Aliya İzzetbegoviç

aliya i̇zzetbegoviç (boşnakça: alija izetbegović), 1992'de yeni bağımsızlığını kazanan bosna-hersek cumhurbaşkanlığı konseyi'nin ilk başkanı olan boşnak siyasetçi, avukat, i̇slam filozofu ve yazardı. 1996 yılına kadar bu görevi yürüttükten sonra 2000 yılına kadar görev yapan bosna hersek cumhurbaşkanlığı üyesi oldu.

i̇zzetbegoviç, demokratik eylem partisi'nin kurucu ve ilk başkanıydı. aynı zamanda birçok kitabın da yazarıydı, en önemlisi doğu ile batı arasında i̇slam ve i̇slam deklarasyonu idi.

doğumu ve yetişmesi 
aliya i̇zzetbegoviç, 8 ağustos 1925'te bosanski šamac kasabasında doğdu. mustafa i̇zzetbegoviç ve hiba'nın (kızlık soyadı džabija) beş çocuğundan (iki oğlu ve üç kızı) üçüncüsüydü. ailesi, son osmanlı birliklerinin sırbistan'dan çekilmesinin ardından 1868'de bosna vilayeti'ne taşınan belgradlı eski bir aristokrat izet-beg jahić'in soyundan gelen seçkin ama fakir bir aileydi. jahić ailesi, yüzlerce yıldır belgrad'da yaşadı. i̇zzetbegoviç'in baba tarafından dedesi alija, üsküdar'da askerlik yaparken sıdıka hanım adında bir türk ile evlendi. çift sonunda bosanski šamac'a taşındı ve beş çocuğu oldu. i̇zzetbegoviç'in büyükbabası daha sonra kasabanın belediye başkanı oldu ve bildirildiğine göre, gavrilo princip'in haziran 1914'te avusturya arşidükü franz ferdinand'ı öldürmesinin ardından kırk sırp'ı avusturya-macaristan yetkililerinin elinde idam edilmekten kurtardı.

i̇zzetbegoviç'in bir muhasebeci olan babası, i. dünya savaşı sırasında i̇talya cephesi'nde avusturya-macaristan ordusu için savaşmış ve onu en az on yıl boyunca yarı felçli bir durumda bırakan ciddi yaralar almıştı. 1927'de babası iflasını ilan etti. ertesi yıl aile, i̇zzetbegoviç'in laik bir eğitim aldığı saraybosna'ya taşındı.

ii. dünya savaşı yılları 
1941'de i̇zzetbegoviç, müslüman kardeşler'den esinlenerek kurulan i̇slamcı bir örgüt olan genç müslümanlar'ın (mladi muslimani) kurulmasına yardım etti. "genç müslümanlar", büyük ölçüde müslüman olan waffen-ss handschar tümeni'ni veya komünist yugoslav partizanları desteklemek arasında bölündüğünde, bazıları i̇zzetbegoviç'in kanıt eksikliğine rağmen ss handschar'a katıldığını iddia edildi. i̇zzetbegoviç'in ailesi iddiayı yalanladı ve onun komünist partizanlar içinde olduğunu söyledi. i̇zzetbegoviç, 1944 yılının ortalarında sırp kralcı çetnikler tarafından gözaltına alındı, ancak 1914'te kırk sırp rehinenin serbest bırakılmasını sağlamada büyükbabasının rolüne olan minnettarlığı nedeniyle çetnik voyvodası dragutin keserović tarafından serbest bırakıldı. savaşın ardından yugoslav komünistleri tarafından tutuklandı ve mahkum edildi. 1946'da nazilerle işbirliği suçlamasıyla üç yıl hapis cezasına çarptırıldı. hapsedilmeden önce saraybosna üniversitesi hukuk fakültesi'nde hukuk diploması almıştı. cezasını çektikten sonra siyasetle uğraşmaya devam etti.

komünist rejim 
13 ocak 1946'da yugoslavya yeniden bağımsızlığına kavuştu. ancak bu bağımsızlık hareketinde komünist parti yanlıları önemli bir rol üstlendiklerinden bağımsızlık sonrasında da ülkede yönetimi ele geçirdiler. ülkenin resmî statüsünü de federal cumhuriyetler birliği olarak belirlediler. buna göre yugoslavya sfc altı federal cumhuriyet ile iki özerk bölgeden oluşacak, cumhuriyetlerden biri de bosna-hersek cumhuriyeti olacaktı.

komünist rejimin ülke yönetimini ele geçirmesiyle birlikte dinlerin toplumsal hayattaki varlığı giderek azaltıldı. i̇zzetbegoviç, politik i̇slam'ı savunduğundan ve ateizme karşı olduğundan komünist yöneticilerin en önemli hedeflerinden biriydi. bu sebeple 1949'da i̇slamcılık suçlamasıyla hapse girerek beş yıl hapis cezası çekti.

i̇zzetbegoviç'in sıkıntıları 1953'te iktidara gelen tito zamanında daha da arttı. bu arada sistemin müslümanların meseleleriyle ilgilenmesi üzere görevlendirdiği hasan duzu ile ilişki kurarak onunla irtibat halinde çalışmalar yürütmeye başladı.

tito'nun 1974'te yeni bir anayasa hazırlamasından sonra yönetim din üzerindeki kontrolünü kısmen hafifleterek bazı geleneksel i̇slami kurumların yeniden işlev kazanmasına imkân sağladı. bu yumuşama üzerine bazı camiler ve medreseler yeniden açıldı. küçük çapta da olsa bir yumuşamayla bazı dinî kurumların yeniden hayata geçirilmesi müslümanlar arasında hızlı bir i̇slami uzlaşıya zemin hazırladı.

