Thomas Edward Lawrence

thomas edward lawrence (16 ağustos 1888 - 19 mayıs 1935), takma adı ile arabistanlı lawrence  veya kendini araplara tanıttığı ismi ile john hume ross, i̇ngiliz ordu subayı, arkeolog, diplomat ve yazar. birinci dünya savaşı sırasında osmanlı i̇mparatorluğu'na karşı düzenlenen arap ayaklanması'nın (1916-1918) başarılı olmasındaki en mühim figür olması ile tanındı. aynı zamanda, i̇ngilizlerin zaferi ile sonuçlanmış suriye-filistin cephesi'nde de (1915-1918) etkili bir isim olmuştur. seçkin hizmet rütbesi sahibi olan lawrence, elde ettiği başarılar sebebi ile britanya hükûmeti tarafından en saygıdeğer askerî bath nişanı ile ödüllendirildi.

i. dünya savaşı esnasında gerçekleştirdiği icraatlar, arabistanlı lawrence filmine konu oldu. i. faysal ile çok yakın ilişkiler içerisinde bulundu. lawrence, mustafa kemal atatürk'e silahıyla ateş ederek öldürmeye teşebbüs ettiğini belirtmiş fakat saldırısında başarılı olamayıp atatürk'ün yanında bulunan bir subayı vurabildiğini iddia etmiştir.

arap ayaklanması 

lawrence, ilk tayin yeri olan kahire'de i̇ngiliz askeri haberalma servisi için çalıştı. araplarla olan sıcak ilişkileri lawrence'ı, i̇ngiliz ve arap kuvvetleri arasındaki irtibat subaylığı görevi için biçilmiş kaftan kılıyordu. ekim 1916'da, arap millî faaliyetlerini rapor etmesi için çöle gönderildi.

mekke şerifi hüseyin bin ali'nin oğlu emir faysal komutasındaki düzensiz birliklerle birlikte osmanlı ordusu'na karşı gerilla mücadelesi verdi. arapları, medine'deki osmanlı muhafız birlikleri'ni şehirden çıkarmamaları konusunda kışkırttı. böylece araplar, şehre malzeme getiren hicaz demiryoluna yaptıkları saldırılara ağırlık verebildiler. şehri savunmakla meşgul olan osmanlı askerlerini diğer yandan da demiryolunu tamir etmek zorunda bırakmak suretiyle oyaladılar. lawrence, akabe ve şam'ın işgalinde de önemli rol aldı.

araplarla geçirdiği zaman zarfında, gelenek ve yaşantılarına bayağı adapte oldu. deve ile seyahat edip, sıkı bir dostluk kurduğu prens faysal'ın hediye ettiği yerel kıyafetleri giymeye alıştı.

i. dünya savaşı'nın sonlarında i̇ngiliz hükûmeti'ni, arapların bağımsızlığının i̇ngilizlerin yararına olduğuna ikna etme konusunda çok başarılı oldu.

hikayesinin yayılışı 
lawrence, 1918'de savaş muhabiri lowell thomas'ın belgesel film ve fotoğraflar çekmesine yardımcı oldu. savaştan sonra bu belge niteliğindeki fotoğraf ve filmlerle dünya turuna çıkan lowell thomas, çok yüksek kazançlar elde etti.

lowell thomas'ın, lawrence'ı büyük bir kahraman gibi göstermesi, lawrence'ın da kendi anılarında bölgede daha önceden yüzlerce i̇ngiliz ajanı tarafından yapılmış birçok şeyi kendine mal etmesi lawrence'ın tanınmasını sağladı. öyle ki, sonradan lawrence'ı kaleme alan yazarlar, yeri geldiğinde lawrence'ı gerilla savaşının mucidi olarak kabul etmişlerdir.

