Dağıstan

dağıstan, resmi adıyla dağıstan cumhuriyeti (rusça: республика дагестан/ respublika dagestan), doğu avrupa'nın kuzey kafkasya kısmında, hazar denizi kıyısında bulunan rusya'ya bağlı, özerk bir cumhuriyettir. kuzey kafkasya federal bölgesinin bir parçasıdır ve büyük kafkas dağları'nın kuzeyinde konumlanır. rusya'nın en güneyinde yer alan dağıstan, güney ve güneybatıda gürcistan ve azerbaycan ile, batı ve kuzeyde rusya'ya bağlı cumhuriyetler olan çeçenistan ve kalmukya ile kuzeybatıda ise stavrapol krayı ile sınır komşusudur. mahaçkale, başkenti ve en büyük kentidir. diğer büyük kentleri ise derbent, kizlyar, i̇zberbaş, kaspiysk, buynaksk'tır.

50.300 kilometrekare yüzölçüme ve 30'dan fazla etnik grubun dahil olduğu 3,1 milyonluk bir nüfusa sahiptir. linguistik ve etnik çeşitlilik açısından rusya'nın en heterojen cumhuriyetlerinden biridir. nüfusu büyük çoğunlukla kuzey kafkasya dillerini ve türkî dilleri konuşmakla birlikte rusça, lingua franca işlevi görmektedir.

toponomi 
dağıstan kelimesi türkçe olan dağ kelimesi ile farsça yer/diyar anlamına gelen -stan ekinin birleşiminden oluşmuştur.

dağıstan'ın bazı bölgeleri çeşitli zamanlarda lezgistan, lezgi özerk bölgesi, avarya ve tarkov olarak anılmıştır.

1860 ve 1920 arası dağıstan kelimesi, günümüz dağıstan'ının güneydoğu kısmında yer alan dağıstan oblastı için kullanılmıştı.

bugünkü sınırlarına 1921 yılında, terek oblastı ile birleştirilerek dağıstan özerk sovyet sosyalist cumhuriyeti'nin kurulması ile ulaştı.

resmi dillerine göre dağıstan cumhuriyeti'nin isimleri 

  (respublika dagestan)
  (respublika daġustan)
 avarca (kafkasya dili) (daġistanałul jumhuriyat)
  (dağıstan respublikası)
  (deġestan respublika)
  (daġistanes respublika)
  (dağıstan cumhuriyat)
  (daġusttannal respublika)
  (respublika daġustan)
  (dağıstan respublikası)
  (respublika daġustan)
  (respublika daġustan)
  (daġustan respublika)
  (respublikei doġistu)

i̇dari yapı 
dağıstan, idari olarak kendi idarelerine sahip 41 ilçe (rayon) ve 10 şehre bölünmüş durumdadır.

tarih

i̇lk binyıl 
ms ilk birkaç yüzyıl, albanya, part i̇mparatorluğu'nun bir vassalı oldu ve ardından part i̇mparatorluğuna tamamen tâbî duruma geldi. sasani i̇mparatorluğu'nun ilerlemesiyle i̇mparatorluk topraklarında bir satraplık haline geldi. geç antik dönemde, bölge üzerindeki hakimiyet mücadelesi dolayısıyla sasani i̇mparatorluğu ve bizans i̇mparatorluğu arasında savaşlar yaşandı. süreç içerisinde bölge halklarının görece büyük bir kısmı hristiyanlık ve zerdüştlüğü benimsedi.

5. yüzyılda, sasaniler üstün konuma geldiler ve 6. yüzyılda derbent'de hazar kapıları olarak bilinen bir kale inşa ettiler. aynı süreçte dağıstan'ın kuzey kısmı önce hunlar ardından da avarlarca işgal edildi. sasaniler döneminde güney dağıstan, derbent merkez olmak üzere, pers kültürünün bir kalesi haline geldi ve persleştirme politikası yüzyıllar boyunca uygulandı.

i̇slam'ın etkisi 
persler 664 yılında, derbent'te araplarca yenilgiye uğratıldı. 905 ve 913 yıllarında bölge halkları araplara karşı ayaklanmış olsa da i̇slam, süreç içerisinde önce samandar ve kubaçi gibi kent merkezlerinde ardından ile dağlık bölgelerde benimsendi. 15. yüzyıla gelindiğinde bölgede hristiyan varlığı neredeyse tamamen silindi, yalnızca datuna'da 10. yüzyıldan kalma bir kilise varlığını koruyabildi.

