üzerinde sıkı bir devlet kontrolü uygulamak, işçi ücretlerinin yeterli olmasını sağlamak, keyfi işten çıkarmaları önlemek, hayat pahalılığının önüne geçmek için fiyat kontrolü uygulamak gibi önlemler uygulamak faşizmin politikalarındandır. faşizm, sınıflar arasındaki çelişkileri ortadan kaldırmayı öngörür. bu yönde devlet eliyle korporatif sendikalar kurulur ve işçi ile işveren arasında anlaşma sağlanır. toplumdaki yoksul ve orta sınıfın ihtiyaçları devlet tarafından karşılanır; örneğin almanya'da çıkan toprak yasasıyla köylülerin topraklarının ipotek yoluyla ellerinden alınmasının önüne geçilmiş ve fırsatçı sermayenin köylüyü sömürmesi engellenmiştir.

faşizmin amacı bir toplumu birlik-beraberlik, ulusal değerler, tarih bilinci, vatan-bayrak-devlet üçlemesi, halkçılık ve devletçilik gibi anlayışların altında bütünleştirmektir. saldırgan milliyetçi olmakla birlikte -özellikle de nasyonal sosyalizmde- ırkçı boyutlara varabilmektedir. milliyetçi veya ırkçı fikirlerin benimsenmesi ülkelere göre değişmektedir; örneğin i̇talyan faşizminde "i̇talyan vatandaşlığı" kavramı ön plandayken, alman nasyonal sosyalizminde ise "alman kanı taşıma" düşüncesi ön plandadır. mussolini'nin doktrininde vatandaşlık kavramı vurgulanırken, hitler'in doktrininde ise kan bağı vurgulanmaktadır. i̇talyan faşizmi milliyetçidir, alman nasyonal sosyalizmi ise ırkçıdır.

faşist yönetimlerin başa geçmesi almanya'da demokrasiyle, i̇talya'da hükümdarı tehdit etmekle (roma'ya yürüyüş), i̇spanya'da ise iç savaşın kazanılmasıyla gerçekleşmiştir. tarihe baskıcı rejimler olarak geçen bu yönetimler, o yıllarda mevcut oldukları ülke halkının çoğu tarafından, özellikle de almanya'da desteklenmişlerdir. 1922'de benito mussolini i̇talya kralı tarafından başbakan olarak atanmış, 1924 seçimleri sonucunda ise % 61.3 oy alarak faşist parti'nin iktidarda kalması kesinleşmiştir. adolf hitler ocak 1933'te almanya cumhurbaşkanı tarafından şansölye (başbakan) olarak görevlendirilmiş, mart 1933'te yapılan seçimlerin sonucunda nasyonal sosyalist alman i̇şçi partisi % 43.9 oy alarak iktidara gelmiştir. ii. dünya savaşı bittiğinde i̇spanya hariç bütün faşist yönetimler devrilmiştir.

