Hürrem Sultan

hürrem sultan (; avrupa'da bilinen adıyla la rossa veya roxelana; 1502–06, rutenya – 15 nisan 1558, i̇stanbul), osmanlı i̇mparatorluğu'nun onuncu padişahı ve 89. i̇slam halifesi i. süleyman'ın nikâhlı eşi, sonraki padişah ii. selim ile şehzade mehmed, mihrimah sultan, şehzade abdullah, şehzade bayezid ve şehzade cihangir'in annesi, haseki sultan.

renkli hayatı ile efsaneleşmiş; entrikaları, zekası, cesareti ve ihtiraslarıyla ün salmış bir hanım sultandır. hayatı romanlara, tiyatro oyunlarına, opera eserlerine konu olmuştur. siyasette ve devlet işlerinde aktif rol oynayarak, osmanlı i̇mparatorluğu'nda "kadınlar saltanatı" denilen devri başlattığı rivâyet edilir. bunun yanında, osmanlı tarihinin en güçlü ve en etkili kadın sultanlarından birisi olarak kabul edilmektedir.

kökeni 
topkapı sarayı'na gelene kadarki yaşamı hakkında kesin bir bilgi yoktur. lehistan krallığı'nın sınırları içerisinde bulunan rohatyn'de (günümüzde ukrayna), 1502-1506 yılları arasında doğduğu rivayetler arasındadır. tatar akıncılar tarafından 1520 tarihinde 15'li yaşlarında rutenya' dan kaçırıldığı, kırım hanı'nın himayesine girdikten sonra topkapı sarayı'na sunulduğu tarihçiler ve yazarlar tarafından kabul görmüş bir rivayettir.

16. yüzyıl kaynaklarına göre kızlık ismi bilinmiyordu. ama daha sonraki kayıtlara göre - mesela 19. yüzyılın ukrayna'daki ilk kayıtlarına göre - anastasia (kısaca nastia) polonyalıların geleneğinde, aleksandra lisowska olarak bilinir. genelde hürrem haseki sultan ya da hürrem balsaq sultan olarak bilinirdi; avrupa dillerinde roxolena, roxolana, roxelane, rossa, ruziac, ruslana türkçede hürrem (farsça kökenliخرم hürrem), neşeli olan kişi anlamına gelir. roxelana, onun gerçek ismi olmayabilir ama takma adı onun ukraynalı soyuna ait olan (günümüze ait yaygın isim ruslana) ve doğu slav ismi olan, roxolany ya da roxelany, şimdiki ukrayna halkında 15. yüzyıldan sonra kullanılıyordu. bunlara ek olarak, bazı tarihçilere göre hürrem sultan (roxelana) ukrayna sınırları içerisinde bulunan rohatyn kentinde doğmuş ukraynalı ortodoks bir ailenin kızıdır.

fiziki özellikleri 
o dönemin avrupa elçileri tarafından kızıl saçlı, yeşil gözlü ve beyaz tenli olduğu vurgulanmıştır. eşi kanuni sultan süleyman'ın da kendisine yazdığı gazel ve şiirlerden de bu anlaşılmaktadır. kendisi adına çizilen portreler tamamen ressamların hayal ürünü olup, gerçeği yansıtmamaktadır. bunun yanında osmanlı i̇mparatorluğu'nda adına en çok portre yapılmış sultandır.

saraydaki yaşamı

saraya gelişi
hürrem sultan’ın saraya gelişi ve kanuni ile tanışması hakkında kesin bilgiler yoktur. şehzadeliği sırasında veya padişahlığının ilk senesinde harem'e girdiği düşünülür.

