Lale Oraloğlu

emine lale oraloğlu (15 ağustos 1924, i̇zmir - 15 ocak 2007, i̇stanbul), türk tiyatro ve sinema oyuncusu, film yönetmeni, profesyonel sporcu.

1950'li yıllardan itibaren türkiye'de tiyatro ve sinema oyuncusu olarak tanındı. 1960 yılında oraloğlu tiyatrosu'nu kurdu ve 43 yıl  yönetti. tiyatrosunun oyunlarını anadolu turnelerinde sergiledi.

sinemada oyunculuğun yanı sıra yedi senaryo yazdı, türkiye'deki ilk film yönetmeni kadınlardan birisi olarak beş film yönetti. alev film adlı yapım şirketini kurdu, üç filmin yapımcılığını üstlendi. oyunculuk ve senaryo alanlarında ödüller kazandı.

yaşamı 
28 eylül 1924 tarihinde i̇zmir'de doğdu. babası tatar doğumlu bilim adamı ve yazar lebib karan'dı (1887-1964). ailesi, o henüz bebekken i̇stanbul'a taşındı. 7 yaşında piyano çalmaya başladı. dame de sion, şişli terakki, sainte-pulchérie fransız lisesi, nişantaşı ortaokulu, beşiktaş atatürk anadolu lisesi ve alman lisesinde eğitim gördü ve alman lisesinden mezun oldu. lise yıllarında sporla ilgilendi. katıldığı yarışmalarda 400 metre yüzme şampiyonluğu ve türkiye gülle atma ikinciliği elde etti.

1942 yılından itibaren on yıl i̇stanbul belediye konservatuvarı'nın piyano ve şan bölümlerinde eğitim aldı. muhiddin sadak'ın korosunda yedi yıl çalıştı. bir yıl hukuk öğrenimi aldıktan sonra yükseköğrenimine i̇stanbul üniversitesi edebiyat fakültesinde devam etti. i̇ngiliz filolojisi bölümünden mezun oldu. öğrenimi sırasında fransız okullarında geçirdiği yıllarda fransızcayı, alman lisesinde almancayı, üniversite eğitimi sırasında i̇ngilizceyi ve şan eğitimi için gittiği i̇talya'da i̇talyancayı öğrendi.

üniversiteyi bitirdikten sonra iki sene bir bankada çalıştı, bir yandan da konservatuvarın şan bölümündeki eğitimine devam etti. operaya hazırlanmak için devam ettiği tiyatro kurslarında muhsin ertuğrul'un dikkatini çekti. 1951 yılında açılan küçük sahne’de yarış adlı piyeste rol alarak profesyonel oyunculuğa başladı. i̇lk evliliğini temmuz 1951'de gazeteci ali oraloğlu ile yaptı. çiftin bu evlilikten alev (d. 1954) adını verdikleri bir kızları oldu.

sporculuğu 
spora ilgisini liseden sonra da devam ettiren oraloğlu, galatasaray kız kürek takımı'na girerek dört yıl kürek kaptanlığı ve kürek idareciliğini üstlendi; 1951-1957 yılları arasında  gerçekleştirilen şampiyonalarda takımıyla birlikte çeşitli dereceler aldı.

gazeteciliği 
1951-1960 yılları arasında i̇stanbul ekspres, akşam ve yeni sabah gazetelerinde köşe yazarlığı yaptı. 1957'de cannes ve venedik film festivallerine gazeteci kimliğiyle katıldı. 1950'li yıllarda galatasaray spor dergisini yayımladı. yazı ile ilişkisi yazdığı şarkı sözleri ve 1976 yılında yayımlanan kızım adlı roman ile sürdü.

 sinema yaşamı 
oraloğlu, yavuz sultan selim ağlıyor filmindeki rolü ile 1951'de sinema oyunculuğuna başladı. i̇lk filminin ardından, yıldırım beyazıt ve timurlenk (1952), kanlı para (1953) gibi filmlerde rol alan sanatçı, türk film dostları derneğinin 1. türk festivali'nde en i̇yi kadın oyuncu ödülü'ne değer görülen üç oyuncudan biri oldu. aynı festivalde 1954'te leylaklar altında filmindeki rolü ile, 1955'te sevdiğim sendin filmindeki rolü ile en başarılı artist ödülü kazandı. 1953'te yıldız mecmuası okuyucuları arasında yapılan ankette "yılın en beğenilen karakter artisti" seçildi.

