Safevî-Kızılbaş tarihi

safevî-kızılbaş tarihi; safevîler adlarını bir sünnî olan sultân’ûl-halvetî  zahid gilani’nin kızı “bibi fâtıma” ile evlenen ve böylece gilani’nin vefâtından sonra da kendi adıyla anılan safevî tarikâtı kuran safiyüddin erdebilî’den almaktadır. şeyh cüneyd devrinde şiîliğin “i̇mâmiye-i i̇snâ‘aşer’îyye/onikicilik” mezhebini resmen benimseyen safevî’îyye tarikâtı, cüneyd’in torunu i̇smâ‘il zamanında kurulan safevî devleti’nin de altyapısını oluşturdu.

kızılbaş ve safevîler 
i̇smâ‘il safevî’nin himâye altına almak istediği “anadolu alevîleri” çaldıran muharebesi esnasında aralarındaki mezhebî akrabalıktan dolayı safevîler’e destek verdiler. safevî ordusundaki askerler, kafalarına i̇smâ‘il’in babası şeyh haydar’ın icâdı olan ve on i̇ki i̇mâm inancını anımsatmak maksadıyla “on i̇ki kıvrımılı - kızıl renkli kumaş ile sargılanan mihverler” takmalarından ötürü de “kızılbaş” olarak adlandırıldılar.

kızıllar (muhammira) mezhebî’nin kökenleri 

“muhammira (kızıl-giyinenler fırkası) mezhebi”, el-mukannaʿîyye, hûrremdîn’îyye ve kûl’îyye gibi aslen “mazdekçî” olan fırkalar tarafından oluşturulan mezheplerin mensuplarını tanımlamada kullanılan bir ortak üst kimlik tâbiriydi. hûrremdîn’îyye mezhebi ise aslen azerî ve türkmen boylarından oluşan “bâbek’îyye” ve “mazyâr’îyye” fırkalarından müteşekkildi. bû’ müslim’îyye, muhammira, ve i̇shâk et-türk’îyye gibi hep türkler’den oluşan bu mezheplerin tamamı “rizâm’îyye” mezhebinin uzantıları olup “riyâh’îyye” fırkası ile birlikte râvend’îyye’nin taraftarlarından müteşekkil olan mezheplerdi. bu mezheplerin hepsinin ortak yanlarıysa i’tikaden mücessime’den olmaları ve “muhtâr’îyye”, “hâşim’îyye”, “kebr’îyye” mezhepleri gibi ghulat-i şîʿa’dan olan ve ali’nin oğullarından muhammed bin hanifîyye’nin ulûhiyetini esas alan “keysân’îyye” mezhebinden türeyen kollar olmalarıydı.

karakoyunlular’ın safev’îyye tarikâtı’nın i’tikadî eğilimleri üzerindeki tesirleri 

i̇ran’da zamanın en güçlü hanedanı olan karakoyunlu hükûmdârı cihan şah şeyh cüneyd’e erdebil’i terk etmesini aksi takdirde şehri yakıp yıkacağını bildirmişti. bu hâdise üzerine şeyh cüneyd, karakoyunlular’ın hasımları olan akkoyunlu uzun hasan’dan sığınma talebinde bulunmuş ve daha sonra da uzun hasan’ın kızkardeşi “hatice begüm” ile evlenerek bu ilişkiyi bir akrabalığa dönüştürmeyi başarmıştı. şeyh cüneyd’in şirvanşahlar üzerine düzenlenen bir seferde ölümü üzerine yerine geçen oğlu şeyh haydar da, uzun hasan’ın trabzon rum i̇mparatorluğu prensesi theodora despina hatun’dan olan kızı “martha âlemşâh begüm” ile evlendi. bu evlilikten doğan i̇smâ‘il ise daha sonra safevî devleti’ni kurdu. uzun hasan’ın	“pontus rum prensesi theodora despina hatun” ile evlendirilmesinin sebebi ise theodora despina’nın babası iv. i̇oannis (trabzon imparatoru)’un kendi ülke toprakları olan trabzon rum i̇mparatorluğu’nun osmanlı istilâsından korunması için uzun hasan’nın yardımına muhtaç olmasıydı.