 i̇zzetbegoviç'in etkilendiği düşünürler ve yazarlar 
özellikle tarih, felsefe ve edebiyat kitapları okuyan aliya i̇zzetbegoviç, gençlik yıllarında üç eser bergson’un üç eserinden etkilenmiştir. bunlar; ‘yaratıcı evrim’, kant’ın ‘saf aklın eleştirisi’ ve spengler’in ‘batı’nın çöküşü’ adlı eserlerdir. kitaplarını okumayı sevdiği romancıların başında hermann hesse gelir. jean paul sartre, albert camus gibi egzistansiyalist filozofların romanlarının, dostoyevski ve kafka’nın felsefe akımlarını okumuştur. aynı zamanda aliya i̇zzetbegoviç, balzac, tolstoy, ivan turgenyev, gorki, gogol, puşkin, stendhal, victor hugo, edgar allan poe, knut hamsun, goethe, émile zola, charles dickens, günter grass, lawrence durrell, oscar wilde, thomas mann, guy de maupassant, bertolt brecht ve ivo andric okuduğu bilinmektedir. aliya i̇zzetbegoviç; aristoteles, platon, kant, hegel, nietzsche, niccolo machiavelli, henri bergson, soren kierkegaard, karl marks, friedrich engels, martin heidegger, sigmund freud, eric fromm, max weber, jose ortega y gasset’yi okumayı bir düşünür olmuştur. eserlerini okuyup fikirlerinden etkilendiği bazı müslüman yazar ve düşünürler ise i̇bn sina, i̇mam gazali, i̇bn tufeyl, i̇bn hazm, katip çelebi, muhammed i̇kbal, ebu’l-hasen el-eş’ari, hakim tirmizî, i̇bn haldun, firdevsî, nizamî, sadi-i şirazî, cemaleddin afganî ve muhammed abduh’tır.

i̇zzetbegović'in i̇slamî manifestosu 
1980'de tito ölünce federasyon cumhurbaşkanlığı konusunda bir anlaşmazlık ortaya çıktı. bunun üzerine altı federal eyaletin her birinin cumhurbaşkanının sırayla bir yıl federasyon cumhurbaşkanlığı yapması üzere anlaşma sağlandı. bu gelişmeyle birlikte ülkede kısmen bir demokratikleşme sürecine girilmiş oldu. çünkü federal eyaletlerde yönetime geçmek isteyenler siyasal partiler vasıtasıyla faaliyetler yürütebiliyorlardı. buna bağlı olarak hürriyetlerde de bir genişleme oldu. i̇zzetbegoviç'in oğlu bu ortamdan yararlanarak babasının makalelerini bir kitapta toparlayıp, 1983'te "i̇slami manifesto" adıyla yayınladı. i̇zzetbegoviç'in daha önce 1970'te de bu adla bir kitabı yayınlanmıştı. 1983'te söz konusu kitabın yayınlanması epey bir yankı uyandırdı. hâkim sistem bu gelişmeye tahammül edemeyerek i̇zzetbegoviç'i avrupa'nın ortasında radikal i̇slami bir cumhuriyet kurmak için çalışmakla suçladı ve tutuklattı. i̇zzetbegoviç, mahkeme önüne çıkarılıp “hakim sistemi değiştirmek ve bosna-hersek'i i̇slami devlete dönüştürmek için çalışmak”la itham edildi ve yargılamadan sonra 14 yıl hapis cezasına mahkûm edildi. fakat bu mahkûmiyet onun kitabının bütün bosna'da duyulmasını ve tesirini göstermesini sağladı. müslümanlar muhtelif yollarla onun söz konusu kitabını temin etmeye çalışıyorlardı. kitabın yazarının bu kitaptan dolayı hapiste olması okuyanların ruhlarındaki tesirinin daha da artmasına sebep oluyordu.

hapis yılları 
yargıtay kararıyla daha sonra mahkûmiyet süresi 11 yıla indirildi. 1988'de çıkarılan bir afla da serbest bırakıldı.

beş yıllık hapis süresi (1983-1988) i̇zzetbegoviç'in hayatında önemli etkiler yaptı. hapiste düşünmeye, fikir üretmeye, daha önce üretilmiş fikirlerden istifade etmeye çokça fırsat buldu. bunun yanı sıra önemli bir fikri eserinden dolayı hapse atılmış olması, onun fikirlerinin çevrede daha çok yankı uyandırmasına sebep oldu. ayrıca onun hapiste olduğu dönemde yıllarını verdiği doğu ve batı arasında i̇slam adlı meşhur kitabı yayınlandı. bu kitabını bir arkadaşı neşretti ve çok kısa zamanda geniş bir kitleye ulaşarak büyük yankı uyandırdı. i̇zzetbegoviç, bu kitabıyla i̇slam'ı sade ve öz bir şekliyle yetişen nesillere kazandırmayı hedefliyordu.

siyasi mücadele 

i̇zzetbegoviç, hapisten çıktığında dünya'da komünist rejimler çöküş dönemine girmişti. yugoslavya'da da eski federatif yapının korunması konusunda çok fazla bir duyarlılık kalmamıştı. bunun yerine bağımsızlık yanlısı fikirler etkisini göstermeye başlamıştı. ayrıca eyaletlerde yönetime geçme konusunda etkin siyasi yarışlar başlamıştı. aliya i̇zzetbegoviç de bosna-hersek özerk cumhuriyeti’nde demokratik eylem partisi (sda) adı verilen bir siyasi parti kurdu. bu parti bosna-hersek'te 5 aralık 1990'da gerçekleştirilen genel seçimleri kazanarak lideri aliya i̇zzetbegoviç cumhurbaşkanı oldu. bu seçim sda'nın girdiği ilk seçim olmasına rağmen büyük bir başarı elde etti ve cumhurbaşkanlığını kazanmasının yanı sıra parlamentoda da 86 sandalye elde etti. hastalık nedeniyle 14 mart 1996 yılında başkanlık görevini bırakmak zorunda kaldı.

