Hocalı Katliamı

hocalı katliamı (), karabağ savaşı sırasında 26 şubat 1992 tarihinde azerbaycan'ın dağlık karabağ bölgesindeki hocalı kasabasında yaşanan ve azeri sivillerin ermenistan'a bağlı kuvvetler tarafından toplu şekilde öldürülmesi olayıdır.

"memorial" i̇nsan hakları savunma merkezi, i̇nsan hakları i̇zleme örgütü, the new york times gazetesi ve time dergisine göre katliam, ermenistan'ın ve 366. motorize piyade alayı'nın desteğindeki ermeni güçleri tarafından gerçekleştirilmiştir. ayrıca, karabağ savaşında ermeni kuvvetlere komutanlık yapmış eski ermenistan cumhurbaşkanı serj sarkisyan ve markar melkonyan'ın aktardığına göre kardeşi monte melkonyan, katliamın ermeni güçler tarafından yapılan bir intikam olduğunu açıklamıştır.

i̇nsan hakları i̇zleme örgütü, hocalı katliamı'nı dağlık karabağ'ın işgalinden bu yana gerçekleşen en kapsamlı sivil katliamı olarak nitelendirmiştir.

azerbaycan'ın resmî açıklamasına göre saldırıda 106'sı kadın, 83'ü çocuk olmak üzere toplam 613 azeri ölmüştür.

arka plan 

dağlık karabağ bölgesinin en önemli tepelerinden birisinde olan hocalı kasabası ermeni güçleri için önemli bir askerî hedef niteliği taşımaktaydı. kasaba hankendi'yle ağdam'ı bağlayan yolun üzerinde bulunup bölgenin tek havalimanı için üs konumundaydı. i̇nsan hakları i̇zleme örgütü'nün raporuna göre hocalı kasabası hankendi'yi top ateşine tutan azerbaycan silahlı kuvvetleri tarafından üs olarak kullanıldığı için ermeni kuvvetler tarafından top ateşine tutulmaktaydı.

aralık 1991'de hankendi çevresinde yerleşen ve azerilerin yaşadığı kerkicahan kasabasının alınmasından sonra, hocalı kasabası tamamen ermeni ablukasında kaldı. 30 ekim'den itibaren karayoluyla ulaşım kapanmış ve tek ulaşım vasıtası olarak helikopter kalmıştı. 20 kasım 1991'de hocavend semalarında mi-8 helikopterin ermeni kuvvetler tarafından vurulması ve sonuçta birkaç azerbaycan devlet resmileri, rus ve kazak gözlemciler dahil 20 kişinin ölümünden sonra, hava ulaşımı da kesilmişti. i̇şgalden önce 1991-1992 kış aylarında hocalı sürekli olarak bombalanmıştır. hocalıdan çıkmış mültecilerin i̇nsan hakları i̇zleme örgütü'ne söylediklerine göre, bazı durumlarda bombardımanlar açıkça sivil hedeflere karşı yönlendirilmiştir. saldırı öncesi, birkaç aydır kasaba elektrik ve gazdan yoksundu.

936 km2'lik alana sahip, savaştan önce 2.605 aileden ibaret 11.356 kişinin yaşadığı hocalı kasabası 26 şubat 1992 tarihinde yağmaya maruz kalmış ve kasaba tamamen yok edilmiştir. uzun süre cesetlerin alınması bile mümkün olmadı. kasaba alef hacıyev komutasındaki yaklaşık 160 hafif silahlı kişiden oluşan özel polis gücü (omon) birlikleri tarafından savunulmaktaydı. i̇laveten 200 kişilik savunma kuvveti mevcuttu.

katliam 

ermeni güçleri 1992 yılının 25 şubat'ı 26 şubat'a bağlayan gecede bölgedeki 366. alayın da desteği ile önce giriş ve çıkışını kapadığı hocalı kasabasında, azeri resmî kaynaklarına göre, 83 çocuk, 106 kadın ve 70'ten fazla yaşlı dahil olmak üzere toplam 613 sakin öldürülmüş, toplam 487 kişi ağır yaralanmıştır. 1275 kişi ise rehin alınmış ve 150 kişi ise kaybolmuştur. cesetler üzerinde yapılan incelemelerde cesetlerin birçoğunun yakıldığı, gözlerinin oyulduğu, başları kesildiği görülmüştür. hamile kadınlar ve çocukların da maruz kaldığı tespit edilmiştir.