i̇ran ve rusya mücadelesi 
moğol egemenliği aşınırken kaitagi ve tarki'de yeni güç merkezleri ortaya çıktı. erken 16. yüzyılda i̇ran, bölgedeki egemenliğini pekiştirdi ve kesintilere uğrasa da 19. yüzyıla kadar egemenliğini sürdürdü. 16. ve 17. yüzyılda gelenekler kodifiye edildi ve dağlı topluluklar (cemaatler) önemli ölçüde özerklik elde ettiler.

ruslar'ın bölgedeki ilk hakimiyeti, 18. yüzyılda büyük petro döneminde dağıstan kıyılarının 1722-1723 rus-i̇ran savaşı sonucu ilhakı ile gerçekleşti. ancak ilhak edilen yerler 1735 gence andlaşması ile tekrar safevîler'e bırakıldı.

1730 ila 1740'ların başlarında, dağıstan'da kardeşinin öldürmesinin ardından büyük i̇ran hükümdarı ve askeri deha nadir şah bölgeyi tamamen ele geçirmek maksadıyla uzun bir sefer düzenledi. başlarda önemli kazanımlar elde etse de nihayetinde lezgilere karşı kritik birkaç savaşı kaybedip geri çekilmek zorunda kaldı.1747'den itibaren dağıstan'ın i̇ran egemenliğindeki kısmı, merkezi derbent'te bulunan derbent hanlığı üzerinden idare edildi. 1796 i̇ran seferi ile rusya, derbent'i ele geçirdi. ancak rusya iç karışıklıkları dolayısıyla bölgenin tamamından çekilmek durumunda kaldı ve bölgede i̇ran egemenliği yeniden tesis edildi.

rus egemenliği güçleniyor 
1806 yılında derbent hanlığı kendi isteğiyle rusya'nın egemenliğine girdi ancak bu egemenlik 1804-1813 rusya-i̇ran savaşı sonuna kadar i̇ran tarafından resmen tanınmadı. 1813'te rusya'nın savaştan zaferle çıkmasıyla i̇ran, güney dağıstan ve onun başkenti olan derbent ile birlikte kafkasya'daki diğer büyük topraklarını da gülistan andlaşması ile rusya egemenliğine terketmek zorunda kaldı. 1828 tarihli türkmençay andlaşması ile rusya'nın dağıstan üzerindeki egemenliği pekişti ve i̇ran askeri denklemin dışında kaldı.

emperyal rusya'ya karşı ayaklanmalar 
fakat rus idaresi dağlıları hayal kırıklığına uğrattı ve öfkelendirdi. ağır vergiler, müsadere ve mahaçkale gibi kale inşaları; dağlıları, gazi muhammed (1828-32), gamzat-bek (1832-34) ve şamil (1834-59) önderliğindeki müslüman kafkasya i̇mamlığı'nın altında ayaklanmaya itti. bu ayaklanmalar sonucu kafkasya savaşı 1864'e kadar sürdü. dağıstan ve çeçenistan, 1877-1878 rus-türk savaşı'ndan yararlanarak emperyal rusya'ya karşı son kez ayaklandı.

sovyet dönemi 
21 aralık 1917'de i̇nguşetya, çeçenistan, dağıstan ve kalan tüm kuzey kafkasya, rusya'dan bağımsızlıklarını ilan etti ve "kuzey kafkasya'nın birleşik dağlıları"(ayrıca kuzey kafkasya dağlık cumhuriyeti olarak da bilinir) adında tek bir ülke altında birleştiler ve dünyadaki büyük güçlerce de tanındılar. başkenti buynaksk'a taşıdılar. kurulan devletin ilk başbakanı olan tapa chermoyev, çeçen bir devlet adamıydı. i̇kinci başbakan ise ülkenin anayasasını da yazan i̇nguş devlet adamı vassan-girey dzhabagiev'di. bolşevik devrimi'nden sonra osmanlı orduları azerbaycan ve dağıstan'ı ele geçirdi ve bölge, kısa ömürlü kuzey kafkasya dağlık cumhuriyeti'nin bir parçası haline geldi. beyaz ordu ve yerel milliyetçilerle üç yıldan fazla savaştıktan sonra bolşevikler zafer kazandılar ve dağıstan özerk sovyet sosyalist cumhuriyeti'ni 20 ocak 1921'de ilan ettiler. sovyetler'in dağılma sürecinde dağıstan kendini bir cumhuriyet olarak ilan etti ancak egemenlik talebinde bulunmadı.