faşizmin özellikleri

i̇deoloji ve amaçlar 

 faşizmde, toplumsal yaşamın tüm alanlarını kapsayan bir tek ideoloji bağlayıcı olarak ilan edilir. gerek devlet gerekse de iktidarın dünya görüşüne göre ve lider ilkesine göre örgütlenir ve belirlenir. basın ve yayın kuruluşlarının mevcut ideolojiye göre yayınlar yapması zorlanır. hakim görüşe zıt düşünceler ve muhalif seslerin çıkması çeşitli baskı unsurlarıyla önlenir. aykırı yayın yapanlar sansürlenir, kapatılır veya başka türlü yollarla engellenmeye çalışılır. böylece hakim düşüncenin karşısına farklı düşüncelerin çıkmasının önüne geçilmiş olunur ve tek tip düşünce, toplumda baskın hale getirilir. faşizmin boyutu, bu koşulların ne kadarının somut olarak uygulamaya geçirildiğiyle doğru orantılıdır.
 lider ilkesi: bu ilkeye göre toplumsal yaşamın tüm alanlarını kapsayan bir tek ideoloji bağlayıcı olarak ilan edilir. gerek devlet gerekse de yönetim dünya görüşüne göre ve lider ilkesine göre örgütlenir ve belirlenir. aynı şekilde işletmelerde de patron ve işçi arasında işletme yöneticisinin iktidarına dayalı bir ilişki kabul edilir.
 milliyetçilik ve vatanseverlik: 19. yüzyıl boyunca yükselen milliyetçilik 20. yüzyılda çeşitli ve aşırı boyutlara varmıştı. faşizmde milliyetçilik en ön plandadır ve temel ideolojidir. vatanseverlik ve millî değerler her fırsatta vurgulanmaktadır.
 antisemitizm ve ırkçılık: i̇talyan faşizminin özünde ırkçılık yoktur, milliyetçilik ve vatanseverlik vardır. fakat alman nasyonal sosyalizminde ise katı bir ırkçılık mevcuttur.
 popülizm, anti-komünizm ve anti-liberalizm: i̇talyan faşizmi ve nasyonal sosyalizmde popülizm ön plandadır. liberalizm tümüyle veya zararlı yönleriyle reddedilir. korporatif ekonomi uygulamaya konur. komünizm, faşizmin düşman ideolojisi kabul edilir. bunun nedeni komünizmin faşizme ideolojik olarak ters düşmesidir.
 hukukun işlevselleştirilmesi.
 rejim karşıtlarının ve aşağı görülen halk gruplarının idam edilmeleri ve/veya öldürülmelerinin haklı görülmesi ve bir devlet politikası olarak yürütülmesi.
 bir ulusa, kültüre ya da “ırka” üye insanların toplumun geri kalanı üzerinde üstün oldukları iddiası. bu yaklaşım aynı zamanda lider ilkesinde de ifadesini bulur. belli bir kişi diğer herkesten ve topluluktan daha isabetli kararları alabilir durumdadır.
 otoriter iktidar biçimleri ve sıklıkla totaliter bir sistem. totalitarizm alman ve i̇talyan faşizmlerinde ön plandayken, avusturya faşizmi ve falanjizmde vurgulu değildir.
 sosyal darwinizm: daha çok nasyonal sosyalizmde görülür. en iyinin ayıklanması ve egemenliğine dayalı toplum anlayışı. yani ari ırk, başka bir deyişle üstün ırk kavramının devlet yapısında ve toplumsal yapıda etkili olmasıdır.

karşıtlar 

 komünizm: özellikle sovyet devrimi ve komünizmin avrupa’ya yayılacağı korkusu faşist liderler tarafından sıklıkla liberal ve muhafazakâr gruplarla ittifak kurmak üzere dile getirilmiştir.
 liberalizm: batılı ülkelerin sistemi liberalizm bir tehdit olarak algılanmıştır. liberalizmin bireysel özgürlük anlayışı, faşizmin görüşü ile taban tabana zıttır. faşizm bireylerin tamamen devlete bağlı ve devletin kontrolü altında olmasından yanadır. ayrıca liberalizmin ortaya attığı kapitalizmi modeli reddedilir, ve kapitalizmin ortadan kaldırılmadığı orta yol korporatizm desteklenir.
 demokrasi: demokrasi; çoğulculuk düşünceleri ile, devlet, ekonomi ve özel mülkiyet arasındaki ayrımda faşizmi önemli bir düşman olarak görür.
 muhafazakârlık: faşist hareketler sıklıkla muhafazakâr özellikler taşısalar da kendilerini devrimci olarak gören faşistler muhafazakârlarda laik vitalizmin ve “yeni insan” düşüncesinin düşmanlarını görürler.

