Takiyüddin

takiyüddin bin maruf-i (osmanlıca: تقي الدين محمد بن معروف الشامي السعدي ; i̇ngilizce: taqi al-din) (14 haziran 1521 - 18 şubat 1585), osmanlı türkü hezârfen, gökbilimci, mühendis, matematikçi ve mekanik bilimci.

osmanlı'nın en önemli astronomlarından olan takiyüddin, 14 haziran 1521 tarihinde şam'da doğdu ve mısır ve şam'da yetişti. 1550 yılında i̇stanbul'a gelen takiyüddin, 1577 yılında iii. murat'ın fermanıyla tophane sırtlarında bir gözlemevi kurmuştur. sinüs/tanjant hesaplarını tablolar halinde kullanıma sunmuş, 841'i türkçe 1337 eser oluşturmuştur. akıldışı söylentiler sonucu tophane sırtlarındaki gözlemevi padişah (iii. murat) emriyle yıkılmıştır. yeni bir gözlemevi ancak 300 yıl sonra kurulmuş ancak bu sefer de 31 mart ayaklanmasına kurban gitmiştir.

kepler'in hocası tycho brahe ile aynı zamanda yaşamış ve yaklaşık aynı gözlemleri yapmıştır. rasathane yıkıldığı için çalışmaları son bulmuştur. diğer taraftan kepler, brahe'nin gözlemlerini kullanarak kepler yasaları diye bilinen gezegenlerin dönüşleri ile ilgili yasaları keşfetmiştir.

hayatı 

1521‘de türk kökenli bir ailenin üyesi olarak şam'da doğdu. eğitiminden sonra tennis kadılığına atandı. kadılığı sırasında yaptığı gözlemler ile ün kazandı. 1571'de mustafa çelebi'nin ölümünden sonra ii. selim tarafından saray müneccimbaşılığına atandı. 1574 yılında galata kulesi'nde gözlem çalışmalarına başlamıştır. hoca saadettin ve sokullu mehmet paşa'nın desteği ve padişah iii. murat'ın fermanıyla 1577 yılında tophane sırtlarında takîyüddîn’in yönetimi altında bir gözlemevi olan takiyüddin'in rasathanesi kurulmuştur. 1580 yılında topa tutularak yıkılmıştır.

matematik, astronomi ve trigonometrik değerler 

takiyüddin, sinus, kosinus, tanjant ve kotanjantın tanımlarını vermiş, ispatlarını sergilemiş ve cetvellerini hazırlamıştır. ekliptik ile ekvator arasındaki 23° 27' lik açıyı, 1 dakika 40 saniye farkla 23° 28' 40" şeklinde bularak o tarihte ilk kez gerçeğe en yakın ve doğru dereceyi hesaplamıştır. ayrıca çok eskiden beri kullanılmakta olan altmışlık kesirlerin yerine ondalık kesirleri astronomi'de ilk kez kullanmaya başlamış

optik 
takiyüddin, bir astronom olarak optiğe ve ışığın doğasının incelenmesine çok aşinaydı. bu çalışmalardan kitābi (takîyüddîn'in optik kitabi veya taqī al-dīn's book of optics)  bir kitap doğdu . çalışmalarının deneysel kanıtlara dayandığını ve daha önceki edebi eserlerle ilgili vardığı sonuçlarla hiçbir ilgisi olmadığını kaydetti ve araştırdığı fenomenlerin her birinde ışığın aynı olduğunun altını çizdi ., i̇bn-i heysem'in yazdıklarıyla çelişen bu.

görüş 

eski çağlarda yunanlılar üzerinde yapılan ilk çalışmalarda, görmenin doğasına ilişkin farklı görüşler birbirine zıttı. biri gözden bir nesneye doğru yayılan ışınlardan bahsederken, bir diğeri ışığın nesnelerden yayıldığını ve gözümüzün sadece gözlemlediğini belirtiyordu. her iki teori de taraftarlarıyla övünürdü ama takiyüddin, ışığın bir cisimden çıktığını ve gözümüzle algılandığını deneysel olarak gözlemleyebilmişti. ” geceleri yıldızları gecikmeden görebildiğimiz için, ışığın bizim ürettiğimiz bir şey değil onlardan geldiği açıktır. bundan, ışığın renginin bu nedenle nesnenin ışığında kapsandığı sonucuna vardı. ayrıca, tek bir noktadan gelen ışığın bir küre içinde dışarı doğru hareket edebileceğini, bireysel ışık ışınlarının ise düz çizgiler halinde ilerlediğini iddia etti. son olarak, bir nesnenin renginin, bir nesnenin yansıma ve kırılma özelliklerinden kaynaklandığını gösterdi.

