Küçüksu Kasrı

küçüksu kasrı veya göksu kasrı, i̇stanbul'un küçüksu semtinde, göksu deresi ile küçüksu deresi arasında, boğaziçi'nde üsküdar-beykoz sahilyolu üzerinde yer alan kasır. sultan abdülmecit tarafından nigoğos balyan'a yaptırılmış, inşaatı 1856 yılında tamamlanmıştır. eski adı "göksu kasrı" olan bu yapı, padişahların, boğaziçi kıyılarındaki biniş kasırlarından biridir. kasırlar sadece hünkârların malı sayılan ve sarayların haricinde inşa edilen, köşkten büyük binalardır. devamlı ikamet için kullanılmayan kasırlar, padişahların dinlenmeleri için vakit geçirdikleri yerdir.

kasrın tarihi
osmanlı tarihinde lale devri adıyla geçen dönem, yeniçeri ayaklanmasıyla kanlı bir şekilde sona erdikten sonra, kâğıthane'de bulunan saray, köşk, yalı vb. binalar yağmalanıp yıkılmıştır. bu hareket bir halk ayaklanması niteliğinde olmadığından kısa bir süre sonra her şey eski haline dönmüştür. i̇şte, böyle bir ortamda tahta çıkan i. mahmud, kâğıthane ve civarını imar etme yerine, boğaziçi kıyılarında dinlenmeyi ve eğlenmeyi tercih etmiştir. küçüksu, padişahın boğaz'da en fazla sevdiği semtlerden biri olmuştur. sadrazam divitdâr mehmed emin paşa, padişahın bu yöreyi çok sevdiğini fark edince, kendisine bu yörede bir kasır yapılmasını teklif etmiş ve olumlu cevap alınca da, kasrın yapılması için gerekli emirleri vermiştir.

mühendis ve şehremini yusuf efendi, bir plan hazırlayarak, küçüksu'da ahşap bir bina inşa etmeye başlamıştır. kasır, 1751 yılında büyük törenlerle açılmıştır. kandilli yamaçlarında kuyular kazılmış, terazilerle kasra su getirilmiştir. getirilen su, kasrın ihtiyacını karşılamakla birlikte, havuz ve sebiller için de kullanılmıştır.

sadrazam, kasrın döşeme masraflarını, kedhüda bey, defterdar efendi, reis efendi, çavuş başı, yeniçeri ağası, cebeci başı, darphâne nazırı, gümrükçü ile buğdan voyvodası arasında paylaştırmıştır. iii. selim döneminde küçüksu kasrı tamamen tamir ettirilmiş, kasrın önüne büyük bir çeşme yapılmıştır. kasrın diğer bir onarımı da ii. mahmut devrinde olmuştur.

küçüksu kasrı, 17. yüzyıl'dan başlayarak çeşitli kaynaklarda bağçe-i göksu adıyla  anılan hasbahçenin (bugün küçüksu çayırı'nın bulunduğu alan) eşsiz doğal güzellikleriyle ilk olarak sultan iv. murat'ın (1623-1640) ilgisini çektiği ve 18. yüzyıl başlarında bu çevrede ilk yapılaşmaların görüldüğü bilinmektedir. sultan i. mahmut (1730-1754) döneminde divittar mehmed paşa, bu hasbahçenin deniz kıyısına iki katlı ve ahşap bir saray yaptırmış, bu yapı iii. selim (1789-1807) ve ii. mahmut dönemlerinde onarılarak kullanılmıştır. sultan abdülmecit dönemindeyse (1839-1861) padişahın emriyle yıktırılmış ve yerine bugünkü kâgir yapı inşa edilmiştir.

