Mozilla Firefox

mozilla firefox (veya kısaca firefox), mozilla vakfı ve onun alt kuruluşu mozilla corporation tarafından geliştirilen, özgür ve açık kaynak kodlu bir web tarayıcısıdır. firefox; windows, macos, linux, android ve ios işletim sistemlerinde kullanabilir. yazılımın windows, macos, linux, android sürümlerinde web sayfalarının oluşturulması için gecko motoru kullanılır. mozilla tarafından geliştirilen gecko, mevcut ve planlanmış web standartlarıyla uyumludur. 2015'te çıkan ios için firefox uygulamasında ise apple'ın getirdiği kısıtlamalar nedeniyle ios'in bütünleşik webkit motoru kullanılır.

firefox, 2002 yılında mozilla application suite paketi yerine tek başına çalışan bir tarayıcıya sahip olmak isteyen mozilla gönüllüleri tarafından "phoenix" adıyla geliştirildi. beta aşamasındayken bile microsoft'un o zamanki piyasa lideri olan internet explorer 6 tarayıcısına kıyasla hız, güvenlik ve eklenti desteği açısından öne çıkarak popüler hale geldi. firefox, 9 kasım 2004'te yayımlandı, 9 ay içinde 60 milyon indirmeye ulaştı ve internet explorer'ın hakimiyetini tehdit eder hale geldi. mozilla topluluğu, 1998'de aol tarafından satın alınmadan önce netscape çalışanları tarafından kurulmuştu. bu nedenle kimilerince firefox'un netscape navigator ruhunu taşıdığı ve onun ardılı olduğu kabul edilir.

2009 sonlarında firefox'un pazar payı %32 ile zirveye çıktı ve firefox 3.5 bir süreliğine dünyanın en popüler tarayıcısı oldu. ardından google chrome'un yarattığı rekabetle birlikte firefox'un pazar payı düştü. ocak 2016 itibarıyla çeşitli istatistiklere göre firefox'un masaüstü tarayıcıları arasındaki kullanım oranı %9 ile %16 arasında değişmekte, bu da onu en popüler ikinci tarayıcı yapmaktadır. mozilla'ya göre aralık 2014 itibarıyla dünya çapında yaklaşık 500 milyon firefox kullanıcısı bulunmaktadır.

, firefox'un kullanım oranı statcounter verilerine göre, %6,18 olarak kaydedildi. firefox, google chrome (%63,32), safari (%13,13) ve microsoft edge (%10,75) gibi masaüstü web tarayıcılarından sonra kullanım oranlarında dördüncü sırada yer almaktadır. tüm platformlarda ise kullanım payı %2,94 olarak kaydedilmiştir.

tarihçe 

firefox projesi, mozilla projesinin deneysel bir dalı olarak dave hyatt, joe hewitt ve blake ross tarafından başlatıldı. bu grup, netscape’in sponsor olmasından kaynaklanan ticari gereksinimlerin, ayrıca özelliklerin geliştiriciler tarafından belirlenmesinin mozilla tarayıcısına zarar verdiğini düşünüyordu. mozilla suite’in “fazlalıkları” olarak gördükleri şeyleri atmak için tek başına çalışan bir tarayıcı oluşturdular. firefox adını alacak bu tarayıcının, ileride mozilla suite’in yerini almasını umuyorlardı. 3 nisan 2003’te mozilla organizasyonu, o tarihten itibaren mozilla suite yerine firefox ve thunderbird’e odaklanacağını açıkladı. mozilla suite gönüllüleri ise seamonkey projesini oluşturdu ve 2005’te seamonkey, tamamen mozilla application suite’in yerine geçti.

