Bakır Çağı

bakır taş çağı, mö 5000-3000 yılları arasını kapsayan tarih öncesi dönemdir. bakır çağı'nın bir diğer adı maden taş çağı'dır. taş aletler yanında bakırın da kullanılmaya başlamasından dolayı kalkolitik çağ olarak adlandırılan bu dönem, geç neolitik çağ'ın devamıdır. bu çağda da, neolitik çağ'da olduğu gibi, bölgesel farklılıklar bulunmaktadır.

i̇lk bakır izabesine dair kanıtlar sırbistan'daki rudnik dağı civarında bulunan yaklaşık mö 5500'de var olmuş bir arkeolojik yerleşim bölgesinde rastlanmıştır. bakır çağı'nın başlangıcı ve bitişi avrupa ve yakın doğu'da aynı zamanlara denk gelirken, çin'de mö 3000, sahra-altı afrika'da mö. 2000 güney amerika'da mö 1400 yılları civarında başlamıştır. afrika ve amerika'daki eritme ve izabe yöntemlerinin bağımsız bir şekilde geliştiği düşünülmektedir. kuzey amerika'da ise bakır izabesi avrupalıların kıtaya ayak basmasına kadar görülmemiş, ancak bakır cevheri çeşitli başka yöntemlerle mücevher ve eşya yapımında kullanılmıştır. avustralya'da ise yerliler tarafından bakırın da dahil olduğu herhangi bir metalin kullanımına tarihte ve tarih öncesinde rastlanmamıştır.

anadolu'da bulunan hacılar, canhasan, kuruçay höyükleri bu devirde var olmuş yerleşim yerlerine örnek oluşturur.

dönemler 

kalkolitik çağ, erken, orta ve geç olmak üzere üç evrede incelenir. bu evreler arasında çömlek biçimleri, metal kullanımının yaygınlığı, sanat tarzı, bina inşası ve ekonomik aktiviteler bakımından kültürel, sosyal ve teknolojik çeşitli farklar bulunmaktadır.

erken kalkolitik 

geç neolitik dönemde yaşanan yangınlardan sonra ileri üretici dönem denilen kalkolitik dönem başlamıştır. bu dönemin en önemli özelliği taş aletlerin yanı sıra bakırın da kullanılmaya başlanmasıdır. i̇kinci önemli özellik ise özgün desenli kapların üretilmesidir. kalkolitik çağın ilk evresi olan erken kalkolitik’te nüfus artışıyla birlikte yerleşim yeri sayısında da artış vardır.

anadolu'daki önemli yerleşim yerleri arasında hacılar höyük, kuruçay höyüğü, can hasan höyüğü, köşk höyük, yümüktepe, tülintepe höyüğü, norşuntepe, korucutepe, kurban höyük, samsat ve tilkitepe sayılabilir. tüm bu yerleşimlerin yanı sıra doğu anadolu'da, günümüz malatya şehri sınırları içerisinde yer alan arslantepe (eski malatya) yerel kalkolitik kültürlerin anlaşılması ve doğru tanınması bakımından çok önemlidir. arslantepe ve hacınebi (şanlıurfa) gibi kazılardan elde edilen sonuçlar mezopotamyanın etkisi ile bölgede bir kentleşme sürecinin başladığı fikrini kökünden yıkmıştır.

çatalhöyük kemik buluntuları sonuçlarına göre r1b ve r1a y-dna haplogrubu m.ö. 5000-4700 yıllarında anadolu'ya gelerek anadolu yerli insanını oluşturduğu ve bu toplumun mezopotamya'dan çok daha önce şehirleşme sürecine girdiği anlaşılmıştır. bu haplogrubun kurgan hipotezine göre proto-hint-avrupalılar tarafından karadeniz-hazar steplerinden anadolu, avrupa ve asya'ya yayıldığı düşünülmektedir.

geç kalkolitik 
i̇kinci evreyi oluşturan geç kalkolitik dönem kabaca mö 4. bine tarihlenir. küçük kutsal alanlardan başka ortak tapınaklar bulunmamaktadır. genel olarak sadece bebekler ev içlerine gömülmüştür. yetişkinler ise yerleşim dışına gömülmektedir. halk tarım ve hayvancılıkla yaşamını sürdürmüş, zaman zaman avcılık ve balıkçılık da yapmıştır. maden kullanımıyla ilgili olarak ticaret oldukça yaygınlaştırılmıştır.

anadolu bu dönemde büyük olasılıkla boğazlar üzerinden gelen göçlere sahne olmuştur. buna bağlı olarak nüfus artmış ve yeni yerleşim yerleri ortaya çıkmıştır. artık anadolunun bütününde homojen bir kültürden söz etmek söz konusu değildir. göçlerle gelen etkiler sonucu eski ince kap formlarının yanında onlardan tümüyle farklı, siyah zemin üzerine beyaz boya ile yapılmış çizgilerle bezenmiş yeni kap çeşitleri ortaya çıkmıştır. daha önceki gerçekçi anatanrıça figürinlerinin aksine son derece soyut, fakat yine anatanrıçayı ifade eden, mermerden yapılma idoller yaygınlaşmıştır.

anadolu'da kalkolitik çağ 

daha yoğun bir yerleşim görmüş olmasına karşın kalkolitik çağda da anadolu’da bir kültür bütünlüğünden söz edilemez. bu dönemde anadolu’nun coğrafi ve topoğrafik konumu gereği bazı dış etkiler söz konusudur. kuzeybatı anadolu, balkanlar ve ege adalarında, doğu ve güneydoğu anadolu, kuzey mezopotamya’da, çukurova ise kuzey suriye’de gelişen kültürlerin etkilerini gösterir.