bağımsızlık dönemi 

1990'lı yıllara girildiğinde yugoslavya sosyalist federal cumhuriyeti içinde bir bağımsızlık hareketi baş gösterdi. özerk cumhuriyetler birbiri ardından bağımsızlıklarını ilan ediyor ya da bu yönde niyetlerini ortaya koyuyorlardı. bosna-hersek de 1 mart 1992'de gerçekleştirdiği referandum sonrasında bağımsızlığını ilan etti. çünkü yapılan referandumda halkın %62,8'i bağımsızlığı tercih etmişti. ancak sırplar hemen arkasından bosna-hersek yönetiminde söz sahibi olan müslümanlara karşı savaş açarak yeni bir katliam hareketi başlattılar. hırvatistan ve slovenya'nın bağımsızlık mücadelesine destek olan avrupa ülkeleri ve abd ise bosna-hersek'i sırp saldırıları karşısında yalnız bıraktılar. bosna-hersek müslümanlarını en çok sıkıntıya sokan da, avrupa'nın üçüncü büyük ordusu yugoslavya federal ordusu'nun sırp çetnikleriyle birlikte hareket etmesi, onlara destek vermesiydi. müslümanlarsa herhangi bir askerî destekten yoksun ve silah yönünden çok zayıftılar. sonuçta sırplar bosna-hersek'in önemli şehirlerini işgal ettiler. bu işgal hareketi bir milyona yakın müslüman’ı göçe zorladı. sırplar işgal ettikleri yerlerde hem katliam hem de yıkım gerçekleştiriyorlardı. özellikle camileri ve i̇slami izler taşıyan tarihî eserleri yıkmaya özen gösteriyorlardı.

bosna-hersek meselesinin çözümü için değişik tarihlerde gerçekleştirilen görüşmeler ve arabuluculuk çalışmaları da bir sonuç vermedi. 1994'ün sonuna gelindiğinde bosna-hersek'teki iç savaşın aldığı can sayısı 250.000'i, göçe zorladığı insan sayısı ise 1 milyonu aşmıştı.

bosna-hersek cumhuriyeti cumhurbaşkanı aliya i̇zzetbegoviç çok büyük askerî güce ve imkâna sahip olan sırplarla, her türlü askeri imkândan yoksun ve hiçbir dış desteğe sahip olmayan bosna-hersek halkını karşı karşıya getirmemek için önce oldukça temkinli bir politika izledi.

dayton anlaşması 

bosna-hersek müslümanlarının direnişlerine müslüman halklar grubu sahip çıktı. i̇slam dünyasının muhtelif bölgelerinden gençler direnişçiler soykırıma dur demek için bu ülkeye gitti. direniş ve savaş aynı zamanda bosna-hersek müslümanları arasında i̇slamî bilinçlenmenin artmasını da sağladı. ancak ülke yönetimleri bosna-hersek müslümanlarını büyük ölçüde yalnız bıraktılar. katliamın son raddesine vardığı sırada da sırpların isteklerini kabul etmeleri için müslümanlara baskı yaptılar. i̇şte bu siyasi baskılar ve eşit olmayan savaş şartları karşısında i̇zzetbegović, önüne konulan anlaşmayı kabul etmiştir. çünkü savaşın devam etmesi bosna müslümanlarının tam bir soykırımla karşı karşıya gelmeleri gibi sonucun doğmasına sebep olabileceğini düşünüyordu. neticede 1995'te abd tarafından dayatılan dayton anlaşması'nın imzalanmasıyla savaş sona erdi. anlaşma bosna-hersek topraklarının %51'ini müslümanlara ve hristiyan hırvatlara, %49'unu da bosna-hersek sırplarına (veya bu ülkeye yerleşmiş sırplara) veriyordu. yönetimin de bu üç halk arasında paylaşılmasını şart koşuyordu. anlaşmayla amerika birleşik devletleri, aynı zamanda müslümanlara ellerindeki silahları imha etmelerini ve abd patentli silahları, yedek parçasız bir şekilde satın almalarını şart koştu.

