Akşemseddin

akşemseddin (1389, şam - 16 şubat 1459, göynük), asıl adı ile mehmed şemseddin, çok yönlü türk âlim, tıp insanı ve şemsîyye-î bayramîyye isimli türk tasavvuf tarikatının kurucusu. osmanlı padişahı fatih sultan mehmed'in hocası olarak bilinmektedir.

hayatı 
şeyh hamza'nın<ref>feridüretü'l evliyâ, s. 270</ref> oğlu olarak, 1389 yılında şam'da doğmuştur. şeyh hamza, ailesiyle beraber amasya'ya gelen küçük şemsettin'i yetiştirmiştir. rivayetlere göre akşemseddin'in soyu, baba tarafından ebu zerr giffari'ye dayanmaktadır. i̇lk tahsilini babasından alan akşemseddin’in 7 yaşında hafız olduğu öne sürülmektedir. ailesiyle birlikte çorum-osmancık kazasının sarpın kavak köyüne yerleşmiştir. babasının vefatından sonra amasya ve osmancık medreselerinde eğitimini tamamlayan akşemseddin, osmancık medresesine müderris oldu. akşemseddin ayrıca, tıbba ve eczacılığa merak sararak tıp ilmini öğrendi. daha önceden seyyid abdülkâdir geylânî, i̇mam-ı gazali ve muhammed celaleddin-i rumi gibi örneklerinde görüldüğü gibi, ilim tahsili ile tatmin olmayan akşemseddin, irfan tahsili için müderrisliği ve medreseyi terk etti. tasavvufa olan ilgisinden dolayı, akşemseddin önce i̇ran'ı dolaştı ama umduğunu bulamadığı için yeniden anadolu'ya dönmek zorunda kaldı. anadolu'da ise, akşemseddin'e ankara'da bulunan hacı bayram veli'yi tavsiye ediyorlar ve şöyle diyorlardı: {{alıntı|kazandığın şu zahiri ilmini mana ilmiyle, bilgini aşk ile, akıl vergisini kalp ve gönül vergisiyle tamamlaman gerek. bu da yalnız olmaz. sana bir mürşit lazım. kalk ankara'ya git. orada hacı bayram veli'ye müracaat et. o seni tamamlasın, bütünleşin. sen bu dünyaya lazım bir âlim'sin."

ankara'ya giden akşemseddin, hacı bayram veli'nin öğrencilerinin nefislerini  kırmak, fakirlere yardım etmek ve yoksullara ikramda bulunmak için de olsa cer ve yardım kabul etmesi, çarşı pazarda devran yaptırması gibi hallerinden hoşlanmadığı için ankara'dan ayrıldı ve başka bir mürşid aramak için halep'e gitti.<ref>taşköprülüzâde:  halep'te bir gece rüyasında boynuna bir zincirin takılmış olduğunu, zincirin diğer ucu hacı bayram veli'nin elinde ve kendisini ankara'ya doğru çektiğini gördü. bunun üzerine yeniden ankara'ya döndü. hacı bayram veli'nin yanında özel ilgi ve sıkı bir riyâzet ve mücâhadeye alınan akşemseddin, kendisine gösterilen bu ihtimamı en iyi şekilde değerlendirdi. kısa süre tasavvufun bütün yollarını ve inceliklerini öğrenen aksemseddin, bu başarısından dolayı hacı bayram veli'den icâzet aldı ve hilafet tacı giydirildi. bunun sonrasında hacı bayram veli'den aldığı izinle ankara'dan ayrıldı ve beypazarına yerleşti. beypazarında büyük bir şöhret bulan akşemseddin, kısa bir süre sonra oradan da ayrılır ve i̇skilip'e yerleşir. i̇skilip'ten de yine aynı kesrete düşme sebebiyle ayrılır ve bolu'nun göynük ilçesine yerleşir. göynük'te de yine bir değirmen ve mescid inşa ettirip, kendi çocuklarının tahsil ve terbiyesi ile meşgul olmuş, diğer taraftan mevcut eserlerini yazmış ve yedi kere hacca gidebilme imkânı bulmuştur. akşemseddin'in on iki evladı olduğundan bahsedilmekte ise de mevcut diğer kaynaklarda sadece on çocuğundan söz edilmektedir.

i̇stanbul'un fethi 
akşemseddin'in asıl ünü, ii. murat'ın emir ve isteğiyle ii. mehmed'in hocalığına tayin edilişiyle başlamıştır. akşemseddin, ii. mehmed'e danışmanlık yapıp i̇stanbul'un fethine katkıda bulunmuştur. akşemseddin çocukları, öğrencileri ve müritleriyle birlikte fetih ordusuna katılmışlardır. akşemseddin i̇stanbul kuşatmasının en kritik günlerinde ii. mehmed'e bir mektup yazmıştır.

ii. mehmed , akşemseddin ile i̇stanbul'a girişte şehir halkı tarafından karşılanıyor, şehir halkı akşemseddin'i ii. mehmed sanıp ona çiçekler uzatılıyor. akşemseddin ise "padişah ben değilim" diyerek yanındaki ii. fatih sultan mehmed'i gösteriyordu. ii. mehmed ise "hünkar benim ama, o benim hocamdır. çiçekler o'na layıktır!" sözüyle tebessüm ediyordu. ii. mehmed i̇stanbul'un fethin ardından ayasofya'da hutbesini tamamladıktan sonra, minberden indi ve akşemseddin'i imâmete geçirdi. böylece akşemseddin, fethin ilk cuma namazını kıldırmış oldu. ayrıca akşemseddin, fetih'ten sonra ii. mehmed isteği üzerine ebu eyyûb el-ensarî'nin kabrini tespit ettiği rivayet edilir.

ölümü 
akşemseddin, fetihten sonra, ii. mehmed'in ısrarına rağmen i̇stanbul'da kalmak istemedi, göynük'e çekildi ve 16 şubat 1459 yılında 70 yaşında öldü.

akşemseddin ve tıp 
kaynaklarda akşemseddin'in tıp ilmini kimden ve nasıl öğrendiğine dair net bir bilgi yoktur. bununla alâkalı i̇skoç oryantalist elias john gibb, history of ottoman poetry adlı eserinde, akşemseddin'in tıp alanındaki ilmini, hacı bayram veli ile beraber olduğu yıllarda elde ettiğini kaydetmekte ve kendisinden âlim ve mübarek bir kimse diye söz etmektedir. 

sadece beden hastalıkların değil, aynı zamandan ruh hastalıklarının da hekimi olan akşemseddin, ruh hastalıklarını da tedâvi ettiği belirtilmektedir.

eserleri 
 risaletü'n-nûriye
 hall-i müşkilât
 makamât-ı evliyâ
 kitabü't tıb
 maddetü'l-hayat
 def'ü metain
 nasihatnamei

kaynakça 

mutasavvıflar
türk din âlimleri
türk müslümanlar
türk mutasavvıflar
1459 yılında ölenler
1389 doğumlular
15. yüzyıl osmanlı yazarları
evliyalar
ekberi sufiler/filozoflar
şam doğumlular
osmanlı bilim insanları
orta çağ müslüman bilim insanları
mikrobiyoloji
i̇slam filozofları
ii. mehmed
osmanlı din âlimleri