Akdeniz foku

akdeniz foku (monachus monachus), fokgiller (phocidae) familyasından yeryüzünde sadece doğu akdeniz sahilleri ile batı afrika'nın bir tek sahilinde yaşayan fok türü. yeryüzündeki toplam 34 yüzgeçayaklı fok türünden karayip keşiş foku, en son 1952 yılında görülmek kaydı ile yeryüzünden yok olmuştur. dolayısıyla dünyada şu anda 33 yüzgeçayak türü vardır.

yaşama alanı 

üzerinde yapılaşma olmayan, insanların kolay ulaşamadığı ya da insan etkinliklerinden uzak kalmış yerleri, tercihen üreme veya barınma işlevleri gören kıyı mağara ve kovuklarına sahip; sessiz ve tenha kayalık sahilleri yaşama alanı olarak seçen akdeniz fokları, bu alanların bozulmasından doğrudan etkilenmektedir. i̇zmir'in foça ilçesinde çok miktarda akdeniz foku bulunmaktadır.

öte yandan bu tanımdan yola çıkarak akdeniz foklarının farklı yapıda sahilleri (örneğin kumsal kıyılar ve kıyı yerleşim bölgeleri) kullanmadığı sonucuna varılamaz. akdeniz fokunun özellikle beslenmek için ıssız kayalık sahillerin dışına çıkarak dolaşım alanını genişlettiğini, kumluk, çakıllık kıyılar ve nehir ağızlarına da uğradığı bilinmektedir. ancak, akdeniz fokunun birincil yaşam alanı ıssız ve yapılaşmamış kayalık kıyılardır. büyük bir deniz memelisi olduğundan dar yaşam alanları içinde barınamaz. tür ancak, makul büyüklükte ve uygun kıyı alanlarının olması durumunda varlığını sürdürebilir ve güvenle yavrulayabilir.

dış görünümü 

i̇ri bir deniz memelisi olan akdeniz fokunun boyu 2-3 metre, ağırlığı 200-300 kilogram arasında değişmektedir. erginlerin vücudunu 5 mm'yi geçmeyen kısa ve sert kıllar kaplar. su üstünde görüldüğünde en belirgin özellikleri iri kafaları, uzun bıyıkları ve kömür gibi siyah gözleridir. ergin dişi ile erkekler arasında belirgin bir boy ve kilo farkı yoktur ancak karakteristik renk ayrımları mevcuttur. karada yatarken vücudun iriliği ve tombul görünümü göze çarpar. vücudun her iki yanında ön yüzgeçleri (ön üyeler) ve arkada ise iki parça halinde arka yüzgeçleri (arka üyeler) yer alır.

 erkek: siyaha yakın koyu kahverenginde olup karın bölgesinde belirgin bir beyaz leke vardır.
 dişi: açık kahverengi veya gri tonlarda olup karın altları da boyundan kuyruğa kadar sırta göre daha açık hatta beyaza yakın renktedir. ayrıca üstte bel bölgesinde çiftleşme sırasında erkeklerin neden olduğu tırnak izleri bulunur.
 yavru: doğduğunda boyu yaklaşık 80–90 cm, ağırlığı yaklaşık 20 kilogramdır. karın bölgesinde istisnasız görülen bariz bir beyaz leke haricinde tüm vücudu havlu gibi 1-1.5 cm uzunluğunda parlak siyah kıllarla kaplıdır. yavru, anne ve babanın da sahip olduğu bıyıklarla doğar. yaklaşık iki aylıkken kürkünü değiştirmeye başlar ve bir-iki ay içinde uzun siyah kılların yerini kısa ve parlak gri olanlar alır.''''''

davranışı 

akdeniz foku, ürkek ve diğer yüzgeçayaklı türlerine göre daha az sosyal bir canlıdır. türkiye kıyılarında da yaşayan doğu akdeniz bireyleri genelde tek tek dolaşırlar ve nadiren birlikte görülürler. araştırmacıların eskiden türkiye'de zaman zaman 2 ile 4 arasında foku birlikte gözlediği hatta bu sayının çok ender olmakla birlikte 7-8'e kadar çıktığı da bilinmektedir. birçok özelliği gibi davranışları hakkında da tam bilgi mevcut değildir. akdeniz foklarının bazı dönemlerde bir araya geldiği ve sonra tekrar dağıldıkları konusunda varsayımlar mevcuttur. ergin erkek bireyler genelde bir bölge belirler ve yaşantısını burada sürdürürler.

