Vietnam Savaşı

vietnam savaşı veya i̇kinci çinhindi savaşı, doğu bloku ülkeleri olan kuzey vietnam, çin ve sovyetler birliği ile abd ve abd destekçisi anti-komünist güney vietnam arasında yaşanan savaştır. kore savaşı'ndan sonra soğuk savaş'ın ikinci sıcak çatışması olmuştur. abd, 1963-1973 yılları arasında savaşa dâhil olmuş ve 60.000 kadar asker kaybetmiştir. abd kamuoyu, savaşa girilmesini sorgulamış ve savaştan sonra anti-amerikancılık yükselmiştir.

abd ordusu savaş sırasında işkence, tecavüz, toplu infaz, sivillerin öldürülmesi ve kimyasal silah kullanmak gibi pek çok savaş suçu işlemiştir.

viet minh'in kuruluşu 
çinhindi; i̇ngiliz ve fransız sömürgesiydi. iii. napolyon döneminde fransızlar annam, kamboç, koşen ve öteki bazı bölgeleri ellerine geçirmişler ve bu arada hindistan ve birmanya yoluyla çinhindi'ne giren i̇ngilizlerle mekong'da çatışmışlar ve sonunda bu akarsuyu sınır yapmışlardır.

ii. dünya savaşı'nda çinhindi, japonya'nın eline geçti. bu devlet, 1945 yılında yenileceğini anlayınca buradaki milliyetçi duyguları körüklemiş ve bölge halkını silahlandırmıştır. çinhindi'nde üç bağımsız devletin (vietnam, laos ve kamboçya) kurulduğunu ilan ederek vietnam'ı i̇mparator bao dai'nin yönetimine bırakmıştır.

1945 yılında fransız çinhindi'ne gelen ilk birlikler i̇ngiltere'ninkilerdi. bunlar saygon'a geldiklerinde durumu karışık buldular. çünkü, milliyetçi gruplar savaş sonu düzensizliğinden yararlanarak denetim kurmak için çaba gösterirken, 1946 yılının sonuna gelindiğinde "hür fransa"ya bağlı birlikler de bölgedeki fransızların hayatını korumak için mücadeleye başlamışlardı.

truman ve vietnam 
truman domino teorisi uyarınca vietnam'da komünist bir iktidarın çevre bölgelere sıçrayacağını düşünerek bunu engellemek istemiştir. truman'ın başkan olduğu dönemde, fransızlar vietnam'da hâkim durumdaydı ve ho chi minh liderliğindeki komünistlere karşı savaş vermekteydiler. abd ise fransa'ya cephane yardımında bulunuyordu.

eisenhower ve vietnam 
dwight eisenhower döneminde fransızlar vietnam'dan çekilmişti ve vietnam'da komünistler ve milliyetçiler arasında iç savaş vardı. abd de fransa vietnam'dan çekilince, birleşmiş milletler'le beraber, 17. paraleller sınır olmak üzere kuzey ve güney olarak ikiye ayrılmasını sağlamıştır. o dönemde eisenhower'ın politikası barışçıl yollarla çözüldü. eisenhower, başkanlığı döneminde her zaman barışçıl bir politika yürütmüştür; öte yandan vietkong (komünist gerillalar) güneye saldırınca bölgeye asker göndermiş ancak bu askerler sadece güney askerlerini eğitmek amacıyla orada bulunmuş, herhangi bir mücadeleye girmemişlerdir. john f. kennedy döneminde asker sayısı 16 bini aşmış ancak yine mücadeleye girmemişlerdir. başkan lyndon baines johnson ve richard milhous nixon döneminde mücadeleye girmiştir.

seato'nun kurulması 
dünyadaki birçok yerde, ii. dünya savaşı sonrasında ortaya çıkan alt-bölgesel örgütlerin büyük çoğunluğu ise, sıkı iki kutuplu sistemde batı blok lideri abd’nin, doğu blok lideri sscb’yi çevreleme politikası doğrultusunda oluşturulmuşlardır. 1949 nato, 1954 balkan i̇ttifakı, 1955 bağdat paktı örgütleri ile müttefiklerden bir hat oluşturma yolundaki stratejinin uzak doğu ayağını da, 1954 yılında kurulan güneydoğu asya antlaşması teşkilatı (seato) oluşturmuştur.

tırmanma 

vietnam'ın 20. yüzyıl tarihinin otuz senesinde savaş hüküm sürdü. komünistlerin fransız koloni kuvvetlerine karşı 1945'te başlattıkları mücadele,  saygon ve ülkenin tamamının kontrolünün 1975'te ellerine geçmesine dek sona ermedi. kuzeyde mevzilenmiş komünist güçler, komünist lider ho şi minh liderliğinde 1954 yılında fransızları bozguna uğrattılar. ülke, yapılan anlaşmalarla komünist kuzey ve amerikan yanlısı güney olmak üzere ikiye bölündü, arada askerden arındırılmış bir bölge vardı. kalıcı bir çözüm için ülke çapında seçim sözü verildi ama bu asla gerçekleşmedi. beş yıl içinde komünistler, güneyde gerilla savaşı başlattılar.

