Besim Atalay

ahmet besim atalay (1882, uşak - 7 kasım 1965), türk dilbilimci, yazar ve siyasetçi.

dârü’l-muallimîn mezunudur. ankara, konya öğretmen okulu müdürlükleri, maraş, i̇çel, niğde maârif müdürlükleri, silifke müdafaa-yı hukuk cemiyeti kuruculuğu, türk dil kurumu merkez heyeti üyeliği ve saymanlığı, ankara üniversitesi dil ve tarih-coğrafya fakültesi ve polis enstitüsü öğretmenliği, yazarlık, tbmm i. dönem kütahya, ii. iii. ve iv. dönem aksaray, v., vi. ve vii. dönem kütahya milletvekilliği ile i. dönem maârif ve i̇rşâd encümenleri reisliği, iii. dönem kütüphane encümeni reisliği yapmıştır.

yaşamı 

özellikle dilbilimi alanındaki çalışmaları ile tanınmış olan besim atalay, uşak rüştiyesi’ni bitirdikten sonra uşak’ta medrese eğitimi gördü. 1905'te i̇stanbul’a giderek şehzadebaşı camii'nin ünlü hocası hacı ahmet efendi'nin derslerini izledi, 1909'da medrese diploması aldı. 1912'de yüksek öğretmen okulu'nu bitirdi. konya öğretmen okulu’nda öğretmenlik; trabzon, ankara öğretmen okullarında müdürlük; i̇stanbul darüşşafaka lisesi’nde öğretmenlik yaptıktan sonra konya öğretmen okulu müdürü oldu. maraş, i̇çel ve niğde’de millî eğitim müdürlüğü yaptı.

kurtuluş savaşı sırasında siyasete atıldı. silifke’de  müdafaa-yı hukuk cemiyeti’ni kuranlar arasındaydı; kurtuluş savaşı’nı destekleme çalışmalarını uşak’ta sürdürdü. 1920'de kütahya bağımsız milletvekili olarak tbmm’ne girdi ve sonra aksaray ve kütahya milletvekillikleri ile toplam yedi dönem bu görevi sürdürdü.

millî eğitim bakanlığı’nda kültür müdürlüğü görevi yaptı ve bu görev sırasında halk ağzından söz derleme çalışmaları yürüttü.

türk dil kurumu’nda 19 yıl yönetici olarak çalıştı (1932-1951). aynı zamanda dil ve tarih-coğrafya fakültesi’nde ve polis enstitüsü’nde farsça dersleri verdi (1937-1942).

eserleri

türk dilbilgisi 
türkçenin biçim bilgisiyle (morfoloji) ilgili incelemeler.
 türk dili kuralları (1931),
 türkçemizde –men, -man (1940),
 türk dilinde ekler ve kökler üzerine bir deneme (1942),
 türk dilinde kelime yapma yolları (1946),
 türk büyükleri veya türk adları.

çeviriler 
türk dilinin tarihsel dönemleriyle ilgili bazı dil yapıtlarını günümüz türkçesine çevirerek bilimsel yayınlarını yaptı: 
 dîvânü lugati't-türk (5 cilt, 1939-1943),
 et-tuhfet üz-zekiyye fi’l lügat it-türkiyye (1946),
 müyessiret ül-ulum (1946),
 eş-şükür-üz-zehebiyye vel-kitai'l-ahmediyye fil-lügat-it-türkiyye (1949).

destan ve öyküler 
 tan destanı (1925),
 sakarya destanı,
 öğüt,
 cönk, birinci defter (manzum küçük hikâyeler),
 onuncu yıl destanı (1933),
 suna ile çoban (1938). ayrıca 
 baş belâları adlı 3 perdelik bir tiyatro oyunu vardır.

diğerleri 
 türk zaferine armağan - hilâfet, saltanat ve cumhuriyet hakkında,
 maraş tarih ve coğrafyası
 tarikat (bektaşilik ve edebiyatı, 1921) ve 
 din (müslümanlara öğütler, 1923), konuları üzerinde de durmuş, bir de kuran tefsiri yapmıştır (tanrı kitabı, 1962).

kaynakça

1882 doğumlular
uşak doğumlu siyasetçiler
1965 yılında ölenler
türk dilbilimciler
20. yüzyıl türk yazarları
türk müfessirler
tbmm 1. dönem kütahya milletvekilleri
tbmm 2. dönem aksaray milletvekilleri
tbmm 3. dönem aksaray milletvekilleri
tbmm 4. dönem aksaray milletvekilleri
tbmm 5. dönem kütahya milletvekilleri
tbmm 6. dönem kütahya milletvekilleri
tbmm 7. dönem kütahya milletvekilleri
tbmm millî eğitim, kültür, gençlik ve spor komisyonu başkanları
cumhuriyet halk partisi mensubu siyasetçiler
türk öğretmenler
uşak doğumlular