Muhyiddin İbnü'l-Arabî

muhyiddin i̇bnü'l-arabî (; d. 28 temmuz 1165 - 10 kasım 1240) ya da tam adıyla muhyiddîn muhammed bin ali bin muhammed el-arabî el-hâtimî et-tâî (), ünlü i̇slâm düşünürü, mutasavvıf, yazar ve şair. şeyhü'l ekber unvanı ile de bilinir.

hayatı 
muhyiddin i̇bnü'l-arabi, muvahhidler döneminde, 28 temmuz 1165'te mursiye (murcia), endülüs'te doğdu. bilinmeyen bir sebeple sekiz yaşında ailesiyle birlikte i̇şbiliye'ye geldi. ailesi arap tayy kabilesine mensuptu. akrabaları arasında tasavvufî bilgilere sahip kimseler vardı. i̇sminin sonunda yer alan el-hâtimî et-tâî, onun cömertliği ve hayırseverliğiyle ün kazanmış olan taî kabilesine mensup adî b. hâtim et-taî'nin kardeşi abdullah b. hâtîm et-taî'nin soyundan geldiğini göstermektedir. bu kabilenin arap olması sebebiyle i̇bn arabî ve ataları “arabî” (arab) diye tanınmışlardı. endülüs'te bir süre daha kaldıktan sonra çıktığı seyahatte şam, bağdad ve mekke'ye giderek orada bulunan tanınmış âlim ve şeyhlerle görüşmeler yaptı. babası, kendisinde bir değişiklik olduğunu fark ederek i̇bnü'l-arabî ile görüşmek isteyen filozof i̇bn rüşd'e ondan bahsetmişti. i̇bn rüşd, gerçek bilginin akıl yoluyla elde edildiğini savunurken i̇bnü'l-arabî; gerçek bilginin sadece aklımızdan vücuda gelmediğine, böyle bir bilginin daha çok tasavvuf yoluyla elde edilebileceğine inanıyordu. daha sonra sufizmi benimsedi ve hayatını manevî yola adadı.

i̇bnü'l-arabî, kendisine "manevî annenim ve dünyevî annenin ışığıyım" diyen kordovalı fatma adında 95 yaşından büyük bir kadına hizmet etti. takvası ve tevekkülü ile bilinen bu kadın, kendisi üzerinde de oldukça büyük bir etki bırakmıştı.

[[dosya:الفتوحات_المكية.jpg|alt=|sol|küçükresim|i̇bnü'l arabi tarafından el yazısıyla yazılan ''el-fütûḥâtü’l-mekkiyye, konya]]

 seyahatleri 
i̇bnü'l-arabî, ilk defa 36 yaşında i̇spanya'dan ayrıldı ve 1193'te tunus'a geldi. tunus'ta bir yıl geçtikten sonra 1194'te endülüs'e döndü. babası i̇bnü'l-arabî'nin sevilla'ya gelmesinden kısa bir süre sonra öldü. annesi de birkaç ay sonra öldüğünde i̇spanya'yı ikinci kez terk etti ve iki kız kardeşi ile 1195'te fas'ın fez kentine gitti. 1198'de i̇spanya'nın córdoba şehrine döndü ve son kez 1200'de i̇spanya'yı cebelitarık'tan geçerek tamamen terk etti. mağrip'teki bâzı yerleri ziyaret ederek 1201'de tunus'tan ayrıldı ve 1202'de hac etti. üç yıl mekke'de yaşadı ve orada el-fütûḥâtü’l-mekkiyye () adlı eserini yazmaya başladı.

mekke'de vakit geçirdikten sonra suriye, filistin, irak ve anadolu'ya seyahat etti.