yükselişi
hürrem sultan saraya getirildiğinde i. süleyman'ın manisa valisi iken birlikte olduğu mahidevran sultan'dan mustafa isimli bir oğlu vardı. sarayın en nüfuzlu kadını padişahın annesi ayşe hafsa sultan, ikinci derece nüfuzlu kadın mahidevran sultan idi. hürrem, saraya girdikten sonra kanuni ile ilişkisinden 1521’de şehzade mehmed dünyaya geldi ve böylece hürrem sultan saraydaki en nüfuzlu üçüncü kadın durumuna geldi. i̇ki haseki arasındaki rekabet bir gün kavgaya dönüşmüştür. hürrem sultan bu kavgayı çeşitli entrikalarla lehine çevirmiştir. pek çok yazara göre bu olaydan sonra gözden düşen mahidevran sultan, 1533’te manisa valiliği'ne atanan oğlu veliaht şehzade mustafa’nın yanına gönderildi ve hürrem sultan, onun yerini aldı.

kanuni sultan süleyman ve hürrem sultan'ın nikâhlanması
nikâhla birlikte bir ilk gerçekleşir ve i. süleyman'ın resmi eşi haline gelir. dolayısıyla padişah cariyelerine verilen haseki unvanı, haseki sultan olarak değiştirilir ve dünyaca kutlanan bir törenle ilan edilir. hürrem sultan'ın sarayda pozisyonu kanuni'nin nikâhlı eşi olması ile arttı ve bu olaydan sonra mahidevran sultan'dan daha yüksek bir mevki sahibi oldu. hürrem sultan, şehzade cihangir’in doğumundan sonra kanuni ile görkemli bir düğün yapılarak evlendi ve aralarında dini nikâh kıyıldı. kesin tarihi belli olmamakla birlikte haziran 1534’te veya daha erken gerçekleştiği düşünülen düğün, hürrem sultan'ı kanuni'nin nikahlı eşi yapan, osmanlı geleneklerine aykırı düşen çok önemli ve devrimci bir hareket olarak değerlendirilir. bu nikâh ile hürrem sultan, osmanlı tarihinde padişah tarafından uzun bir süre sonra nikâhlanan ilk cariye oldu.

harem yönetimini eline alması
mahidevran ile hürrem sultan arasındaki mücadelede mahidevran sultan'ı tuttuğu düşünülen ve oğlu üzerinde büyük nüfuzu olduğu söylenen valide hafsa sultan’ın 1534 yılındaki ölümü ile hürrem’in saraydaki etkisi daha da artmıştır ve harem yönetimini eline almıştır. fakat valide sultan'ın ölümünden sonra mahidevran sultan veliaht annesi olduğu ve şehzade mustafa'nın tahta çıkmasına kesin gözle bakıldığı için valide sultan'lığa hazırlanmaya başlamıştır.

sadrazam i̇brahim paşa'nın idamı 

sadrazam pargalı damat i̇brahim paşa, hürrem sultan’ın şehzadelerinden birisi yerine şehzade mustafa'yı hükümdarlığa aday gösterenlerin arasındaydı. i̇brahim paşa'nın irakeyn seferi’nden dönüşte saraya davet edilip 14 mart 1536 gecesi dairesinde uyurken boğdurulması, hürrem sultan için önemli bir engelin ortadan kaldırılmasını sağladı. çocukluğundan beri kanuni’nin yakın arkadaşı ve danışmanı olan i̇brahim paşa'nın gözden düşürülüp boğdurulmasında hürrem sultan’ın rolü olduğu rivayet edilir. ancak i̇brahim paşa'nın devlet yönetiminde kendini üstün görmesi ve yükseldikçe yaptıkları hataların da kendi sonunu hazırlamasına sebep olduğu bilinmektedir. bu olaydan sonra hürrem sultan’ın devlet işlerini idare etmeye başladığı kanısı yaygındır

harem'in topkapı sarayı'na taşınması 
hürrem sultan’ın devlet işleri ile daha yakından ilgilenebilmek için harem’i eski saray’dan topkapı sarayı’na taşıttığı düşünülür ve bu olay, hürrem sultan'ın önemli devrimci hareketlerinden birisi olarak kabul edilir. eski saray’dan göçün kesin tarihi belli değildir. eski saray'da 25 ocak 1541 gecesi çıkan yangından sonra harem halkının bir kısmının topkapı sarayı'na taşındığı ve harem protokolünün başladığı düşünülmektedir.