akkoyunlu şiî hükûmeti devrinde anadolu’da alevîlik hareketleri 
sekizinci hicrî asırda anadolu hemen hemen tamamıyla şiî bir hüviyete bürünmüştü. harezm’den geri dönen aşîretler, asırlar boyunca çeşitli mezhep mücadelelerinden bitâp düşmüş bir çevrenin sâhip olduğu i’tikadları da beraberlerinde getirmişlerdi. i̇lhanlılar’ın yıkılması ve moğol saraylarında yaşayan şiî ulûlarının buralardan tardedilmelerinden sonra diyâr-ı bekir türkmen beyliği’nin oluşumuna kadar geçen süre zarfında bu aşîretler bağımsız olarak yaşamlarını sürdürmüşlerdi.

diyâr-ı bekir türkmen beyliği’nin “akkoyunlu aşîreti” tarafından kurulması üzerine i̇lhanlı ve moğol saraylarını terk eden şiî âlimleri bu topraklara sığındılar. çünkü akkoyunlu  hükûmeti şiîliği resmî mezhebi olarak kabuletmişti. h. 837 / m. 1434 tarihinden sonra şiîlik olanca gücüyle anadolu’daki intişarına devam etmekteydi. h. 892 / m. 1487 yılında karakoyunlular akkoyunlular tarafından mağlûp edilince ülkeleri ellerinden çıktı. bilâhare akkoyunlular da h. 907 / m. 1502 tarihinde nahçivan civarında i̇smâ‘il safevî hatai ile giriştikleri meydan muharebesini kaybederek tarih sahnesinden silindiler.

şîʿa’nın resmî devlet mezhebi haline dönüşmesi 
on dördüncü asırda, “ali bin şehâb’ed-dîn-i hemdânî” ve “lûtf’ûl-lâh nişaburî” ile hurûfîliğin kurucusu olan “fadl’ûl-lâh ester-âbâdî” anadolu’da râfızîliğin yayılmasında en etkin rolü oynayan şahsiyetlerin başında gelmektelerdi. sünnî timur hükûmeti’nin varisi olan “şâh-rûh” uygulamaya koyduğu en şiddetli tedbirlere rağmen bu cereyanın önünü almakta bir başarı sağlayamıyordu. sonunda, h. 857 / m. 1453 yılında i̇ran’daki dînî hâkimiyet bilûmum “şîʿa” mezheplerinin üstünlüğü altına girdi. safevî tarikâtı pîri ve ayni zamanda şeyh hâmid hâmid’ûd-dîn-i aksarayî’nin de mürşidi olan hoca âlâ’ed-dîn-i âli’nin devrinde bâtınîlik safev’îyye tarikâtının bünyesine girdi. bunun oğlu olan “şeyh şâh” nâmıyla ünlenen “şeyh i̇brahim” zamanında ise safevi tarikatı’nın mâli yapısı epey güçlenmişti. şiî karakoyunlu hükümdarı cihan şah’ın tehditleri neticesinde i̇brahim’in oğlu şeyh cüneyd devrinde karakoyunlular’ın himâyesi altına giren tarikât, bu yönetimin idaresi altında iken şîʿa’nın “i̇mâmiye-i i̇snâ‘aşer’îyye/onikicilik” mezhebini resmen kabul etmek zorunda kaldı. bilhassâ keyumers’in girişimleri neticesinde rüstemvârlar’ın hâkimiyetleri altında bulunan bölgelerde şiîlik tam mânasıyla resmîyyet kazandı.

