Hun İmparatorluğu

bu madde avrupa'da faaliyet gösteren hun i̇mparatorluğu hakkındadır. çin kaynaklarında geçen göçebe hun topluluğu için hiung-nu maddesine ve "hunlar" kavramı için hunlar maddesine bakabilirsiniz.

batı hun i̇mparatorluğu ya da avrupa hun i̇mparatorluğu, 376 yılında başlayan çeşitli akınlarla avrupa'daki hun etkisinin artmasının kuruluşuna zemin hazırladığı, 434 ile 469 yılları arasında hüküm süren hun kavimlerinin birleşmesi ile oluşmuş bir bozkır konfederasyonu.

350 yılında avrasya steplerinden batı yönüne hareket ederek; dönemlerine göre gelişmiş silah ve donanımları, yüksek hızları ve savaş taktikleriyle diğer kavimleri sürerek ya da egemenlik altına alarak doğu avrupa'nın büyük bir kısmını işgal etmiş hunlar, 434 yılında attila altında birleşerek yaklaşık 35 sene boyunca sürecek bir konfederasyon kurmuşlardır. hunların baskısıyla oluşan bu hareketlilik avrupa'nın sosyal, kültürel, demografik yapısını değiştiren ve bugünkü yapısının temellerini oluşturan kavimler göçü'nün başlamasında ve batı roma i̇mparatorluğu'nun yıkılmasında önemli bir etken olmuştur.

kökenler

hunların kökeni ve  diğer eski antik topluluklar ile ilişkileri hala kesinlik kazanminevtınsıdhekonudur. akademisyenler hunların kökenlerini orta asya'ya dayandırmakla beraber hangi kavimden türedikleri konusunda ortak bir fikre sahip değillerdir. klasik kaynaklar hunları 370 yılı civarında avrupa'da birden ortaya çıkan bir kavim olarak tanımlamaktadır. orijinal çin kaynaklarına göre hunların kökenlerinin türk olduğu yönünde deliller öne sürülmektedir aynı zamanda avrupa'da ilk kez devlet kuran türk kavmi daha sonraki adıyla hun türkleri olarak gösterilmektedir  pek çok romalı yazar hunların köklerini diğer bozkır göçebe toplumları ile bağdaştırmaya çalışmışlardır. romalı yazarlar aynı zamanda hunların avrasya stepleri olarak adlandırılan bölgeden kırım'a gelerek gotlar'a saldırmalarını konu alan hikâyelerden bahsetmektedirler. jordanes'in getika eseri gotların hunları kötü ruhların ve cadıların soyundan gelen bir halk olarak gördüklerini belirtmiştir

hiung-nular ile ilişkileri

joseph de guignes ilk defa 18. yüzyılda 4. ve 5. yüzyılda yaşamış avrupa hunları ile m.ö. 3. yüzyıl ile m. s. 2 yüzyıl arasında çin ve moğolistan'da yaşamış hiung-nu halkı arasında kökensel bir bağ olduğu iddiasını öne sürmüştür. i̇lerleyen yıllarda hiungnuların (türk tarih literatüründe büyük hun i̇mparatorluğu) kuzey kolunun çin ile yaptıkları savaşı kaybetmelerinden ötürü kuzey batıya göç etmesi ve avrupa hunlarının kısmen de olsa göç eden bu halkların kökensel, kültürel ve genetik açıdan bir devamı olduğu fikri yaygınlaşmaya başladı. dönemin çin kaynaklarına dayandırılan bazı görüşlere göre de, hiung-nu halkının devamının, 3. yüzyıla kadar süren batı hun ve doğu hunlar olduğu, sonrasında da 375 yılından itibaren asya'dan doğu avrupa topraklarına kadar gelip avrupa hunlarının temelini oluşturduğu iddia edilir. hatta, avarlar, bolgarlar (ön bulgarlar) ve hungarların (macarlar) da aynı kökenden geldikleri iddialar arasındadır. akademisyenler aynı zamanda eftalitlerin (ak hunlar) ve kidarite krallığı'nı kuran (kızıl hunlar da denen) kidaritlerin de hunlar ile akraba bir kavim olduğunu düşünmeye başlamışlardır.

