Darüşşafaka

darüşşafaka, i̇stanbul'da kuruluşu 1863 yılına dayanan parasız, yatılı, karma öğretim kurumudur.

türkiye’nin eğitim alanındaki ilk sivil toplum kuruluşu olarak 1863 yılında faaliyete geçen darüşşafaka cemiyeti tarafından kurulmuştur. kelime anlamı  "şefkat yuvası" olan kurumda,  babası veya annesi hayatta olmayan, maddi olanakları yetersiz, sınavla seçilmiş öğrencilere dokuz yıllık, tam burslu, yatılı öğrenim verilmektedir..

okulun temeli,  30 mart 1863 tarihli dönemin padişahı sultan abdülaziz'in fermanı ile kurulan ve osmanlı devleti'nde eğitim alanındaki ilk sivil toplum hareketi sayılan "cemiyet-i tedrisiye-i i̇slamiye"nin (i̇slamî tedrisat cemiyeti) kapalıçarşı'daki çırakları eğitmek için yürüttükleri çalışmalara dayanmaktadır. bu çalışmaların  başarılı olması üzerine eğitimin kapsamı değiştirilmiş ve okul, fatih’te inşa edilen binasında 1873 yılında eğitime başlanmıştır.

eğitim içeriği kuruluşundan itibaren çağın gereklerine göre değişen ve kimi zaman telgraf mühendisi, kimi zaman öğretmen yetiştiren bir okul işlevi gören bu kurumdan 1873-1884 yılları arasında mezun olanlar yüksekokul mezunu sayılmıştır. günümüzde okul, eğitimi maslak’taki binasında sürdürmektedir, lise bölümü "özel darüşşafaka lisesi" adını taşır ve kolej statüsündedir. öğrencilere sunduğu eğitim ve sosyal imkanlar açısından ülkenin en iyi eğitim kurumlarından birisi kabul edilir.

darüşşafaka  giriş sınavı 
darüşşafaka giriş sınavı, her yıl mayıs veya haziran ayında türkiye genelinde düzenlenir.  annesi veya babası hayatta olmayan, ailesinin maddi durumu yetersiz, ilkokul dördüncü sınıf öğrencisi olan, türkiye cumhuriyeti  vatandaşı, sağlık veya diğer yönlerden yatılı okula kabulünde sakınca bulunmayan her çocuk darüşşafaka giriş sınavına başvurabilmektedir.  başvurular her yılın ocak ayında alınmaya başlar.

darüşşafaka bağışları 
darüşşafaka öğrencilerinin eğitim, barınma, beslenme, kıyafet, sağlık, kitap, kültürel aktiviteler, cep harçlığı gibi yaşam giderleri ve üniversite eğitimini sürdüren darüşşafaka mezunlarına sağlanan burslar darüşşafaka cemiyeti tarafından karşılanır.

bir sivil toplum kuruluşu olan darüşşafaka cemiyeti varlığını hayırsever kişi, kurum ve kuruluşların bağışlarıyla sürdürmektedir .cemiyetin destekçileri arasında atatürk’ün annesi zübeyde hanım ile kız kardeşi makbule atadan ve manevi kızı nebile i̇rdelp,  ünlü yazar sait faik abasıyanık gibi kişiler ile türkiye i̇ş bankası gibi kurumlar yer almıştır.

tarihçe

cemiyet-i tedrisiye-i i̇slamiye'nin faaliyetleri 
darüşşafaka’nın temelinde, osmanlı döneminde müslümanların kurduğu ilk eğitim-öğretim derneği olan “cemiyet-i tedrisiye-i i̇slamiye” yatar. bu kuruluşun başlıca hedefi "'‘osmanlı toplumunda i̇slam unsurunun, modern yaşamın gerektirdiği bilgilerle donatılarak gelişmesi"‘dir.