1204 yılında i̇bnü'l-arabî, selçuklu döneminde büyük tanınmış bir şeyh olan mecdüddin i̇shak ile buluştu. i̇bnü'l-arabî, bu kez kuzeye yöneldi; önce medine'yi ziyaret ettiler ve 1205'te bağdat'a gittiler. bu ziyaret, ona şeyh abdülkâdir geylânî'nin doğrudan öğrencileriyle tanışma fırsatı sundu. i̇bnü'l-arabî, âlim ali bin abdullah bin câmî'yi görmek için musul'u ziyaret etmek istediği için sadece 12 gün orada kaldı. orada ramazan ayını geçirdi ve et-tenezzülâtü’l-mevṣıliyye ile el-celâl ve’l-cemâli yazdı.

 muhyiddin i̇bnü'l-arabî ve ekberî öğretisi 

varlık birliği (vahdet-i vücud) öğretisinin baş sözcüsü olmakla birlikte kendisinden sonra vahdet-i vücud görüşünü benimseyen sufiler için muhyiddin i̇bn arabi'nin lakaplarından olan şeyh-i ekber'e atıfla ekberî sıfatı kullanılmıştır. her ne kadar varlığın bir olduğunu kabul etmiş olsalar da ekberî sufiler, bâzı görüşlerinde farklılıklar sergilemişlerdir. meselâ abdülkerim el-cili ve sadreddin konevî her ikisi de ekberî olmakla birlikte özgün görüşleri de olan ve başlı başına bir sufi metafiziği ve felsefesine sahip olan düşünürlerdir.

 i̇bnü'l-arabi'ye yönelik eleştiriler 
muhyiddin i̇bnü'l-arabî'ye karşı öğretisini benimseyenlerce şeyh-i ekber (en büyük şeyh), öğretisine karşı çıkanlar tarafından şeyh-i ekfer (en kâfir şeyh) gibi birbirine taban tabana zıt lakapların verilişi, i̇bnü'l-arabî'nin i̇slâm tarihinde üzerine en sert tartışmaların yapıldığı kişilerden biri olduğunun göstergesidir. i̇bnü'l-arabî'ye ait birçok görüş tartışılagelmiş, fakat üzerinde en çok durulan konu şüphesiz vahdet-i vücud düşüncesidir.
  
i̇bnü'l-arabî, vahdet-i vücud (varlığın birliği) dolayısıyla panteizmi savunduğu, yani varlığın tanrı olduğunu söylemesi iddiasıyla hem bâzı fakihlerden, hem de bâzı sufîlerden ılımlı ve sert eleştiriler almıştır.

fakat fususu'l-hikem şârihlerinden ahmed avni konuk, panteizmin vahdet-i vücud kavramından farklı olduğunu ifade eder ve 11 madde ile açıklar. bu maddelerden ikisi şöyledir:

madde 4: vahdet-i vücudu müşahede edenler, taayyünat ve eşyanın hakikatinin hak olduğunu söylerler; fakat taayyünatın ve eşyanın kendisine hak demezler. "hak, hak'tır ve eşyalar da kendi zatlarında eşyadır" derler. vücûdîler (panteistler) ise eşyanın taayyünlerinin ve zatlarının hak olduğunu söylerler.

madde 8: vahdet-i vücudu müşahede edenler, cenabı hakk'ı hem "tenzih", hem  "teşbih" ederler. vücûdîler (panteistler) ise yalnız  "teşbih" ederler.

i̇bnü'l-arabî'nin en sert eleştirmenlerinin başında gelen kişi hanbelî mezhebi geleneğinden beslenen âlim i̇bn teymiyye'dir. i̇bn teymiyye'ye göre vahdet-i vücud küfürdür, dolayısıyla onu savunanlar da kâfirdir. 
bâzı tasavvuf ehilleri muhyiddin i̇bnü'l-arabî'nin geldiği idrak ve ilâhî anlayış seviyesinin peygamberler hariç insanlığın gelebileceği en yüksek seviye olduğu görüşündedirler. tasavvuf çevrelerindeki genel kanaat, gelmiş geçmiş en büyük birkaç şeyhten biri olduğu yönündedir; bu da "şeyh-ül-ekber" yakıştırması ile paraleldir. muhyiddin i̇bnü'l-arabî'nin öğretisinin ve anlayışının ancak onun düzeyinde olanlarca anlaşılabileceği, yani ancak cüz'î iradenin tamamen devre dışı bırakılması ile anlaşılmasının mümkün olabileceği; aksi hâlde cüz'î iradeden tamamen kopamayan ve ilâhî iradeyle tamamen bütünleşemeyen bir kişinin muhyiddin i̇bnü'l-arabî'nin bu yöndeki söylemlerini dillendirmesinin bir mânâda yalan beyan olacağı ifade edilmiştir.

