Ömer Asım Aksoy

ömer asım aksoy, (d. 5 nisan 1898, gaziantep - ö. 30 ekim 1993, ankara), türk eğitimci, siyasetçi ve dilbilimci.

hayatı boyunca, öğretmenlik, avukatlık, savcılık, milletvekilliği gibi pek çok işi yapmış olmasına rağmen, gerek türk dil kurumunda görev alması, gerekse yazdığı ve yazılmasına öncülük ettiği kitaplarla daha çok dilbilimci yönüyle tanınmaktadır.

hayatı ve eserleri 
ömer asım aksoy, 5 nisan 1898'de gaziantep'te doğdu. 1908'de ilkokulu, 1911'de ortaokulu, 1916'da liseyi gaziantep'te tamamlayarak uzun bir süre memurluk ve öğretmenlik yaptı. 1917'de halep "posta ve telgraf başmüdürlüğü"nde "kâtip" olarak çalıştı. 1919'da gaziantep'e döndü, bir yandan posta telgraf memurluğu, bir yandan da ticaret i̇dadisinde türkçe dersi verdi. 1920'de tıp fakültesine başladı; ama anteplilerin fransız işgaline karşı başlattıkları direnişe katılmaya karar vererek okulu bıraktı.

1922-1925 yılları arasında gaziantep lisesi’yle amerikan koleji'nde türkçe, darülhilafe medresesi'nde de matematik öğretmenliği yaptı. bu sırada maarifi i̇slamiye cemiyeti'nde yönetim kurulu üyeliği, halk mektebi'nde yöneticilik, muallimler cemiyeti'nde başkanlık, gazisancak ve halk dili gazetelerinde başyazarlık, türkocağı'nda il genel yazmanlığı gibi görevler üstlendi.

1925'te, kendisi gibi gaziantep’li olan beşire hanım'la evlendi. aynı yıl i̇stanbul üniversitesi hukuk fakültesi'ne kayıt oldu. hukuk fakültesi'ni 1928'de bitirdi. 1928-1931 yılları arasında nizip cumhuriyet savcısı olarak çalıştı, sonra 1931'de gaziantep'e dönüp avukatlık yapmaya başladı. 1935'e dek antep lisesinde türk dili ve edebiyatı öğretmenliği, halkevi ve cumhuriyet halk partisi i̇l başkanlığı gibi birçok görevi aynı anda sürdürdü. bu görevler onu, 1935'te gaziantep milletvekili olarak ankara'ya, tbmm’ye taşıdı.

1941’de atatürk'ün kurduğu türk dil kurumunun yönetim kurulu üyesi oldu. dille, özellikle halk ağızlarındaki sözcükler, deyimler ve atasözleriyle ilgilenmesi, ortaokul öğrencisi olduğu günlere uzanıyordu. 1941-1976 arasında türk dil kurumu derleme ve tarama kolu başkanı olarak çalıştı. bu çalışmaların sonucunda türkiye'de halk ağzından söz derleme sözlüğü (12 cilt) ile tarama sözlüğü (8 cilt) ortaya çıktı.

milletvekilliği, 1950'de demokrat partinin seçimi kazanmasıyla sona erdi. bundan sonra tüm zamanını tdk'ye, dil devrimine ve yazmaya ayırdı. bir kez yurt dışına çıktı: türk dil devrimi'ni anlatmak için 1971'de macaristan'a gitti. 1963-1976 yılları arasında, kol başkanlığının yanı sıra, türk dil kurumu'nun genel yazmanı idi. daha sonra tdk'den ayrıldı ve evinde çalışmaya başladı.

aksoy, 1988’de dil derneği’nin, 1992'de de edebiyatçılar derneği’nin onur üyesi olarak ödüllendirildi.

biri kız, üçü erkek dört çocuk babası olan ömer asım aksoy, 30 ekim 1993'te, 95 yaşında yaşamını yitirdi. cenazesi gaziantep'te toprağa verildi. kimisi pek çok kez basılan 60'a yakın kitap, onlarca makale yazdı. ölümünden sonra kütüphanesi gaziantep üniversitesi'ne bağışlandı. kütüphanesinde mükerrer olan kitaplar da üniversite tarafından şahinbey ilçesindeki ertuğrulgazi i̇lköğretim okulu'nun kurulmakta olan kütüphanesine bağışlandı (1996).