şehzadelerin sancak beyliklerine atanmaları 
şehzadelerin sancak beyliklerine atanmasında da hürrem sultan’ın rolü olduğu düşünülür. 1541’de, padişah adaylarının tayin edildiği manisa sancağı’nda sancak beyliği yapmakta olan şehzade mustafa, manisa'dan alınıp amasya’ya sancak beyi olarak atandı ve ertesi sene manisa sancak beyliği’ne şehzade mehmed getirildi. ancak, halk ve askerler bu duruma tepki gösterdi, bunun üzerine i. süleyman doğu topraklarının güvenliği için şehzade mustafa'nın amasya'ya gönderildiğini ve şehzade mustafa'nın veliahtlığının sürdüğünü açıkladı. bu gibi ardı arkası kesilmeyen atanmalar da hürrem’in etkisinde gerçekleşmiş işlerden kabul edilir. hürrem sultan, şehzadeleriyle birlikte sancağa gitmesi gerekirken; geleneklere aykırı olarak gitmemiş, i̇stanbul'da kalmayı seçmiştir. ama değişik tarihlerde şehzadelerini ziyaret etmiştir.

damat rüstem paşa'nın sadrazamlığa getirilmesi 
hürrem sultan’ın tek kızı mihrimah sultan, 1539’da diyarbakır valisi ve iii. vezir rüstem paşa ile evlendirilmişti. “damat” unvanını alan rüstem paşa 1544’te sadrazamlığa tayin oldu. kaynakların çoğunda sadrazam hadım süleyman paşa'nın azledilmesinin ve yerine ii. vezir divane hüsrev paşa'nın değil de iii. vezir rüstem paşa'nın getirilmesinin perde arkasında mihrimah sultan ile hürrem sultan'ın olduğu ifade edilmektedir.

şehzade mustafa'nın boğdurulması 
kanuni’den sonra veliaht şehzade mustafa’nın tahta çıkacağından korkan hürrem sultan, şehzade mustafa’yı babasının gözünden düşürmek için kızı ve damadı rüstem paşa yardımı ile komplo kurmuştur. hürrem sultanın emriyle hareket eden rüstem paşa, şehzade mustafa'nın mührünü yaptırarak safevi şahı i. tahmasb'a mektup yazmış, i̇ran şahının cevabını da kanuni sultan süleyman'a sunmuştu. bu ve benzeri bir dizi entrika ile kanuni sultan süleyman, oğlu veliaht şehzade mustafa'nın kendisine isyan edeceğine ve tahtı elinden alacağına ikna edilmiştir.

"katledildiği gün, babasıyla görüşeceğini sanarak çadırına gitmiştir malum. i̇şte o gün bembeyaz giyindiği söylenir; kendisine yapılan iftiralardan haberdardır ve masumiyetine işaret etmek ister. cebinden de ölümünden sonra babasının onu öldüreceğini ve babasının çadırına gitmemesi gerektiğini belirten bir mektup çıkar." bu olaya tanık olan şehzade cihangir de olayın duygusal etkisini üzerinden atamadı ve hastalandı; babası ile birlikte sefere devam eden genç şehzade, halep’te öldü. tahta aday olarak haseki hürrem sultan’ın iki oğlu şehzade bayezid ve şehzade selim kaldı.

kara ahmed paşa'nın idamı 

kara ahmed paşa, damat rüstem paşa'nın sadaretten azli üzerine vezir-i azamlığa tayin edildi (1553). sefer dönüşünde rüstem paşa'nın tekrar sadrazamlığa getirilebilmesi için kışkırtılan padişahın fermanıyla suçlu görülerek bir divan toplantısı sonrasında arz odası önünde idam edildi (1555). bu olayın arkasında da hürrem sultan ve kızı mihrimah sultan'ın olduğu iddia edilmektedir.