eski asala eylemcilerinden monte melkonyan, hocalı'ya yakın bölgede ermeni askeri birliklere komutanlık yapmış ve katliamdan bir gün sonra hocalı çevresinde gördüklerini günlüğünde anlatmıştır. melkonyan'ın ölümünden sonra, markar melkonyan kardeşinin günlüğünü benim kardeşimin yolu (my brother's road) başlığıyla abd'de çıkardığı kitapta hocalı katliamı'nı şöyle tasvir ediyor:

bugünkü ermenistan cumhurbaşkanı ve savaş süresinde karabağ'da ermeni güçlerine kumandanlık yapmış serj sarkisyan'ın i̇ngiliz araştırmacısı ve yazarı thomas de waal'a söylediklerine göre:

ermenistan maslahatgüzar'ı movses abelyan, birleşmiş milletler genel kurulu'na ermenistan dış i̇şleri bakanlığı tarafından takdim ettiği mektupta, azerbaycan'ın olayı "utanmazcasına kullandığını" söylemiştir. abelyan, eski azerbaycan cumhurbaşkanı ayaz mutallibov'un çek gazeteci dana mazalova ile yaptığı ve 2 nisan 1992'de rusya'nın nezavisimaya gazeta gazetesinde yayımlanan röportaja dayanarak, sivillerin kaçışını kolaylaştırmak amacıyla karabağ'daki ermenilerin açmış olduğu dağ geçidinden yerli halkın kaçışının azerbaycan halk cephesi militanları tarafından önlendiğini savunmuştur. ayrıca abelyan, ermenilerin azeri sivillere beyaz bayrak ile kasabayı terk etme çağrısında bulunduğunu söyleyen bir azeri kadınının sözünden alıntı yapan i̇nsan hakları i̇zleme örgütü helsinki watch bölümünün eylül 1992 raporuna dayanarak, gerçekten azeri militanlarının kaçmaya çalışanları vurduğunu yazmıştır.

daha sonraki röportajlarda mutallibov, ermenileri kendi sözlerini bariz şekilde yanlış yorumlaması gerekçesiyle suçlamış ve sadece, "azerbaycan halk cephesi hocalı katliamının sonuçlarını kendi siyasi çıkarlarına kullandı" diye söylediğini vurgulamıştır.

i̇laveten, i̇nsan hakları i̇zleme örgütü i̇cra direktörü, sivil ölümlere karabağ ermeni güçlerinin doğrudan sorumlu olduğunu, hem kendi raporu hem de memorial'ın raporunun azeri güçlerin sivillerin kaçışını engellediğine ve sivillere ateş açtığına dair argümanı destekleyen herhangi delilin içermediğini ifade etmiştir.

uluslararası tepki 

i̇nsan hakları i̇zleme örgütü olayı dağlık karabağ savaşı içerisinde yapılan en büyük katliam olarak nitelemiştir. azerbaycan parlamentosu 1994'te hocalı'da yaşanan katliamı "soykırım" olduğunu ilan etti.

avrupa konseyi parlamenterler meclisi'nin 31 üyesi (12 türkiye, 8 azerbaycan, 3 birleşik krallık, 2 arnavutluk, 1 bulgaristan, 1 lüksemburg, 1 yugoslavya federal cumhuriyeti, 1 kuzey makedonya, 1 norveç, 1 polonya) tarafından imzalanan, ermeniler tüm hocalıları öldürdüler ve tüm şehri harap ettiler ifadesinin de yer alan ve 19. yüzyılın başlarından beri ermenistan tarafından azerilere karşı işlenen soykırım olarak tanınmaya adım atılması gerektiğini bütün parlamento üyelere söyleyen 324 nolu bildiri yayımladı.

