Lysander Spooner

lysander spooner (19 ocak 1808 - 14 mayıs 1887), amerikalı politik düşünür, deneme ve kitapçık yazarı, üniteryen, kölelik karşıtı, bireyci anarşist, hukuk kuramcısı, sosyalist birinci enternasyonal'in bir üyesi ve girişimcidir.

spooner, emek hareketinin sağlam bir savunucusuydu ve görüş olarak anti-otoriter ve bireyci anarşist idi. ekonomik ve politik görüşleri genellikle özgürlükçü sosyalist ve mutualist olarak tanımlanır. spooner'ın yazıları, abd'deki hem sol liberteryenlerin hem de sağ liberteryenlerin siyasi teorisinin gelişmesine katkı sağlamıştır.

köleliğin kaldırılmasından yana olan köleliğin anayasaya aykırılığı ve ayrılıkçıların vatana ihanetle suçlanmasına karşı olan i̇hanet yok: yetkisizliğin anayasası, spooner'ın en meşhur yazılarındandır.  spooner'ın abd'nin posta servisi ile american letter mail company şirketini kurarak rekabet ettiği de bilinmektedir. ancak federal hükûmetle ilgili yasal sorunlar nedeniyle şirket kapatıldı.

hayatı

i̇lk yılları
spooner, 19 ocak 1808 yılında massachusetts eyaletinin athol şehrindeki bir çiftlikte dünyaya geldi. spooner'ın ebeveynleri asa ve dolly spoonerdır. atalarından biri olan william spooner, 1637 yılında plymouth'a yerleşmiştir. spooner, dokuz çocuktan ikincisiydi. babası bir deist idi ve kasıtlı olarak en büyük iki oğluna, spartalı pagan kahramanların ismi olan leander ve lysander ismini verdi.
hukuk kariyeri
spooner'ın aktivizmi, massachusetts'in avukatlık ile ilgili yasasına karşı çıkan bir avukat olmasıyla başladı. spooner, daha sonra massachusetts valisi ve senatör olan john davis ve daha sonra özgür toprak partisi temsilcisi ve eyalet senatörü olan charles allen gibi zamanın önde gelen politikacıları ve avukatlarının altında hukuk eğitimi aldı. ancak kendisi hiç yüksekokula gitmemişti. ve eyalet yasalarına göre, yüksekokul  mezunlarının bir avukatla üç yıl boyunca bir avukat yanında çalışmaları gerekirken mezun olmayanların ise beş yıl boyunca çalışmaları gerekiyordu.

spooner, hukuk danışmanlarının da teşvikiyle yalnızca üç yıl sonra worcester'da kendi bürosunu kurarak mahkemelere meydan okudu. yüksekokul mezunları için yapılan üç yıl ayrıcalığını, yoksullara karşı devlet destekli bir ayrımcılık ve aynı zamanda bu gereksinimleri karşılayanlara tekel geliri sağlanması olarak değerlendirdi. "hiç kimsenin şu güne kadar böylesine canavarca bir koşul koşmadığını öyle ki zenginin fakirin rekabetine karşı yasalarca korunması gerekecek bir duruma gelindiğini" söylemiştir. 1836 yılında lysander, yasama meclisinin bu kısıtlamayı kaldırmasını sağladı. spooner, avukatlar, doktorlar veya herhangi biri için her türlü zorunlu lisans yasasına karşı çıkmıştı. ve bunun doğal hak olan kontrat hakkını ihlal ettiğini savunmuştu. spooner, vergi de dahil olmak üzere bireylere ve mülklerine karşı baskıya sebebiyet verecek eylemleri ahlaki olmaması sebebiyle suç olarak kabul ederken; keyfi olarak konulan insan yapımı yasaları ihlal eden sözde suçları suç olarak saymayan doğa hukukunu ya da kendi tabiriyle adalet bilimi'ni savunmuştur. hayal kırıklığı yaratan bir hukuk kariyeri ve ohio'da başarısız bir emlak spekülasyonu kariyerinden sonra spooner, 1840'ta babasının çiftliğine döndü.

