Dilbilgisi

dil bilgisi, ya da gramer (, grammatiki), bir dilin ses, biçim ve cümle yapısını inceleyip, kurallarını saptayan bilim dalı. bir dili seslerinden cümlelere kadar, içerdiği bütün dil birliklerini, geniş bir şekilde anlam ve görevlerini kapsayacak şekilde inceler. dil bilgisi kuralları, bir grup tarafından hazırlanmayıp, o dili kullanan insanların zaman içinde gerekli kuralları yaratmaları veya var olan kuralları dilin gelişimine göre değiştirmeleri sonucu oluşur.

dil bilgisi incelediği dil unsurlarına göre kendi içinde bölümlere ayrılır. dilin seslerini inceleyen kısmına ses bilgisi (fonetik), yapı yönünden kelime ve şekilleri konu edinen kısmına şekil bilgisi (morfoloji veya sarf), kelime ve şekillerin çıkış yerlerini, yani menşelerini araştıran kısmına menşe veya türeme bilgisi (etimoloji), kelime ve şekillerin aralarındaki münasebetler ile cümleleri inceleyen dalına ise cümle bilgisi veya söz dizimi, sentaks veya nahv, dilin anlam oluşturma mekanizmalarını inceleyen kısmına semantik denmektedir. dil ancak bu saydığı unsurlarla tamamlandığı gibi, dil bilgisi de bu unsurlardan oluşmaktadır. bu bölümlerin hemen hepsi dil bilgisi içinde ayrı ayrı incelenmelerine rağmen, birbirlerinden kesin çizgilerle ayrılmazlar ve her zaman birbirlerine karışırlar. bu yüzden dil bilgisi, bir dili bütün cepheleriyle bir bütün olarak ele alıp incer.

i̇nsanoğlu tarihi akış içinde, zamanla biriken bilgiler sayesinde hemen her şeyi inceleme ve araştırma konusu yapmış, dillerin sırrını çözmeye çalışmış ve böylece yeni bir bilim dalı ortaya çıkarmıştır. dillerin incelenmesi, eski yunan ve hintlerden başlayarak dillerin bağlı olduğu kuralla saptanmaya çalışılmış ve bu kuralların ortaya çıkardığı bilgiye de gramer bilgisi denmiştir. buna paralel olarak her dilin sözcük dağarcığı toplanarak sözlükler ortaya çıkmıştır. gramer sayesinde dillerin doğru okunup yazılması gerçekleşmiştir.

tarihçe 
dil bilgisi çok eski bilimlerdendir. grekçeden, latinceye, oradan diğer dillere yayılmıştır. en eski gramercilerin hintler olduğu bilinir. mö 1. yüzyılda batıda dil bilgisinin kurucusu aristoteles kabul edilir. aristo, grameri, mantığın aynası haline getirmiştir. dionysos mö 1. yüzyılda dil bilgisi sanatı adıyla ilk dil bilgisi kitabını yazmıştır. ms 4. asırda romalı donatus'un yazdığı dil bilgisi kitabı, batıda yıllarca okutulmuştur. bunların dışında i̇skenderiye dil okulunun gramer ve sözlük konularında önemli yer tuttuğu görülür. i̇slami devirde görülen dil bilgisi çalışmaları daha çok bu okulu örnek almıştır. emeviler'den itibaren i̇slam dünyasında pek çok gramer kitabı ve sözlük yazılmıştır. türkiye'de 1858 yılında rüşdiyelerin açılması ile okutulmaya başlanır. 18. yüzyıla kadar filozofların elinde kalan dil, onlar tarafından şekilci mantığın sözdeki şekli olarak yorumlandığı gibi, düşüncenin de değişmez kanunlarına bağlılığı şeklinde değerlendirilmiştir. böylece dil bilgisi yalnız gramerin değil, aklın da temsilcisi olmuştur. fakat 19. yüzyıldan sonra dilin apayrı bir kurum olduğu, kendi kanunlarına bağlı, canlılığa sahip bulunduğu fikri ortaya çıkmıştır. yine bu dönemde diller arasındaki akrabalıklar saptanırken, dillerin ayrı aileler oluşturduğu keşfedilmiştir. böylece dilleri inceleyen, karşılaştırmalı dil bilgisi ortaya çıkmıştır. ayrıca dil bilgisinin; bir dilin tarihini ve zaman içindeki değişme ve gelişmesini inceleyen tarihi dil bilgisinin yanında, bir dilin veya lehçenin belirli bir zamandaki durumunu konu edinen tasviri dilbilgisi gibi çeşitleri vardır. bunun yanında bütün dilleri karşılaştırarak, sınıflara ayıran, onların iç ve dış kanunlarını araştıran bilim dalına da genellengüistik denmektedir. ayrıca dillerle uğraşan ve bir dil üzerinde araştırmalar yapan dil bilginine de dilbilimci adı verilmektedir.