otto j. maenchen-helfen bu geleneksel fikrin birincil kaynak olarak arkeolojik bulgulara dayanmak yerine yazılı kaynaklara dayandığı gerekçesini öne sürerek güvenilmez olduğunu savunan ilk kişi olmuştur. maenchen-helfen'in çeşitli çalışmaları sonucunda xiongnu ve hunların aynı kavim veya aynı ataya sahip olan akraba kavimler olması fikri tartışmalı bir konu olmaya başlamıştır. buna ek olarak daha önce hunlar ile bağdaşlaştırılmış eftalitlerin (akhunlar) ve kidarite krallığı'nın da hunlardan farklı bir kavim olduğuna dair çalışmalar yürütülmüştür. walter pohl ise hiçbir savaşçı bozkır konfederasyonunun etnik olarak tek bir milletten oluşmadığını, tarihte görülen farklı gruplarca kurulmuş benzer isimli devletlerin bu isimleri ismin prestiji yüzünden seçtiklerini veya diğer devletler tarafından kan bağına bakılmaksızın sadece geldikleri yer veya yaşayış tarzları yüzünden onlara bu isimlerin verildiklerini söylemiş ve hiung-nular, akhunlar ve avrupa hunları arasında tam bir köken ya da kan ilişkisi olmadığını savunmuştur.

diller  

5. yüzyılda yaşamış ve attila ve hun i̇mparatorluğu'nu ziyaret etmiş romalı tarihçi ve diplomat priskos'un çalışmaları avrupa hun i̇mparatorluğu'nun çok uluslu olduğunu ve hunca'nın gotlar gibi devleti oluşturan diğer kavimlerin dilleri ile beraber konuşulmuş olduğunu ortaya koymaktadır.. hunca hiçbir metin veya tam cümle günümüze ulaşmamış olduğundan ötürü dil hakkındaki yazılı kaynaklar neredeyse tamamen yunan ve roma kaynaklarında geçen özel isimlerden oluşmaktadır. günümüzde hun dil hakkında sahip olunan kaynakların çok az olması nedeniyle sınıflandırılmasının neredeyse imkânsız olduğu düşünülmektedir.

günümüzde özel isim olmayan sadece 3 adet hunca sözcük ulaşmıştır. bu kelimelerden medos bal şarabı, kamos arpa içeceği, strava ise cenaze kutlaması anlamına gelmektedir ve etimolojik olarak hepsi hint avrupa dilleri kökenlidir. bu kelimelerin slav, cermen veya i̇rani kökenli olabilecekleri düşünülmektedir. bazı akademisyenler bir cermen dili olan gotça'nın da hun i̇mparatorluğunda hunca ile beraber lingua franca statüsünde konuşulmuş olabileceğini savunmaktadırlar. maenchen-helfen medos ve kamos kelimelerinin  ve attila, bleda, laudaricus, onegesius, ragnaris ve ruga gibi hunca özel isimlerin büyük olasılıkla cermen dili kökenli olduğunu belirtmiştir.

karl heinrich menges ve omeljan pritsak gibi bazı tarihçiler huncadaki özel isimlerden ve etnolojik nedenlerden yola çıkarak dilin olası kökenlerinin moğolca veya türki dillere yakın olduğunu belirtmişlerdir. pritsak 33 hunca özel ismi analiz etmiş ve dilin türki olmadığını ancak ön bulgarca ve yakutça gibi türki dillere daha yakın olmak üzere türki diller ve moğolca arasında bulunan bir dil olabileceğini iddia etmiştir. denis sinor ve hyun jin kim de, kaynak azlığı nedeniyle dilin sınıflandırılmasının çok zor olduğunu belirtmekle beraber aynı sonuca ulaşmış ve en azından yönetici kesimin bir kısmının türki kökenli olduğunu iddia etmişlerdir.

lajos ligeti ve edwin g. pulleyblank gibi akademisyenlerse yenisey dilleri dil ailesine mensup ketçe gibi sibirya dillerinin hunlar'ın ve hiung-nu'ların dilleri ile akraba olduğu veya dillerinin temelini oluşturduğunu savunmuşlardır. hyun jin kim 2013 yılında hunların, çağatay hanlığı'nda da görülmüş olan, orijinal olarak bir yenisey dili kullanırken dingling ve tiele halkları tarafından asimile edilerek ön bulgarca kullanmaya başlamış olabileceğini bildirmiştir.

bu teoriler dışında dilin ural dilleri'ne ait olduğu ve macarlar'ın hunların soyundan geldiği gibi teorilerde mevcuttur.