yazdığı mektup
aliya i̇zzetbegoviç bosna savaşı yaşanırken türklere bir mektup bırakmıştır, mektup ise şu şekildedir. " merhaba efendim, ben aliya. aliya i̇zzetbegoviç. bosna-hersek'in cumhurbaşkanıyım. sizi devlet-i aliyye'nin en güzel şehirlerinden birinden, bosna sarayı'ndan, sizin daha sık kullandığınız haliyle saraybosna'dan selamlıyorum. bu kısacık sohbetimizde, parçası olduğumuz avrupa'dan, avrupa'nın ve batı'nın aslında ne olduğuna dair bazı tecrübelerimden bahsetmek istiyorum. belki bilirsiniz, benim dedem devlet-i aliyye'nin ordusunda askerlik yapmıştı, üsküdar'da. orada tanıştığı bir türk kızıyla, ninem sıdıka ile evlenmiş. babam mustafa bey, bu evlilikten doğmuş. biz ailece 1927'ye kadar bosanski samac şehrinde yaşadık. bu şehir sultan abdullaziz zamanında müslümanlara tahsis edilmiş, semendire'den gelen boşnaklar tarafından kurulmuş. ben iki yaşındayken saraybosna'ya taşınmışız. çocukluğum ve öğrenciliğim saraybosna'da geçti. bu dönemde yugoslavya'da kara corceviç hanedanı hüküm sürüyordu. bu hanedan, 19. yüzyılda devlet-i aliyye'ye isyan eden sırp kara corceviç'in kurduğu hanedandı. birinci dünya savaşı'ndan sonra corceviçler planlı bir şekilde müslüman halkı yok etmeye yönelik politikalar uyguladı. yapılan toprak reformuyla bize ait 10 milyon dönüm toprağa el koydular. birçok zengin aile, bir gecede her şeylerini kaybetti, müslümanlar varlıklı uyandıkları günün akşamına fakir bir halk olarak girdi. bosna'da 3 halk yaşıyordu: müslümanlar, sırplar, hırvatlar. aslında onlar bizi müslüman diye ayırmıyorlardı, bize türk diyorlardı. sırpların gözünde 1389 kosova savaşı'nda burayı fetheden türkler bizdik yani boşnaklar. (siz de sorguladınız mı bilmiyorum ama ben 28 haziran 1389 ile 28 haziran 1914 arasında küçük de olsa kurnaz bir bağ olduğunu düşünmüşümdür. hatırlarsınız, 28 haziran 1914 günü, saraybosna'da bir sırp milliyetçisi olan gavrilo princip'in ateşlediği kurşun birinci dünya savaşı'nı başlatmıştı. bu savaşın en önemli amacı ise devlet-i aliyye'yi çökertmek ve sömürgecilere karşı direnen son kaleyi tarumar etmekti. bunu başardılar da.) boşnaklara sorarsanız, tarihi hafızamızda üç tarihin çok önemli olduğunu söylerler. birisi bu 1918. i̇kincisi devlet-i aliyye'nin bosna topraklarından çekilmeye başladığı, avusturya-macaristan'ın yavaş yavaş hüküm sürdüğü 1878. son olarak da artık türk hâkimiyetinin tamamen son bulduğu ve sultan abdulhamid'in resimlerinin duvarlardan indirilip avusturya macaristan imparatorunun resimlerinin asıldığı 1908. babam o günleri gözü dolarak anlatırdı hep. çünkü 1908'den sonra biz boşnaklar çok büyük sıkıntılar yaşadık. i̇kinci dünya savaşı'ndan önce sırplar ve hırvatlar, ülkemizi ikiye ayırmaya karar verdiler. hangi şehirde kimin daha fazla nüfusu varsa, o şehir o devletin olacaktı. sırp ise sırbistan'ın, hırvat ise hırvatistan'ın… türklerin yoğun olduğu bölgelerde türkler hiç hesaba katılmadan sayım yapılacaktı. tuhaf olan ise bosna'da en fazla nüfusa sahip milletin türkler olmasıydı. i̇kinci ayrışmayı soğuk savaş'ın sona ermesi ve yugoslavya'nın dağılmasıyla yaşadık. bu yüzyılın bizce en hazin, en zalim, en yoksul vakitleri, 1992 ile 1995 arasına adeta sıkıştırılmış o felaket günlerdi. hele insanın onurunun tamamen ortadan kalktığı, vicdanın yok olduğu, insanlığın, evet insanlığın kaybolduğu temmuz 1995… efendim. boşnak kime deniliyor? sırplara ve onları himaye eden avrupalılara sorarsanız, avrupa'ya i̇slamı yaymaya çalışan türklere deniyor. peki, türklere sorarsanız nasıl bir cevap alacaksınız? çoğu, boşnakları müslüman olmuş slav bir ırk diye tanımlıyor. benim için ırk zaten önemli değil. hele 1992- 1995 arasında yaşadıklarımızdan sonra boşnak isminin anlamı çok değişti. ben size boşnak'ı "kültürünü, dinini, kimliğini sömürmeye çalışan güçlere karşı canı pahasına direnen millet" diye tanımlasam ne dersiniz, bilmiyorum. benim gözümde, türkiye'den bize destek olmak için gelen savaşçılar da boşnak'tır. bosna ismini duyduğu an, kalbinin bir köşesinde küçük bir sızı hisseden başka milletlerin insanları da. dedelerimizin seksen yıl önce çanakkale'de ve yemen'de korumaya çalıştıkları şey neyse bizim saraybosna'da ayakta tutmaya çalıştığımız şey oydu. dünyayı sömürgeleştirmek isteyen, bunun için bazen dini, bazen dili, bazen ırkı, bazen mezhebi kullanan işgalcilere karşı insanlığı, kardeşliği bir arada yaşama idealini korumak için direndik. bu idealin adı bosna'ydı. boğazı sıkıldı, kurşuna dizildi, aç bırakıldı, tecavüz edildi, yalnızlaştırıldı ve ölüme terk edildi. o günü hiç unutmuyorum: yugoslavya'nın artık dağılacağı belli olmuştu. slovenya ve hırvatistan, bağımsızlıklarını ilan ettiler. avrupalı devletler onları hemen tanıdıklarını açıkladılar. biz, boşnakların, hırvatların ve sırpların birlikte barışla yaşayacakları bir devleti savunuyorduk. ama sırplar bizim gibi düşünmüyorlardı. yugoslavya'nın hiç parçalanmadan, tamamıyla sırp hâkimiyeti altında büyük sırbistan adıyla devam etmesini planladılar. kimliğimizi yok edeceklerdi, bizi insan olarak bile görmeyeceklerdi. yugoslavya ordusunun bütün silahlarına, yugoslavya istihbaratının bütün araçlarına el koydular. bosna-hersek olarak bağımsızlığımızı ilan etmeye kalktığımızda avrupa bizden referandum istedi. boşnaklar, sırplar ve hırvatların katıldığı referandumda % 64,4 bağımsızlık yönünde oy kullanıldı. biz haklıydık ama o gün sırp askerleri topraklarımızı, devletimizi işgal etmeye başladı. silahımız yoktu. tankımız, roketatarımız, uçaklarımız, bombalarımız da… hepsine onlar el koymuştu. birleşmiş milletlere başvurduk. avrupa'dan ve amerika'dan adaleti, hakkı, hukuku, yıllardır savundukları demokrasiyi, hürriyet hakkını, kendi koydukları ve var olduğunu savundukları ilkelere sahip çıkmalarını talep ettik. yardım dilenmedik, para ve silah da… sadece ama sadece silahsız ve korunmasız halkı koruyacakları bazı tedbirler talep ettik. çünkü birleşmiş milletler bunun için kurulmuştu. barışı, demokrasiyi korumak, soykırımlara engel olmak… toplandılar, bir karar açıkladılar. "savaşın üstüne savaş eklemek istemiyoruz." dediler. silah satışına ambargo koydular. bu ne demekti? bütün sırplar silahlıydı, ama artık ambargo sebebiyle, direnmeye başlayan boşnaklara silah satışı yasaklanmıştı. avrupa ve amerika, müslümanları, türkleri yani sizin deyişinizle biz boşnakları elimiz kolumuz bağlı halde düşmanımızın önüne sürdü. 