Emmy Noether

emmy noether (; asıl adı amalie emmy noether;   23 mart 1882 – 14 nisan 1935), soyut cebir ve kuramsal fiziğe çığır açıcı katkılarıyla bilinen bir alman matematikçidir. pavel alexandrov, albert einstein, jean dieudonné, hermann weyl, norbert wiener ve daha birçok kişi tarafından halka, alan ve cebir teorilerinde devrim yaratan, tarihin en önemli matematikçilerinden biri olarak nitelendirilmiştir. noether teoremi, simetri ile korunum yasaları arasındaki temel bağı açıklar.

bavyera’nın erlangen kasabasında yahudi bir ailede doğmuştur. babası matematikçi max noether’dir. gerekli sınavları geçtikten sonra fransızca ve i̇ngilizce öğretmeyi planlamıştır ama sonunda babasının ders verdiği erlangen üniversitesi’nde matematik okumuştur. 1907’de paul gordan’ın danışmanlığında tezini bitirdikten sonra erlangen matematik enstitüsünde maaş almadan yedi yıl çalışmıştır. (o zamanlar kadınlar akademik pozisyonlardan dışlanmışlardı). 1915'te david hilbert ve felix klein tarafından göttingen üniversitesinin dünyaca ünlü matematik bölümüne katılması için çağrıldı. fakat üniversite yönetimi tarafından reddedildi ve dört yıl daha hilbert adına ders vermeye devam etti. ders verme hakkı 1919’da verildi, bu sayede privatdozent (germenik üniversitelerde, sahibinin, profesörlük makamına sahip olmaksızın bağımsız olarak ders verebileceği anlamını taşıyan unvan) unvanını alabildi.

1933’e kadar göttingen matematik bölümünün ileri gelen üyeleri arasındaki yerini sürdürdü; öğrencilerine zaman zaman “noether oğlanları” denirdi. 1924'te hollandalı matematikçi b. l. van der waerden öğrencisi oldu ve kısa zaman içinde noether’in çalışmalarının önde gelen yorumcusu oldu; noether’in çalışmaları öğrencisinin yazdığı 1931 tarihli ders kitabı, modern cebir’in’in ikinci cildinin temelini oluşturuyordu. 1932 zürih uluslararası matematikçiler kongresi’ne katılımına kadar, cebirsel yetenekleri tüm dünyada tanınmıştı. ertesi yıl alman nazi hükümeti yahudileri üniversite pozisyonlarından çıkarttı ve noether, pensilvanya’daki bryn mawr üniversitesinde bir pozisyona geçmek üzere amerika birleşik devletlerine taşındı. 1935'te yumurtalıklarındaki kist için ameliyata girdi, iyileşme belirtilerine rağmen dört gün sonra 53 yaşında öldü.

noether’in matematik çalışmaları üç “dönem”e ayrılmıştır. i̇lkinde (1908-19), cebirsel değişmezler ve sayı alanlarıüzerine etkin katkılar sağlamıştır. varyasyonlar hesabındaki diferansiyel sabitler üzerine çalışmaları, noether teoremi, “modern fiziğin gelişmesine yol gösteren şimdiye kadar kanıtlanmış en önemli matematik teorilerisi” olarak sayılır.  i̇kinci dönemde (1920–26), “soyut cebri değiştiren” çalışmasına başladı. yaşamı boyunca ve hatta bugün bile noether; pavel alexandrov, hermann weyl, ve jean dieudonné. gibi matematikçiler tarafından tarihteki en iyi kadın matematikçi olarak gösterildi. noether, idealtheorie in ringbereichen (theory of ideals in ring domains, 1921) isimli makalesinde değişmeli halkalarda idealler teorisini geniş kullanıma sahip kuvvetli bir araç haline getirmiştir. artan zincir koşulunu zarifçe kullanmıştır ve bu sebeple bu koşulu sağlayan nesnelere noetherian denir. üçüncü döneminde (1927-1935), değişmez cebirler ve hiperkompleks sayılar hakkında başlıca işler yayınlamıştır ve grupların representation teorisi ve modüller ve idealler teorilerini birleştirmiştir. kendi yayınlarının yanı sıra noether fikirleri konusunda da oldukça cömertti ve başka matematikçiler tarafından yayınlanan işlerde, bu işlerin alanlarının uzaklağına rağmen defalarca referans olarak verildi.