ömer asım aksoy’un, derleme ve tarama sözlükleri gibi yapıtlarının dışında, atasözleri ve deyimler sözlüğü (tdk baskısı üç cilttir), özleştirme durdurulamaz, dil yanlışları, dil yazıları, dil gerçeği gibi dil devrimini anlatan kaynak yapıtları da mevcuttur.

ana yazım kılavuzu ve i̇mla kılavuzu 
ömer asım aksoy, tdk'den ayrılmasından bir süre sonra oluşturulan resmi tdk'nin yayımladığı "i̇mla kılavuzu" ile türkçe sözlük'ün tüm yanlışlarını tek tek ortaya çıkardı ve yayımladı. toplumu, eğitimcileri uyardı. hem resmi tdk'den, hem de bu yapıtları eğitim kurumlarına sokan yetkililerden yanıt bekledi. bunun üzerine bütün basın yayın organlarına türkçe sözlük'teki yanlışların sergilendiği yazısıyla birlikte şu mektubu gönderdi:

"resmi niteliği bulunan yeni baskı türkçe sözlük'teki yüzlerce yanlışın düzeltilmesi için dört yıldan beri ilgililerin dikkatini çekmeye çalışıyorum. benim yanıldığım sanılıyorsa bunun bildirilmesini de diliyorum. ne yanlışlıklar savunuluyor, ne de bir düzeltme girişimi görülüyor.

son çareyi, basınımızın ve değerli yazarlarımızın ilgilenmesinde görerek size, bu çok önemli konuyu özetleyen bir yazı sunuyorum. i̇çten saygılarımla. 15. 3. 1993"

aynı zamanda, aksoy başkanlığında bir kurul, tdk'nin i̇mla kılavuzu'ndan farklı bir seçenek olması amacıyla ana yazım kılavuzu'nu hazırladılar. bu kurulda şu uzmanlar görev aldı: oya adalı, ayla bayaz, mehmet deligönül, beşir göğüş, prof. dr. vehice hatiboğlu, doç. dr. aydın köksal, emin özdemir, sami n. özderdim, i̇nci sağan.

ana yazım kılavuzu'nun ilk baskısı ekim 1987'de yapıldı.

kılavuzun önsözünde, neden yeni bir kılavuza gereksinim duyulduğunun açıklaması şu şekilde yapılmaktadır:

"yeni türk abecesinin kabul edilmesi üzerine yazım kurallarımız ve sözcüklerimizin yazılış biçimleri, ilkin 1928'de "dil encümeni"nce hazırlanan "i̇mla lugati" ile saptanmıştı. bundan sonraki yazım kılavuzları, 1932'de kurulan "türk dil kurumu"nca düzenlendi. kurum, 1928'den beri süregelen uygulamaların verimlerini değerlendirerek, 1941-1981 arasında "i̇mla kılavuzu", "yeni i̇mla kılavuzu", "yeni yazım (i̇mla) kılavuzu", "yeni yazım kılavuzu" adlarıyla çeşitli baskılar yayımladı. uzun yılların uygulamalarıyla gelişmiş, resmi ve özel kesimde benimsenmiş olan bu kılavuzlar, 1985 yılına değin yurdumuzda bütün yayınların biricik başvuru kaynağı idi. ne var ki, 2876 sayılı ve 11.8.1983 tarihli yasa ile eski türk dil kurumu ortadan kalktı ve "atatürk kültür, dil ve tarih yüksek kurumu"na bağlı olarak kurulan yeni "türk dil kurumu", 1985'te "i̇mla kılavuzu" adıyla bir kılavuz çıkardı. "yeni yazım kılavuzu"ndaki kimi kurallarda ve pek çok sözcüğün yazılışında değişiklikler içeren bu kılavuzun yayımlanması, birçok eleştirilere ve çeşitli görüşler yansıtan birtakım yazım kılavuzlarının ortaya çıkmasına yol açtı.

yazım konusunun böyle bir karışıklık içine girdiğini gören bizler, yeni bir kılavuzla yazımızı bu çıkmazdan kurtarmak istedik. (...)

