VTEC

değişken zamanlamalı supap kontrol sistemi (variable-valve timing and electronic-lift control- v.t.e.c.) değişken supap zamanlaması, motor işletim sisteminin hangi devire göre hangi supap zamanlamasının kullanılacağını belirlenmesi ve her devirde en verimli çalışmayı sağlamasıdır böylece motor düşük devirlerde az yakıt tüketirken yüksek devirlerde de iyi bir performans sunmaktadır.
motor devri yükseldikçe kayar pimli eksantrik milleri subaplara daha büyük bir kam lobuyla hareket iletmekte ve hava yakıt oranının yeniden düzenlenmesine imkân tanımaktadır.
bu motor teknolojisini honda bulup geliştirmiştir ve onun tarafından kullanılmaktadır.

dohc vtec 

dohc vtec sistemi, yüksek devirli bir dohc motorunda hem gücü hem de torku optimize etmek için geliştirilmiştir. her iki supap için, 3 kam profili bulunur. dış taraflardaki profiller düşük devirlerde, ortadaki profil ise yüksek devirlerde kullanılır

düşük devirlerde, supaplar düşük kam profillerinde hareket eden külbütörler tarafından açılır. bu kam profilleri, düşük devirlerde silindirin emişinin iyi ve yakıt tüketiminin düşük olmasını sağlamak için kısa supap liftiyle ve kısa açılma süresiyle hareket ederler. kısa supap lifti ve açılma süresiyle düşük ve orta devirlerde yüksek tork ve yakıt tasarrufu sağlanır. 
motorun hızı arttıkça, motorun elektronik kontrol ünitesi kam mili takipçilerinin pimlerine basınçlı yağ gönderen hidrolik sürgülü valfi çalıştırır (5850 d/d’de). basınçlı yağ pimleri, düşük devirde çalışması için tasarlanan takipçileri 3. takipçiye kilitleyecek bir pozisyona hareket ettirir. o ana kadar 3. takipçi herhangi bir supabı hareket ettirmemektedir. kam mili takipçilerinin birbirine kilitlenmesiyle birlikte, düşük devirde çalışan takipçiler yüksek devirde çalışan takipçilerle aynı oranda çalışmaya zorlanırlar. supapların hem lift miktarı artmış hem de açık kalma süreleri uzamıştır. silindirin içine daha fazla dolgu alınmaktadır ve artan devir sayısıyla birlikte motorun gücü de artmaktadır. özellikle 5500 devirden sonrasına dikkat etmek gereklidir.

sohc vtec 
üstten tek eksantrikli bir motorda, her silindir sırası için bir kam mili bulunur. emme ve egzoz profilleri aynı kam mili üzerinde yer alır. alttaki şekilde kam milinin orta kısmında 3 kam profili bulunmaktadır, bunlar emme kam profilleridir. bu 3 kam profilinden dış tarafta olanlar düşük devirlerde kullanılırken, ortadaki profil yüksek devirlerde kullanılır.fakat sohc vtec motorlarda egzoz supaplarının zamanlamaları değiştirilmez. egzoz supapları tüm devir bantları için aynı profilleri takip eder. dohc vtec ve sohc vtec motorlar arasındaki en büyük fark egzoz supaplarının zamanlamaları arasındaki farktır. bunun yanı sıra sohc vtec motorların yapıları, dohc vtec motorlara göre daha basittir

düşük devirlerde, dıştaki 2 kam profili direkt olarak külbütörleri hareket ettirir. düşük devirlerde kullanılan kam profilleri motorun sakin çalışmasını ve düşük yakıt tüketimi sağlar. yüksek devirlerde ise; yüksek devirler için tasarlanan profil, takipçiyi hareketlendirir. fakat takipçi herhangi bir parçayla bağlantılı olmadığı sürece, hiçbir parçayı hareketlendirmez. yüksek devirlerde, yağ basıncı metal pimi külbütörlere ve takipçiye doğru iter ve 3 profil sanki tek profile dönüşmüş gibi hareket etmeye başlar. külbütörler, yüksek devirler için tasarlanan profili takip etmektedirler. yüksek devirlerde emme supaplarının lifti arttığı gibi açık kalma süreleri de artar. artan devirler birlikte motora daha fazla dolgu emilir ve motorun gücü artar.

vtec-e 

vtec-e sisteminin asıl amacı, düşük devirlerde yakıt ekonomisini artırmak için oldukça fakir yakıt-hava karışımı sağlamaktır. 1,5 litrelik sohc vtec-e sistemine sahip motor 92 hp güç üretmektedir. 12 supap modunda hava-yakıt oranı 20:1 ve üzerinde olabilmektedir.

