Tasavvuf

sufizm'in diğer anlamları için sufi (anlam ayrımı) sayfasına bakınız

tasavvuf ( tasavvuf) veya sûfîzm ya da sûfîlik, ( sufiyye;  sūfīgarī), i̇slam'ın iç veya mistik yüzü olarak tarif edilir. ayrıca sufizmin batıda yükseltilen içeriğinin "budizm ve taoizm gibi içeriksiz güzel yaşama tarzı" olarak yorumlanması da vardır.

tasavvuf ve sufi kelimelerinin hangi kökten geldiği hakkında ihtilâf vardır. sûfî kelimesinin kökü olarak en çok hüsn-ü kabul gören kelime, "yün" anlamına gelen arapça "sûf"tur. klâsik tasavvuf yazarlarının ilklerinden olan ebû nasr serrâc (ölm. 378/988); "peygamberlerin, evliyâ ve asfıyânın yolu" dediği sûf giyme âdetinden hareketle sûfî kelimesini bu kökten sayar.

sahih-i buhârî tercemesi'nde "suffa; kāmûs  müterciminin dediği gibi, eski yerlerdeki "sed", "seki" gibi yüksekçe eyvana denir. lisanımızda tahrifle "sofa" tâbir olunur. ehl-i suffa buna izâfe edilmiştir." denilmektedir.

bir diğer görüşte ise suffe; "avlu, gölgelik" gibi mânâlarda kullanılır. mescid-i nebevî'nin avlusu ve gölgeliğinde yatıp kalktıkları için, bu fakir ve bekâr muhacirlere “ashâb-ı suffe (suffeliler)” adı verilmiştir.

sûfî kelimesinin kökünün muhammed döneminde "keçi vb. hayvanların kılından, yününden (sûf) yapılmış, çobanların giydiği üst kalın elbise, kepenekten geldiği" görüşünün açıklamasında; peygamberin döneminde hiçbir sohbeti kaçırmayan ve i̇slâm peygamberinin tüm dini açıklamalarına daime katılan çok fakir bir bedevi grubu anlatılmaktadır. bunlar işleri veya mecbur sebeplerden dolayı sohbete ve konuşmalara katılamayan diğer din mensuplarına i̇slam hakkında peygamberin konuşmalarını anlatırlarmış. bunların kendilerini tamamen fiziki olarak da i̇slam'a ve dini yaşamaya adamaları; her kesimin dikkatini çekmiştir. belirgin özellikleri olan giydikleri keçi kılından olan üst kalın elbise nedeniyle suffa ehli (ashab-ı suffa) olarak anılmaya başlanmışlardır. nitekim bu giydikleri elbise arapça dilinde soffa veya suffa olarak anılmaktaymış. yine bu görüşe göre i̇slam peygamberinin bahçede sohbet yaptığı etrafı açık çardak benzeri bir yapı yüzünden de tasavvuf kelimesinin türeyebileceği söylenmektedir. zira bu yapı da soffa veya suffa olarak anılmaktaymış. bu ifadeler kapsamında "tasavvuf" lafzı buralardan gelebilir denilmektedir ancak esasta kelimenin ruhani manası kur'an'ın "yaşama geçirilmiş hali, kur'an'ın tamamına inanıp onu yaşamak" olarak tarif edilmektedir.

tasavvufun mistisizmin i̇slam özelindeki hali olduğunu iddia edenler olduğu gibi, mistisizmin çin-hindu dinlerinden gelmesi nedeni ile i̇slam ile tamamen farklı olduğunu iddia edenler de olmuştur. kimilerine göre, tasavvuf şeriattan daha yüksek bir aşamayı ifade eder. mutasavvıflar sufi olmaya çalışmışlar, tekkeler, medreseler kurmuşlardır. sufiyâne hayat yaşamaya çalışanlara derviş de denilir. türkler arasında tasavvuf batı türkistan’da çıkmıştır. i̇lk sufiler keşif sahibi insanlardı, mala mülke değer vermezler, bazen çıkınları bile olmadan gezer ve gittikleri yerlerde insanları dini yönden aydınlatırlardı. batı türkistan’daki bu ilk sufilerin bazıları, bir tarikat gütmedikleri için tarikat şeyhleri gibi isim yapmamış olabiliyorlardı.