refleks 
arap dünyasında yansıma kavramı zaten bilinmesine rağmen, takiyüddin konuyu biraz daha araştırmış ve aynadan yansıyan ışık ışınlarının küresel bir şekil alarak farklı yönlerde yayıldığını fark etmiştir. ayrıca gelen ışının, yansıyan ışının ve normal ışının aynı düzlemde olduğunu keşfetti. ayrıca, geliş açısının ve yansıma açısının aynı olduğuna göre, gözlem yasası ve yansıma yasası hakkında kanıtlayıcı kanıtlar sağladı. sonunda, yayılan ışık ışınlarının bile yansıtan yüzeyle aynı renge sahip olduğunu keşfetti.

refraksiyon 
bir süredir keşfedilen yansıma gibi, kırılma da bir süredir biliniyordu ve kırılan ışığıntıpkı yansıyan ışık gibi küresel bir kabuk içinde yayılır ve içinden geçtiği malzemenin rengini de alır. ayrıca, bir ışık ışınının bir ortamdan diğerine gidip gelmesi halinde, açısının iki maddenin yoğunluğuna bağlı olarak büküleceği de biliniyordu. yansımalar gibi, gelen ışın, kırılan ışın ve normal ışın aynı yerdedir, ancak kırılma açısı her zaman gelme açısından daha küçüktür. bunun tek istisnası, gerçekte kırılmayan dikey ışınlardır. bununla birlikte takiyüddin, "farklı gelen ışınların kırılma açıları arasındaki farkın, geliş açıları arasındaki farktan daha az olduğunu" keşfetti. ayrıca, olay açısının büyük olayın kırılma açısına oranının, küçük olay için aynı orandan daha büyük olduğunu da fark etti. bunlar hemen hemen bizim modern optik kurallarımızdır ve takiyüddin başarısız olmasına rağmen snell yasasına öncülük etmeye bile çalıştı.

saat mekaniği 

mekanik saatlere olan bu yoğun talep nedeniyle sadrazam takiyüddin'den ezanın tam olarak ne zaman okunduğunu gösterecek bir saat yapmasını istedi. bu, kısa ömürlü gözlemevindeki araştırmaları boyunca kullandığı "al-kawakib al-durriya fi bengamat al-dawriyya" adlı mekanik saatlerin yapımı üzerine ilk kitabını ms 1563'te yazmasına yol açacaktı.  "gök cisimlerinin hareketine dair gerçek bir hermetik ve damıtılmış algı" getirmenin avantajlı olacağına inanıyordu.  takiyüddin saatlerin nasıl çalıştığını daha iyi anlamak için semiz ali paşa'nın hazinesine girmenin yanı sıra birçok avrupalı ​​saat üreticisinden bilgi almak için zaman ayırdı.ve sahip olduğu birçok saatten öğrenebileceği her şeyi öğrenmek.

i̇ncelenen saat türleri 
takiyüddin sadrazamı'nın hazinesindeki saatlerden üç farklı tipini incelemiştir. bu üçü ağırlık tahrikli, yay tahrikli ve manivelalı eşapmanla tahrikliydi. bu üç tür saat hakkında yazdı, ancak cep saatleri ve astronomik olanlar hakkında da yorumlar yaptı. takiyüddin, baş gök bilimci olarak mekanik bir astronomik saat yarattı . bu saat, konstantinopolis rasathanesinde daha kesin ölçümlere izin vermek için yapıldı . yukarıda belirtildiği gibi, bu saatin yaratılmasının on altıncı yüzyılın en önemli astronomik keşiflerinden biri olduğu düşünülüyordu. taqī al-dīn, her dakikası beş saniyeden oluşan, saatleri, dakikaları ve saniyeleri gösteren üç kadranlı mekanik bir saat yaptı. bu saatten sonra, osmanlı i̇mparatorluğu'ndaki saat yapımının büyük bir kısmının avrupalılar tarafından devralındığı göz önüne alındığında, takiyüddin'in mekanik saatlerle ilgili çalışmalarının devam edip etmediği bilinmemektedir .

