Yumuşama (uluslararası politika)

yumuşama, özellikle siyasi ilişkilerin sözlü iletişim yoluyla gerilimlerin azaltılması anlamına gelen bir diplomasi terimidir. bu terim, 1912 yılında fransa ve almanya'nın gerilimleri azaltmaya yönelik başarısız girişimleriyle ortaya çıkmıştır.

terim genellikle soğuk savaş döneminde sovyetler birliği ve amerika birleşik devletleri arasındaki jeopolitik gerilimlerin genel olarak azaldığı bir dönemi ifade etmek için kullanılır. yumuşama, 1969 yılında amerika birleşik devletleri başkanı richard nixon'ın dış politikasının temel bir unsuru olarak başlamıştır. doğu bloku ile çatışmanın tırmanmasını önlemek amacıyla, nixon yönetimi, silah kontrolü ve diğer ikili anlaşmalar üzerine müzakereleri kolaylaştırmak için sovyet hükümetiyle daha fazla diyalogu teşvik etmiştir.

soğuk savaş ve yumuşama 
yumuşamanın resmi olarak nixon başkanlığı döneminde başladığı kabul edilse de, soğuk savaş döneminde abd ve sovyetler birliği arasında ilişkilerin gevşemesine yönelik önceden yaşanan durumlar da vardı. 1962'deki küba füze krizi'nden sonra, hem amerika birleşik devletleri hem de sovyetler birliği, washington ve moskova arasında doğrudan bir hat kurmayı kabul etti. bu hat halk arasında kırmızı telefon olarak bilinir. bu hat, her iki ülkenin liderlerinin olası bir felaketle karşılaşma durumunda hızlı iletişim kurmalarını sağlamıştır.

soğuk savaş dönemindeki yumuşama süreci, anti-balistik füze anlaşması gibi önemli silahsızlanma antlaşmalarının onaylanmasını ve helsinki antlaşması gibi sembolik anlaşmaların oluşturulmasını gördü. tarihçiler arasında hala yumuşama döneminin barışı sağlama konusunda ne kadar başarılı olduğu konusunda devam eden bir tartışma bulunmaktadır.

yumuşama, 1980 moskova olimpiyatlarına amerika'nın boykotuyla sonuçlanan sovyetler birliği'nin afganistan'a müdahalesi sonrasında sona erdiği kabul edilmektedir. ronald reagan'ın 1980'de başkan seçilmesi, büyük ölçüde yumuşama karşıt kampanyasına dayanması nedeniyle gerilimin arttığı bir dönemi tetikledi. reagan ilk basın toplantısında, abd'nin yumuaşamayı takip etmesinin sovyetler birliği'nin çıkarlarını ilerletmek için kullanıldığını iddia etti.

i̇lişkiler, polonya'daki olaylar, abd'nin salt ii silah anlaşmasından çekilmesi ve nato'nun able archer tatbikatıyla birlikte giderek daha da gerilmeye devam etti.

gerilimlerin artması karşısında dışişleri bakanı george p. shultz, reagan yönetiminin sovyetler birliği ile bir başka dönemde-gerilim politikasına yönelik değişikliğe gitti, özellikle de mikhail gorbaçov'un iktidara gelmesinden sonra. gorbaçov'un liderliği sırasında, start silah indirme anlaşması üzerine yapılan diyalog anlamlı ilerleme kaydetti. diplomatik girişimler, sovyetler birliği'nin 1991'de çöküşüne kadar devam eden bush yönetimi tarafından sürdürüldü, bunlar arasında start anlaşmasının onaylanması da bulunuyordu. 1983'ten 1991'e kadar süren bu yeniden-gerilim dönemi bazen ikinci bir dönemde-gerilim olarak adlandırılır.

eric grynaviski'ye göre, "sovyet ve abd karar vericileri, yumuşama kavramının ne anlama geldiği konusunda iki farklı anlayışa sahipti" ve aynı zamanda "her iki tarafın da gelecekteki davranışları için ortak ilkeler ve beklentileri paylaştığı yanlış bir inanca sahipti."

zirveler ve anlaşmalar 

nixon döneminden önce, yumuşamanın temelleri erken ve orta 1960'ların multilateral silah sınırlama antlaşmalarıyla oluşturulmuştur. bunlar arasında ağustos 1963 kısmi nükleer deneme yasağı antlaşması, ocak 1967 uzay antlaşması ve temmuz 1968 nükleer silahların yayılmasının önlenmesi antlaşması bulunmaktadır. küba füze krizi gibi tarihi gelişmeler ve kıtalararası balistik füze (icbm) gelişimi gibi teknolojik ilerlemeler bu anlaşmaları teşvik etmiştir.