dişiler erkeğe göre daha gezgin olmakla birlikte, yavrulama döneminde üreme mağarası ve civarını terk etmezler. genç fok bireyleri ise yetişme dönemlerinde uzak bölgelere gidebilirler. dişi akdeniz foklarının çiftleşmek için büyük uzaklıklar katederek erkek fokların yanına geldiği ve daha sonra erkeğin bölgesinden ayrıldığı tahmin edilmektedir. çiftleşme denizde olur. dişi fokun cinsel olgunluğa 4-5 yaşında ulaştığı tahmin edilmektedir. dişi akdeniz foku 10-11 aylık hamilelik döneminden sonra, her sene ya da 2 senede, bir yavru doğurur. bu nedenle, akdeniz foku üreme hızı düşük, yavru sayısı az bir canlıdır. doğum, insanların uğramadığı (veya ulaşamadığı) ve içinde hava olan bir kıyı mağarasının en ucunda, dalgaların kolay ulaşamayacağı bir çakıl plaj veya kayalık platform üzerinde olur. anne, yavruyu yaklaşık 4 ay boyunca kendi sütü ile mağara içinde karada emzirir. akdeniz foku, yavrusunu doğurmak ve büyütmek için mutlaka karaya (ve özellikle kıyı mağaralarına) muhtaçtır.

dağılımı ve sayısı 

akdeniz fokları 20. yüzyılın başına kadar tüm akdeniz kıyıları ile doğu atlas okyanusu kıyılarında portekiz'den batı afrika sahillerindeki senegal'e kadar 7855.25114

ifade edilen bir nüfusa sahip olarak serbestçe yaşamlarını sürdürüyordu. ancak aşırı avlanma, yaşam alanları kaybı ve deniz ekosisteminin bozulması nedeniyle türün dünya dağılımı daraldı ve nüfusu hızla azaldı. akdeniz foku bugün dünyada sadece türkiye, yunanistan, fas, moritanya ve madeira adaları'nda yaşamakta olup toplam nüfusu 600 civarında tahmin edilmektedir. moritanya sahillerindeki akdeniz fokları gerçek bir fok kolonisi özelliği göstererek birlikte yaşamakta popülasyonu ise insan baskısı nedeniyle birlikte bulunmak yerine çoğu zaman tek tek dolaşma ve yaşama şeklini seçmeye zorlanmışlardır. halen az sayıda da olsa türkiye'de akdeniz'in doğu sahillerinde rastlanmaktadır.

akdeniz foku dünyada birbirinden kopuk 2 ana bölgede yaşamaktadır:

 moritanya kıyıları, madeira adaları ve fas
 akdeniz (yunanistan, türkiye ve doğu akdeniz)

türün en büyük popülasyonu ege denizi'ndeydi. dolayısı ile akdeniz fokunun akdeniz'de soyunu sürdürebilmesi ve ekosistemde varlığını koruyabilmesi esas olarak 2 ülkenin elindedir: türkiye ve yunanistan.

bir dünya mirası olan akdeniz fokunun korunmasında türkiye önemli bir ülke konumundadır. türkiye'de yapılan çeşitli bilimsel çalışmalarda bireysel tanımlama yolu ile 31-44 arasında akdeniz foku bireyi tanımlanmış olup, kıyılarımızda 100 civarında fok yaşadığı tahmin edilmektedir ki dünyadaki fok popülasyonunun yaklaşık 600 olduğu gözönünde bulundurulduğunda bu sayı önemli bir yer tutmaktadır.

akdeniz foku dağılımı kıyı boyunca süreklilik yerine belirli bölgelerde yoğunlaşma özelliği göstermektedir.

türkiye kıyılarında foklar,

 marmara denizi'nde; marmara adaları ve mola adaları ile biga yarımadası kuzey sahillerinde
 ege'de; gelibolu yarımadası'nın ege kıyıları ile behramkale arasında ve yeni foça ile datça arasında
 akdeniz'de; datça ile kemer arasında, alanya ile taşucu arasında ve hatay samandağ ile suriye sınırı arasında kalan sahillerde var olma mücadelesi vermektedir.

türün korunma derecesine bağlı olarak türkiye'de akdeniz foku ölümleri olduğu gibi, yavrulama ve çoğalma da gözlenmektedir. sayılarının azalma nedeni ise balıkçıların kasıtlı veya kasıtsız fokları öldürmeleridir.

kültürel etkileri 
türkiye cumhuriyet merkez bankası 1996 yılında akdeniz foku için bir hatıra parası bastırmıştır.

kaynakça

dış bağlantılar 
 http://www.sadafag.org (bu maddenin kaynağı)
 http://monachus.org
 http://www.datcakentrehberi.com ( datça - akdeniz foku bilgileri ve resimleri / mayıs 2007 )

nesli kritik tehlikedeki hayvanlar
avrupa'daki tehlikedeki biyota
fokgiller
hırvatistan'daki çevre
i̇talya'daki memeliler
i̇spanya'daki memeliler
madeira'daki çevre
romanya'daki çevre
türkiye'deki memeliler
ukrayna faunası
yunanistan'daki memeliler
akdeniz faunası
karadeniz faunası
1779'da tanımlanan omurgalılar