Burhancılık

burhancılık (veya ak yang, altayca: ak jang, batılı literatürde: burhanizm), 1904-1930 yılları arasında altay bölgesinde ortaya çıkmış olan ve rus emperyalizmine karşı devrim özellikleri taşıyan dinsel ayaklanma.

niteliği 
türk halklarının eski inancı tengriciliğin temelleri üzerine kurulmuş olan ak din aynı zamanda altay türklerinin rus egemenliğine karşı başlattıkları milli ayaklanmaları olmuştur. rus yönetimin görüşüne göre ak din, sibiryanın türk halklarını ortak bir milliyetçilikle birleştirip rusya'ya zarar vermeleri için yurt dışından desteklenen, rusya'nın düşmanları tarafından tasarlanmış bir plandır. bu yüzden rusların çok ciddiye alıp, şiddet kullanımı ile kanlı bir şekilde son verdikleri bu ayaklanma buna rağmen günümüze kadar altaylıların kültüründe izlerini bırakmıştır.

tarih 
ak din'in belki ilk önderi diyebileceğimiz kişi çet çelpen (ya da çot çelpanov), karısı kule ve evlatlık kızı çugul sarok çandık ile üst-kan kasabasından 20 km uzaklıkta bulunan bir ormanlık bölgede yaşıyordu. 1904 yılının nisan ayında çet çelpen ve onun 14 yaşındaki üvey kızı çugul beyaz atı ile koşan beyaz kıyafetli bir atlının hayalini gördüklerini anlatmışlardır.

ak burhan olarak adlandırdıkları bu figürün hayalini, efsanevi kurtarıcı oyrat han'ın geri döneceğinin habercisi olarak değerlendiren çet ve çugul, yanlarına gelenlere bu haberin müjdesini veriyor, ak din'in ilkelerini öğretip nasihatlerde bulunuyorlardı.

çet çelpen'in öğretisine göre, ruslarla beraber yemek yemek, onlarla dost olmak yasaktı. hatta rus parası bile kullanılmamalıydı. 20. yüzyılın kamları tengriciliğin içine birçok mantıksız uygulamalar soktukları için çet'in görüşüne göre onlar şeytan işleriyle uğraşıyorlardı. onların davullarını, elbiselerini ve asalarını ateşte yakarak gerçekleri görmeyi sağlamak lazımdı. tanrıya hoş kokulu otların dumanı, süt, şarap ve kımız gibi şeyler de kurban sayılabilirdi. eğer bu inancın etrafında birleşirlerse, rus zulmünden kurtulmak da mümkün olacaktı. çet ve çugul artık sürekli tereng vadisi'nde toplanan binlerce altaylılara vaazlar vermeye başlamışlardı.

çet çelpen bütün vaazlarını çok güzel bir hitabeti olan evlatlık kızı vasıtasıyla yapıyordu. bu kızı dinlemek için binlerce kişi toplanıyor, zamanla hatta on binlerce taraftarları oluyordu. ruslar için bu gelişmeler, hakimiyetinin altaylarda tehlikeye girmesi anlamına gelmekteydi. 1904 temmuzunda binlerce altaylı tören için çet'in çadırı etrafında toplanmış, genç kızın ateşli vaazını ve ilahilerini dinlerlerken, ibadetle meşgul bu silahsız insanların toplantısına rus askerleri bir baskın gerçekleştirdiler. çet, karısı, kızı ve ileri gelen yirmi yoldaşı tutuklandı. rus hükûmeti altaylı ak dincilerin mal ve mülklerini yağmaladılar. çet ve yoldaşları ağır ceza mahkemesinde yargılandılar. o zaman rus devlet duması'nda bulunan bazı liberal görüşlü kişiler ve avukatlar onların savunmalarını üstlenip, ölüm cezasından kurtulmalarını sağladılar. ancak iki yıl sonra 1906 da, ak din hareketi artık saldırganlığını yitirdikten sonra çet çelpen biysk hapishanesi'nde ölmüş ve kızı çugul tekrar serbest bırakılmıştır.

