Brezilya'daki Yahudilerin tarihi

brezilyalı yahudi (portekizce: judeu brasileiro, ) yahudi kökenli veya yahudiliğe geçmiş brezilyalılara denir.

brezilya'daki yahudilerin geçmişi uzun ve karmaşık olup avrupa'dan gelen yerleşimcilere kadar uzanır. yahudiler brezilya'ya 16. yüzyıldaki portekiz engizisyonu sebebile kaçıp yerleştiler. zamanında hollanda hakimiyetinde olan brezilya'da ilk sinagog 1636'da recife'de kuruldu. yahudilerin çoğu i̇spanyol ve potekiz engizisyonlarından dini özgürlük sunan hollanda'ya kaçan sefaradlardı. 1824 brezilya anayasasında dini özgürlük verilmesiyle yahudiler bu ülkeye göç etmeye başladı. kauçuk endüstrisindeki patlama nedeniyle birçok fas yahudisi 19. yüzyılda buraya vardı. ülkeye olan yahudi göç dalgaları avrupa'da nazilerin başa geçmesiyle artışa geçti. bir başka göç dalgası da 1950'lerin sonunda göç eden binlerce kuzey afrika yahudisi ile gerçekleşti. bugünlerde huzur içinde yaşayan brezilya yahudilerinin yahudi ve siyonist grupları, lokalleri, okulları vs. bulunmaktadır. 2006 i̇srail-lübnan savaşıyla bazı antisemitik olaylar olmuştur.

i̇lk yahudiler 
 
birçok kaynağa göre belém'deki ilk sinagog 1824'te kurulan sha'ar hashamaim ("cennet kapısı") sinagogudur. fakat, eretz amazônia: os judeus na amazônianın yazarı samuel benchimol'a göre 1823 veya 1824'te kurulan eşel avraham ("i̇brahim'in ilgını") sinagogu belém'in ilk sinagogu olup sha'ar hashamaim sinagogu 1826 veya 1828 yılında açılmıştır. grão-pará'nın 1842'deki başkentinde yahudilere ait nekropol bulunur.

yahudiler adına avrupa'daki kötü gidiş nedeniyle avrupa yahudileri 1890'larda brezilya'da tarımsal yerleşim birimleri kurmanın planlarını kurdular, fakat brezilya'daki politik çekişmeler yüzünden bu gerçekleşemedi. 1904'te yahudi kolonizasyon birliği (jca)'nin desteğiyle güneydeki rio grande do sul'de tarım kolonileri kurulmaya başlandı. bu yerleşim birimlerinin kurulmasındaki jca'nin ana amacı rus i̇mparatorluğu'nda zulüm gören rus yahudilerine yeni bir yurt yaratmaktı. i̇lk koloniler philippson (1904) ve quatro irmãos'tu (1912). bu kolonizasyon çabaları "deneyimsizlik, maddi imkânsızlıklar, kötü planlama" ve "i̇dari sorunlar, tarım tesislerinin yetersizliği, ve şehir merkezindeki iş olanaklarının cazibesi" sebeplerinden ötürü çöktü. 1920'de jca bu toprakları yahudi olmayan yerleşimcilere satıp elden çıkardı. başarısızlığa rağmen "brezilya'ya yardım edip, 'sadece ticaret ve finanstan anlayan yahudilerin üretken olmadığı' önyargısını sildi. bu tarımsal deneylerin ana faydası 20. yüzyılda brezilya'nın avrupa yahudilerine karşı koyduğu engellerin kaldırılmasını sağlaması oldu." i.dünya savaşı'nda brezilya'da 7000 yahudi vardı. 1910'da rio grande do sul'un başkenti porto alegre'de bir yahudi okulu açıldı. 1915'te yidiş gazetesi di menshhayt ("i̇nsanlık") basın hayatına başladı. bir yıl sonra rio de janeiro yahudi cemaati i. dünya savaşı kurbanlarına yardım için bir komite kurdu.

günümüz yahudi cemaati 
bugün brezilya'da 96,000 yahudi yaşamaktadır. yahudilerin çoğunu polonya ve almanya kökenli aşkenazlar oluşturmaktadır, ayrıca ekseriyetle mısır kökenli olan sefaradlar da bulunur. poltika, spor, akademi, ticaret ve endüstride önemli roller alan yahudiler brezilya hayatının her alanına entegre olmuşlardır. brezilya yahudilerinin çoğunluğu são paulo eyaletinde yaşamaktadır fakat rio de janeiro, rio grande do sul, minas gerais ve paraná eyaletlerinde de büyük cemaatleri vardır.

açık bir din hayatı yaşayan yahudilere karşı antisemitik hareketlere ender karşılanmaktadır. ana şehirlerde, yahudilerin, geleneklerini ve kültürlerini yaşayıp gelecek nesillere aktaracak okulları, birlikleri ve sinagogları vardır.

bazı yahudi dinadamlarına göre brezilya'da yahudiliği tehdit eden tek şey karışık evliliklerdir. fakat, i̇srail'in lübnan'a saldırısıyla birlikte belo horizonte'de bir yahudi mezarlığı 2007'de vandalizme uğramıştır.

brezilya'daki yahudi cemaatlerinin nüfusu 
 são paulo, são paulo: 44,000 
 rio de janeiro, rio de janeiro: 25,000-30,000
 porto alegre, rio grande do sul: 15,000
 belo horizonte, minas gerais: 10,000
 curitiba, paraná: 8,500
 recife, pernambuco: 7,600
 belém, pará: 6,200
 manaus, amazonas: 5,720
 niterói, rio de janeiro: 600
 salvador, bahia: 2,500
 florianópolis, santa catarina: 420
 piracicaba, são paulo: 1,400
 pelotas, rio grande do sul: 330
 brasília, distrito federal: 920
 erechim, rio grande do sul: 240
 fortaleza, ceará: 120
 natal, rio grande do norte: 40

são paulo'nun diğer yahudi cemaatleri santos, guarujá, são vicente, praia grande, campinas, valinhos, vinhedo, americana, santo andré, são bernardo do campo, são caetano do sul, mauá, são josé dos campos, jacareí, taubaté, ubatuba, guaratinguetá, ribeirão preto, são carlos, sorocaba, itu, araçoiaba da serra, boituva, são josé do rio preto ve araraquara'da bulunur.

rio grande do sul'un diğer yahudi cemaatleri santa maria, passo fundo ve cruz alta'dır.

ayrıca, bahia (itabuna), paraíba (campina grande ve joão pessoa), rondônia (porto velho) ve sergipe (aracaju)'de de küçük yahudi cemaatleri bulunur.

ayrıca bakınız 
 latin amerika'daki yahudilerin tarihi

kaynakça