Maksim Gorki

aleksey maksimoviç peşkov (rusça: алексей максимович пешков), en çok bilinen adı ile maksim gorki (rusça: максим горький, 28 mart 1868 — 18 haziran 1936), sovyet rus yazar, sosyalist gerçekçi yazımın öncüsü politik eylemci.

yaşamı 

gorki, nakliyecilik yapan babasını 5 yaşındayken kaybeder ve annesi yeniden evlenince doğum yeri olan nijni novgorod'a döner. 11 yaşında tamamen öksüz kalır, anneannesi ve büyük babası tarafından nijniy novgorod'da büyütülür. masalları ile büyüdüğü anneannesinin, üzerinde büyük etkisi vardır. gorki yalnızca birkaç ay okula gidebilmiştir. 8 yaşında çalışmaya başlar, bu sayede rus işçi sınıfının yaşamını yakından tanır. bir gemide bulaşıkçılık yaparken okuma merakı sarar. i̇lk gençlik yıllarını kazan'da geçiren gorki, aralık 1887'de intihar girişiminde bulunur. sonraki 5 yıl boyunca değişik işlerde çalışarak, daha sonra yazılarında kullanacağı pek çok izlenimi edindiği büyük rusya turuna çıkar. gorki'nin daha sonra eserlerinde görülen güçlü betimlemeler ne kadar keskin bir gözlemci olduğunu gösterecektir.

yazarlık kariyeri 

1892 yılında tiflis'te, kafkasya gazetesi'nde çalışmaya başladı. yoksullukla ve acıyla dolu bir hayat sürdüğü için rusçada acı anlamına gelen gorki takma adını kullanmaya başladı. 1895'te sankt-peterburg'da yayınlanan bir dergide çıkan çelkaş adlı öyküsü ile ünlendi. ardından yirmi altı erkek ve bir kız öyküsü yayınlandı.

ünü hızla yayıldı. bu öyküler kadar başarılı olmayan bir dizi roman ve öykü daha yazdı. gorki'nin 1898 yılında yayınlanan ilk kitabı hikâye denemeleri (очерки и рассказы) çok beğenilir ve yazarlık kariyerinin başlangıcı sayılır. i̇lk romanı foma 1899'da basıldı. bu dönemde sağlam bir olay örgüsü kuramaması ve yaşamın anlamı üzerine uzun felsefi tartışmalara girmesi romanlarının başarısını düşürür. 1906'da yazdığı ve rus devrimi'ne adadığı ana en başarılı romanıdır. 1899-1906 arasında sankt-peterburg'da yaşar. gorki, çar rejimine açıkça karşı çıkmış ve bu yüzden birçok kez tutuklanmıştır. çarlık tarafından kontrol ve baskılara maruz kalmıştır. 1901'de "fırtına habercisi"nin türküsü isimli kısa şiiri yüzünden tutuklandı. kısa sürede serbest kaldı, kırım'a gitti.

gorki birçok devrimci ile tanıştı. lenin'le tanıştığı 1902 yılından itibaren aralarında yakın bir arkadaşlık oluşmuştur.

1902 yılında rusya edebiyat akademisine seçilir. ancak çar ii. nikolas buna izin vermez. anton çehov ve vladimir korolenko bu tavrı protesto eder ve akademiden ayrılır.
 
başarısız olan 1905 rus devrimi sırasında peter ve paul kalesi'nde kısa bir süre daha hapis kalır. gorki güneşin çocukları adlı oyununu yazar.

ekim devrimi ve gorki 

gorki 1905'te rusya sosyal demokrat i̇şçi partisi'ne resmî olarak üye olur ve bolşeviklerle beraber hareket eder. 

i̇leride 1905 devrimi'nde önemli bir rol oynayacak olan bilgi isimli bir yayınevi kurar. 1905 moskova ayaklanması'nda da kilit bir rol oynayan gorki, ayaklanmaya katılan işçiler için gereken malzeme ve erzağı temin etmiştir. ayrıca ayaklanmada kullanılacak askerî teçhizatlar gorki'nin dairesinde hazırlanmıştır.<ref name=woods>woods, a. bolshevism: the road to revolution , bölüm 2: birinci rus devrimi</ref>

