Niyâzî-i Mısrî

niyâzî-i mısrî, (d. 9 mart 1618, malatya - ö. 16 mart 1694, limni), halvetiye tarikatının mısriyye kolunun kurucusu olan mutasavvıf ve şair.

hayatı 
niyâzî-i mısrî'nin asıl adı mehmed olup, 9 mart 1618'de malatya'nın şimdiki adı soğanlı olan aspozi kasabasında dünyaya gelmiştir. babası, yöresinin önde gelenlerinden nakşibendiyye tarikatı mensubu soğancızâde ali çelebi'dir. niyâzî ve mısrî ise mahlaslarıdır. mısrî mahlası tahsilini mısır'da yaptığından dolayıdır. çeşitli medreselerde eğitim görmüş ve farklı yerlerde tasavvuf bilgisini geliştirmiştir. 1655 yılında halveti şeyhi sinan-ı ümmî'den hilâfet alarak irşada mezun kılınmış, memleketin pek çok yerinde vaazlar vererek halkı irşad etmeye çalışmıştır. şöhreti her yana yayılan niyazî mısrî, ordunun maneviyâtını yükseltmek için sultan iv. mehmet tarafından lehistan seferine götürülür. hakkında ileri sürülen iftiralardan sonra limni adasına sürülür ve burada on beş yıl çileli bir hayat yaşar. ölümünden bir yıl kadar önce affedilir ve bursa’ya döner. fakat bursa kadısı'nın şikayeti üzerine tekrar limni’ye gönderilir ve burada vefat eder. sürgün görevinde ona sonradan şeyhlik makamına yükselecek olan azbi mustafa efendi eşlik eder. osmanlı sultanı tarafından sürgüne gönderildiği limni adasında 1694 senesinde bir çarşamba günü kuşluk vakti öldü ve aynı adaki türbesine defnedildi. türkçe ve arapça manzum ve mensur on ciltten fazla eseri bulunmaktadır. aruz ölçüsü ile yazdığı şiirlerinde genellikle nesimî ve fuzulî’nin, heceyle yazdığı şiirlerinde ise yunus emre’nin etkisinde kaldığı görülür. divanı’nın yanı sıra risaletü’t-tevhid, şerh-i esma-i hüsnâ, sûre-i yusuf tefsiri, şerh-i nutk-ı yunus emre, risale-i eşrât-ı saat, tahirnâme, fatihâ tefsiri, sûre-i nûr tefsiri eserlerinden bazılarıdır.

arûzla yazdığı şiirlerinde nesimî’nin etkisinde kalan niyazî, devrinin vahdet-i vücud görüşüne mensup kişilerinden de biridir.

eserleri
1. türkçe
 divân
 tuhfetü'l-uşşâk
 süleymaniye küt. reşid ef. 1218 numaradaki mecmua.
 mecmua-i kelimât-ı kudsiyye
 risâle fi’t-tasavvuf
 risâle-i devriyye
 ta‘bîrâtü’l-vâkıât

3. risaleleri
 risâle‐i devriyye
 risâle‐i es’ile ve ecvibe‐i mutasavvufâne
 risâle‐i eşrâtü’s‐sâat
 tabirnâme
 risâle‐i haseneyn
 risâle‐i hızriyye
 risâle‐i arşiyye
 vahdetnâme
 risâle‐i i̇ade
 risâle‐i nokta
 akîdetü’l‐mısrî
 risale fî devrân‐ı sofiye
 etvâr‐ı seb’a

4. şerhleri
 şerh‐i esmâ‐i hüsnâ
 şerh‐i nutk‐ı yûnus emre

5. mektupları

6. ait olduğu söylenen diğer eser ve risaleler
 lübbü’l‐lüb ve sırru’s‐sır
 cenâb‐ı hakk’ın her şeyi muhit olduğu hakkında risale
 elğâz‐ı sofiye
 risale fî işareti’l‐vâkıât fi’l‐fatihati’ş‐şerîfe‐
 rısâle‐i usûl‐i târikat
 usûl‐i târikat ve rumûz‐i hakikat
 eşrefoğlu rûmî’ye ait beyitlerin şerhi
 bir beyitin şerhi
 tefsir‐i duâ hakkında risale
 ahvâl‐ı tarîkat‐ı hak
 tuhfetü’i‐uşşak ve tuhfetü’l‐müştâk
 el‐levâyih iî suâl‐i şeyh mısri
 güneşin mağribden nasıl doğduğu hakkında risale
 risâle‐i  îman‐ı taklidi ve tahkiki
 ta’bîr‐i sadâ‐yı nâkûs
 risâle‐i fî tasviri’l‐ecsâm ve’l‐erhâm
 risâle‐i târîhiyye
 cüz‐i la yetecezzâ

7. yazdığı tefsirler
 tefsîr‐i sûre‐i yûsuf
 tefsîr‐i innâ eradna’l‐emânete
 tefsîr‐i lem yekünıllezîne keferû‐
 allâhu nûru’s‐semâvâti ve’l‐ard—
 tefsîr‐i âyet‐i “i̇z kale rabbüke‐‐‐
 tefsîr‐i âyet‐i innallahe

arapça eserleri 
 mevâidü’l‐irfân
 devre‐i arşiyye
 tesbî‐i kasîde‐i bür’e (bürde)
 tefsîr‐i fâtihatü’l‐kitâb
 mecâlis

ayrıca bakınız 
 kızıl dedem muhammed nebioğlu (ah minel aşk)

kaynakça

literatür 
 bukağı, emine işınsu, 2004
 niyazi-i mısri divanı şerhi, muhammed nur'ül arabi, çev. mustafa tatcı ve i̇brahim özay, 2018
 niyâzî-i mısrî hayatı, edebi kişiliği, eserleri ve dîvânı (tenkitli metin), kenan erdoğan, 1998

dipnotlar 

mutasavvıflar
malatya doğumlular
1617 doğumlular
1694 yılında ölenler
osmanlı mutasavvıfları
mutasavvıf şairler
tasavvuf şairleri
vahdet-i vücud
17. yüzyılda osmanlılar
ekberi sufiler/filozoflar
i̇slam filozofları
halvetilik