nixon 1969 yılında göreve gelince, birkaç önemli yumuşama antlaşması geliştirildi. varşova paktı'nın siyasi danışma komitesi, batı'ya ve abd'ye, "avrupa'da güvenlik ve işbirliği" konulu bir zirve düzenlenmesini teşvik eden bir teklif gönderdi. batı bunu kabul etti ve stratejik silah sınırlama görüşmeleri, her iki süper gücün nükleer yeteneklerine gerçek sınırlamalar getirmek amacıyla başladı ve sonunda 1972'de salt i antlaşmasının imzalanmasına yol açtı. bu antlaşma, her iki gücün nükleer silah stoklarını sınırladı, ancak çok hızlı bir şekilde mirv'lerin geliştirilmesi sonucunda eskimiş hale geldi. ayrıca, 1972'de biyolojik silahlar sözleşmesi ve anti-balistik füze antlaşması imzalandı ve aynı yıl salt ii üzerinde görüşmelere başlandı. 1973 washington zirvesi, diplomatik işbirliği konusunu tartışarak karşılıklı ve uluslararası ilişkileri ilerletti.

1975 yılında, avrupa'da güvenlik ve i̇şbirliği konferansı (agi̇k) toplandı ve ekonomik, siyasi ve insan hakları konularında geniş kapsamlı bir dizi anlaşma olan helsinki bildirgesi'ni ortaya çıkardı. agi̇k, sovyetler birliği tarafından başlatıldı ve avrupa'da 35 ülkeyi içeren bir sürece dahil oldu. konferansın ardından en yaygın sorunlardan biri, sovyetler birliği'ndeki insan hakları ihlalleri sorunuydu. sovyet anayasası, birleşmiş milletler i̇nsan hakları bildirgesi'ni doğrudan ihlal etti ve bu konu, amerika birleşik devletleri ile sovyetler birliği arasında önemli bir ayrılık noktası haline geldi.

carter yönetimi, sovyetler birliği içindeki insan hakları gruplarını desteklemişti ve leonid brejnev, abd'yi diğer ülkelerin iç işlerine müdahale etmekle suçladı. bu durum, temel insan hakları olan ifade özgürlüğü ve din özgürlüğü gibi haklar ihlal edildiğinde diğer ulusların müdahale edip etmeyeceği konusunda yoğun bir tartışmaya yol açtı. bu süper güçler arasındaki temel anlaşmazlık, bir demokrasi ile tek parti rejimi arasında, bu konunun uzlaştırılmasına izin vermedi. dahası, sovyetler, kendi iç politikalarını insan hakları konusunda amerikan desteğini eleştirerek savundu ve aynı insan haklarını ihlal ettiği bilinen güney afrika, şili ve diğer ülkelerin amerikan desteğini hedef aldı.

temmuz 1975'te apollo-soyuz test projesi, uluslararası bir uzay misyonu olarak gerçekleşti; üç amerikalı astronot ve iki sovyet kozmonot, uzay araçlarını birleştirip ortak deneyler gerçekleştirdi. bu misyon, her iki ülkenin uzay merkezleri arasında beş yıl süren siyasi müzakereler ve teknik işbirliğiyle önceden hazırlanmıştı. amerikalı ve sovyet mühendislerinin değişimlerini içeren çalışmalar da yapıldı.

yumuşama döneminde her iki blok arasındaki ticari ilişkiler önemli ölçüde arttı. en önemli olanı, her yıl batı'dan sovyetler birliği'ne gönderilen büyük tahıl sevkiyatlarıydı ve bu sevkiyatlar sovyet kolektif çiftlikleri olan kolkhozların başarısızlığını telafi etmeye yardımcı oldu.

aynı zamanda, jackson-vanik değişikliği, amerikan başkanı gerald ford tarafından 3 ocak 1975'te imzalanan ve abd kongresi'nin her iki kanadında oybirliğiyle kabul edilen bir yasa idi. bu yasa, amerikalılar ve sovyetler arasındaki ticari ilişkileri dengelemeyi amaçlıyordu. i̇nsan haklarının sovyetler birliği'nde iyileştirilmesine bağlı olarak, özellikle reddedilen göçmenlerin göç etmesine izin vererek işlem yapma imkanı sağladı. aynı zamanda, en çok tercih edilen millet statüsüne direnen hiçbir ülkenin bu statüyü alamayacağı bir madde ekleyerek jeopolitiği insan haklarıyla ilişkilendirmenin bir yolunu sağladı.