şiîler’in kurduğu safevî hükûmeti devrinde anadolu’daki “şîʿa-i bâtın’îyye” hareketleri 
akkoyunlular çökmesi üzerine i̇smâ‘il safevî önce tebriz’i kendisine payitaht edindi ve sonra da buradan i̇ran’ın tamamının fethine başladı. dokuzuncu hicrî asrın şiî’ûl-mezhep mutasavvıfları arasında seçkin bir yere sâhip olan “hoca ahmed hitlânî” ve onun baş müridi olan “seyyid muhammed nûrbahş” safevîler’in ortaya çıkmasında çok mühim gayretler sarfederek başlıca rolü üstlendiler.

nûrbahş’ın mehdi ilân edilmesi hâdisesi 
nûrbahş’ın mehdiliğini ilân ederek büyük bir ihtilâlin çıkmasına sebebiyyet veren “hoca i̇shâk hitlânî” timur’un oğlu “şahrûh” tarafından i’dam edilirken, o sıralarda henüz bulûğ çağına ermemiş bir çocuk olan “nûrbahş” i’dam edilmemişti. şehriyâr köylerinden sulfan’da ikâmet eden, hattâ h. 871 / m. 1467 yılında hindistan’a “mevlâna i̇mad’ed-dîn” adında bir de dâî göndermiş olan “nûrbahş”, h. 889 / m. 1484 tarihine kadar hiç aralıksız şiîlik propagandalarıyla meşgul olmuştu. nûrbahş’ın vefâtı üzerine bütün varını yoğunu ayni dâva uğruna harcayan “şems’ed-dîn muhammed ceylânî lâhcı” yerine geçti. hattâ i̇smâ‘il safevî şiraz’ı feth ettiğinde kendisini ziyâret ederek himmet dualarını almıştı.

nûrbahş’îyye tarikâtı devrinde “şîʿa-i bâtın’îyye” hareketleri 

şiîliği tamim etmekle ünlü “nûrbahş’îyye tarikâtı”, “seyyid kâsım feyiz bahş” tarafından i̇ran’da kuruldu. dokuzuncu hicrî asırda hindistan’a kadar yayılan bu tarikât tamamıyla bâtınî bir simâ arz etmekteydi. bununmüridlerinden keşmir taraflarına dâî olarak atanan “mîr şems’ed-dîn irakî” de tam bir “şîʿa-i bâtın’îyye” mensubuydu. horasan, azerbaycan, i̇ran, irak hudutlarından anadolu’ya giren “nûrbahş’îyye tarikâtı” dervişlerinin gayretleriyle safevîler, hükûmetlerinin temeltaşlarını atmağa muvaffak oldular.

devrin meşhur “şîʿa-i bâtın’îyye” mübeşşirleri 
bu devrin bâtın’ûl-mezhep şairlerinden emîr şahı, sebnervârî ile, i̇mamiye şiası’ndan hasan sebzvârî’nin h. 854 / m. 1450 tarihinde i̇mâm rıza hakkında inşad ettiği medhiyeler sayesinde şöhret kazanan şiîler’den “fahr’ed-dîn evhadi müstevfî”, “i̇bn-i hüssâm”, “baba sevdâî”, “kâtibî”, “nerşizî” ve “nesîmî” müridleri şiî zümrelerin sayılmağa değer mübeşşirleri arasında yer almaktaydılar.

yavuz’un anadolu’da kırk bin safevî’yye taraftarını i’damı 
dokuzuncu hicrî yüzyılın sonlarında i̇smâ‘il safevî’nin şiîliğin “i̇mamiye-i i̇snâ‘aşer’îyye/onikicilik” mezhebini i̇ran’da resmen kabul etmesinden sonra anadolu’nun mezhebî vaziyeti de bir hâyli karışık bir hâle gelmişti. yavuz sultan selim ile safevîler arasında vuku bulan çaldıran muharebesi’ne rastlayan zaman dilimi içerisinde, kararlaştırılmış olan i̇ran seferi sebebiyle safev’îyye yakınlaşmasından doğması olası ihtilâllerin önünü almak için, yavuz’un emriyle kırk bin hatai taraftarı türk de i’dam edilmişti.

