Karahanlılar

karahanlı devleti ya da kısaca karahanlılar, 840-1212 yılları arasında orta asya ve maveraünnehir'de hüküm süren bir türk hanedanıdır. orta asya'da kurulmuş ilk i̇slam hanedanıdır. karahanlı devleti, tercih edilen görüşe göre, karluk türk kabilelerine mensuptur. 389/999 yılında i̇lek han'ın (388–403/998–1013) komutanlığında yapılan karahanlı saldırıları, onlara mâverâünnehir bölgelerinde hâkimiyeti ele geçirmeyi sağladı. bu saldırılar, aynı zamanda sâmânî devleti'nin yıkılışının habercisiydi. çünkü saldırılar sonrasında karahanlı devleti, bölgede sâmânî devleti'nin pek çok yerini işgal etti karahanlı devleti, iç çekişmeler ve bölünmelerle pek çok dönemler geçirdi. bölünme ve iç çekişmeler, tabiatıyla söz konusu devletin, yönetimde ortaklık sistemini tatbik etmesinin bir sonucudur. çünkü devlette, aynı anda iki ayrı yönetici vardı; büyük han ve ortak han. büyük han, doğuda ikâmet ediyor ve devletin doğu kısmını; diğer han ise batıda ikâmet ediyor ve devletin batı kısmını idare ediyordu.

devletin adı 

karahanlı devleti, ya da türk hakanlığı  840 - 1212 yılları arasında günümüz kırgızistan merkezli olmak üzere orta asya toprakları üzerinde hüküm sürmüş bir türk devletidir.

bazı tarihi kaynaklarda bu krallık, "i̇lekhan krallığı" olarak geçer. bulunan madeni paraların birçoğunda tipik "i̇lek (iilik, elik, vs.)" sözü vardır. i̇slâmi kaynaklarda, örneğin ali ibn el-esir, o hanedanın ismini al-hāqaniya, al-hāniya veya al-āfrāsiyā diye tanımlamıştır. eşzamanlı edebiyat kaynaklarında genellikle hanedan ismi kağaniye (ḵāqāniya)  (ḵağan [yurdu]), al-moluk al-ḵāniya al-atrāk "(el-mülûk el-kânîyye)" veya āl-e afrāsiāb "(âl-î efrâsîyâb)" (afrasiab ailesi, hanedanı; şehnâme'deki turan kralı) denilmiştir.

tarih yazıcılığına ve metoduna göre en doğru isimlendirme kaşgarlı mahmud'un dediği gibi ''hakanlı türkleri'' anlamına gelen ''et-türkü’l-hakaniyye'' yani ''türk hakanlığı'' adıdır.

i̇sim kökeni 
devletin adı kara ve han iki türkçe kelimeden oluşmuştur. "kara", türkçede siyahı, soyluluğu gösterir ve "han", doğrusu kağan, yöneticilere verilen tanhu, hakan, yabgu ve ilbey gibi türkçe bir unvandır. prof. omeljan pritsak, meseleyi daha başka açıdan ele alarak izah etmiştir. türklerde siyah, kızıl, ak ve gök, dört yönü temsil etmektedir. kara, kuzey tarafını gösterir ve ekseri şehirlerde ayrı olarak bu yönlerin kapılarının isimleri vardır. belh'in kuzey, yani kara'nın yönü (tarafı) türk kapısıdır. güney kapısı hint, batı kapısı yahudi, doğu kapısı ise çin kapısıdır. kara aynı zamanda kuvvetli, cebbar ve cesur demektir. bu bakımdan bu ismi almış olmalıdırlar. gazneli mahmud'a çinlilerin verdiği "karahan" tabiri de aynı manada olmalıdır. "kara", azamet yükseklik ve üstünlük demektir. mesela türk ülkelerinden en doğudan batıya kadar rastlanan karasular, hep gür, coşkun su ve nehirlere verilmiştir.