çet ve çugul'un tutuklanmasında sonra, moğolistan'da uzun süre tercüman olarak çalışmış olan tırıy akemçi ak din hareketinin en meşhur yarlıkçısı olmuştur (ak din'in önderi ve vaazcısı). moğolistan'da budizmden etkilenmiş olan tırıy bu dönemde bazı budist uygulamaları da ak din'e aktarmıştır (örneğin ziller). bu dönemde neredeyse tüm altaylılar bu dine katılmışlardır.

altaylılardaki bu hevesten ilham alarak, 1918 yılında gregorii choros-gurkin ve bazı diğer altaylı önderler birlikte yeni bir "oyrat cumhuriyeti" kurmak hedefi ile "karakorum yerel komitesi"ni (karakorumkaia okruzhnaia uprava) kurmuşlardır. tasarlanan bu oyrat cumhuriyeti'nin sınırları sadece altay bölgesine kısıtlı değil, komşu olan diğer türk toplulukların (tuva ve hakas bölgeleri) topraklarını da içine almaktadır. bu girişimlere de 1921 yılında bölgeye ulaşan bolşevikler ebediyen son vermişlerdir.

burhan kavramı 
tuvalarda bu sözcük doğrudan tanrı anlamında moğollarda ise i̇yi ruhları tanımlamakta kullanılır. burkan olarak da söylenir. daha sonraları porhan (porkan) biçimlerine de dönüşmüştür. ayrıca budizm ve lamaizm dönemlerinde buda'nın türkçe karşılığı olarak yer alır. buda, budizmin kurucusudur. türklerdeki ismi burhan olarak geçer. aslında varlıklı bir prens olduğu halde, hayatında ilk kez sarayın bahçesinden dışarıya çıkınca gerçeği aramaya başlamış ve kutlu bir ağacın altında düşünceye dalarak,  orada erişmiştir.  daha sonra 1920’lerde akyang (ak din) adı verilen bir dini hareketin adı da burhancılık olarak ifade edilmiştir. fakat akyang’ın temeli budacılıktan daha çok eski şamanist gelenektir. burada burhan beyaz atı ile koşan beyaz bir kişi görünümündedir. sözcük (bur/burh) kökünden türemiştir. bura (geyik) vev bur (iyi ruh) sözcükleriyle kökten gelir. geyik moğollarda ve türklerde kutlu sayılan bir hayvandır. moğolcada aydınlanmışlık anlamını da içerir.

ak yang içerisinde ak burhan, yaşlı, beyaz saçlı, ak sakallı, beyaz giysili ve beyaz atlı bir adam olarak tarif edilir. büyük bir ihtimalle moğolların mitolojisinde önemli bir rol oynayan yaşlı beyaz adam (tsagan ebugen) ve türklerin mitolojisinde önemli bir rol oynayan korkut ata (dede korkut) ile de özdeşleştirilebilir.

i̇nancın tanrısal varlıkları 
ak din tengricilikten, göktanrısı tengri'yi ve üç dünya kozmolojisini tanımaktadır: bunlar gök alemi, yeryüzü ve yeraltı alemleridir. "ak" kelimesi gök (tengri) ile ilgilidir ve ak din'de önemli bir yeri vardır. şamanlar gök aleminin temsilcisi değil, yeraltı aleminin temsilcisi olarak görülür ve bu yüzden lanetlenirler. ancak ak din'de sözlü mitolojiden tanılan kahramanlar tanrısal varlıklar olarak ilave edilmiştir ve tengriciliğin şamanist özellikleri eksiktir. böylece ak din'in tanrısal varlıkları şöyle sıralanabilir:

üç kürbistan "kurbustan" zerdüşt soğdların "kormazda" = "ahura mazda" adlı tanrısından gelmektedir ve üçten bir olan tanrıdır. üç kürbistan efsanelerde önemli bir rol oynayan, diğer kahramanlardan daha yüksek bir statüye sahib efsanevi bir varlıkdır.

budist, hristiyan ve türk i̇slamının etkilerinden daha farklı olarak üç kürbistan geleneksel türk mitolojisi ile şekillendirilmiş olan (daima üç adet oğlu olan türk kahramanları) bir zerdüşt etkisidir. böylece üç kürbistan bu üç figür ile bağlantıya getirilir:

 oyrat ya da (galdan oyrat) : batı moğollarının efsanevi atası. 17. yüzyılda gerçekten yaşamış olduğu hakkında işaretler bulduklarını iddia eden tarihçiler vardır. eskiden batı moğolları ile altay türkleri kendileri için oyrat isimini ortak olarak kullanmışlardır. altaylılar moğollara kara oyrat ve kendilerine ak oyrat demişlerdir.

 amırsana : 1756 yılında büyük zaferler kazanmış bir oyrat önder.