şekilsel ve örgütsel özellikler 

 devlet içinde ve yanında başka bir devlet olan silahlı gizli servisin merkezi önemi. kendi taraftarlarının gözetim altında tutulması.
 militarizm: ekonomik hayat da dâhil olmak üzere toplumsal hayatın militarize edilmesi. militer kitle yürüyüşleri ve büyük gösteriler faşizmin en önemli görünüşleridir.
 bilimlerin taraflılık yasasının egemenliği altına alınması.
 kitle seferberliği, parti propagandası yoluyla toplumsal alanın ve kitle iletişim araçlarının tekelleşmesi çabası.
 toplumun sürekli kışkırtılması, devrimci ilan edilen konular lehine zorunlu coşkunluk.
 kolektivizm: halkın kitle olarak anlaşılması. mussolini’nin stato totalitario kavramından beri faşist anlayış özel yaşama kadar toplumsal hayatın her alanında hak iddia eder. aile, çocuklarla halk birliğine katkı yapacak olan davadaşlık birliği olarak düşünülür.
 pasifizmin aşağılanması. bunun yerine hareket adı altında militarizmin ve savaşın yüceltilmesi.
 politik karşıtın ortadan kaldırılması eğilimi. faşizme göre karşıt düşmandır ve bir an önce yok edilmelidir. bu söylem esas olarak kitlelerin faşist yönetime örgütlenmesi amacıyla kullanılır.
 parti milisleri. paramiliter çeteler.
 estetikleştirme ve mistikleştirme. özellikle ulusun kendi tarihine yönelik mistikleştirilmiş bir algı.
 yiğitliğe, kahramanlığa ve savaşçılığa vurgu. ataerkil yapıların yüceltilmesi.
 gençliğin vurgulanması. gençliğin dinamizminin savaş taraftarlığıyla ilişkilendirilmesi.
 kimi ülkelerde bir yandan monarşi ve ruhban sınıf önderliğine yönelik vurgu, ama diğer yandan dini unsurların yerini alan ilerleme ve teknoloji inancı.

bu özellikler bazen milliyetçilik, militarizm ve şovenizmden oluşan "üç sütun modeli" ile özetlenir. ancak bu bir yandan da faşist ideolojilerin başka temel özelliklerinin göz ardı edilmesine yol açan bir indirgeme olarak eleştirilir.

faşist hareketler yaklaşık olarak bütün avrupa ülkelerinde ve birçok latin amerika ülkesinde bulunur. i̇spanya i̇ç savaşı’nda (1936-1939) francisco franco yönetimindeki falanjlar i̇talya ve almanya desteği sonucu iktidara gelmişler ve 1975’e kadar iktidarlarını devam ettirmişlerdir. portekiz'de antónio de oliveira salazar estado novo ile faşist bir rejim kurmuştur. avusturya’da almanya’yla birleşmeye karşı çıkan avusturya faşizmi rejimi kurulmuştur. ii. dünya savaşı sırasında almanya hırvatistan’daki almanya rejimi gibi birçok faşist harekete yardım etmiştir.

ekonomi 

hem liberalizmi hem de komünizmi reddeden bir doktrin olan faşizmin ekonomi politikası korporatizm isimli sistemdir. korporatizm, toplumu organizmacı bir gözle görmenin bir sonucu olarak her kesimin tüm faaliyetlerinin amacını dayanışma ve ortak çıkara indirgeyen politik bir yaklaşımdır. tahmin edileceği gibi burada farklı kesimlerin farklılıkları ancak ortak çıkar ya da devletin faydası ekseninde okunduğu müddetçe yaşayabilir. en tipik örneği mussolini dönemi i̇talya uygulamasıdır. korporatif ekonomi ile i̇talya'daki işsizlik azalmış ve millî gelir yükselmiştir.

i̇şçi ile işveren, emek ile sermaye gibi arasında sorunların bulunduğu ekonomik tarafların ve toplumsal sınıfların arasındaki problemleri faşist devlet uzlaşma yoluyla çözmeye çalışır. örneğin i̇talya'da devlet tarafından kurulan ve faşist parti'ye bağlı olan sendikalar yoluyla i̇talyan emekçilerinin hakları savunulmuş ve sermayenin işçi sınıfını ezmesinin önüne geçilmiştir. sermaye sahiplerinin toprak ağalığı yapması yasaklanarak her şey devlet gözetiminde tutulmuş, ülkenin emekçi sınıfı olan işçilerle sermayeyi elinde bulunduran işverenlerin dayanışma içinde bulunması sağlanmıştır. faşist sistemde devlet her şeyden üstün olduğu için sermayeyi elinde bulunduran zengin iş adamları faşist parti mensuplarına söz geçiremiyor, böylelikle sermaye devletin oluyor; bu sermaye de halkın çıkarına kullanılıyordu.

faşist sistemin korporatist ekonomi politikaları sayesinde i̇talyan halkı refaha kavuşmuş ve sınıflar arasındaki sorunlar ortadan kalkmıştır. çünkü faşist yönetim belli bir sınıfı değil, tüm ülkenin çıkarlarını düşünen politikalar uyguluyordu. faşizmin ekonomi politikası daha çok orta sınıf tarafından desteklenmiştir.