1906'da abd'ye seyahat eder, aynı yıl rusya'dan ayrılıp i̇talya'da capri adası'ndaki villasında yaşamaya başlar. 1913'te tekrar rusya'ya döner ve rusya'nın i. dünya savaşı'na girmesine karşı çıkar. aralık 1915'te petrograd'da letopis adında (türkçe: tarihsel olaylar) bir edebiyat, bilim ve politika dergisi kurar.

i. dünya savaşı sırasında petrograd'daki dairesi bolşevik ofisi gibi çalışmaya başlar. lenin’in devrim fikrini erken bulan lev kamenev ve grigori zinovyev'in eleştirel yazıları gorki’nin editörlüğünü yaptığı novaya şisn gazetesinde basılır. lenin, bolşevik parti üyelerine mektup adlı yazısında kamenev ve zinovyev'in bu gazetede yer alan bir makalesinden bahsetmiş ve bolşeviklere gönderdiği bu mektubunda bu iki ismin yazdığı yazıları eleştirmiştir. zira bu iki isim bolşevik merkez komitesinin 16 ekim günü 10-2 oyla aldığı ayaklanma kararına itiraz etmiş ve novaya şisn gazetesine demeç vererek bolşevik merkez komitesinin aldığı kararı ifşa etmişti. bu olay sonrasında lenin "artık onları yoldaş olarak kabul edemem." diyerek kamenev ve zinovyev'in partiden ihraç edilmelerini istemiştir. fakat zinovyev lenin’e karşı sadakat andını içerek affedilmiş ve petrograd sovyeti'nin başkanlığına getirilmiştir. gorki bu gazetede bolşeviklerin iktidara el koymasını eleştiren yazılar yayımlamıştır. nitekim 1918'de bolşeviklerin vakitsiz düşünceleri'' isimli makalesini yayınlar.

lenin, gorki ile dostluğuna zarar vermek istememiş, bu dönem boyunca kendisini ikna etmeye çalışan uzun mektuplar yazmıştır.

lenin'in gorki'yle 1919'daki yazışmalarında petrograd’ın boğucu havasının ve çevrenin onu kötü etkilediğini ve bir hava değişikliğine ihtiyacı olduğunu düşündüğünü yazmıştır. bu mektuplarda olayların petrograd'dan göründüğü gibi olmadığını gelmek isterse bu tür bir ziyareti planlayabileceklerini yazmış, bu tür fikir ve davranışların hayatı kendisi için zorlaştıracağını söylemiştir.
 
ancak komünist enternasyonal dergisi'nde gorki'nin yazdığı bazı yazıları yakışıksız bularak 31 haziran 1920'de politbüro'ya bu tür makelelerin komünist enternasyol’de yayınlanmaması gerektiğini belirten mektubunu göndermiştir.

bu yıllar gorki ile bolşeviklerin fikir ayrılıkları olarak tanımlanacak tartışmalarla geçmiştir. zira devrimin hemen yapılması konusunda lenin’le fikir birliğinde olmayan birçok parti üyesi bulunmaktadır. ancak gorki'nin parti ile ilişkisinde tam anlamı ile bir kopukluk veya destekten bahsetmek mümkün değildir.

1920'lerde vladimir mayakovski ile birlikte komsomol örgütüne bağlı pionerskaya pravda gazetesinin yayınlanması çalışmalarına katılmıştır. bu gazetede pek çok makalesi yayınlanmıştır.

ağustos 1921'de bir yazar arkadaşı ve anna ahmatova'nın kocası nikolay gumilyov'un petrograd çeka'sı tarafından monarşist görüşleri nedeni ile tutuklandığını öğrenir. gorki arkadaşının bizzat lenin tarafından bırakılmasını sağlamak için hemen moskova'ya gider. ancak petrograd'a döndüğünde gumilyov'un zaten öldüğünü öğrenir. ekim ayında tüberküloza yakalanır ve i̇talya'ya göçer.