şunu da belirtelim ki kargaşayı önlemenin ve yazım birliğini sağlamanın yolu, kişisel görüşleri bir yana bırakmak, güvenilir bir kaynağı "yargıcı" bilip orada "anlaşma"ya varmaktır.

bu yapıtın böyle bir anlaşmayı kolaylaştıracağına inanıyoruz."

bileşik sözcükler tartışması 

aksoy başkanlığında hazırlanan ana yazım kılavuzu ile tdk'nın i̇mla kılavuzu'nun öne sürdüğü yazım kuralları arasındaki farklara ilişkin bir örnek olarak ana yazım kılavuzu'ndan "bileşik sözcükler" bölümü örnek verilebilir. bu bölümde kurul şu tartışmayı öne sürmüştür:

"-bileşik sözcükler-

bunlar, adından da anlaşılacağı üzere, bitişik yazılan birden çok sözcükten oluşur. birbiriyle birleştirilemeyen sözcükler topluluğuna "bileşik sözcük" adı verilmemesi gerekir. oysa yeni dil kurumu'nun "i̇mla kılavuzu", bitişik yazmadığı sözcükleri "bileşik" saymıştır. örneğin ev ve yurt kelimeleriyle kurulan birleşik kelimeler ayrı yazılır: bakım evi, doğum evi, öğrenci yurdu...' sözleri arasında verdiği örnekleri ayrı yazmasına karşın "birleşik" saymıştır. biraz aşağıda da birleştirmede yer alan her kelime, kendi eski anlamını saklamış olabilir. bu tür birleşik kelimeler ayrı yazılır: ses uyumu, yer çekimi... demiştir. bu sözler içinde de kimi "birleşik" sözcüklerin ayrı yazılacağını ileri sürmüştür. (...) burada bileşik sözcüklerin yazımı konusunda dil kurumu'nca çıkarılan "i̇mla kılavuzu"nun verdiği ölçüye katılamadığımızı bildirmek istiyoruz. bu kılavuz, birleştirmede yer alan sözcüklerin, kendi anlamlarını korumakta ise ayrı yazılacaklarını söylüyor. bunun kesin bir kural olamayacağını yine bu kılavuz, sözcükler dizelgesinde ortaya koymuştur. örneğin bu dizelgede, "cumhurbaşkanı, imalathane, ilkbahar, kızılderili, yüzyıl" gibi gerçek anlamlarını korudukları halde ayrı yazılmayıp bitişik yazılmış birçok sözcük vardır. öte yandan kendi anlamlarını korumadıkları için -i̇mla kılavuzu'na göre- bitişik yazılmaları gereken birtakım sözcükler de ayrı yazılmıştır: açık göz, ağır başlı, ayak yolu, demir kazık, göz dağı, tere yağı... gibi.(...)

görülüyor ki i̇mla kılavuzu'nun, bileşik sözcükleri ayrı yazmak için koyduğu, "kendi anlamını koruma" kuralı, kendi uygulamalarına uymadığı gibi dil gerekçelerine de uymuyor."

kaynakça 
 ömer asım aksoy'un yaşamöyküsü  (dil derneği)
 ana yazım kılavuzu, adam yayınları
 

1898 doğumlular
1993 yılında ölenler
gaziantep doğumlular
i̇stanbul üniversitesi hukuk fakültesinde öğrenim görenler
türk dilbilimciler
türk öğretmenler
tbmm 5. dönem gaziantep milletvekilleri
tbmm 6. dönem gaziantep milletvekilleri
tbmm 7. dönem gaziantep milletvekilleri
tbmm 8. dönem gaziantep milletvekilleri
resim aranan siyasetçiler
cumhuriyet halk partisi mensubu siyasetçiler
20. yüzyıl türk avukatları