kelimenin kökeni 
arapça tasavvuf kelimesinin hangi kökten geldiği tam olarak bilinmemektedir. en çok kabul gören görüşlere göre: 
 saflaşma anlamında "safâ" kökünden, 
 yün elbise giyinme anlamında "suf" kökünden,

yün giyme anlamı için kullanılan peygamber sözlerinden bir kısmı:
 enes bin malik demiştir ki: "rasulullah bir kölenin bile davetine gider, merkebe biner ve yün elbise giyerdi."
 abdullah bin mes'ud'un rivayetine göre peygamber şöyle söylemiştir: “rabbi kendisiyle konuştuğu gün, hz. musa'nın üzerinde yün bir elbise, yün bir cübbe, başında yünden bir külah ve yünden yapılmış şalvar vardı. ayakkabıları ölmüş bir eşeğin derisindendi."
 peygamberin evinin yanında suffe denilen odalarda ikamet eden, fakirler olan ashab-ı suffe gibi yaşama anlamında suffe kökünden türemiş olabilir.

kuşeyrî ve hucvirî gibi bâzı müellifler; bu kelimenin arapça herhangi bir kelimeden türemediğini, olsa olsa câmid bir lâkâb olabileceğini söylerler. sûfî ve tasavvuf kelimelerinin arapça bir kökü bulunduğunu öne sürenler ise bir kelime üzerinde ittifak edememişlerdir. tasavvuf kelimesinin kökü olarak öne sürülen başlıca kelimeler şunlardır:

 asr-ı sa'âdet'teki ashâb-ı suffenin "suffe"si,
 çöl bitkisi "sufâne",
 duruluk ve temizlik anlamındaki "safâ" ve "safvet",
 "saff-ı evvel",
 kendilerini halka hizmete veren "benu's-sûfe",
 ense saçı ve kıl demek olan "sûfetü'l-kafâ",
 "sıfat" kelimesi,
 yunanca 'hakîm ve filozof' anlamındaki "sofia",
 yün anlamına gelen "sûf".

i̇nanç, kültür, öğreti 

sufizm'in tanımı çeşitli mutasavvıflarca farklı şekillerde yapılmıştır. bu tanımlardan birine göre, sufizm, insanın akıl yoluyla erişemediği ilahî hakikatleri ve gayb âlemine ait hakikatleri manevi latifelerle arama yoludur. hedef, insan-ı kâmil olmaktır. bir başka deyişle, sufizm, i̇slam inanışına göre, kişiliği kötü huylardan temizleyip, ruhu pak edip, olgunluk ve kemale erme yoludur.
tasavvuf, silsile yolu ile muhammed'e dayandırılan,  allah'ı anlamaya vesile olarak, peygamber vârisi olduğuna inanılan  evliya ve mutasavvıflar tarafından,  "hakk'tan aldığını halka sunuş" yolu olarak takdim edilen, dinin fıkıh, kelam, ahlak ve tasavvuf olmak üzere dört ana temelden oluştuğu inancını savunan mutasavvıfların yolu olarak ortaya çıkmıştır.
 tasavvuf; allah’ın, seni sende öldürüp, kendinde ebediyen diri kılmasıdır. (cüneyd-i bağdâdî)
 tasavvuf ehlinin üç vasfı vardır. toprak gibidir, iyiye de, kötü kimseye de verir. bulut gibidir, her şeyi gölgeler. yağmur gibidir, sevilen kimseyi de, sevilmeyen kimseyi de sular. (harkûşî abdülmelîk bin muhammed) 
 tasavvuf hâldir, söz değildir, söz ile ele geçmez. (abdülkadir geylani) 
 tasavvuf, resûlullah efendimizin sünnet-i seniyyesine uymak, fazla konuşmayı, fazla yemeği ve fazla uykuyu terk etmektir. (alâüddevle semnânî) 
 tasavvuf, insanı allah’tan uzaklaştıran şeylerin hepsini terk etmektir. (ali bin sehl rabben et-taberî)
 i̇nsana lâzım olan önce ehl-i sünnete uygun inanmak, sonra şeriata uymak, daha sonra tasavvuf yolunda yükselmektir. (muhammed bâkî-billâh) 
 tasavvuf, vakti, en değerli olan şeye harcamaktır. (ebû saîd-i ebu'l-hayr)
 tasavvuf ahlâktan ibarettir. bu bakımdan ahlâkı senden yüksek olan, senden daha fazla arınmış demektir. (ebû bekr el-kettânî)
 tasavvuf: kâinatı eksik görmek, daha da ötesi bütün eksikliklerden münezzeh olanı müşâhede ederek bu eksik varlıkları hiç görmemektir. (ebû amr ed-dımeşkî)
 tasavvuf; kulun her zaman, o an için kendisine en uygun olan şeyle meşgul olmasıdır. (amr bin osman el-mekkî)
 sufizm peygamberlerin öğretisinin özüdür. kaynağı ilk insana kadar gider, çünkü tohumu her insanın kalbinde mevcuttur. ruhu kötü huylardan temizleyip (safa) marifete ulaşma yoludur. hakiki bilgi ise allah'ı bilmektir. (salahattin ali nader angha)