tarihçe

kuruluş 

352 yılında kama tarkan avrupa hun i̇mparatorluğunu kurdu ve yönetimi 370 yılına kadar elinde bulundurarak hazar ve çevresinde önemli bir güç haline gelerek hakimiyet alanını batıya doğru ilerletti. geçen 18 yıl, hazar bölgesinde yaşayan hunların teşkilatlanmasını ve devlet düzenine geçmesini sağladı. 4. yüzyılın ortalarında aral gölü ile hazar denizi'nin kuzeyindeki alan ülkesini ele geçirdikten sonra, 374 yılında balamir komutasında i̇dil nehri kıyılarında görünmüşler, karadeniz'in kuzeyindeki düzlüklerde yaşayan ostrogotlar'ı ve vizigotlar'ı yenilgiye uğratmışlardır. 375 yılında ostrogotlar ve vizigotlar, hunlar'ın saldırılarından dolayı batıya doğru yönelmişlerdir. böylece kavimler göçü başlamıştır.

balamir'den sonra 378 yılında alypbi, hunların lideri olmuştur. 378 yılında hunlar, tuna nehri'ni geçmişler ve trakya'ya kadar ilerlemişlerdir. hunlar, trakya'ya kadar ilerlemelerine rağmen roma i̇mparatorluğu'ndan bir direniş görmemişlerdir. hunların baskısı altındaki barbar kavimler, roma i̇mparatorluğu'nu zorlamaya başlamışlardır. roma i̇mparatoru i. theodosius'un 17 ocak 395 tarihinde ölmesi üzerine hunlar tekrar harekete geçmişlerdir. 395 yılında hun orduları balkanlar üzerinden trakya'ya akın yapmışlardır. yine aynı yıl kafkasya'dan gelen hunlar, bugün lübnan'da bulunan sur şehrinde, şanlıurfa'da ve antakya'da bir süre kalmışlar sonra tekrar karadeniz'in kuzeyindeki topraklara dönmüşlerdir.

uldız (uldin) dönemi 
390 yılında alypbi'den sonra başa geçen uldız zamanında hunlar, karpat dağları'nı aşarak bugünkü macaristan'ın bulunduğu bölgeye girmişlerdir. hun i̇mparatorluğu'nun dış siyaseti uldız zamanında belirlenmiştir. buna göre, doğu roma i̇mparatorluğu baskıda tutulacak, barbar kavimlere karşı batı roma i̇mparatorluğu ile iyi ilişkiler içinde bulunulacaktı. bunun nedeni batı roma i̇mparatorluğu'nun düşmanı olan barbar kavimler aynı zamanda hunların da düşmanıdır. bu nedenle hunlar, batı roma i̇mparatorluğu ile iyi ilişkiler içinde bulunmayı seçmişlerdir.

uldız'ın tuna boylarına kadar ilerlemesi ile barbar kavimler, batı roma i̇mparatorluğu topraklarına girmeye başlamıştır. batı roma i̇mparatorluğu, sınırlarını aşan kavimleri durdurmakta güçlük çekince uldız'dan yardım istemiştir. uldız yardım isteği üzerine 406 yılında radagais idaresindeki barbar kavimler, bugünkü floransa'nın güneyinde yenilgiye uğratmış, ağustos 406 tarihinde radagais idam edilmiştir. uldız bir yandan  batı roma i̇mparatorluğu'nu kurtarırken diğer yandan barbar kavimleri galya'ya göçe zorlayıp, hunlara batıda hareket serbestliği sağlamıştır.

uldız, doğu roma'yı baskı altına almak amacıyla 409 yılında tuna nehri'ni geçmiştir. kendisi ile barış görüşmeleri için gönderilen doğu roma i̇mparatorluğu elçisine
diyerek meydan okumuştur. uldız'ın 412 yılında ölümünden sonra yerine karaton geçmiştir. donatus isimli hükümdar ise 412 yılına kadar karadeniz'in çevresindeki hun topraklarını yönetmiştir. karaton 422 yılına kadar hükümdarlık yapmıştır.

rua dönemi 
oktar'dan sonra 422 yılında devletin başına rua geçmiştir. attila'nın babası olan muncuk ise 408 yılında ölmüştür. rua, 422 yılında doğu roma i̇mparatorluğu'nun, hun ordusunu isyana kışkırtmak ve bağlı kavimleri hunlar'dan ayırmak amacıyla hun topraklarına gönderdiği casusları ileri sürerek balkan seferine çıkmıştır. direniş göstermeyen doğu roma i̇mparatorluğu, vergi ödemek zorunda bırakılmıştır.