sovyet sonrası dönem 
1999 ağustos'unda çeçenistan'dan şamil basayev ve hattab'ın liderlik ettiği i̇slamcı bir grup, bağımsız dağıstan i̇slam cumhuriyeti'ni kurmak maksadıyla dağıstan'ı işgal girişiminde bulundu. i̇şgalciler yerel halktan destek bulamadılar ve rus askerince geri püskürtüldüler. bu eyleme cevap olarak rusya, sonraki yıl çeçenistan'ı tekrar yeniden işgal etti.

siyaset 
halkın meclisi olarak adlandırılan dağıstan parlamentosu tek kanatlıdır ve doğrudan, dört yıl için seçilen 72 temsilciden oluşur. halkın meclisi, dağıstan'ın en üst düzey yasama organıdır.

dağıstan anayasası, 10 temmuz 2003'te kabul edilmiştir. anayasaya göre en üst düzey yürütme organı olan devlet konseyi on dört etnik grubun temsilcilerinden oluşur. devlet konseyi üyeleri, dağıstan anayasal meclisi tarafından dört yıl için atanır. devlet konseyi hükûmet üyelerini atar. başkan, rusya devlet başkanınca aday gösterilir ve halk meclisi'nce onaylanır.

devlet konseyi'nde temsil edilen etnik gruplar; avarlar, durginler, kumuklar, lezgiler, laklar, azerbaycanlılar, tabasaranlar, ruslar, çeçenler, nogaylar, agullar, rutullar, sahurlar ve tatlardan oluşur.

1987'den 2006 yılına kadar magomedali magomedov tarafından ifa edilen devlet konseyi başkanlığı eskiden en üst düzey yürütme göreviydi. magomedov, sovyet döneminden gelip rusya federasyonu döneminde de iktidarını koruyabilen, üç dönem üstüste seçim kazanabilen çok az sayıda liderden biridir. 20 şubat 2006'da halk meclisi, devlet konseyi başkanlığı görevine son verdi ve devlet konseyi'ni dağıttı. rusya devlet başkanı vladimir putin, yeni ihdas edilen başkanlık görevi için halk meclisi'ne mukhu aliyev'in adaylığını sundu. aliyev'in adaylığı halk meclisi tarafından kabul edildi ve mukhu aliyev cumhuriyetin ilk başkanı oldu. 20 şubat 2010'da aliyev'in yerine magomedsalam magomedov başkan oldu. magomedov'un ardından başkanlık görevi ramazan abdulatipov tarafından 2013-2017 yılları arasında yerine getirildi. 3 ekim 2017 itibarıyla devlet başkanı vladimir vasilyev'dir.

coğrâfî konumu 
rusya federasyonu'nun avrupa'daki kesiminin güneyinde yer alan dağıstan, kafkas dağları'nın kuzey yamacının en doğu ucundan 50.278 km² bir alanı kaplar. güney ve batısı güton dağında 3646 metreye, bazardyuzu (pa dağı'nda da 4480 metreye ulaşan kafkas dağları'nın ana doruk hattıyla çevrilidir. doğusunda hazar denizi, kuzeyinde kalmuk özerk cumhuriyeti, batı ve kuzeybatısında çeçenistan ve kuzey kafkasya, güneybatısında gürcistan ve güneyinde de azerbaycan yer alır.

dağıstan doğudan batıya 200, kuzeyden güneye 400 kilometre kadar bir uzunluğa sahiptir. başkenti mahaçkala'dır. diğer önemli şehirler derbent, kızılyar, i̇zberbaş ve buynak'''tır.

 coğrafî yapısı ve iklimi 

dağıstan adı bir kavmi değil, coğrafi-topoğrafik bir anlam ifade eder. rusça'da da 'dağlar ülkesi' anlamında "strana gor" ifâdesi kullanılmaktadır.