vtec-e sisteminin supap tahrik mekanizması

tork üretmek için, yakıt silindir içine emilen hava ile birlikte yakılır. ne kadar çok tork üretileceği, direkt olarak, yakıt-hava karışımının birbiriyle ne kadar iyi karışmasıyla ilgilidir. düşük devirlerde motorların emme dolgu hızı, yakıt ve havanın iyi bir şekilde birbirine karışabilmesi için yeterli değildir. vtec-e, yapay olarak emme dolgu hızını türbülans etkisi yaratacak şekilde artırır. bu şekilde yakıt ve hava arasında oldukça iyi bir karışım gerçekleşir. 
vtec-e sistemine sahip olmayan bir motor emme supapları için tek bir kam profiline sahiptir. vtec-e motoru ise, iki farklı emme kam profiline sahiptir. düşük devirlerde, her emme supabı kendi emme profilini takip eder. emme kam profillerinden biri diğerine göre oldukça normal kalmaktadır. diğeri ise, neredeyse yuvarlak bir profile sahiptir. düşük devirlerde sadece bir emme supabı çalışmaktadır. emilen dolgu bu supaptan silindire girmektedir ve sonuç olarak silindir içinde türbülans efekti oluşturulmaktadır. türbülans etkisi, dolgunun çok iyi bir şekilde karışmasını sağlamaktadır. bu sayede motor, oldukça fakir karışımlarda çalışabilmektedir. vtec sistemi, düşük devirlerde çalışmayan emme supabını aktif hale getirmek için kullanılır.
vtec-e sisteminin 12 supapla çalışma modu

devir arttıkça daha fazla dolgu emilmek istenir, sadece bir emme supabının çalışması motor için sınırlayıcı bir etki oluşturmaya başlar. yaklaşık 2500 d/d civarında, içi dolu bir pim iki külbütör tarafından itilir ve iki külbütör tek bir ünite halinde hareket etmeye başlar. böylece, her iki emme supabı normal kam profiline bağlı olarak hareket etmeye başlar, neredeyse yuvarlak bir yüzeye sahip olan profil kullanılmaz

3 kademeli̇ vtec 

kademeli vtec sistemi, vtec-e ve sohc vtec sistemlerini birleştirmiştir. bu sayede motorun yakıt tüketimi düşürülmüş ve yüksek devirlerde yüksek güç elde edilmiştir. 3-kademeli vtec sistemine sahip 1,5 litrelik motor 128 hp güç üretmektedir.

birinci kademede külbütörler bağımsız olarak çalışmaktadır. düşük devirlerde sadece bir emme supabı çalışmakta, diğer emme supabı ise neredeyse yuvarlak bir kam profilini takip etmektedir. motor, 2500 d/d’ye kadar 12 supap modunda çalışmaktadır. 12 supaplı modla birlikte fakir yanma modu (lean-burn) devrededir, yakıt-hava oranı 20:1 gibi bir orana ulaşmaktadır. bu sayede düşük devirlerde yakıt ekonomisi sağlanmaktadır

3-kademeli vtec sisteminin çalışma esası

i̇kinci kademe motorun orta devir bandında devrededir, 2500 d/d’de devreye girer ve 6000 d/d civarında devreden çıkar. uygulanan yağ basıncı pimi iterek iki emme supabının külbütörlerinin beraber çalışmasını sağlar. i̇ki supap da düşük kam profilini takip etmektedir. üçüncü kademede 6000 d/d’den sonra yağ basıncı iki kanaldan da geçerek ortadaki kam profilini kilitler ve her iki emme supabı da daha yüksek liftle daha uzun süre açık kalır.

i-vtec 

i-vtec sisteminin en önemli özelliği ve diğer vtec sistemlerinden farkı, supap zamanlamasının sürekli değişken olmasıdır. vtc (variable timing control - değişken zamanlama kontrolü), motorun çalışması sırasında emme ve egzoz supapları arasındaki supap bindirmesini ayarlayan/değiştiren bir mekanizmadır. vtc ile birlikte i-vtec, vtec sistemlerinin en büyük dezavantajı olan orta devir bandındaki güçsüzlüğü ortadan kaldırmıştır. i-vtec, vtec-e ve vtec sistemlerinin bir kombinasyonunu kullanmaktadır. bu kombinasyon, motorun 12 supapla ekonomi modunda ve 16 supapla güç modunda çalışabilmesini sağlamaktadır.