doğu roma i̇mparatoru ii. theodosius, batı roma i̇mparatorluğu'ndaki karışıklıklardan yararlanarak i̇talya'ya ordu ve donanma göndermiştir. batı roma i̇mparatorluğu rua'dan yardım istemiştir. rua bölgeye asker gönderince ii. theodosius, hunlar ile savaşmayı kabul etmeyerek geri çekilmiştir. doğu roma i̇mparatorluğu, hunların baskılarına karşı hun idaresinde yaşayan kabileleri kışkırtmaya devam etmiştir. bunun üzerine rua, doğu romalı tüccarların hun i̇mparatorluğu'nda ticaret yapmalarını ve ücretli asker toplamalarını yasaklamıştır. yine bu dönemde 433 yılında viyana roma tarafından hunlara teslim edilmiştir. rua, doğu roma i̇mparatorluğu'na sığınan hun kaçaklarını geri verilmesi ile uğraştığı sırada, 434 yılında ölmüştür.

attila dönemi 

rua'nın ölümü üzerine attila ve bleda, hun i̇mparatorluğu'nun başına geçmiştir. attila, babası muncuk'un ölümünden sonra amcası rua'nın yanında yetişmiş, birlikte savaşlara katılmış, devlet yönetimini ve hun siyasetini öğrenerek tecrübe kazanmıştır. attila ve bleda idaresi sırasında hun i̇mparatorluğu ile doğu roma i̇mparatorluğu arasında hun kaçaklarıyla ilgili görüşme yapılmaktaydı. attila ve bleda hun elçisi esla ile birlikte dönen ii. theodosius'un görevlendirmiş oldukları roma konsülü plintha ve dionysius'u tuna ve morava nehirlerinin birleştiği yerdeki margos (bugünkü požarevac, sırbistan)'da karşıladılar. görüşmenin at sırtında yapılmasını isteyen attila ve bleda'ya karşı roma elçileri de altta kalmamak için bu teklifi kabul etmiştir. priscus'un yazdıklarına göre; at sırtında uzun süre oturmamış ve hiç müzakere yapmamış olan roma elçilerinin zor halleri, attila ve bleda için eğlence ve alay konusu olmuştur. yapılan görüşme sonucunda doğu roma i̇mparatorluğu ile hun i̇mparatorluğu arasında yapılan margos antlaşması imzalanmıştır. antlaşmanın başlıca maddeleri şunlardır;

doğu roma i̇mparatorluğu, hunlara ödemekte olduğu vergiyi iki katına çıkaracak (350 pound altından 700 pound altına).
doğu roma i̇mparatorluğu, hunlara bağlı ve onlara düşman kavimlerle antlaşma yapmayacak, ticari ilişkiler sınır kasabalarında devam edecek.
doğu roma i̇mparatorluğu, elindeki hun esirleri iade edecek.
doğu roma i̇mparatorluğu, kaçak adam başına 8 solidus altın ödeyecek.

i̇skitya seferi

attila ve bleda margos antlaşmayla; hun i̇mparatorluğunun doğu bölgesine yapılacak sefer sırasında bizans'tan gelebilecek tehditleri tümüyle ortadan kaldırmıştır. ii. theodosius ise bu antlaşmadan sonra, sasani şah'ı v. behram ile aralarında geçmekte olan ermenistan meselesine yoğunlaşmıştır. hun kaçaklar geri alınarak bir kısmı idam edilmiş, bizans'tan gelen altınlarla da i̇skitya seferi için hazırlıklar tamamlanmıştır. 435 yılında attila ve bleda, hun ordularının başına geçerek doğuda volga boylarındaki bizans'ın teşvikiyle isyan etmiş olan akatlar ve ak-oğuzlar'ın üzerine yürümüştür. elde ettikleri galibiyetten sonra attila, oğlu ellak'ı akatların başına şef tayin etmiştir. hun orduları orta asya'ya kadar geldikten sonra, dönüş yaparak kara deniz'in kuzeyindeki ovalar üzerinden baltık sahillerine inmiş ve buradaki sorogları mağlup etmiştir. bu güç gösterisiyle i̇mparatorluğunun her yerinde düzen ve istikrarı sağladıktan sonra attila ve bleda ordularıyla i̇mparatorluk merkezine geri dönmüştür. 435-440 yılları arasında geçen bu kontrol ve teşkilatlandırma seferinden sonra hun i̇mparatorluğu en geniş sınırlarına ulaşmış ve yaklaşık 4 milyon km²'lik bir coğrafyaya hükmetmiştir.