dağıstan coğrafi açıdan beş bölgeye ayrılır; birinci bölgede kafkas dağları ve dağıstan iç platosu yer alır. dağlar arasından hazar denizi'ne akan sulak, samur ve kurak gibi ırmaklar buralarda derin vadi ve uçurumlar meydana getirmiştir. kafkas dağları'nın genellikle güneye bakan yamaçlarında yağış çok azdır. bu yüzden bazı bölgelerde bitkisel hayat yoktur. i̇kinci bölge, birinci bölgenin kuzeyinde yüksekliği 920 m'ye ulaşan ve çıkıntı tepelerinden oluşan ikinci bir dağ kuşağından ibarettir. bu bölge kuzey ve kuzeybatıdan esen rüzgarlar sebebiyle oldukça yağışlı olup, sık ormanlarla kaplıdır. dağlar ile hazar denizi arasında kalan dar kıyı düzlüğü üçüncü bölgeyi oluşturur. dar boğazlardan çıkıp yayılan ırmaklar tarafından kesilir. petrol ve doğalgaz yatakları barındıran bu ovanın genişlediği yerde başlayan dördüncü bölge alçak ve bataklık ovalar ile terek ırmağı deltasından oluşur. deltanın hemen ilerisinde uzun ve kumluk agragan yarımadası başlar. son olarak terek'in hemen kuzeyinde kumullarla kaplı nogay bozkırları beşinci bölgeyi oluşturur. bu bölgenin iklimi ise sıcak ve kuru olup, bitkisel hayat yarı yarıya çöl özellikleri gösterir.

dağıstan'ın başlıca ırmakları, gazi kumuk, kara, avar ve andi koysu'' akarsularının birleşmesinden oluşan ve mohaçkale'nin kuzeyinde hazar denizi'ne kavuşan sulak, daha kuzeyde çeçenistan'dan gelen terek, güneydoğu istikametinde akarak aynı şekilde hazar'a kavuşan samur'dur. genellikle dağlara paralel olarak akan bu ırmaklar 1.000 metreye varan derinlikte ve genişlikte kanal ve mecralar oluşturarak, dağıstan'ın yerşekillerinin oluşmasında önemli rol oynarlar.

dağıstan'ın iklimi genel olarak sıcak ve kurudur. alçak kesimlerde ortalama sıcaklık ocak ayında sıfıırın altında 3 ile 6 derece arasında seyretmekte, temmuz ayında ise 23 dereceye kadar ulaşmaktadır. dağıstan'ın kuzey kısmını teşkil eden sulak-terek-kuma düzlüğü, ülkenin en yüksek yeri olup, 26 metreyi geçmeyen ve denize doğru gittikçe alçalan, susuz ve kıraç bir bozkırdan ibarettir. bu bölgenin sahil boyu, yılın belli zamanlarında su altında kalır ve nüfûs yoğunluğu çok düşüktür.

kuma ile terek arasında birçok tuz gölü ve bataklık vardır. terek ile sulak arasında yer alan ve kumsallarda kaybolan aktaş, yarıksu, yamansu ve aksay çaylarından günümüzde tarım alanı olarak yararlanılmaktadır. sahil boylarına nispeten yüzeyi biraz yüksek olan kuzeybatı bölgeleri hariç olmak üzere, bu düzlüğün iklimi son derece kurudur. düz, ırmaktan ve ormandan mahrum, yağmursuz ve kuzey rüzgarlarına açık olan daha kuzeydeki bölgede sıcaklık yazın 40 derecelere kadar çıkmakta, kışın ise sıfırın altında 40 dereceye kadar düşebilmektedir.

tarım, terek boyunda ve yapay sulama yöntemi ile güneybatı kısmında yapılır. diğer kısımlarda çeşitli türk boyları göçebe halinde yaşar ve hayvan beslerler. sahil boyunda ise balıkçılık ile uğraşılır.

dağıstan doğal zenginlikler bakımında verimli bir bölgedir. dağlık bölgenin bitki örtüsü, vadilerde ve kanyonlarda yaprak döken ormanlardan, yüksek tepelerde çam ve huş ağacı ormanlarından ve ağaç sınırının üstünde de alp çayırlarından oluşur. tepe yamaçlarında yer yer çöl bitkisiyle kesintiye uğrayan sık yaprak döken ormanlar bulunur. alçak yamaçlarda seyrek esmer toprak alanlarıyla bölünen verimli kestane rengi topraklar egemendir. hazar denizi kıyılarında ise tuzlu bataklık topraklar yaygındır.

nüfûs yapısı 
dağıstan'ın nüfusu 14 ekim 2010 itibarıyla 2.910.249'dur. türk halkları olan kumuklar, azeriler ve nogaylar nüfusun % 21'ini oluşturmaktadır.

nüfusun çok hızlı artış sürecine girmesi şaşırtıcıdır, zirâ ülkedeki ruslar ve dağ yahudileri göç etmektedirler. özellikle rusya ve i̇srail'e büyük bir göç olmaktadır.

