Saraybosna

saraybosna (boşnakça ve hırvatça: sarajevo, ), bosna-hersek’in başkenti ve 2007 yılı sayımlarına göre 619.030 kişilik nüfusuyla en büyük kentidir. saraybosna, ayrıca bosna-hersek federasyonu'nun ve fiilî başkenti banyaluka olan sırp cumhuriyeti'nin de hukukî başkentidir. saraybosna kantonu'nun da merkezidir. saraybosna, bosna bölgesinin dinar alpleri'yle çevrili saraybosna vadisi içerisinde miljacka nehri'nin çevresinde kurulmuştur. şehir, barındırdığı dinî çeşitliliğiyle bilinir. müslümanlık, katoliklik, ortodoksluk ve musevîlik, burada yüzyıllar boyunca barış içinde bir arada var olagelmişlerdir. i̇şte bu yüzden saraybosna, avrupa'nın kudüs'ü olarak kabul edilir. saraybosna balkanlar'daki kültürel şehirlerin en önemlilerinden biri olarak kabul görür.

bu bölgedeki ilk yerleşim kalıntıları tarih öncesi döneme kadar uzanmasına rağmen modern şehrin ortaya çıkışı 15. yüzyılda osmanlıların bu bölgedeki hakimiyetiyle birlikte başlar. osmanlıların 1463'te bölgeyi ele geçirmesiyle şehirde büyük bayındırlık faaliyetleri başlar ve bunun sonucunda saraybosna, türklerin avrupa'da kurduğu en büyük kent olur ve bu durum bugün de geçerlidir. saraybosna, tarihi boyunca uluslararası önemi olan birçok olay yaşamıştır: 1914 yılında i. dünya savaşı'nın başlamasına neden olarak gösterilen arşidük franz ferdinand'ın gavrilo princip tarafından suikastı bu kentte gerçekleşti. bundan 70 yıl sonra 1984 kış olimpiyat oyunları bu kentte yapıldı. şehir, bosna savaşı sırasında dünya modern savaş tarihindeki en uzun kuşatmaya mâruz kalmıştır. bugün şehir, bosna-hersek'in en büyük kültürel ve ekonomik merkezi olarak savaş sonrasında kendini yenilemeye ve toparlamaya çalışmaktadır.

köken bilimi 
saraybosna'nın adı, osmanlı devleti tarafından alınmadan önce vrhbosna' idi. osmanlı devleti'nde bosna-saray denmesinin yanı sıra saray ovası olarak da adlandırdı. bu yüzden günümüzde pek çok dilde bu ifadenin kısa hali olarak sarajevo adı kullanılmaktadır. kendi halkı da şehirlerine sarajevo derler ki vadiye dik bakan saraydan görülen ova manzarasından esinlenerek saray-ova dendiği rivayet edilir.

tarihçe

antik çağ 
şehrin bulunduğu bölgedeki yerleşim, neolitik çağ'a dek geri gider. bu bölgede 19. yüzyılın sonlarında butmir kültürü'ne ait benzer desenli seramik eşya ve çanaklar bulunmuştur.

saraybosna bölgesi, roma egemenliğinden önce i̇liryalıların egemenliğinde kalmış ve romalılar, ancak m.s. 9 yılında uzun süren bir direnişin ardından ele geçmiştir. romalılar döneminde dalmaçya eyaletine bağlanan bölgede bugünkü i̇liđža banliyösünün bulunduğu yerde aquae sulphurae (türkçesi: kükürtlü termal su) kentini kurmuşlardır.

roma i̇mparatorluğu, m.s. 395'te ikiye bölününce batı roma i̇mparatorluğu'nun parçası olan ve 420'lerde avrupa hunları'nın ele geçirdiği bölge, 455 yılında ostrogotların eline geçti. 6. yüzyılın ilk yarısının sonlarına doğru doğu roma i̇mparatorluğu'nun eline geçen bölgeye 7. yüzyılın başlarında avrupa avarlarının egemenliğindeki slavlar gelmeye başladı ve bölge, avarların eline geçti.