1962'de çekilen arabistanlı lawrence filmi ise, lawrence'ın tanınmasını sağlamıştır.

bilgeliğin yedi sütunu 

bilgeliğin yedi sütunu, bunun haricinde ikisi çeviri olan birkaç kitabı daha bulunan lawrence'ın başyapıtıdır. 1919 yılında all souls koleji'nde araştırma yapma şansı verilmiş, bu çalışmaları yedi yıl sürmüştür. kitap, lawrence'in savaş anılarından müteşekkildir ancak bazı kısımları askerî strateji, arap kültürü ve coğrafyasıyla ilgili denemeler de içermektedir. kitap çok yoğun ve karmaşık bir kelime örgüsü ile yazılmış, yer yer acıklı, yer yer komik ögeler içeren önemli bir yapıttır.

lawrence, notlarını kaybettiği için kitabı üç defa yazmak zorunda kalmıştır. öyküsel anlatımında gerçek ile fanteziyi ayırt etmek zaman zaman zor olmaktadır. gerçekle hayali karıştırmaktan zevk aldığı aşikârdır. kendisiyle olan iç hesaplaşmaları yer yer kendisini küçümsemesine ve yer yer de arap i̇syanı'nda aldığı rolü abartmasına neden olmuştur. bu anlamda kitap hem otobiyografi olarak hem de tarih ve psikoloji açısından önemli bir yapıttır.

lawrence'in abartma alışkanlığı, biyografisini yazan yazarlar ve diğer araştırmacıları zaman zaman anlaşmazlığa düşürmüştür. kitabında süslü bir anlatımla dile getirdiği iddiaların bir kısmı sonradan yalanlanmış ve aksi ispat edilmiştir. sina çölü'nü iki günde geçtiği iddiası ve birçok savaş yarası olduğu iddiası bunlardan ikisidir. gerçekte bu yolculuk üç gün sürmüştür ve sadece birkaç savaş yarası vardır.

arap i̇syanı'na katıldığı doğrudur ancak bu isyanın temel taşlarından biri, hatta "ilham perisi" olduğu iddiası doğru değildir. almanlar arap i̇syanı'nı her yönüyle anlatan 12 ciltlik bir rapor hazırlamışlardır. bu büyük raporda lawrence'ın adına bile rastlanmaz. buna rağmen araplar, etkisi olduğunu kabul ederler.

george bernard shaw, lawrence'a kitabını düzenlemesinde yardımcı olmuş ve gramer hatalarını düzeltmiştir. lawrence, kitabının önsözünde shaw'a ve eşine hiç istemediği halde teşekkür etmiştir.

kitabın 1926'daki ilk baskısı fahiş fiyattan satılıyordu ve özel sipariş gerektiriyordu. halkın, kendisinin çok fazla kazanç elde edeceğini düşünmesinden korkarak ve aynı zamanda da halkın gönlünü kazanmak amacıyla bu kitabın kendisinin savaş anıları olduğunu ilan etti. daha sonra bu kitabın gelirinden bir kuruş bile almayacağına yemin etti ve kitabın fiyatını basım masrafının üçte birine düşürdü. gerçekten de kitabın gelirinden pay almadı ve büyük bir meblağ olan borcunu da ödedi.

ölümü 
lawrence clouds dorset-i̇ngiltere'de bir motosiklet kazasında yaralandı. altı gün sonra, 19 mayıs 1935'te, 46 yaşında hayatını kaybetti. kaza yaptığı yol kenarındaki yer, küçük bir anma ile işaretlenmiştir. naaşı eric kennington tarafından st paul katedralinin kilise mahzenine yerleştirildi.

ayrıca bakınız 
 hacim muhittin çarıklı (arabistanlı lawrence filminde 'hacim bey' karakterinin dayandırıldığı devlet adamı)
 gertrude bell
 edmund allenby

kaynakça 

1888 doğumlular
1935 yılında ölenler
i̇ngiliz arkeologlar
britanyalı askerî personel
i̇ngiliz casuslar
arap milliyetçiliği
gerilla savaş teorisyenleri
anti-natalistler
i̇ngiliz yazarlar