 sadreddin konevî'den günümüze kadar i̇bnü'l-arabî ekolünü devam ettiren sufilerden bazıları 

 eserleri 
nefahat'a göre, bağdad uleması’ndan birisi muhyiddin i̇bnu’l-arabî üzerine bir kitap te'lif etmiş ve bu kitapta musannefatının 500’den fazla olduğunu söylemiştir. i̇bnü’l-arabî’nin eserlerinin sayısı kendine de malum değildi denir. hayatında dostlarının isteği üzerine birkaç defa bunların fihristini yapmak istedi. bu fihristler birbirinden ayrı üç yazma hâlinde bugüne kadar geldi. bugüne gelenlerin bazıları: 
 fütûhat-ı mekkiyye fi esrâri'l-mahkiyye ve'l mülkiye, (kendi el yazısı ile olan nüsha, türk-i̇slâm eserleri müzesi no. 1845-1881'dedir. bu nüsha 31 cilt hâlinde tertib edilmiştir.)
 fusûsu'l-hikem, (türkçeye tercüme eden molla câmî, hoca muhammed parsa'nın "füsûs" için, "can", "fütûhat" için "gönül" dediğini rivayet eder.)
 kitabu'l-i̇srâ ilâ makâmi'l-esrâ, 
 muhadaratü'l-ebrâr ve müsameretü'l-ahyâr, 
 kelamu'l-abâdile, 
 tacu'r-resâil ve minhâcu'l-vesâil, 
 mevâqîu'n-nucûm ve metâli' ehilletü'l-esrâr ve'l-ulûm, 
 rûhu'l-quds fi münâsahâti'n-nefs, 
 et-tenezzülâtü'l-mevsîliyye fi esrâri't-tahârat ve's-salavât, 
 kitâbu'l-esfâr, 
 el-i̇sfâr an netâici'l-esfâr, 
 divân, 
 tercemânu'l-eşvâk, 
 kitâbu hidâyeti'l-abdal, 
 kitâbu tâci't-terâcim fi i̇şârâti'l-i̇lm ve latâifi'l-fehm, 
 kitâbu'ş-şevâhid, 
 kitâbu i̇şârâti'l-qur'an fî 'alâimi'l-i̇nsân, 
 kitâbu'l-ba,
 nisâbü'l-hirâq, 
 fazlu şehâdeti't-tevhîd ve vasfu tevhîdi'l-mükinîn, 
 cevâbü's-su'âl, 
 kitâbu'l-celâl ve hüve kitâbu'l-ezel, 
 kitâbu'l-cem ve't-tafsîl fî esrâri'l-ma'ânî ve 't-tenzîl, (meryem sûresi'ne kadar yazdığı kur'ân-ı kerîm tefsiridir. her âyeti celâl, cemâl ve i̇'tidal olmak üzere üç ayrı makamda incelediğini belirtir. i̇bn arabî'ye göre kur'ân-ı kerîm'i bu tarzda tefsir eden hiç olmamıştır. sadece 64 defter kehf sûresi'ndeki "ve iz kâle mûsâ li fetâhu lâ ebrahu ..." (18/60) âyetine ayrılmıştır.)
 eş-şeceretü'n-nu'mâniyye.

 türkçede i̇bn arabî
 fusus'ül-hikem, çev. ekrem demirli, kabalcı yayıncılık
 fütuhat-ı mekkiye, çev. ekrem demirli, i.-xviii. cilt, litera yayıncılık
 fususu'l - hikem tercüme ve şerhi i, ahmed avni konuk, hazırlayan: doç. dr. selçuk eraydın, iv cilt, marmara üniv. i̇lahiyat fak. vakfı
 arzuların tercümanı, i̇z yayıncılık
 fenâ risâlesi, i̇z yayıncılık 
 fenâ risâlesi - arzuların tercümanı, i̇z yayıncılık 
 marifet kitabı, i̇z yayıncılık
 marifet ve hikmet, i̇z yayıncılık
 nurlar hazinesi, i̇z yayıncılık
 saatlerin hazinesi, sümer yayınları
 tedbirât-ı i̇lâhiyye -tercüme ve şerhi-, i̇z yayıncılık
 ahadiyyet risalesi, i̇lk harf yayınevi, 2012.
 allah'ın i̇simlerinin sırları ve manalarının keşfi, gelenek yayıncılık, 2010.
 bir sufinin portresi/ şeyh-i ekber'in kaleminden zunnun-ı misri, gelenek yayıncılık.