1933'ten itibaren nasyonal sosyalist alman i̇şçi partisi'nin (nsdap) idaresinde bulunmuş olan almanya'da da i̇talya'dakine benzer devletçi uygulamalar yürürlüğe konulmuştur. tek parti olan nsdap'ye bağlı sendikalar kurularak alman emekçisinin hakları savunulmuştur. en büyük sendika kuruluşu alman emek cephesi idi. nasyonal sosyalistler, zengin yahudi iş adamlarına karşı tavır alarak hem alman emekçilerini korumaya çalışmış, hem de alman sermaye sahiplerini yahudilere karşı güçlü kılmak için çabalamıştır. yahudilerin tüm haklarının alındığı nürnberg yasaları'nın çıkmasıyla birlikte yahudi iş adamlarının şirketlerine devlet tarafından el konulmuştur. yahudiler her türlü meslekten alıkonularak yerlerine işsiz almanlar getirilmiş ve işsizlik hızla azalmaya başlamıştır. nasyonal sosyalist alman i̇şçi partisi iktidara gelmeden önce % 15'i bulan işsizlik hitler'in iktidar döneminde % 0'a kadar inmiştir.

faşizme yönelik tanımlamalar ve teoriler 
faşizmin tanımlamasına yönelik çalışmalar genellikle faşizmi ortaya çıkartan ekonomik ve toplumsal koşulların belirlenmesi üzerine durur. marksist kuramcılar, faşizmin iktidara geldiği ülkelerde işçi hareketinin ezildiğini iddia ederler ve iddia ettikleri şekilde, işçi hareketlerinin ezilmesinin nedenlerinin saptanması amacıyla çalışırlar.

faşizmi ele alan marksist yazarlardan troçki, faşizmi geç dönem kapitalizmin yapısal bunalımıyla ilişkilendirir ve tekelci sermayenin toplumun bütününü totaliter bir tarzda örgütleme çabasına dayandırır. ona göre faşist kitle hareketleri toplumsal temellerini küçük burjuvazide ve orta sınıflarda bulur.

otto bauer de, faşizmin yükselişiyle ilgili üç nedenden bahseder:

 i. dünya savaşı’nın birçok insanı burjuva toplumsal hayattan dışlaması, daha alt sınıflara düşmesi ve bu unsurların daha sonra faşist milislerin tabanını oluşturmaları.
 savaş sonrası yaşanan ekonomik bunalım orta sınıfların alt kesimini ve köylüleri aşırı derecede yoksullaştırmış ve bu unsurlar burjuva partileri terk ederek faşist partilere yönelmiştir.
 ekonomik bunalım sonucu kapitalist sınıfın kârlarının düşmesi sömürü düzeyinin yükseltilmesini, bu da işçi sınıfının direncinin kırılmasını gerektirmişti.

başta clara zetkin olmak üzere komintern’e yakın yazarlar faşizmi sermayenin terörist egemenlik biçimi olarak tanımlarlar. georgi dimitrov’un komintern’in 7. kongresi’nde resmi olarak kabul edilen tarifinde de faşizm “finans kapitalin en gerici, en şovenist, en emperyalist unsurlarının açık terörcü diktatörlüğü” olarak tanımlanır.

august thalheimer de faşizmi bonapartizm’le karşılaştırır. aynı iii. napoléon’un ve lumpenproleter taraftarlarının 1848 şubat devrimi'nden sonra iktidara gelişinde olduğu gibi, faşizmin de bir aşağı sınıfa düşmüş ya da düşme tehlikesi bulunan taraftarlarıyla sınıf savaşımındaki bir eşitlik durumunda burjuvaziden görece bağımsız olarak iktidara geldiğini ama nesnel olarak burjuvazinin çıkarlarını temsil ettiğini ve devrimi engellemeye çalıştığını ileri sürer. thalheimer faşizmi burjuvazinin kendisi de dahil olmak üzere kitlelerin büyük burjuvazinin ve büyük toprak sahiplerinin toplumsal egemenliğinin hüküm sürdüğü faşist devlet iktidarı altına alınması olarak tanımlar.