firefox projesi birkaç kez isim değişikliğine gitmek zorunda kaldı. projenin ilk adı phoenix (türkçesi: zümrüdüanka) idi. mitolojide yanarak öldükten sonra kendi küllerinden yeniden doğan bir kuş olan zümrüdüanka’nın “külleri”, ilk “tarayıcı savaşlarında” microsoft internet explorer tarafından öldürülen netscape navigator’ı temsil ediyordu. ancak phoenix markası phoenix technologies’e ait olduğu için bu addan vazgeçildi ve firebird adında karar kılındı. bu ad ise firebird adını kullanan açık kaynaklı veritabanı yazılımı projesinin tepkisine neden oldu. mozilla vakfı, karışıklığı önlemek için tarayıcının mozilla firebird adını kullanacağını açıkladıysa da tartışmalar sürdü ve 9 şubat 2004’te tarayıcının adı mozilla firefox olarak değiştirildi. firefox, kızıl panda adlı hayvanın takma adıdır ve firefox’un maskotu olarak da bu hayvan benimsenmiştir.

2016 yılında mozilla, firefox'un gecko mimarisini ve diğer bileşenlerini iyileştirmeyi amaçlayan quantum adlı bir proje duyurdu. bu proje, tarayıcının performansını artırmayı, mimarisini modernleştirmeyi ve tarayıcıyı çoklu işlem modeline geçirmeyi hedefliyordu. bu iyileştirmeler, google chrome'un payının azalması ve performansının gerilemeye başladığı şikayetlerinin ardından geldi. ancak bu değişiklikler, firefox için mevcut eklentilerin yeni sürümlerle uyumsuz hale getirilmesine neden oldu. mevcut mimari yerine, chrome ve diğer yeni tarayıcılara benzer olacak şekilde tasarlanmış yeni bir uzantı sistemi tercih edildi. kasım 2017'de piyasaya sürülen firefox 57, quantum tabanını içeren ilk sürüm oldu ve bu nedenle firefox quantum olarak adlandırıldı. mozilla'dan bir yetkili, quantum'un tarayıcının 1.0 sürümünden bu yana yapılan "en büyük güncelleme" olduğunu belirtti. mimarinin ilk sürümlerinde yanıt vermeyen ve çöken sayfalar, aynı işlem içinde yüklenen diğer sayfaları etkilemekteydi. chrome her yüklenen sekme için ayrı işlemler kullanırken, bellek tüketimi ile performansı dengelemek için firefox varsayılan olarak dört bölüm üzerine sekme görevlerini dağıtmaktadır. i̇şlem sayısı ayarlanabilir olduğu için performansı artırırken bellek kullanımını da arttırmaktadır, bu nedenle daha büyük ram kapasitesine sahip bilgisayarlar için uygundur.

3 mayıs 2019'da mozilla sunucularındaki bir ara sertifikanın süresinin dolması, firefox'un tüm tarayıcı eklentilerini (add-on'ları) otomatik olarak devre dışı bırakmasına ve kilitlemesine neden oldu. mozilla, bu sorunun giderilmesine hemen sonra mozilla studies bileşenlerini kullanarak düzeltmeyi hedefledi.

13 ocak 2022 tarihinde firefox'un http/3 uygulamasındaki bir sorun, bir kaç saat kesintiye yol açtı.

özellikler 
firefox’un özellikleri arasında sekmeli gezinti, yazım denetimi, yazarken arama, canlı yer imleri, akıllı yer imleri, indirme yöneticisi ve coğrafi konuma duyarlı gezinti sayılabilir. firefox’un bütünleşik arama sistemi varsayılan olarak çoğu ülkede google’ı, türkiye’de yandex’i kullanır. bunlara ek olarak firefox, web geliştiricilerine yönelik hata konsolu ve dom denetçisi gibi birçok bütünleşik araç sunar. pocket entegrasyonu sayesinde firefox’ta okuma listesine eklenen sayfalar başka cihazlarda çevrimdışı olarak okunabilir. webrtc teknolojisini kullanarak uyumlu sistemlerle görüntülü görüşme, ekran paylaşımı ve dosya paylaşımı yapmayı sağlayan firefox hello özelliği 2016’da tarayıcıdan kaldırılmıştır.