dış siyaset meseleleri ve devlet işleri 
hürrem sultan, o zamana kadar başka osmanlı padişah eşlerinde görülmemiş şekilde dış siyasetle ilgilenmiş, diplomatik yazışmalar yapmıştır ve devlet işlerine karışmıştır. kanuni’nin padişahlığının ikinci senesinde rodos şövalyelerine karşı rodos seferinin açılmasını teşvik ettiği ve sonraki yıllarda i̇ran seferlerine destek verdiği düşünülen hürrem sultan, 1548’te kanuni, i̇kinci i̇ran seferindeyken lehistan tahtına çıkan yeni krala tebrik mektubu yazmış; hediyeler göndermiştir.

hürrem sultan'ın yazdığı mektupların ilki, kral i. zygmund'un vefatı üzerine (1548) lehistan tahtına çıkan ii. zygmund'a gönderdiği taziye ve tebriknamedir. haseki sultan'ın, hasan ağa isimli özel temsilcisiyle varşova'ya yolladığı mektubun bazı cümleleri şöyledir:

“pederinizin vefatı üzerine lehistan kralı olduğunuzu öğrendik. allah her şeyin doğrusunu bilir ki; çok sevindik ve memnun olduk. kalbimize nur, gönlümüze neşe ve sürur (mutluluk) geldi. saltanatınızın hayırlı, bereketli ve uzun ömürlü olmasını diliyoruz. emir, yüce allah'ındır; cenab-ı hakkın hükümleri (emirleri) istikametinde hareket etmenizi tavsiye ederiz…"

ayrıca, mektubun arkasında mühür de bulunmaktadır. osmanlı devletinde ilk ve tek kez bir haseki sultan, bir kral ile mektuplaştı ve dönemin kaidelerinden birini yıktı. şüphesiz ki bu bir devrim olarak yorumlanabilir. bunun sonrasında gelini nurbanu sultan ve onun gelini safiye sultan kraliçeler ile mektuplaşmış olsa da hürrem sultan'dan başka, bir kral ile bizzat mektuplaşan başka bir haseki sultan örneği bulunmamaktadır.

hürrem sultan, kral august'tan gelen teşekkür mektubuna karşılık, özel temsilcisi hasan ağa ile bir mektup daha göndermiştir ki, cevabî mektubu özetle şöyledir:

“allah kral hazretleri'nin ömrünü uzun, bir gününü bin eylesin… kıymetli mektubunuz ulaştığında, öylesine mesrur olduk ki, ifade edemiyorum... mektubunuzda bizlere olan içten muhabbetiniz açıkça görülüyor. padişahımız hazretlerine olan samimi yakınlığınızı o derece açık dile getirmişsiniz ki, ferah bulduk. mektubunuzdaki muhabbeti ve hasan ağa kulumuzun anlattığı dostluklarınızı kendilerine arz ettiğimizde, padişah-ı âlempenah hazretleri (herkesin dünyadaki tek sığınağı) yakınlık ve iltifatlarınızdan öyle memnun kaldılar ki, sözle anlatılamaz. dediler ki: koca kral'la (vefat eden baba zygmund'u kastediyor) iki kardeş gibiydik; i̇nşallahü'r rahman, bu kral ile de 'ata ile oğul gibi' olalım..."

ayrıca hürrem sultan, osmanlı i̇mparatorluğu'na sığınan elkas mirza için mendil ve gömlek dikip hediye olarak vermiştir. i̇ran şahı'nın kız kardeşi ise hürrem sultan'ı firavun'un eşi züleyha'ya, meryem'e ve daha nice kahramanlara benzetip, tüm kadınların övünç kaynağı, güzellikte eşsiz, melek yaratılışlı olarak nitelendiriyordu.

hürrem sultan sık sık devlet işleri ile alakadar oluyor, bilhassa eşi sultan süleyman seferdeyken devletin durumu hakkında onu bilgilendiriyor, önerilerde bulunuyordu. kendisine i̇ran seferi sırasında gönderdiği bir mektup bunun en güzel örneklerindendir:

'"benim sultanım, şehir hakkında soracak olursanız; şimdilik henüz hastalık devam etmektedir. ancak evvelki gibi değildir... benim sultanım, sık sık mübarek mektubunuzu gönderirsiniz diye yalvarırım. zira ki, billah yalan değil, bir iki hafta geçip de ulak gelmezse alem gulguleye gelir. türlü türlü sözler söylenir. yoksa sadece kendi nefsim için istediğimi sanmayınız."