biyografi	

emmy’nin babası max noether, almanya’da tüccar bir yahudi aileden geliyordu. çocuk felci yüzünden on dört yaşında felç olmuştu. hareket kabiliyetini geri kazandı, fakat bir bacağı iyileşmedi. çoğunlukla kendi kendine öğrenerek 1868’de heidelberg üniversitesinden doktor unvanı aldı. orada yedi yıl ders verdikten sonra varlıklı bir tüccar kızı olan karısı ida amalia kaufmann ile tanıştığı ve evlendiği erlangen, bavyera’da bir pozisyona geçti.

max noether’in matematiğe katkısı alfred clebsch yolundan giderek cebirsel geometriye oldu. en çok bilinen çalışmaları brill–noether teorisi ve af+bg teoremidir. max noether teoremi' gibi birkaç teorem daha onunla ilişkilendirilmiştir.

emmy noether dört çocuğun ilki olarak 23 mart 1882’de doğmuştur. i̇lk ismi annesi ve babaannesinin adına, "amalie"’dir, ama genç yaşta orta ismini kullanmaya başlamıştır.  bir kız olarak ailede çok sevilirdi. akıllı ve arkadaş canlısı olarak bilinmekle birlikte akademik olarak dikkat çekmemiştir. emmy miyoptu ve çocukken kekeliyordu. bir aile arkadaşı yıllar sonra emmy’nin bir bulmacayı hızla çözerek erken yaşta üstün zekasını belli ettiğini anlatmıştır.  emmy zamanındaki birçok kız gibi yemek ve temizlik yapmayı öğrenmiş, piyano dersleri almıştır. bu aktivitelerin hiçbirini tutkuyla yapmamış fakat dans etmeyi çok sevmişti.

kendisinden küçük üç erkek kardeşi vardı. en büyüğü alfred, 1883’te doğmuştu, 1909’da erlangen’de kimya alanında doktor unvanını aldı, 9 yıl sonra öldü. fritz noether, 1884'te doğmuştur, akademik başarıları ile hatırlanır: münih’de okuduktan sonra uygulamalı matematikte itibar kazanmıştır. en küçükleri, gustav robert, 1889’da doğmuştur. hayatı ile ilgili çok az bilinen vardır; kronik bir hastalık sebebiyle 1928’de ölmüştür.

erlangen üniversitesi

 paul gordan, noether'in değişmezler alanındaki doktora tezine danışmanlık etti.

emmy noether fransızca ve i̇ngilizcede erken yetkinlik gösterdi. 1900 baharında iki dil için de öğretmenlik sınavına girdi ve sehr gut (çok iyi) olarak notlandırıldı. bu performansı kız okullarında ders verme hakkı kazandırdı, ama erlangen üniversitesindeki çalışmalarına devam etmeye karar verdi.

bu alışılmadık bir karardı; iki yıl öncesinde üniversite senatosu karma eğitimin “akademik düzeni bozacağını” açıklamıştı.  986 öğrenciden oluşan bir üniversitedeki yalnızca iki kız öğrenciden biri olan noether’in derse katılmasından ziyade denetim yapmasına izin veriliyordu, bunun için de dersine katılmak istediği profesörlerden özel izin alması gerekiyordu. bütün engellere rağmen 14 temmuz 1903'te nürnberg’de bir realgymnasium’da mezuniyet sınavını geçti.

1903-04 kış dönemini göttingen üniversitesinde okudu, astronom karl schwarzschild, matematikçi hermann minkowski, otto blumenthal, felix klein, ve david hilbert’in derslerine katıldı. kısa bir süre sonra kadınların o üniversitede katılımına dair kısıtlamalar yürülükten kaldırıldı.

noether erlangen’e döndü. üniversiteye resmen 24 ekim 1904’e de girdi ve matematik üzerine yoğunlaşmak istediğini beyan etti. paul gordan’ın gözetimi altında über die bildung des formensystems der ternären biquadratischen form (on complete systems of invariants for ternary biquadratic forms, 1907) tezini yazdı. i̇yi karşılanmış olmasına rağmen noether sonradan tezinin “çerçöp” olduğunu söylemiştir.

sonraki yedi yıl (1908-15) erlangen üniversitesi matematik enstitüsünde maaş almadan, zaman zaman hastalığı nedeniyle ders veremeyecek durumda olan babasının yerine geçerek öğretmenlik yaptı. 1910 ve 1911’de üç değişkeni “n” değişkene çıkararak tezine ilave yaptı.

 gordan 1910 baharı emekli oldu, ama kısa bir zaman sonra breslau’da bir pozisyon için ayrılan halefi erhard schmidt ile arada bir ders vermeye devam etti. gordan ders vermeyi tamamıyla 1911’de schmidt'in yerine geçen ernst fischer’in gelmesiyle bıraktı ve aralık 1912’de öldü.