freud'un ilk kuşak öğrencilerinden ve erich fromm'un hocası wilhelm reich faşizme psikolojik bir açıklama getirirken marksist yorumun salt sınıfsal bakış açısını şiddetle reddeder. reich'a göre komünist bir devrimin tüm sınıfsal koşullarının ortaya çıktığı almanya'da kitlenin tepkisinin yönünün komünist devrime değil de faşist partilere akması özellikle sorgulanması gereken bir çelişkidir. wilhelm reich'a göre faşizm yeni bir toplumsal olgudur ve salt sınıfsal-ekonomik-altyapısal faktörlerle anlaşılamaz. wilhelm reich faşizmin izlerini, alman faşizminin üzerine çok vurgu yaptığı ailede bulur. aile cinselliğin, kadının ve çocukların baskılanması demektir. cinsellik önemli bir üretici güç olduğundan onun faşist tahakküm altına alınışı, öğrenilmiş erkekliğin tırmandırılarak teşvik edilişi ve militarist söylemlerinde sıkça erkek yücelten öğelere bakıldığında faşizmin önce cinselliğin düzenlenişi üzerinde baskı yaptığı anlaşılacaktır. reich'a göre komünistlerin başarısızlığının sebebi politikada yani uygulamadadır. faşistlerin "komünizm eşlerinizi ortak mülkiyete açmak demektir." "komünistler son mal mülkünüze kadar sizi kamulaştırır" türü korkulara seslenen propagandalarında başarıya ulaştıklarını yine reich aktarır. reich'a göre kitleler özünde iyi olsalar da 6000 yıllık devlet deneyimleri sonunda emir almaya alışmışlardır. özgürlükten korkan, köleliğe hızla koşan kitlelerin önce özgürlükle yeniden tanışmaları gerekmektedir. faşizm özel bir hükûmet biçimi değil, kitle psikolojisinin tarih içerisinde ortaya çıkan özel bir halidir.

franz neumann, nazi almanyası’nı değerlendirirken, tekelci sistemde totaliter nitelikli politik bir iktidar olmadan kârların korunamayacağını, bunun da nasyonal sosyalizmin ayırıcı özelliği olduğunu belirtiyordu. daha sonra neumann faşizmi “buyrukçu ekonomi” ya da “totaliter tekelci kapitalizm” olarak tanımlamıştı. neumann’a göre almanya’da nasyonal sosyalizmin yükselmesi sermayenin tekelleşmeyle sonuçlanan merkezileşme ve yoğunlaşma sürecinin ilerlemiş olmasıyla ilişkilendiriyordu.

friedrich pollock ise tekelci kapitalizmden bahsederken aynı zamanda devletin müdahaleciliği üzerinde duruyor ve faşizmi “devlet kapitalizmi” olarak tanımlıyordu.

adorno ve horkheimer 1945’ten sonra faşizmin psikolojik kaynaklarını otoriter kişilik kavramı ile ilişki içinde açıklamaya çalıştılar.

daha sonraki araştırmacılar faşizmi tekelci kapitalizm, ekonomik bunalım ve orta sınıfların tehdit altında bulunmasıyla ilgili olarak açıklamaya çalışmışlardır.

nicos poulantzas daha çok iii. enternasyonal’in politikaları doğrultusunda i̇talyan ve alman komünist partilerinin faşizm karşısındaki tutumlarının eleştirisini ön plana çıkartırken, bonapartizm, askeri rejimler ve “kural dışı kapitalist devletin” başka biçimleri karşısında faşizmin ayrılığını değerlendirir.

tim mason da; hitler ve antisemitizmin rolüne dikkat çekerek nasyonal sosyalizmin kendine özgü olduğundan bahseder. ona göre faşizmi ortaya çıkartan koşullar bütün gelişmiş kapitalist ülkelerde bulunmasına karşın, faşizmi iktidara taşıyan özellikler özel ulusal koşullara ve tarihsel geleneklere bağlı olabilir.