"benim sultanım, şimdi şehirde müjdeci geliyor diye bir gürültü kopmuştur. cümle alem şehir donanmasına hazır dururlar. benim sultanım, siz devlet ile halep'te kışlıyorsunuz, ondan sonra kızılbaşın (şah tahmasb'ın) oğlanı, avradı tutulmadı, ortada henüz bir şey yoktur. şimdi o yok, bu yok; müjdecinin gelmesi kimseye hoş gelmez." 

bunlara ek olarak, hürrem sultan'ın, nahcivan seferi'ne vezirini gönderen padişahın "şaha şah gerek" sözüyle sefere katılmasını sağladığı rivayet edilir. bir mektubunda kocası seferdeyken, "şah'ın ailesini esir alamadığınıza üzüldüm." sözü eşi sultan süleyman'ın seferlerinin gidişatını takip ettiğini kanıtlar nitelikte hürrem sultan, eşine mektuplarında devlet adamlarının ve i̇stanbul şeyhülislamının selamını iletiyor, i̇stanbul'da yaşanan sorunlardan bahsediyordu. bir mektubunda "i̇brahim paşa'ya olan küskünlüğümü sormuşsunuz, gelince anlatırım." diyor. rüstem paşa azledildiğinde ise eşine paşa'nın görevine geri getirilmesini isteyen bir mektup yazmış. rüstem paşa'yı kendisinin sadrazamlığa ilerlettiği ve kızıyla evlendirdiği biliniyor. hürrem sultan devlet adamlarıyla ve sorunlarıyla ilgileniyor, bunları mektuplarında da kanuni'yle tartışıyor ve fikir veriyordu.

şah unvanı 
hürrem sultan, osmanlı tarihinde ilk kez meşru eş durumuna gelmesiyle birlikte kraliçe anlamına gelen şah unvanını kullanmaya başlar. çoğu raporlarda imzasının hürrem şah olarak geçtiği görülür. haseki hastanesinin kayıtlarında ve kudüs'teki imaretin ve darüşşifanın kitabesinde bu ifade görülür. "devletlu i̇smetlu hürrem şah sultan aliyyetü'ş-şân hazretleri". bu ifadeler ise bu olayın kanıtı olarak gösterilmektedir.

kadınlar saltanatının başlaması 

hürrem sultan, osmanlı tarihinde devlet işleriyle ilgilenen ilk kadın olarak bilinir. hürrem sultan kendi mührünü bastırmış, divan toplantılarını tel örgülü bir pencereden izlemiş ve fikirlerini padişaha sunmuştur. buna benzer birçok devrimci hareketi ile kadınlar saltanatını başlatmış oldu.

kanuni'nin hürrem sultan'a gazelleri 
i. süleyman, nikâhlı eşi hürrem sultan'a büyük bir aşkla bağlı idi. bu aşk o kadar derindi ki ilk önce onu kaideleri hiçe sayarak nikâhına aldı, sonra da ondan başka bir hatuna bakmaz oldu. bu osmanlı da alışılagelmiş bir şey değildi. kanuni'yi kendine bu kadar aşık ettiği için hürrem sultan'ın adı ahali içerisinde büyücü ve cadıya çıktı. daha sonradan ise yaptığı hayırlar ile halkı sevindirip, duasını alan haseki sultan bu namlarını geride bırakarak iyi anılmaya başlandı. hürrem ve süleyman'ın aşkı o kadar büyüktü ki, osmanlı tarihinde onlardan başka bu kadar büyük bir aşk yaşayan bir padişah ve haseki örneği yoktur. kanuni sultan süleyman her defasında karısı hürrem sultan'a olan aşkını ve sevgisini verdiği hediyelerle ve ona yazdığı gazellerle gösteriyordu. o sadece aşk gazelleri değil, devlet ve maneviyat konulu gazeller de yazıyordu. bu gazellerde kullandığı mahlas ise muhibbi idi. kanuni'nin hürrem sultan'a yazdığı aşk şiirlerinin bazıları günümüze ulaşmıştır.