1200 gün boyunca gece ve gündüz cehennemi yaşadık. 1200 gün boyunca avrupa'dan, amerika'dan sesimizi duymalarını bekledik. her gün bizi kandırdılar, her gün bizi aldattılar. çare bulmak ümidiyle gittiğimiz her toplantının aslında düşmanımıza daha fazla zemin hazırlama çalışması olduğunu fark edince avrupa'nın ne demek olduğunu anlamıştım. onlar için biz yoktuk. avrupa'nın ortasında bir halk, sadece müslüman olduğu için, hakkını hukukunu demokrasiyle aradığı için katillerin önüne elleri bağlı halde terk edildi. ben halkımı bir savaşın yaklaştığına dair ikaz ettim, ama itiraf etmeliyim ki bir savaşın içinde olduğumuzu söylerken bile 20. yüzyılda bir millete soykırım uygulanacağını, hele bunun avrupa'nın gözünün önünde ve hemen yanında, onların göz yummasıyla yaşanacağını hiç ama hiç düşünmemiştim. soykırım elbette soykırımdır. mesela neredeyse aynı tarihlerde afrika'da yaşanan ve bir milyon kişinin ölümüyle sonuçlanan ruanda soykırımı için fransa devlet başkanı françois mitterand'ın "oralarda yaşanan şeyin ciddiye alınmasını gerekli görmüyorum." dediğini duymuştum. orası afrika'ydı. yıllarca fransızlar ve i̇ngilizlerin sömürdükleri topraklar. ben de fransızların, i̇ngilizlerin oralara bu kadar umursamaz baktıklarını biliyordum. biz avrupa'da olduğumuz için en azından bir sorumluluk hissedeceklerini düşünmüştüm. yanılmışım.) peki, neler oldu bosna'da? bosna dört taraftan sırp askerleri tarafından kuşatıldı. boşnaklar tarihte eşine az rastlanır bir direniş sergilediler. kendi tüfeğimizi yapmaya çalıştık, kendi silahlarımızı üretmeye uğraştık. şofbenden bombalar, soba borularından roketatarlar yaptık. ama hiç tankımız olmadı mesela. savaşı yaşamayan birine onu anlatmak çok zordur. anlayamazsınız. dört tarafı dağlarla çevrili bir şehre, her taraftan ateş edildiğini düşünün. hareket eden her şeyi vurma emri veren bir zihniyet düşünün. çocuk, kadın, bebek, yaşlı ayırmayan bir yöntem düşünün. ağır silahlardan 700 bin merminin yağdığı bir şehrin ne hale gelebileceğini hayal etmeye çalışın. milyonlarca boş kovan… elimizdeki insani malzeme tükendi… şehirde gıda bitti, temiz su şebekeleri yok edildi. elektriğimiz ve gazımız yoktu. odun ve kömürümüz de… şehre giriş ve çıkış da yapılamıyordu. bir kuşatmaydı bu. çocuklarımız, bebeklerimiz, yaşlıları açlıktan, bakımsızlıktan öldüler. birleşmiş milletler, yardım gönderiyoruz diye bize otuz yıl öncesine ait konserveleri, pirinç paketlerini gönderdiler. bu konserveleri sokağa koyduğumuzda, kapağını henüz açmadan köpekler bile onların kokusunu alıp hemen kaçıyorlardı. savaşı yöneten bir lider olarak aldığım en acı haberler, kadınlarımıza ve kızlarımıza yönelik tecavüzlerdi. maalesef bosna'nın her tarafından, mostar'dan, srebrenitsa'dan bu tür haberler alıyorduk. bu, sırp askerlere verilmiş kati bir emirdi. sırp entelektüellerinin teorisini yazdığı etnik temizliğin bir parçası olarak sırp yöneticiler tarafından kurgulanmış iğrenç bir plandı. bir gün brçko'da üç bin kardeşimizin boğazlanıp nehre atıldığını öğrendik, başka bir gün toplu soykırım kosaraz'da devam etti, peşinden prijedor'da… ve sonra bütün bosna'da… biz sırplara düşman değildik. onların yöneticilerinin bize ve ortak yaşama idealine karşı çıkmalarına direniyorduk. yani sırp devletinin takip ettiği işgal politikasına… ama düşmanımız yani sırplar, doğrudan bizim milletimize düşmandı. savaşta bile olsak, inançlı bir müslüman olarak kitap ne emrediyorsa ona göre davranmak zorundaydık, öyle de davrandık. bunu insanlık ve i̇slamlık onuruyla ve gururuyla söyleyebilirim. sırplar, şehitlerimizi gömdüğümüz mezarlarımıza bile tahammül edemediler, hepsini tarumar ettiler. sadece mezarlarımızı değil, tarihi eserlerimizi de… yüzyılların kıymeti mostar'daki köprümüz, saraybosna'daki nahit kütüphanemiz ki bu kütüphane avrupa mimari tarzına göre inşa edilmişti. yıktılar, yaktılar. yıkılan 1300 camimizi saymaya gerek var mı bilmiyorum. 200 bin insanımızın öldüğünü, binlerce kadınımıza ve çocuğumuza tecavüz edildiğini, insanlarımızın açlıktan kırıldığını ve yüz binlerce vatandaşımızın yurtlarından kaçmak zorunda kaldığını gördükleri halde fransa, i̇ngiltere, rusya gibi büyük devletler ne yaptı dersiniz? onlardan sadece saraybosna'ya uygulanan ambargoyu kaldırmalarını istediğimiz zaman, güvenlik konseyi toplandı ve talebimiz işte bu modern ve demokrat devletler (!) tarafından reddedildi. ben hem onların, hem sırpların bana karşı işlediği suçları affedebilirim, askerlerime karşı işledikleri suçları da… ama söyleyin, hangi sabır, hangi vicdan, hangi inanç onların kadınlarımıza ve kızlarımıza yaptıklarını affettirebilir? asla affetmeyeceğim. bütün bu anlattıklarımdan sonra batı'nın ve avrupa'nın bosna'da yaşanan soykırıma müdahale etmediğini söylemiyorum. yanlış anlaşılmasın. onlar, bu soykırıma doğrudan ve çok etkili bir şekilde müdahale ettiler: sırplara yapabilecekleri her türlü yardımı perde arkasında yaptılar, boşnakları elleri kolları bağlı bıraktılar ve sonunda zeminini hazırladıkları müslüman kıyımını oturdukları yerden seyrettiler. saraybosna'yı, mostar'ı gezerken göreceksiniz ki bizim şehirlerimizde park yoktur. bütün parklarımız şehitlerimizin istirahatgahı olmuştur. boşnakların en mahir olduğu işlerden biri de mezar taşıdır. bu sözün ne anlama geldiğini şehirlerimizin dört bir köşesinde karşınıza çıkacak şehitliklerimizde göreceksiniz. dünya bosna'yı o mucizeyi ve onurlu direnişiyle hatırlasın istesem de bizim yüreğimizde sakladığımız ama yine de yüzümüze yansıyan şey "acı"dır. lütfen bu söz sebebiyle bize acımanız gerektiğini düşünmeyin, hatta sakın bize acımayın. çünkü bahsettiğim bu acı ancak bir boşnak'ın anlayabileceği ve hakkıyla yaşayabileceği bir histir. biz acınacak bir millet değiliz aksine bastığımız her adımda gururla yürüyoruz. size bosna hakkında anlatmak istediğim son şey çoğunuzun üstünkörü bildiği, bazı detaylarına vakıf olmadığı srebrenitsa olayı hakkında… bir insanın hayatında karşılaşabileceği en aşağılayıcı, en zalim, en adi günlerin yaşandığı katliam… i̇nanın, o gün srebrenitsa'da bulunan binlerce boşnak kardeşimize allah'ın kitapta bize anlattığı cehennemi tarif etseniz, onlar o cehenneme sığınmak için ne yapmaları gerekiyorsa mutlaka yaparlardı. ama buna bile fırsatları olmadı.