ruslar'ın toplam nüfusa oranı % 4'e düşmüştür. bu azalmaya karşılık nüfus artış hızının sürmesindeki en önemli sebep, 1990'lı yılların başından beri eski sovyet toprakları üzerindeki bütün cumhuriyetlere zamanında çoğu ekonomik sebeplerden göçmüş bulunan dağıstanlılar'ın yeniden kendi ülkelerine dönmeleridir. rusya, ukrayna ve orta asya cumhuriyetleri dağılmayı izleyen yıllardan beri çeşitli sebeplerle onları kendi sınırlarının içlerine çekilmeye zorladılar.

gerçekte dağıstan, hazar denizi'nin ince kıyı şeridi toprağı dışında pek de verimli olmayan bir ülkedir. halkın % 99,9'u okuma yazma bilmekte ve neredeyse tamamı 2'den fazla dili en iyi şekilde konuşabilecek şekilde bilmektedir. dağıstan'ın nüfus artış hızı, rusya cumhuriyeti genelinde ilk sırada yer almaktadır. bu artış hızı korunduğu ve ülke dışındaki insanları yurtlarına geri dönmeyi sürdürdükleri takdirde dağıstan nüfusu 2050 yılında altı milyonu yakalayacaktır. mahaçkala, hasavyurt, buynakski, kaspiski, kızılyar, i̇zberbaş ve derbent ülkenin önemli şehirlerindendir. dağıstan'ın kuzeyi ve doğusundaki düzlük bölgelerde türk kavimleri, ülke geneline egemen olan dağlık ve plato yerleşimlerinde ise kafkas kökenli etnik gruplar yaşamaktadır.

din 
2012 yılındaki bir ankete göre dağıstan nüfusunun %83'ü kendisin müslüman olarak tanımlamaktadır.

ekonomi 
petrol üretimi, mühendislik, kimya, makine yapımı, tekstil, işlenmiş gıda sanayi, kerestecilik, dağıstandaki büyük endüstrilerdendir. rusya'daki petrol yataklarının büyük bir kısmı dağıstan, çeçenistan, i̇nguşetya, stavropol kray ve krasnodar kray'ın yer aldığı kuzey kafkasya'dadır. dağıstan'daki petrol yatakları, dar kıyı bölgelerinde bulunmaktadır. dağıstan petrolü yüksek kalitededir ve diğer bölgelere de dağıtılmaktadır. dağıstan'ın doğal gaz üretimi ise büyük oranda iç talebi karşılayacak düzeydedir. küçükbaş ve büyükbaş hayvancılık, tahıl ekimi, bağcılık, şarap yapımı gibi birçok çeşidi içeren ziraî faaliyetler söz konusudur. endüstriyel ürünlerin değer bazında %20'sini mühendislik ve metal işleme endüstrileri temin ederken, tüm endüstri işçilerinin %25'i de bu dallarda çalışmaktadır. hidroelektrik güç endüstrisi hızlı bir şekilde gelişmektedir. sulak nehri üzerinde hidroelektrik enerji sağlayan 5 adet enerji santrali yer almaktadır. dağıstan'ın potansiyel hidroelektrik enerji kaynaklarının toplam 4,4 milyar kw olduğu tahmin edilmektedir. dağıstan gelişmiş bir taşımacılık sistemine sahiptir. başkent mahaçkale, demiryolu vasıtasıyla moskova, astrahan ve bakü'ye bağlanmaktadır. ayrıca moskova-bakü demiryolu hattı da dağıstan'dan geçmektedir.

dağıstan, hazar deniz'indeki 3 önemli limandan birine sahiptir. bu liman yalnızca batı'ya giden mallar için aktarma noktası işlevi görmesi ve türkmenistan ile i̇ran'a yolcu taşımacılığı için kullanılması dolayısıyla büyük bir liman değildir.

dağıstan, kalkınma için gereken koşullara sahip olmakla birlikte 2006 itibarıyla piyasa ekonomisine geçiş için başlangıç adımının cılız olması ve ayrıca yaygın yolsuzluk olayları, bölgeyi kayıtdışı ekonomiye ve rusya'dan gelecek desteklere muhtaç kılmıştır. karaborsacılık ve klan bazlı ekonomik düzenle birleşen yolsuzluk, dağıstan'da diğer post-sovyet ülkelerine göre çok daha yaygındır.

2011 yılında rostelekom, dağıstandaki veri ağını geliştirmek için 40 milyon ruble harcayarak fiberoptik iletişim bant genişliğini 2.5 gbit/s'ye yükseltmiştir.

ayrıca bakınız 

 şeyh şamil
 kafkas i̇slam ordusu
 bakü muharebesi (1918)

kaynakça 

 
kafkasya