Norris Bradbury

norris edwin bradbury (30 mayıs 1909 - 10 ağustos 1997), los alamos ulusal laboratuvarı'nda 1945 ile 1970 yılları arasında görev yapmış amerikan fizikçi. robert oppenheimer tarafından ii. dünya savaşı sırasındaki manhattan projesi'nde başarılı olduğu için bu pozisyona seçilmiştir. bradbury, trinity denemelerinden sonuncusu olan “the gadget” dan sorumluydu.

bradbury, kötü bir zamanda los alamos’ta görev aldı. personel gruplar halinde alamos'u terk ediyordu,
yaşam koşulları kötü ve laboratuvarın kapatılma ihtimali vardı. bradbury
yeterince personeli ikna edip kaliforniya üniversitesi ile yenileme anlaşması
yaptı. nükleer silahların gelişmesi için çalışmaya devam etti. onları laboratuvar
cihazların olmaktan imal edilecek hale getirdi. sayısız ıslahatları sayesinde,
silahları daha güvenli, daha kullanışlı ve az bulunan radyoaktif maddeleri
daha verimli kullanan bir hale getirdi.

1950'li yıllarda bradbury, termonükleer
silahların geliştirilmesini denetledi, ancak edward teller ile bu silahların geliştirilmesine verilen öncelik konusunda çıkan anlaşmazlık sonucunda rakip
bir nükleer silah laboratuvarı kuruldu (lawrence livermore laboratuvarı).
sonraki yıllarda bradbury işleri ilerletip 
nükleer bilimi geliştirmek adına 
los alamos meson fizik tesisini kurdu. 1960'lı yıllardaki uzay yarışı
esnasında nükleer yakıtla çalışan taşıtları geliştirmek adına bir
laboratuvar (nerva) kurdu. adı bir bilim müzesine verildi.

erken yaşları 
norris bradbury 30 mayıs 1909 yılında edwin pearly ve elvira née clausen’in çocuğu  olarak dünyaya geldi. bradbury’nin 3 kardeşi daha vardı. bir kız kardeşi küçük yaşta hayatını kaybetti. bunun üzerine aile bobby ve betty adındaki ikizleri evlat edindi. i̇kizler ileride i̇kinci dünya savaşı'nda amerikan ordusunda görev alacaklardı. bradbury  kaliforniya’daki hollywood ve chaffey lisesinde okudu. 16 yaşında mezun olduktan sonra kaliforniya’daki pomona üniversitesine girdi ve 1929 yılında kimya bölümünden mezun oldu. phi beta kappa topluluğuna üyelik hakkı kazandı. pomona üniversitesinde okurken i̇ngilize debiyatı uzmanı lois platt ile tanıştı. platt ayrıca oda arkadaşının kız
kardeşiydi. 1933 yılında evlendiler ve james, john, david adında 3 erkek çocukları oldu.

yüksek lisans ve
öğretim üyesi olduğu kaliforniya üniversitesinde bradbury fizik ile ilgilenmeye
başladı. doktora tezini leonard b. loeb in danışmanlığı altında gaz iyonlarının
akışkanlığı hakkında yaptı ve ulusal araştırma kurumu üyeliği ile ödüllendirildi.

birinci dünya
savaşı’nda deniz kuvvetleri ihtiyat personeli olan loeb, bradbury’yi deniz
kuvvetleri ihtiyat personeli olması için cesaretlendirdi. bradbury’nin
komisyonu komutan chester w. nimitz tarafında imzalandı.

mit’deki iki yıl sonrasında, bradbury 1935 stanford üniversitesinde
asistan oldu. 1938 yılında doçent oldu. 5 yıl sonra ise profesörlüğe yükseldi.
gazların elektrik iletkenliği, iyonların özellikleri ve atmosferik elektriğin
tutumu  üzerinde uzmanlaştı. “physical
review”,  “journal of applied physics”,
“journal of chemical physics” ve “journal of atmospheric electricity” and “terrestrial
magnetism” isimli yayınlar yayınladı. bir tip elektriksel ion kapısı olan
bradbury-nielsen shutter’ı icat etti

ii. dünya savaşı 
1941 yılının başlarında bradbury i̇kinci dünya
savaşı’nda amerikan deniz kuvvetleri adına çalışmak üzere  göreve çağrıldığı halde stanford’daki
akademik yılın bitimine kadar izin verildi. dış balistik üzerinde çalışmak
üzere virginia’daki naval proving gound üssüne gönderildi. bunun üzerine loeb
ve komutan deak parsons çalışıyordu.

haziran 1944’te manhattan projesi müdür yardımcısı
olan parsons, bradbury’e new mexico’ya rapor vermesi için görev verdi.

parsons, bradbury’e  implosion tipi nükleer silahlar için gerekli
olan patlayıcı lensler(explosive lenses) üzerine çalışması gerektiğini söyledi.
bradbury araştırmaya pek hevesli değildi, ama parsons bir deniz subaydı ve
yapmak zorunda kaldı.