srebrenitsa, sırbistan sınırına yakın olan bir şehrimizdi. birleşmiş milletler savaş devam ederken burayı güvenli bölge ilan etti ve hollandalı bir askeri birliği beş kilometre yakınına, potocari'deki kampa yerleştirdi. şimdi dinleyeceklerinizi lütfen yüzlerce yıl önce yaşanıp bitmiş bir hadise olarak dinlemeyin. henüz yirmi yıl önce yaşanmış ve etkileri hala devam eden çok taze bir dramdır bu. güvenli bölge ilan edilen bir yerde " avrupa'nın i̇lkeleri" gereği insanlar silahsızlandırılır. boşnak kardeşlerimiz de avrupa'ya güvenerek ve artık nato, bm gibi kurumların koruması altına girdiklerini düşünerek silahlarını teslim ettiler. fakat 1995'in temmuz'unda sırplar, ratko mladiç komutasında srebrenitsa'yı abluka altına aldılar. dağlardan sivil insanlara tanklarla, toplarla saldırmaya başladılar. çevre kasaba ve köylerdeki vatandaşlarımız, büyük bir korkuyla güvenli yer bildikleri srebrenitsa'ya sığındı. şehrin nüfusu bir anda katbekat arttı. artık bırakın evleri, sokaklarda bile yatacak yer, yiyecek gıda kalmamıştı. mladiç, bir insanın asla yapamayacağı bir planla silahsız ve korunmasız bu insanların üzerine ateş kustu. binlerce boşnak, canını kurtarmak üzere potocari'deki bm kampına sığındı. şehir boşaltılmış, 20 bine yakın masum sivil halk, kampın etrafına kaçmıştı. gücü yetenler ise ormanlara dalıp tuzla tarafına doğru koşmaya ve kurtulmaya çalıştı. mladiç, askerleriyle birlikte srebrenitsa'ya girdiğinde yakılmış evler, yıkılmış camiler ve okullarla karşılaştı. sokaklarda tek bir insan bile yoktu. büyük bir keyifle gezindiği caddelerde "nihayet türklerden intikamımızı alıyoruz, artık onları avrupa'dan tamamen kovmanın zamanı geldi." diye konuşuyor, askerlerini tebrik ediyordu. bugün almanya'ya gitseniz, sokaklarda karşılaştığınız herhangi bir alman vatandaşının yüzüne baksanız, yahudi soykırımı sırasında yaşanan insanlık dışı olayları bu insanların yaptığına inanır mısınız? ben inanamıyorum. tıpkı sokakta karşılaştığım bir sırp'ın o gün srebrenitsa'da yaşananları yapacağına inanamadığım gibi. fakat yaptılar. maalesef yaptılar. mladiç, askerleriyle potoraci'deki kampa geldi. kampa sığınan bütün sivillerin kendisine teslim edilmesini istedi. o gün, orada bulunmalarının tek sebebi, silahsız ve korunmasız halde kendilerine yalvaran halkı korumak olan birliğin komutanı, hiçbir direnç göstermeden bu isteği kabul etti. şimdi gözlerinizi kapatın ve erkek, kadın, çocuk, yaşlı 20 bin kişinin aynı anda "bizi teslim etmeyin, öldürecekler." diye yalvardığını düşünün. nasıl hüzünlü ve uğultulu bir ses, değil mi? mahşer yeri denilen bu olsa gerek. bu sesi umursamamak için ne kadar zalim olmanız gerekir, bir fikriniz var mı? sizin yoksa da tarihin bir fikri: bm bosna barış gücü komutanı, fransız general bernard janvier veya hollanda askeri birliği komutanı general thom karremans olmanız yeterli! bombardımanın altındaki güvenli bölge'yi korumak için bir tek adım bile atmayan bu beyler, 20 bin masum sivili o gün ratko mladiç'e teslim ettiler. nato'ya bağlı uçakların, karargâhtan havalandığını ama i̇talya üzerindeyken yeni bir emirle geri döndüğünün artık hepimiz biliyoruz. peki, o gün orada neler oldu? size söylemiştim, bize yapılan her şeyi affedebiliriz ama kadınlarımıza ve çocuklarımıza yapılanları asla affetmeyeceğiz. dokuz yaşında henüz ergenliğe girmemiş bir erkek çocuğu düşünün. yanında annesi var. sırp askerler, çocuğun kafasına silah dayıyorlar ve o anda çırılçıplak soydukları kadına yani annesine tecavüz etmesini istiyorlar. sonunda askerlerin istediğini yapmayınca kafasına yediği tek kurşunla ölüyor. bu sırada hollandalı barış gücü askerleri kulaklarına takılı kulaklıkla müzik dinliyorlar. bir kadın, kucağında beş yaşında kız çocuğu. i̇ki asker, kızı annesinin kucağından indirmeden kadının ellerini ve bacaklarını iki yana açıp üçüncü bir askerin tecavüzüne yardım ediyor. bu sırada birleşmiş milletler komutanı, askerlerin önderi mladiç'le aynı masada bira içiyor.

