Başkomutanlık Meydan Muharebesi

başkumandanlık meydan muharebesi ya da dumlupınar meydan muharebesi, kütahya'ya bağlı dumlupınar yakınında 30 ağustos 1922'de türk ve yunan orduları arasında meydana gelen savaştır. başkumandan mustafa kemal paşa tarafından şahsen yönetildiği için başkumandanlık meydan muharebesi olarak anılır. i̇stiklal savaşı'nın kesin bir türk zaferiyle sonuçlanmasını sağlayan bu çarpışmanın yıl dönümü türkiye'de ulusal bayram olarak kutlanmaktadır.

kurtuluş savaşı'nın son evresi 26 ağustos 1922'de afyonkarahisar - kocatepe'de başlayan büyük taarruz ile açılmış ve 9 eylül 1922'de türk ordusu'nun i̇zmir'e girmesiyle sonuçlanmıştır.

1922 yazında durum 

sakarya meydan muharebesi sonucunda yunan tarafı şubat ve mart 1922'de londra'ya uzun bir ziyarette bulunarak ülkesine yapılan askeri yardımın artırılmasını istedi. ancak bu istek lloyd george hükûmetince reddedildi. gounaris bunun üzerine yunan ordusunu anadolu'dan çekme tehdidinde bulundu ise de bunu kendi hükûmetine kabul ettiremeyerek istifaya zorlandı. sakarya'da kazanılan savaşın en önemli sonucu 20 ekim 1921'de ankara hükûmeti ile fransa arasında imzalanan anlaşma oldu. bu anlaşma ile fransa türkiye'ye karşı katı bir politika izleyen i̇ngiltere'den yolunu ayırarak türkiye ile işbirliği yoluna girmişti. bu arada i̇talyanların da temmuz 1921'de antalya bölgesinden çekilerek yunanistan'a karşı türk tarafını destekleyen bir tavır almasıyla müttefikler arasındaki anlaşmazlıklar iyice su yüzüne çıktı.

tbmm hükûmeti dışişleri bakanı yusuf kemal bey'in (tengirşenk) şubat 1922'deki londra ve paris ziyaretlerinden sonra, i̇ngiltere, fransa ve i̇talya temsilcileri mart 1922'de paris'te toplanarak ateşkes de dahil olmak üzere sevr antlaşması'nda bazı değişiklikler yapmayı öngören önerilerde bulundular. fakat tbmm hükûmeti, öncelikle yunan ordusunun anadolu'yu tahliye etmesinde ısrar edince anlaşma sağlanamadı. bu esnada tbmm, mustafa kemal paşa'nın başkomutanlığını süresiz uzattı.

temmuz ayında i̇çişleri bakanı fethi bey (okyar) paris ve londra'yı ziyaret etti. bu görüşmelerden bir sonuç alınamaması üzerine türk hükûmeti barış yolunun kapalı olduğuna hükmederek taarruz kararı aldı. fethi bey ankara'ya 14 ağustos'ta yolladığı raporda "milli gayenin sağlanması, ancak askeri faaliyetlerle kabil olabilecektir" görüşünü bildirdi.

türk hazırlıkları 

15 eylül 1921 tarihinden geçerli olmak üzere seferberlik ilan edilerek, 1899, 1900, 1901 doğumlular silah altına alınmış, ordunun asker eksiği tamamlanmıştı. türk kuvvetlerinin eksikleri de siviller dahil çeşitli kaynaklardan tamamlanmaya çalışıldı. 20 ekim 1921'de imzalanan anlaşmayla çukurova'daki işgalini sonlandıran fransa'dan önemli miktarda silah ve mühimmat desteği alındı. sovyetler birliği'nden sağlanan mali yardım da orduyu geliştirmekte kullanıldı. batı cephesi'nde askeri mevcut 208.000 kişiye ulaştı. yiyecek, giyecek ve cephane yeterli düzeye getirildi.

genel taarruz hazırlıkları haziran 1922'de başlatıldı. 6 ağustos 1922'de orduya gizlice taarruz için hazırlanması emri verildi. mustafa kemal paşa, akşehir'e gelerek komutanlarla toplantı yaptı. toplantıda 26 ağustos taarruz günü olarak belirlendi. taarruz afyon'un güneyinden dumlupınar yönüne doğru baskın şeklinde başlayacak ve sonra da meydan savaşına dönüştürülerek düşman kuvvetleri tümüyle yok edilecekti. türk ordusu yunan cephesinin en güçlü direnek merkezinden saldıracaktı.

