Kurtuluş Camii

kurtuluş cami veya antep meryem ana kilisesi veya surp asdvadzadzin katedrali (), gaziantep'te 1893-1892 yılları arasında ermeni kilisesi olarak inşa edilmiş, 1980'lerden beri cami olarak hizmet veren gotik üslupta bir ibadet yapısıdır.

mimar sarkis balyan'ın eseri olan kilise binası, gaziantep’te ermeniler tarafından yapılmış en büyük yapılardandır. ermeni kırımı ve cumhuriyetin ilanından sonraki dönemde ibadete kapatılmış; 50 yıl kadar cezaevi olarak kullanıldıktan sonra 1980'lerde restore edilip cami olarak ibadete açılmıştır.

geçmişi

i̇nşası ve kilise işlevinde kullanılması 
gaziantep'te yaşayan ermenilerin ilk ibadet yeri, bugünkü yapının bulunduğu tepenin doğusundaki kayalık bölgede bulunan bir mağara idi. zamanla mağaranın batı bölgesindeki kayalar oyulup üç tane sütun eklenerek bir kilise meydana getirilmişti. rivayete göre kudüs'e gitmtekte olan bali adına bir ermeni, ibadetin mağarada yapıldığını görünce hac yolculuğundan vazgeçip  şehirde kalmış ve osmanlı padişahının iznini alarak meryem ana adına bir kilise inşa etmiştir.

meryem ana kilisesi, gaziantep’in 17. yüzyıldaki ilk önemli ermeni kilisesi idi.  zamanla tahribata uğrayan ve onarımlardan geçen meryem ana kilisesi'nin yerine 1873 yılında yeni bir kilise yapılması karar verildi.

yeni kilise sultan ii. abdülhamid'in mimarı olan osmanlı ermenisi sarkis balyan tarafından planlandı ve  sarkis taşçıyan tarafından inşa edildi. osmanlı-rus savaşı ve salgın hastalıklar sebebiyle inşaat uzun sürdü; 1892'de tamamlandı. taş işçiliği sarkis kadehçiyan tarafından yapıldı. kilisenin çanı, londra’da yaşayan hrant köşkeryan adlı bir ermeni tarafından brezilya’da yaptırıldı. çan, gaziantep arkeoloji müzesi'nde korunmaktadır.

1901 yılında kilisenin avlusuna çocukların eğitimi için bir okul inşa edildi. keşiş movses zamgoçyan tarafından yaptırılan okul, vartanyan anaokulu adını taşır. 

1915 ermeni soykırımının ardından boş kalan kilise binası; cumhuriyet devrinde ibadete kapandı.

cezaevi dönemi 
1930-1980 arasında adalet bakanlığı'nın kullanımına tahsis edildi ve cezaevi olarak kullanıldı. hapishane olduğu dönemde pencerelerine demir parmaklıklar eklendi ve bazı açıklıklar kapatıldı.

camiye dönüştürülmesi 
yapı 1980-1985 arasında  onarım görerek camiye dönüştürüldü ve kurtuluş camii adını aldı. bu dönüşüm sırasında dört köşeli çan kulesinin bir kısmı yıkılıp, tek şerefeli silindirik bir yapıya dönüştürüldü. daha sonraki tarihlerde ikinci bir minare yapıldı.

kültür varlığı olarak tescil edilmesi 
geleneksel mimari yapım tekniği örneği olması, dönemin yaşam şeklini aktarması ve geleneksel sokak dokusunu oluşturması bakımından önemli görülen yapı;  2017'de kültür ve turizm bakanlığı tarafından korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edildi.

2023 depremi 
caminin kubbesi ve duvarları 2023 gaziantep-kahramanmaraş depremlerinde çöktü, minaresi ise kısmen yıkıldı.

mimari özellikleri 
1100  metrekare alan üzerinde kurulmuş, 31 metre yüksekliğinde gotik üslupta bir yapıdır. etrafı duvarlarla çevriliş zemini taş bir avlu içerisinde yer alır. i̇kisi kuzey, ikisi güney, biri batıya bakan beş kapısı vardır.

kesme taş ile yapılan duvarların üzerinde ilk iki sırada sivri kemerli pencereler, üst kısmında yuvarlak pencereler vardır.  malzeme olarak yöresel "keymıh", "havara" ve bazalt taşları kullanılmıştır. mihrap, dikdörtgen bir niş şeklinde dışarıya çıkıntılıdır. mihrap duvarında  üç sıra halinde pencere dizisi, alınlığın ortasında yuvarlak bir pencere bulunur. yapının köşeleri, pencere silmeleri, yöresel siyah ve beyaz taşlardan yapılmıştır.

üzeri kırma çatıyla örtülmüştür. ana mekanın orta kısmı dairesel kasnaklı yüksek kubbelidir.

konuyla ilgili yayınlar 
 thomas a. sinclair: eastern turkey. an architectural and archaeological survey. band 4. the pindar press, london 1990, s. 111
 demir, e. (2021). ayintab'da bir cami kilise: surp asdvadzadzin kilisesi (kurtuluş cami). ortadoğu ve göç, 11 (1), 111-132 .

notlar

kaynakça 

türkiye'deki ermeni apostolik kiliseleri
gaziantep'teki kiliseler
türkiye'deki kapatılan hapishaneler
türkiye'deki camiye çevrilen kiliseler
gaziantep ilindeki görülecek yerler
2023 kahramanmaraş depremlerinde hasar gören yapılar
bilgi kutusu bulunmayan yapılar