Venezuela'daki Yahudilerin tarihi

venezula'daki yahudilerin tarihi, bir grup marranonun caracas ve maracaibo'da yaşadığı 17.yy'ın ortalarına kadar dayanır. fakat, venezuela'daki yahudi cemaati 19.yy'ın ortalarına kadar kurulmadı. 2008 yılından beri hugo chávez ile yahudi cemaati arasındaki gerginlik nedeniyle ülkedeki yahudi nüfusunun beşte biri yakın zamanda ülkeyi terk etti.

19. yüzyıl
amerikalarda açıldığı günden beri hala aktif olan en eski yahudi mezarlığı coro yahudi mezarlığı'dır. kökenleri, 19.yy'a, sefaradların hollanda kolonisi olan curaçao'dan venezuela şehri santa ana de coro'ya 1824'te göç etmesine dayanır.

20. yüzyıl
1907'de i̇srail yarar derneği 1919'da venezuela i̇srail derneği adını aldı ve örgütün amacı ülkede dağınık halde yaşayan yahudileri bir araya getirmekti. yahudi duaları ve bayram hizmetleri caracas'ın yanı sıra los teques ve la guaira gibi kasabalardaki küçük evlerde icra edildi. 1917'de yahudi nüfusu 475'e, 1926'da 882'ye yükseldi. 1920 ve 30'larda kuzey afrika ve doğu avrupa yahudilerinin ülkeye varmasıyla yahudi cemaati daha da gelişti. 1934'ten sonra doğu ve orta avrupa'dan yahudi göçü hızlandı fakat bu zamanda venezuela yahudi göçmenlere kısıtlamar getirdi ve bu kısıtlamalar 1950'lere kadar yürürlükte kaldı.

1939'da koenigstein ve caribia isimli vapurlar nazi almanyası'ndan ayrılıp venezuela'da demir attı. bir yahudi mülteci la esfera adlı venezuela gazetesine şu demeci verdi: "bizi ölümle tehdit eden topraklardan uzaklarda özgür olmamızın getirdiği mutluluğu hayal edin. almanyadan kovulduktan sonra bize kucak açmanız kutsal bir olaydır." 1950'lerde, göç kısıtlamalarına rağmen venezuela'da 6000 yahudi bulunmaktaydı. en büyük göç dalgaları ii. dünya savaşı'ndan sonra ve 1967'deki altı gün savaşı'ndan sonra, fas'tan ayrılıp çoğunlukla caracas'a yerleşen sefaradlar tarafından gerçekleşti. 45,000 kişiyle en yoğun yahudi nüfusuna ulaşan venezuela'daki yahudiler, genelde caracas'ta, bir kısmı da maracaibo'da yaşıyordu. venezuela yahudilerinin çoğu birinci ve ikinci nesil yahudilerden oluşmaktadır.

venezuela, yahudi yaşamına konuksever davrandı ve yahudiler "ülkede derin bağlar geliştirip kuvvetli bir şekilde milliyetçileşti"; "hükümet münasebetiyle rahatça 'yaşa ve yaşat'" ilkesini edindiler.

21. yüzyıl
amerikan yahudi komitesi idari yöneticisi david a. harris'in dediğine göre "yahudiler bütünüyle hem kendileri hem venezuela için iyi işler yapmıştır. çeşitli meslek alanlarında başarılı kariyerler edinmiş, hükümet bakanlıklarında ve elçiliklerde görev almıştır."

göç
2007'deki bilgilere göre antisemitizm iddialarının arttığı dönemde 20,000 kişilik güçlü yahudi nüfusunda beşte bir oranında azalma gerçekleşti. kasım 2010'a kadar geçen sürede, chavez'in başa geçmesiyle venezuela yahudilerinin yarısından fazlası ülkeyi terk etti, geri kalanlar ise "resmi antisemitizm"den şikayetçidir.

