Hakasya

hakas cumhuriyeti veya hakasya (hakasça: хакас республиказы; hakas respublikazı) rusya federasyonu'na bağlı türk soylu hakas türklerinden adını alan özerk bir cumhuriyet.

yüzölçümü 61 900 km². baş şehri - abakan şehridir.
hakasya'nın 8 aymağı var.

konumu 
orta sibirya'nın güneyinde yer alır. güney ve doğusunda tuva cumhuriyeti, batısında altay cumhuriyeti ve şorya, kuzeydoğusunda kızılyar yer ile çevrilidir.

tarihçe
günümüz hakasya toprakları 6. yüzyılda yenisey kırgızları' nın egemenliği altında bulunmaktaydı. 13. yüzyılda, moğol işgallerinin ardından kırgız türkleri'nin büyük çoğunluğu bulundukları yerden orta asya'ya güneybatısına göç ederek günümüz kırgızistan'a yerleşti. güney sibirya'da geride kalan kırgızlar ise hakas, altaylar ve tıva kırgısları olarak günümüzde bilinir. bu sebepten hakaslar kendilerini sibirya'da kalan bu kırgızların torunları olarak görmektedir. hakasya toprakları çar petro döneminde rus i̇mparatorluğu'nun işgaline uğramıştır. bu işgal 1729 yılında rusya ve çin arasındaki anlaşma ile teyit edildi. sibirya'daki diğer bölgelere benzer olarak hakasya topraklarına da rusya'nın batı bölgelerinden hüküm giymiş suçluların tutulduğu kaleler yapılmış olup, serbest kalan mahkûmların çoğu hakasya topraklarında kaldı. yerli hakas halkının çoğu rus ortodoks dinine geçirilmiş ve göçmen yaşam tarzını bırakmaya başlar. 1917 rus devrimi zamanında hakasya nüfusunun yarısını ruslar oluşturmaktaydı. 1930 yılında sovyet rusya tarafından günümüz hakas cumhuriyeti topraklarıyla aynı olan "hakas özerk oblastı" kuruldu. 1920-1930 yılları arasında bölgeye hakas türkleri'ni azınlıkta bırakacak kadar çok sayıda rus nüfus daha yerleştirildi. ii. dünya savaşı sırasında 10.000 civarında volga almanı bölgeye zorunlu göç ettirildi. gerçekleştirilen bu yerleştirme politikası sonucunda 1959 nüfus sayımına göre, hakaslar' ın nüfusu toplam nüfus içerisinde % 10 oranına kadar düşmüştür. 1991 yılına kadar krasnoyarsk krayı' na bağlı kaldıktan sonra, 1992 yılında hakasya cumhuriyeti oldu.

hakasların iki bin yılı aşan tarihleri onların bir kırgız grubu olduğunu göstermektedir. tanrı dağı kırgızlarının dünyaca ünlü büyük destanları manas da bu tarihi olaydan bahsetmektedir. manas destanı'nın anlattığına göre tanrı dağı kırgızları yenisey bölgesinden bugünkü vatanlarına manas han önderliğinde göç etmişlerdir. 9. yüzyıl çin kaynakları kırgızlardan hakas sözcüğünün telaffuzuna yakın olarak "heges" veya "kiekiase" adıyla bahsetmektedir. sonraki yıllarda tanrı dağı kırgız boylarının müslümanlaşma ve yaşanılan bölgeler arasındaki mesafenin uzak olması nedeniyle yenisey kırgızlarının ayrı bir kimlik benimsemesini ve hakas adını kabullenmeleri sonucunu doğurmuştur.

coğrafi yapı 

hakasya'nın kuzeyden güneye kadar olan bölgenin uzunluğu 460 km, batıdan doğuya (en geniş kısımda) 200 km'dir.

hakasya, yenisey nehri'nin yukarı kesimindeki geniş minusinsk havzasının batı yarısında yer alır. yenisey nehri'nin kollarından, abakan irmağı bölgenin ortasından geçer. irmak vadisinin güneyinde, karagoş dağında 2.930 m'ye kadar yükselen batı sayan dağları bulunur. kuzeyindeki akaban ile kuznetsk aladağ dağlarının en yüksek noktasıyla 2.178 m yüksekliğindeki verhni zub'dur. kapalı havuzda kurak ve sert bir kara iklimi egemendir. bu nedenle alçak kesimler bozkırlar ve ormanlık alanlarla kaplıdır. ama 1954'ten sonra özellikle de bakir ve boş toprakların çoğu tarıma açılmıştır. dağlar çam, köknar ve ladin ormanlarıyla kaplıdır. yenisey nehri, hakasya cumhuriyetinin en uzun akarsuyudur. çulım, tom ve abakan nehri|abakan]] diğer önemli nehirlerdir. cumhuriyet topraklarında üç yüzün üzerinde tuzlu ve tatlı su içeren göller bulunmaktadır. doğal kaynaklar olarak; demir, altın, gümüş, kömür, petrol ve doğal gaz bulunmaktadır. rusya' daki en büyük molibden yatakları bölgede bulunmaktadır.

