Diyarbekir (eyalet)

diyâr-ı bekr eyaleti tam adı diyâr-ı bekr beylerbeyliği, 1515 yılında kurulan osmanlı devleti eyaleti. eyaletin merkezi diyarbakır'dır. doğrudan osmanlı i̇mparatorluğuna bağlı olarak yönetilmiştir.

tarihi 
akkoyunlu türk imparatorluğu'nun başkenti diyarbakır'a safevi hanedanı egemen olmuştur. 23 ağustos 1514 yılında çaldıran muharebesi'nde osmanlı devleti, safevi hanedanı'nı yenmiştir. diyarbakır'ı yönetmekte olan ustacılı muhammed han, osmanlı devleti kuvvetleri ile savaşırken ölmüştür. bunun üzerine halk ayaklanarak osmanlı devleti'ne bağlanmak istemiştir. bu isteklerini osmanlı devleti'ne bildirmek için halk mevlana i̇dris-i bitlisi'den yardım istemiştir. dönemin osmanlı padişahı yavuz sultan selim durumu kendisine bildiren mevlana i̇dris-i bitlisi'yi bu işle görevlendirmiştir. bunun üzerine safevi şahı şah i̇smail gerekli önlemleri aldırmıştır. ustacılı muhammed han'ın kardeşi karahan'ı urfa hakimi durmuş bey ile birlikte diyarbakır'ı kuşatıp geri almakla görevlendirmiştir. karahan ve durmuş bey'in kuvvetlerine mardin, hasankeyf ve ergani'de bulunan safevi kuvvetlerine de katılmıştır. böylece karahan'ın kuvveti 5 bin kişiye ulaşmıştır. karahan'ın ordusu bir yıl kadar diyarbakır'ı kuşatma altında tutmuştur. diyarbakır halkı karahan'ın ordusuna karşı savaşmıştır. bıyıklı mehmet paşa komutasındaki osmanlı ordusu diyarbakır'a gelmiş ve kuşatmayı kaldırmıştır. karahan'ın ordusu mardin'e çekilmiştir. 10 eylül 1515 tarihinde osmanlı devleti ordusu diyarbakır'a girmiştir. 4 kasım 1515 tarihinde diyâr-ı bekr eyaleti kurulmuştur. eyaletin ilk beylerbeyi bıyıklı mehmet paşa'dır.

1847 yılında eyalette bedirhan bey isyanı çıkmıştır. teşkil-i vilâyet nizamnâmesi 'nin kabul edilmesinin ardından 1867 yılında diyâr-ı bekr eyaleti kaldırılmış yerine diyâr-ı bekr vilayeti kurulmuştur.

sancakları

valiler

kurulduğu tarihten cumhuriyetin ilanına kadar olan süre içinde valilik yapan devlet adamları şunlardır:

 bıyıklı mehmed paşa 1515-1521
 hüsrev paşa 1522-1528
 fil yakup paşa 1528-1530
 uzun süleyman paşa 1530-1532
 i̇brahim paşa 1532-1534
 hadım ali paşa 1534-1537
 sofu hadım ali paşa 1537-1540
 damat rüstem paşa 1540-1543
 bali paşa 1543-1546
 tokatlızâde mehmed paşa 1546-1548
 ayas paşa 1548-1551
 çerkes i̇skender paşa 1551-1564
 halhallı behram paşa 1564-1567
 hüsrev paşa 1567-1570
 vezirzâde hasan paşa 1570-1572
 bodur hüseyin paşa 1572-1573
 özdemiroğlu osman paşa 1573-1575
 derviş paşa 1575-1577
 sağır behram paşa 1577-1579
 hadım mehmed paşa 1579-1580
 i̇brahim paşa 1580-1581
 yusuf sinan paşa 1581-1582
 hüsrev paşa 1582-1583
 şehid mehmed paşa 1583-1585
 cafer paşa 1585-1586
 koca mehmed paşa 1586-1589
 yusuf sinan paşa 1589-1590
 deli i̇brahim paşa 1590-1592
 saatçı hasan paşa 1592-1593
 deli i̇brahim paşa 1593-1594
 mehmed paşa 1594 
 hadım osman paşa 1594
 mehmed paşa 1594-1595
 ferhad paşa 1595
 murad paşa 1595-1601
 hadım hüsrev paşa 1601-1602
 sofu i̇brahim paşa 1602-1603
 ketenci ömer paşa 1603-1604
 koca osman paşa 1604-1605
 çağalazâde mahmud paşa 1605-1606
 zincirkıran ali paşa 1606
 nasuh paşa 1606-1611
 zülfükar paşa 1611-1612
 mustafa paşa 1612-1614
 muallimzâde mehmed paşa 1614
 tekeli mehmed paşa 1614-1615
 dilaver paşa 1615-1618
 mustafa paşa 1618
 dilaver paşa 1618
 kemankeş ali paşa 1618-1619
 dilaver paşa 1619
 süleyman paşa 1621-1623
 hafız ahmed paşa 1623-1624
 deli murad paşa 1624-1626
 koca hüsrev paşa 1626-1627
 gürcü mehmed paşa 1627-1628
 halıcızâde mustafa paşa 1628-1629
 halil paşa 1629-1631
 tayyar mehmed paşa 1631
 murtaza paşa 1631-1633
 tayyar paşa 1633-1638
 koca derviş mehmed paşa 1638-1639
 melek ahmed paşa 1639-1640
 maksud paşa 1640-1641
 koca derviş mehmed paşa 1641-1644
 kara mustafa paşa 1644
 tarhuncu ahmed paşa 1645-1646
 telli mustafa paşa 1646
 tarhuncu ahmed paşa 1646-1647
 çavuşzade mehmed paşa 1647-1648
 mısırlı mustafa paşa 1648-1649
 çağırğan mehmed paşa 1649
 saçbağı mehmed paşa 1649-1650
 kara mustafa paşa 1650-1651
 haydarzade mustafa paşa 1651-1652
 mısırlı mustafa paşa 1652-1653
 bostancı mehmed paşa 1653-1654
 gürcü cafer paşa 1654-1655
 şatır kara mustafa paşa 1655
 tayyarzâde ahmed paşa 1655-1656
 silahdar ahmed paşa 1656
 abaza hasan paşa 1656-1657
 tayyarzâde ahmed paşa 1657-1658
 silahdar osman paşa 1658-1660
 mîrahûr mustafa paşa 1660-1661
 silahdar kenan paşa 1661
 kethüda mehmed paşa 1661-1662
 defterdar hacı hüseyin paşa 1662-1663
 çuhadar hasan 1663-1667
 yeniçeri ağası kenan paşa 1667-1668
 hacı mehmed paşa 1668-1671
 çuhadar hasan paşa 1671-1673
 şatır mehmed paşa 1673-1674
 kaplan mustafa paşa 1674-1676
 damad hüseyin paşa 1676-1677
 defterdar hüseyin paşa 1677
 kaplan mustafa paşa 1677-1678
 kemankeş mahmud paşa 1678-1681
 kara mehmed paşa 1682-1683
 osman paşa 1683
 düdüklü i̇brahim paşa 1683-1684
 köprülü damadı abaza siyavuş paşa 1684-1686
 damad hüseyin paşa 1686-1687
 müfettiş cafer paşa 1687-1688
 silahdar ömer paşa 1688
 osman paşazâde ahmed paşa 1688-1689
 kemankeş ahmed paşa 1689-1690
 merzifonlu çalık hacı ali paşa 1690-1691
 şahin mehmed paşa 1691-1693
 kalaylı koz ahmed paşa 1693
 halil paşa 1693
 merzifonlu çalık hacı ali paşa 1693
 hacı osman paşa 1693
 i̇smail paşa 1693
 darendeli ahmed paşa 1693-1694
 kavanoz ahmed paşa 1694-1695
 şahin mehmed paşa 1695
 topal hüseyin paşa 1695-1696
 taltaban mustafa paşa 1696-1697
 i̇brahim paşa 1697
 tosun mehmed paşa 1697-1698
 çelebi yusuf paşa 1698-1699
 bıyıklı mehmed paşa 1699-1701
 topal yusuf paşa 1701-1703
 i̇brahim paşa 1703
 hasan paşa 1703
 çelebi yusuf paşa 1703
 hasan paşa 1703-1705
 palabıyık yusuf paşa 1705-1706
 i̇brahim paşa 1706-1707
 receb paşa 1707-1710
 maktulzade ali paşa 1710-1713
 şehla i̇brahim paşa 1713-1715
 kara mustafa paşa 1715-1716
 receb paşa 1716-1718
 köprülüzâde abdullah paşa 1718-1720
 küçük osman paşa 1720
 arif ahmed paşa 1720-1725
 receb paşa 1725-1726
 silahdar mehmed paşa 1725-1726
 kürd i̇brahim paşa 1726-1728
 hacı mustafa paşa 1728-1729
 hekimoğlu ali paşa 1729-1730