antisemitizm suçlamaları
stephen roth enstitüsü'nün 2002 yılındaki raporuna göre, venezuelalı gazeteci ted cordova-claure abd'de, özel ve demokrasi yanlısı tal cual gazetesinde yazdığı makalede şaron'u hitler'e benzetti. roth enstitüsü ayrıca, frontera gazetesi yazarı alfredo hernandez torres'in, i̇srail'e karşı yapılan intihar saldırılarının haklılığını; şaron'un, hitlerin yahudilere uyguladığı nefretten daha fazla nefret gösterdiğini; cenin'de yapılanın soykırım olduğunu ve duygusuz hitlerin dahi bundan utanacağını yazdığını ve şaron'u "canavar" olarak gösterdiğini belirtti.

yine roth enstitüsü'nün raporuna göre, venezuela gazeteleri el universal ve el nacional, i̇srail'i soykırım yapmakla suçladı ve i̇srailli yahudilerin "kendilerine zulmeden naziler gibi aynı şevkle filistinlileri boğduğunu, sınır dışı ettiğini, kapalı yerlerde turtuklarını ve öldürdüklerini" iddia etti.

roth enstitüsü'nün 2002 raporunda, chavez yanlılarının anti-i̇srail gösteriler yaptığı, "kudüs bizim olacak" ve "i̇srail dışarı, filistin amacı için birlik" yazılı tişörtler giyildiği belirtildi.

roth enstitüsü'ne göre, ultimas noticias gazetesinde aktarılan ve lübnan asıllı venezuelalı siyasetçi ve beşinci cumhuriyet hareketi lideri tarek william saab ve venezuela merkez üniversitesi uluslararası çalışmalar okulu yönetmeni franklin gonzález ile yapılan röportajlarda bu kişilerin bm'in filistin konusundaki tavrına hayıflandığı ve "çatışmaların kaynağının i̇srail devleti'nin kuruluşu olduğunu" söyledikleri aktarılmıştır.

roth enstitüsü'nün 2004'teki yıllık raporunda, sefarad tiferet israel sinagogu'nun, 16 mayıs'ta, "kolombiya'nın latin amerika'daki i̇srail olmasına izin verme", "şaron, filistin halkının katilidir" ve "yaşasın silahlı filistin halkı" diye solganlar atılan hükûmet destekli yürüyüşün ardından sürekli saldırılara maruz kaldığı ve şehir duvarlarına "özgür filistin" yazıldığı belirtilmiştir.

2004 yılındaki aynı raporda, kasım ayında güvenlik güçlerinin caracas'taki yahudi ilk ve orta okuluna silahlı baskınlar düzenlediği ve bunun muhtemelen yahudi cemaati tarihindeki en ciddi olay olduğu aktarılmıştır. chavez yanlılarının birçok gösteriler yaptığı ve sefarad tiferet israel sinagogu'na sürekli olarak zarar verildiği belirtilmiştir. aynı rapora göre, "ülkedeki şiddetli istikrarsızlığın sonucu olarak" ülkedeki yahudi nüfusu 15,000'in altına düşmüştür.  the miami herald ve jewish times gazetelerinde, venezuela yahudilerinin antisemitizm nedeniyle ülkeden kaçtıkları belirtilmiştir.

ağustos 2004'te abd dışişleri bakanlığının verdiği bilgilere göre, başkanlığı geri çekme referandumları sırasında antisemit olaylar gerçekleşmiştir. hükûmet yanlısı vea gazetesi, yahudi liderleri 2002 venezuela darbe girişimine katılmakla suçladı.  hem abd dışişleri'nin hem de roth enstitüsü'nün verdiği raporlarda, 2004'teki hükûmet destekli yürüyüşte, komünist gençlik ve venezuela komünist partisi imzalı "yahudiler evlerinize gidin" yazılı grafittiler sinagog duvarına kazıldığı açıklandı. 8 ağustos 2004'te chávez yanlıları "şaron katildir. i̇srail'e hayır" pankartları açtı ve "i̇srail"deki "s" harfi svastika olarak yazıldı. ayrıca "yaşasın chavez ve arafat" ve "siyonizm'e hayir" pankartları da açıldı.  komünist partisi üyeleri, "ne orlando urdaneta ne de süper-terörist i̇srail halkımız üzerinde başarılı olacak", "caracas'ta i̇srail komandolarına kayır", "i̇srail'in milletimize müdahalesine hayır", "mossad ve cia'ye hayır" ve "bush + şaron = katiller" yazılı afişler astı.

abd dışişlerinin 2005 uluslararası din özgürlüğü raporunda venezuela'nın tarihsel olarak açık ve belirgin antisemitizmde bulunmadığı, fakat hükûmet ve destekçilerinin bazen antisemit olaylara karıştığı belirtilmiştir.