2009 şubat'ında kaliforniya eyalet alt senatosu'nun üyesi felipe fuentes, azerbaycan cumhurbaşkanı i̇lham aliyev'e yazdığı mektupda hocalı olaylarını azeri katliamı şeklinde nitelendirerek, kurbanların ailelerine başsağlığını sunmuştur.

cumhuriyet senatosu (meksika), 2011'de hocalı olaylarını soykırım olarak tanımıştır.

soykırım ve katliam olarak tanımlayan ülkeler 

 azerbaycan
 
 
  meksika
  pakistan
  kolombiya
  çekya
  bosna-hersek
 
  peru
 
  honduras
  sudan
 
  slovenya
  ürdün
  guatemala
  cibuti
  paraguay
  panama
 
  sırbistan
  macaristan
 avustralya
 kanada
 almanya
 ukrayna

 
 bulgaristan

soykırım ve katliam olarak tanımlayan kuruluşlar

katliam olarak tanımlayan abd eyaletleri 
katliam olarak tanımlayan abd eyaletleri

 georgia

i̇sim 

olay azerbaycan tarafından "xocalı soyqırımı" (hocalı soykırımı), "xocalı faciəsi" (hocalı faciası) şeklinde adlandırılırken ermenistan tarafından hocalı hadisesi gibi terimlerle ifade edilir. dünyanın çeşitli dillerinde ve ülkelerinde de hocalı katliamı benzeri ifadeler kullanılır.

anıtlar 
yurt dışında hocalı katliamı anısına anıtlar inşa edilmeye başlandı.

bu anıtların ilki hollanda'nın başkenti lahey (den haag), kentinde dikildi.

türkiye'de ilk hocalı katliamı anısına anıt başkent ankara'nın keçiören belediyesi tarafından 2005 yılında dikildi.

2008 yılında macaristan'ın başkenti budapeşte'de hocalı katliamı anısına anıt inşa edildi.

2009 yılında ankara ilinin beypazarı ilçe merkezinde hocalı katliamı anısına anıt inşa edildi.

2011 yılında 26 şubat hocalı katliamı yıldönümünde isparta belediye başkanı yusuf ziya günaydın, dağlık karabağ ve hocalı’daki katliamı unutturmamak için isparta’da hocalı katliamı anısına anıt inşa etme kararı aldı.

2011 yılında 26 şubat hocalı katliamı yıldönümünde ankara ilinin kızılcahamam ilçe merkezinde, kızılcahamam belediyesi tarafından hocalı katliamı anısına anıt inşa edilme kararı alındı.

2012 yılında 26 şubat hocalı katliamı yıldönümünde ankara'da keçiören belediyesi, hocalı şehitleri anısına azerbaycan parkı içerisinde yapılacak soykırım anıtı'nın temelini attı.

2012 yılında 24 şubat'ta bosna-hersek'ın başkenti saraybosna'da hocalı katliamı anısına anıtın açılışı azerbaycan cumhurbaşkanı i̇lham aliyev'in kızı haydar aliyev vakfı başkan yardımcısı leyla aliyeva tarafından yapıldı.

2012 ağustos'unda meksika başkentinde "hocalı soykırımı anıtı"nın açılışı yapıldı.

2012 kasım'ında türkiye'nin kocaeli ilinde "hocalı soykırımı müzesi"nin açılışı yapıldı. türkiye azerbaycan dernekleri federasyonu tarafından yapılan müze i̇zmit'te azerbaycan kültür evinde bulunur.

ayrıca bakınız 
 hocalı katliamı'nın tanınması
 azerilere yapılan katliamların listesi

 karabağ savaşı
 sumgayıt pogromu
 2012 i̇stanbul hocalı katliamını anma töreni
 azerbaycan-ermenistan ilişkileri
 hocalı requiemi
 hocalı soykırımı anıtları ve eserleri

kaynakça

dış bağlantılar 

  http://www.un.org/documents/ga/docs/51/c3/ac351-9.htm (azeri tezi)
  http://www.un.org/documents/ga/docs/52/plenary/a52-85.htm (ermeni tezi)
 international civil awareness campaign

azerbaycan'daki katliamlar
etnik temizlik
azeri karşıtlığı
azerbaycan'da savaş suçları
azeri tarihi
ermeni tarihi
1992'de azerbaycan
1992'de çatışmalar
 
ermeni savaş suçları
türk karşıtlığı