dâire-i askeriyye rûznâmçecisi yusuf ziya bey’in (sonradan paşa – maliye nazırı, yusuf ziya paşa), ahmet muhtar bey (sonradan paşa – sadrazam, gazi ahmet muhtar paşa), vidinli tevfik bey (sonradan paşa, vidinli tevfik paşa), sakızlı es'at bey (sonradan paşa – sadrâzam, sakızlı esat paşa) ve trabzonlu ali nâki efendi (sonradan trabzon mebusu, şeyh-ül mebusin) gibi kişilerle birlikte kuruluş başvurusunu yaptıkları cemiyet-i tedrisiye-i i̇slâmiye, hicrî 21 şevval 1280 - rumî 18 mart 1280 - milâdî 30 mart 1864 (kurumun resmî kabulüne göre 30 mart 1863) tarihli padişah fermanı ile onaylanmasından sonra çalışmalarına başladı. i̇lk girişimleri, beyazıt, koska’da valide mektebi (emetullah kadın mektebi)’ni açmak idi. bu girişim ebubekir paşa mektebinde şube açılarak ilerletildi.

i̇lk gelirini çarşı’da bulunan 105 dükkânın kirasının bağışlanmasıyla oluşturan cemiyet, zamanla devletin, yüksek devlet memurlarının, esnafın ve halkın değişik kesimlerinden pek çok vatandaşın yaptığı bağışlarla gitgide büyüdü. cemiyetin gelişmesiyle birlikte daha büyük ölçekli bir okulun kurulması gündeme alındı. seçenekler arasından fransa’daki “prytanéé militarie de la fleshe” denemesi örnek alınarak, kız-erkek i̇slam yetimlerinin eğitim görecekleri darüşşafaka kuruldu. 28 haziran 1873’te eğitime başladı. tanzimat devinde,  rüştiyelerin nitelikli memur yetiştirmekte yetersiz kaldığı görüşünden hareketle açılan bir dizi üst kademe okuldan birisi odu. mezunlar, yüksekokul mezunu kabul edilmekte idi.

kuruluşundaki i̇slam öğesinin sebepleri 
okulun kurulduğu tanzimat döneminde “osmanlılık” yeniden yorumlanmakta idi. “yeni osmanlılar”, başta eğitim olmak üzere tüm alanlarda gayrımüslim halklarla rekabete girişmişlerdi. osmanlı uyruklu rum ortodoks, ermeni ve yahudi toplumuna ait yaklaşık 10.000 okulda eğitim hükûmetin denetimi dışında sürmekteydi. devlet, denetimi dışında kalan bu okulların olumsuz etkilerinden korunmak ve sivil bürokrasinin iyi eğitilmiş insan gücü ihtiyacını karşılamak için bir eğitim örgütlenmesi yaygınlaştırdı ve denetimi dışında kalan eğitim kuruluşlarına sınırlamalar getirdi. denetim dışındaki gayrımüslim okulların öğrenci seçimlerine getilen kısıtlamalar, osmanlı okullarında ön eğitim şartı uygulaması, izinsiz açılan misyoner okullarının kapatılması, müslüman çocuklarının yabancı ve azınlık okullarında eğitim görmesinin teşvik edilmesi gibi uygulamalar, toplumun gayrımüslim unsurlarının direnciyle karşılaştı. 
i̇şte bu tarihsel çerçevede cemiyet-i tedrisiye-i i̇slamiye’nin dönem için özgün bir model olan darüşşafaka’yı kurması, beklenen bir çözüm getiriyordu. bu model, eğitimde fırsat eşitliğini hedefleyen sosyal dayanışmacı yönüyle ülkenin tarihinde bir ilktir.

okul binası 
fatih'te inşa edilen okul binası, devletten halka yaygın bir bağışla gerçekleştirildi. mimarı, ohannes kalfa idi. o yıllarda eski konaklar ve kışla binaları okul olarak kullanılırdı. yaptırılan bina, okul olarak tasarlanmış ilk yapılardan birisi oldu. mimarisi, kız ve erkek öğrencilerin bir arada okumasına olanak sağlayacak şekilde düzenlendi. kız ve erkek öğrenciler için iki ayrı giriş yapıldı. ancak karma sisteme geçiş, çok daha sonra gerçekleştirilebildi, 29 haziran 1873’te “darüşşafakat’ül i̇slamiye” adıyla kapılarını parasız, yatılı ve özel statülü olarak açtı.

okul 1974’e kadar sadece erkek öğrencilere hizmet verdi. eğitim, 1994 yılına kadar fatih’teki binada sürdürüldü. binanın bulunduğu araziye 1953 (mimarı emin onat) ve 1973 yıllarında birer bina daha inşa edildi.  bu üç binanın bulunduğu kampüs, 1994 yılında ziraat bankası’na satıldı. okul, maslak’ta yeni bir binaya taşındı. günümüzde fatih'teki okul arazisi ve binası hazine'ye devredilmiş ve milli eğitim bakanlığı'na tahsis edilmiştir

öğrenci seçimi 
darüşşafaka 1873'te belli bir eleme yöntemiyle öğrenci alımına başladı ancak öğrencilerin okula nasıl seçildikleri bilinmemektedir.

