Hüseyin Tevfik Paşa

vidinli hüseyin tevfik paşa (d. 1832, vidin - ö. 1901, i̇stanbul) bir osmanlı generali (müşir) ve matematikçisi. lineer cebir üzerine çalışmaları ile bilinir.

yaşamı 

hüseyin tevfik paşa 1832 yılında günümüzde bulgaristan sınırları içinde bulunan, o zamanlar osmanlı devleti'ne bağlı vidin kentinde doğdu.  babası hasan tahsin efendi'dir. ailesi i̇mamzadeler olarak tanınırdı. i̇lköğrenimini vidin'de tamamladıktan sonra 14-15 yaşlarında i̇stanbul'a gitti ve maçka'da bulunan mekteb-i i̇dadi-i askeriye'de okudu. daha sonra harbiye mektebi'ni bitirdi ve erkan-ı harbiye'ye kabul edildi.

harbiye mektebi'nde matematik derslerindeki yeteneğiyle cambridge üniversitesi'nden mezun olmuş olan matematik hocası tahir paşa'nın dikkatini çekmiş ve tahir paşa kendisine özel dersler vermiştir. mezun olduktan sonra kendisi de harbiye'de cebir dersleri vermeye başladı, tahir paşa ölünce onun matematik dersleri de hüseyin tevfik paşa'ya kaldı. harbiye'deki hocalığı devam ederken, tophâne tecrübe ve muayene komisyonu'na da getirildi. 1868'de paris'teki mekteb-î osmanî'ye müdür muavini olarak gönderildi ve aynı zamanda balistik ve tüfek imalatı üzerine incelemelerde bulunmakla görevlendirildi. bu arada matematik bilgisini geliştirmek için paris'te üniversiteye devam etti ve paris'te kaldığı iki yıl boyunca makaleler yayımladı ve bilimsel toplantılara katıldı.

hüseyin tevfik paşa, 1872'de osmanlı devleti'nin amerikan silah fabrikalarına ısmarladığı tüfeklerin imalatını ve şartnâme'ye uyulup uyulmadığını kontrol etme göreviyle abd'ye gönderildi. 1878 yılına kadar abd'nin rhode island eyaletinde kaldı ve bu süre içinde matematikle uğraştı; linear algebra adlı i̇ngilizce kitabını bu sırada yazmış ve argand'ın kompleks sayılarla ilgili teorisinde ileri sürdüğü çarpımı üç boyutlu uzaya uygulamanın bir yolunu bulmuştur. i̇ki farklı zamanda basımı yapılan linear algebra isimli eserin her iki baskısını da içeren bir tıpkıbasımı kazım çeçen tarafından hüseyin tevfik paşa ve linear algebra (i̇tü, 1988) adıyla yapılmıştır.

1878 yılında ii. abdülhamit tarafından mühendishane-i berrî-i hümâyûn'un başına mühendishane nazırı olarak atandı.  bu görevde kısa bir süre kaldı. 1883-1886 yılları arasında osmanlı devleti'nin washington büyükelçiliği görevini sürdürdü. 1889 yılında ticaret ve nafia nazırı görevine atandı. ölümüne kadar padişah ii. albdülhamit'in yaveri olarak görev yaptı. 16 haziran 1901 tarihinde öldü. mezarı eyüp semtinde, beybaba sokağında bulunmaktadır.

gazi ahmed muhtar paşa ve yusuf ziya paşa ile birlikte 1865 yılında kurduğu cemiyet-i tedrisiyye-i i̇slâmiye sonradan darüşşafaka lisesi'ne dönüşmüştür.

eserleri 

hüseyin tevfik paşa'nın eserleri şunlardır:

 zeyl-i usul-i cebir
 cebr-i âlâ
 fenn-i makina
 mebahis-i i̇lmiye mecuasmda yazdığı makaleler (hesab-ı müsenna = dual aritmetique) 
 tahir paşa'nın usul-i cebir adlı eserine yazdığı ek 
 usul-i llm-i hesap
 astronomi
 mahsusat ve gayrı mahsusat
 linear algebra

lineer cebir eserinin önsözünde hüseyin tevfik paşa söyle yazmıştır: "bu kitapta incelenen lineer cebir, dünyanın sir william hamilton'a borçlu olduğu quaterniyonlara çok benzer. lineer cebir, quaterniyonların bütün potansiyellerine sahiptir ve güçlüğü daha azdır. quaterniyonlar üniversitelerde öğretilmektedir ve kabul görmüş bir bilgidir. lineer cebirin de aynı kabulü görüp görmeyeceğini, hattâ quaterniyonların yerini alıp almayacağını şimdiden bilmiyorum". kendi sisteminin üstünlüğünü ise şöyle ifade etmiştir: 
"quaterniyonların çarpımı, isim olarak bile düzlem geometride ele alındığında, bizi üç boyutlu uzayda çalışmaya zorlamaktadır; hâlbuki lineer cebirde yalnızca iki boyut ele alındığı zaman bir üçüncü boyutu düşünme durumunda değiliz".

hüseyin tevfik paşa'nın bu eseri tercüme değildir ve konuya özgün katkı yapması açısından çok önemlidir.

tevfik paşa'nın başka pek çok görevleri olmuş, fransa ve abd'de kaldığı sıralarda fransızca ve i̇ngilizce'yi, bu dillerde kitap yazabilecek kadar iyi öğrenmiştir. burada matematik dersleri vermiş, yine bu sıralarda arkadaşlarıyla çıkarttığı mebâhis-i i̇lmiyye adlı aylık dergiye makaleler yazmıştır. bu dergide yayımladığı makaleleri arasında "mahsûsât ve gayr-ı mahsûsât" isimli felsefî bir yazısı, ayrıca türev ve fonksiyonlar üzerine yazıları bulunur.

hüseyin tevfik paşa, daima devlet memuriyetiyle görevli olmasına rağmen, matematik bilimlerle ilgilenmeye zaman ayırabilmiş, zengin bir kütüphane oluşturmuş, çevresindeki sâlih zekî gibi yetenekli gençlere vakit ayırmış, periyodik yayınlarla entelektüel bir ortamın oluşmasına gayret sarf etmiştir. gelecek nesillere katkıda bulunmuştur.

galeri

kaynakça 

osmanlı matematikçileri
osmanlı mühendisleri
1832 doğumlular
1901 yılında ölenler
i̇stanbul'da ölenler
eyüpsultan mezarlığı'na defnedilenler
vidin doğumlular
mekteb-i harbiye'de öğrenim görenler
osmanlı generalleri