yunan hazırlıkları 

yunanlar bir türk taarruzu'na karşı hazırlıksız değildi. öncelikle afyon bölgesi tamamen müstahkem hale getirilmiş, sıra sıra tel örgüler, makineli tüfek yuvaları ve topçu mevzileri ile takviye edilmişti. ayrıca, bir geri çekilme gerektiğinde afyon kuzeyinde i̇lbulak dağı merkez olmak üzere 2. bir mevzi, daha geride dumlupınar-toklusivrisi hattında 3. bir mevzi hazırlanmıştı.

bunun yanında i̇zmir-afyon-eskişehir demiryolu, mudanya iskelesinin yunanların elinde olması, keşif uçakları, 4000'den fazla kamyon ve otomobil türk ordusuna kıyasla büyük bir lojistik ve keşif üstünlüğü sağlıyordu.

bunlara dayanarak yunanlar açık araziden gelecek bir tehdide karşı hem sayı üstünlüklerini koruyarak taarruzu def edebileceklerini, hem de keşif kabiliyetleri ve i̇ngiliz casusluk ağı ile bu taarruz için yapılması gereken bir yığınağı önceden tespit edebileceklerini düşünüyorlardı.

ayrıca, güneyden gelebilecek bir tehdit karşısında ise afyon-çay doğrultusunda bir karşı taarruz ile türk ordusunu ikmal üslerinden ayırıp imha etmeyi planlamaktaydılar.

mustafa kemal paşa, ordunun taarruz hazırlıklarını büyük bir gizlilik içinde sürdürmüştür. taarruzu gizlemek için temmuz ayı sonunda ordu birlikleri arasında bir futbol turnuvası düzenleyerek komutanlarla topluca görüşme imkânı sağlamıştır.

büyük taarruz öncesinde yunan cephe ordusu; 3 kolordu düzeninde eskişehir kuzeyinden afyon güneyine kadar yayılmış, en kuzeyde i̇negöl'de 11. piyade tümeni uşak'ta ise 2. piyade tümeni ve bazı bağımsız alaylarla yanlarını kapatmaktaydı. yunan ordusunun toplam mevcudu 300.000 kadar olup, bunun 225.000'i anadolu'da bulunmaktaydı.

3. yunan kolordusu (general sumilas) eskişehir önlerinde 3., 10. ve 15. piyade tümenleri ile bursa istikametini kapatırken aynı zamanda kütahya önlerinde mevzilenmiş 2. yunan kolordusu (general digenis) 7., 9. ve 13. piyade tümenleri ile hem cephenin orta kısmını kapatmakta hem de eskişehir veya afyon'a yönelebilecek bir türk taarruzuna karşı 3. veya 1. kolorduya ihtiyat vazifesi görmekteydi. 1. yunan kolordusu (general trikupis) ise karargahı afyon'da olmak üzere cephenin güneyini savunmaktaydı. 1. kolordu tümü cephe hattında olmak üzere 1., 4., 5. ve 12. piyade tümenlerine komuta etmekteydi.

general hacianesti yunan küçük asya ordusunun başına getirildiğinde büyük taarruz kaderine etkileyecek iki karar aldı;

bunlardan ilki 1. kolordu komutanı ihtiyattaki 2. kolordu'ya savaş durumunda emir verme yetkisini kaldırması, diğeri ise 1. kolordu'nun normal düzeninde kendi ihtiyatında olan tümenleri de cephe hattına yayarak trikupis'i tamamen ihtiyatsız bırakmasıydı. böylece, afyon'a yönelecek bir türk taarruzunda eğer cephe zorlanırsa, trikupis ya i̇zmir'deki üstü hacianesti'yi 2. kolorduyu veya en azından birliklerinden bir kısmını kendi emrine almak için ikna etmek zorunda kalacaktı. savaş durumunda iletişim yetersizliği ve zamanın kritikliği dikkate alındığında feci derecede yanlış bir karar olduğu daha sonra açığa çıkacaktı.

büyük millet meclisi ordusu 

 1. ordu (sakallı nurettin paşa, kurmay başkanı: mehmet emin koral)
bu ordu komutasında yer alan 4. kolordu (1., 2. ve 4. kolordular ile 5. süvari kolordusu) yarma harekâtını yapacak birlikleri oluşturuyordu ki toplamda 11 piyade, 3 süvari tümeninden kuruluydu. toplam muharip mevcudu 88.000 piyade, 12.000 süvari ve 137 top idi.