siyasî tarihi 
kurucusu bilge kül kadir kağan'dır. bilge kül öldükten sonra oğulları bazır ve oğulçak devletin başına geçtiler. devletin batı kısmında hükümdar olan oğulçak, samanoğulları devleti'ndeki karışıklıklardan yararlanarak isyan eden bir samanî şehzadesinin sığınma talebini kabul etti. oğulçak'ın yeğeni satuk buğra, bu şehzade sayesinde müslüman oldu ve abdulkerim adını aldı. bu olaydan sonra amcası oğulçak'ı mağlup eden abdulkerim satuk buğra, devletin başına geçti ve han unvanını alarak i̇slamiyeti resmen kabul etti. karahanlılar, i̇slamiyeti topluca kabul eden ilk türk devletidir. satuk buğra han 955 (hîcrî 344) yılında, kâşgarlı mahmud'un divân-ı lügati't-türk'te  " اَرتُج " artuç: ardıç olarak geçen altın artuç köyünde gömülmüştür. kaşgar'da bu adda iki köy vardır. o zamanlar kaşgar'ın kuzeyinde iki tane artuç (atuş, artux) isminde köy vardı, birisinin adı altın artuç (atuş, artux), ikincisi üst artuç (atuş, artux)'dur.

karahanlı tarihi 
tarihi kaynaklar, birbirleri ile fazlasıyla ters düşer. karahanlı devleti'nin ilk hanı, tarihi ve kurucusunun kim olduğu daima tartışılmıştır. karahanlı devleti i̇slam'la ilgilidir ve tüm kaynaklar aynı kişiye yani satuk buğra han'a odaklanmıştır. sadece bir tarihçi, abu’l-futub ‘abd al-ghafir bin husayn al-alma’i, ki hicri beşinci yüzyılda kaşgar'da yaşamıştır, tarikh kashghar adıyla şehrin tarihini yazmış ve satuk buğra han'ın din değiştirdiğini anlatmıştır. ancak, bu ilk el yazması metin kaybedilmiş ve kısmen tekrar 14. yüzyılın başında jamal kuarshi tarafından mulhaqat al-surah isimli kitabında yeniden belirtilmiştir. bir başka kaynak 1889 yılı içinde bulunan çağatayca dilinin son kısmına ait buğra han hatıralarıdır (tazkirah buğra han). 17. yüzyıldan kalma bir başka el yazması kopyası bulunur.

kuruluş dönemi ile ilgili pek fazla bilgi bulunmayan karahanlılar devleti, karluk, çiğil, yağma ve diğer türk boylarından oluşmuştur.

devlet, 840 yılında uygur kağanlığı'nın, kırgızlar tarafından yıkılmasıyla bilge kül kadir han tarafından kurulmuştur. 893 yılında kaşgar devletin başkenti olmuştur. bilge hüsamettin han'dan sonra devleti oğulları, bazır arslan han ve oğulçak kadir han yönetmişlerdir. balasagun ve taraz merkezli iki ana idari bölgeye ayrılan devlette bazır arslan han, balasagun'da büyük kağan olarak ve oğulçak kadir han taraz'da ortak kağan olarak yönetimi paylaşmışlardır.

10. yüzyıl sonlarında oğulçak kadir han'ın yeğeni satuk'un, savaş halinde bulundukları samanî sığınmacıların etkisi ile i̇slam'ı kabul etmesi devletin tarihinde yeni bir sayfa açmıştır. i̇slam'ı kabulünden sonra abdülkerim adını alan satuk han, devletin sürekli savaş halinde olduğu samanîler'den de aldığı destek ile amcasına karşı mücadele ederek devletin yönetimini ele geçirmiştir.

i̇slamiyet'i devlet dini olarak benimseyen satuk han döneminde karahanlı devleti'nin tamamına yakın bir bölümü bu dine geçmiştir. karahanlı devleti ilk büyük müslüman türk devleti olmuştur. halife "nasr bin ali" döneminde abbasiler karahanlıları müslüman ülkesi olarak tanımıştır. samanoğulları ile ihtilafta olan karahanlılar, gazneliler'i destekleyerek samaniler'i yıkmıştır. gazneliler ile ceyhun nehri sınır olarak belirlenmiştir.