ayrıca üzerinde durulan başka bir nokta da, işsizliğin özel etkisidir. i̇şsizliğin artışının işçi sınıfı hareketi yerine sağ radikalizmin kuvvetlenmesine önayak olduğu üzerinde durulmaktadır.

robert o. paxton, faşizmi tanımlarken topluluğun yenilgi, küçük düşme ve kurban rolüyle saplantılı meşguliyeti ve bunları birlik, güç ve arılık kültleriyle giderme çabasıyla ilişkilendirir.

ernst nolte de; faşizmi anti-marksizm olarak tanımlar. nolte’ye göre faşizm 1917-1945 arasıyla karakterizedir. bu dönemde sovyetler birliği'ni ve onun dünya devrimi talebini faşist araçlarla karşılamak gereği doğmuştur. nolte 20. yüzyıl avrupası’ndaki herhangi bir anti-komünist diktatörlüğün amaçladığı ve gerçekleştirdiği her şeyi faşizm kavramı altında toplar.

“faşizan” kavramı 
faşizan olarak faşizmle ilişkili ya da faşizme benzeyen ama yumuşatılmış bir biçimi ifade eden tutumlar kastedilir. bazen bir politik sistemin ya da ideolojinin tekil bileşenleri faşizan olarak değerlendirilir. böylece söz konusu sistemin ya da ideolojinin faşistçe eğilimlerinden bahsedilir. kavram daha çok polemik amaçlı, karşıtın otoriter davranışını suçlamaya yönelik kullanılır.

ülkelere göre faşist hareketler 
i̇talyan sistemi birçok avrupa ülkesinde faşist ve faşizm benzeri harekete, partiye ve örgüte model oldu. i̇talya’nın yanında almanya’da 1933’ten itibaren adolf hitler’in nasyonal sosyalizmi, 1939’dan itibaren i̇spanya’da francisco franco’nun falanjizmi, 1933’ten itibaren portekiz’de antónio de oliveira salazar diktatörlüğü en bilinen ve en etkili faşizm etkilenmeli diktatörlüklerdir. i̇kinci dünya savaşı boyunca almanya ve i̇talya’nın desteklediği faşist rejimler macaristan ve romanya’da iktidarda bulunmuştur.

nasyonal sosyalizm (almanya) 

nasyonal sosyalizm ya da kısaca nazizm, almanya'da adolf hitler tarafından kurulan aşırı milliyetçi, antisemitik, ırkçı, anti-komünist ve anti-liberal bir ideolojidir. marksizme karşı kolektif milliyetçiliği gerçekleştiren bir faşist sistemdir.

falanjizm (i̇spanya) 

falanjizm, 1933 yılında jose antonio primo de rivera tarafından i̇spanya'yı ele geçirmeye çalışan i̇spanyol komünistlere karşı geliştirilen, en çok francisco franco tarafından uygulanmış otoriter-kralcı faşist ideolojidir.

ustaşa (yugoslavya) 

ustaşalık, ii. dünya savaşı'nda yugoslavya topraklarında etkinlik gösteren faşist harekettir. ustaşalar yugoslavya topraklarında sırplara karşı olan unsurları destekleyen alman işgal yönetimi tarafından desteklenmiştir.

avusturya faşizmi 

avusturya faşizmi, 1920'li ve 1930'lu yıllarda faşizmin avusturya yorumu. avusturya'da faşizm her şeyden önce heimwehr adı verilen paramiliter gruplar tarafından temsil ediliyordu. bu gruplar 1918'de kurulan 1. cumhuriyet'in demokratik ilkelerine karşı mücadele veriyorlardı. othmar spann'ın ve i̇talyan faşizmi'nin etkisinde bu paramiliter gruplar antiparlamenter, görünüşte antikapitalist bir devlet iktidarını savunuyorlardı.

peronizm (arjantin) 

peronizm (i̇spanyolca: peronismo), arjantin'de 1946-1955 arasında ve 1973-1974'te devlet başkanlığı görevinde bulunan juan peron'un popülist ve milliyetçi politikalarına verilen ad. bu politikayı savunanlara peronist denmektedir. faşist bir hareket olarak nitelendirilmiştir.