buhar 

1551 yılında takiyüddin buhar tarihinde önemli olan kendi kendine dönen bir şiş tanımladı . al- turuq al-samiyya fi al-alat al-ruhaniyya'da (manevi makinelerin yüce yöntemleri) al-dīn bu makineyi ve bunun için bazı pratik uygulamaları anlatır. şiş, daha sonra aksın ucundaki çarkı döndüren kanatlara buhar yönlendirilerek döndürülür.  al-dīn ayrıca dört su yükseltme makinesi tanımladı. i̇lk ikisi hayvan tahrikli su pompalarıdır. üçüncü ve dördüncü, her ikisi de bir çarkla sürülür. üçüncüsü slot-rod pompa, dördüncüsü ise altı silindirli pompadır. nihai makinenin dikey pistonları, çark tarafından çalıştırılan kamlar ve trip-çekiçlerle çalıştırılır. bu makinelerin açıklamaları, daha modern motorların çoğundan önce gelir. örneğin, al-dīn'in tarif ettiği vidalı pompa, paçavra ve zincir pompanın tanımı 1556'da yayınlanan agricola'dan önceye dayanıyor. i̇lk olarak cezeri tarafından tanımlanan iki pompalı motor, aynı zamanda buhar motorunun da temelini oluşturuyordu.

astronomi 

 sidrat muntahā al - afkār fī malakūt al - falak al - dewwar (al - zīj al - shāhinshāhī): takiyüddin'in astronomi alanındaki en önemli eserlerinden biri olduğu söylenir. bu kitabı hem mısır'da hem de i̇stanbul'da gözlemlerine dayanarak tamamladı. bu çalışmanın amacı, semerkand'da tasarlanan ve konstantinopolis rasathanesi'nde ilerletilen bir proje olan zīj - i ulugh beg'i iyileştirmek, düzeltmek ve nihayetinde tamamlamaktı. yazısının ilk 40 sayfası, sinüs, kosinüs, teğet ve kotanjant gibi trigonometrik fonksiyonlara vurgu yaparak trigonometrik hesaplamalara odaklanıyor . 
 jarīdat al - durar wa harīdat al - fikar, takiyüddin'in astronomi alanındaki en önemli ikinci eseri olduğu söylenen bir zîctir . bu zīj, astronomik tablolarda ondalık kesirlerin ve trigonometrik fonksiyonların ilk kaydedilen kullanımını içerir . eğrilerin ve açıların derece kısımlarını da ondalık kesirlerde hassas hesaplarla verir. 
 dustūr al - tarjīḥ li - qawā ҁ id al - tasṭīḥ, taqī al-dīn'in diğer geometrik konuların yanı sıra kürenin düzleme izdüşümüne odaklanan önemli bir eseridir.
 taqī al-din, mermer bir yüzey üzerine çizilmiş güneş saatlerini ve özelliklerini tartışan rayḥānat al - rūḥ fī rasm al - sā ҁ āt ҁ alâ mustawī al - suṭūḥ kitabının da yazarı olarak kabul edilmektedir.

saatler ve mekanik 

 al - kawakib al - durriyya fī waḍ ҁ al - bankāmāt al - dewriyya takiyüddin tarafından 1559 yılında yazılmış ve mekanik-otomatik saatleri konu almıştır. bu eser, i̇slam ve osmanlı dünyasında mekanik-otomatik saatler üzerine yazılmış ilk eser olarak kabul edilir. bu kitapta, alī paşa'yı, özel kütüphanesini ve avrupa mekanik saatleri koleksiyonunu kullanmasına ve incelemesine izin verdiği için katkıda bulunan biri olarak kabul ediyor. 
 al - ṭuruq al - saniyya fī al - ālāt al - rūḥāniyya , daha önce banū mūsā ve ismail al- cezari tarafından gözlemlenen ve incelenen bir konu olan saatlerin geometrik-mekanik yapısını vurgulayan takiyüddin'in ikinci mekanik kitabıdır. (ebu'l- ҁ i̇zz el cezeri).

