Aydınlanma Çağı

aydınlanma çağı olarak adlandırılan tarihsel dönem, aydınlanma felsefesinin 18. yüzyılda doğup benimsenmeye başladığı dönemdir. batı toplumunda 17. ve 18. yüzyıllarda gelişen, akılcı düşünceyi eski, geleneksel, değişmez kabul edilen varsayımlardan, önyargılardan ve ideolojilerden özgürleştirmeyi ve yeni bilgiye yönelik kabulü geliştirmeyi amaçlayan düşünsel gelişimi kapsayan dönemi tanımlar. aynı zamanda arapça eserlerin (i̇bn rüşd vb.) latinceye çevirilmesi, aydınlanma çağı'na zemin hazırlamıştır.

aydınlanmaya yol açan başlıca düşünsel gelişmeler rönesans ve reform hareketleridir. aydınlanmanın ilk temsilcileri olarak genellikle rené descartes ve gottfried wilhelm leibniz kabul edilir. almanya'da johann gottfried herder, immanuel kant, christian wolff; fransa'da denis diderot, claude adrien helvétius, baron d'holbach, montesquieu, jean-jacques rousseau, voltaire; büyük britanya'da david hume, john locke ve thomas paine aydınlanma çağı'nın en önemli temsilcileridir.

genel çerçeve 
aydınlanma felsefesi ya da 18. yüzyıl felsefeleri genel olarak insanın kendi yaşamını düzenlemesini yeniden gündeme almış, hem düşüncenin hem toplumsal yaşamın köklü değişimlere uğrayacağı bir sürecin fikirsel/felsefi başlatıcısı olmuştur. bu yüzyılın sonlarına doğru meydana gelen fransız devrimi (1789) ve ardından gerçekleşen modernleşme süreçleri, düşünsel anlamda etkilerini ve kaynaklarını aydınlanma felsefesinde bulmaktadır.

din ya da tanrı merkezli toplumsal yapının ve düzenlemelerin yerini bu süreçte akıl merkezli toplumsal düzenlemeler arayışı alır. geniş ve genel anlamıyla aydınlanma, orta çağ'da hüküm süren dünya görüşüne karşı yeni bir dünya görüşünün ortaya çıkması ve temellendirilmesi olarak belirtilir. bu yüzyıl yeni bir ideal ile tarih sahnesinde yer alır; bu ideale göre, aklın aydınlattığı kesin doğrulara ve bilginin ilerlemesine dayanan entelektüel bir kültür egemen olmalıdır ve bu kültür sonsuz bir şekilde ilerlemelidir. böylece ilerleme ideali, insanın geleneğin köleliğinden kurtularak sürekli mutluluk ve özgürlük yolunda gelişeceği düşüncesine dayandırılır.

aydınlanma felsefesinin kaynağı rönesans felsefesi ve özellikle de 17. yüzyıl felsefesinin ortaya koyduğu ilkelerdir. rönesans'tan itibaren düşüncenin tarihsel otoritelerden kurtulması, bilgi ve yaşam hakkında akla ve deneyime dayanmaya başlaması söz konusudur. 17. yüzyılda bu gelişmeler sistemleştirilip temel ilkelere dönüştürülmeye başlanmış, rasyonalizmin belirginleştiği bu yüzyılda aydınlanma felsefesinin düşünsel temelleri bir anlamda hazırlanmıştır. sekülerleşme, aydınlanma felsefesinin ve genel anlamda aydınlanmacılığın her tür girişiminde temel olmuş olan bir yönelimdir.