bir bebek. kampın etrafındaki binlerce insan gibi ağlıyor. sesi, askerleri rahatsız etmiş. annesine "kes şunun sesini!" diye bağırıyorlar. kadın bebeğini sarıp sarmalıyor, susturmaya çalışıyor ama başaramıyor. asker "sen susturamazsan ben sustururum." deyip elindeki çakıyla bebeğin dilini kesip yere atıyor. türk'ün evladı… unutma. ben aliya, boşnakların içinde herhangi biriyim. o gün bütün avrupa bizi yapayalnız bıraktı. üç gün içinde sekiz bin vatandaşımız katlettiler ve toplu mezarlara gömdüler. binlerce kadınımıza tecavüz ettiler. binlerce çocuğumuzu yetim bıraktılar. henüz mezarlarını bulamadığımız kaç kardeşimiz daha var, bilmiyoruz. önce, hepsini sıraya dizip tek tek öldürmeye başlamışlar. elinize kazma kürek verildiğini, bir çukur kazdırıldığını, sonra kafanıza bir kurşun sıkıldığını düşünün. biraz zaman geçince işin çok uzun süreceğini anlıyorlar. bu kez yirmili, otuzlu, kırklı gruplar halinde daha büyük çukurlar kazdırıyorlar. vatandaşlarımızı bu kuyuların içine atıp üstlerine kurşun yağdırıyorlar. bu kez de çok fazla mermi harcandığını anlayıp başka bir yola başvuruyorlar. çukurlara doldurulan kardeşlerimizin üstüne bomba atıp onları paramparça ediyorlar. onların mezarını biz bulamadık. kelebekler buldu. mavi kelebekler. sadece toplu mezarların olduğu yerde biten bir çeşit bitkiyle beslendikleri için bazı bölgelere kümelendiklerini anladık. nerede mavi kelebek gördüysek orayı kazdık. binlerce şehidimizi çıkarıp potocari'deki şehitliğe defnettik. biz "bosna'da kendi devletimiz olsun." demedik, onlar dediler. biz "bosna'da sadece bizim dinimiz olsun." demedik, onlar dediler. biz "bosna'da sadece bizim kimliğimiz olsun" demedik, onlar dediler. bizim bosna'da savunduğumuz şey, batı'nın tüm dünyaya göğsünü gererek anlattığı helsinki nihai senedi'ydi, paris şartı'ydı, demokrasi ve hürriyet ilkeleriydi. i̇ki yüz bin canımızı kaybettiğimizde, binlerce kadınımız karınlarında kocalarını öldüren askerlerin bebekleriyle terk edildiğinde, yirmi dokuz günlük bebeklerimiz öldürülüp toprağa düştüğünde avrupa'nın anlattığı şeylerin koca bir yalan olduğunu anladık. amerikan başkanı george bush'a toplama kamplarını, tecavüzleri, ambargoyu delilleriyle gösterdiğimde verdiği tepki dünyanın nasıl yönetildiğini öğretti bana. petrol için irak'a bir gecede savaş açan ama buna demokrasi kılıfı uyduran, yıllarca afganistan'da, pakistan'da, afrika'da, filistin'de, hindistan'da askeri operasyon yapan amerika başkanı, anlattıklarımı dinledikten sonra tek bir cümle söyledi bana: "bosna bizim meselemiz olamaz, o, avrupa'nın bir iç meselesi.

