Mîr Takî Mîr

mîr takî mîr () (d. 1723 - ö. 1810), gerçek adı muhammed takî () ve mahlası mîr () olan urdu divan şairi. mîr, urdu edebiyatının 18. yüzyıldaki öncülerinden kabul edilmektedir. urducanın biçimlenmesinde önemli bir yeri vardır. urdu edebiyatındaki önemli ekollerden olan delhi okulu'nun  en önemli gazel ustalarından biri sayılan mîr, urdu şiir tarihinde sıklıkla "huda-i sühan" (sözün hükmedeni) olarak anılmaktadır.

hayatı
mîr'in yaşamı konusundaki en önemli kaynak otobiyografik eseri olan zikre'l-mîr adlı kitaptır. kitapta çocukluğundan başlayarak lucknow'daki kısa sürelik ikametine kadar olan devre anlatılmaktadır.. bununla birlikte, onun, hayatıyla ilgili birçok kronolojik olmayan bilgiyi eserinde aktarmadığı söylenmektedir. bunun için, mîr'in yaşamındaki birçok ayrıntı hala aydınlatılamamaktadır.

mîr babürler zamanında akraabat olarak bilinen hindistan'nın agra kentinde, 1723'ün ağustos veya eylül aylarından birinde doğmuştur. arap kökenli bir ailenin çocuğudur. mîr'in yaşam felsefesi dindar bir adam olan babasının etkisiyle oluşmaya başlamıştır. babasının aşka ve içsel değerlere verdiği önem onun çocukluktan başlayarak şiir görüşünün temelini oluşturmuştur.  ancak şair, küçük yaşta babasını kaybetmiştir. mîr babası öldükten sonra, bir süre agra'dan ayrılıp dellhi'de kalmıştır.  burada eğitimini tamamlama fırsatı bulmuş ve kendisine maddî destek sağlayan kişilerle tanışmıştır. c. m. naim'e göre delhi'de mîr'e maddi destek sağlayan birçok destekçinin varlığından bahsedilmektedir..

bazı düşünürler, mîr'e ait muâmelâtü'l-işk (aşkın evreleri) ve hâb u hayâle'l-mîr (mîr'in düşünsel sezisi) adlı  iki mesnevinin; mîr'in gençlik yıllarında yaşadığı gönül maceralarıyla ilintili olduğunu düşünmektedir. ancak o kendi otobiyografisinde, aşk sarhoşluğunu işleyen tutku dolu şiirlerindeki ruh hâlinin nedenini açıklamamıştır. özellikle, france w. pritchett'in işaret ettiği gibi, mîr'in şiir görüşü, bu mesnevilerde andelib şâdânî'nin çizdiği portrelerin karşıtlığıyla yan yana olmalıdır. öyle ki  bu sorgulama çok farklı bir şairi göstermektedir. o divan geleneğinin dışında çıkarak, aşkın cinsel algısını tam olarak yansıtmaktadır.

mîr yaşamının önemli bölümünü babür delhi'sinde geçirmiştir. burada, bugün için eski delhi'de kalan ve "gûşe çelân" adı verilen yerde ikamet etmiştir. bununla birlikte, ahmed şâh abdâlî'nin 1748'de delhi üzerine yaptığı akınlar neticesinde  emirin davetiyle lucknow'daki asafü'd-dullah sarayına taşınmıştır. çok sevdiği delhi'nin yağmalanmasını görmek, şairin beyitlerine de yansımıştır.

کیا بود و باش پوچھے ہو پورب کے ساکنو
 
ہم کو غریب جان کے ہنس ہنس پکار کے

دلّی جو ایک شہر تھا عالم میں انتخاب

رہتے تھے منتخب ہی جہاں روزگار کے

جس کو فلک نے لوٹ کے ویران کر دیا

ہم رہنے والے ہیں اسی اجڑے دیار کے

mîr 1782'de lucknow'a göç ettikten sonra, geri kalan yaşamını burada geçirmiştir. o asafü'd-dullah tarafından büyük bir istekle saraya davet edilmesine rağmen, lucknow saraylılarını çağ dışı bulunmuştur. (mîr, lucknow şiir dairesini değersiz bulmuştur. özellikle dönemin önemli şairlerinden cür'et'i sürekli "öpüşmek ve sarılmak" temalı şiirler yazmakla eleştirmiştir. bu yüzden mîr ile onu himayesine alan emir arasındaki ilişki giderek gerginleşmiştir. bunun bir sonucu olarak mîr2in sarayla olan ilişkileri kopmuştur. şair son yıllarını kendini toplumdan soyutlayarak -münzevi bir yaşamı benimseyerek- geçirmiştir. sağlığının giderek kötüleşmesi; kızını, oğlunu ve eşini kaybetmesi yaşamında sıkıntılı bir dönemin açılmasına neden olmuştur.

şairin ölümü 21 eylül 1810'da yüksek dozda müshil içmesi nedeniyle gerçekleşmiştir. mîr'in mezarı daha sonraki dönemlerde bir demir yolu yapımı nedeniyle başka bir yere taşınmıştır.

yazınsal yaşamı
şairin tüm yapıtlarını topladığı eseri külliyattır. külliyat, toplamda 13,585 beyitten oluşmaktadır. bu eserin içinde gazel, mesnevi, kaside, rubai, müstezat ve hiciv gibi nazım biçimleri bulunmaktadır. onun edebî ününü yaymasını sağlayan başlıca şiirleri, aşk temasıyla yoğrulmuş gazelleridir. muâmelâtü'l-ışk mesnevisi ise urdu edebiyatının en önemli aşk şiiri olarak bilinmektedir.

mîr yaşadığı dönemin oluşum aşamasındaki şiir dilini kullanmıştır. o içgüdüsel bir aktarımla oluşturduğu hassas ifadenin de yardımıyla yerli urdu dili ve özellikle sebk-i hindi akımıyla oluşan orijinal farsça imajları dengeli bir biçimde kullanmıştır. rekta veya hindu adlarıyla da bilinen yüksek zümre hint edebiyatının kuruluşunda önemli bir rol oynamıştır. temel olarak onun dilinde yerli hint diliyle birlikte klasik i̇slam dairesi edebiyatlarını etkileyen dillerin etkileri görülür. bu dilde arapça kelime varlığı olarak, farsça ise hem kelime hem de üslup derinliği olarak etki sahibidir. ayrıca mîr'in şiirlerinde divan şiirinin kendi estetik yapısı içine giren bazı türkçe kelimelere de rastlanmaktadır.

onun aile üyelerinin ölümü, onun şiirlerindeki güçlü melankolik havada önemli bir rol oynamıştır.

beyitlerinden örnekler

önemli yapıtları
 "nukatü'ş-şûara", urdu şairleriyle ilgili farsça yazılmış bir tezkire
 "faiz-el-mîr", sufilerle ilgili öykülerin toplandığı didaktik eser.
 "zikr-el-mir", farsça otobiyografi.
 "külliyat-el-farsi", farsça şiirler divanı.
 "külliyat-el-mir", urdu dilindeki şiirlerini içeren divan.

bakınız
gazel

kaynakça

dış bağlantılar
dewaan-e-meer (çevrimiçi)
keşmir bahçesi: mîr takî mîr'in gazelleri  (frances w. pritchett'in bakış açısından)
 şairin şiirlerinin i̇ngilizce çevirisi
 
mîr sayfası

1723 doğumlular
1810 yılında ölenler
hint müslümanlar
urduca