özellikleri

1857 yılında hizmete giren yeni küçüksu kasrı'nın mimarı nikoğos balyan kalfa'dır. kâgir, iki katlı ve yığma tekniğiyle inşa edilmiştir. tuğla ve taş kullanılarak yükseltilen bina, ortalama 15 m x 27 m'lik bir alanda yer alır. bodrumu ile birlikte üç katlı olan yapının bodrum katı mutfak, kiler ve hizmetçi odalarına ayrılmış, öbür katlarsa bir orta mekâna açılan dört oda biçiminde düzenlenmiştir. her oda, hem hole, hem de arkasındaki diğer bir odaya açılır. denize bakan odalarda iki, kara tarafındakilerde ise bir  bulunur. bu özelliğiyle geleneksel türk evi plan tipini yansıtan yapı, dinlenme ve av için kullanılan, bir "biniş kasrı" niteliğindeki yapı devlete ait diğer saray yapılarının tersine yüksek duvarlarla değil, dört yönde kapısı olan ve döküm tekniğiyle yapılmış zarif demir parmaklıklarla çevrilidir. sultan abdülaziz döneminde (1861-1876) cephe süslemeleri elden geçirilen yapı, zaman zaman çeşitli onarımlar görerek günümüze ulaşmış, ancak bu arada eski saraydan kalan ve çeşitli işlevlerdeki ek yapılarını yitirmiştir.

kabartmalarla süslü ve hareketli deniz cephesinde, bu cepheye yaslanmış şadırvanlı küçük havuzunda, merdivenlerinde çeşitli batılı süsleme motifleri kullanılmıştır. oda ve salonlar değerli sanat eserleriyle döşenmiş, bu iş için viyana operası dekoratörü sechan görevlendirilmiştir.

uzun kenarı denize paralel, dikdörtgen planlı bir yapıdır. yerden 3m kadar yüksekteki bir alt bölüme oturan iki kattan oluşur. deniz cephesi üç düşey parçaya ayrılmıştır.; bunlardan ortadaki düz, yanlardaki dışbükeydir. orta bölümde bulunan kapıya, at nalı biçimli, iki kollu görkemli bir mermer merdivenle ulaşılır. at nalının iki kolu arasında fıskiyeli mermer bir havuz yer alır. giriş bölümü dört sütunun taşıdığı kemerli bir sahanlığın gerisine doğru çekilmiştir. zemin katta boydan boya ikişer balkon vardır. üst kattaki konsollara taşıtılmış, zemin kattaki ayaklara oturtulmuştur. yapının bütün cepheleri, en tepede konsollar üstünde ileri taşan ve çatıyı gizleyen bir parapet duvarıyla sona erer.

alçı kabartma ve kalem işi süslemeli tavanları, bir şömine müzesini andıran birbirinden farklı renk ve biçimde, değerli i̇talyan mermerleriyle yapılmış şömineleri, her bir odada ayrı süslemeli ve ince işçilikli parkeleri, çeşitli avrupa üsluplarındaki mobilyaları, halı ve tablolarıyla eşsiz bir sanat müzesi niteliğindedir. 1925 yılında milli saraylar i̇daresi başkanlığı'na devredilen küçüksu kasrı'nda osmanlı padişahlarının yanı sıra 1927'de i̇stanbul'a dönüşünün ardından atatürk de kalmıştır. cumhuriyet yıllarında kasırda i̇smet i̇nönü ve celal bayar da kalmıştır. celal bayar tarafından yoğun kullanılan kasırda 1953 yılında nato akdeniz genel komutanı amiral mountbatten misafir edilmiştir. 1970'li yıllarda pek kullanılmamış olan kasır, 1983 yılında ise müze haline getirilmiş ve ziyarete açılmıştır.

1994 yılında kapsamlı ve çağdaş bir restorasyon gören küçüksu kasrı, halkın ziyaretine açık tutulmakta, hemen yanıbaşındaki iskeleyi, çeşme meydanını ve özgün bahçesini tarihsel ve eskiden olduğu gibi halkın eğlenip dinlenebildiği bir mesire kimliğine kavuşturma çalışmaları sürmektedir. kasrın yan tarafında kalan eski plaj alanı mesire alanı olarak hizmet verirken, kasrın önündeki rıhtım alanı da düğün, ziyafet ve toplantı gibi etkinliklere ev sahipliği yapmaktadır.

kaynakça

dış bağlantılar

 küçüksu kasrı'yla ilgili bilgi (www.kultur.gov.tr)
 küçüksu kasrı'yla ilgili bilgi (www.tbmm.gov.tr)
 küçüksu kasrı'yla ilgili bilgi (www.istanbul.net.tr)

türkiye'deki millî saraylar
i̇stanbul'daki kasırlar
beykoz'daki kasırlar
osmanlı kasırları
nigoğos balyan eserleri
balyan ailesinin eserleri
türkiye'deki neobarok yapılar
1856'da tamamlanan konutlar