 i̇bn arabî üzerine 
 yetkin i̇lker jandar, i̇bn arabî ve ekberilik, ataç yayınları
 tahir uluç, i̇bn arabî'de sembolizm, i̇nsan yayınları
 i̇bn arabî anısına, ed. i̇brahim medkur, çev: tahir uluç, i̇nsan yayınları
 suad el-hakim, i̇bnü'l arabî sözlüğü, çev: ekrem demirli, kabalcı yayınları
 claude addas, i̇bn arabî-kibriti ahmer'in peşinde, çev: atila ataman, gelenek yayınları
 michel chodkiewicz, sahilsiz bir umman: muhyiddin i̇bn arabî, çev: atila ataman, gelenek yayınları
 şeyh mekkî efendi ve ahmed neylî efendi, yavuz sultan selim'in emriyle hazırlanan i̇bn arabî müdafaası, gelenek yayınları
 seyfullah sevim, i̇slâm düşüncesinde marifet ve i̇bn-i arabî, i̇nsan yayınları
 i̇smail fenni ertuğrul, vahdeti vücud ve i̇bn arabî, hazırlayan: prof. dr. mustafa kara, i̇nsan yayınları
 mustafa fevzi, vahdet-i vücud meselesi, hece yayınları
 metin yasa, i̇bn arabî ve spinoza’da varlık, elis yayınları
 william chittick, hayal âlemleri, i̇bn arabî ve dinlerin çeşitliliği meselesi, çev: mehmet demirkaya, kaknüs yayınları
 ekrem demirli, i̇bn'ul arabî metafiziği, sufi kitap yayınları, 2013.

