Ünlem

ünlem ya da nidâ; sevinç, üzüntü, kızgınlık, korku, şaşkınlık gibi duyguları belirten; tabiat seslerini yansıtan, bir kimseye seslenmek için ve ani bir iş oluş hareketi bildiren cümlelerde kullanılan kelime... ünlemler tek başına kullanıldıklarında genelde bir anlam ifade etmez. yazı dilinde ünlem cümlelerinin arkasından genellikle ünlem işareti (!) gelir.

türkçede ünlemler başlıca üç grupta incelenir:

 i̇çe dönük ünlemler
 dışa dönük ünlemler
 tabiattaki sesleri yansıtan ünlemler

i̇çe dönük ünlemler 
konuşmacı veya yazarın sevinç, üzüntü, kızgınlık, korku, heyecan, şaşkınlık gibi duygularını belirten ünlemlerdir:

 a, aman, bravo, ay, eyvah, hoppala, oh, ah, of, üf, vah vah, yo, ayol, hah, yuh, oha, yazık vs.

dışa dönük ünlemler 
i̇nsanın, kendi dışındaki kimselerle, hayvanlar ve nesnelerle olan iletişimini seslenme, gösterme, sorma, onaylama, cevap verme yollarıyla ortaya koyan ünlemlerdir:

 a, abe, bre, ey, haydi, hişt, hoşt, hop, hû, yahu, deha, nah, elbet, evet, hayır, hı, oo, oh, peki, tabii vs.

dışa dönük ünlemler kendi içlerinde seslenme ünlemleri, gösterme ünlemleri ve sorma ünlemleri gibi alt gruplara ayrılır.

yansıma ünlemleri 

tabiattaki canlı, cansız varlıkların seslerini taklit eden ünlemlerdir:

 cıvıl cıvıl, foşur foşur, çat, küt, güm, pat
 hav hav, miyav, cik cik,

ünlem öbeği 

birden çok kelimeden oluşan kalıplaşmış ünlemlere ünlem öbeği denir:

 hadi canım sen de!
 hadi oradan!
 yok artık!

ünlem gibi kullanılan kelimeler 

ünlem, türkçede isim, sıfat, zarf gibi kelime türlerinden biridir. bununla birlikte türkçede pek çok kelime -kelime türü ünlem olmadığı hâlde- ünlem gibi kullanılabilir. bunun için konuşma dilinde vurgu ve tonlama, yazı dilinde ünlem işareti kullanılır. bu kelimelerden bazıları şunlardır:

kişi adları ve unvanları ünlem olarak kullanılabilir:

 ahmet! nurten hanım! müdür bey!

şaşkınlık, acıma, korku, kızgınlık gibi duyguları ifade eden bazı isim ve sıfatlar ünlem görevini üstlenir:

 terbiyesiz adam!

belirteçler de (zarflar) ünlem görevi üstlenebilir:

 buraya gelin!
 çabuk giyinin!
fillerin ünlem olarak kullanıldığı durumlar da va durumdaki genelde emir kipindedirler. örnek: dikkat et,deprem oluyor!/yangın var, bak!''

ünlem cümlesi 

ünlem cümlesi, içinde herhangi bir ünlem bulunan veya ünlem anlamı verecek şekilde tonlanan cümledir.

 çiçeklere sakın dokunma!
 hepiniz buraya gelin!

diğer dillerde

i̇ngilizce 

i̇ngilizcede en çok kullanılan ünlemler ugh, wow, ouch, scat, alas ve eurekadır.

"hello" (merhaba) ve "goodbye" (güle güle) gibi selamlama kelimeleri de i̇ngilizcede ünlem olarak kabul edilirler. "excuse me!" (afedersiniz), "sorry!" (özür dilerim-afedersiniz), "cheers!" (şerefe) ve "hurray!" (yaşa) kelimeleri de genelde ünlen kategorisinde değerlendirilmektedir. bu kelimeler genelde sonuna ünlem işareti alırlar.

bazı i̇ngilizce uzmanı dilbilimciler "yes" (evet), "no" (hayır), "amen" (amin) ve "okay" (tamam) kelimelerini de tek başlarına kullanıldıklarında ünlem sınıfında değerlendirmektedirler.

i̇ngilizcede deyimler ve cümleler de ünlem olabilir. örnek: as i entered the room — oh, my goodness! what i saw! — he was still standing there. (odaya girdiğimde - aman tanrım! bir de ne göreyim!- hala orada duruyordu.)

bulgarca ve güney slav dilleri 

 "evich" - türkçedeki "ah"ın karşılığıdır. bir şok veya acıyı anlatan bir ünlemdir. 
 "yaoo" - "cidden mi?" 
 "opa!" - hay allah!

i̇branice 

 nu - i̇yi! 
 em - kararsızlık belirten bir ünlemdir 
 ups 
 oj 
 waj 
 waw 
 wow

çince 

 "aiya!" (噯呀 veya 哎呀)- hayalkırıklığı  ve memnuniyetsizlik ifade eden bir ünlemdir.
 "-ah!"- çincede çok çok anlamı olan bir ünlem olarak kabul edilir.

litvanyaca 
 ak (türkçe "ah!")
 ai (i̇ngilizce "ouch!")
 cit
 che
 ei (kararsızlık ünlemi)
 ė
 hm
 o
 oho (beğenme anlamı)
 oi
 ša (sus! anlamı)
 ts
 ačiū
 bravo (beğenme anlamı)
 deja
 dėkui
 vaje

kaynakça

ayrıca bakınız 
 ünlem işareti

dilbilgisi
i̇sim soylu kelimeler