üçüncü şahıslar tarafından geliştirilen eklentiler aracılığıyla firefox’a yeni işlevler eklenebilir. firefox eklentileri, webextensions adlı html ve javascript api’ı aracılığıyla geliştirilir. bu sistem, google chrome ve microsoft edge eklentileriyle büyük ölçüde uyumludur. eski firefox eklentileri xul ve xpcom api’ları ile geliştiriliyordu; ancak bu eklentiler yeni firefox’un çok işlemli mimarisiyle uyumlu olmadıkları için firefox 57’den itibaren “eski teknoloji eklentiler” adını almıştır ve artık desteklenmemektedir.

kullanıcılar, kendilerinin veya üçüncü şahısların geliştirdiği temaları yükleyerek firefox’un görünümü de değiştirebilirler. eklentiler ve temalar firefox eklentileri adlı web sitesi üzerinden yüklenir.

standartlar 
firefox; html4 (ve html5’in neredeyse tamamı), xml, xhtml, mathml, svg 2 (kısmi), css, ecmascript (javascript), dom, xslt, xpath ve alfa saydamlık içeren apng (hareketli png) görselleri gibi birçok web standardını destekler. ayrıca whatwg tarafından oluşturulan istemci taraflı depolama ve canvas elementi gibi standart önerilerini de destekler. bu standartlar, firefox’un gecko adlı layout motoruna ve spidermonkey adlı javascript motoruna entegre edilir.

firefox, acid2 adlı standartlara uyumluluk testini 3.0 sürümünden beri geçmektedir. mozilla, firefox’un acid3 testini geçmeyi hedeflemediğini; çünkü testin svg yazı tipleri bölümünün eskidiğini onun yerini alan woff standardının tüm büyük tarayıcılar tarafından kabul edildiğini açıklamıştır. 2011'de svg yazı tipi testleri acid3 testinden çıkarmış, böylece firefox 4 ve sonraki sürümleri testte 100 üzerinden 100 puan almaya başlamıştır.

firefox, kimlik avı ve zararlı yazılım koruması sunmak üzere google’ın geliştirdiği safe browsing adlı özel bir protokolünü de destekler.

windows vista ve sonraki windows sürümlerinde, firefox 38 ve sonraki sürümler html5 encrypted media extensions (eme) ile korunan video içeriklerini oynayabilir. bu amaçla kullanılan adobe primetime i̇çerik çözme modülü kapalı kaynaklı olduğu için firefox onu bir “sandbox” ortamında çalıştırarak sisteme erişimini kısıtlar, ayrıca modüle her seferinde rastgele bir cihaz kimliği bildirerek kullanıcının bu modül aracılığıyla takip edilmesini önler. firefox 47 sürümünden itibaren windows ve macos’te google’ın widevine i̇çerik çözme modülü de desteklenir. böylece netflix, amazon video, blutv gibi servislerin şifrelenmiş html5 videoları izlenebilir.

yerelleştirme 
firefox, en fazla dilde kullanılabilen web tarayıcısıdır. 2004’te çıkan ilk sürümü türkçe dahil 28 dil ve lehçeyi destekliyordu. günümüzde firefox, 97 dil ve lehçede kullanılabilmektedir.

platform desteği 
firefox'un masaüstü sürümü windows, macos ve linux'ta kullanılabilir. android için firefox uygulaması yalnızca android'de, ios için firefox uygulaması ise yalnızca ios'te desteklenmektedir.

