Ötüken

ötüken (eski türkçe: 𐰇𐱅𐰰𐰤 , ötüken), türk, moğol ve orta asya tarihlerinde kutsal başkenttir. ötügen olarak da söylenir. çince kaynaklarda u-te-kien şeklinde geçtiği ve çin kaynaklarında dağ ismi olarak geçen tu-kin, yü-tü-kiün ile ilişkili olabileceği belirtilmektedir. ötügen (ötüken) türklerin yeryüzünde ilk var olduğu ve oradan dünya’ya dağıldığı yerin adı olarak da kabul edilmektedir. orhun nehri kaynaklarını bu bölgeden alır ve göktürk devleti’nin de başkenti yine bu yörede kurulmuştur. i̇nanca göre bütün büyük devletlerin başkenti burada kurulmalı idi. gerçekten de pek çok türk ve moğol devleti biraz genişledikten sonra başkentlerini bu bölgeye taşımışlardır. ötüken dağının nama (namı veya namu) adında bir koruyucu ruhu vardı.

ötüken eski türklerin (göktürk vb.) geleneksel inancı tengricilikte toprak ana'ya verilen isimlerden biridir. moğollarda etugen, itügen ya da odigan gibi şekillerine de rastlanır. ötüken-kültü, tengri-kültü ile birlikte özellikle göktürk kağanlığı sırasında büyük önem kazanmıştır.

köktürkler, uygurlar ve kırgızların merkezleri, uzun süre, kutsal kabul edilen, ötüken ormanı olmuştur. ötüken ormanı'nın merkez olmasını ve buraya adeta kutsallığın verilmesi, orhun yazıtlarında da göze çarpmaktadır. ötüken ormanı, adeta; dışarıdaki kötülüklere karşı, sığınılacak güvenli bir ev olarak tasvir edilir.

eski inanca göre, toprak ana'nın keyfi ağaçların durumundan belli olur. eğer ağaçlar sağlıklı ve güçlü yetişiyor ve bol meyve veriyorlarsa, toprak ana'nın insanlardan memnun olduğuna inanılır. toprak ana'ya edilen bir dua, güçlü ve büyük bir ağaca doğru yöneltilir.

natıkay
natıkay veya natıgay - türk ve moğol mitolojisinde toprak tanrısı. ötüken'in eşi olarak görülür. çocukları, hayvanları ve bitkileri korur. marko polo’nun seyahatnamesinde adı geçer. moğollar tarafından saygı gösterilen bir tanrı olduğundan bahsedilir. onun için keçeden ve kumaştan bir saygı alanı yapılırdı. erkekler sağ, kadınlar sol ve çocuklar önüne dizilirdi.

eski kayıtlar

bilge kağan yazıtı 
bilge kağan, orhun yazıtları'nda ötüken dağı'nın 'türk memleketinin yüreği' olarak önemini dile getirmiştir.hatta yazıtlarda, çinlilerin oyunlarına karşı koyup direnebilmek için "ötüken ormanı'nından ayrılmayın." öğüdü verilmiştir. ötüken şu an rusya ve moğolistan arasında bir yerde, yani orhun nehri'nin kaynaklarına yakındır.

divânu lügati't-türk 
kaşgarlı mahmud, divânu lügati't-türk'te; "اتوكان ötüken" "tataristan çöllerinde bir yer adı. uygur iline yakındır." şeklinde tanımlanmıştır. ayrıca kaşgarlı, çizdiği haritada, basmıl bozkırlarının altında, "feyafi-yi tatar" (فإيافي تتار) tatar bozkırlarını i̇li nehri'nin sol tarafında (batısında) göstermiştir.

çin kaynaklarında 
ötüken (eski türkçe:  , ötüken yış, çince: 於都斤山, 都尉揵山 , 烏德鞬山/乌德鞬山, 都斤山, 大斤山, 郁督軍山/郁督军山; "ötüken ormanı",  , ötüken yer; "ötüken yeri") adı verilen, ormanlarla kaplı bir dağ, eski türkler için çok kutsal sayılır.

etimoloji 
(öt/öd) ve (ed/et) kökünden türemiştir. ötümek (dua etmek), etmek (gücü yetmek) ve utağan (döl yatağı) anlamlarını içerir. etmek (yapmak) fiili ile de bağlantılıdır. ötög moğolcada ayı demektir ve ayının yuvası toprağın içinde olup aynı zamanda kutlu sayılan bir hayvandır.

benzer yer adları
günümüzde ötüken toponomisi ile ilgili tıva cumhuriyeti'nde ödügen tayga (orman) bulunmaktadır. eskiden türklerin yaşadığı yörelerden buryatya'nın başkenti ise ulan ude olup ude sözü aslında öde olup anlamı da vakit, zaman anlamındadır. köktürk yazıtları'nda ötüken ile birlikte orman ve orman halkı zikredilir. ormanlık bölgedeki türk halkını anlatmaktadır. selenge ve yenisey bölgesini ele geçiren moğollar daha sonra ormanlık bölgedeki türkleri tanımlamak için ormanlık bölge halkı anlamında uranhay tabirini kullanmaya başlamışlardır. ötüken ormanları sayan dağları ile baykal gölü arası yani günümüzde tıvalar, tofalar, duhalar, dolganlar, tuhalar , hoton türkleri ve soyotların yaşadığı yerlerdir.

kaynakça

ayrıca bakınız 
 etügen

dış bağlantılar 
 türk mitolojisi sözlüğü, pınar karaca 
 tatar türkçesinde өтүген/ötügen sözünün anlamı 
  tuva türkçesinde ötüken ormanı şarkısı
  kırgız türkçesinde ötüken'in tanımı
 kazak türkçesinde ötüken'in tanımı ve orhun-yenisey yazıtlarında geçtiği yerler 
 kırgız türkçesinde tarih boyunca türk merkez şehirleri 
  kazak türkçesinde ötüken ile ilgili bilgiler 
  batı moğolistan bayölke şehrindeki türklerin portali-kazak türkçesinde
 kazak türkçesi vikipedisinde ötüken etimolojisi 
 ötüken-kazak türkçesinde 
 ötüken ve dolayı-kazak türkçesinde
 rus tariçi gumilev'in tarih kitabı -kırgız türkçesinde 

türk mitolojisi
göktürk kağanlığı
moğolistan coğrafyası
moğol mitolojisi