Ontoloji

onkoloji ve antoloji ile karıştırılmamalıdır.

ontoloji, varlık felsefesi ya da varlıkbilim, temel sorunu varlık olan felsefi disiplin. varlık ya da varoluş ile bunların temel kategorilerinin araştırılmasıdır. "varlık" ve "varolan" ayrımını; "varlık vardır" ve "varlık yoktur" fikirlerini tartışır.

aristoteles'e göre ontoloji varlığın mahiyetinin (niteliğinin) bilimidir veya varlıkların özsel incelenmesidir. ontoloji hangi varlık kategorilerinin daha temel olduğunu belirlemekle uğraşır ve bu kategorilerdekilerden hangilerinin var olduğunun söylenebileceğini sorar.

varlık bir nesne ya da başka tekil bir şey değildir. nesneler var olan cisimlerden oluşur. örneğin; ağaçlar, masalar, evler, vs. oysa varlık  bir nesne değildir. nesneler varolanlardır fakat bütün nesneleri kendinde tutan varlık bir nesne degildir. gerçek varlığın ortaya çıkmasında, varlığı varlık yapan nedir? var olanı var olan yapan nedir? sorularına heidegger'in yanıtı "zaman" olmuştur. "var olan zamansal olandır." varlıkla iç içe olup onu aydınlatan ve onu varlık olarak varlık yapan hep zamandır. varlığı varlık yapan zaman, metafizik anlamdaki varlığı değil ama, hakikat alanındaki varlığı açıklar. heidegger'e göre ontolojik araştırma sayesinde varlığın iki anlamını da bilmek mümkündür, fakat böyle bir varlığın zaman olmaksızın var olamayacağını kabul etmek gerekir. o halde varlığın zaman olduğu düşünülebilir.

değişik filozoflar temel varlık kategorileri için değişik listeler yapmışlardır. ontolojinin temel sorunlarından biri "temel varlık kategorileri nelerdir?" sorusudur.

ontolojik sorular 
 bilgi kuramı nedir?
 varlık nedir?
 varoluş nedir?
 fiziksel nesneler nelerdir?
 bir fiziksel nesnenin var olduğu söylemini kanıtlamak mümkün müdür?
 bir nesnenin özellikleri veya ilişkileri nedir ve bunlar nesneyle nasıl ilişkilidir?
 var oluş bir özellik midir?
 bir nesne ne zaman yok olur, ne zaman değişir?
 doğru nedir?
 varlığı gerçek ve edimsel yapan nedir?

varlık konusuna yaklaşımlar

bilim açısından varlık 
bilim var olan yani olgusal olan maddeleri inceler. bilim varlık var mıdır gibi sorularla ilgilenmez. bilim, varlığın var olduğunu ön kabul eder. ayrıca bilim varlığı felsefede olduğu gibi bir bütün olarak değil de parçalara ayırarak inceler.

felsefe açısından varlık 
felsefe varlığın olup olmadığı, bilinip bilinemeyeceği gibi sorularla uğraşıp bunları kendi içinde tutarlı ve çelişkisiz olma şartıyla cevaplar. felsefe varlık problemlerini bir yöntem dahilinde değil de saf düşünme ve akıl yoluyla cevaplamaya çalışır. felsefe varlığı bütün olarak kabul eder ve buna göre çalışmalarını yapar. felsefede varlık sorunu evreni açıklama çabalarıyla başlamıştır.

varlık var mıdır?

varlık yoktur 
varlığın gerçekte bulunmadığını savunan görüşler, varlık üzerine gerçeklik-gerçek dışılık şeklinde bir ayrım yapmayı reddetmiş ve varlıklar hakkında nesnel bir kabul yapılamayacağı için gerçekliğinin de belirlenemeyeceğini dile getirmişlerdir. nihilizm, diğer felsefe disiplinlerinde olduğu gibi ontolojide de varlığın var olduğu görüşünü ve yapılan sınıflandırmaları reddetmiştir.

antik çin’de ortaya çıkan taoizm de varlığın kabul edildiği haliyle bulunmadığını savunmaktadır. tao öğretisi dışındaki her şey, bu görüş tarafından gerçeklik dışı olarak değerlendirilmektedir.