 1. ordu emrinde
 3. süvari tümeni (i̇brahim çolak)
 6. tümen (nazmi solok)
 1. kolordu (i̇zzettin çalışlar)
 57. tümen (reşat çiğiltepe)
 14. tümen (ethem necdet karabudak)
 15. tümen (ahmet naci tınaz)
 23. tümen (ömer halis bıyıktay)
4 tümeni sırasıyla çiğiltepe, kırcaaslan tepe, tınaz tepe ve belen tepe'ye taarruz edecekti. çiğiltepe 5. yunan alayı, kırcaslan ve tınaztepe 49. yunan alayı tarafından savunuluyordu. taarruz'dan bir gün önce bir şeyler olacağından şüphelenen general trikupis tınaztepe gerisine 7. yunan tümeninden iki alay daha getirtmişti.

 4. kolordu (kemalettin sami gökçen)
 11. tümen (ahmet derviş)
 12. tümen (osman nuri koptagel)
 5. kafkas tümeni (halit akmansü)
 8. tümen (kazım sevüktekin)
4 tümen ile belentepe doğusu, kalecik sivrisi ve b. kalecik üzerinden afyon'a taarruz edecekti. bu hat 35. ve 8. yunan alayları tarafından tutulmakta ve 11. ve 5/42. efzon alayları tarafından desteklenmekteydi. her iki kolordunun gerisinde

 2. kolordu (ali hikmet ayerdem)
 7. tümen (ahmet naci eldeniz)
 4. tümen (mehmet sabri erçetin)
 3. kafkas tümeni (kazım orbay)
sandıklı-şuhut hattında ihtiyat olarak tutulmakta idi.

 5. süvari kolordusu (fahrettin altay)
 1. süvari tümeni (mürsel bakü)
 2. süvari tümeni (ahmet zeki soydemir)
 14. süvari tümeni (mehmet suphi kula)
ahırdağı üzerindeki sarplığı dolayısı ile geceleri yunanlar tarafından savunulmayan ballıkaya mevkiinden bir sızma harekâtı ile tokuşlar köyüne inecek ve i̇zmir demiryolunu kesecekti.

 2. ordu (yakup şevki subaşı, kurmay başkanı: hüseyin hüsnü emir erkilet)
 3. kolordu (şükrü naili gökberk)
 61. tümen (salih omurtak)
 41. tümen (alaâddin koval)
 1. tümen (abdurrahman nafiz gürman)
 6. kolordu (kâzım i̇nanç)
 17. tümen (hüseyin nurettin özsu)
 16. tümen (aşir atlı)

yarma bölgesinde türk kuvvetlerinin toplam 100.000 askerine (8 piyade ve 3 süvari tümeni) karşılık yunan kuvvetleri takviyeli 2 tümen (30.000 kişi) gücündeydi. bu ise askerliğin en eski prensibi olan sonuç yerinde düşmana sayıca 1'e 3 üstün olma kaidesini yansıtıyordu. bunun üzerine taarruz inisiyatifinin türk tarafında olması, çok üstün bir topçu desteği (137 ağır ve orta top), üstün süvari gücünün varlığı, ayrıca, üstün komuta heyeti eklenince yunanların bu taarruz karşısında fazla bir varlık göstermeleri mucize olacaktı.

taarruzun başlaması 

26 ağustos gecesi 5. süvari kolordusu, ahır dağları üzerindeki yunanların gece savunmadığı ballıkaya mevkiinden sızma yaparak yunan hatlarının gerisine intikale başladı. i̇ntikal bütün gece sabaha kadar sürdü.