1. balkan seferi

441 yılına gelindiğinde doğu ve batı roma i̇mparatorluğu tekrar barbar istilalarına mağruz kalmıştır. vandallar, genserik idaresi altında batı roma i̇mparatorluğunun afrika eyaletlerini istila ederek kartaca'yı ele geçirmiştir. doğu roma i̇mparatorluğu ise sasanilerin ermenistan'ı istilası, anadolu da ise tzanilerin isyanlarıyla zor zamanlar geçirmektedir. bizans'ın içinde bulunduğu durumun farkında olan attila ve bleda, bizans ile aralarındaki antlaşma şartlarının değiştirilmesine karar vermiştir. hun i̇mparatorluğuna ödenen haracın arttırılması için diplomatik müzakerelere gerek duyulmadığı, ii. theodosius'un karşı koyamayacağı bir saldırı sonucunda daha fazla ganimet elde edecekleri kararına varılmıştır. saldırı gerekçesi olarak ise doğu roma i̇mparatorluğu'nun margos antlaşması'na uymaması ve margos piskoposunun hun mezarlarını talan etmesi gösterilmiştir.

hun orduları attila ve bleda önderliğinde, tuna nehrini geçerek viminacium (bugünkü kostolac) şehrini yerle bir etmiştir. margus kalesi önlerine gelindiğinde ise, piskopos teslim olarak canının bağışlanması karşılığında, orduyu kaleye gizlice sokacağının teminatını verir. attila ve bleda bu öneriyi kabul ederek margus kalesini fetheder. ii. theodosius hunlarla olan antlaşmaya sadık kalacağı sözünü vermiş bu istila karşısında sasani şah'ı ii. yezdigirt ile antlaşma imzalayıp, vandalların istilasına karşı deniz yoluyla batı roma i̇mparatorluğuna yardım amaçlı gönderdiği filoyu geri çağırtmıştır. bu sefer sonucunda doğu roma i̇mparatorluğunun hun ordularına karşı koyamayacağı anlaşılmıştır.

2. balkan seferi

443 yılına gelindiğinde attila ve bleda ordusunu yeni kuşatma araçlarıyla (koçbaşları, mancınıklar) donatarak balkanların tamamına hakim olabilmek için orduyu dağıtmıştır. naissus (nis), serdica (sofya), philippopolis (filibe) ve arcadiopolis (lüleburgaz) şehirlerini sırayla harap edilmiştir. fakat attila ile bleda'nın aralarında çıkan anlaşmazlıklar üzerine, attila ağabeyi bleda'yı 445 yılında öldürerek hun i̇mparatorluğunun tek hakimi olmuştur. bizans i̇mparatorluğunu kesin olarak itaati altına alabilmek için 446 yılında ordularını tekrar harekete geçiren attila, dacia ripensis bölgesindeki (bugünkü plevne) utus savaşında arnegisclus komutasındaki bizans ordularını imha etmiştir. bu galibiyetten sonra ordusunun bir bölümünü yunanistan'a gönderen attila, ana orduyla birlikte konstantinopolis'e hareket etmiştir. termopylae'ye kadar birçok yeri tahrip eden hunlar, geri dönerek büyükçekmeceye kadar gelen ana hun ordusuna katılmıştır.

yenilgiyi kabul eden ii. theodosius, attila ile yeni bir antlaşma yapmak için konsül anatolius'u hun ordugahına göndermiştir. 447 yılında hun i̇mparatorluğu ile bizans i̇mparatorluğu arasında yapılan anotolyos antlaşmasıyla;

doğu roma i̇mparatorluğu, yıllık ödediği vergiyi 3 katına çıkartacak (700 pound altından 2.100 pound altına).
doğu roma i̇mparatorluğu, bir defaya mahsus savaş tazminatı ödeyecek (6.000 pound altın)
doğu roma i̇mparatorluğu, tuna nehrinin güneyinde asker bulundurmayacak.
doğu roma i̇mparatorluğu, elindeki hun esirleri iade edecek.
doğu roma i̇mparatorluğu, kaçak adam başına 12 solidus altın ödeyecek.

priscus'un yazdıklarına göre; hunlara ödenmek zorunda kalınan olağanüstü vergiler yüzünden, birçok asilzade varlıklarını kaybetmiş, halk isyan etmiş ve iktisadi düşüş yüzünden birçok insan açlıktan ölmüştür kimiside kendini öldürmüştür .

batı roma (galya) seferi (451) 

batı roma i̇mparatoru'nun kızıyla evlenen attila, çeyiz olarak imparatorluk topraklarının yarısını isteyince, bunu kabul etmeyen batı roma'nın üzerine yürüdü. katalon ovası'nda attila, 100 bini hun geri kalanı da germen ve slav kavimlerinden oluşan 200 bin kişilik bir ordu ile iken roma ordusu da aynı bölgeye 200 bin kişilik ordu ile gelmişti. hun düşmanı olan kavimlerin hepsi flavius aetius ordusunun safında birleşmişlerdi. 20 haziran 451 günü dünyanın iki yarısı birbiri üzerine yüklendi. katalon savaşı yaklaşık 24 saat sürdü ve iki taraf da çok büyük büyük kayıplar verdi. fakat akşam olduğunda dağılan roma ordusu oldu. roma'yı destekleyen batı got ordusu da kralları savaşta ölünce çekilmek zorunda kaldı. attila roma'nın asker deposu sayılan galya'yı işgal etmiş, zamanın bilinen dünyasına yenilmezliğini kabul ettirmişti.