vietnam savaşı 
richard nixon ve ulusal güvenlik danışmanı henry kissinger, 1970'lerin başında sovyetler birliği ile yumuşamaya doğru ilerledi. karşılığında, sovyetlerin abd'nin vietnam'dan çıkmasına yardım etmesini veya abd'nin kendisini oradan çekmesini istediler. i̇nsanlar, o zamanlarda abd siyasetçilerinin nasıl bilinçli hareket etmeye başladıklarını fark etmeye başladı.

stratejik silahların sınırlandırılması görüşmeleri 

richard nixon ve leonid brezhnev, 26 mayıs 1972 tarihinde moskova'da bir abm anlaşması ile birlikte geçici anlaşma (salt i) imzaladı. bu anlaşmalar, stratejik silahların (mirv'ler, slbm'ler ve icbm'ler) geçici olarak sınırlandırılmasını sağladı. bu, nükleer balistik silahların yayılmasının başladığı bir dönemde, askeri anlamda bir yumuşama örneğiydi.

nixon ve kissinger'ın amacı, silah kontrolünü kullanarak daha geniş bir détente politikasını teşvik etmek ve ardından nixon'ın "linkage" olarak adlandırdığı şekilde diğer acil sorunların çözümüne izin vermekti. david tal, şöyle iddia etti:

apollo-soyuz işbirliği 

yumuşamaya katkıda bulunan önemli bir olayın uzayda gerçekleşen bir tokalaşma olduğu söylenebilir. temmuz 1975'te gerçekleşen apollo-soyuz test projesi ile ilk sovyet-amerikan ortak uzay uçuşu gerçekleştirildi. temel hedefi, farklı iki uzay aracının yörüngede birleşmesine izin veren uluslararası bir kenetlenme sistemi oluşturulmasıydı. bu, her iki mürettebatın uzay keşfi konusunda işbirliği yapmasına olanak sağlayacaktı. proje, 1957'de sputnik 1'in fırlatılmasıyla başlayan uzay yarışı'nın sonunu getirdi ve amerikalılar ile sovyetler arasındaki gerilimi önemli ölçüde azaltmaya imkân sağladı.

eşzamanlı çatışmalar 
doğrudan ilişkilerin yumuşadığı bir dönemde, süper güçler arasında gerilimler artarak devam etti, özellikle üçüncü dünya'da. 1973'te güney asya ve ortadoğu'daki çatışmalar, afganistan gibi yerlerde sovyetler birliği ve abd'nin savaş malzemesi ve diplomatik tutumlarla destekledikleri vekiller aracılığıyla gerçekleşti. latin amerika'da abd, bölgedeki sol eğilimli seçim değişikliklerini engellemeye devam ederek, sağcı askeri darbeleri ve askeri diktatörlükleri destekledi. bu arada, bölgede sovyetler birliği, çin ve küba tarafından askeri ve ekonomik olarak desteklenen birçok komünist veya solcu gerilla bulunuyordu.

erken dönemdeki büyük bir kısmında vietnam savaşı devam etti. her iki taraf da birbirine hâlâ güven duymuyordu ve nükleer savaş olasılığı sürekli bir tehdit olarak kalmaya devam ediyordu, özellikle 1973 yom kippur savaşı sırasında amerika birleşik devletleri'nin küba füze krizi'nden bu yana en yüksek seviye olan defcon iii'e yükseldiği dönemde.

her iki taraf da binlerce nükleer başlık taşıyan kıtalararası balistik füzelerle (icbm'ler) birbirlerinin şehirlerini hedef almaya devam etti, dünyanın okyanuslarında uzun menzilli nükleer silah kapasitesine sahip denizaltılarını (denizaltıdan fırlatılan balistik füzeler veya slbm'ler) sürdürdü, sürekli alarma hazır yüzlerce nükleer silahlı uçak bulundurdu ve kore ve avrupa'daki anlaşmazlık yaratan sınırlarını büyük karasal kuvvetlerle korudu. casusluk çabaları yüksek öncelikli olarak devam etti ve firarlar, keşif uyduları ve sinyal dinlemeleri, birbirlerinin niyetlerini ölçerek stratejik bir avantaj elde etmeye çalıştı.

ayrıca bakınız 

 yatıştırma politikası

kaynakça 
siyasi kavramlar
siyasi tarih
soğuk savaş
uluslararası politika