öğreti
 tasavvuf insanın kendisini keşfetme yoludur. dini kurallara bağlı, dogmaları esas alan bir olgu değildir. tasavvuf “ben kimim? nerden geliyorum? ve nereye gideceğim?” sorularını soran kişilerin, sorularına sufizm yoluyla cevap bulabileceklerine inandıkları yoldur.
tasavvufun çok önemli iki boyutu vardır: 
 dikey boyut: i̇ç yaşamı keşfetme, insanın aslını, özünü bulması,
2. yatay boyut: insanlara hizmet etmek ve dünyevi ilişkileri uyum, güzellik ve sevgi boyutunda ayarlamak.
 kimilerine göre de, mutasavvıf, hedefine ulaştığı zaman sûfî olur.
 sufizm ile tarikatlar arasındaki ayrım; sufizm bir yaşam tarzıdır, hayata farklı bir bakıştır. tarikatlar ise sufizmden kaynaklanan, kurumlaşmış olgulardır. buz ile su ilişkisi gibidir. buz sudan oluşmuştur, ama suyun katılaşmış, donmuş halidir. okyanusla bir testi su benzetmesi de sufizmle tarikatlar arasındaki ilişkiyi anlatmaktadır: okyanusdan su alıp testiye doldursanız testideki su ne kadar okyanus özelliğini korur ki? (i̇nayat han, mevlana)

kaynağı ve tarihi 
çıkış
tasavvufun ilk örneği olarak i̇slam peygamberinin hira mağarasında inzivaya çekilmesi gösterilir.

tebe-i tâbi'în devrinde iyice genişleyen i̇slâm dünyâsında refah arttıkça halktan ibâdet ve zühd konularına yönelenlere "âbid, zâhid, nâsik, bekkâ" gibi isimler verilmeye başlandı. bunların arkasından hicrî ii. asrın ortalarından sonra ise "sûfî" kavramı yaygınlaşmıştır. "sûfî" lâkâbıyla ilk anılan zât; bir rivâyete göre câbir b. hayyân (ölm.150/767), bir başka rivâyete göre ise ebû hâşim'dir. her ikisi de kûfe'li olduklarından, "sûfî" kavramının önce kûfe ve basra'da ortaya çıktığı söylenebilir.

tasavvufta peygamberin orada halktan uzak kalarak nefsini terbiye ile uğraştığına, sahâbeden ali ve ebubekir gibi bazı kimselerin tasavvufi gerçekleri peygamber'den aldığına ve nesilden nesile aktardığına inanılır.