kalkolitik çağ’da anadolu’da ölü gömme adetleri bölgelere göre değişiklik göstermektedir. ölüler yerleşim yeri içine veya yerleşim yeri dışına toprak, küp ya da taş sanduka biçimli mezarlara gömülmüş, yanlarına ölü hediyesi olarak çanak, çömlek, süs eşyası ve silahlar bırakılmıştır.

hacılar höyük 
anadolu’da bugüne kadar tanınan en gelişmiş erken kalkolitik kültürü hacılar’da bulunur. kare ya da dikdörtgen planlı, taş temelli, kerpiç yapılar düz damlıdır. evler arasındaki dar sokakları ve yerleşmenin etrafını çevreleyen kerpiç koruma duvarı ile hacılar bir kent görünümündedir. bitişik düzendeki evlere geniş avludan açılan kapılardan girilir. evlerdeki geniş mekanlarda küçük bir kutsal alan, işlik, kuyu ve çanak çömlek atölyeleri bulunmaktadır.

hacılar’da bu çağın en belirgin özelliği, el yapımı, boyalı çanak çömleğin kullanılmış olmasıdır. hacılar’ın erken kalkolitik çağa ait v - i katlarında (mö 5400 - 4750), teknik ve form açısından ileri bir düzeye erişmiş parlak perdahlı, tek renkli çanak çömleklerinin yanı sıra zengin bezeklere sahip boyalı çanak çömlek giderek artış göstermektedir. boyalı olanlar krem ya da pembemsi sarı renkte zemin üzerine kırmızımsı kahverengi ile yapılmış geometrik motiflerle bezenmiştir. oval ağızlı kaseler, küre gövdeli çömlekler, iri vazolar, dikdörtgen çanaklar, küpler ve testiler değişik kap formları arasındadır. neolitik çağın devamı olan pişmiş toprak tanrıça heykelciklerinin çoğu oturur durumda ve daha şematik olarak yapılmıştır. taş, kemik ve az sayıdaki bakır eşya da aynı geleneğin devamıdır.

beycesultan 

geç kalkolitik çağın batı anadolu’daki önemli yerleşme birimlerinden biri de beycesultan’dır. denizli iline bağlı çivril i̇lçesinin 5 km güneydoğusundaki bu yerleşim yerinde saptanan 40 yapı katından xl - xx’nin (mö 4000 - 3000) geç kalkolitik çağa ait olduğu anlaşılmıştır. dikdörtgen planlı kerpiç yapıların bazıları uzun ve (megaron) tipini andırmaktadır. yapıların içinde duvarlara destek görevi yapan payeleri, ocak yerleri, duvar kenarlarında sekileri, içleri sıvalı silo / erzak bölümleri bulunmaktadır. beycesultan’da bir çömlek içinde ele geçmiş olan gümüş yüzük, bakır aletler, hançer parçası ve üç iğne maden aletler bakımından önemli bir grubu oluşturur. geç kalkolitik çağ seramiği gri, siyah, kahverengi zeminli ya da bu renkler üzerine beyaz geometrik boyalı, bazıları çizi bezelidir.

alişar, tilkitepe ve alacahöyük 
i̇ç anadolu’nun kuzey kesiminde bugüne değin karşılaşılan en eski yerleşim geç kalkolitik çağa aittir. bunlardan alişar ve alacahöyük buluntular müzelerde sergilenmektedir. yozgat ilinin 67 km güneydoğusundaki alişar’da yapılan kazılarda 19 - 12 m katları ile çorum ili, alaca ilçesinin höyük köyündeki alacahöyük’te yapılan kazılarda 15 - 9. katlarının geç kalkolitik çağın sonuna ait olduğu anlaşılmıştır. her iki yerleşim yerinde de dikdörtgen planlı kerpiç yapılara ait kalıntılar ve kahverengi, siyah, koyu gri renklerde çanak çömleklere rastlanmıştır. tek renkli olan seramiklerin bazısı çizi ya da oyma bezeklidir. kap formları arasında meyvelikler, maşrapalar ve küpler çoğunluktadır.
müzede doğu anadolu’nun orta kalkolitik çağı, tilkitepe malzemeleri ile temsil edilmektedir. van gölünün güneydoğusundaki tilkitepe’de yapılan kazılarda, obsidiyen aletler ve hammaddelerin yanı sıra halaf seramiği olarak adlandırılan boyalı çanak çömleklere de rastlanmıştır.

canhasan 
karaman ilinin 13 km. kuzeydoğusundaki kalkolitik çağ yerleşim yeri olan canhasan’da bu çağın üç evresi (3 - 1. katlar) saptanmıştır. konya ovasını çukurova’ya bağlayan doğal yol üzerindeki konumu gereği canhasan, bu bölgeler arasındaki ticari ve kültürel bağlantıyı sağlayan bir yerleşim yeri durumundadır. hacılar’a benzer dikdörtgen planlı evlerin duvarları geometrik motifli resimlerle bezelidir. el yapımı, ince çeperli seramik krem ya da devetüyü astarlıdır. tek renkliler yanında kırmızı ya da siyah renk boyalılar ve bazıları beyaz bir madde ile doldurulmuş çizi bezekli olanlar vardır. bakırdan bir bilezik, topuz ya da asa başı ile bazı bakır parçalar canhasan’ın önemli bakır buluntuları arasında yer alırlar.

kaynakça

dış bağlantılar 
 tay (türkiye arkeolojik yerleşmeleri projesi)