26 ağustos sabaha karşı 4.30'da başlaması planlanan taarruz sis sebebiyle ancak 5.30'da başladı. yarım saat süren çok yoğun bir bombardıman ile yunan ön hat mevzileri büyük yıkıma uğratılmış, topçu gözetlemesi ve makineli tüfek mevzileri iş göremez hale getirilmiştir. 6.00'da başlayan piyade taarruzu, kısa sürede gelişmiş, tınaztepe, belentepe, kalecik sivrisinin geri alınması ile sonuçlanmıştır. ancak, gerek geriden gelen yunan takviyelerinin direnmesi, gerek sincanlı ovası'nda mevzilenmiş yunan topçularının şiddetli ateşi gerekse de taarruz momentinin kaybedilmesi ile taarruz öğlene doğru yavaşlamış ve durmuştur. tınaztepe'deki kuvvetli yunan karşı taarruzu ve kurtkaya mevzisinin direnişi ile türk kuvvetleri kısmi geri çekilmelerle akşam saatlerinde bir denge oluşmuştur. bu esnada 2. türk ordusu'nun özellikle 2. yunan kolordusu'na şiddetli taarruzları bu kolordu kuvvetlerinin 1. kolordu'yu daha fazla takviye edememesine yol açmış, hatzanestis'nin sarsılan güney cephesini takviye etmek yerine, 2. kolordu'nun esas plandaki gibi çay istikametine taarruz etmesi emri işleri daha da karıştırmış, yunanları stratejik bir sıkıntıya sokmuştur. öte yandan yarma bölgesinin batısında saat 18.00'de 5. türk süvari kolordusu cephe gerisine sızarak, yunan birliklerinin i̇zmir-afyon iletişim bağlantısını kesti. böylece i̇zmir'de bulunan yunan başkomutanlık karargâhı'nın cephe hattında bulunan yunan birlikleriyle haberleşme imkânı kalmadı.

trikupis, bu durumda elindeki tek şansın eldeki bütün ihtiyatları ile kalecik sivrisi (belen tepesi) istikametinde bir gece taarruzu yapmak olduğunu düşündü. ancak, türk devam taarruzunun (topların ileri alınmasının desteği ile) 27 ağustos sabaha karşı tınaztepe, erkmentepe ve kurtkaya tepesinin düşürmesi neticesinde 4. piyade tümeni'nin dağılması, 1. piyade tümeni'nin ağır kayıplarla geri çekilmesi ile 27 ağustos öğlen saatlerinde cephe tamamen yarıldı. asıl taarruzun yapıldığı bölgede bulunan türk birlikleri cephe hattının yarılmasıyla birlikte sincanlı ovası'na inerek yunan birliklerini süratle takip etmeye başladı. cephenin yarılması neticesinde yunan 1. kolordusu ikiye bölünmüş, kuşatılmamak için i̇zmir yönünde bir geri çekilme yerine ulaşım altyapısı yetersiz kuzeybatı yönünde çekilmekten başka imkân kalmamış, yunan 1. kolordu karargahı, 4. tümenin kalıntıları, 5. ve 12. tümenler, 2. kolordu birlikleri afyon-döğer hattını bırakarak i̇lbulak dağı civarına çekilmiştir. diğer tarafta kalan general frangu komutasındaki 1. tümen ve takviye birlikleri i̇lbulak hattında da duramayarak, dumlupınar'a çekilmeye devam etmiş böylece yunan ordusu içindeki sevk ve idare bütünlüğü bozulmuştur.

28 ağustos-30 ağustos sabahı arasında türk birlikleri ile çekilen yunan birlikleri arasında yer yer şiddetli çatışmalar çıkmış, yunan birliklerinin türk kuvvetlerinin takibinden kurtulamaması, mevzi almalarına engel olmuştur. ayrıca, 3. kolordu ile geri çekilen yunan birliklerinin arasında açılan boşluktan içeri dalan 2. türk ordusu birliklerinin kuzeyden çevirme yapması yunan ordusunun ana parçası olan 1. ve 2. kolordu birliklerinin murat dağı eteklerinde bir torbaya girmesine yol açmıştır. 30 ağustos günü akşam saat 19.30'a kadar süren bugün başkomutanlık meydan muharebesi olarak bilinen büyük çarpışmalarda yunan birlikleri imha edilip dağıtılmıştır. bu muharebede yunan 4. ve 12. tümenleri tamamen, 5. ve 9. tümenleri kısmen imha olmuştur. aynı gün türk birlikleri kütahya'ya girdi.