hakasya'da 500'den fazla göl, nehir ve küçük akarsu bulunmaktadır. akarsuların toplam uzunluğu 8 bin km'dir.

dağlar 
 çonhır dağ
 hara hus dağ ya da hara-tas dağ (karatoş dağı)
 (verhniy zub dağı)
 (bobrovaya dağı)

akarsular 
akarsular ve kolları:

 son akarsuyu: akarsu ağzı : sıra gölü

 tööim akarsuyu: akarsu ağzı : pöleköl

 çulım > ak üüs ve hara üüs

  kim (eski türkçe: kem) akarsuyu  
 coy
 uluğ soyot
 uy
 uluğ karak
 kiçig karak
 haalı akarsuyu
 ağban akarsuyu
 anı akarsuyu
 çabaş
 tastıp akarsuyu
 töö akarsuyu
 ashıs akarsuyu
 öök hamıstığ
 uybat akarsu 
 pici akarsuyu
 koksa akarsuyu
 tes (akarsu)
 çorba akarsuyu

göller 
 pöle  
 sıra
 i̇t 
 hara köl (sıra aymağı)  
 han  
 tus 
 paltı
 uluğ

zaman dilimi 

hakasya, krasnoyarsk zaman dilimindedir (krat/krast). utc'e göre saat farkı +0700 (krat)/+0800 (krast).

i̇dari bölümler 

bu alt başlığın ana maddesi: hakasya i̇dari yapılanması

önemli şehirler 
 ağban
 sayanogorsk
 soğır
 haratas
 abaza

aymaklar (ilçeler) 
 altay aymağı
 ashıs aymağı
 pii aymağı
 bograd aymağı
 orconikidze aymağı
 şira aymağı
 taştıp aymağı
 ağban piltiri aymağı

6 ekim 2003 tarihli no: 131-fz «rusya federasyonu yerel özyönetimin genel ilkeleri» kanununa göre hakasya'da:
 100 kent ve kır belediye yönetimi içinde:
 5 şehir okruğu,
 8 belediyelik ilçe,
 9 şehir,
 78 kır yerleşimi.
yeni belediyelik 8 şehir yerleşimi ve 77 kır yerleşimi bulunmaktadır.

şehir okruğu

belediyelik ilçeleri

nüfus 
cumhuriyete adını veren hakaslar eskiden göçebe olan sibiryalı bir türk halkıdır. ancak günümüzde cumhuriyet nüfusunun büyük çoğunluğunu ruslar oluşturmaktadır. 2010 yılı verilerine göre hakas cumhuriyetinin nüfusu 532 403 kişidir. nüfusun %67,3 kadarı şehirlerde yaşamaktadır. 2010 yılı nüfus verilerine göre nüfusun; %81,7' sini ruslar, %12,1' sini hakaslar, %1,1' ini almanlar, %1' ini ukraynalılar, %0,6' sını tatarlar, %0,2' sini şorlar ve %3,3' ünü diğer etnik unsurlar oluşturmaktadır. yıllara göre hakasya cumhuriyetinde yaşayanların etnik dağılımı;

i̇dari yapı 
i̇dari merkezi başkent abakan'dır.
güney doğu sibirya'da bulunan bu bölge, rusya'nın krasnoyarks eyaletine bağlıdır. rusya'nın oluşumunda ve 18. yüzyılda rusya'ya katılmış, 1930'da muhtar bölge olarak yer almıştır.

ekonomik yapısı 
hakas muhtar bölgesi, ekonomik kaynaklardan kömür, demir, altın, mermer vs. sanayi bakımından zengindir. ayrıca kereste işletme sanayi gelişmiştir. ekonomi tarım ve hayvancılığa (özellikle küçükbaş) dayanmaktadır. bitki üretimi de yeterli düzeydedir.

koyun ve keçi besiciliği hala önemli bir ekonomik etkinliktir. alçak kesimlerde gerçekleştirilen sulama projeleri otlaklarda beslenen hayvan sayısını, ekili arazilerin yüzölçümünü ve başta buğday, yulaf, darı ve patates olmak üzere tarımsal üretimi artırmıştır. rusların bölgeye yerleşmesinde etkili olan bakır madenciliği 18. yy'dan beri önemini korumaktadır. abaza ve teya'da zengin demir cevherleri. yukarı çulım'da altın, çemogorsk'ta kömür, aksiz'de barit çıkartılmaktadır. bölgede ayrıca bakır, tungsten yatakları da vardır. ormanlar önemli bir kereste kaynağıdır.