orta çağ 
avarlar devletinin 805'te franklar tarafından yıkılmasının ardından frankların süzerenliğini tanıdı ve doğu romalı misyonerler tarafından bölge, tamamen hristiyanlaştırıldı. önce sırp raşka krallığı'nın, 863'te hırvat düklüğü'nün (sonradan krallık) eline geçti. 870'lerde sırpların geri aldığı bölge, 9. yüzyılın sonlarına doğru 1. bulgar i̇mparatorluğu'nun eline geçti. 927'de bulgarlardan bağımsızlığını îlân eden sırp kralı časlav klonimirovič'in eline geçti. çaslav'ın 950 yılında macarlara karşı savaşırken ölmesi üzerine bosna'daki derebeyler, sırbistan'dan bağımsızlıklarını ilan ettiler ve doğu roma'nın hükümranlığını tanıdılar. ancak bölge 998'de 1. bulgaristan i̇mparatorluğu çarı 1. samuel'in eline geçti. ancak doğu roma i̇mparatoru ii. basileus, 1018'de bölgeyi geri aldı. bölgenin güneyi, 1060'larda doğu roma'ya bağlı hüküm süren hırvat kralı iv. petar'ın eline geçti. ancak bölge, 1082-1085 arasında sırpların kurduğu duklja krallığı'nca fethedildi. 1103 yılından itibaren bosna sırplardan koptu ve macaristan krallığı'nın egemenliğini tanıyan banların eline geçti. ayrıca macaristan kralı ii. bela, 1137'de bosna dükü oldu. bölge, 1163-1183 yılları arasında yeniden doğu roma i̇mparatorluğu'nun parçası oldu. daha sonra yeniden macaristan krallığı'na bağlı banlar tarafından yönetildi. 1230'lardan itibaren bölge halkının çoğu, manicilik'ten etkilenen dualist hristiyan tarikatı olan bogomillik'e geçti. bosna, 1377'ye kadar macaristan'a bağlı banlar tarafından yönetildi. bu târihte bosna banı tvrtko kotromanoviç (sonradan i. tvrtko), kendini bosna, sırbistan ve dalmaçya kralı ilan etti. krallığı'nın sınırları bugünkü karadağ'ın batısından bugünkü hırvatistan'ın graçaç kentinin batısına kadar uzanıyor ve bazı dalmaçya adalarını da kapsıyordu.

1463 yılında osmanlı sultanı ii. mehmed, bütün bosna'yı fethetti. ancak macaristan kralı i. matyas, saraybosna'nın bulunduğu bölgeyi geri aldı. ancak osmanlılar, 1492'de bölgeyi yeniden ele geçirdiler.

osmanlı dönemi 
bugünkü saraybosna'nın yerinde 14. yüzyılın başlarında boşnak soylularının şatoları vardı. 1492 yılında burayı alan osmanlılar, şehrin ilk çekirdeğini kurmuşlardır. saraybosna, önemli ulaşım yolları kavşağı olması nedeniyle kısa sürede ticari ve idari merkez olmuştur.

bölge, osmanlılarca öncelikle saraybosna'nın merkez olduğu bosna sancağı olarak rumeli eyaleti'ne bağlanmış, 1585 yılında 1483'te fethedilen hersek bölgesiyle birlikte bosna eyaleti'ne bağlanmıştır. 1583-1686 arasında banyaluka'nın, 1686-1851 arası travnik'in merkez olduğu dönemler hariç hep eyaletin merkezi saraybosna olmuştur. 1697'deki kısa süreli venedik işgalinden zarar gören şehir, derhal onarıldı.

avusturya-macaristan 
1878 yılına kadar osmanlılar'a bağlı kalan şehir, bu yıl imzalanan berlin anlaşması'yla avusturya-macaristan yönetimine bırakıldı. ancak buranın yönetimi konusunda yönetim ortakları arasında anlaşmazlık çıkınca doğrudan doğruya viyana'dan yönetilen bosna-hersek'in merkezi oldu.

yugoslavya 
1918'de sonradan yugoslavya krallığı'na dönüşecek olan sırp-hırvat-sloven krallığı'na geçti ve sırbistan'a bağlandı. 1929 yılında ülke, idari olarak banlıklara bölündüğünde, drina banlığı'nın merkezi oldu.

ii. dünyâ savaşı'nda 1941-1945 arasında nazi almanyası'na bağlı bir kukla devlet olan bağımsız hırvatistan devleti'nin işgalinde kaldı. savaş sırasında yugoslavya krallığı yetersiz savunma yapıyordu. alman uçaklarının bombalaması sonrasında, saraybosna, 16. piyade tümeni tarafından 15 nisan 1941 tarihinde ele geçirildi. şehir, 1943'ten 1944'e kadar müttefikler tarafından bombalandı. şehirde yugoslav partizan hareketi temsil edildi. direniş, "walter" periç adında bir nla partizanı tarafından yürütüldü. periç, 6 nisan 1945'te şehrin kurtuluşuna liderlik ederken öldü.