öğrencilerin %63'ünün i̇stanbul kökenli idi ve büyük oranda okulun yakın çevresi olan fatih ve eminönü semtlerinden gelmekteydi. ancak %20’ye varan bir oranda da özellikle 19. yüzyılda osmanlı hâkimiyetinden çıkmış olan bölgelerden gelenlerin yoğunlaştı. bu öğrencilerin okula giriş tarihleri genellikle balkanlardaki askeri yenilgileri takip etmiştir.

darüşşafaka'nın anadolu ve uzak osmanlı eyaletlerinden seçilen öğrenciler %40'a yakın bir oran oluşturmaktadır. memleketlerinden, aile ve sosyo-kültürel ortamlarından büyük ölçüde kopan bu çocuklar darüşşafaka'ya kuvvetle bağlanmaktaydı. bu bağlılık okula yüklenen işlev ve hedeflere bağlılık olarak devam etmiştir. böylece bir anlamda bürokrasinin insan kaynakları bu sadık gençler tarafından garantilenmiş olmaktadır. bu yönleriyle darüşşafaka modeli kimilerince klasik “devşirme” yöntemine benzetilir.

cumhuriyet döneminde darüşşafaka 
darüşşafaka, cumhuriyetin kurulması ile hızlanan sosyo-ekonomik değişime uyum sağlayarak toplumsal işlevini devam ettirdi. cumhuriyet dönemindeki en önemli değişim 1955 yılında i̇ngilizce tedrisata geçilmesi ve 1971’de kız öğrencilerin de kabul edilmeye başlanması oldu.

mezunlara dair bilgiler 
okul, ilk mezunlarını 1881 yılında verdi. 1881-1927 döneminde mezunlarının %25'i telgraf ve posta nazırlıklarında, %15'i öğretmen olarak, %13'ü de gümrüklerde görevlidir. hükümet, düyun-u umumiye örgütünün muhalefetine karşın gümrük sisteminde reformlar gerçekleştirmek üzere çalışmalara girişmiş; reformların uygulanmasında bürokratlara düşen payın önemini düşünerek seçkin bir kadrolaşmaya gitmiştir. darüşşafakalılar bu kadrolaşma içinde de yoğun olarak yer almışlardır.

telgraf okulu olarak darüşşafaka 
telgraf, imparatorluğa 1854'te kırım savaşı ile birlikte girmiş, 1860 yılında hayatı kısa süren “telgraf mülazım mektebi” kurulmuştu. 1880'de telgrafçıların, en gelişmiş eğitim kurumları olan galatasaray ve darüşşafaka'da yetişmesi hedeflenmiş, ancak galatasaray'ın elit kökenli öğrencileri telgraf memuru olmaya yanaşmayınca darüşşafaka aynı yıl programına elektrik derslerini dahil etmiş, matematik ve fizik eğitimine ağırlık vererek iki yıl içinde telgraf fen mektebine dönüşmüştür.

muallimhane olarak darüşşafaka 
zamanla ilk ve orta öğretim kurumları yaygınlaşarak tüm imparatorluğu kaplar hale gelmişti. en çok gereksinim duyulan mesleklerden biri de öğretmenlik idi. bu dönemde darüşşafaka, öğretmen yetiştiren bir okul (muallimhane) haline dönüştü.

kısacası osmanlı devrinde darüşşafakalılar, sivil bürokrasi neye gereksinim duyduysa oraya yönlendirilmiş ve nitelikli kadrolarda istihdam edilmişlerdir.

