Litvanya tarihi

litvanya tarihi bugünkü litvanya topraklarının tarih öncesi dönemlerden günümüze kadar uzanan tarihini kapsar.

orta çağ 
i̇nsanların litvanya topraklarına ilk olarak yerleşmesinin son buzul çağı'nın sona erdiği mö 10000 yılı civarında olduğu sanılmaktadır. mö 2500 civarında bölgeye hint-avrupa kavimleri yerleşti ve mö 2000 civarında baltık halklarının etnik bilinci oluşmaya başladı. günümüzdeki litvanlar ve letonlar bu baltık halklarından gelmektedirler. i̇lk çağ ve orta çağ'da mevcut olan çeşitli baltık halkları tarih boyunca eriyerek yok olmuşlar, sadece bu iki halk günümüze kadar ulaşmışlardır.

11. yüzyılda litvanya kiev knezliği'nin bir parçasıydı. ancak 12. yüzyıla doğru litvanlık bilinci oluşmaya başladı ve 13. yüzyıl başlarında litvanya grandüklüğü oluştu.

litvanya grandüklüğü 
litvanlar avrupa'da hristiyanlığı en geç kabul eden uluslardan biridir. 6 temmuz 1253 tarihinde taç giyen litvanya grandükü mindaugas hristiyanlığı kabul etmiş ancak suikast sonucu öldürülmesinden sonra ülke tekrar pagan dinine geri dönmüştür. litvanya 13. yüzyılda defalarca altın orda devleti tarafından istila edildi. ancak 1377 yılında litvanya grandükü jogaila'nın hristiyanlığı kabul ederek lehistan kraliçesi jadwiga ile evlenmesi sonucu litvanya hristiyanlaşmaya başladı. 
litvanya grandükü ile lehistan kraliçesinin evliliği iki ülkenin kader birliği oluşturmasına yol açtı. bu çiftin torunları jagiellon hanedanı olarak bilinmektedir ve hem lehistan hem de litvanya'yı 1377-1572 yılları arasında tek elden yönetmişlerdir. ancak her iki ülke de aynı kral tarafından yönetilmekle birlikte 1569 yılına kadar ayrı ülkeler olarak kaldılar.

lehistan-litvanya birliği 

lehistan-litvanya birliği, avrupa tarihinde çeşitli adlar altında tanınmıştır. bu adlardan bazıları birinci lehistan cumhuriyeti, i̇ki ulus cumhuriyeti, i̇ki ulus birliği veya i̇ki halk birliği şeklindedir (lehçe: rzeczpospolita obojga narodów). lehistan ve litvanya devletlerinin birleşmesi sonucu ortaya çıkan bu devlet 17. yüzyıl avrupa'sının en büyük ülkelerinden biriydi.

lehistan-litvanya birliği 1 temmuz 1569 tarihinde imzalanan lublin antlaşması ile kuruldu. bu antlaşmayla lehistan krallığı, litvanya grandüklüğü ve kraliyet prusyası tek bir devlet olarak birleştiler ve avrupa'nın en güçlü ülkelerinden biri haline geldiler.  aslında bu ülkeler 1569 yılından önce de işbirliği halindeydiler. lehistan ve litvanya 1386 yılında litvan jagiellon hanedanının lehistan'ı yönetmeye başlamasından sonra aynı krallar tarafından yönetilmekteydiler.  ancak lublin birliğine gelinceye kadar kral hariç iki ülkenin bütün yönetim organları ayrı tutulmaktaydı.  i̇ki ülkenin ayrı meclis (sejm) ve senatosu vardı. kraków ve vilnius'ta ayrı başkentler bulunmaktaydı. birleşmeden sonra krakow'da tek bir meclis ve senato kaldı. başkent 1596 yılında da varşova'ya taşındı.

rusya dönemi (1795-1914) 
çariçe ii. katerina'nın zamanında polonya-litvanya birliği parçalanarak başta rusya olmak üzere avusturya ve prusya arasında bölüşüldü. bu bölüşmeden sonra litvanya topraklarının çoğu başkent vilnius dahil rusya'da kaldı. 1812 yılında napolyon bonapart'ın komutasındaki fransız ordusu litvanlar tarafından kurtarıcı gözüyle karşılandı. ama fransız ordusu geri çekilince rusya çarı i. nikolay litvanya'da katı bir ruslaştırma siyaseti başlattı. 1831 ve 1863 polonyalılar ve litvanlar ayaklandılar ama başarılı olamadılar. 1864'te rusya litvan dilini ve latin alfabesini  yasakladı. litvanya'daki rus egemenliği i. dünya savaşı'na kadar devam etti.

yakın tarih 

1915 yılında litvanya alman i̇mparatorluğu tarafından işgal edildi. savaştan sonra da  16 şubat 1918 tarihinde litvanya bağımsızlığını ilan etti. ii. dünya savaşı'ndan önce nazi almanyası ile sovyetler birliği arasında yapılan alman-sovyet saldırmazlık paktı (molotov ribbentrop paktı) sonucu litvanya sscb'nin kontrolü altına girdi. sovyet ordusu litvanlar tarafından kurtarıcı gözüyle karşılandı. ancak 1941 yılında litvanya'nın büyük bir bölümü alman ordusu tarafından işgal edildi ve ülkenin yahudi halkı holokost'a (yahudi soykırımı) tabi tutuldu. savaşın başlarından litvanya'daki yahudilerin sayısı 250.000'e yakındı. alman işgali altında bu nüfusun % 90'ı ortadan kaldırıldı.

1945 yılında sovyet ordusu litvanya'ya girdi ve böylece alman işgali sona erdi.  litvanya sovyet sosyalist cumhuriyeti ilan edildi. 1941-1952 yılları arasında litvanya stalinizm'in en katı örneklerinden birine sahne oldu. 30.000'e yakın litvan aile sibirya'ya sürgüne gönderildi.

1980'lerin sonunda sovyetler birliği çözülmeye başladı. baltık devletlerinde sovyet baskısına karşı eylemler yapıldı. 23 ağustos 1989 tarihinde litvanya, letonya ve estonya'daki halk el ele tutuşarak tallinn'den riga'ya oradan da vilnius'a kadar uzanan 600 kilometrelik bir insan zinciri oluşturarak dünyaya seslerini duyurmayı başardılar. şarkı devrimi adıyla anılan bu devrimi takiben 11 mart 1990 tarihinde litvanya sscb'den bağımsızlığını ilan eden ilk sovyet cumhuriyeti oldu.  2004 yılında da litvanya avrupa birliği'ne ve nato'ya üye kabul edildi.

kaynakça 

 zigmantas kiaupa, et al. the history of lithuania before 1795, vilnius, litvanya tarih enstitüsü, 2000).
 litvanya tarihi hakkındaki sayfalar ve forumlar 
 zenonas langaitis sanal eski radyo müzesi - litvanya'dan eski radyolar