emme kam miline takılan vtc hareketlendiricisi, motorun yüküne bağlı olarak sürekli değişken supap zamanlamasını sağlaması için yağ basıncı tarafından kontrol edilir. vtc mekanizması, şekilde görülmektedir. bu sistemde temel fikir, kam milini bağlı olduğu dişliden ayırmak, tabla (mavi renkle gösterilmiştir) ile birbirlerine göre izafi hareketlerini sağlamak, motorun yük ve gaz pedalı durumuna göre değişken zamanlamayı gerçekleştirmektir

i̇. vtec mekanizması

i-vtec sisteminde, değişken supap zamanlamasını sağlamak için tabla üzerinde dişli çark mekanizması kullanılmaktadır. kam mili dönme yönünde ilerlerken, eğer supap zamanlamasında avans verilmesi istenirse, tabla kam milini kam dişlisinden ayırır, kam miline kilitlenir ve dişli ile aynı yönde dönerek mili olması gereken açı değerinden daha büyük bir değere getirir. eğer supap zamanlamasında gecikme yapılması istenirse, tabla kam milini yine kam dişlisinden ayırır, kam miline kilitlenir ve dişli ile ters yönde dönerek mili olması gereken açı değerinden daha küçük bir değere getirir. supap zamanlamasının değişkenliği bu şekilde sağlanmaktadır. vtc mekanizması, supap zamanlamasını avans veya rötar durumlarında 250 değiştirebilmektedir. vtc elektronik kontrol ünitesi, motor devrini, kam mili ve gaz kelebeği pozisyonunu, ateşleme zamanını ve motorun egzoz durumunu sürekli kontrol ederek gerekli supap zamanlamasını belirler. i-vtec için 4 kademe bulunmaktadır. 1., 2. ve 3. kademelerde, supapları düşük miktarda açan kam profilleri devrededir. 4. kademedeyse, supapları yüksek miktarda açan kam profilleri devrededir. i-vtec motorlarda sadece emme kam milinde vtec sistemi mevcuttur.

1., 2. ve 3. kademelerde emme supaplarından biri hareketsiz kalmaktadır. bu, vtec-e’deki 1 emme supaplı çalışma durumuna benzemektedir. 1 emme supabı hareketsiz dururken, diğeri açılmaktadır. bu şekilde, hava akımı üzerinde bir türbülans efekti oluşturulmasına, fakir yanma ve rölanti devirlerinde 20:1’den büyük hava-yakıt oranlarına kullanılmasına fırsat vermektedir.

i-vtec motorun çalışma kademeleri

1. kademe, motorun elektronik kontrol ünitesinin 20:1’den yüksek hava yakıt oranlarını kullandığı fakir yanma modudur. vtc, emme/egzoz supap bindirmesini minimuma getirir. 1. kademe, sadece fakir yanma modunda ya da düşük oranlı kelebek pozisyonlarında kullanılır. elektronik kontrol ünitesi, yüksek oranlı kelebek pozisyonları için 3. kademeyi devreye sokar. 
2. kademede, fakir yanma modunu terk edip 14.7-12:1 hava-yakıt oranlarına geri dönebilmektedir ve supap bindirmesini maksimuma çıkarabilmektedir. bu şekilde egr efekti artırılmakta ve emisyonlar iyileşmektedir. 
3. kademe kontrol ünitesinin, emme/egzoz supaplarının açılmasını ve bindirmesini motor devrine bağlı ve dinamik olarak değiştirdiği bir durumdur. burada motor devrinin düşük fakat gaz kelebeğinin yüksek oranda açık olduğu durumlar geçerlidir. yavaş çalışma devirleri; ideal çalışma şartlarının geçerli olduğu düşük devirler, kapalı ya da kapalıya yakın gaz kelebeği pozisyonları anlamına gelir. bu durum, eğimi sıfıra yakın yol kullanımlarında, sabit hızda kullanımlarda da geçerlidir. 
4. kademe, devir yükseldiğinde ve gaz pedalına sonuna kadar basıldığında aktif hale gelir. bu modda, emme kam milinin supaplarını yüksek oranda açan kamları devreye girer, motor 16 supap moduna geçer. supapların açık kalma süreleri ve liftleri artar. vtc, istenilen güç miktarını ve optimum emme/egzoz supap zamanlamasını ve bindirmesini elde etmek için emme kam milini dinamik olarak değiştirir.

i-vtec sistemine sahip 2,0 litrelik motorun (k20a) güç - tork eğrisi

honda
değişken supap zamanlaması