2004 yahudi okulu baskını
abd dışişlerine göre, kasım 2004'te venezuela hükûmet savcısı danilo anderson suikaste uğradıktan sonra "hükümet, gazeteci orlando urdaneta'nın bir abd televizyon programında anderson'un ölümünde i̇srail'in parmağı olduğunu ima eden hicivli yorumunu kullandı." i̇srail elçiliği, olayın i̇srail ile olan ilişkisini yalanladı ve hükûmet yetkililerini yanlış yönlendirilmemesi için uyardı.

29 kasım 2004 tarihinde sabah 6:30'da, caracas'taki yahudi ilkokulu olan colegio hebraica'ya öğrenciler vardı; disip denen emniyetten 25 polis okulu bastı, bazılarında silah ve maske vardı. çocukları okula kilitlediler ve anderson araştırması için okulu aradılar. üç saatlik aramanın sonunda çocuklar serbest bırakıldı; ardından polis, aramanın "meyve vermediğini" belirtti ve aynı görüş hükûmet yetkililerince de onaylandı. arama sırasında zarar gören olmadı.

abd dışişleri bakanlığı, anderson suikastının arkasında i̇srail'in parmağı olduğu dedikoduları bu baskına sebebiyet vermiş olabileceğini dile getirdi. thor halvorssen mendoza'nın the weekly standardda yazdığına göre, baskın emri veren hakim, siyasetçi danilo anderson'un ölümüyle sonuçlanan bombalı saldırıyla ilgili "elektronik ekipmanlar, silahlar, patlayıcı maddeler, iletişim ekipmanları ve belgeler"in bu binada bulunduğunu ve bunun arkasında mossad ajanlarının olduğunu iddia etti. stephen roth enstitüsü'ne göre, okulu aramanın sebebi isimsiz gelen bir telefondan kaynaklanmaktaydı. yahudi telegraf ajansı (jta)'nın dediğine göre, silah ve patlayıcılar bir atış kulübü olan club magnum'dan transfer edildi fakat club magnum aranmadı. okulda hiçbir şeyin bulunmadığını bildiren i̇çişleri bakanı jesse chacón, i̇letişim bakanı andrés izarra ile bu olayın venezuela yahudi cemaatine karşı bir boy gösterisi olmadığını belirtti.

simon wiesenthal center, bu baskın için, "kanunlar altında yasal prosedürden ziyade pogrom gibi görünen antisemit bir hareket" olduğunu belirtip baskını kınadı. wiesenthal center ayrıca, "yahudi enstitülerine baskınlar yaparak tüm venezuela yahudi cemaatinin bir suçla bağdaştırıldığı ima edilmekte ve her yahudinin hayatını tehlikeye atan kolektif bir sorumluluk yüklenmektedir" dedi. roth enstitüsü'ne göre, medya analistlerinin baskın hakkındaki iddiaları şöyledir: "arap ülkeleri ve radikal i̇slam devletleriyle bağı olan hükümetin yahudi cemaatini tehdit etmenin bir yoluydu. hatta, baskın olduğu sırada iki anti-amerikan olan chavez petrol hakkında görüşmek üzere i̇ran'daydı."

venezuela baş hahamı da bu baskını kınadı ve "caracas'ta bundan etkilenmeyen tek bir yahudi ailesi dahi olmadığını" belirtti; "çoğumuzun çocukları, torunları, torunlarının çocukları ve arkadaşları bu okula gitmektedir. okula yapılan bir saldırı yahudi nüfusunu tümden sarsmanın en etkili yoludur" dedi.