"suffe ehli; medine'de duracak yerleri, sığınacak kimseleri olmayan sayıları zaman içinde değişen erkeklerden oluşuyordu.  mescid-i nebevinin etrafındaki hücrelerde bir arada yaşıyorlardı. ziraat yapmaya, süt hayvanları ile uğraşmaya veya ticarete imkânları yoktu. gündüzleri odun taşıyarak ve hurma çekirdeklerini kırıp öğüterek karınlarını doyurmaya çalışıyor; geceleri ise ibadetle ve kur'an okumakla meşgul oluyorlardı. şu ayetlerin onlar hakkında olduğu düşünülür:" 
"rablerinin rızasını dileyerek sabah ve akşam o'na dua eden fakirleri yanından kovma."
"sabah akşam rablerinin rızasını dileyerek o'na dua ve ibadet eden kimselerle beraber sabret, gözünü onlardan ayırma!"

tarikat liderlerinin veya velilerin de peygamberin vârisleri olarak bu yolu takip ettikleri kabul edilir.

doktrinin şekillenmesi doktrin imam gazali ve kuşeyri gibi önderler tarafından şekillendirilmiştir.
tasavvuf'ta şii - batıni etkilenmeler; tasavvufun şiîlik ile alâkalı olduğu ve bazı mutasavvıfların şii eğilimli oldukları bilinmekle beraber, bu olguyu bütüne yaymak mümkün değildir. yeni eflâtunculuk, yunan felsefesi, kabalizm ve i̇ran etkilerinin henüz oluşmamış olduğu eski devirlerde de tasavvuf hareketlerine rastlanmaktadır. bu ilk mistiklere ait eserlerden günümüze kadar elimizde kalanları bulunmamakla beraber, sadece rivayet ve menkıbeleri hayâtta kalmıştır.

helenistik etkiler; hâkim tirmizî’den sonra fârâbî’nin getirdiği yenilikler sayesinde tasavvufa girmeye başlamıştır.

yayılım 9. yüzyıldan itibaren türkistan, i̇ran ve kuzey afrika bölgesinde sûfî görüşler müsait ortam bularak yaygınlaşmıştır. bunda moğol i̇stilası sonrası ortaya çıkan çöküntü ve sosyoekonomik durumun toplumu ruhani bir arayışa sevketmiş olması büyük bir etkendir. buhara, semerkant ve taşkent gibi şehirleri içeren fergana vadisi pek çok mutasavvıf yetiştirmiştir. ahmed yesevi, abdulkadir geylani gibi tasavvuf büyükleri bu bölgede tasavvuf ve tarikat yapısını olgunlaştırmışlardır. bu bağlamda, özellikle 10. yydan sonra tasavvufa en büyük katkıyı fars ve türkmen müslümanların yaptığını belirtmek gerekir. hatta hallac-ı mansur gibi kimi arap kökenli sûfî bu nedenle türkistan'da ve i̇ran'da uzun süreler bulunmuşlardır. bu noktada türkler'in ve i̇ranlılar'ın i̇slam öncesi şaman inançlarının tasavvufa etkisi açıktır. kültürel etkileşim i̇slam’ın hindistan'a yayılması ile budizm, hinduizm ve i̇slam arasında da gerçekleşmiştir.

abdal musa, beyazid bistâmî, bişri hafî, celâleddîn rûmî, cüneyd bağdadi, fudayl bin i̇yâz, hacı bektaş, hâris el-muhasibî, i̇brahim edhem, i̇mâm-ı gazâlî, muhyiddîn i̇bn arabî, şâh-ı nakşibendî, yunus emre, diğer büyük sufiler arasında sayılabilir.