"celis-i halvetim, varım, habibim mah-ı tabanım
enisim, mahremim, varım, güzeller şahı sultanım

hayatım hasılım, ömrüm, şarab-ı kevserim, adnim
baharım, behçetim, rüzum, nigarım verd-i handanım

neşatım, işretim, bezmim, çerağım, neyyirim, şem’im
turuncu u nar u narencim, benim şem’-i şebistanım

nebatım, sükkerim, gencim, cihan içinde bi-rencim
azizim, yusuf’um varım, gönül mısr’ındaki hanım

i̇stanbulum, karaman’ım, diyar-ı milket-i rum’um
bedahşan’ım ve kıpçağım ve bağdad’ım, horasanım

saçı varım, kaşı yayım, gözü pür fitne, bimarım

ölürsem boynuna kanım, meded he na-müsülmanım

kapında çünkü meddahım, seni medh ederim daim

yürek pür gam, gözüm pür nem, muhibbi’yim hoş halim!"

muhibbi (kanuni sultan süleyman’ın mahlası)

bugünkü dille:

"benim birlikte olduğum, sevgilim, parıldayan ayım,
can dostum, en yakınım, güzellerin şahı sultanım.

hayatımın, yaşamımın sebebi cennetim, kevser şarabım
baharım, sevincim, günlerimin anlamı, gönlüme nakşolmuş resim gibi sevgilim, benim gülen gülüm,

sevinç kaynağım, içkimdeki lezzet, eğlenceli meclisim, nurlu parlak ışığım, meş’alem.
turuncum, narım, narencim, benim gecelerimin, visal odamın aydınlığı,

nebatım, şekerim, hazinem, cihanda hiç örselenmemiş, el değmemiş sevgilim.
gönlümdeki mısır’ın sultanı, hazret-i yusuf’um, varlığımın anlamı,

i̇stanbul’um, karaman’ım, bütün anadolu ve rum ülkesindeki diyara bedel sevgilim.
değerli lal madeninin çıktığı yer olan bedahşan’ım ve kıpçağım, bağdad’ım, horasan’ım.

güzel saçlım, yay kaşlım, gözleri ışıl ışıl fitneler koparan sevgilim, hastayım!

eğer ölürsem benim vebalim senin boynunadır, çünkü bana eza ederek kanıma sen girdin, bana imdad et, ey müslüman olmayan güzel sevgilim.

kapında, devamlı olarak seni medhederim, seni överim, sanki hep seni öğmek için görevlendirilmiş gibiyim.

yüreğim gam ile, gözlerim yaşlarla dolu, ben muhibbi’yim, sevgi adamıyım, bana bir şeyler oldu, sarhoş gibiyim. bir hoş hale geldim."

bu gazel i. süleyman'ın, hürrem sultan için yazdığı en ünlü ve bilinen gazeldir. diğer bir bilinen gazeli ise şöyledir:

"ey benim gülen yüzüm, sevgilim,

senin güzelliğin dünyaya dedikodudur,

bu ne güzellik? bu ne yüz? bu ne güldür?

acaba saçın amberi görüp mis kokulu olmuş?

bu ne saç, bu ne kahkül, bu ne zülüftür?

aklım saçının kokusuyla doludur,

bu ne güzel koku, bu ne ıtır, bu ne hoştur?

gözyaşı dalgalarım taşıp başımdan aştı,

bu ne deniz, bu ne ırmak, bu ne nehirdir?

muhibbi ansızın divane oldu,

bu ne aşktır, bu ne derttir, bu ne huydur?"

daha sonrasında ise bir başka gazel daha yazmıştır. bu gazel ise hürrem sultan'ın ölümünden sonra yazılmıştır. bu gazel de kanuni, eşinin ölümünün ardından duyduğu üzüntüyü dile getirmektedir:

"bezm-i gamda âh edip cânânı andım ağladım,

yâr ile evvel geçen devrânı andım ağladım."

bugünkü dille:

"günde bir kez görmesem halim nolur derken benim,

bir yıl oldu görmez oldum ânı andım ağladım."