firefox kaynak kodu çeşitli işletim sistemler için derlenebilir ama yazılımın resmi sürümleri aşağıdaki sistemler için sunulmaktadır:

kullanımı 

 firefox'un kullanımı, kisişelleştirilmesi ve püf noktaları ile ilgili olarak mozilla'nın resmi destek sayfası üzerinden geniş bilgi edinilebilir.
 mozilla firefox, farklı amaçlara yönelik binlerce eklenti desteğine sahiptir. bu eklentilere https://addons.mozilla.org adresinden ulaşabilir.
 bir sayfayı yenilemek için diğer tarayıcılarda olduğu gibi f5 tuşunu kullanabilir ancak bu, firefox önbelleğini tamamen yenilemez. sayfayı önbellekle (cache) beraber yenilmek için ctrl + f5 kullanılmalıdır.
 firefox'da adres çubuğundan girilerek ulaşılabilen gizli bazı sayfalar bulunmaktadır:
 about: — firefox hakkında bilgi
 about:buildconfig — kullanılan araçlar ve parametreler
 about:cache — hafıza ve disk belleği hakkında bilgi
 about:cache?device=memory — hafıza belleği bilgileri
 about:cache?device=disk — disk belleği bilgileri  
 about:config — gelişmiş kullanıcı ayarları (prefs.js) için grafik arayüz
 about:credits — mozilla projesi'ne katkıda bulunanların listesi
 about:license — lisans sözleşmesi
 about:logo — logo
 about:performance — tarayıcı görev yöneticisi
 about:plugins — kurulmuş yan uygulamalar ve bunlar hakkında bilgiler
 about:mozilla — mozilla kitabından özlü sözler
 about:robots — robotlar hakkında ayrıntılı bilgiler 
about:protections — engellenen izleyiciler hakkında bilgiler

markalaşma ve logo 
"mozilla firefox" adı, mozilla'nın tescilli bir ticari markasıdır; resmi firefox logosu ile birlikte, belirli koşullar altında kullanılabilir. resmi ikili dosyaları değiştirilmemiş biçimde yeniden dağıtan herkes, firefox adını ve markasını bu dağıtım için kullanabilir, ancak temel kaynak kodunu değiştiren dağıtımlara kısıtlamalar getirilmiştir. "firefox" adı, kızıl panda lakabından türetilmiştir.

mozilla, firefox logosu dosyalarını açık kaynak lisansları altına koymuştur, ancak ticaret markası yasalarının uygulandığı bağlamlarda değiştirilmiş veya benzer logoların görüntülenmesine izin verilmeyen ticaret markası yönergelerine sahiptir.

mozilla vakfı'nın niyetleri konusunda, bazı açık kaynak dağıtımlarının "firefox" ticaret markasını kullanmalarını engelleme konusunda bazı tartışmalar yaşanmıştır. açık kaynak tarayıcılar, "kitlesel pazar hakimiyeti yerine pazarda daha fazla seçenek ve yenilik sağlar." mozilla vakfı başkanı mitchell baker, 2007'de verdiği bir röportajda, dağıtımların kaynak kodunu değiştirmedikleri sürece firefox ticaret markasını özgürce kullanabileceklerini ve mozilla vakfı'nın tek endişesinin kullanıcıların "firefox" kullanırken tutarlı bir deneyim elde etmeleri olduğunu açıklamıştır.

kodların resmi marka ve isim kullanmadan dağıtılmasına izin vermek için firefox derleme sistemi içinde bir "marka anahtarı" bulunmaktadır. bu anahtar, genellikle gelecekteki firefox sürümlerinin alfa sürümleri için kullanılır ve kodun resmi logo ve isim olmadan derlenmesine izin verir; bu da firefox ticaret markasıyla ilgili kısıtlamalar olmadan üretilmiş türev bir çalışmanın ortaya çıkmasına olanak tanır. markasız derlemede, ticari markalı logo ve isim, serbestçe dağıtılabilir genel bir dünya logosu ve değiştirilmiş sürümün kaynak aldığı sürüm serisinin adıyla değiştirilir.