american letter mail company
serbest meslek taraftarı ve devletin ticareti regüle etmesine karşı olan spooner, 1840'lı yıllarda devlete bağlı olup fiyatları çok yüksek olan abd posta şirketi ile kendi kurduğu american letter mail company''' şirketiyle rekabet etti. 1844 yılında spooner, baltimore, philadelphia ve new york gibi çeşitli şehirlerde ofisleri bulunan american letter mail company şirketini kurdu. pullar satın alınabilirdi ve şirketin herhangi bir ofisine gönderilebilecek mektuplara yapıştırılabilirdi. ofise ulaşan mektuplar, demiryollarında ve vapurlarda seyahat eden ve mektupları el çantalarında taşıyan kişilere sevk edilirdi. mektuplar, yol boyunca şehirlerdeki habercilere aktarılarak alıcılarına ulaştırılırdı. bu, abd posta şirketinin yasal tekeline açıktan bir meydan okumaydı.adie, douglas (1989).  monopoly mail: the privatizing united states postal service. p. 27.

spooner, massachusetts barosu'nun kurallarına meydan okurken, "özel posta şirketlerini yasaklayan kongre yasalarının anayasaya aykırılığı" başlıklı bir kitapçık yayınladı. ancak, spooner kendi kurduğu posta şirketiyle ticari başarı elde etmiş olsa da, hükûmetin getirdiği yasal zorluklar sonucunda mali kaynakları tükendi. 1851'de çıkarılan ve federal hükûmetin tekelini güçlendiren bir yasa nihayet onu işsiz bıraktı.  spooner'ın posta hizmetine meydan okumasının kalıcı etkisi, şirketinin sağladığı rekabete karşılık olarak abd posta şirketinin mektup ücretini 5 ¢ 'ten 3 ¢' e düşürmesiydi.

kölelik karşıtlığı
spooner, kölelik karşıtı hareketin bir figürü olarak kamuoyunda tanınan biri haline geldi. 1845 yılında yayınlanan köleliğin anayasaya aykırılığı adlı kitabı, köleliğin kaldırılması taraftarları arasında geçen anayasa’nın kölelik kurumunu destekleyip desteklemediği tartışmasına önemli katkıda bulundu. william lloyd garrison ve wendell phillips önderliğindeki ayrılıkçı bir grup, madde iv, kısım 2'deki kaçak kölelerin yakalanması gibi hükümler göstererek; anayasanın, kölelere yönelik baskıları yasal olarak tanıdığını ve uyguladığını savundu. phillips ise daha çok, spooner'ın haksız herhangi bir yasanın hakimler tarafından yasal bir şekilde geçersiz kılınması gerektiği fikrine karşı çıktı.

spooner, anayasa metninin köleliğe izin verdiği iddiasına itiraz etti. kurucu babaların muhtemelen anayasa'yı yazarken köleliği yasaklamayı amaçlamadıklarını kabul etmesine rağmen spooner, yazarlarının özel niyetlerinin değil, yalnızca metnin anlamının uygulanabilir olduğunu savundu. genellikle köleliği desteklediği şeklinde yorumlanan hükümlerin aslında onu desteklemediğini ve anayasanın birkaç maddesinin devletlerin kölelik kurmasını yasakladığını göstermek için karmaşık bir hukuk ve doğal hukuk argümanları sistemi kullandı. spooner'ın argümanları, gerrit smith ve 1849 platformunun yirmi ikinci parti planında spooner'ın köleliğin anayasaya aykırılığı kitabını öven özgürlük partisi gibi diğer anayasa yanlısı kölelik karşıtları tarafından da dile getirildi. başlangıçta garrisoncu bir ayrılıkçı olan frederick douglass, daha sonra anayasa yanlısı pozisyonu kabul etti ve fikrinin nasıl değiştiğini açıklamak için spooner'ın argümanlarına atıfta bulundu.

kitabınının yayınlanmasından 1861 yılına kadar, spooner aktif olarak köleliğe karşı mücadele etti. jürinin kanaatiyle kararın bozulması ve kaçan köleler için yazdıklarına ek olarak başka yasal savunmalar hakkında daha sonra başka kitapçıklar da yayınladı ve hukuki hizmetlerini kaçaklara genellikle ücretsiz olarak sundu. 1850'lerin sonlarında kitabının kopyaları, kongre üyelerine dağıtıldı ve içerikleri konusunda bazı tartışmalara neden oldu. bir kölelik taraftarı olan mississippi senatörü albert g. brown bile argümanların entelektüel katılığını övdü ve kölelik karşıtlarından bugüne kadar gördüğü en zorlu yasal karşı çıkış olduğunu kabul etti. 1858 yılında spooner "köleliğin kaldırılması planı"nı yayınladı ve kuzeyli kölelik karşıtların yardımıyla siyah köleler ve köle sahibi olmayan özgür güneyliler tarafından köle sahiplerine karşı gerilla savaşı çağrısında bulundu. spooner ayrıca "güney'de kölelik karşıtı bir ayaklanmayı teşvik etmek için john brown ile anlaştı" ve virginia'da bulunan harper's ferry'de (şu anda batı virginia eyaletinin bir parçası) yaptığı başarısız baskının ardından yakalanan brown'ı serbest bırakmak için yapılan başarısız bir girişime katıldı.