safevî – osmanlı siyâsî mücadelesi 

safevi hanedanı doğu ve batısında yer alan sünnî türk devletleri’ne karşı kendi istiklâlini sürdürebilmek için, i̇ran’da şiîliği resmi bir devlet mezhebi şekline sokmağa ve i̇ran’ın çeşitli mıntıkalarında yaşayan sünnîler’e de zorla kabul ettirmeğe mecburdular. siyasi bir maksada yönelik olan bu harekete karşı da, osmanlı devleti’nin sünnîliği şiddetle yüceltmesi ve safevîler’in anadolu ve rumeli’de sürdürmekte oldukları şiddetli şiîlik yanlısı propagandalarına en hâşin şekillerde mukabelelerde bulunması din kisvesi altında gizlenen siyâsî menfaatlere dayalı tarihî zaruretlerden başka bir şey değildi.

osmanlı devleti'nde kızılbaşlık mes’eleleri 

tarihi i̇pek yolunun kara bölümünü kontrol eden ve bu ticareti elinde bulunduran türkmenler’in gittikçe güçlenerek karadeniz ve akdeniz’deki limanlara inmeleri başta osmanlılar olmak üzere ceneviz ve venedikliler'i telaşlandırmıştır. safevî şahı i̇smâ‘il'in daha fazla batıya gelmemesini isteyen osmanlılar çaldıran'da şah i̇smâ‘il'in ordusunu bozguna uğratarak bölgede kesin hâkimiyet sağlamıştır. yükselme ve varlık döneminde sessiz kalan kızılbaşlar, osmanlı devleti’nin duraklama döneminde çiftçilerin vergi sorunları (ekonomik), tımar sistemi’nin bozulması (askerî) ve iyice teokratikleşen yönetim gibi nedenlerle  celâli isyanını başlattılar. bu ayaklanmalar kuyucu murat paşa ve iv. murad gibi padişah ve sadrazamlar tarafından kanlı bir şekilde bastırıldı. osmanlı devleti’nin gerileme döneminde pir sultan abdal’ın bir vali tarafından asılması üzerine sorunlar yeniden baş gösterdi ve sivas bölgesi ayaklanmaya başladı. daha sonra, amasya ve tokat bölgelerinde başlayıp süren ayaklanmalara, tanzimat sonrasında tunceli de katıldı. osmanlı devleti’nin dağılma döneminde dersim ayaklanmaları ile devam eden celali ayaklanmaları türkiye cumhuriyeti’nin kurulmasıyla sona ermiştir.

safevî-kızılbaş i'tikadına tesir eden unsurlar şemâsı

safevî-kızılbaş i'tikadını en güzel bir şekilde yansıtan hatai'nin dizeleri 

من داها نسنه بيلمه زه م men daha nesne bilmezem,

آللاه بير محممد على́دير allah bir muhammed-ali'dir.

اؤزوم غوربتده سالمازام özüm gurbette salmazam,

آللاه بير محممد على́دير allah bir muhammed-ali'dir.

اونلار بيردير، بير اولوبدور onlar birdir, bir oluştur,

يئردن گؤيه نور اولوبدور yerdən göğe nur oluştur,

دؤرد گوشه ده سيرر اولوبدور، dört guşede sır oluştur,

آللاه بير محممد على́دير allah bir muhammed-ali'dir.

ختايى بو يولدا سردير hatai bu yolda sırdır,

سرين وئره نلر ده اردير sırın verenler de erdir,

آيدا سيردير، گونده نوردور ayda sırdır, günde nûrdur,

آللاه بير محممد على́دير allah bir muhammed-ali'dir.

kaynakça 

şiiler
alevilik
alevilikte inanç
safeviye tarikatı