 batı dillerine çevirilen eserleri 
  the bezels of wisdom (fusus al-hikam), arabî'nin magnum opusu olarak değerlendirilen eseri.
 the meccan illuminations (al-futuhat al-makkiyya), mistik felsefesinden tasavvufî pratiklere kadar kadar geniş bir konu yelpazesine sahip en hacimli eseridir. 
 the meccan revelations, volume i (al-futuhat al-makkiyya), edited by michel chodkiewicz. translated by william c. chittick & james w. morris. preface and introduction by james morris. pir press, new york, 2002. 
 the meccan revelations, volume ii (al-futuhat al-makkiyya), edited by michel chodkiewicz. translated by cyrille chodkiewicz and denis gril. introduction by michel chodkiewicz. pir press, new york, 2004. 
 the mysteries of bearing witness to the oneness of god and prophethood of muhammad. a translation by aisha bewley of three chapters of the futuhat and a portion of the introduction. the greatest part of the book consists of the translation of the last chapter of the futuhat (chapter 560), called here "advice which benefits the seeker". great books of the islamic world, 2002 
 the diwan, beş ciltlik şiir koleksiyonu 
 the holy spirit in the counselling of the soul (ruh al-quds), mağrip'deki çeşitli tasavvuf üstadlarıyla edindiği deneyimlerin özetini de içeren ruh üzerine risalesi.
 contemplation of the holy mysteries (mashahid al-asrar), on dört rüyet ve tanrı ile diyaloglarını içermektedir. 
 divine sayings (mishkat al-anwar), anqa publishing, new edition 2010, arabî'nin hadis koleksiyonu. 
 the book of annihilation in contemplation (k. al-fana' fi'l-mushahada), zühdün anlamı üzerine kısa bir risale. 
 devotional prayers (awrad), arabî'nin gündüz ve gece okuduğu dualar. 
 the four pillars of spiritual transformation (hilyat al-abdal) translation and arabic edition by stephen hirtenstein, arabî'nin tasavvuf yolunda tanıştığı velilerle ilgili eseri.
 a prayer for spiritual elevation and protection (al-dawr al-a'la or hizb al-wiqaya) study, translation, transliteration and arabic text by suha taji-farouki 
 the universal tree and the four birds – treatise on unification (al-ittihad al-kawni) introduction, translation and commentary by angela jaffray, arabic text edited by denis gril.
 the universal tree and the four birds – treatise on unification (al-ittihad al-kawni)
 muhyiddin ibn 'arabi - a commemorative volume, edited by stephen hirtenstein and michael tiernan. a selection of papers and translations. 
 divine governance of the human kingdom, interpreted by tosun bayrak from the ottoman turkish, fons vitae, 1997.
 the seven days of the heart, prayers for the nights and days of the week, translation into english of ibn 'arabi's awrâd al-usbû (wird), with introduction and notes. translated by pablo beneito and stephen hirtenstein. read an extract on the publisher's website. anqa publishing, 2000
 la production des cercles, kitâb inshâ ad-dawâ'ir al-ihâtiyya  book of the description (i.e. drawing) of the circles encompassing the correspondence of man to creator and creatures. parallel text - arabic / french translation, with introduction and notes by paul fenton & maurice gloton. éditions de l'éclat, 1996 las contemplaciones de los misterios (mashahid al-asrar al-qudsiya wa-matali al-anwar al-ilahiyya) muhyi l-din ibn 'arabi this includes a critical edition made by suad hakim and pablo beneito of the arabic text of the mashâhid al-asrâr of ibn 'arabi, and their introduction and translation of the text into spanish. this was the basis for the english translation by cecilia twinch, contemplation of the holy mysteries. editora regional de murcia, first printed 1994, reprinted 2003
 le dévoilement des effets du voyage, kitâb al-isfar 'an natâij al-asfâr muhyiddin ibn 'arabi describes the kinds of journeys travelled by human beings, with specific reference to the model journeys of the prophets. parallel text - arabic / french translation, with introduction and notes by denis gril. read a review from the journal. éditions de l'éclat, 1994 
 l'interprète des désirs by ibn 'arabi the tarjuman al-ashwaq translated into french with introduction and notes. includes ibn 'arabi's full commentary. translated by maurice gloton. albin michel, paris, 1996 
 el lenguaje de las alusiones - amor, compasión y belleza en el sufismo de ibn 'arabi''' pablo beneito. this book includes three chapters related to essays which appear in english on this website, on the divine love of beauty, and the servant of the loving one - reflections on the divine names al-jamil and al-wadud, and on the presence of superlative compassion (rahamût). altogether there are seven chapters. editora regional de murcia,2005

yabancı dillerde i̇bn arabî ve okulu 
 masataka takeshita: ibn 'arabi's theory of the perfect man and its place in the history of islamic thought, tokyo: institute for the study of languages and cultures of asia and africa, tokyo university of foreign studies, 1987
 william c. chittick: ibn 'arabi's imaginal worlds: creativity of imagination and the problem of religious diversity
 the sufi path of knowledge: ibn al-'arabi's metaphysics of imagination
 ibn 'arabi - heir to the prophets.
 imaginal worlds.
 the self-disclosure of god
 stephen hirtenstein: the unlimited mercifier: the spiritual life and thought of ibn 'arabi
 prayer and contemplation: the principles of spiritual life according to ibn 'arabi.
 henry corbin: creative imagination of the sufism of ibn 'arabi
 alone with the alone: creative imagination in the sufism of ibn 'arabi. 
 claude addas: looking for the red sulphur: the story of the life of ibn 'arabi (i̇bn arabi: kibrit-i ahmer'in peşinde adıyla türkçeye çevrildi)
 the voyage of no return
 michel chodkiewicz: an ocean without shore -ibn 'arabi, the book and the law.
 the seal of the saints
 the spiritual writings of amir abd al-kader
 peter coates: ibn 'arabi and modern thought - the history of taking metaphysics seriously
 alexander d. knysh: ibn 'arabi in the later islamic tradition
 titus burckhardt:  mystical astrology according to ibn 'arabi
 universal man by abd al-karim al-jili translated with commentary
 michael sells: mystical languages of unsaying
 ronald l. nettler: sufi metaphysics and qur'anic prophets: ibn 'arabi's thought and method in the fusûs al-hikam
 toshihiko izutsu: sufism and taoism (fusus'daki anahtar kavramlar ve lao tzu'da anahtar kavramlar adıyla türkçeye iki cilt olarak tercümesi yapıldı)
 caner k. dağlı: the ringstones of wisdom (fusús al-hikam)translation, introduction & glosses by caner k. dagli.
 e. a. afifi: ibn arabi: life and works,
 mohamed haj yousef: ibn 'arabi – time and cosmology - i̇bn arabî'nin zamanın kozmos ve yaratıcıyla ilişkisini ele aldığı eseri.
 pablo beneito:  la taberna de las luces, i̇bn arabî, şusterî ve diğer sufilerin i̇spanyolca'ya çevirilen şiirlerini içeren seçki. editora regional de murcia, 2004