spooner, köleliğin kaldırılması için şiddet kullanımını savunmasına rağmen cumhuriyetçilerin amerikan i̇ç savaşı sırasında güney eyaletlerinin ayrılmasını önlemek için şiddet kullanmasını kınadı. savaşla ilgili birkaç mektup ve kitapçık yayınladı ve cumhuriyetçilerin amacının köleliği ortadan kaldırmak değil, birlik’i güç kullanarak korumak olduğunu söyledi. köleliği sık sık eleştiren ancak anayasal olarak ona saldırmayan ve intikamcı askeri politikalar izleyen senatör charles sumner ve dışişleri bakanı william h. seward gibi cumhuriyetçi siyasi liderleri suçladı ve onlardan dökülen kanların hesabının sorulması gerektiğini söyledi.

spooner, kölelik kurumuna karşıyken, amerika konfedere devletleri’nin, spooner'ın felsefesinin temelini oluşturan anayasal ve hukuki bir prensip olan rıza ilkesi sebebiyle, hükümetten ayrılmasını haklı buldu. ancak kuzeyliler, güneylilerin bu hakkını askeri güç kullanarak reddediyordu. güney eyaletlerinin artık kendilerini temsil etmeyen bir birlik’ten ayrılma hakkını ihlal ettiğini öne sürerek i̇ç savaş'a şiddetle karşı çıktı. kuzeylilerin, güneylilerin ayrı kalmak istemesine rağmen, güney eyaletlerini birlik’e zorla geri katmaya çalıştıklarını düşünüyordu. devletlerin ayrılma hakkının, kölelerin doğal olan hür olma hakkından hasıl olduğunu savundu. bu argüman, i̇ç savaş başladıktan sonra her iki hükümetin de resmi pozisyonuyla çeliştiği için kuzey’de de, güney’de de popüler değildi.

son yılları ve ölümü

spooner, yeniden yapılanma'yı takip eden yıllar boyunca kapsamlı bir şekilde yazmaya devam etti ve başta "doğal hukuk veya adalet bilimi" adlı bir makale ve jüri yargılaması adlı bir kitapçık olmak üzere pek çok eser yayınladı. jüri yargılaması’nda, özgür bir toplumda jürinin, sadece davadaki olayların yasalara uygunluğu üzerine karar verme yetkisine sahip olmadığını, aynı zamanda davanın görüldüğü yasanın meşruluğunun da belirlenmesi gerektiğini öngören “jüri kanaatiyle karar bozulması” doktrinini savundu. ayrıca, bu doktrin jürilerin, yasayı meşru görmezlerse kendilerinden mahkum etmeleri istenen kişiyi mahkum etmeyi reddetmelerine de izin veriyordu. spooner, onun daha sonraki tüm eserlerini seri formatta yayınlayan ve güncel olaylar üzerine birkaç köşe yazısı yazılan amerikalı bireyci anarşist dergisi “liberty”nin yayımcısı benjamin tucker ile ilişkilendirildi. ayrıca “neredeyse tüm servetlerin, onları elde edenlerin diğerlerinden otlanmasını saymazsak, tamamiyle diğer kişilerin emeği ve sermayesi sonucu oluştuğunu” savunuyordu.

spooner, dünyanın yakında biteceğine inandıkları için çalışmayı bırakmaları sonucu serserilik gerekçesiyle tutuklanan millercileri hakları ihlal edildiğini düşündüğü için savundu.

