Thomson atom modeli

thomson atom modeli, atomun yapısını tanımlayan birkaç bilimsel modelden biridir. katot ışınlarının doğasını anlamaya çalışan i̇ngiliz fizikçi joseph john thomson tarafından, elektronların parçacık olarak tanımlamasından kısa bir süre sonra atomun çekirdeğinin keşfinden önce 1904 yılında ortaya atıldı. aynı zamanda üzümlü kek modeli olarak da bilinen bu model atomdaki negatif yüklü parçacıkların yerini ve atomların yüksüzlüğünü açıklamaktadır: modele göre atomda pozitif yüklü bir gövdenin içinde bir kekin içindeki üzümler gibi negatif yüklü elektronlar homojen olarak dağılmıştır.

tarihçe 
j. j. thomson laboratuvarında bir katot ışın tüpü oluşturdu ve beklediği üzere katottan çıkan ışınlar anota doğru yöneliyorlardı. thomson bu ışınları biraz incelemek istedi ve anotta küçük bir delik açarak karşısına floresan bir ekran koydu. floresan ekrana çarpan katot ışınları ekranda küçük noktaların parlamasına neden oluyordu. bu doğrultuda ışınların parçacıklı yapıda olduklarını anladı. parçacıkların bir elektrik yüke sahip olup olmadığını ortaya çıkarmak için yolları üzerine birbirine paralel iki adet metal levha yerleştirerek ikinci bir pille levhaları zıt olarak yükledi. böylelikle levhalar arasında bir elektrik alan yaratmış oldu ve eğer katottan çıkıp anota giden ışınlar bir elektrik yüküne sahiplerse yollarının sapması gerekecekti. deneyini gerçekleştirdiğinde katot ışınlarının yollarının saptığını gördü ve sapma artı yüklü levha yönünde oluyordu. zıt yükler birbirini çekeceğinden katot ışınlarını meydana getiren parçacıkların eksi yüklü olduğu anlaşılıyordu.

thomson katot ışınlarının elektrik yüklü olduğunu görmüştü fakat ona dair daha temel özelliklere sahip olabilmesi için biraz daha bilgiye gereksinim duyuyordu. amacı parçacığın karakteristik özelliklerini belirleyebilmekti ve hız bilgisi işine yarayabilirdi. bu doğrultuda katottan çıkan ve elektriksel alan dolayısıyla yolundan sapan parçacığın, sapmasına engel olacak ölçüde etkiyecek şekilde bir manyetik alan oluşturdu. böylelikle parçacık sanki hiçbir etki altında değilmiş gibi doğrusal olarak gidecekti. zıt yönde oldukları için parçacığı yolundan saptırmayan elektrik ve manyetik kuvvetlerin büyüklüğünü kullanarak enerji denkliği sayesinde hız bilgisini elde edebilecekti. daha sonrasında ise kuvvetlerin denkliğiyle de parçacığın yük/kütle değerine ulaşacaktı. hesabı ve düşüncesi tamamıyla doğruydu. bulduğu değerse gerçeğe oldukça yakındı. deneyini farklı şartlar altında özellikle de katot malzemesini ve tüpün içindeki gazı değiştirerek de defalarca tekrarladı fakat sonuç hiç değişmedi. her seferinde aynı yük/kütle değerine ulaşıyordu. bu eksi yüklü parçacık, malzeme ne olursa olsun değişmediğine göre temel bir parçacıktı ve thomson ona "elektron" ismini vermeyi uygun gördü.

thomson’ın bu deneyi ve sonrasındaki temel fizik hesabı atom düşüncesinin önemli bir adımı olarak görülür. çünkü sonucunda yeni bir atom modeli oluşabilmiştir. thomson elektronu keşfetti ve bu keşif elbette dalton’un bölünemez atomlarına ağır bir darbe vurdu. deneyde kullandığı malzeme ne olursa olsun sonuç değişmediğinden dalton’un savunduğu şekilde her elementin atomları birbirinden tamamıyla farklı olmamalıydı. her atomda, keşfettiği elektron kendine yer bulabilmeli ve bu elektron, atomunu terk edip tüpün içinde gezebildiğinden atomun bölünemezliği düşüncesi terk edilmeliydi. öte yandan elektron eksi yüklü bir parçacıktı fakat atomlar yüksüzdü. öyleyse atomun içinde bu yük dengesini sağlayacak artı yükler olmalıydı. diğer bir tespitse elektronun yük/kütle oranının çok yüksek olmasıydı. bu elektronun kütlece çok küçük olduğu anlamına geliyordu. thomson deneyinde elektronlar düşük (~0.1c) hızlarda hareket ettiği için özel göreliliğe gerek kalmadan m/e oranı hesapları yapılabilmektedir. bütün bu bilgiler ışığında thomson yeni bir atom modeli oluşturdu ve modelinde atomun artı yükten oluştuğunu içinde eksi yüklü gömülü elektronlar barındırdığını söyledi:
 atom artı yüklü maddeden oluşmuştur.
 elektronlar bu artı madde içinde gömülüdür ve hareket etmezler.
 elektronların kütleleri çok küçüktür bu yüzden atomun tüm kütlesini artı yüklü madde oluşturur.
 atom küre şeklindedir.
thomson, 1903'te yale üniversitesi'nde verilen silliman konferanslarında elektronların, bir kek içindeki kuru üzüm taneleri gibi, hareketsiz ve atomun içerisinde homojen biçimde dağılmış bir halde pozitif yüklü maddenin sürekli yapısı içine gömülmüş olduklarını önermişti. neredeyse aynı zamanda, tokyo'da hantaro nagaoka isimli japon bir fizikçi "satürnsel bir model" önerdi. bu modele göre, aynı satürn'ün etrafındaki halkalar ya da güneş’in etrafındaki gezegenler gibi, elektronlar da merkezinde pozitif yüklü madde etrafında yörüngelerde dolanıyordu. nagaoka'nın önerdiği bu modelin gerçeğe daha yakın olduğu bugün bilinmektedir. thomson’un bu modelini 1911 yılında ernest rutherford tarafından gezegen veya çekirdek modeliyle düzeltilmiştir.

kaynakça

dış bağlantılar 
 levent özkarayel, atom teorisinin evrimi – 1: thales’ten thomson’a atom (mö 6. yüzyıldan, ms 20. yüzyıla)

atom modelleri
fizik tarihi