Artemis Tapınağı

artemis tapınağı, (yunanca: artemision; latince: artemisium) aynı zamanda diana tapınağı olarak da bilinir. tanrıça artemis'e ithaf edilmiş tapınak efes'te mö 550 yıllarında tamamlanmıştır. tapınak tamamen mermerden inşa edilmiştir. dünyanın yedi harikasından biri sayılan tapınaktan geriye bugün sadece bir iki mermer parçası kalmıştır. türkiye'deki antik kent selçuk i̇zmir'de bulunmaktadır.

tapınak lidya kralı kroisos tarafından başlatılmış 120 senelik bir projenin eseridir. dünyanın yedi harikasını derleyen sidon'lu antipater tapınağı şöyle tarif etmiştir.

mağrur babil'in üstünde savaş arabaları için yol olan duvarını ve alpheus'taki zeus heykelini ve asma bahçeleri gördüm ve güneşin kolosusunu ve yüksek piramitlerin devasa işçiliğini ve mausolos'un engin mezarını; ama artemis'in bulutlar üzerine kurulmuş evini gördüğümde diğer tüm harikalar parlaklıklarını kaybetti ve dedim ki "i̇şte! olimpus'un dışında, güneş hiç bu kadar büyük bir şeye bakmadı. (antipater, yunan antolojisi [ix.58])

bizanslı philon ise tapınak için şunları yazmıştır:

kadim babillilerin kudretli işçiliğini ve mausoleus'un mezarını gördüm. ama bulutlara doğru yükselen efes'teki tapınağı gördüğümde, diğerlerinin tümü gölgede kalmıştı.

efesli artemis 

artemis, ay tanrıçası olarak titan selene'in yerini alan apollon'un kardeşi bakire avcı yunan tanrıçasıdır. efesli artemis ise oldukça farklıdır. efesli artemis'in (efesya) bir anadolu tanrıçası olan kibele'nin bir kültü olduğu sanılmaktadır.

anadolu'nun ana tanrıçası kibele'nin efes'e nasıl geldiği ve orada artemis adıyla kültünün nasıl başladığı bilinmemekle beraber kibele'nin çeşitli evreler geçirerek artemis haline geldiği kabul ediliyor.

yunan tanrılarının aksine daha çok yakındoğu ve mısır tanrıları gibi vücudu, altından ayaklarının çıktığı ve bacaklara doğru gittikçe incelen, sütun benzeri bir bölümle kaplıdır. çok memeli tanrıça (37 adet) efes'te basılmış paraların üzerinde başında kibele'nin bir özelliği olan duvar gibi bir taç ile resmedilmiştir. paraların üzerindeki resminde, kolları birbirine geçmiş yılan ya da ouroboros yığınlarından oluşan bir asaya dayalı durmaktadır. aynı kibele gibi efes'teki tanrıçaya da megabyzae adı verilen hierodüller ve kore'ler hizmet etmekteydi.

ayrıca bennett'in bahsettiği muhtemelen mö 3. yüzyıldan kalma bir adak yazıtı efesli artemis'i girit ile ilişkilendirmektedir: 
"to the healer of diseases, to apollo, giver of light to mortals, eutyches has set up in votive offering (a statue of) the cretan lady of ephesus, the light-bearer."

yunanlar'ın birleştirme adetleri, tüm yabancı tanrıları kendi anlayabilecekleri bir şekilde olimpus panteonunun bir biçimi halinde asimile etmiştir. efes'te i̇yonyalı yerleşimcilerin "efes'in hanımı" için yaptıkları artemis özdeşleştirmesinin cılız olduğu çok açıktır.

tarihçe

mimari ve sanat 

tapınağın üç evreden oluştuğu sanılmaktadır. a evresi artemisium olarak adlandırılan tapınaktan önce orada yaklaşık mö 7. yüzyılda yapılmış bir sunaktır. b evresi daha sonra bunun üzerine yapılmış olan tapınak, c evresi ise yangından sonra yapılan restorasyondur.

tapınağın içi ve içindeki sanat hakkındaki tanımlamaların ve hemen hepsi tarihçi plynus'un anlattıklarına dayanmaktadır. pliny tapınağı 115 metre uzunluğunda ve 55 metre eninde neredeyse tamamen mermerden olarak tanımlamıştır. tapınak her biri 18 metre olan 127 i̇yonik stilde kolondan oluşmaktadır.

artemis tapınağı içinde birçok sanat eseri vardı. ünlü yunan heykeltıraşlar polyclitus, pheidias, cresilas, ve phradmon tarafından yapılmış heykellerle, tablolarla ve altın ve gümüşle bezenmiş kolonlarla donatılmıştı. sanatçılar en güzel heykeli yaratmak için birbirleri ile yarışırlardı. bu heykellerin büyük çoğunluğu efes şehrini kurduğu söylenen amazonlar'ın heykelleridir.

pliny ayrıca, mausolos'un mozolesi üzerinde de çalışan scopas'ın tapınağın kolonlarındaki kabartmaları oyduğunu söyler.

atinalı athenagoras, efes'teki baş artemis heykelinin yaratıcısı olarak daedalus'un öğrencisi endoeus'un ismini vermiştir.

kült ve tesir 
artemis tapınağı efes bölgesinin ekonomik olarak güçlü bir bölgesinde yer almaktaydı ve tüccarlar ve anadolu'nun her yerinden yolcular tarafından ziyaret edilmekteydi. tapınak birçok inanıştan etkilenmiştir ve birçok farklı dinden insan için bir inanç sembolü olmuştur. efesliler kibele'ye taparlardı ve inançlarının büyük bir kısmında artemis'i de dahil ettiler. artemis kibele, romalı karşıtı diana'dan çok farklı bir şekil aldı. artemis kültü uzak diyarlardan binlerce tapanı çekti. hepsi bu yerde bir araya gelip ona taparlardı.

kaynakça

notlar

dış bağlantılar 
 british museum'un artemis tapınağı objeleri
 unmuseum's the temple of artemis
 florence mary bennett, religious cults associated with the amazons: (1912): chapter iii: ephesian artemis (text)
 james grout: temple of artemis, part of the encyclopædia romana
 diana's temple at ephesus (w. r. lethaby, 1908)

tapınak
dünyanın yedi harikası
yunan mitolojisi
antik yunanistan'da tapınaklar
i̇zmir ilindeki görülecek yerler
efes
türkiye'deki dünya mirasları
mö 6. yüzyılda mimarlık