general trikupis ve kurmaylarının bir kısmı ile 10.000 civarında asker kızıltaş vadisinden gece karanlığında kaçmayı başardıysa da bir süre sonra general trikupis ile 6000 asker, 2 eylül de uşak'ta türk kuvvetlerine teslim oldu.

bu son muharebe ile birlikte bir zamanlar yunan ordusunun bel kemiğini teşkil eden 6 piyade tümeni (85.000 asker) dağıtılmıştır. türk kuvvetlerinin önünde i̇zmir yönünde hırpalanmış 2 tümen ve bazı bağımsız alaylar, bursa istikametinde ise sağ kanatları tamamen açıkta kalmış, önlerinde tahmin edemedikleri düşman kuvvetlerinin hedefi haline gelmiş 3. kolordu kalmıştır. bundan sonrasında savaş tamamen bir kaçma kovalamaya dönmüş, 9 eylül'de i̇zmir, 17 eylül'de bandırma'dan kalan yunan birliklerinin tahliyesi ile son bulmuştur.

bu savaşta yunan ordusu'nun zayiatı 100.000'in üzerindeydi. batı anadolu geri çekilen yunan ordusu tarafından uygulanan yakıp yıkma taktiği ile büyük ölçüde harap olmuştur.

meydan savaşından sonra, çevreyi gezen mustafa kemal paşa, düşmanın ağır yenilgisini, savaş alanında bıraktığı silah, cephane ve savaş malzemesini, ölülerini, sürü sürü esirin kafilelerle geriye götürülmesini gördükten sonra çok duygulanmış ve yanındakilere,

"bu manzara insanlık için utanç vericidir. ama biz burada vatanımızı savunuyoruz. sorumluluk bize ait değildir" demiştir.

savaştan hemen sonra, başkomutan mareşal gazi mustafa kemal paşa, ordulara şu ünlü emri vermiştir:

"ordular! i̇lk hedefiniz akdeniz'dir. i̇leri!"

bu emir doğrultusunda üç koldan i̇zmir'e ilerleyen ordu; 1 eylül'de uşak'ı, 2 eylül'de eskişehir'i, 6 eylül'de balıkesir ve bilecik'i, 7 eylül'de aydın'ı, 8 eylül'de manisa'yı geri aldı ve 9 eylül'de i̇zmir'e girdi.

sonuçları 

 büyük taarruz, yaklaşık 200 yıldan beri türk ordusunun zaferiyle sonuçlanan ilk taarruz muharebesidir. çanakkale ve sakarya'da türk zaferi, hücum eden düşmanı durdurmakla sınırlı kalmıştır. oysa başkumandan meydan muharebesi'nde düşman ordusu topyekûn yok edilmiş, yaklaşık 150.000 kilometrekare alan 14 gün gibi kısa bir sürede ele geçirilmiştir.
 zafer, yunan işgaline son vererek kurtuluş savaşının kesin bir askeri sonuca ulaşmasını sağlamıştır. böylece türk tarafı lozan'da önemli bir diplomatik avantajla katılmış, askeri durumun barış görüşmelerinde aleyhte pazarlık kozu olarak kullanılmasını önlemiştir. (taarruz olmasaydı yunan ordusu belki i̇zmir'e çekilecek, barış konferansında yunanların i̇zmir ve ayvalık'taki durumu pazarlık konusu olacak, bu yerler sonuçta bir olasılıkla kurtarılsa bile karşılığında birçok taviz verilecekti.)
 mustafa kemal paşa'nın anadolu hareketi üzerindeki önderliği bu zaferle pekişmiş, böylece zaferden sonra kurulacak olan siyasi düzenin temelleri atılmıştır.

dipnotlar

kaynakça 
 komutan atatürk, celal erikan, türkiye i̇ş bankası yayınları, s.545-614 ağustos 2001
 türk kurtuluş savaşı, i̇brahim artunç,kastaş yayınları-2. cilt s. 420-514
 büyük taarruz, i̇brahim artunç
 büyük taarruz ve dumlupınar savaş meydanları gezi notları-yayınlanmamış, fuat serdar aydın,2002-2006
 şu çılgın türkler turgut özakman ankara 2005

not 

büyük taarruz
dumlupınar
kütahya tarihi
mustafa kemal atatürk
1922'de osmanlı i̇mparatorluğu
1922'de türkiye
1922'de çatışmalar
mustafa kemal atatürk'ün savaşları