fizik ve optik 

 nawr hadīqat al - abṣar wa - nūr ḥaqīqat al - anẓar, takiyüddin'in fizik ve optiği tartışan bir eseriydi. bu kitap ışığın yapısını, ışık ve renk arasındaki ilişkiyi, ayrıca difüzyon ve küresel kırılmayı

i̇stanbul rasathanesi

kuruluşu 
osmanlı devleti'nde 16. yüzyılda namaz vakitlerinin belirlenmesi, kıble yönünün tayin edilmesi ve takvimin hazırlanması için gökbilim kullanılmaktaydı ancak kurulan küçük çaplı rasathanaler gündelik hayata yönelik oldukları için uzun ömürlü olmamıştı. 1571'de müneccimbaşı mustafa çelebi ölünce yerine müneccimbaşılığa atanan takiyüddin'i himayesi altına alana vezir sokullu mehmet paşa ve hoca sadettin efendi, onun gözlemevi kurma isteği ile ilgilendiler ve onu desteklediler.

uluğ bey zîci'nin gününü doldurduğunu, günün ihtiyaçlarına uygun olmadığını ve yeni gözlemler ışığı altında yeni tablolar oluşturulmasının gerekliliğini açıklayan bir layiha hazırlayıp padişah iii. murat'tın huzuruna çıkan takiyüddin, padişahın adıyla anılacak bir zîc hazırlamakla görevlendirilerek rasathanenin kurulması için izin, yer ve ödenek aldı; rasathanenin müdürlüğüne atanarak inşasına nezaret etme görevi de kendisine verildi.

kaynaklara göre gözlemevinin kurulması için hükûmetin tahsis ettiği masraf on bin altındır; bu tutar o dönemde büyük bir miktardır ancak merâga ve semerkand gözlemevlerinin masrafları göz önüne alındığında oldukça düşüktür.

konumudüzenle 
gözlemevinin yerleşim yeri için i̇stanbul'da avrupa yakasında bulunan yüksek bir yer olan tophane sırtlarındaki bir bölge seçilmiştir. bu yer kimilerine göre "galatasaray mektebi'nin bulunduğu mevki civarında"; kimi kaynaklara göre galata kulesi'nde ve galata sarayı'da; kimilerine göre ise galata dağı'nın tepesindedir.

hüseyin ayvansarayî'nin 18. yüzyıl sonlarında yayımlanan hadikatü'l cevami adlı eserinde, bir rivayete göre galata kulesi'nin takiyüddin tarafından bir gözlemevi olarak yaptırıldığından; ancak bu gözlemevinin padişah iii. murad tarafından ocak 1580'de yarısına kadar yıktırılsa da kulenin yıkılmadığından bahsedilir. aynı eserin başka bir yerinde ise tophane'de yer alan kulenin, hoca sâdeddin efendi'nin "astronomiyle uğraşan devletlerin kısa sürede yıkılması" yönündeki ifadelerinden ötürü yıktırıldığı ifade edilir. tayyarzâde ahmed atâ'nın tarih-i atâ adlı eserinde, kulenin 1582 civarında takiyüddin tarafından gözlemevi olarak kullanma amacıyla tamir ettirildiği belirtilir. takiyüddin de cedvel-i esma-i buldan adlı eserinde, galata'daki bir kulede gözlemler yaptığından bahseder. mehmed süreyya, bu gözlemevinin galata kulesi'nde kurulduğunu belirtse de johannes heinrich mordtmann, mehmed süreyya'nın tarih-i atâ'da geçen "tophane üstünde kulle-i cebelde" ("tophane üstündeki tepenin zirvesinde") ifadesindeki "büyük bağ evi" anlamına gelen "kulle" sözcüğünün "kule" olarak yorumlanmasıyla birlikte "hatalı olarak" gözlemevinin galata kulesi'nde olduğu çıkarımında bulunduğunu ifade eder. kulenin, takiyüddin'in gözlemevi olduğu yönündeki iddialar günümüzde geçerliliğini korumamaktadır; ancak takiyüddin, gözlemevinin inşası öncesinde galata kulesi'nde birtakım çalışmalar gerçekleştirmiştir.

yıkılışı 
i̇ddiaya göre rasathanenin tamamlanmasının üzerinden birkaç ay geçtikten sonra beliren bir kuyruklu yıldız nedeniyle sultan iii. murad takiyüddin'den kehanette bulunmasını talep etmiş, o da bu yıldızın bir mutluluk ve saadet devrinin habercisi olduğu tahmininde bulunmuştu. ancak bunun tam aksine o devirde ortaya çıkan bir salgın hastalığın getirdiği felaket nedeniyle rasathanenin muhaliflerinin sayısında bir hayli artış olmuştu. takiyüddin gözlemlerine bir iki yıl daha devam edebilmişti. bazı kaynaklar ise bilime muhalif bir tarikatın yıkım kararının alınmasında etkili olduğunu belirtmektedir.