reksizm (belçika) 

reksizm, belçika'da 20. yüzyılın ilk yarısında ortaya çıkan faşist politik hareket. bu ideolojinin temelleri 1930 yılında léon degrelle tarafından valonya'da atılmıştır. reksizm kilisenin öğretileriyle belçikalı toplumun ahlaki yenilemesini ister. diğer bir amaç ise, bir federal toplum oluşturmak ve demokrasiyi yürürlükten kaldırmaktı.

japon militarizmi 

japon militarizmi, katı bir japon milliyetçiliği, militarizm ve gelenekçilikten oluşmuş; faşizmin japon versiyonudur. faşizmin japon versiyonu showa döneminin başlangıç dönemindeki japon i̇mparatorluğu’dur. bu dönemde japonya içinde aşırı milliyetçi ve militarist bir politika izlendi.

1937 yılında japonya çin’e saldırdı ve kore’yi 1910 yılında işgal etti. buralarda savaş tutsakları üzerinde tıbbi deneyler yapıldı. halktan devlete kutsal bir şekilde bağlanması istendi ve japonlar “tanrısal ırk” olarak görüldü.

estado novo (portekiz) 

estado novo (portekizcede "yeni devlet"), portekiz'de 1933'ten 1974'e kadar 41 yıl süren politik rejimin adı. "salazar rejimi" diye de anılır. faşist bir rejim olarak anılmaktadır.

türkiye 
türkiye'de 1930'lu ve 40'lı yıllarda nazi sempatizanlarının en önemlilerinden biri cevat rıfat atilhan'dı. ona göre pek çok kötü gelişmenin sorumlusu yahudiler idi. yahudilerin dünyayı istila etmeye çalıştığını yazılarında belirten atilhan, bolşevik devrimi'nin troçki gibi düşünen yahudilerin eseri olduğunu iddia etti. atilhan'a göre, yahudi ve siyonist eş anlamlı kavramlardı. atilhan, "kan iftirası"nın yani dinsel olarak hristiyan kaynaklı antisemitizmin en önemli temalarından biri olan yahudilerin hristiyan çocukları kaçırıp kanlarını akıtıp hamursuz imal ettiklerine inanan ve propagandasını yapan ilk türk ve müslümandı. atilhan'ın 1933-34 yıllarında yayımladığı millî i̇nkılâp dergisi nazi ideolojisinden etkilenmişti. nazi ideoloğu julius streicher'in yayınladığı der stürmerde yer alan karikatürler millî i̇nkılâpta aynen kullanıldı. 1934'te nihal atsız'ın orhun dergisinde, cevat rıfat atilhan'ın ise millî i̇nkılâp dergisinde yahudilere karşı ırkçı yazılar yazmaları sonucunda halk etki altında kalarak yahudi azınlığa karşı şiddet olaylarına girişti. tekirdağ, edirne, kırklareli ve çanakkale gibi illerde yahudilere ait dükkân ve evler yağmalandı. atilhan, aynı zamanda masonluk karşıtı yazılar yazdı.

1944'te gerçekleşen irkçılık-turancılık davası'nda atsız ve arkadaşlarının türkçü ideolojisi onların faşizme eğilimli olduklarını düşündürmekteydi. atsız'ın ii. dünya savaşı sırasında nazi almanyası'nı desteklediği söylenmektedir. ancak bu konu ile ilgili herhangi bir yazılı belge veya siyasi söylem bulunmamaktadır. bununla beraber, iddiaların aksine türkçülerin -özellikle atsız'ın- faşizme ve nasyonal sosyalizme karşı olduklarını gösteren pek çok yazılı belge ve söylem mevcuttur. i̇ddialar karşısında en güvenilir belge, atsız'ın "yolların sonu" adlı şiir kitabındaki "davetiye" şiiridir.

1945'ten sonra faşizm

ayrıca bakınız 
 popülizm

kaynakça 

 bottomore, tom (1993) faşizm. bottomore (ed.), marxist düşünceler sözlüğü (s. 213-214 içinde) i̇stanbul: i̇letişim.

dış bağlantılar 

 
i̇talyancadan türkçeye geçen sözcükler