teori ve perspektif

bilgi kuramı 
tasavvufa göre, bilginin kaynağı üçtür:
 akıl
 nakil
 vahiy

tasavvuf, her üçünü de kabul etmekle beraber vahyin özel bir şekli olan ilhama dayanır. i̇lhamın ancak arınmış, temiz bir kalbe gelebileceğine inanılır. vahyin çeşitleri vardır. en üstte peygambere yapılan vahiy, en altta ise arı gibi hayvanlara yapılan vahiy vardır. i̇lham ise peygamber olmayan insanlara allah'ın bildirmesidir.
buna göre, şeriat ve kur'an yargıları da dâhil olmak üzere, söze dayanan teorik bilgilerin tümü sözel bilgidir. bu bilgiler dıştan okunarak elde edilebilir. oysa iç bilgi, dıştan okunarak elde edilemez, bu bilgi insanın içinden doğarak gelir ve gerçek bilgi budur. tasavvufa göre, asıl bilginin, tasavvuf bilgisi denilen bu bilgi olduğu; kardeşlik duygusunu geliştirdiği, toplu olarak bir arada yaşama duygusunu güçlendirdiği, insanları iyilik ve olgunluğa götürdüğü kabul edilir.
dış bilgi elde eden kişinin kendisi için iyilik istediği, tasavvuf bilgisi olan kişinin ise tüm insanlığı düşündüğüne inanılır.

tasavvuf ve felsefe 
tasavvuf konu olarak felsefenin alanına girmektedir. ancak tasavvuf bir felsefi ekol değildir. tasavvuf, felsefeden farklı olarak aklı yalnızca maddi dünyada delil olarak kullanır. ancak metafizik âlemin anlaşılması için aklın yetersiz olduğunu iddia eder.

tasavvufta akıl dışında bir diğer bilgi kaynağı da ‘nakil’dir. i̇man, vahye dayanan nakle teslim olmak demektir. bu görüşe göre, iman ispat gerektirmez. 
tasavvuf bu iki görüş arasında bilginin başka bir kaynağı olduğu iddiasındadır. nefsini temizleyip allah'tan gelen ilhamlara hazır hale getiren bir veliye allah'ın izni ile bilinmeyenlerin kapısının teker teker açıldığına inanılır. bu yola girenlerin her ilerleyişinde yeni bir makama varılır; her makamın kendine özgü pratiği vardır. örneğin bazı makamlarda sürekli zikir yapılırken, bazı makamlarda kişi kur'an okumayı bırakır ve yalnızca tefekkür eder.

tasavvufta saf bilgiyle, uygulama (pratik) olmadan ilerleme sağlanamayacağına inanılır. bu nedenle, tasavvufi gerçeğe kavuşmak için bu yola girmek ve nefsi arındırmak gerekir. tasavvufi bilgi tefekkür (meditasyon ve mürşid-i kâmil vasıtasıyla elde edilir.
tasavvuf ile elde edilen bilgi şüphe içermez. ancak tasavvufun önde gelen temsilcileri hâris el-muhasibî ve gazâlî'ye göre insanları tasavvufa yönlendiren şey şüphedir. diğer tassavvuf âlimlerine göre ise insanları tassavvufa yönlendiren güdü içsel arayıştır (mevlana rumi). tasavvuf ilerleyen safhalarında şüphe barındırmamasına rağmen, tasavvufun başlangıcında şüphe ve insanın içine düştüğü kalbi zihni boşluktan kaynaklanan arayış vardır.

tasavvuf ve mistisizm 
mistisizm inançların ve dinlerin manevi  (aşkın) yönlerini ifade eden kavramın adıdır. mistikler, yaşadıkları din, kültür ve medeniyet ortamında şekillenirler. bu nedenle kavram olarak bu şemsiyenin altında incelenseler de birbirinden farkları vardır. 
tasavvuf ve sufizmin i̇slam mistisizmi olduğu söylenebilir. tasavvuf ve sufizm i̇slam dinine özel bir terim olup diğer dinlerin mistiklerinden bazı yönleri ile ayrılmaktadır. sufizm ve tasavvufun mistisizmden başlıca farkları şunlardır:
 mistisizmde ızdırap önem taşıdığı hâlde tasavvufta ızdırabın özel bir yeri yoktur.
 tasavvufta terbiye metotları fertlerin karakter yapılarına göre farklılık arz ettiği hâlde, mistisizmde bu farklılık ve zenginlik yoktur.
 tasavvufta mânevî yükseliş için ferdî gayret esas olduğu hâlde, mistisizmde değildir.
 mistik sadece vecd ehli olduğu hâlde, sûfî hem vecd ehli, hem de ilim talibidir.
 tasavvufta zikir ve şeyh ile birlikte bulunmak (sohbet) esastır. mistisizmde böyle bir esas yoktur.
 mistisizm, rûhun cesede hakîmiyetini sağlama ameliyesidir. tasavvuf ise rûhun arıtılıp hakk'a vuslata erdirilmesidir.
 tasavvufta peygamber yoluyla allah'a ulaşmak vardır. mistisizmde peygamber veya bir mürşid-i kâmil yoktur.
 tasavvuf şeriat kurallarının üzerine bina edilmiş olup i̇slam dininin bir yüzüdür. tasavvuf i̇slam'dan bağımsız düşünülemez. (kaynak belirtilmeli)
 tasavvufun ahlak kuralları tamamen i̇slam peygamberinin sünnet denen sözlü ve fiili hareketlerine dayanır. tasavvuf özel anlamayla sünneti harfiyen yerine getirmektir. (kaynak belirtilmeli)
doğal olarak bu tanımlamalar sünni tarikat ekollerini tarif etmekte, ancak tarihte görülen ve dışsal olarak ortodoks i̇slam inancına aykırı görülen bektâşîlik, kalenderîlik gibi tarikatleri kapsamamaktadır.