1577'de i̇stanbul'dan izlenen kuyruklu yıldız ve istanbul planı

i̇lber ortaylı'ya göre i̇stanbul'daki bir depremden sonra halk ayaklanmış ve depremin rasathane yüzünden olduğunu söylemişlerdir. sarayın önünde büyük gösteriler olmuş, bunun üzerine iii. murat, denizden top atışı ile rasathaneyi yıktırmak zorunda kalmıştır.[kaynak belirtilmeli]

kimi araştırmacılar[kim?] rasathanenin yıkılmasının gerçek sebebinin bir siyasal çekişme olduğu iddia edilmiştir. rasathanenin kurulmasına önayak olan hoca sadettin efendi’nin şeyhülislam kadızade ahmet şemsettin efendi ile farklı siyasi gruplarda yer alması ve bu gruplar arasındaki çekişmenin yıkıma sebep olduğu sanılmaktadır.

rasathanede kullanılan araçlar 

takiyüddin, astronomik aletler üzerine, takiyüddin'in konstantinopolis gözlemevinde kullanılan astronomik aletleri anlatan i̇mparatorun kataloğu gözlem aletleri adlı önemli bir risale yazdı . bunlar arasında silahlı küre, paralaktik cetvel ve usturlap gibi eski aletler ; evrensel usturlap, azimut ve duvar kadranları ve sekstantlar gibi ortaçağ müslüman enstrümanları ; ve kendi icat ettiği çeşitli enstrümanlar arasında muşabbaha bi'l manattiq, çerçeveli bir sekstant kordonların belirlenmesi içintycho brahe'nin daha sonra kullandığına benzer ekinokslar ve azimutları ve yükseklikleri ölçmek için ahşap bir kadran . bununla birlikte, en önemli astronomik aleti, düşüncelerin uç noktasındaki nabk ağacı'nda " saatleri , dakikaları ve saniyeleri gösteren üç kadranlı mekanik bir saat " olarak tanımladığı "gözlemsel saat" dir . her dakikayı beş saniyeye böldük." bu , yıldızların doğru yükselişini ölçmek için kullanıldı.. yüzyılın başında saatler astronomik amaçlar için kullanılacak kadar doğru olmadığından, bu, 16. yüzyıl pratik astronomisindeki en önemli yeniliklerden biri olarak kabul edilir.

türünün en eski örneklerinden biri olan "dikkat çekici modern görünümlü" bir dünya küresi, takiyüddin'in konstantinopolis gözlemevinde takiyüddin tarafından inşa edildi.

kitapları ve eserleri

astronomi 

 sidrat muntahā al - afkār fī malakūt al - falak al - dewwar (al - zīj al - shāhinshāhī): takiyüddin'in astronomi alanındaki en önemli eserlerinden biri olduğu söylenir. bu kitabı hem mısır'da hem de i̇stanbul'da gözlemlerine dayanarak tamamladı. bu çalışmanın amacı, semerkand'da tasarlanan ve konstantinopolis rasathanesi'nde ilerletilen bir proje olan zīj - i ulugh beg'i iyileştirmek, düzeltmek ve nihayetinde tamamlamaktı. yazısının ilk 40 sayfası, sinüs, kosinüs, teğet ve kotanjant gibi trigonometrik fonksiyonlara vurgu yaparak trigonometrik hesaplamalara odaklanıyor .
 jarīdat al - durar wa harīdat al - fikar, takiyüddin'in astronomi alanındaki en önemli ikinci eseri olduğu söylenen bir zîctir . bu zīj, astronomik tablolarda ondalık kesirlerin ve trigonometrik fonksiyonların ilk kaydedilen kullanımını içerir . eğrilerin ve açıların derece kısımlarını da ondalık kesirlerde hassas hesaplarla verir.
 dustūr al - tarjīḥ li - qawā ҁ id al - tasṭīḥ, taqī al-dīn'in diğer geometrik konuların yanı sıra kürenin düzleme izdüşümüne odaklanan önemli bir eseridir.
 taqī al-din, mermer bir yüzey üzerine çizilmiş güneş saatlerini ve özelliklerini tartışan rayḥānat al - rūḥ fī rasm al - sā ҁ āt ҁ alâ mustawī al - suṭūḥ kitabının da yazarı olarak kabul edilmektedir.