spooner, zamanının çoğunu boston’daki athenæum kütüphanesinde geçirirdi. 14 mayıs 1887 yılında 79 yaşındayken boston'daki 109 myrtle sokağı’ndaki evinde öldü. hiç evlenmemişti ve hiç çocuğu olmamıştı. tucker onun cenaze törenini düzenledi ve 28 mayıs'ta liberty dergisinde yayınlanan ve "lysander spooner adının ‘bundan böyle erkekler arasında unutulmaz olacağını’” öngören “nestor’umuz elimizden alındı” başlıklı sevgi dolu bir ölüm ilanı yazdı.

siyasi görüşleri
anarşist george woodcock, spooner'ın denemelerini, amerikalı anarşist josiah warren'ın "ikna edici bir olgunlaşması" ve pierre-joseph proudhon'un fikirlerinin erken bir amerikan gelişimi olarak tanımlıyor ve çalışmalarını amerikalı bireyci anarşist stephen pearl andrews'unkiyle ilişkilendiriyor. woodcock ayrıca, hem spooner'ın hem de william batchelder greene'nin sosyalist birinci enternasyonal'in üyeleri olduğunu söyledi.

bireyci bir anarşist olarak spooner, sorumluluğu merkezi bir hükûmete devretmeksizin karşılıklı dürüstlük içinde yaşam, özgürlük, mutluluk ve mülk peşinde koşabilmeleri için küçük mülk sahiplerinden oluşan topluluklarda endüstri öncesi yaşamı savunuyordu. geniş bir hükûmetin fiili köleler yarattığını ve itaat taleplerinin, bireyin rolünü devletin istimlak ettiğini hissediyordu. hükûmetin yasaları yapmasına ve uygulamasına izin vererek, amerikalıların "özgürlüklerini kayıtsız şartsız hükümetin eline teslim ettiklerini" düşünüyordu. spooner, hükûmet dışı posta hizmetine ve köleliğin kaldırılmasına ilişkin görüşlerine ek olarak, i̇hanet yok adlı eserinde anayasanın bir sözleşme veya vatandaşların bağlı olduğu bir metin olmadığını yazdı. ulusal kongre'nin feshedilmesi gerektiğini ve bireylerin kendi kaderlerini kendilerinin belirleyebilmesi gerektiği düşüncesinden hareketle vatandaşların kendi kendilerini yönetmesine izin verilmesi gerektiğini savundu.

spooner, insanların emeklerini bir işverenle paylaşmak yerine emeklerinin tüm faydalarından yararlanabilmeleri için serbest meslek sahibi olmanın faydalı olduğunu düşünüyordu. serbest piyasaya hükûmetin müdahale etmesinin, insanların kendi işlerini kurmalarını zorlaştırdığını savundu. özellikle, yüksek faiz oranlarına veya tefeciliğe karşı konulan yasaların, sermayeye sahip olanların kredi sağlamasını engellediğine, çünkü parayı geri elde edememe risklerinin yüksek olması durumunu telafi edemeyeceğine inanıyordu. bu konuyu, yoksulluk: yasadışı sebepleri ve hukuki çözümü kitabında şöyle açıklamıştır:
 bir insanın emeğini bahşedeceği kendine ait bir sermayesi yoksa, bunu kredi ile elde etmesine izin verilmesi gerekir. ve krediyle elde edebilmesi için, fazlalık sermayeye sahip bir insanı kendisine borç vermeye teşvik edecek bir faiz oranı için sözleşme yapmasına izin verilmesi gerekir; çünkü sermaye sahibi, doğal hukukla tutarlı olarak sermayesini kendi iradesi dışında ödünç vermeye mecbur edilemez. bu nedenle, faiz oranı üzerindeki tüm yasal kısıtlamalar, bir insanın emeğini bahşedeceği doğal sermaye kiralama hakkı üzerinde keyfi ve zalim kısıtlamalardan başka bir şey değildir. [...] o halde tefecilik yasalarının sonucu, en çok onay almış teminatı sunabilen az sayıdaki kişiye borçlanma hakkı tekelinin verilmesidir.