unutma, türk'ün evladı! sömürgeciler, bütün ilkeleri kendi menfaatleri için koyuyorlar ve kendi çıkarlarını korumak için denklem kuruyorlar. onların demokrasi dedikleri, hürriyet dedikleri, aidiyet dedikleri, barış ve hoşgörü dedikleri ilkeler, saraybosna'da, srebrenitsa'da, mostar'da toprağın altına gömüldü. hem de çok acı hatıralarla… biz, kendi çocuklarımız en azından tebessüm edebilsinler diye yaşadıklarımızı yeni nesillere anlatmıyoruz, anlatmayacağız. ama sen bizim yaşadıklarımızı sakın unutma! onlar askerleriyle, basın ve medyasıyla, kurumlarıyla çok güçlüler. onların güçlerinden değil, ikiyüzlü olmalarından kork. biz, senin kardeşin olduğumuz için öldürüldük, boğazlandık, tecavüze uğradık. senin hafızana sahip olduğumuz için toplu mezarlara gömüldük, yok edildik. türk'ün evladı, bizim korumaya çalıştığımız sancak, yemen'de, çanakkale'de, filistin'de, kırım'da, açe'de, türkistan'da korunmak istenen sancaktı. o, ne bir dinin, ne bir ırkın, ne bir dilin, ne bir mezhebin sancağıydı. i̇nsanlığın, tek başına insan olmanın temsiliydi. sömürgecilerin karşısında sakın yere düşme. biz, çanakkale'den sonra direnişi devam ettiren nesiliz. sen, direnişin değil, dirilişin nesli olacaksın. korumak için değil, düzen kurmak için çalışacaksın. sen varsan biz olacağız. sen ayaktaysan biz yaşayacağız. ama unutma! sömürgeciler, seni tamamen asya'ya sürmek için planlarını adım adım işletecekler. bir gün sıra sana da gelecek. seni yok etmek için bin yıldır hazırlananlar, bir gün bile durmadan çalışıyorlar.  sen türk'sün. bir ırk, bir din, bir mezhep değilsin, olamazsın. batı, haçlı seferlerini düzenlerken araplara arap demiyordu, türk diyordu. çanakkale'de kürtleri boğazlarken onlara kürt demiyordu, türk diyordu. ne zaman ki onların çıkarı için yeni devletlere ihtiyaç duydu, arap'a arap demeye başladı. seni ondan, onu senden ayırdı. bugün de kürt'ü senden, seni kürt'ten ayırmak için gece ve gündüz çalışıyor. türk'ün evladı, biz boşnak'ız ama türk'üz de. sen de kalbimde taşıdığım acıyı taşıdığın kadar boşnak'sın. utanacak tarihimiz, saklayacak hafızamız yok. sırp'a karşı sorumlu olduğumuz için değil, yasayla zorunlu kılındığı için değil, kimimiz dinimiz, kimimiz milletimiz, kimimiz kitabımız, kimimiz ahlakımız sebebiyle vicdan sahibi olduk. birileri öyle istediği için değil, vicdan bunu tarif ettiği için hiçbir milletin diline, dinine, mezhebine karışmadık. mezarlarını çiğnemedik, ibadethanelerini yıkmadık, kadınlarına tecavüz etmedik, bebeklerini boğazlamadık. sen var olmak zorundasın. bu yüzden bir ve beraber olmak zorundasın. sömürgecilerin tezgâhıyla saflara ayrışmamalısın. türk'ün evladı, bizi, onların bize yaptıklarını ve sorumluluğunu sakın unutma." ben aliya

eserleri 
 i̇slam manifestosu
 i̇slam deklarasyonu ve i̇slamî yeniden doğuşun sorunları
 doğu ve batı arasında i̇slam - kitapta yazarın i̇slam, materyalizm ve hristiyanlığı felsefî olarak karşılaştırması yer alır
 tarihe tanıklığım - anı kitabı
 özgürlüğe kaçışım: zindandan notlar
 konuşmalar
 köle olmayacağız

kaynakça

dış bağlantılar 
 alija biyografisi türkiye-bosna dayanışma grubu
 alija i̇zetbegović
 alija i̇zetbegović'in vefatı
avrupa'nin göbeginde müslüman bir bilge aliya i̇zzetbegovic, küresel si̇yaset

notlar 
a.  i̇slam manifestosu eserinin i̇ngilizce tam metni için: i̇slam manifestosu
b. 

1925 doğumlular
bosanski šamac doğumlular
yugoslavya doğumlular
2003 yılında ölenler
bosna savaşı'nda kişiler
bosnalı siyasetçiler
boşnak yazarlar
bosnalı yazarlar
türkiye cumhuriyeti devlet nişanı sahipleri