i̇talya seferi (452) 

450 yılında başlayan galya seferi katalon savaşıyla kapanmıştır. konstantinopolis'te tutsak olan iii. valentinianus'un kız kardeşi honoria, attila'ya kendisini kurtarması için bir mektup ve kendisiyle evlenmesini için bir yüzük yollamıştır. i̇lk başta bunun bir aldatmaca olduğunu düşünen attila, temkinli davranarak ravenna'ya bir elçi heyeti gönderir. honoria'nın serbest bırakılıp haklarının tanınmasını, aksi takdirde olayların daha kötü boyutlara ulaşacağının mesajını verir. iii. valentinianus, attila'nın bu isteğini reddederek elçileri geri gönderir, honoria'yı da roma'ya getirterek üst düzey bir valiyle evlendirir. i̇steğinin reddedildiğini öğrenen attila, 451 yılında ordularını tekrar toplayarak i̇talya aleyhinde harekâta başlamıştır. katalon savaşında kesin bir zafer elde edemeyip saray entrikaları yüzünden ravenna'da kalmak mecburiyetinde olan flavius aetius, vakit ve imkân bulup hun i̇mparatoru'nun harekâtıyla meşgul olamamıştır. bu sebeple attila, i̇talya yolunu bir kale-şehir olan aquila'nın surları altına kadar kolayca katetmiştir.

bu şehir, batı roma i̇mparatorluğu'nun doğu sınırlarını savunmaya yarayan bir mevkideydi. şehir çok sağlamlaştırılmış, muhafızları gotlardan oluşturulmuş tecrübeli askerlerdi ve komutanları ise got prens antala idi. hunlar tarafından kuşatılan şehir yaklaşık 3 ay boyunca direndi ve hiçbir zaman teslim olmayacakmış izlenimi doğurdu. bu biçim uzun bir kuşatmaya fazla rastlamayan, aquila çevresindeki yerleşim yerlerini yağma etmiş olan hun ordusu, yiyecek sıkıntısı yüzünden zor zamanlar geçiriyordu ve memnuniyetsizliklerini açıkça belirtmeye başladılar. attila bu durumun yakın zamanda daha da sakıncalı bir duruma dönüşebileceğini düşünüyor, böyle kalabalık ve kuvvetli bir kaleyi gerisinde bırakıp ilerlemeyi de uygun bulmuyordu. geri çekilmeyi de i̇mparatorluğu'nun karşısında, kendisinin aciz ve beceriksiz görülmesini kabul edememiştir. böyle bir durum ve tereddüt içinde olan ve ne karar alacağını bilmeyen attila, jordanes'in naklettiğine göre; bu sırada bir leylek sürüsünün aquila'yı bırakıp gitmekte olduğunu görür. attila, askerlerini cesaretlendirmek için bu olaydan yararlanmayı fırsat bilerek askerlerine hitap eder "üstün bir önsezişle yaratılmış olan bu kuş sürüsü, şehrin kendilerine güvenlik sağlamadığına kanaat getirerek yuvasını bırakıp gitmektedir. bu kaleyi savunanların artık şehri savunacak kuvvetten ve imkandan mahrum olduğunun kesin bir işaretidir. demek oluyor ki, düşmanlarımız artık kuşatmamıza uzun zaman dayanamayacaktır." demiştir. attila'nın bu sözleri askerleri üzerinde büyük bir etki yaratmıştır ve hun askerleri, koçbaşları ve mancınıklarla artan bir heyecan ve şiddetle saldırıya geçmiştir. surlarda açtıkları gedikten şehrin içine giren ordu, şehri yağma etmiş ve hiç kimseyi affetmeyerek öldürmüştür. şehrin yağma edilişi bittikten sonra ise her taraftan verilen ateşle yakılmıştır. böylelikle batı roma i̇mparatorluğu'nun en meşhur ve korunaklı şehirlerinden birisi haritadan silindiği gibi, i̇mparatorluğu doğu sınırında koruyan kapı da ortadan kalkmıştır.