hermann weyl’e göre fischer, özellikle david hilbert’nin çalışmalarıyla kendisini tanıştırması sebebiyle noether üzerinde önemli bir esin kaynağıydı. noether 1913'ten 1916’ya kadar hilbert metodlarının kapsamını genişleterek ve rasyonel fonksiyonların alanı ve sonlu grupların değişmezleri gibi matematiksel objelere uygulayarak yazdığı makaleleri yayımladı. bu evre, çığır açıcı katkıda bulunduğu matematik alanı soyut cebir ile bağlantısının başlangıcıdır.

noether ve fischer matematiği haz duyarak paylaştılar; çoğu zaman dersler bittikten sonra bile tartışmaya devam ederlerdi. noether’in devam eden matematiksel düşüncelerini kartpostalla fischer’e gönderdiği biliniyor.

göttingen üniversitesi
1915 baharı, noether david hilbert ve felix klein tarafından göttingen üniversitesine dönmesi için çağrıldı. fakat bu işe alma gayretleri yersiz kaldı. felsefe fakültesi öğretim üyeleri, dil bilimci ve tarihçiler, kadınların privatdozent olmamaları konusunda ısrar ettiler. bir fakülte üyesi: “askerlerimiz üniversiteye döndükleri zaman, bir kadının ayağında öğrenim görmeleri gerektiğini öğrenince ne düşünecekler?” diyerek protesto etti.  hilbert içerleyerek karşılık verdi; “adayın cinsiyetini “privatdozent” olarak kabul edilmesine karşı bir sav olarak görmüyorum. sonuç olarak biz bir üniversiteyiz, hamam değil."

noether nisan’ın sonuna doğru göttingen’e yola çıktı, iki hafta sonra annesi erlangen’de öldü. annesinin daha önce gözünden tedavi olduğu bilinmektedir fakat bu durumun ölümüne olan etkisi bilinmemektedir. bu sırada noether’in babası emekli oldu ve erkek kardeşi i. dünya savaşına katılmak üzere alman ordusuna katıldı. yaşlı babasına bakmak üzere birkaç haftalığına erlangen’e  döndü.

göttingen’de ders verdiği ilk yıl resmi bir pozisyonu yoktu ve maaş almıyordu; ailesi, odasını, tahtasını ve akademik işlerini desteklediler. dersleri çoğunlukla hilbert’in adı altında duyuruluyordu ve noether çoğu zaman “yardım” da bulunuyordu.

göttingen’e vardıktan kısa bir süre sonra şimdi noether teoremi olarak kabul edilen, korunma yasalarılarının türevlenebilir fiziksel bir sistemin simetrisiyle ilişkili olduğunu gösteren teoremi kanıtlayarak yeteneklerini gösterdi.  amerikalı fizikçiler leon m. lederman ve christopher t. hill kitapları symmetry and the beautiful universe’de noether teoremini “kuşkusuz şimdiye kadar kanıtlanmış en önemli matematik teoremlerinden biri, modern fiziğin gelişimine yol göstermekte pisagor teoremi ile yarışacak düzeyde” diyerek tanımlamışlardır.

i. dünya savaşı bittiğinde 1918-1919 alman devrimi sosyal tavırda kayda değer bir değişime neden oldu, buna kadın haklarındaki artış da dahildi. 1919’da göttingen üniversitesi noether’e ders verme hakkını verdi. sözlü sınav mayısın sonunda yapıldı, haziranda başarıyla “ders verme hakkını” aldı.

üç yıl sonra prusya bilim sanat ve eğitim bakanından mektup aldı. mektupta ona nicht beamteter ausserordentlicher professor (kadrosuz, sınırlı idari yetkili öğretmenlik) unvanı veriliyordu.).  bu ödeme yapılmayan alt düzey bir profösörlük, bir kamu hizmeti pozisyonuydu. çalışmalarının önemini tanımakla birlikte, maaş sağlamıyordu. noether bir yıl sonra lehrbeauftragte für algebra özel pozisyonuna geçene kadar, verdiği dersler için maaş almıyordu.

soyut cebir üzerine çığır açıcı çalışması
noether teoreminin fizik üzerinde derin bir etkisi olmasına rağmen, matematikçiler arasında noether soyut cebire olan çığır açıcı katkılarıyla hatırlanır. nathan jacobson says in his introduction to noether's collected papers,

noether'in cebir üzerine çığır açıcı çalışması 1920’de başladı. w. schmeidler ile bir halkadaki sol ve sağ idealleri tanımladıkları ideal teori makalesini yayımladı. ertesi yıl matematikteki idealleri göz önüne alarak azalan zincir şartını incelediği idealtheorie in ringbereichen adlı makaleyi yayımladı. meşhur cebirci irving kaplansky bu işi “devrimsel” olarak tanımladı.; makalenin yayımlanması "noetherian halkası" teriminin yaygınlaşmasına ve bazı matematiksel nesnelere noetherian'' denmesine neden oldu..