enerji 
1980'lerin başında yenisey nehri üzerindeki sayanagorsk'ta yapılan 6.400 megavat kapasiteli hidroelektrik santralından minusinsk havzasındaki sanayi için gerekli enerjinin sağlanması planlanmış ve elektrik enerjisi gereksinimini karşılamaktadır.

eğitim ve kültür 
hakasya'da 269 ortaokulda (91 bin öğrenci), 7 anaokulunda (770 öğrenci), 1 üniversitede (6500 öğrenci) bulunmaktadır. eğitim sistemi devletin mülkiyetindedir. burada yılda 15.000 kitap, 1 dergi (2200 tiraj), 1 gazete bulunmaktadır. 250 kütüphane, 1 müze, 1 tiyatro, 280 kulüp vardır.

gelenekleri

hakaslar örf ve adet bakımından altay türklerine benzerler. erkek elbiseleri ruslarınki gibidir. kadınlarınki daha farklıdır. saçlarına süs esyaları takarlar. genç kızların yörüklerdeki gibi 15-20 örgülü belikleri vardır. evlenmelerde kız beğenme, kız isteme, düğün ve düğün ziyaretleri merasimleri vardır.

kalın (gelin) kaçırma ve karşılığında kız tarafına "kalın ödeme" adeti vardır. evli kadınların kocalarını terketmesi halinde "kalın" erkek tarafına geri ödenir. doğan çocuklara eski adetlere göre ad verilir. çocuklar altı aylık olduğunda resmi olarak hristiyan gözüktükleri için vaftiz edilirler ve bir hristiyan adı alırlar; ancak bu ad günlük yaşamda kullanılmaz. şaman dininin kurallarına göre hareket ederler.

tahta sandıklara kotydukları ölülerine elbise giydirip atının eğeri ile birlikte kurganlara gömerler. gömülmeden sonraki üç, yirmi, kırk ve yüzüncü günlerde çeşitli törenler yapılır ve yemek verilir. kırkıncı gün töreninde ölenin atı kesilir, eti yenir; atın başı bir mızrak ucunda mezarın başına dikilir.

dil 
hakasça, uygurcaya yakındır. bugün bir yazı diline sahip olan hakasların dil ve edebiyat enstitüleri mevcuttur.
hakaslar çarlık döneminde zorla kabul ettirilen kiril alfabesini sovyet devriminden sonra bırakıp latin alfabesine geçmişler, ama 1939'dan sonra yeniden rus alfabesini kullanmak zorunda kalmışlardır. moğolca ve çince öğelerin de rastlandığı hakasça'nın sözcük dağarcığı daha çok ortak türkçenin sözcüklerinden oluşur. belli başlı ses değişimlerine örnek olarak b->p- (bar "var" / par, biz / pis). d/z (adak "ayak" / azah), y/c (yahşi "güzel" / cahsı, yıl / çıl), z/s (yüz / çüs) gösterilebilir.
hakaslar zengin bir halk edebiyatı geleneğine sahiptirler. türkolog w. radloff'un hakas lehçesi edebiyatı ve etnografyasıyla ilgili geniç çalışmaları vardır.

hakasya alfabesi 
 a (a), б (b),ӌ (c), ч (ç), д (d), э (e), е (e; kelime başlarında ise ye olarak okunur), ф (f), г (g),ғ (ğ)х (h), ы (ı), и (i̇y), i̇ (i), ж (j) к (k), л (l), м (m), н (n); нь(ñ damaktan n harfi türk ortak latin alfabesi’nde “ñ” olarak belirlenmiştir), o (o), ö (ö), п (p), р (r), с (s), ш (ş), т (t), у (u), ÿ (ü), в (v), й (y), з (z), ë (yo), ц (ts), щ (şç), ю (yu), я (ya), ъ (kesme işareti), ь (inceltme işareti)

hakas alfabesi:

1929 yılına kadar - latin alfabesi:

с 1939 - rus alfabesi:

küçükresim|250px|хакасский алфавит из букваря 1934 года
таблица соответствия букв хакасских алфавитов

hakasya'dan görünümler

kaynakça 

 hakasya ve türk dünyası haritası
 khanza big hakas türküsü* ti̇ka
 http://alparslanfatih2007.googlepages.com/kirilalfabesi  - hakas alfabesi
 khanza big hakas türküsü
 
 - hakasların müziği
 beyaz arif akbas, "khakassia: the lost land", portland state center for turkish studies, 2007.
http://www.pdx.edu/turkish_studies_center/books 

 
türk bölgeler ve ülkeler