türkçe ilk dil bilgisi kitabı, bugün elde bulunmayan kaşgarlı mahmud'un 11. asırda yazdığı cevahirü'n-nahv adlı eseridir. ebu hayyan'ın arap diliyle, arapça dil bilgisi yöntemine göre düzenlenmiş eseri kitabu'l-i̇drak li lisani'l etrak (yazılışı 1312 baskı 1931) ilk türk dil bilgisidir. osmanlı türkçesinde yazılmış ilk dil bilgisi kitabı ise; bergamalı kadri'nin 
müyessiret-ül-ulum (1530) adlı eseridir.

19. yüzyıla kadar bütün dil bilgisi kitaplarında arap dil bilgisi yöntemi izlenmiştir. türk dilinin yapısı, kaideleri bu usule göre tespit edilmiştir. kimisinde arap, kimisinde fransız dil bilgisi yöntemine uyularak yazılan, osmanlıcanın yapısını anlatan eserler şunlardır:
 ahmed cevdet ve fuad paşaların medhal-i kavaid (1851), 
 kavaid-i osmaniye (1865), 
 kavaid-i türkiye (1875), 
 abdullah ramiz paşanın lisan-ı osmani'nin kavaidini havi emsile-i türki (1866), 
 ali nazmi'nin lisan-ı osmani (1880), 
 selim sabit'in nahv-ı osmani (1881), 
 abdurrahman fevzi'nin mikyasül-lisan kırtasü'l-beyan (1881), 
 manastırlı rıfat'ın külliyat-ı kavaid-i osmaniye (1885), 
 şemseddin sami'nin nev-usul sarf-ı türki (1892), 
 necib asım'ın osmanlı sarfı (1894).

fransız dilinin yöntemini uygulayan yazarlar ve eserleri: 
 şeyh vasfi, mufassal yeni sarf-ı osmani (1901), 
 mufassal nahv-ı osmani (1901); 
 hüseyin cahid türkçe sarf u nahv (1908); 
 ahmed cevad, lisan-ı osmani (1912); 
 anton tıngır; türk dilinin sarf-ı tahlisi.

meşrutiyet döneminde tedkikat-ı lisaniye encümeni tarafından maarif nezaretince sarf ve nahv-ı türki (1930) yayınlanmıştır.

cumhuriyet döneminde kurulan dil encümeni (1928) abece ve dil bilgisi hakkında da iki rapor hazırlamış; 1928'de latin harfleri tbmm'de kabul edilmiş, bir süre sonra da 1932'de türk dili tedkik cemiyeti kurulmuştur. daha sonra ortaöğretimde kullanılacak dil bilgisi kitabını tahsin banguoğlu hazırlamıştır (1940). bu tarihten sonra dil bilgisi çalışmaları iki kolda gelişir. i̇lk ve ortaöğretimde kullanılmak üzere yazılan dil bilgisi kitapları ile türkçenin ana grameri vasfında ilim dilbilgileri ve monogrofiler (t.n. gencan, k. demiray, a.c. emre ve prof. dr. m. ergin gibi...) ayrıca prof. dr. faruk k. timurtaş, tarihi türkiye türkçesi ile ilgili olarak eski türkiye türkçesi ile osmanlı türkçesi grameri iii, adlı eserlerini bu dönemde vermiştir.

avrupa'da türk dili ve dil bilgisi üzerindeki çalışmaların tarihi çok eskidir. alman h. megiser'in (1612) eseri, yazarı bilinmeyen i̇brahim müteferrika baskısı eser (1732) gibi birinci dünya savaşından sonra türklere karşı duyulan ilgiyle avrupa üniversitelerinde doğu dilleri ve türk dili bölümleri açıldı ve pek çok türkçe dil bilgisi kitapları yazıldı. j.w. redhouse (1884), j. deny (1912), j.nemeth (1916), ettore rossi (1939), s.topalina (1940), a.n.koronov (1941), a.tietze, s.g.lisse (1943), harbert jansky (1943), robert godel (1945), n. nitek (1945), normon a. mcquown (1946), heinz appenzeller (1948), p.h.rühl (1949), l.rosony (1960), g.l.lewis (1967).

türk dillerinin karşılaştırmalı dil bilgisi yazılmamış olmakla beraber bu alanda yerli ve yabancı birçok bilim insanı çalışmıştır. w.radloff (1882-1883), a.cevad emre (türk lehçeleri mukayeseli grameri 1949), n.k. dimitriev (1956-1959, 1961, 1962) gibi.

kaynakça

dış bağlantılar 
 dil derneği 
 tdk