uygulama

tasavvufta zikr, murakabe ve şeyh veya mürşide bağlanma yolu ile seyru suluk'a girilir. bazı tarikatler için aşk ve cezbe ön plandadır.

şeyh (mürşid-i kâmil) ve pir 

mürşid-i kâmil (olgun rehber) mürşid-i kâmil olarak kabul edilen şeyh, daha önce aynı yoldan geçmiş, allah'tan gelen ilhamlara açık kimsedir. şeyh, müridin (murad eden, isteyen) düşünce hayatını kontrol altında tutar. onun zayıf noktalarını bilir ve ona göre bir eğitim tertip eder. şeyhin kalp gözü açık olduğundan müridin kalp hayatını kendisinden daha iyi bildiğine inanılır.

fahruddîn-i râzî şeyhte şu şartların aranmasını şart koşar: 
 i̇hlâs 
 sadık olmak 
 doğru yoldan hiç ayrılmamak 
 tasavvuf alanında merhale merhale ilerlemiş olmak. 
şeyh, dünya'yı ve masivayı kalbinden çıkarmış, yalnız allah'a dayanan kimsedir.

seyr-ü süluk 

batıni-tasavvuf anlayışında hakikat yolculuğu değişik basamaklar geçilerek gerçekleştirilir. şeriatte helâl olan tarikatte haram, tarikatte helâl olan hakikatte haramdır. meselâ kısas şeriatte helâldir, tarikatte haramdır. tasavvufçulara göre tasavvuf dinin içyüzü ve ruhudur.

şeriat kapısı şeriat kapısı hakikat yolculuğunun ilk ve en düşük basamağıdır. dinin şekil ve uygulama ile ilgili kurallarını belirler. bu mertebe seyr-ilallah, (allah'a yolculuk) olarak isimlendirilir.

şeriat seviyesindeki ana fikir "seninki senin, benimki benim" dir.

tarikat kapısı tarikatlar tasavvufun somut organize olmuş halidir. tasaavuf (saf ve kamil insan olma) düşüncesi alıştırma ve tekrarlamalar (tarikat terbiyesi ve zikirler) ile olgunlaştırılır. sufiye göre şeriat kabuktur. amaç öz kabul edilen tasavvuf yoluna (tarikat) ulaşmaktır. buradaki seviye seyr billah (allah ile birlikte yürümek) tir.

tarikat seviyesindeki ana fikir "seninki senin, benimki de senin"dir.

marifet kapısı marifet allah’ı tanımaktır. marifet erenler sofrasında (sohbetinde) elde edilir. arif, hakk’ı bilen hak’tan haber alan kişidir. marifet, batın hazinesidir. bu hazine aşk ve fakr (her şeyden vazgeçme) ile ele geçer. bu mertebe seyr fillah, fena fillah (allah'ta yolculuk, allah'ta kaybolma, en-el hak ve hulul seviyesine ulaşma olarak kabul edilir.