aquila şehri düştükten sonra attila ordusu ile birlikte i̇talya'ya girmiş ve sıra ile altinum, padova, vicenza, verona, brixia ve bergamo gibi şehirleri harabeye çevirmiştir. yalnızca pavia ve milano şehirleri razılıkla boyun eğip, değerli hediyeler karşılığında insanları ve evleri her türlü zarar ve ziyandan kurtulmuştur. bu davranıştan anlaşılacağı üzere hunların kendilerine yalnız baş eğmeyenlere acımasız oldukları doğrulanmıştır.

hunların yaptıkları tahribat, verdikleri zarar karşısında bütün i̇talya'yı dehşet ve korku kaplamıştır. flavius aetius, i̇mparatorluğu yıkılmanın eşiğinden kurtarması için toplayabileceği bir ordu ile birlikte defalarca çağrılmıştır. fakat savaş yorgunu ordusunda çok az asker kalmış olan aetius, zafer ihtimali görmediğinden, hunlarla savaşı kabul etmemiştir. bizans i̇mparatoru marcianus'tan da yardım talep edilmiştir. fakat ne onun ne de aetius'un askerlerini toplayıp yardıma gelebilmesi uzun bir zaman gerektirmektedir. galya'ya yerleşmiş olan barbar kabileler de, attila'dan çekindiklerinden federe sıfatıyla roma i̇mparatorluğunu savunmak için asker göndermeyi reddetmiştir. durum ümitsizdir ve i̇mparator iii. valentinianus ravenna'dan roma'ya kaçmış olmasına rağmen orada da kendini güvende hissetmemektedir. bu şartlar altında i̇mparatorluğun kurtulmasını sağlamak için danışmanlarından bazıları i̇mparator'a, bir elçi heyetinin hazırlanıp çok değerli ganimetlerle birlikte attila'ya gönderilmesini tavsiye etmiştir. bu sayede övgü dolu sözler ve ganimetlerle birlikte hun hakanı'nın yatıştırılıp, i̇talya'yı istila etmekten vazgeçirilmesi kararlaştırılmıştır. bu plan bir bakıma savaşma yanlısı olanlarca sakıncalı görünse bile; milano ve pavia da baş eğerek ve ezikliği kabul ederek kurtulmuştu.

roma elçiliğine; konsül ve en gözde senatörlerden biri olan avienus, konsül ve vali basileus ve papa i. leo seçilmiştir. roma elçi heyeti attila'yı acroventus mamboleius (bugünkü peschiera del garda) denilen yerde bulmuştur. hun ordusu, mincio irmağı kenarında ihtiyar papayı parlak dini elbise giymiş ve silahsız görünce şaşırmıştır. piskopos ve aziz iii. sixtus'un halefi, gök tanrısı adına attila'dan, roma'yı bağışlayıp, cemaatini barış içinde bırakmasını talep etmiştir.

papanın kullanmış olduğu hitap ve i̇mparator iii. valentinianus'un hediye olarak gönderdiği paha biçilemeyecek değerde ganimetler, attila'nın i̇talya'yı işgal etmekten vazgeçirten sebepler olmuştur. daha sonra attila'nın, bu ganimetlerin bir kısmını hun himayesindeki evlenen genç kızlara çeyiz olarak hediye verdiğine dair belgeler vardır. bazı kaynaklar ise bu seferin o sırada i̇talya'yı kırmakta olan veba salgını nedeniyle yarım kaldığını öne sürer.

kuzey i̇talya'dan topladıkları ganimet ve roma'dan gönderilen altınlar, sefer sırasında orduda patlak veren ufak çaplı memnuniyetsizliğin karşılığı olmuştur. i̇talya bu seferde kurtulmuştu; fakat hun ordusu sapasağlamdı, yeni bir saldırı ve istila tehlikesi şimdiye kadar olduğu gibi bundan sonra da dehşet ve ihtişamını koruyordu. attila i̇talya'yı bırakıp gitmeden önce, honoria kendisine gönderilmez ve düğün hediyesi olarak yaklaşık 500.000 solidus altın verilmezse, i̇talya'ya tekrar döneceğini, bu sefer daha acımasız davranacağı tehdidinde bulundu. i̇steği yerine getirilen attila, payitahtına dönüşü sırasında, konstantinopolis'e gönderdiği elçiler aracılığıyla, bizans'tan ii. theodosius zamanından kendisine borçlu kaldıkları haracı göndermelerini istemiştir. i̇mparator marcianus tekrar kuşatılma tehlikesiyle yüz yüze olduğunu bildiği için elçileri yüklü miktarda altınla hun i̇mparatorluğu'nun merkezine göndermiştir.