ölümü 

oğullarını tahta varis yapmayı başaran hürrem sultan, 15 nisan 1558’de i̇stanbul’da öldü. kayıtlarda eceliyle öldüğü yazılır. büyük bir cenaze töreninin ardından süleymaniye camii avlusuna gömüldü. mezarı üzerine türbesi eşi süleyman tarafından yaptırıldı.

ölümünden sonra 
hürrem sultan; avrupa'da ve türkiye'de resim, müzik ve bale sanatlarındaki birçok çalışmaya konu olmuştur. avusturyalı besteci joseph haydn'ın 63. senfonisi bu eserlere bir örnektir. eser daha çok, ikinci bölümünün adı olan “roksalan” ismiyle anılır.

yusuf niyazi'nin mazlum şehzadeler, orhan asena'nın hürrem sultan ve ya devlet başa ya kuzgun leşe adlı piyesleri, hürrem sultan’ı konu alan türk tiyatro yapıtlarındandır.

2003 yapımı hürrem sultan adlı dizide hürrem sultan'ı gülben ergen canlandırırken, 2011-2014 arasında yayınlanan muhteşem yüzyıl dizisinde hürrem sultan'ı meryem uzerli ve vahide perçin canlandırmıştır. türkiye’de yazılan ilk büyük bale eserlerinden hürrem sultan balesi, orhan asena’nın “hürrem sultan” adlı piyesinden ilham alarak nevit kodallı tarafından bestelenmiştir.
 
hürrem sultan'ın doğduğu yer olduğuna inanılan ukrayna'nın rohatyn kentinde bir hürrem sultan anıtı bulunur. 2007 yılında, ukrayna'daki bir liman kenti olan mariupol'daki tatarlar hürrem sultan'ın onuruna bir cami açmıştır.

çocukları 
hürrem sultan'ın adı bilinen 6 evladının yanı sıra ismi bilinmeyen veya küçük yaşta vefat eden diğer evlatlarının olduğu da rivayet edilir.

 şehzade mehmed: 1521 yılında hürrem sultan'dan dünyaya gelen şehzade mehmed, 1543 yılında ölmüştür.
 mihrimah sultan: 1522 yılında, hürrem sultan'dan dünyaya geldi, 1578 yılında öldü.
 şehzade abdullah: 1522 veya 1523 yılında, hürrem sultan'dan dünyaya gelen şehzade abdullah, doğumundan 2-3 yıl sonra öldü.
 şehzade selim: 1524'te hürrem sultan'dan dünyaya geldi. annesi hürrem sultan'ın ölümünden sonra, kardeşi şehzade bayezid ile girdiği taht mücadelesinde babası sultan süleyman'ın da desteğini aldı. sultan süleyman'ın vefatının ardından, ii. selim olarak osmanlı padişahı oldu. 1574 yılında ölene kadar padişah olarak kaldı.
 şehzade bayezid (1525 veya 1526-1561): 1525'te veya 1526'da hürrem sultan'dan dünyaya geldi. hürrem sultan'ın ölümünden sonra, kardeşi şehzade selim ile taht mücadelesine girdi. sultan süleyman'ın, şehzade selim'in tarafını tutmasıyla i̇ran'a kaçtı. 1561'de osmanlı elçileri tarafından kazvin'de boğdurularak öldürüldü.
 şehzade cihangir (1531-1553): 1531'de hürrem sultan'dan dünyaya gelen şehzade cihangir, 1553'te öldü.

hayır işleri 

hürrem sultan i̇stanbul'da günümüzde onun adıyla anılan haseki semtinde, mimar sinan'a haseki külliyesini yaptırmıştır. 1538-1551 yılları arasında inşaatı tamamlanan külliyenin içinde bir hamam, medrese ve hastane bulunmaktadır; onun ilk ve en önemli hayratlarındandır. günümüzde t.c. sağlık bakanlığı haseki eğitim ve araştırma hastanesi olarak tanınan bu hastane türkiye'de kesintisiz hizmet vermekte olan en eski hastane olma özelliğini taşır.