"firefox" adı altında değiştirilmiş sürümlerin dağıtılması, temel kodda yapılan değişikliklerin mozilla tarafından açıkça onaylanmasını ve resmi marka kullanımını gerektiriyordu. örneğin, resmi logo kullanmadan "firefox" adını kullanmak izin verilmezdi. debian projesi, 2006'da resmi firefox logosunu kullanmayı bırakma kararı aldığında (çünkü o dönemde mozilla'nın telif hakkı kısıtlamaları debian'ın kurallarıyla uyumsuzdu), mozilla vakfı temsilcisinden bu durumun kabul edilemez olduğu ve yayınlanan ticaret markası kurallarına uymaları veya dağıtımlarında "firefox" adını kullanmayı bırakmaları istendi. debian, değiştirilmiş firefox sürümünü "iceweasel" olarak markalamaya geçti (ancak 2016'da firefox'a geri döndü). gnu icecat, gnu projesi tarafından dağıtılan başka bir türetilmiş firefox sürümüdür ve kendi markalamasını sürdürmektedir.

görsel kimlik 
firefox simgesi, firefox yazılımının resmi mozilla sürümünü ve resmi dağıtım ortaklarının sürümlerini belirtmek için kullanılan bir ticari markadır. bu nedenle, firefox'un değiştirilmiş sürümlerini dağıtan yazılım dağıtıcıları simgeyi kullanmaz.

firefox'un erken firebird ve phoenix sürümleri, birçok diğer profesyonel yazılım paketiyle karşılaştırıldığında makul görsel tasarımlara sahip olarak kabul edildi, ancak birçok profesyonel yazılım paketine kıyasla yetersiz kaldı. ekim 2003'te, profesyonel arayüz tasarımcısı steven garrity, mozilla'nın görsel kimliği ile ilgili olduğunu düşündüğü her şeyi kapsayan bir makale yazdı.

kısa bir süre sonra mozilla vakfı, garrity'yi yeni görsel kimlik ekibinin başına getirdi. şubat 2004'te firefox 0.8'in piyasaya sürülmesi, yeni markalaşma çabalarının başlamasını gördü. bu, mozilla ile uzun süredir ilişkisi olan web geliştiricileri grubu silverorange tarafından yapılan yeni simge tasarımları içeriyordu. son tasarımlar, camino üzerinde çalışmış olan jon hicks tarafından yapıldı. logo daha sonra gözden geçirildi ve güncellendi ve büyütüldüğünde bulunan birkaç kusur düzeltildi. logoda gösterilen hayvan, stilize edilmiş bir tilkidir, ancak "firefox" genellikle kızıl panda için yaygın bir isimdir. hicks'e göre panda, "gerçekten doğru imgeleri çağrıştırmadı" ve geniş bir şekilde tanınmadı.

haziran 2019'da mozilla, firefox logosunu yeniden tasarlanmış bir şekilde tanıttı ve bu değişiklik resmi olarak sürüm 70'te uygulandı. yeni logo, firefox etrafında bir marka sistemi oluşturma çabasının bir parçasıdır ve artık firefox markası altında tanıtılan eşleştirme uygulamaları ve hizmetleri için bir paket olarak sunulmaktadır.

pazar payı 

firefox 1.0 sürümü 9 kasım 2004 tarihinde piyasaya sürüldüğünden beri indirme oranları artarak devam etmektedir. temmuz 2009 itibarıyla firefox bir milyardan fazla kez indirilmiştir. bu sayı, yazılım güncellemeleri yoluyla yapılan indirmeleri veya üçüncü taraf web sitelerinden yapılanları içermez. bu, bir kullanıcı sayısını temsil etmez, çünkü bir indirme birçok makineye yüklenebilir, bir kişi yazılımı birden fazla kez indirebilir veya yazılım üçüncü bir taraftan temin edilebilir.

temmuz 2010'da ibm, tüm çalışanlarından (yaklaşık 400,000 kişi) varsayılan tarayıcı olarak firefox kullanmalarını istedi.

firefox, kasım 2011'e kadar en çok kullanılan ikinci web tarayıcısıydı, ancak bu tarihten itibaren google chrome tarafından geçildi. mozilla'ya göre, firefox ekim 2012 itibarıyla 450 milyondan fazla kullanıcıya sahipti.