cumhuriyet devrinde mezunlar 
mezunlar, “telgrafçılık ve gümrükçülük” örneğinde olduğu gibi bir tercih zorlaması olmaksızın, ön plana çıkan meslek dallarına eğilim gösterdiler. özel sektörde veya kendi hesabına çalışanların oranı 1928-1961 döneminde %46’ya, 1962-1986 döneminde ise %80’e ulaştı. özel ve kamu sektöründe üst kademe yöneticisi konumundaki darüşşafakalıların oranı, giderek özel sektöre kaydı. ekonomi, işletme, pazarlama, bankacılık gibi ekonomik gelişmelere paralel olarak ön plana çıkan alanlarda çalışanların oranı 1928-1961 dönemi mezunlarında %17 iken, 1962-1986 döneminde bu oran %30’a çıktı.

darüşşafaka tarihçesinin ana hatları 
 1863-1864 cemiyet-i tedrisiye-i i̇slâmiye’nin kuruluşu
 1865 i̇lk eğitim-öğretim çalışmaları
 1871-1873 darüşşafaka’nın kuruluşu ve eğitim-öğretime başlaması 
 1903 cti̇'nin kapatılması ve darüşşafaka'nın maarif nezareti'ne bağlanması
 1908 darüşşafaka mezunin cemiyeti'nin (darüşşafakalılar derneği) kuruluşu
 1909 cemiyet-i tedrisiye-i i̇slamiye'nin yeniden kuruluşu ve darüşşafaka'nın maarif nezareti'nden geri alınışı
 1914 darüşşafaka terbiye-i bedeniyye kulübü'nün (darüşşafaka sk derneği) kuruluşu
 1935 cemiyet-i tedrisiye-i i̇slamiye adının “türk okutma kurumu” olarak değiştirilmesi
 1953 cemiyet-i tedrisiye-i i̇slamiye / türk okutma kurumu adlarının “darüşşafaka cemiyeti” olarak değiştirilmesi
 1955 darüşşafaka'da fen ve matematik derslerinin i̇ngilizce olarak okutulmaya başlanması
 1964 darüşşafaka'da yoksul-yetim çocuklarla birlikte babalı yoksul çocukların da okutulmaya başlanması
 1971 darüşşafaka'ya kız çocuklarının da alınması
 1977 darüşşafaka'ya babalı yoksul çocukların alınmasının durdurulması
 1994 darüşşafaka'nın fatih çarşamba'daki tarihî bina'dan maslak'taki kampüse taşınması
 2012 yapılan tüzük değişikliğiyle annesi hayatta olmayan çocuklara da giriş hakkı tanınması

darüşşafaka rezidansları 
darüşşafaka cemiyeti, 1997'den itiabaren bağışçıları için huzurevi projeleri geliştirmektedir. 1997'de yakacık rezidansı, ardından maltepe, şenesenevler ve urla'da açtığı rezidansları bağışçılarının hizmetine sunmuştur.

darüşşafaka'da eğitim vermiş bazı ünlüler 
namık kemal
ahmet mithat efendi
selim sırrı tarcan
yahya kemal beyatlı
yavuzer çetinkaya

darüşşafaka'da öğrenim görmüş bazı ünlüler 
ahmet rasim
aziz nesin
vasfi mahir kocatürk
tekin aral
tolga aşkıner
berna moran
yalçın pekşen
çetin alp
salih zeki
doğuş özdemiroğlu

ayrıca bakınız 
 darüşşafaka lisesinde öğrenim görenler listesi
 darüşşafaka ek
 darüşşafaka sk
 benlizade ahmet reşit efendi külliyesi

dış bağlantılar 
 darüşşafaka cemiyeti 
 darüşşafaka eğitim kurumları 
 darüşşafakalılar derneği 
 darüşşafaka spor kulübü 
 darüşşafaka tarihçesi 
 darüşşafaka kurucuları 
 darüşşafaka rezidansları

kaynakça 

 "darüşşafaka – türkiye’de ilk halk mektebi, cemiyet-i tedrisiye-i i̇slamiye" yayını: 1927; darüşşafakalılar derneği yayini, 2000
 darüşşafaka tarihi 1863-1998, darüşşafaka cemiyeti yayını, 1998
 s.e.c.a & milliyet büyük ansiklopedi. cilt 1, 1991 i̇stanbul.

 
1863'te kurulan kuruluşlar
osmanlı eğitim kurumları
sarıyer'deki liseler