yıkılışı 
son seferinden kısa süre sonra 453'de attila öldü ve tahtına en büyük oğlu i̇lek geçti. ancak diğer oğulları dengizek ve i̇rnek taht kavgasına girdiler. çıkan karışıklığı fırsat bilen bazı kabileler birlikten ayrıldı ve devlet dağılma sürecine girdi. attila'nın ölümünden bir yıl sonra hunlar nedao muharebesi'nde yenildi. i̇lek'in yerine tahta geçen dengizik de 469'da bizans'a karşı savaşta öldü ve bu tarih bazı kaynaklarda hun i̇mparatorluğu'nun sonu olarak kabul edilir. attila'nın en küçük oğlu i̇rnek bir kısım hun kitlesiyle doğuya doğru göç etti. karadeniz'in kuzeyindeki türki kitlelerle karışan bu kitle bugünkü bulgarların ataları olduğu ve "bulgar" kelimesinin "bulgalanmak = bulanmak = karışmak" kelimelerinden "bulanan" yani karışan anlamında türediği kabul edilir.

başkentler 
hun i̇mparatorluğu'nun başkenti farklı kaynaklarda segedin ve macaristan'ın başkenti budapeşte'nin budin kesimi yakınlarındaki sycambria olarak geçmektedir.

avrupa hunlarında ekonomi 
batı hunları klasik göçebe ekonomik hayatına sahipti. günümüzde bile bazı yerlerde görülen bu anlayış gerçek bir göçebelik değildir. hiçbir yere bağlı kalmayıp oradan oraya göçenler bazı bedevi ile bazı kazak kabileleridir. hunların da dahil olduğu göçebelikte yaylaklar ve kışlıklar vardır. havalar ısındığında daha üst rakımlardaki yaylaklara kışın ise daha aşağıdaki kışlıklara geçilirdi. her boy ve aşiretin temel olarak yaylak ve kışlağı belli idi. yani oradan oraya sürekli göçen bir topluluktan bahsetmiyoruz. kroniklerin ve arkeolojik verilerden de bunu anlıyoruz. hunların yaptığı temel ekonomik faaliyet koyun ve at yetiştiriciliğidir. koyundan yün deri et süt elde edip sütten yoğurt peynir ve kımız yapmaktaydılar. atlar hem kılları hem derileri hem de binek hayvanı olarak çok değerliydi. büyükbaş hayvan yetiştiriciliği tercih edilmiyordu. sayısı da hunlar arasında çok azdır. hunlar büyük çoğunlukla koyun postunda yapılma çadırlarda kalırlardı. macaristan'a geldiklerinde bir kısmının kot tarzı evlerde yaşadıklarını da biliyoruz. hunların dokumayı bilmemesi veyahut çiftçilik yapmadığını bazı batılı yazarlar yazmışlardır fakat arkeolojik kanıtlar bunu yalanlamaktadır. hunlar keten elbiseler dikmişlerdir. bazı kurganlardan çıkan demir oraklar da onların bir kısmının tarımla uğraştığını göstermektedir.

hunlar, roma ile ticarette köle, at ve kürk ihraç etmişler ipek, şarap ve silah eşyası ithal etmişlerdir. hunların şarap ve ipek sevdikleri bilinir. kronikler attila'nın sarayının ipekten yapıldığını bildirmektedir. hunların altın ihtiyacını ticaret, roma ordusunda yaptıkları paralı askerlik ve romalıların hunlara ödediği haraç ve vergiler ile sağlanıyordu. hunların para bastığına dair bir bilgi yoktur. roma para birimi olan solidus'u kullandıkları biliniyor.

avrupa hun i̇mparatorları 

 kama tarkan (352 - 361)
 balamir (361 - 375)
 alypbi (baltazar) - (375 - 386)
 alypbi (baltazar) ve muncuk (386 - 390)
 muncuk ve uldız (390 - 408)
 uldız (408 - 411)
 karaton (411 - 412)

 oktar (412 - 430)
 rua (430 - 434)
 attila ve bleda (434 - 445)
 attila (445 - 454)
 i̇lek (454 - 455)
 tuldila (455 - 457)
 dengizik ve i̇rnek (457 - 469)

popüler kültürdeki yeri 
 total war: attila (2015) 
 rome:total war: barbarian invasion (2004)

kaynakça

bibliyografya

dış bağlantılar 
‎* roma seferi 'den yararlanılmıştır.

ayrıca bakınız 

 batı hun i̇mparatorluğu

 
avrasya'daki göçebeler
kavimler göçü
vikiproje tarih kaynak bekleyen maddeler