1921-1929 arasındaki yıllarını tekrar i̇talya'nın sorrento kentindeki villasında geçirmiştir. 1929'dan sonra sscb'yi birçok kez ziyaret etmiştir. haziran 1929'da gorki, solovki esir kampını ziyaret etmiş ve batı'da kötü bir üne sahip olan gulag kampı hakkında olumlu şeyler yazmıştır. 1932'de stalin, gorki'yi ülkeye kesin dönüş yapmaya çağırmış ve ülkesinde büyük bir memnuniyetle karşılanacağını garantilemiştir.

aleksandr soljenitsin'e göre gorki kendi ilgileri nedeniyle dönmüştür. gorki'nin faşist i̇talya'dan geri dönüşü sovyet zaferinin büyük bir propagandası olur. gorki'ye lenin nişanı verilir ve eskiden milyoner pavel ryabuşinski'ye ait olan ve şimdi gorki müzesi olan moskova'daki malikâneye yerleştirilir. şehir dışında da bir yazlık ev tahsis edilir. moskova'nın büyük caddelerinden biri olan tverskaya caddesi'ne ve doğduğu şehre adı verilir. 1990'da şehrin adı tekrar nijni novgorod olarak değiştirilecektir.

1930'larda dünyanın en büyük uçaklarından olan tupolev ant-20'ler de maksim gorki olarak isimlendirilmiştir.

ölümü 
stalinist baskı arttıkça ve özellikle 1934 yılının aralık ayındaki sergey kirov suikastından sonra gorki, moskova'daki evinde bir nevi hapis hayatı yaşamıştır. son dönem yapıtlarının hemen hepsinde devrim öncesi dönemi ele almıştır. 37 yaşındaki oğlu maksim peşkov'un mayıs 1934'teki ani ölümünü takiben gorki de, 1936 yılında haziran ayında öldü. her ikisinin de ölümü şüphe altındadır. zehirlendikleri iddia edilmiş, ama bu iddia hiçbir zaman ispatlanamamıştır. gorki’nin cenaze töreninde tabutu taşıyanlar arasında stalin ve molotov da yer alacaktır.

1938'de buharin, moskova duruşmaları'nda gorki’nin, yagoda'nın nkvd ajanları tarafından öldürüldüğünü itiraf etmiştir.

eserleri

roman 
 foma (1899, 1983)
 makar çudra (1892)
 ana (1906, 1979)
 halk düşmanı (1907, türkçeye "yararsız bir adam" adıyla (1979)
 matvey kojemyakin (1910, 1984)
 klim samgin'in hayatı (1936, 1975)
 artamonovlar (1977)
 küçük burjuvalar (1901, 1967)
 arkadaş
 fırtınanın habercisi
 çocukluğum
 üçler, (1900)
 soytarı
 ekmek i̇şçileri
 i̇ki kafadar ve filer
 düşkünler
 ekmeğimi kazanırken
 benim üniversitelerim
 i̇nsanlarımız
 danko'nun yüreği
 muhbir

öykü 
 yirmi altı erkek ve bir kız (1939)
 i̇talya hikayeleri (1911, 1970)
 yol arkadaşım
 bozkırda

oyun 
 ayaktakımı arasında (1941, 1967)
 sonuncular
 yazlıkçılar (yaz misafirleri)
 vassa jeloznova
 güneşin çocukları
 barbarlar
 küçük burjuvalar
 yegor buliçov ve digerleri

anı/otobiyografi 
 benim üniversitelerim (1941, 1986)
 çocukluğum (1947, 1976)
 ekmeğimi kazanırken (1949, 1986)
 tolstoy'dan anılar (1919, 1967)
 güncemden yapraklar (1924, 1984)
 lenin (1924-1936) "türkçeye gorki lenin'i anlatıyor" adıyla (1980)

ayrıca bakınız 
 gorki parkı

notlar

dış bağlantılar 

  kısa biyografi 
  "anton çehov: hatıralar" 
  maksim gorki'nin bazı orijinal çalışmaları 
  gorki'nin kısa romanlarına bakış 
  maksim gorki enstitüsü yazıları (rusça)
  gorki'nin koney adası'ndaki yazmaları
 gorki'nin çocukluğum romanı hakkında bir yorum 

1868 doğumlular
1936 yılında ölenler
rus oyun yazarları
19. yüzyıl rus roman yazarları
20. yüzyıl rus roman yazarları
capri
kremlin duvarı mezarlığı'na defnedilenler
lenin nişanı sahipleri
 
rus ateistler
realist yazarlar
ölüm ile ilgili komplo teorileri
ateist yazarlar