 şunnu : eski türklerin kutsal ata saydıkları dişi kurt asena'nın altaylılardaki isimi.

burhanlar tengricilik'ten kaynaklanan çok güçlü ruhlardır. şamanlar burhanları etkiliyemez. i̇yi ve kötü burhanlar vardır. ak din'de tanılan burhanlar şunlardır:

 yayık : vücutsuz bir haberci ruh. altaylıların inancına göre ak yayık gök alemi tanrılarının habercisi, sarı yayık ise yeryüzü alemi tanrılarının habercisidir.

 umay : lohusaların ve çocukların tanrıçası.

 ot ene: ateşin anası. ak dincilerin her dinsel uygulamanın başında onu selamlarlar. ak din'in en mühim üç bayramından birisi ot eneye adanmıştır.

yeryüzü aleminin tanrıları, çoğu kez yerel tanılan tanrılardır. bazen bir dağın (taika-eezi) ya da bir gölün (arzhans) ruhu veya bir kavimin koruyucusu (seok) olurlar:

 altay ezi (eyezi, i̇yesi) : altay'ın efendisi

 ülgen : tengricilik'te gök aleminin efendisi. ak din'in görüşüne göre bazı altaylı kavimlerin kutsal atasıdır. bazı tarihçiler ülgen'in ak din'in görüşüne göre dünyanın yaratıcısı olduğunu söylerler, ama bu sırf bir yanlış anlaşılmadır.

dinsel uygulamalar 
 yakılan ardıç tütsüsü ile (archyn), aforoz yapıp ruhu arıtmak, iyileştirmek.
 evde ya da tepelerin üstünde kurulan masalarda (kure ya da murgul), adak olarak mum yakıp süt sunmak.
 oboo ya da oba denilen tepeler oluşturmak.
 efsanelerin ve duaların ilahi gibi şarkı şeklinde okunması.
 fal bakarak geleceği okumak ve hava durumunu etkilemek (yağmur duası).
 beyaz ya da sarı renk bez parçalarını ağaçların dallarına ya da bant şeklinde kafaya bağlamak.
 vaazcıların göğe yakararak, sonunda kendinden geçmeleri.
 bayramlar kutlamak:
 şuten ya da murgul: üç kürbistan'''a adanmış bir ilk- ya da sonbahar bayramı
 çok ýa da yayık çoktor: yayıklara adanmış bir sonbahar bayramı.
 ot takır: ot ene'''ye adanmış bir bayram.

bilimcilerin fikirleri

andrei vinogradov 

tarih araştırmacısı andrei vinogradov'un görüşüne göre ak din hareketi, tarihteki türk ve moğol toplulukların ufak kavimleri ve aileleri birleştirerek daha büyük bir topluluk oluşturma geleneğine benzeyen özellikleri vardır, yani türk ve moğol topluluklarında tanılan bozkır imparatorluğu kurma geleneğinin 20. yüzyıla kadar taşınılmış olan kalıntısı olarak görülebilinir. ak din'de sözlü mitoloji çok canlıdır ve manas, cengiz han ve kral gazar gibi efsaneleri anlatılan kahramanlar insanların günlük hayatında bir rol oynamaktadır. ak din'in eski türk ve moğol inancı tengriciliğin en mühim özellikleri bulunduğu söylenebilir.

dış bağlantılar 
 andrei znamenski, "power of myth" 
 david johnson, "what was and is burkhanism?" 
 andrei vinogradov, "ak jang in the context of altai religious tradition" 
 agniezka halemba, "contemporary religious life in the republic of altai" 
 nikolai shadoev, "altai biliks about the sky and burkhans"

kaynakça 

rusya tarihi
yeni dini hareketler
türk şamanizmi
türk mitolojisi
moğol mitolojisi