2007 yahudi kulübü baskını 
confederación de asociaciones israelitas de venezuela (caiv)'ya göre, chavez'in anayasa ve hizmet süresiyle ilgili reformlarıyla ilgili, chavez adına başarısızlıkla sonuçlanan 2007 referandumunun olduğu gün, şafak çökmeden disip gizli polis ajansına bağlı ajanlar centro social cultural y deportivo hebraica (i̇brani sosyal, kültür ve spor merkezi)'ya baskın düzenledi. bu pazar gününü takip eden salı gününde, 2 aralık'ta, caiv yetkilileri bir mektup yayınlayıp, referandum gününde disip ajanlarının gece saat 12:40'ta, silah ve uyuşturucu arama amaçlı kulübe zorla girdiklerini belirtti. caiv'e göre, disip ajanları, uzun aramalar sonunda sıra dışı bir şey bulamayıp ayrıldılar.

caiv, venezuela yahudi cemaatinin 200 yıldan uzun süredir barış ve demokrasi içinde yaşadığının üzerinde durup "venezuela yahudi cemaatine karşı yapılan bu yeni ve haksız hareketi" kınayıp öfkelerini dile getirdi. caiv başkanı abraham levy benshimol, yahudi cemaatine yapılan saldırıda kimsenin zarar görmediğini de belirtti. latin amerika yahudi kongresi'nin varsayımlarına göre, chavez'in başa geçtiği 1999 yılında 22,000 kişi olan yahudi nüfusu bugün 12,000 ila 13,000 arasına gerilemiştir.

hükûmet kaynaklarının iddiasına göre arama yapılmasının sebebi, globovision'ın sahibi federico alberto ravel ile  i̇brani merkezi üyesi olan bir iş insanının hugo chavez'e suikast düzenlemek için gerekli silah ve planların kulüp binasında bulunmasıydı.

chávez'in antisemit olduğu iddiaları
simon wiesenthal center, başkan hugo chávez'i, i̇spanyalı jose maria aznar'ı hitler'e benzetmesinden dolayı eleştirdi. 2005'in sonlarında, dünya yahudi kongresi lideri brezilyalı haham rabbi henri sobel, chávez'i antisemit olmakla suçladı.

2004'teki başkanlık sırasında referandumdan başarıyla çıkan chávez, muhalefeti "göçebe yahudiler tarafından zehirlenmemelerini; onların istediği yöne çekilmemeleri" konusunda uyardı. ertesi gün ulusal kanalda "bazı -sayıları her gün azalan- kimseye önderlik yapmayan 'küçük liderler' var, bunlar her geçen gün daha da soyutlanmaktadır ve etrafta aynı göçebe yahudiler gibi gezinmektedir" dedi. roth enstitüsü'nün dediğine göre, venezuela yahudi cemaati, 'göçebe yahudi' teriminin muhalafet liderleri için bir metafor olarak kullanıldığı ve bu deyişin katolik dünyasında sıradan bir deyiş olduğunu açıkladı. başkan yardımcısı jose vicente rangel ertesi gün bu terimin anlamını açıklayıp bu deyişin uygunsuzca kullanıldığını belirtti. abd dışişleri bakanlığı, "başkan chavez seçimden zaferle ayrıldıktan birkaç gün sonra muhalefeti 'göçebe yahudilere' benzettiğini" açıkladı. thor halvorssen, the weekly standard'daki yazısında, abd dışişleri bakanlığı demokrasi, i̇nsan hakları ve i̇şçi bürosu'nun "küresel antisemitizm raporu"nda "i̇çişleri ve adalet bakanlıklarının bekleme odalarında antisemitik broşürlerin bulunduğunu" açıkladığını belirtti.

weisenthal center, chávez'i, 2005 noel kutlamalarında bir rehabilitasyon merkezinde verdiği antisemit demeçten dolayı eleştirdi. aralık 2005'te verilen demece istinaden miami herald gazetesi "bunun, chávez'in ilk antisemit demeci olmadığını" yazdı. "2005'te, 'i̇sa'yı çarmıha gerenlerin torunlarını ve dünya varlıklarını eline geçiren bazı azınlıklara' saldırdı." chávez şöyle dedi: "dünya hepimizindir, ama durum o ki, i̇sa'yı çarmıha geren bir azınlığın torunları bolívar'ı buradan kovup usullerince santa marta, kolombiya'da onu da çarmıha gerdi. bir azınlık tüm dünya varlıklarını eline geçirdi."