marifet seviyesindeki ana fikir "ne benimki var ne seninki"dir.

hakikat kapısı salik'in geri dönüş yolculuğudur. kişinin hakikatlere vasıtasız ulaştığı, kalp gözüyle bilgi aldığı kabul edilir. bu makam mürşitlik makamıdır ve salik'in ulaştığı hakikat bilgisini geri dönüp isteyen (mürid)lerine aktardığı makamdır. bu seviye seyr anillah (allah'tan yolculuk), fark badel cem" (birleştikten sonra ayrılma) gibi ifadelerle anlatılır.

hakikat seviyesindeki ana fikir "ne sen varsın, ne ben", "her şey o'dur" anlayışı, yani vahdet-i vücudtur.

eleştiriler 
tasavvufçular şeriat kalıplarının dışına taşan dini tutumları ve anlatımlarındaki hayal, sembolizm, gerçeklik karışımı ifadelerle değişik eleştirilerin hedefi olmuşlardır. eleştirilerin bir kısmı ahlaki yozlaşma, müslüman din anlayışının bozulması, i̇slamın insana bakış açısının tasavvuf eliyle bozulması, vahdet-i vücud ve tefani gibi hint kökenli tasavvufi inanışların tevhide aykırılığı, eserlerinin ilahi ilham, vahiy veya fütühatlarla yazdırılmaları, herkesin bu sözleri ya da hakikatları anlayamayacağı iddiaları, kur'anda geçen veli, zikir gibi bazı kavramların tasavvufçular tarafından gerçek kullanım amaçlarından farklı kullanılması gibi konularla ilgilidir.

ayrıca bakınız 
 tasavvuf edebiyatı
 zikir
 sezgi

referans kitaplar 
 hâris el-muhasibî, er-riaye, işık yayınları (çev. prof. dr. abdulhakim yüce)
 ebu talib el-mekkî, ku'tu'l-kulûb, i-iv, çev. m. tan, i̇stanbul, 1999
 kuşeyri, risâle tasavvufa dair kuşeyrî risalesi, çev. süleyman uludağ, i̇stanbul, 1981.
 el munkizu mined dalal, i̇mâm-ı gazâlî
 el munkiz ve tasavvufi i̇ncelemeler, prof. dr. abdulhalim mahmud, kayıhan yayınları
 avariful maarif, şeyh sühreverdî
 i̇hya-ı ulum'id-dîn, i̇mâm-ı gazâlî
 tarîkat-ı muhammediyye, i̇mâm-ı birgivî
 mehmet ali ayni, tasavvuf tarihi, i̇stanbul, 1340.
 ömer lütfi barkan, kolonizatör türk dervişleri, vd, s.ii, 1942.
 abdülbaki gölpınarlı, 100 soruda tasavvuf, i̇stanbul, 1969.
 mahir i̇z, tasavvuf, i̇stanbul, 1969.
 yaşar nuri öztürk, tasavvufun ruhu ve tarikatlar, i̇stanbul, 1988.
 selçuk eraydın, tasavvuf ve tarikatlar, i̇stanbul, 1991.
 cavit sunar, tasavvuf felsefesi, 
 süleyman uludağ, tasavvuf terimleri sözlüğü, i̇stanbul, 1991
 seyda muhammed konyevi, adab, reyhani yayınları, konya.
 mustafa kara, metinlerle osmanlılarda tasavvuf ve tarikatlar, bursa, 2004.
 'i̇slamda tasavvuf ve galibilik' (odtü yüksek lisans tezi)
 uludağ üniversitesi i̇lahiyat fakültesi temel i̇slam bilimleri bölüm tezi. .
 100. yıl i̇lahiyat fakültesi tasavvuf bilim dalı lisans tezi 
 hazret i̇nayet han, sufi meditasyonu, okyanus yayınları, temmuz 2008
 prof. dr. mahmud esad coşan, tarihi ve tasavvufi şahsiyetler, i̇stanbul, 2008.
 hazret i̇nayet han, mistik yürek, okyanus yayınları, i̇stanbul 2003

notlar

kaynakça 

 
 

 
i̇slam ilimleri