 kara mustafa paşa 1730-1733
 silahdar damat mehmed paşa 1733
 kara mustafa paşa 1733-1734
 gürcü i̇smail paşa 1734-1735
 sarı mustafa paşa 1735
 silahdar firarî mustafa paşa 1735-1736
 genç ali paşa 1736
 silahdar mehmed paşa 1736-1737
 abdi paşazade ali paşa 1737-1738
 tuz mehmed paşa 1738-1739
 mehmed memiş paşa 1739-1740
 çeteci abdullah paşa 1740-1741
 kethüda hüseyin paşa 1741-1742
 güleç ali paşa 1742
 abdipaşazâde ali paşa 1742-1744
 kazıkçı hüseyin paşa 1744
 çeteci abdullah paşa 1744-1746
 puladzâde çelik mehmed paşa 1746-1747
 ahmed paşa 1747
 seyyid hasan paşa 1747-1748
 yahya paşa 1748-1749
 çeteci abdullah paşa 1749-1750
 i̇brahim paşa 1750-1751
 çeteci abdullah paşa 1751-1752
 şehsuvarzade mustafa paşa 1752-1753
 i̇brahim paşa 1753-1754
 i̇brahim paşa 1754-1757
 seyyid abdullah paşa 1757-1758
 numan paşa 1758-1759
 abdullah paşa 1759
 çeteci abdullah paşa 1759-1760
 feyzullah paşa 1760-1761
 ağazâde mustafa paşa 1761-1763
 sarı abdurrahman paşa 1763-1764
 ali paşa 1766-1767
 hüseyin paşa 1767-1768
 abdülcelilzâde emin paşa 1768-1770
 bostancı ahmed paşa 1770-1771
 moldovancı ali paşa 1771
 hazinedar ali paşa 1771-1773
 osman paşa 1773
 ispanakçı mustafa paşa 1773-1774
 abdullah paşa 1774-1776
 abdi paşa 1776
 hazinedar şahin ali paşa 1776-1777
 adullah paşa 1777-1778
 kemahlı halil paşa 1778-1779
 ahmed i̇zzed paşa 1779
 osmanpaşazâde mehmed paşa 1779-1780
 hasan paşa 1780
 mehmed paşa 1780
 osman paşa 1780-1781
 kiki abdi paşa 1781-1784
 nasuh paşa 1784-1784
 azimzade abdullah paşa 1784-1785
 miktad paşa 1785-1786
 kiki abdi paşa 1786-1786
 yeğen hacı mehmed paşa 1786-1786
 safranbolulu i̇zzet mehmed paşa 1786-1787
 ebubekir paşa 1787-1788
 firuz paşa 1788
 abdi paşa 1788-1789
 süleyman paşa 1789-1791
 ferhat paşa 1791-1792
 kör yusuf ziyaettin paşa 1792-1794
 hasan paşa 1794-1795
 ebubekir paşa 1796-1796
 ali paşa 1796-1798
 salih paşa 1798-1798
 silahdar hacı i̇brahim paşa 1798-1799
 adim(azimzade)abdullah paşa 1799-1800
 şeyhzade i̇brahim paşa 1800
 çorumlu hüseyin paşa 1800-1801
 osman paşa 1801
 tayyarzade mahmud paşa 1801
 zühdü i̇smail paşa 1801-1802
 mehmed paşa 1802-1804
 kösepaşazade veliyüddün paşa 1804-1805
 hüsrev mehmed paşa 1805
 hasan paşa 1805
 hacı i̇brahim paşa 1805-1805
 katarağasızade mehmed paşa 1805-1806
 abdi paşa 1806
 murad paşa 1806-1807
 mehmed şerif paşa 1808-1809
 şeyhzade i̇brahim paşa 1809-1813
 emin paşa 1813-1815
 süleyman paşa 1815-1815
 kalender paşa 1815-1816
 pehlivan i̇brahim paşa 1816-1816
 moralı hacı ebubekir paşa 1816-1817
 abidin paşa 1817-1818
 maraşlı ali paşa 1818-1819
 behram paşa 1819-1819
 seyyid ahmed paşa 1819-1820
 gevranlızade ali paşa 1820
 hafız ali paşa 1820-1821
 hacı alâeddin paşa 1821-1822
 mehmed emin rauf paşa 1822
 gevranlızade mehmed paşa 1822-1823
 hüseyin paşa 1823-1824
 salih paşa 1824-1826
 ebu'l-bûd mehmed emin paşa 1826
 salih paşa 1826-1829
 yahya paşa 1829-1831
 ali rıza paşa 1831-1832
 çötelizade hacı i̇brahim paşa 1832
 çötelizade i̇shak paşa 1832-1834
 mehmed reşid paşa 1834-1836
 hafız paşa 1837-1839
 mehmed sadullah paşa mayıs 1839-temmuz 1840
 mehmed vecîhî paşa  ekim 1841-ağustos 1842
 payaslı i̇smail paşa ağustos 1842-eylül 1845
 çırpanlı abdülkerim nadir paşa şubat 1851
 nasuhzade mehmed hamdi paşa   eylül 1853-ocak 1855
 hatunoğlu kurt i̇smail hakkı paşa   nisan 1868-ekim 1875
 ahmed tevfik paşa ekim 1875-nisan 1877
 abdurrahman nureddin paşa  nisan 1877-şubat 1879
 mehmed i̇zzet paşa  şubat 1879-nisan 1882
 hasan samih paşa  nisan 1882-mayıs 1886
 ahmed aziz paşa mayıs-aralık 1886
 giritli sırrı paşa nisan 1888-mart 1889
 hasan refik paşa mart 1889-temmuz 1891
 giritli sırrı paşa temmuz 1891-ekim 1895
 enis paşa  ekim 1895-kasım 1896
 mehmed atâ bey  ocak-nisan 1906
 mustafa nuri bey  mayıs 1906-ağustos 1906
 mahmud arif paşa  aralık 1907-ağustos 1908
 şevket bey  nisan 1918-ocak 1919
 mustafa neyyir bey  ocak-haziran 1919

kaynakça 

osmanlı i̇mparatorluğu'nun anadolu'daki eyaletleri
osmanlı döneminde diyarbakır