1964 brinks hotel bombalı saldırısı sonrası abd başkanına bombalama seçeneği sunulsa da başkan bunu reddetti, fakat 1965 yılında kuzey vietnam devriye botlarının tonkin körfezi'nde seyretmekte olan amerikan savaş gemisi 'maddox'a ateş açmış olmaları gerekçe gösterilerek amerika da  kuzey'i bombalamaya başladı. bu saldırı sadece kuzey'i bombalamak gibi bir avantaj sağlamakla kalmadı, abd kongresi'nin, başkan'a yeni yetkiler veren 'tonkin körfezi kararnamesi'ni onaylamasını da sağladı. buna göre, amerikan başkanı saldırganları püskürtecek ve yayılmasını engelleyecek her türlü yetkiyle donatılmış bulunuyordu. amerika'nın vietnam savaşındaki komploları bundan ibaret değildi. kasım 1963'te güney vietnam devlet başkanı diem askeri bir darbe sırasında öldürüldü. bu cinayetin abd istihbarat örgütü cia tarafından işlendiği iddia edildi.

komünistlerle savaşmak üzere bölgeye yüz binlerce amerikan askeri gönderildi. bu, nihayetinde pahalı ve başarısız olacak, sivil huzursuzluğa ve uluslararası şaşkınlığa yol açacak bir süreçti. amerika birleşik devletleri bilhassa domino teorisine dayanarak komünizmin yayılacağı yönündeki soğuk savaş kaygısıyla hareket etmişti.

vietnam savaşı çok çetin geçtiği kadar iki tarafın da birbirine acımadığı bir savaş olarak akıllara kazınmıştır. vietkonglar akla gelebilecek her türlü işkenceyi ele geçirdikleri amerikan askerlerine yapmaktan geri kalmamış, keza amerikan askerleri de yakaladıkları vietkonglar'ı diri diri helikopterle alçaktan (ölümleri geç ve can çekişerek olsun diye) atmışlardır. aynı şekilde güney kore askerleri de tecavüz ve katliam gibi savaş suçları işlemiş ve lai dai han adı verilen melez çocukları bırakmışlardır. toplu halde yapılan işkenceler, insanları canlı canlı yakmalar, biyolojik saldırılar,  napalm bombaları, köy baskınları, toplu cinayetler ve yağmalar sıradan hale gelmiştir.

abd'den 19.000 km uzakta cereyan eden savaş, televizyon sayesinde amerikalıların oturma odalarına taşınmıştır. savaş görüntüleri olarak ölen, yaralanan, acı çeken asker görüntüleri, savaş sırasında mağdur olan sivil halkın durumu, özetle kan ve gözyaşı, insanları savaştan soğutmuş ve böylece abd kamuoyunun savaşa olan desteği her geçen gün azalmıştır. zaten, 1960'lardan itibaren vietnam savaşı yaygın halk muhalefetini ortaya çıkartmış ve amerikalı gençler arasında haksız bir savaşa karşı bir duruş ortaya çıkmıştı. 1970’lere gelindiğinde ise nüfusun %60'ı savaş karşıtı olmuştur.

ülkenin dağlık orta bölgelerinde bir kasaba olan buon ma thuot'nın ele geçirilişiyle savaşın kaderi değişmiş ve kuzey vietnam güçleri iyice güçlenmiş ve moral kazanmış ve nihayet iki ay sonra 30 nisan 1975 tarihinde güney'in başkenti olan, o zamanki adıyla saygon'a girmiştir. (saygon artık vietnam'ının kurucusu ho şi min'in adını taşımaktadır).

'vietnam savaşı' uzun ve kanlı bir savaş oldu. hanoi hükümeti, 21 yıl süren çatışmalarda kuzey ve güney'de toplam dört milyon sivil ile bir milyondan fazla komünist savaşçının hayatını kaybettiğini söylemiştir. abd'nin verilerine göre ise, 220 ile 320 bin güney vietnamlı asker ile 60 bin amerikan askeri öldü ya da kayboldu.

ho şi minh anılarında savaş yıllarını ve sonuçlarını şu şekilde anlatır:

sonuçları 
vietnam 1,5 milyon yurttaşını ve zehirlenme sonucu topraklarının 3'te birini kaybetmesine rağmen savaştan galip çıktı. amerikalılar ise bölgede 58 bin ölü bırakırken, savaş sonrası vietnam'dan ülkelerine dönen askerlerin önemli bir kısmı da intihar ederek yaşamlarına düşman kurşunlarıyla değil de kendi elleri ile son verdiler. amerika ayrıca savaş boyunca, çoğunluğu uçaksavar ateşiyle düşürülen 10 bine yakın hava aracını yitirdi. buna karşılık kuzey vietnam'ın kaybı 150 civarındaydı. vietnam savaşının başlangıcında çin-sovyet ilişkilerinin düzeleceği varsayılıyordu. fakat algı farklılıkları ilişkilerin daha da bozulmasına sebep olmuştur. sovyet-çin farklılıklarının derinleşmesi, çok kutupluluğu güçlendirerek yumuşama sürecinin hızlanmasına sebep olmuştur. böylece, abd'nin vietnam'ı bölme planı suya düşerken, kuzey vietnam ve güney vietnam 1975 yılında birleştiler.

i̇lgili filmler 
 hearts and minds (film) (1974)
 coming home (1978)
 deer hunter, (1978)
 apocalypse now, (1979)
 rambo i̇lk kan (1982)
 missing in action (1985)
 müfreze, (1986)
 full metal jacket, (1987)
 günaydın vietnam (1987)
 casualties of war, (1989)
 doğum günü dört temmuz, (1989)
 jacob's ladder (1990)
 forrest gump (1994)
 tigerland, (2000)
 path to war (2002)
 bir zamanlar askerdik (2002)
 şafak harekatı (2006) 
 the veteran (2006)
 across the universe, (2007) 
 tunnel rats (2008)
yakın tehlike (2019)

ayrıca bakınız 
 my lai katliamı
 kim phuc
 amerika birleşik devletleri'nin vietnam savaşı'na katılmasına muhalefet

kaynakça