varlık vardır 
varlığın gerçekte bulunduğunu savunan realizm ise “varlık nedir” sorusuyla kendi içerisinde birçok farklı görüşe ayrılmaktadır.

varlık nedir?

varlık oluştur 
varlığın oluş halinde olduğu görüşü, her şeyin sürekli değiştiğini, hiçbir şeyin eskisi gibi kalmadığını ve varlığın durağan olmayıp oluş süreci içerisinde bulunduğunu savunmaktadır. heraklitos, bu görüşü "aynı derede iki kere yıkanılmaz" sözüyle örneklendirmiştir.

başlıca temsilcileri: heraklitos ve alfred north whitehead

varlık ideadır 
varlığın i̇dea olduğunu savunan idealizm, nesnelerin ve gerçeklik alanının düşünceye bağlı olarak geliştiğini öne sürmektedir. platon’un idealar ve görüntüler dünyası, mağara benzetmesi gibi kavramlarıyla temelleri atılan idealizm, aristoteles’in madde ve form kuramı üzerine yaptığı çalışmalarla gelişmiştir. i̇dealizm dinlerin felsefe alanında ortaya koydukları görüşleri de etkilemiştir.

başlıca temsilcileri: platon, aristoteles, farabi, georg wilhelm friedrich hegel ve george berkeley

varlık maddedir 
varlığın madde halinde olduğunu savunan materyalizm, insan düşüncesinden bağımsız ve maddi etkileşimlere dayalı bir varlık anlayışı ortaya koymaktadır. aklın da maddeye bağlı olduğunu ileri süren materyalizm, metafiziğe karşı çıkmaktadır. mekanik materyalizm ve diyalektik materyalizm olarak kendi içerisinde ikiye ayrılmaktadır.

başlıca temsilcileri: demokritos, thomas hobbes ve karl marx

varlık hem idea hem maddedir 
varlığın hem idea hem de madde halinde olduğunu savunan düalizm, aklın düşünen ve maddenin yer kaplayan töz olduğunu öne sürmektedir. bu iki tözü birbirine indirgenemez olarak kabul eden rené descartes’in çalışmaları, bu görüşün temelini oluşturmuştur.

başlıca temsilcileri: rené descartes

varlık fenomendir 
varlığı fenomen olarak kabul eden fenomenoloji, insan bilinci ve varlık arasında öze yönelmeye dayalı bir ilişki kurmaktadır. zaman ve mekandan bağımsız olarak varlığın paranteze alma yöntemiyle değerlendirilmesi gerektiğini savunan fenomenoloji, bilime yakınlık gösteren bir görüştür. edmond husserl’in çalışmaları, bu görüşün temelini oluşturmuştur.

başlıca temsilcileri: edmund husserl

yeni ontoloji 
1800'lerin sonlarından itibaren, insanın kendi özünü varoluşundan sonra oluşturduğunu savunan varoluşçuluk ve varlığı sağladığı fayda üzerinden değerlendiren pragmatizm gibi yeni ontoloji görüşleri ön plana çıkmaya başlamıştır.

filozoflar 

 aristoteles
 david malet armstrong
 kindî
 birûni
 alain badiou
 gustav bergmann
 patricia churchland
 paul churchland
 gilles deleuze
 rené descartes
 jean gebser
 georg wilhelm friedrich hegel

 martin heidegger
 heraklitos
 edmund husserl
 roman ingarden
 saul kripke
 gottfried leibniz
 friedrich nietzsche
 william of ockham
 parmenides
 platon
 plotinus

 hilary putnam
 w. v. quine
 bertrand russell
 gilbert ryle
 jean-paul sartre
 barry smith
 baruch spinoza
 p. f. strawson
 pierre teilhard de chardin
 ludwig wittgenstein
 emmanuel levinas
 rene descartes

ayrıca bakınız 
 felsefe tarihi
 epistemoloji
 etik

kaynakça 
özel

genel
 final yayınları felsefe grubu konu anlatım kitabı syf 51-56

dış bağlantılar 
 theory and history of ontology

 
felsefi kavramlar