1924'te genç matematikçi b. l. van der waerden, göttingen üniversitesine geldi. en baştan çok değerli soyut kavramsallaştırma metotları sunan noether ile çalışmaya başladı. sonraları van der waerden, noether’in özgünlüğünün “karşılaştırılamaz derecede” olduğunu söylemiştir.  1931’de “modern cebir” adlı yazısını yayımladı, ikinci baskısında noetherden çok fazla alıntı vardır. noether tanıma istemese de yedinci baskısına “e. artin ve e. noether’in dersleri üzerine” diye not düşmüştür. noether bazen meslektaşlarının kendi fikirleri ile övgü almalarına, kendi çalışmaları çevresinde kariyer yapmalarına izin verdi.

van der waerden'in ziyareti birçok matematikçinin matematiksel ve fiziksel araştırmada merkez olan göttingen’e gelişiyle birlikte olmuştu. 1926’dan 1930’a kadar rus topolojist pavel alexandrov göttingen üniversitesinde ders verdi, noether ile kısa zaman içinde yakın arkadaş oldular. saygısının ve sevgisini göstermek için ona “der noether” diye, almancadaki erkek articleını kullanarak hitap etmeye başladı. noether van der waerden'e göttingen’de kalıcı bir profesörlük pozisyonu ayarlamaya çalıştı, ama yalnızca rockefeller foundation’dan burs ayarlayabildi.  düzenli olarak buluştular, cebir ve topolojinin ortaklıkları üzerine tartıştılar. alexandrov, anma töreninde emmy noether’i “gelmiş geçmiş en iyi kadın matematikçi olarak” tanımladı.

dersleri ve öğrencileri
noether göttingen’de bir düzineden fazla doktora öğrencisine danışmanlık yaptı. i̇lk öğrencilerinden biri grete hermanndı, tezini şubat 1925'te savundu.   noether aynı zamanda, henüz lisans öğrencisi olan, sonradan aritmetik geometri alanına katkılarda bulunan max deuring’e; fitting teoremi, fitting lemma ile hatırlanan hans fitting’e; tsen teoremini kanıtlayan zeng jiongzhi’ye danışmanlık yaptı. hauptidealsatz ve değişmeli halka için olan boyut teorisi ile değişmeli cebiri geliştiren wolfgang krull ile yakından çalıştı.

doktora öğrencilerinin listesi

adını veren matematiksel konular

 noetherian
 noetherian öbeği
 noetherian halkası
 noetherian modülü
 noetherian uzayı

 noetherian indiksiyonu
 noetherian şeması
 noether normalleştirme lemma
 noether problemi

 noether teoremi
 noether'in ikinci teoremi
 lasker–noether teoremi
 skolem–noether teoremi
 albert–brauer–hasse–noether teoremi

dipnotlar

kaynakça

emmy noether'in seçilmiş işleri (almanya)

 .
 .
 
 .
 . english translation by m. a. tavel (1918), .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .

ek bilgi
 .
 .
 .
 .
 . trans. h. i. blocher.
 .
 
 .
 .
 .
 .
 .
 
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 
 . reprinted in .
 .
 , reprinted as an appendix to .
 .

dış bağlantılar 

 
  with link to english translation.
 .
 
 .
 
 . noether's application for admission to the university of erlangen and three curricula vitae, two of which are shown in handwriting, with transcriptions. the first of these is in emmy noether's own handwriting.
 ;  published version.
 .
 .
 .
 .
  photograph of emmy noether
  letter from emmy noether to dr. park, president of bryn mawr college

1882 doğumlular
1935 yılında ölenler
20. yüzyıl matematikçileri
cebir
almanya yahudileri
almanya yahudisi asıllı amerikalılar
alman matematikçiler
bavyera doğumlular
erlangen-nuremberg üniversitesinde öğrenim görenler
göttingen üniversitesi öğretim üyeleri
kadın fizikçiler