saatler ve mekanik 

 al - kawakib al - durriyya fī waḍ ҁ al - bankāmāt al - dewriyya takiyüddin tarafından 1559 yılında yazılmış ve mekanik-otomatik saatleri konu almıştır. bu eser, i̇slam ve osmanlı dünyasında mekanik-otomatik saatler üzerine yazılmış ilk eser olarak kabul edilir. bu kitapta, alī paşa'yı, özel kütüphanesini ve avrupa mekanik saatleri koleksiyonunu kullanmasına ve incelemesine izin verdiği için katkıda bulunan biri olarak kabul ediyor.
 al - ṭuruq al - saniyya fī al - ālāt al - rūḥāniyya , daha önce banū mūsā ve ismail al- cezari tarafından gözlemlenen ve incelenen bir konu olan saatlerin geometrik-mekanik yapısını vurgulayan takiyüddin'in ikinci mekanik kitabıdır. (ebu'l- ҁ i̇zz el cezeri).

fizik ve optik 

 nawr hadīqat al - abṣar wa - nūr ḥaqīqat al - anẓar, takiyüddin'in fizik ve optiği tartışan bir eseriydi. bu kitap ışığın yapısını, ışık ve renk arasındaki ilişkiyi, ayrıca difüzyon ve küresel kırılmayı tartıştı.

kaynakça 
genel
 unat, yavuz, "tâkiyyüddîn ve i̇stanbul gözlemevi (rasathanesi)", türkler, cilt 11, yeni türkiye yayınları, editörler: hasan celal güzel, kemal çiçek, salim koca, ankara 2002, s. 277–288
 unat, yavuz, “time in the sky of istanbul, taqî al dîn al-râsid’s observatory”, art and culture magazine, time in art, winter 2004/issue 11, pp. 86–103
 unat, yavuz, "türk teknoloji tarihinden i̇ki örnek: cezerî ve takiyüddîn", 1. türk bilim ve teknoloji tarihi kongresi bildirileri (15-17 kasım 2001), türk teknoloji tarihi, yayına hazırlayanlar: emre dölen, mustafa kaçar, i̇stanbul 2003, s. 75-94
 demir, remzi (2000). takiyüddin'de matematik ve astronomi. ankara: atatürk kültür merkezi yayınları.
 i̇hsanoğlu, ekmeleddin et al. (1997). osmanlı astronomi literatürü tarihi (oalt)  cilt.1, say. 199–217 (no. 96). i̇stanbul: ircica.
 ——— (1999). osmanlı matematik literatürü tarihi (omlt). cilt. 1, say. 83–87 (no. 47). i̇stanbul: ircica
 tekeli, sevim (1958)."nasirüddin, takiyüddin ve tycho brahe'nin rasat aletlerinin mukayesesi." ankara üniversitesi dil ve tarih‐coğrafya fakültesi dergisi cilt 16, nos. 3– 4: 301–353.
 sayılı, aydın (1960) the observatory in islam. ankara: turk tarih kurumu, say. 289–305.
  (pdf versiyonu) 

özel

ayrıca bakınız 
 dar-ü’r rasad-ül cedid
 takiyüddin'in rasathanesi

1521 doğumlular
şam doğumlular
1585 yılında ölenler
bilimsel alet yapımcıları
mısırlı matematikçiler
mısırlı astronomlar
mısırlı mühendisler
osmanlı astronomları
osmanlı matematikçileri
16. yüzyıl osmanlı yazarları
16. yüzyıl matematikçileri
16. yüzyıl astronomları
16. yüzyıl hekimleri
osmanlı mühendisleri
saat yapımcıları