2023 yılının başlarına kadar, firefox dünya genelinde tüm platformlarda kullanılan web tarayıcıları arasında kullanım payı açısından dördüncü sıradaydı ve masaüstü tarayıcılarda dördüncü sırada yer alıyordu, kullanım payı ise %2.77'ydi.mozilla'nın firefox halka açık veri raporuna göre, masaüstü istemcilerinin aylık aktif kullanıcı sayısı 2017 yılında yaklaşık olarak 310 milyondan 2023 yılında 200 milyona düşmüştür. ekim 2020'den itibaren firefox'un masaüstü pazar payı, eskiden en popüler olduğu ülkelerde düşmeye başladı. eritre'de, ekim 2020'de %50 olan pazar payı, eylül 2021'de %9.32'ye düşmüştür. küba'da ise, eylül 2020'de %54.36 olan pazar payı, eylül 2021'de %38.42'ye düşmüştür.

kazandığı ödüller ve başarılar 

2004
 forbes.com firefox'u en iyi tarayıcı ilân etti.
2005
 pc world product of the year ve 100 best products of 2005 
 cnet editörün seçimi
 uk usability professionals' association best software award
 pc magazine editörün seçimi ödülü.
2006
 cnet editörün seçimi
 pc world's 100 best products of 2006
2007
 webware webware 100 winner
 pc world 100 best products of 2007

2008
 cnet, safari, chrome, firefox ve internet explorer'ı karşılaştırdı; performans, güvenlik ve özellikleri ile firefox en iyi tarayıcı seçildi.
 pc magazine editörün seçimi
 pc world, 100 best products of 2008 
 webware 100 winner
2009
 linuxquestions.org members choice awards
2010
 cnet top 10 mac downloads
2011
 cnet editörün seçimi
2012
 şubat ayında tom's hardware safari 5.1.2, google chrome 17, mozilla firefox 10, opera 11.61 ve internet explorer 9'u hem ubuntu 11.10 hem de windows 7'de karşılaştırdı. firefox, windows üzerindeki en başarılı tarayıcı seçildi.

gelişmeler 
mozilla firefox, 3.0 sürümü için bir rekor denemesi yaptı. guiness rekoru denemesi 8 milyonu aşan indirmeyle başarılı oldu. 17 haziran 2008'deki i̇ndirme günü ile ilk 24 saat içinde 8 milyondan fazla indirilme sayısına ulaşan firefox bununla bir günde en çok indirilen yazılım unvanının sahibi oldu.

tom's hardware sitesinin haziran 2013'te gerçekleştirdiği testlerde firefox'un 22. sürümü, pazardaki popüler tarayıcılar arasında "en hızlı tarayıcı" ve "en başarılı tarayıcı" unvanını ele geçirdi.

firefox'un ağustos 2013'te çıkan mobil sürümüyle mobil tarayıcıya türkçe dil seçeneği eklendi.

firefox'un 31. sürümü pc mag tarafından yapılan 21 ağustos 2014'te değerlendirmede internet explorer, google chrome ve apple safari'yi geride bırakarak 1. sırada tamamladı.

ayrıca bakınız 
 mozilla
 firefox os
 mozilla thunderbird
 özgür yazılım
 servo (yazılım)

dış bağlantılar 
 mozilla resmî sitesi
 firefox eklentileri
 mozilla türkiye
 mozilla geliştirici ağı

kaynakça

ayrıca bakınız 
 android için firefox

 
özgür ftp istemcileri
2002 yazılımları
ücretsiz çapraz platform yazılımları
özgür çokdilli yazılımlar
c++ ile programlanmış ücretsiz yazılımlar
gecko tabanlı yazılımlar
gopher istemcileri
i̇nternet tarihi
rss okuyucu
mac os x web tarayıcıları
posix web tarayıcıları
xul kullanan yazılımlar
mozilla kamu lisansı kullanan yazılımlar
linux web tarayıcıları
windows web tarayıcıları
os/2 web tarayıcıları
amigaos web tarayıcıları
özgür web tarayıcıları