los alamos’ta bradbury implision deneysel grubunun başına geçti(e-5). ağustos 1944’te laboratuvar yöneticisi robert oppenheimer kapsamlı bir düzenleme yaptı. e-5, george kistiakowsky’in x bölüğünün bir
parçası oldu ve bu bölük x-1 olarak yeniden adlandırıldı. bu sırada ise,  bradbury iç patlama sürecine gerekli olan mükemmel bir jet yapmaya çalışıyordu. bunlar x-ray ve rala teknikleri kombinasyonu
olarak incelendi.

mart 1945 tarihinde, oppenhimer  alberta projesi adı altında parsons’a
manhattan projesinin en büyük görevini verdi. bu görev nükleer silahları savaş
alanına taşımak üzerineydi. bradbury alberta projesine fat man’i (nagazaki’ye
atılan bombanın ismi) birleştiren grubun başına geçti. temmuz 1945 tarihinde
trinity nükleer denemelerinde “the gadget” diye adlandırılan bombanın denetmeni
oldu. bradbury trinity testleri hakkında “trinity hakkında hiçbir derin duygusal düşüncelere sahip olmadım. hem de hiç. sadece bittiği için çok
memnunum.”

los alamos yöneticiliği 

oppenheimer bradbury’i los alamos
laboratuvarı’nın yönetici yapmıştı, fakat bu durum yerine biri bulunana kadar
geçerliydi. manhattan projesi yöneticisi general leslie r.groves,jr., sağlam
bir geçmişi ve itibarı olan birini projenin başına getirmek istiyordu.
oppenheimer bradbury’i önerdi. bu durum groves tarafından kabul edilebilirdi.
çünkü bradbury deniz kuvvetleri subayıydı yani hem bir bilim insanı hem de bir
ordu mensubuydu. bradbury altı aylık geçici çalışma teklifini kabul etti.

parsons bradbury’nin deniz kuvvetlerinden çabuk
terhis olması için “legion of merit” unvanı ödüllendirdi. deniz i̇htiyat
teşkilatı’nda kaldı, fakat 1961 yılında yüzbaşı olarak emekli oldu. 10 ekim
1945  tarihinde los alamos’ta bir tören
düzenlendi. groves laboratuvara “army-navy "e" award” ödülü  oppenheimer’a ise bir takdir belgesi sundu.
devam eden günlerde bradbury yardımcı yönetici olarak göreve devam etti.

bradbury’in müdürlüğünün özellikle ilk ayı zorlu
geçti. atomik enerji yasasının hızlı bir şekilde meclisten geçeceğini ve savaş
projesi olan manhattan projesi’nin yeni bir yeri olup kalıcı olacağını
umuyordu. fakat bu durumun altı aydan uzun süreceği belirginleşti. zamanın
başbakanı hary s. truman atomik enerji komisyon’unu 1 ağustos 1946 tarihine
kadar imzalamadı buna rağmen 1 ocak 1947 tarihine kadar etkin hale gelmedi. o
tarihlerde groves’in yasal otoritesi sınırlandırılmıştı. los alamos’taki çoğu bilim insanı kendi laboratuvarlarına ve üniversitelerine geri dönmek
istiyorlardı. 1946 şubat tarihinde birkaç deneyimli onların dışında savaş zamanındaki bölük başlarının hepsi los alamos’u terk etti. darol froman, robert
bacher’ın g bölüğünün başına geçti ve g bölüğü m bölüğü olarak anılmaya başladı. eric jette kimya ve metalurji, john h.manley fizikten, george placzek
teoriden, max roy patlayıcılardan ve roger wagner ise mühimmattan sorumluydu. savaş zamanında üç binleri bulan personel sayısı binlere kadar düşmüştü. çoğu
kişi savaş zamanı konaklaması yüzünden orada geçici olarak bulunuyordu. daha da kötüsü, su boruları soğuk yüzünden donmuş, su ihtiyacı ise tankerlerle karşılanıyordu. azalmış personele rağmen bradbury crossroads operasyonu için (pasifik okyanusu’ndaki nükleer testler) destek temin etmek zorundaydı.

bradbury nükleer silahları laboratuvar cihazlarından
üretim modelleri geliştirmeye devam etti.sayısız ıslahattan sonra silahları daha güvenli, daha kullanışlı ve az bulunan radyoaktif maddeleri daha verimli
kullanan bir hale getirdi. bradbury önceliği gelişmiş fizyon silahlarına
vermesinin yanında, “alarm clock” olarak adlandırılan süper termonükleer
silahın dizaynı üzerine de araştırmalarına devam ediyordu. yeni fizyon dizaynı
1948 yılında operasyon sandtone esnasında test edildi. mark 4 nükleer bombası dünyanın ilk seri üretimine geçilen atom bombası oldu.

