Üretim biçimi

üretim biçimi ya da başka bir deyişle üretim tarzı, marksist teoride genel olarak belirli bir tarihsel dönemdeki üretimin niteliğini ya da üretimin karakteristik formunu ifade etmek anlamında kullanılır. esas itibarıyla üretim sürecinin nihai sonucuyla üretim araçları arasındaki ilişkiyi belirtir. bu kategori, marks'ın şekillendirdiği tarih anlayışının temel kavramlarındandır. kavramın içerimleri farklı şekillerde ele alınıp farklı vurgularla değerlendirilmekle birlikte, genel anlamda, tarihsel gelişmenin marks'ın formüle ettiği anlamda materyalist bir şekilde açıklanmasında bu kavram temel bir rol oynar. ekonomi-politiğe ait bir kavram olmakla birlikte, marks'ın kuramında bu terim çok daha genel bir kuramsal yapının ögesi durumundadır. üretim ilişkileri ve üretici güçler kavramları, belirli bir tarihsel andaki ilişkileriyle üretim biçiminin niteliğini belirlerler.

karl marx'ın ve tarihsel materyalizmin marksist kuram yazmalarında üretim biçimi (almanca:produktionsweise, "üretmenin yolu" anlamında) şu aşağıda yer alan açıklamaların özgün bir karışımıdır:

 üretici güçler: bunlar insan emek gücü ve üretim araçlarını kapsar (mesela aletler, edevat, binalar ve teknolojiler, materyaller ve değerlendirilmiş toprak)
 üretimin toplumsal ve teknik ilişkileri: bunlar mülk, çoğunlukla kanunla sağlanan toplumun üretim değerlerini yöneten güç ve kontrol ilişkileri, iş bölümü ilişkileri ve birlik biçimleri, insanlar arası ve işlerinin nesneleri arası ilişkiler ve toplumsal sınıflar arası ilişkiler. genel anlatımla, üretim araçları üzerindeki mülkiyet durumu bu kapsamdadır. örneğin üretim araçları üzerinde feodal bir mülkiyet ya da komünal bir mülkiyet, o toplumun üretim ilişkilerini, dolayısıyla üretim biçimini bütünüyle, baştan sona belirleyecektir.

marks, "ekonomi politiğin eleştirisi'ne katkı" çalışmasında, tüm bu kavramları ve bunların içinde yer aldıkları kendi perspektifini açıklamak üzere şöyle belirtir:
 
"ulaşmış olduğum ve bir kez ulaşıldıktan sonra incelemelerime kılavuzluk etmiş olan genel sonuç, kısaca şöyle formüle edilebilir: varlıklarının toplumsal üretiminde, insanlar, aralarında, zorunlu, kendi iradelerine bağlı olmayan belirli ilişkiler kurarlar; bu üretim ilişkileri, onların maddi üretici güçlerinin belirli bir gelişme derecesine tekabül eder. bu üretim ilişkilerinin tümü, toplumun iktisadi yapısını, belirli toplumsal bilinç şekillerine tekabül eden bir hukuki ve siyasal üstyapının üzerinde yükseldiği somut temeli oluşturur. maddi hayatın üretim tarzı, genel olarak toplumsal, siyasal ve entelektüel hayat sürecini koşullandırır. i̇nsanların varlığını belirleyen şey, bilinçleri değildir; tam tersine, onların bilincini belirleyen, toplumsal varlıklarıdır. gelişmelerinin belli bir aşamasında, toplumun maddi üretici güçleri, o zamana kadar içinde hareket ettikleri mevcut üretim ilişkilerine ya da, bunların hukuki ifadesinden başka bir şey olmayan, mülkiyet ilişkilerine ters düşerler. üretici güçlerin gelişmesinin biçimleri olan bu ilişkiler, onların engelleri haline gelirler. o zaman bir toplumsal devrim çağı başlar. i̇ktisadi temeldeki değişme, kocaman üstyapıyı, büyük ya da az bir hızla altüst eder. bu gibi altüst oluşların incelenmesinde, daima, iktisadi üretim koşullarının maddi altüst oluşu ile —ki, bu, bilimsel bakımdan kesin olarak saptanabilir—, hukuki, siyasal, dinsel, artistik ya da felsefi biçimleri, kısaca, insanların bu çatışmanın bilincine vardıkları ve onu sonuna kadar götürdükleri ideolojik şekilleri ayırdetmek gerekir. nasıl ki, bir kimse hakkında, kendisi için taşıdığı fikre dayanılarak bir hüküm verilmezse, böyle bir altüst oluş dönemi hakkında da, bu dönemin kendi kendini değerlendirmesi gözönünde tutularak, bir hükme varılamaz; tam tersine, bu değerlendirmeleri maddi hayatın çelişkileriyle, toplumsal üretici güçler ile üretim ilişkileri arasındaki çatışmayla açıklamak gerekir.

i̇çerebildiği bütün üretici güçler gelişmeden önce, bir toplumsal oluşum asla yok olmaz; yeni ve daha yüksek üretim ilişkileri, bu ilişkilerin maddi varlık koşulları, eski toplumun bağrında çiçek açmadan, asla gelip yerlerini almazlar. onun içindir ki, insanlık kendi önüne, ancak çözüme bağlayabileceği sorunları koyar. çünkü yakından bakıldığında, her zaman görülecektir ki, sorunun kendisi, ancak onu çözüme bağlayacak olan maddi koşulların mevcut olduğu ya da gelişmekte bulunduğu yerde ortaya çıkar. geniş çizgileriyle, asya üretim tarzı, antikçağ, feodal ve modern burjuva üretim tarzları, toplumsal-ekonomik şekillenmenin ileriye doğru gelişen çağları olarak nitelendirilebilirler.

burjuva üretim ilişkileri, toplumsal üretim sürecinin en son uzlaşmaz karşıtlıktaki biçimidir — bireysel bir karşıtlık anlamında değil, bireylerin toplumsal varlık koşullarından doğan bir karşıtlık anlamında; bununla birlikte burjuva toplumunun bağrında gelişen üretici güçler, aynı zamanda, bu karşıtlığı çözüme bağlayacak olan maddi koşulları yaratırlar. demek ki, bu toplumsal oluşum ile, insan toplumunun tarih-öncesi sona ermiş olur."

marksist ekonomi teorisi
marksist terminoloji
ekonomi terimleri