Bâb-ı Âli

bâb-ı âlî ya da basitleştirilmiş şekli ile bâbıâlî, osmanlı devleti döneminde sadrâzam sarayına verilen isimdir. onsekizinci yüzyıl sonlarına yakın bir zamana kadar paşa sarayı, paşa kapısı, bâb-ı âsafî gibi adlarla da anılan sadrazam sarayına i. abdülhamid zamanından itibaren bâb-ı âlî denilmeye başlanmıştır.

etimoloji 
osmanlı devleti, bâb-ı âlî'den idare ediliyordu. arapçada, "kapı" anlamındaki bâb ile farsça -ı tamlaması arapça yüce anlamındaki âlî ile birleşti ve osmanlıca yeni bir sözcük türetildi.

osmanlı dönemi

binanın tarihçesi 
osmanlı devleti büyüdükçe sadrazamların yetki ve sorumlulukları arttı. sadrazamlar, topkapı sarayı'na yakın olması bakımından i̇stanbul'un bugünkü eminönü ilçesindeki cağaloğlu semtinde yaptırılan konaklarda oturmaya başladılar. 1756'da sultan iii. osman tarafından bu semtte yaptırılan sadrazamlık konağı ilk bilinen resmi nitelikteki sadrazamlık binasıdır.  bina 1755, 1808, 1826 ve 1839 yıllarında tamamen, 1878 ve 1911 yıllarında ise kısmen yandı.  her seferinde yeniden inşa edildi.  i̇lk önceleri binaya “paşa kapısı” ve “bâb-ı âsafi” deniyordu. 1808 yılında alemdar mustafa paşa'nın sadrazamlığı sırasına çıkan ayaklanma sırasında binada olan patlama sonucu bina gene kül olunca, yeniden yaptırılan binaya dönemin padişahı ii. mahmut’tan dolayı mahmud-ı adli dendi. bu isim zamanla bâb-ı adl ya da bâb-ı adli isimlerine, 19. yüzyılın ikinci yarısında da bâb-ı âli deyimine dönüştü.

1839 yılındaki yangına kadar bina hep ahşap olarak inşa edilmişti. 1844’te bina ilk defa olarak stefan kalfa tarafından kâgir olarak inşa edildi. ayrıca o tarihten sonra bina sadrazamın yaşadığı yer olmaktan çıkarılarak tamamen bir devlet dairesi durumuna geldi. o bina, daha sonra yangınlar ve tamirler sonucu değişikliklere uğramakla birlikte günümüze kadar gelen binanın esasını oluşturmaktadır. 1878'deki yangında şura-yı devlet dairesi, ahkam-ı adliye dairesi, dahiliye ve hariciye nezaretleri tamamen yandı ve yeniden inşa edildi. 1910 yılında babıali'ye küçük bir yapı eklendi. 1911 yılındaki yangında gene şura-yı devlet ve dahiliye nezareti ile mektubcu, teşrifatçı, beylikçi, sadaret kalemi daireleri ve vakanüvis daireleri tamamen yandı. bu en son yangında zarar gören bölümler o zamanlar tek bir bina olan babıali'nin orta bölümünü oluşturuyordu. yangından sonra bu orta bölüm tekrar eski haline getirilmeyerek ortadan kaldırıldı. böylece babıali ilk defa olarak iki binaya ayrılmış oldu.

bâb-ı âli baskını 

bâb-ı âli baskını, 23 ocak 1913'te, balkan savaşı'nın yenilgiyle sonuçlanacağının anlaşıldığı günlerde bulgar orduları edirne ve çatalca önlerindeyken yapıldı. i̇ttihat ve terakki fırkası'nın önde gelen ismi binbaşı enver, yanında çalıştığı harbiye nazırı nazım paşa'nın makamını, yanında fırkanın silahşorlarından yakup cemil ve adamları olduğu halde bastı. baskında nazım paşa öldürüldü. daha sonra sadrazam kamil paşa'nın makamına giden baskıncılar, sadrazamı silah zoruyla istifaya zorladılar. bu olay i̇ttihat ve terakki'nin yönetime el koymasına giden yolu açtı. osmanlı i̇mparatorluğu'nun 1914'te i. dünya savaşı'na almanya safında girişi ve imparatorluğun çöküşüne varan gelişmeler zinciri de böyle başlamış oldu.

cumhuriyet dönemi ve türk basını 
cumhuriyetin ilanından sonra eski sadaret dairesi vilayet konağı olarak kullanılmaya başlandı. yapı üzerindeki neoklasik ayrıntılar kaldırıldı ve bina yalın bir biçimde sıvandı. 1980’lerin sonlarında ve 1997 yılında binayı eski görünümüne kavuşturmak için bazı restorasyonlar yapıldı.

babıali'nin çevresinde türk basınının yoğunlaşmaya başlaması, osmanlı dönemine dayanır. osmanlı hükûmetinin bu binada çalışması yeni ortaya çıkan türk basınının haber kaynağına yakınlığı açısından bu binanın çevresinde odaklaşmasına neden oldu.  sirkeci'den başlayıp babıali binasının önünden geçerek giden cağaloğlu yokuşunun iki yanındaki ve yan sokaklarındaki matbaa ve gazete binalarını kapsayan yerin adı babıali olarak anılmağa başlandı.

nutuk'ta da belirtildiği üzere kurtuluş savaşı'nın organizasyonunun yapıldığı yıllarda babıali, "i̇stanbul basını" olarak anılmış ve kurtuluş savaşının hazırlanmasına büyük negatif etkileri olmuştur. bu nedenle ankara'da yeni bir millî basın oluşturulması yoluna gidilmiştir.

cumhuriyet döneminde hükûmetin ankara'ya taşınmış olmasına rağmen türk basını bu bölgede gelişmesine devam etti. bütün 20. yüzyıl boyunca türkiye'nin bütün önemli gazetelerinin merkezleri ve basımevleri bu bölgede bulunuyordu. ayrıca birçok kitabevleri de bu bölgede açıldı. 1950'lerin sonlarında bölgenin yerleşim planında yeri olan başlıca gazeteler şunlardı: hürriyet, milliyet, cumhuriyet, türkiye, vatan, akşam, son posta, son telgraf, yeni sabah, i̇stanbul ekspres ve yeni gazete. ancak 20. yüzyılın sonlarında gazeteler bu bölgeye sığamaz oldular ve yavaş yavaş bölgeyi terk ettiler. 2005 yılında cumhuriyet gazetesinin tarihi binasından taşınmasıyla babıali'nin türk basınına adını veren işlevi son buldu.

necip fazıl kısakürek'se babıali'yi, sanat çevresi olarak ele almış ve babıali adlı eserinde hatıralarını yazmıştır.

ayrıca bakınız

kaynakça 

osmanlı yapıları
osmanlı devlet teşkilatı
osmanlı hükûmeti
kapılar
hocapaşa