spooner ayrıca, hükûmetin özel para ihracı üzerindeki kısıtlamalarının, bireylerin kendi işlerini kurmaları için kredili sermaye elde etmelerini aşırı derecede zorlaştırdığına ve “böylece bireylerin çok büyük bir kısmının kendilerini ancak açlıktan kurtaracak bir duruma soktuğuna ve emeğini başkalarına satmaktan başka bir alternatiflerinin kalmadığına” ve başkalarını istihdam edebilenler, iş yapmak için gerekli sermayeye sahip olsalar bile, "işçilerin üretebileceklerinin çok altında ödeme yapabildiklerini" düşünüyordu. spooner, amerika birleşik devletleri ve ulusal bankalarınkiler dışında para olarak dolaşıma sokulan tüm banknotlardan engelleyici bir vergi (%10’u) alındığını ve bu durumun suni bir kredi sıkıntısına neden olduğunu; eğer bu vergi ortadan kaldırılırsa borç vermek için bol miktarda paranın ayrılmasına neden olacağını savundu. buna ek olarak, spooner ücretli emeğe de karşıydı. grover cleveland’a mektup’unda bundan şöyle bahseder:
 şu anda birkaç mal sahibinin elinde bulunan, ancak çok sayıda ücretli emekçiyi çalıştıran her türden büyük kuruluş parçalanmalıdır; çünkü sermaye kiralayabilen ve kendi için iş yapabilen kişiler, herhangi bir kişi veya kişiler için ücret karşılığı çalışmayı kabul etmez.

spooner'ın sosyalist birinci enternasyonal'e üyeliği ve ücretli emeğe muhalefeti, antikapitalist bir sol liberteryen ve özgürlükçü sosyalist olarak görülmesine sebep oldu.

etkisi
yaşamı boyunca ele aldığı çeşit çeşit konudan dolayı, spooner’ın, etkilediği konu yelpazesi geniştir. journal of libertarian studies'e göre spooner, genel olarak kölelik karşıtı faaliyetleri ve mektup yollama fiyatının kalıcı olarak önemli ölçüde düşmesine sebep olan postane tekeline meydan okumasıyla hatırlanıyor.

spooner'ın yazıları, avusturya okulu ekonomisti murray rothbard ve sağ-özgürlükçü hukuk profesörü ve kuramcısı randy barnett üzerinde büyük bir etkiye sahiptir. yazıları sık sık rampart journal ve left and right: a journal of libertarian thought  gibi ilk liberteryen dergilerde yeniden basıldı. her ne kadar rothbard gibi anarko-kapitalistleri etkilese de, an anarchist faq’nün yazarları, spooner'ın anarko-kapitalizmin öncülerinden biri olduğu fikrine katılmazlar ve onun “kapitalizme sıkı sıkıya karşı çıkan” ve “özgür bir toplum vizyonunu temele alan anti-kapitalist bir sol-liberteryen” olduğunu savunurlar. iain macsaorsa da, spooner'ın "ücretli köleler ve kapitalistlerden oluşan bir toplum değil, kendi hesabına çalışan çiftçiler, zanaatkârlar ve onlarla işbirliği yapan işçilerden oluşan bir toplum" görmeyi tercih eden bir "anti-kapitalist" olduğunu savunur. macsaorsa ayrıca spooner'ın ücretli emeğe karşı olduğunu, "sermayenin ücretli köle olarak değil, özgür üreticiler olarak sermayeyi sağlayan çalışanlara devredilerek yok edilmesini istediğini" ileri sürüyor.

2004 yılının ocak’ında laissez faire books, özgürlük literatürünü geliştirmek için lysander spooner ödülü'nü vermeye başladı. bu ödül, sağ özgürlükçü edebiyata en önemli katkıyı yapan kişilere aylık olarak verilir ve ayrıca kazanana yıllık bir ödül daha verilir. 2010 yılında, özgürlükçü, agorist, gönüllü ve anarşist yazarlar ve yayıncılar derneği (lava), 2011'den beri yılın kitabı ödülü olarak lysander spooner ödülü’nü vermeye başladı. lava ödülleri, özgürlük ilkeleriyle ilgili kitaplardaki mükemmelliği onurlandırmak için her yıl düzenlenir ve lysander spooner ödülü büyük ödüldür. spooner'ın köleliğin anayasaya aykırılığı adlı eseri, federal bölgenin tabanca yasağını kaldıran 2008 yılındaki yüksek mahkemesi district of columbia v. heller davasında alıntılanmıştır. yargıç antonin scalia, spooner'dan alıntı yaparak, köleliğe karşı tavır almak isteyenler için silah taşıma hakkının gerekli olduğunu söyledi. ayrıca, ertesi yıl, bir başka ateşli silahlar davası olan mcdonald v. chicago davasında da yargıç clarence thomas tarafından aynı görüşler belirtilmiştir.