jta, venezuela hükûmet kaynakları ve faire göre, venezuela yahudi liderleri, alıntıda bolivar'ın hariç tutulduğu, chavez'in yahudilerden bahsettiğini ve varlıkla ilgili konuda ima edilenlerin antisemit olmadığını belirtti. forward.com'da yayınlanan makaleye göre, venezuela yahudi cemaati liderleri, simon wiesenthal center'ı antisemitizm ile suçlama konusunda acele etmekle suçladı; chavez'in yorumlarının konu dışında algılandığı ve bahsettiği kişilerin "goy elit işletmecileri" ve "koloniyel dönemden beri var olan bölgedeki beyaz oligarşinin" olduğunu belirtti.

venezuelanalysis.com'da yayınlanan habere göre, chávez suçlamaları inkâr edip ulusal mecliste "anti-liberal evet, anti-emepryalist daha da evet ama antisemit asla, bu bir yalandır. bunun emperyalist bir kampanya olduğuna eminim" dedi. chávez, bunun "emperyalist bir saldırı" olduğunu söyledi. simon wiesenthal center suçlamlarının bir propaganda olduğunu söyleyip suçlamaları reddetti ve başbakan ariel şaron'un iyileşmesini umduğunu dile getirdi. ulusal televizyon kanalında konuşan chavez, wiesenthal center'ı washington ile birlikte çalışmakla suçladı. jtanın dediğine göre chávez bunun "emperyalist kampanyanın bir parçası" olduğunu söyledi. weisenthal center'ın latin amerika temsilcisi, chavez'in i̇sa-katilleri yorumunun "en iyi ihtimalle muğlak" olduğunu ve ona karşı yapılan eleştirinin iyice düşünüldükten sonra yapıldığını belirtti.

eleştirmenler chávez'in norberto ceresole ile olan profesyonel ilişkisine değinmektedir. halvorssen, "ilk önce reform platform üzerinden başkanlık için yarışan chavez büyük bir farkla kazandı. ama çok az kişi chavez'in devrim planının arkasındaki beynin, chavez'in uzun süredir arkadaşı olan, ünlü holokost inkarcılığı ve yahudilerin dünyayı ele geçirme komplo teorileri üzerine kitabı olan arjantinli norberto ceresole olduğunu farkına vardı" dedi. holokost inkarcısı ceresole, caudillo, ejército, pueblo (lider, ordu, halk) isimli eserinde, chavismo'ya en büyük tehdidin venezuela'daki yahudiler olduğunu yazdı. chávez, başkan olduktan birkaç ay sonra ülkeden çıkarılan ceresole'den tavsiye almadığını belirtti; clarin.coma göre, jose vicente rangel, ceresole'nin kitabının iğrenç ve ağza alınamaz olduğunu söyledi.

ocak 2006'da "canını kurtarmak için ülkeden kaçan" yahudi film yapımcısı the boston globeda bir makaleye konu oldu. makalede anlatıldığına göre, bir hükûmet televizyon programı sunucusu onu "chavez'e karşı siyonist komplo"nun bir parçası olmakla suçladı; ertesi gün chavez, "devrimi karaladığı" gerekçesiyle film yapımının kanunen durdurulması için çağrıda bulundu.

jtanın dediğine göre, 2006'da i̇srail'in hizbullah ile olan savaşı sırasında chavez'in i̇srail'i şiddetle eleştirmesi venezuela yahudilerinde korkunun yükselmesine sebebiyet verdi. dediklerine göre, bu söylemler "antisemitizm ateşini körüklemekteydi" ve yakın zamanda olan antisemit davranışlar venezuela'daki olağan antisemitizmden farklıydı. "hükümetin i̇srail ve yahudilere karşı kışkırtıcı yorumlardan" endişe duyduklarını dile getirdiler. chávez, çeşitli kereler anti-defamation league gibi örgütler tarafından antisemit olmakla suçlandı ve kendisinden söylemlerinin venezuela'yı nesil etkileyebileceğini görmesi istendi. adl'nin güney bölgeler yönetmeni chavez'i tarihi çarpıtmakla ve doğruya eziyet etmekle suçlayıp bu tavırlarının klasik antisemitizm temalarının yankıları olduğunu belirtti. miami merkezli bağımsız venezuela-amerika vatandaşları başkanı 2006'da, "kendisini dünyanın artıklarıyla çevreleyen birinden bu beklenir. teröristlere ve diktatörlere elini uzatıyor. onun, i̇srail gibi demokratik bir ülkeyi savunmayacağı tahmin edilebilir" dedi. caracas'taki yahudi-venezuelalılar cemaati lideri, el nuevo herald gazetesine chávez'in söylemlerinin yarattığı durumun "korku ve rahatsızlık verici" olduğunu ve kendisinin "sadece bir grubun değil venezuela yahudilerinin de başkanı olduğunu" belirtti. 2006'da venezuela i̇srail birliği federasyonu tarafından, "günümüzdeki savaşların, planlı ve sistematik bir şekilde milyonlarca insanın sırf yahudi oldukları için öldürülmesiyle sonuçlanan holokost ile kıyaslanması" holokost'u önemsizleştirmesi gerekçesiyle kınandı.