1984 kış olimpiyatları, saraybosna'da düzenlenmiştir.

bosna savaşı 

1992-1995 yıllarında bosna savaşı sırasında saraybosna kuşatması büyük ölçekli yıkım ve dramatik nüfus değişimi ile sonuçlandı. binlerce saraybosnalı, kuşatma sırasında yapılan bombardıman altında ve çatışmalarda öldü. saraybosna kuşatması, modern savaş tarihinin en uzun kuşatması oldu. 5 nisan 1992 ile 29 şubat 1996 yaşanan bosna savaşı sırasında yugoslav halk ordusu ile sırp cumhuriyeti'ne bağlı güçler bosna hersek'in başkenti saraybosna'yı kuşattı.

kuşatma sırasında, 1.500'den fazlası çocuk olmak üzere 11.541 kişi öldü. 15.000'i çocuk olmak üzere yaklaşık 56.000 kişi yaralandı. 1991 sayımına göre kuşatması öncesinde kent ve çevresinin nüfus 525.980'di.

günümüz 
günümüzde saraybosna, bölgenin en hızlı gelişen şehirlerinden birisidir. bosmal şehir merkezi, bbi centar ve  balkanların en yüksek gökdeleni olan avaz twist tower gibi çok sayıda çeşitli yeni modern binalar inşa edilmiştir.

coğrafya 
saraybosna, tarihî bosna bölgesinin içinde, avrupa'nın güneydoğusunda bulunan üçgen biçimli bosna-hersek topraklarının hemen hemen merkezinde kurulmuştur. koordinatları  şeklinde olan kent dinar alplerinin ortasındaki saraybosna vadisi boyunca uzanır. opcina adı verilen dört belediyeden oluşur. centar (merkez), novi grad (yeni şehir), novo sarajevo (yeni saraybosna) ve stari grad (eski şehir). saraybosna'nın komşu belediyeleri i̇lidza [i̇lica] ve vogošča'dır [vogoşça]. kuzeyde "ozren planina" (1.452 m), güneyde "romanija planina" (1.649 m) ve jahorina (1.913 m) dağları arasında kalan miljacka [milyaçka] vadisinde kurulmuştur. bu dağlar dinar alpleri'nin bir parçasıdır.

i̇klim

yönetim ve siyaset 

şehir yasama yapısı "saraybosna kanton meclisi" tarafından gerçekleştirilmekte olup, idari yapıları şu birimlerden oluşmaktadır;
 saraybosna kanton başkanı, 
 saraybosna kanton hükûmeti, 
 başbakan ve 
 12 bakandan oluşan bakanlar kurulu.

ekonomi 
bosna-hersek'in gayri safi millî hasılası (gsmh) 3.356.220.000 (1999) dolar olup, saraybosna'ya düşen pay 1.264.412.000 dolardır.saraybosna'da kişi başına düşen gsmh ise 2.470 dolardır. trafik ve iletişim (saraybosna kanton ekonomisinin toplam gelirinin %53'ü) toplam işçi sayısının %18'ini istihdam etme olanağı verir. endüstri (saraybosna kanton ekonomisinin toplam gelirinin %14.8'i) toplam işçi sayısının %18,5'ini, ticaret ise (saraybosna kanton ekonomisinin toplam gelirinin %17,9'u) toplam işçi sayısının %19,5'ini istihdam eder.

demografi 
1991 nüfus sayımlarına göre nüfusun %50'si boşnaktır. boşnakların, sırpların ve hırvatların mahalleleri ayrıdır. aktif olarak sırplar ve boşnaklar savaşmış olmasına rağmen şehrin en pahalı yerlerinde hırvatlar oturur ve şehrin üst tabakasını oluştururlar.

{| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;"
|- style="background: #e9e9e9"
| colspan="4" | nüfus
|-
|style="background: bgcolor="#f5deb3" | yıl|style="background: bgcolor="#c2b280" | 1921. 
|1991.
|2013.
|-
|boşnaklar
|29,649 (%37,9)
|182.503 (%50.45)
|222.457 (%80.47)
|-
|sırplar
|18.630 (%23.8)
|92.271 (%25.50)
|10.422 (%3.78)
|-
|hırvatlar
|21,373 (%27.3)
|24.241 (%6.70)
|13.604 (%4.94)
|-
|yugoslavlar
| -
|47.083 (%13.01)
| -
|-
|diğer
|8.552 (%11.0)
|15.637 (%4.32)
|29.041 (%10.54)
|-
|style="background: bgcolor="#f5deb3" |toplam|78,173 
|361.735|275.524'|}

 eğitim 
yükseköğretim saraybosna'da uzun ve zengin bir geleneğe sahiptir. ülkenin en önde gelen yükseköğrenim kurumları saraybosna'dadır.

 kültür 

saraybosna, birçok açıdan türkiye'ye benzer. türk kahvesi, börek, tarih, mimari, sosyal yapı gibi yönlerden türkiye'ye yakınlığı belli olan bir şehirdir. 1984 kış olimpiyatları saraybosna'da yapılmıştır. katolik başpsikoposluğu, ortodoks patrikliği ve müslüman cemaati başkanlığının bulunduğu saraybosna, aynı zamanda tıp, ticaret, müzik ve kültür kurumlarının merkezidir. şehir, tarihsel yapıtları bakımından zengindir. bosna-hersek müzesi'nde zengin arkeoloji ve etnografya koleksiyonları vardır. kaleleri ve camileriyle ünlü olan şehrin bu tarihsel yapıları, bosna-hersek'in diğer yerleşim birimlerinde de olduğu gibi savaş sırasında bilhassa tahrip edilmiş ve büyük zarar görmüşlerdir.

saraybosna'da kültürel kurumlar büyük önem arz etmektedir. kentte; 1 opera, 6 tiyatro, 4 müze, 7 sinema, 33 kütüphane, 287 spor tesisi ve 25 fakülteli bir üniversite vardır.

 mimari 
bosna savaşı sonrası her ülke katılımda bulunarak şehri yeniden kurma çalışması yürütmüştür. türkiye de inşa ettiği toplu konutlarla bu çalışmalara katılmıştır.

 müzik 
saraybosna tarihsel bölgenin en önemli müzikal bölgelerinden biri olmuştur. saraybosna pop rock okulu 1961 ve 1991 yılları arasında şehirde geliştirdi.

 festivaller 
saraybosna uluslararası festivallerin eklektik ve farklı seçimi ile ünlüdür. saraybosna film festivali bosna savaşı sırasında 1995 yılında kurulmuş ve balkanlar ve güneydoğu avrupa'nın önde gelen ve en büyük film festivali haline gelmiştir.

 spor 
şehir 1984 kış olimpiyatları'na ev sahipliği yapmıştır. yugoslavya jure franko tarafından erkekler dev slalom kategorisinde bir gümüş madalya kazandı.

 ulusal ve dini bayram, festival ve tatil günleri kurtuluş günü (1 mart), devlet günü (25 kasım), saraybosna kış festivali, orchestar festivali, belediyede kültür günleri, vovi grad uluslararası halk dansları festivali, başçarşı geceleri, 
i̇ki yılda bir düzenlenen akdeniz genç artistler, yaz tiyatroları "karnemi 55" 
saraybosna film festivali, 
saraybosna şiir günleri, 
tiyatro festivali, 
mess uluslararası tiyatro festivali, 
saraybosna jazz festivali, 
simf - uluslararası müzik festivali, 
çocuk şarkıları festivali

i̇lgili film ve diziler 
 ulis'in bakışı (1995)
 ölüm çiçekleri-saraybosna (2008)
 mavi kelebekler (2011-2012) 
 sen doğmadan önce (venuto al mondo) 2012

kardeş şehirler 
bosna-hersek'in 10 şehirle kardeş şehir anlaşması, 32 şehirle de "kardeşlik" anlaşması bulunmaktadır.

  (2000'den beri)
  (2006'dan beri)
  (2022'den beri)
  (2006'dan beri)
  (2007'den beri)
  (2002'den beri)
  (2006'dan beri)
  (2002'den beri)
  (2006'dan beri)
  (2001'den beri)

kardeşlik şehirleri

resimler

ayrıca bakınız 
 bosna-hersek
 bosna-hersek federasyonu
 sırp cumhuriyeti
 miljacka
 gazi hüsrev bey camii

kaynakça

dış bağlantılar 

 saraybosna resmî sitesi 
 encyclopædia britannica'da saraybosna

 
saraybosna kantonu
bosna-hersek'teki şehirler