popüler kültürde
l. neil smith'in alternatif tarih romanı "the probability broach"'da (kuzey amerika konfederasyonu serisinin bir parçası), viski i̇syanı'nın başarılı olması ardından george washington’un 1794 yılında vatana ihanet suçundan kurşuna dizilmesiyle amerika birleşik devletleri özgürlükçü bir devlet haline gelmiştir. spooner romanda, kuzey amerika konfederasyonu'nun 1860'tan 1880'e kadar görev yapmış 14. başkanı idi. bilimkurgu romanı galaksinin dolandırıcı sanatçıları'nda spooner'ın takipçilerinin yerleştiği nirvana gezegeni, dolandırıcılar tarafından yozlaştırılamaz.

eserleri
spooner tarafından yazılan neredeyse her şey, altı ciltlik “the collected works of lysander spooner” (1971) derlemesinde yer almaktadır. en dikkate değer eserlerinden biri olan ancak 1977'de yayımlanana kadar yaygın olarak bilinmeyen “ahlaksızlık suç değildir” kitabı, bu derlemenin içinde yer almayıp daha sonra yayınlanmıştır.
 "deistin ahlaksızlığı ve i̇nsanın i̇nancına karşı sorumluluğu üzerine bir deneme" (1834)
 "deistin hristiyanlığın i̇ddialı doğaüstü delillerine yanıtı" (1836)
 "kredi, döviz ve bankacılık ile i̇lgili anayasa hukuku" (1843)
 "kongre yasalarının anayasaya aykırılığı, özel posta şirketlerinin yasaklanması" (1844)
 köleliğin anayasaya aykırılığı (1845)
 "yoksulluk: yasadışı sebepleri ve hukuki çözümü" (1846)
 "john w. webster davasının kanuna aykırılığı" (1850)
 "jüri yargılaması üzerine bir deneme" (1852)
 "fikrî mülkiyet hukuku" (1855)
 "köleliğin kaldırılması planı ve köle sahibi olmayan güneylilere doğru" (1858)
 "özgür anayasacıların birleşik devletler halkına hitabı" (1860)
 "yeni bir kağıt para sistemi" (1861)
 "charles sumner’a bir mektup" (1864)
 "bankacılar ve amerika birleşik devletleri tahvil sahipleri için dikkat edilmesi gerekenler" (1864)
 i̇hanet yok i (1870)
 i̇hanet yok ii: anayasa (1870)
 [http://files.libertyfund.org/files/2194/spooner_1485_bk.pdf i̇hanet yok: yetkisizliğin anayasası]'' (1870)
 "zorla rıza" (1873)
 "ahlaksızlık suç değildir: ahlaki özgürlüğün temini" (1875)
 "finansörlerimiz: cehaletleri, gaspları ve dolandırıcılıkları" (1877)
 "para değeri standartları olarak altın ve gümüş: onlara göre pervasız bir hile" (1878)
 "doğal hukuk veya adalet bilimi" (1882)
 "thomas f. bayard’a bir mektup" (1882)
 "bilim adamlarına ve mucitlere adalet bilimi üzerine bir mektup" (1884)
 "yanlış açılış konuşması, milletvekillerinin ve yargıçların gasp ve suçları ve sonuçta ortaya çıkan yoksulluk, cehalet ve halkın köleliği üzerine grover cleveland'a mektup" (1886)
 "rekabetçi para birimi ve bankacılık üzerine i̇ki i̇nceleme" (2018)

arşiv materyalleri
boston halk kütüphanesi’nde ve new york tarih kurumu’nda, spooner’ın mektuplarının koleksiyonları bulunmaktadır.

ayrıca bakınız
 kölelik karşıtlığı
 bireyci anarşizm
 sol liberteryenizm
 özgürlükçü sosyalizm
 pazar sosyalizmi
 mutualizm (ekonomik teori)
 doğal haklar
 doğal hukuk

kaynakça

konuyla ilgili yayınlar

dış bağlantılar

 lysanderspooner.org, ona ithaf edilen bir  websitesi
 
 
 reason magazine

1808 doğumlular
1887 yılında ölenler
amerikalı siyaset felsefecileri
amerikalı anarşistler
amerikalı kölelik karşıtları
bireyci anarşistler
özgürlükçü sosyalistler
liberty (1881-1908)