projelerin geleceğinin daha belirgin hale
gelmesiyle, bradbury kalabalık  şehirlerden uzak yeni bir laboratuvar alanı için yer aramaya başladı. bradbury güney mesa’da yüz yedi milyon dolarlık yeni
bir tesis önerisini atomik enerji komisyonu’na sundu.

bu süre zarfında, bradbury stanford üniversitesi’nde
ismen profesör olarak kalmaya devam etti. los alamos laboratuvarı sözde bir
savaş zamanı kontrat ile kaliforniya üniversitesi’nin altında çalışıyordu,
fakat kontrattaki bir cümleye göre üniversite savaştan 3 ay sonra bu kontratı fes etme hakkına sahipti. üniversite usulüne uygun olarak fes etti, fakat
bradbury bunu geçersiz saydı ve 1948 yılında kontrat yenilendi. 1951 yılında bradbury kaliforniya üniversite’sinde profesör oldu.

1951 yılında laboratuvar teller-ulam dizaynını
ortaya çıktı ve termonükleer denemeleri greenhouse operasyon’u  sırasında gerçekleştirildi. termonükleer silahların gelişimi ve ikinci nükleer silah laboratuvar arasındaki öncelik
sırası bradbury ve edward teller arasındaki anlaşmaları üst seviyelere taşıdı.

sonraki yıllarda,bradbury işleri ilerletip  nükleer bilimi geliştirmek adına  los alamos meson fizik tesisini kurdu. 1960
yıllarındaki uzay yarışı esnasında nükleer yakıtla çalışan taşıtları
geliştirmek adına bir laboratuvar (nerva) kurdu. bu laboratuvar nükleer
roketlerin itme gücü ve elverişliliğini artırmak üzere kurulmuştu.

uzun yıllar boyunca bradbury los alamos şehrinin yönetiminden sorumlu oldu. şehire etkileyici sağlık ve eğitim kurumları kuruldu. zamanla şehrin dış kısmına yeni bir teknik alan kuruldu ve 18 şubat
1957 tarihinde etrafı çevrilip güvenlik kapılarıyla kapatıldı. sonunda, kasaba
bir anonim topluluk haline geldi ve yönetimin sivil sorumlulukları sona erdi.

1966 yılında bradbury’e amerikan silahlı
kuvvetlerine verdiği olanüstü saygıdeğer hizmetleri ve amerika birleşik
devletleri’nde büyük sorumluluk gerektiren los alamos yöneticiliği adına  “department of defense medal for
distinguished public service” madalyası verildi. buna ek olarak 1970 yılında
enrcio fermi ödülünü kazanmıştır.

i̇leri yaşları 

bradbury 1970 yılında los alamos
laboratuvarı’ndanki yöneticilikten emekli oldu. yerine geçen harold agnew
kendisine baş danışma olması için davette bulundu fakat olumlu sonuç
alamadı.  buna rağmen bradbury amerika
ulusal bilim akademisi başta olmak üzere, 
los alamos sağlık merkezi, santa fe’nin ilk ulusal bankası, los alamos
ymca ve santa fe sinirbilim topluluğunda danışmanlık yaptı

1969 yılında bradbury new mexico valisi david
cargo tarafından new mexio üniversitesi’ne yönetici olarak atandı. o günlerce üniversite çalkantılı günler geçiyordu. 1970 in mayıs ayında savaş karşıtı
aktivist jane fonda kent state massacre olayına cevap olarak new mexico üniversitesi rektörü ferrel heady in evine yürüyüş düzenledi. rektörün grupla görüşmeyi reddetmesi üzerine, öğrenci grubu greve başladı. dersler iptal oldu, mitingler düzenlendi ve öğrenci konseyi binası öğrenciler tarafından istila edildi. vali
öğrencileri uzaklaştırmak için new mexico ulusal muhafızlarını çağırdı. 11 kişi süngülenerek hayatını kaybetti. cargo’nun yerine gelen bruce king bradbury’nin yerine başka bir yönetici atadı.

1990’lı yılların ortasında bradbury yakacak odun keserken sağ bacağını yaraladı. bacağı kangren oldu ve dizinden aşağısı kesildi. kangren sol bacağına sıçradı sol bacağının bir kısmı da alındı ve
bradbury tekerlekli sandalyeye mahkûm oldu. gün geçtikçe hastalık ilerledi ve
20 ağustos 1997 tarihinde bradbury hayatını kaybetti. los alamos’ta düzenlenen bir cenaze ile guaje pines mezarlığına gömüldü.

kaynakça

dış bağlantılar 
 
 

1909 doğumlular
1997 yılında ölenler
amerikalı fizikçiler
manhattan projesi kişileri
enrico fermi ödülü sahipleri
santa barbara, kaliforniya doğumlular
liyakat nişanı (amerika birleşik devletleri) sahipleri
amerikalı deniz subayları