hürrem sultan ayrıca ayasofya camii civarında yardıma muhtaç ve fakirlerin karnını doyurmak için bir mutfak yaptırtmıştır.

kabe’de, şam’da, bağdat’ta, konya’da, kudüs’te, edirne’de hürrem sultan adına çeşitli eserler yapılmıştır.

popüler kültürdeki yeri 
 hürrem sultan balesi, hürrem sultan'ın hayatından esinlenerek yaratılmış bir türk bale eseridir. bunun yanında hürrem sultan için birçok opera eseri, tiyatro oyunu, tarihi roman, televizyon dizileri ve bilgi içerikli kaynaklar mevcuttur.
 1997-2000 yılları arasında ukrayna'da çekilen roksalana adlı dizide olga sumskaya tarafından canlandırılmıştır.
 2003 yapımı hürrem sultan adlı türk televizyon dizisinde hürrem sultan'ı gülben ergen canlandırmıştır.
 2005 yapımı die geliebte des sultans adlı alman belgesel-filminde hürrem sultan rolünü sólveig arnarsdóttir üstlenmiştir.
 2011 yapımı 8 ülke 8 yönetmen ve sinan adlı belgeselde hülya avşar tarafından canlandırılmıştır.
 2011-2014 yapımlı muhteşem yüzyıl dizisinde gençliğini meryem uzerli, olgunluğunu ise vahide perçin canlandırılmıştır.

i̇lgili eserler 

 joseph haydn “63. senfoni”
 yusuf niyazi, “mazlum şehzadeler yahut hürrem sultan”, dersaadet, 1325 (1909)
 abdülhak hamid tarhan, "kanuni'nin vicdan azabı", 1937 (basılmadı)
f. tülbentçi, “hürrem sultan”, i̇nkılap kit. ,i̇st. 1960. 
viorica boteni stircea, “hurrem sultan”, milliyet yay. i̇st. 1972.
nevit kodallı, hürrem sultan balesi, 1975
 radovan samarciç, “süleyman: rokselena, sırpska knyijevna zadruga”, belgrad-1976;
catherine clement, “la sultana”, grasset, 1981;
orhan asena, “ya devlet başa ya kuzgun leşe”, 1983
 louis gardel, “sevenlerin şafağı”, can yay., i̇st. 1998 
 “hürrem sultan”, 2003 yılında star tv'de yayınlanmış tv dizisi.
 “aşk-ı hürrem”, can atilla'nın dans tiyatrosu eseri, 2007
 muhteşem yüzyıl, senaryosunu meral okay’ın yazdığı tv dizisinde meryem uzerli ve vahide perçin tarafından canlandırılmıştır.
2011 muhterem yüceyılmaz hürrem ve mihrimah sultan; haremin gülü ve goncası
2011 can alpgüvenc i̇ki hanım sultan hürrem ve mihrimah; araştırma 
 erhan afyoncu, “muhteşem süleyman; kanuni sultan süleyman ve hürrem sultan”, yeditepe yayınevi, i̇stanbul 2011. isbn 9786054052554
 roksolana, ukraynalı tv dizisi. 1996—2003
 oleksandra.şutko, hürrem sultan, kitap yayınevi, i̇stanbul 2017 isbn  978 605-105-171-0

galeri

ayrıca bakınız 
 osmanlı padişah eşleri listesi
 osmanlı padişahlarının anneleri listesi
 haseki hamamı
 haseki sultan camii

kaynakça 

1504 doğumlular
ukrayna doğumlular
1558 yılında ölenler
16. yüzyıl kişileri
osmanlı cariyeleri
osmanlı padişah eşleri
osmanlı padişah anneleri
i. süleyman
ii. selim
süleymaniye camii haziresi'ne defnedilenler