1951-1960 arasında 35 filmde başrol oynayan sanatçı, sinemada oyunculuk dışında senaryo yazarlığı ve yönetmenlik de yaptı. 1954 yılında, o sırada henüz dört aylık olan kızının adını verdiği bir film stüdyosu kurdu. senaryosunu da kendisinin yazdığı ve başrolü üstlendiği sevdiğim sendin adlı film, stüdyonun ilk filmidir.

edmund morris'in tahta çanaklar adlı oyununu halit refiğ ile birlikte kırık çanaklar adıyla sinemaya uyarladı ve 1961 yapımı bu filmde sebahat rolünü canlandırdı. oraloğlu bu rolü ile türk filmleri yarışması'nda en i̇yi kadın oyuncu ödülü'ne değer görüldü. film, 11. berlin film festivali'nde yarışma için seçildi.

lale oraloğlu'nun kızı alev oraloğlu da sinema sanatçısı olmuş; 1963 yapımı "kötü tohum" adlı gerilim filminde anne-kız birlikte rol almışlardır. lale oraloğlu kötü tohum'dan sonra sinemaya 8 yıl kadar ara verdi. yönetmenliğini ve başrolünü üstlendiği darağacına giden kız filmi ile sinemaya döndü, 1971-1972 yılları arasında dört film yönetti.

 oraloğlu tiyatrosu 
lale oraloğlu 1960-1961 sezonunda muhsin ertuğrul‘un önerisiyle arkadaşlarıyla birlikte  pangaltı'daki tan sineması’nın alt katında 6 tiyatrosu'nu kurdu. tiyatronun ilk oyunu, leslie stevens’ın “evlilik dolabı” adlı oyunu idi. oyunun ilk perdesini muhsin ertuğrul, ikinci perdesini lale oraloğlu yönetti. tiyatro, ertesi sene oraloğlu tiyatrosu adıyla devam etti. denizden gelen kadın, uyuyan prens adlı oyunları sahneledi. "hamlet", “ezilenler”, “anna frank’ın hatıra defteri”, “anneme koca arıyorum” sahnelediği oyunlardan bazılarıdır. cahit irgat, çolpan i̇lhan, turgut boralı, sadri alışık, tolga tiğin, erol keskin tiyatroda rol almış sanatçılardandır.

oraloğlu, aristophanes'in "lysistrata" adlı oyununu 1967 yılında tiyatrosunda “kadınlar i-ih derse” adıyla sahneye koydu. oyun, basın savcılığı tarafından müstehcen bulundu ve valilikçe yasaklandı. savcılık isteği üzerine beşinci sulh ceza mahkemesi "müstehcen görülen piyesin sahnelerine ait fotoğrafların suç delili olarak muhafaza altına alınmasına karar vermiştir. oraloğlu, tiyatro sahnesinde açlık grevine başlayarak bu karara karşı direndi. açlık grevinin 9. gününde yapılan duruşmada savunma yaptı. oyun, yeni bir bilirkişi heyetinin verdiği raporla yeniden sahne açtı.

sanatçı, 1974 yılında “'ne çıkarsa bahtına” adlı oyun ile çıktığı anadolu turnesi sırasında dekor için doğubeyazıt'ta satın aldığı malzemeler nedeniyle toplu kaçakçılıkla suçlanıp tutuklandı.  i̇kinci açlık grevi eylemini o tarihte gerçekleştirdi ve bu eylemi de ilki gibi ses getirdi. artan kamuoyu baskısı sonucunda cumhuriyet senatosu tarafından tbmm'ye lale oraloğlu’nun affına ilişkin kanun sunulmuş ve tbmm, bir yasa çıkararak oraloğlu'nu mahkûm eden mahkemenin kararının tüm hukuki sonuçlarını ortadan kaldırmıştır. “emine lale oraloğlu’nun kaçakçılık nedeniyle çarptırıldığı cezanın bütün hukuki neticeleri ile affına dair kanun” adlı kanun 23 şubat 1978'de yayımlanarak yürürlüğe girdi.  bu süreçte altı ay, yirmi gün tutukevinde kalan sanatçı, cezaevi günlerinden yola çıkarak "kadınlar koğuşu" adlı oyunu yazdı.

sanatçı, 1987 yılında tiyatrosunu kapadı. 1995'te istakoz'un çığlığı adlı oyunla yeniden sahneye döndü.

son yılları ve ölümü 
11 aralık 2001'de i̇stanbul'da atatürk kültür merkezi'nde, kültür bakanlığı himayesinde 50. sanat yılı kutlandı. sanatçı, çeşitli dizi filmlerde rol alarak oyunculuğu sürdürdü. selçuk üniversitesinde şan ve tiyatro bölümlerinde ders verdi. oyun yazarlığı yapmayı sürdürdü.

