Edward Teller

edward teller (; ; 15 ocak 1908 - 9 eylül 2003), bilim ve teknoloji dünyasında "hidrojen bombasının babası" olarak bilinen macar–amerikalı teorik fizikçi.

teller hayatı boyunca hem bilimsel yeteneği hem de kişilerarası zor ilişkileri, geçici ve içekapanık kişiliği ile tanınıyordu. teller, 1908'de macaristan'da dindar bir yahudi ailede doğdu. 1930'larda, önde gelen macar bilimcilerden oluşan émigrélerin oluşturduğu, “marslı” kod adlı grup altında abd’ye göç etti.

çekirdek fiziğine, moleküler fiziğe, spektroskopiye (özellikle jahn–teller ve renner–teller etkileri) ve yüzey fiziğine çok sayıda katkıda bulunmuştur. teller ayrıca, karmaşık moleküllerin kuantum mekaniksel açıklamasında standart modern bir araç olan yoğunluk fonksiyonel teorisinin öncüsü olan thomas–fermi teorisine de katkıda bulundu.

i̇lk yılları ve ailesi 

ede teller, 15 ocak 1908'de avusturya-macaristan'ın budapeşte kentinde yahudi bir ailede dünyaya geldi. annesi piyanist ilona teller babası ise avukat max teller'di. önce fasori lüteriyen gymnasium'da, daha sonra budapeşte'deki minta (model) gymnasium'da eğitim gördü. teller yahudi bir aileden geldiği için museviydi. ancak bilim kariyerine başladıktan ve ilerleyen yaşlarından sonra agnostik-ateist fikir akımının destekçisi ve savunucusu oldu. küçük yaşlarında ailecek yahudiliğin kutsal günlerinden biri sayılan kerafet günü’nü kutlarlardı.

albert einstein ve richard p. feynman gibi teller’de konuşmayı geç öğrenenlerdendi. çoğu çocuğa göre konuşması daha sonra gelişti, ancak sayılar onun çok ilgisini çekiyordu. hatta bundan o kadar çok eğleniyordu ki, hayal dünyasında büyük sayılar ile büyük hesaplamalar yapıyordu.

bilimsel faaliyetleri 
teller, amerikanın nükleer programı çerçevesinde ii. dünya savaşı'nda "manhattan projesi"nin bir üyesi olarak yaptığı çalışmalarla; hidrojen bombasının geliştirilmesindeki öncülüğüyle ve lawrence livermore national laboratory'de uzun yıllar boyunca devam ettiği faaliyetleriyle tanınmıştır.

1950'lerde los alamos ulusal araştırma merkezi'nde birlikte çalıştığı arkadaşı robert oppenheimer hakkında yürütülen soruşturmada verdiği ifade sebebiyle büyük tepki aldı ve ondan sonra bilim camiası tarafından dışlandı. özellikle nükleer enerji araştırmalarını, nükleer silahların geliştirilmesini ve nükleer test programının etkin bir şekilde sürdürülmesini savunduğu için birleşik devletler hükûmetinden destek görmeye devam etti.

ödülleri 
1976 yılında  üyeliğine seçilen edward teller, 1980 yılında eringen madalyası kazanmıştır.

fen bilimlerinde ismi ile anılan buluşlar 
ashkin–teller modeli
axilrod–teller potansiyeli
brunauer–emmett–teller teorisi
inglis–teller denklemi
jahn–teller etkisi
pseudo jahn–teller etkisi
lyddane–sachs–teller ilişkisi
pöschl–teller potansiyeli 
renner–teller etkisi
teller–ulam tasarımı

kaynakça

bibliyografya
 our nuclear future; facts, dangers, and opportunities (1958)
 basic concepts of physics (1960)
 the legacy of hiroshima (1962)
 the constructive uses of nuclear explosions (1968)
 energy from heaven and earth (1979)
 the pursuit of simplicity (1980)
 better a shield than a sword: perspectives on defense and technology (1987)
 conversations on the dark secrets of physics (1991)
 memoirs: a twentieth-century journey in science and politics (2001)

 
1908 doğumlular
budapeşte doğumlu bilim insanları
2003 yılında ölenler
macar mucitler
macar nükleer fizikçiler
macar agnostikler
macaristan yahudileri
amerika birleşik devletleri'ndeki macar göçmenler
amerikalı mucitler
amerikalı nükleer fizikçiler
amerikalı agnostikler
amerikalı amputeler
macaristan yahudisi asıllı amerikalılar
slovak asıllı amerikalılar
leipzig üniversitesinde öğrenim görenler
chicago üniversitesi öğretim üyeleri
göttingen üniversitesi öğretim üyeleri
george washington üniversitesi öğretim üyeleri
kaliforniya üniversitesi, berkeley öğretim üyeleri
karlsruhe teknoloji enstitüsünde öğrenim görenler
başkanlık özgürlük madalyası sahipleri
enrico fermi ödülü sahipleri
ulusal bilim madalyası sahipleri
ulusal bilimler akademisi üyeleri
manhattan projesi kişileri
siyonistler
yahudi fizikçiler
teorik fizikçiler
yahudi agnostikler
time yılın kişisi
uluslararası kuantum moleküler bilimler akademisi üyeleri