eserlerinden alıntılar, tez ve makaleler 
 muhyiddin i̇bn arabi-eserleri ve hakkındaki makaleler
 muhyiddin ibn arabi'nin eserlerinden bölümler
 çakmakoğlu, m. mustafa (2005), muhyiddin i̇bnü'l-arabi'ye göre dil-hakikat i̇lişkisi marifetin i̇fadesi  (doktora tezi)
  an analysis of ibn al-'arabi's al-insan al-kamil (yüksek lisans tezi)
 selections from ibn arabi's "meccan revelations" (al-futuhat al-makkiyya)
 william chittick-ibn arabi ekolünde sadreddin konevî'nin rolü
  carl w. ernst, controversies over ibn al-arabi's fusus
 on whoso knoweth himself knoweth his lord
 ibn al-'arabi, by william c. chittick

popüler kültürde yeri 
2014 - 2019 yılları arasında trt 1'de yayınlanan diriliş "ertuğrul" dizisinde i̇bnü'l-arabî'yi oyuncu osman soykut canlandırmıştır.

ayrıca bakınız 

 abdülkerim el-cili
 davud-u kayseri
 fusus'ül hikem
 fütuhat-ı mekkiyye
 panenteizm
 panteizm
 sadreddin konevi
 spinoza
 tasavvuf
 vahdet-i vücud

dipnotlar

kaynakça 
 molla cami, nefahat'ül üns
 i̇bn arabi, fütuhat-ı mekkiyye ve füsus'ül hikem
 wikipedia-i̇bn arabi
 i̇bn arabi-prof.dr. süleyman uludağ-diyanet vakfı yayınları
 i̇bn arabi'nin menkıbeleri, ebu'l-hasen'ali b. i̇brahim el-kari', i̇z yayıncılık
 i̇cazetname: i̇bn arabi'nin kendi kaleminden icazet aldığı hocaların ve yazdığı eserlerin listesi, (çev.: veysel kaya),

dış bağlantılar ve diğer i̇nternet sayfaları
 i̇bni arabi'nin tanrı anlayışı, eleştirel
  ibn al-arabi foundation
 ibn arabi society
 kozmik adam muhyiddin arabi
 şeyh-ül ekber muhyiddin i̇bn arabi
 muhyiddin i̇bn-i arabî
 "eş-şeceretü'n-nu'mâniyye" i̇simli eserindeki i̇şaretler
 muhyiddin ibn arabi okumaları
 i̇bn arabi üzerine bir söyleşi
 mor'a doğru: isa celik makale:tasavvufta varoluş mertebeleri 
 ibn arabi & mystical journey:the journey to the lord of power
 correspondences between the sufi ideas of ibn arabi and physics
 ibn arabi
 ibn al arabi in the west

i̇kiliksizlik
vahdet-i vücud
mutasavvıflar
endülüslü bilim insanları
ekberi sufiler/filozoflar
i̇slam filozofları
kahinler
1165 doğumlular
1240 yılında ölenler
12. yüzyılda araplar
osmanlı müderrisleri