26 kasım 2006 tarihinde rol aldığı "candan öte" adlı dizi filmin seslendirmesinden çıktıktan sonra beyin kanaması geçirerek özel umut hastanesine kaldırıldı. tedavisi sürerken zatürre olan ve kalp sorunları yaşayan oraloğlu, 15 ocak 2007'de saat 14.45'te tedavi gördüğü özel umut hastanesinde 82 yaşında öldü. zincirlikuyu mezarlığı'nda toprağa verildi.

filmografisi

yönetmen olarak 
 1971: bir kadın tuzağı
 1971: hüdaverdi-pırtık
 1972: hızlı hızır
 1972: ölüm bebekleri

yapımcı olarak 
 1955: sevdiğim sendin

senarist olarak 
 1955: sevdiğim sendin
 1960: kırık çanaklar
 1961: hatırla sevgilim

oyuncu olarak 
 1952: yavuz sultan selim ağlıyor
 1952: yıldırım beyazıt ve timurlenk
 1953: kanlı para
 1953: altı ölü var/i̇psala cinayeti
 1954: yanola nilgün
 1954: i̇ki ateş arasında
 1955: meçhul kadın
 1955: sevdiğim sendin
 1955: kızımla beraber ağladık
 1956: uçuruma giden kadın
 1956: kahpe dünya
 1957: kara talih
 1957: yavrularımın katili
 1958: bir kadın tuzağı, karasu
 1959: onun süvarisi
 1959: peçeli efe
 1959: kırık çanaklar
 1959: utanmaz adam
 1962: kanun kanundur
 1963: kötü tohum
 1963: vur patlasın çal oynasın
 1971: bir kadın uğruna
 1972: ölüm bebekleri
 1987: bir avuç gökyüzü
 1991: menekşe koyu
 2001: son
 2003: sihirli annem
 2006: candan öte
 2006: kısık ateşte 15 dakika

ödülleri 
 1953: türk film dostları derneği i. türk film festivali  en i̇yi kadın oyuncu ödülü (ayfer feray ve nedret güvenç'le birlikte.) 
 1954: türk film dostları derneği ii. türk film festivali  en başarılı artist (leylaklar altında filmi ile. aliye rona, belgin doruk, cahit irgat, orhan elçin'le birlikte)
 1955: türk film dostları derneği iii. türk film festivali   (sevdiğim sendin filmi ile. sezer sezin'le birlikte)
 1961: türk filmleri yarışması, en i̇yi kadın oyuncu (kırık çanaklar)
 2000: 23. avni dilligil ödülleri, jüri özel ödülü
 2001: afife jale tiyatro ödülleri'nde nisa serezli aşkıner özel ödülü

kaynakça

dış bağlantılar 
 beyazperde'de lale oraloğlu 
 imdb'de lale oraloğlu 
 sinemalar.com'da lale oraloğlu 
 sinematürk'te lale oraloğlu 
 tsa'de lale oraloğlu 
 lale oraloğlu biyografisi

1924 doğumlular
i̇zmir doğumlu kadın oyuncular
2007 yılında ölenler
 
20. yüzyılda türk kadın oyuncular
21. yüzyılda türk kadın oyuncular
türk kadın tiyatro oyuncuları
türk kadın sinema oyuncuları
türk kadın dizi oyuncuları
türk kadın film yönetmenleri
türk tiyatro yönetmenleri
türk senaristler
sainte-pulchérie fransız lisesinde öğrenim görenler
özel alman lisesinde öğrenim görenler
i̇stanbul üniversitesi hukuk fakültesinde öğrenim görenler
nisa serezli aşkıner özel ödülü kazananlar
zincirlikuyu mezarlığı'na defnedilenler