18. yüzyıl felsefesinde bir yanda rasyonalizmin öte yandan emprizmin güçlenmesi ve bunlardan meydana gelen teorik sorunların yeni birtakım sentezlerle aşılmaya çalışılması söz konusu olacaktır. aydınlanma çağı, aklın ışığında felsefenin de yepyeni bir etkileyicilikle ortaya çıkışına, yaygınlaşmasına, yeni sentezlerle sistematikleştirilmesine etki etmiştir. bu bakımdan bu yüzyıla "felsefe yüzyılı" denmesi de söz konusudur.

aydınlanma 
aydınlanma çağı, aklı kurucu ilke olarak benimseyerek, tüm toplumsal yaşamın ve düşünüşün buna göre şekillendirilmesine yönelinen dönemdir. kant, aydınlanmacılığı, "aklı kullanma cesareti" olarak tanımladığında, genel olarak aydınlanma çağı'nın felsefesini vermektedir. 18. yüzyılda avrupa'da ortaya çıkıp gelişmiş ve "aydınlanma" fikriyle yaygınlaşmıştır.

kant, aydınlanma düşüncesinin kurucu ilkesi olan akıl konusunda şöyle der:

aydınlanma çağı'nın ana fikri, akıl aracılığıyla doğru bilgilere ulaşılabileceği ve bu doğru bilgi ile de toplumsal yaşamın düzenlenebileceğidir. öte yandan bilim alanındaki önemli gelişmeler de aydınlanma çağı'na öncülük eder ve bu çağda ayrıca çok yoğun yeni bilimsel gelişmeler kaydedilir. daha 15. yüzyıldan itibaren meydana gelmeye başlayan yeni keşifler ve icatlar bu süreci hazırlamış, bunun sonunda da "karanlık çağ" olarak değerlendirilen orta çağ'ın sonuna gelinmiştir. deney ve gözlem, aklın uygulama araçları olarak bu dönemde bilimsel yöntemin ilkeleri biçiminde ortaya çıkmış ve doğa bilimlerinde önemli gelişmelere kaynaklık etmiştir.

dinde meydana gelen yenileşme hareketleri de, dinsel düşüncenin giderek geriletilmesi ve aydınlanmacılıkla birlikte kuruculuk ve egemenlik gücünü kaybetmesiyle sonuçlanmıştır. rönesans ve reformlarla başlayan bu gelişmeler, aydınlanmacılıkla doruğuna varmış ve buradan itibaren modernite denilen sürecin oluşumunu hazırlamıştır. bu süreç aydınlanmacılıkta ifadesini bulan köklü bir zihin değişikliği anlamına gelmektedir.

newton ve kopernik ile tüm bir evren-dünya kavrayışı değişime uğramış, descartes ve kant gibi isimlerle bu değişen zihniyetin felsefi düşüncesi geliştirilmiştir. avrupa'daki endüstri devrimleri de bu sürecin maddi temelini oluşturmaktadır. yeni ve bambaşka toplumsal ve ekonomik ilişkiler içerisinde yaşamaya başlayan insanlar, ortaya çıkan yeni düşünce biçimleriyle dünyaya bambaşka gözlerle bakmaya başlamışlardır. bunun sonucunda modern yaşamın temelleri atılmıştır. 1789 fransız i̇htilali'nin temelinde, fransız aydınlanmacılığının belirleyici bir etkisi vardır.

doğuşunda ve gelişmesinde belirleyici bazı isimler 
 george berkeley
 claude adrien helvétius
 baron d'holbach
 jean le rond d'alembert
 david hume
 adam smith
 rené descartes
 denis diderot
 étienne bonno de condillac
 francis bacon
 galileo
 gotthold ephraim lessing
 gottfried leibniz
 immanuel kant
 jean-jacques rousseau
 john locke
 julian offray de la mettrie
 kopernik
 laplace
 lois rene de caradeux de la chalotais
 montesquieu
 newton
 spinoza
 thomas hobbes
 voltaire

ayrıca bakınız 
philosophe
orta çağ felsefesi
17. yüzyıl felsefesi
19. yüzyıl felsefesi
rönesans felsefesi
alman felsefesi
20. yüzyıl felsefesi
postmodernizm

kaynakça 

 felsefe tarihi, macit gökberk, i̇stanbul, 1985.

 
18. yüzyıl felsefesi