2009'daki antisemitizm'e karşı dünya konferansı'nda chavez sponsorluğundaki medya tarafından 2008'de "ayda ortalama 45 parça" ve dökme kurşun operasyonu sırasında 2009'un ocak ayı boyunca "günde beş parçadan fazla" antisemit makale yayınlandığı iddia edildi.

wikileaks 2010'da caiv'ın abd diplomatlarına içinde bulundukları venezuela hükûmeti başkanı hugo chavez tarafından yaratılan durumdan endişe duyduklarını ve cemaatin "ufkunun karanlık" olduğu söylendiği bildirildi. cemaat, chavez'in i̇ran ile olan yakın ilişkisi ve i̇srail'i protesto etmesinden endişe duymaktadır. söylemlerinde bir ara i̇srail ile venezuela yahudi cemaatini birbirinden ayıran chavez, 2004'ten beri anti-siyonist görüşler ile anti-semit görüşler arasında fark göözetmemektedir.

2009 (ocak) sinagog saldırısı 
şabat'a denk gelen, 31 ocak 2009 gecesi, i̇srail'in gazze'te girişinin ardından, kimliği belirsiz 15 kişilik silahlı bir çete, venezuela'nın başkenti caracas'taki en eski sinagog olan tiferet israeli birkaç saat boyunca işgal etti. çete, güvenlik görevlilerinin ellerini ve ağızlarını bağlayarak etkisiz hale getirdikten sonra ofisleri ve kutsal kitapların bulunduğu yeri tahrip etti. duvarlara antisemit ve anti-i̇srail graffitiler yazan çete yahudilerin ülkeden kovulmasını istedi. venezuela'nın dışişleri bakanı nicolás maduro bu saldırıyı kınayıp bunun bir "vandallık suçu" olduğunu söyledi. bilişim bakan jesse chacón da saldırıları kınadı ve hükûmetin bunda bir parmağı olmadığını belirtti. abd siyasetçileri, patlak veren ayaklanmalara karşı venezuela başkanı hugo chávez'i yahudileri korumaya davet etti. on altı cumhuriyetçi ve demokrat politikacının imzası bulunan mektupta "yahudi cemaatinin tehdit ve taciz edilmesine son verilmesi" talep edildi. şubat 2009'da, sinagogu soyan iki soyguncunun da bulunduğu 11 şüpheli tutuklandı. cicpc raporunu aktaran günlük muhalefet gazetesi el universalin yazdığına göre, tutuklanan on kişiden biri, hahamdan para ödünç isteyen fakat isteği reddedilen hahamın koruması ve muhalafet destekli metropol polisi edgar alexander cordero'ydu. sinagogun kasasında para olduğuna inanan cordero sinagogu soymaya karar verdi. i̇çişleri bakanı tarek el aissami, antisemit vandallığın "ilk olarak, araştırmaları zayıflatmak ve ikinci olarak milli hükümeti suçlamak amaçlı" bir taktik olduğunu dile getirdi.

2009 (şubat) sinagog saldırısı 
26 şubat 2009'un akşamında, el yapımı bir bomba caracas'taki ortodoks beit shmuel sinagoguna atıldı. saldırıda yaralanan olmazken camlarda ve bir arabada maddi hasar oluştu.

ayrıca bakınız 
latin amerika'daki yahudilerin tarihi

kaynakça

dış bağlantılar
 venezuelanalysis, 4 september 2009, playing the ‘anti-semitism’ card against venezuela