devlet 1042 yılında hanedan içindeki kavgalar sonucunda doğu ve batı karahanlı devletleri olarak ikiye bölünmüştür. batı karahanlı devleti, 1042-1212 yılları arasında hüküm sürmüş ve ilk başkenti özkent olan devlet 1212 yılında harezmşahlar tarafından yıkılmıştır. önemli merkezleri balasagun, talas ve kaşgar ve ilk hükümdarı tamgaç buğra han olan doğu karahanlı devleti ise 1211 yılında karahitaylar tarafından yıkılmıştır.

krallık (kağanlık) altayların aile sistemine göre iki alt krallığa bölünmüştür. doğu karahanlıların hükümdarı, daha büyük han olup "arslan kara han" unvanıyla balasagun'da (ya da kara ordu) ikamet etmiştir. "arslan" kelimesi karluklardan çiğil boyunun totemi (ongunu) olan aslan manasına gelmektedir. batı karahanlıların hükümdarı olan ikinci karahan ise taraz'da üslenmiş ve daha sonra kaşgar'a taşınmış ve tekrar taraz'a dönmüştür. onun unvanı buğra kara han idi. "buğra" kelimesi karlukların yağma boyunun totemi (ongunu) olan "deve" anlamına gelmektedir.

karahanlı devleti, aral gölü'nden batı çin ve moğolistan adacıklarına kadar uzanan bir coğrafyada hüküm sürmüştür.

karahanlılar hanedanı 
 satuk buğra abdülkerim han (940 - 955)
 baytaş musa han (955-?)
 ali han (? - 998)
 i. ahmed han (998 - 1017)
 mansur han (1017 - 1024)
 ii. ahmed han (1024 - 1026)
 yusuf han (1026 - 1032)
 süleyman han (1032 - 1040)

karahanlılar devleti hükümdarları 
(2. görüş)

 bilge kül kadir han (840-880)
 oğulcak han ve arslan han (880-920)
 abdülkerim satuk buğra han (920 – 958)
 baytaş musa han (958 – ?)
 nasr bin ali han (? – 999) (halife müslüman devlet olarak karahanlıları tanıdı.
 i. ahmed han (999 – 1017)
 mansur han (1017 – 1024)
 ii. ahmed han (1024 – 1031)
 yusuf han (1031 – 1032)
 süleyman arslan han (1032 – 1041)

i̇ktisadî yapısı 
karahanlılar devrinde kömür, bakır, altın ve kurşun içeren maden ocakları işletilmiştir. kuça, kaşgar, aksu ve hoten pazarlarında altın ve bakırdan işlenmiş eşyalar satılmış, her yıl sergiler düzenlenmiştir. soda (sodium carbonate), yeşim taşı, yurungkaş nehri yatağından çıkarılan beyaz yeşim ve karakaş nehri yatağından çıkarılan siyah yeşim, lapis lazuli (lacivert taşı) ve i̇pek, i̇pek yolu boyunca ticareti yapılmıştır. karahanlılardan satuk buğra karahan, harun buğra karahan, musa buğra karahan, yusuf kadir karahan, süleyman arslan karahan, batı hanlarından tamğaç i̇brahim han, i. nasr şemsi el-mülk han ve diğerlerinin adına altın, gümüş, bakır madeni paralar basılmaya başlanmıştır

i̇dare sistemi

ülüş sistemi 
ülüş orta asya türk devlet geleneğine göre ülke topraklarının hakanlar tarafından hanedan üyeleri, yakın akrabalar arasında özerk idare statüsünde ve halk arasında paylaştırılması esasına dayanan idari yapılanmadır. ülüş sistemi bilim adamlarınca göçebe devlet anlayışı ve teşkilat sistemine dayandırılmıştır.

toy, türk devletlerinde resmî bir görüşme gayesiyle toplanılan veya türk boylarının, topluluklarının belli bir amaç doğrultusunda bir araya geldikleri toplantılardır. hükümdarlar çeşitli sebeplerle toy düzenlerlerdi. bunlar, tahta çıkış toyu, zafer toyu, düğün toyu, doğum toyu, ad koyma toyu gibi toylardır. bu toylar türklerde sosyal hayatın düzenlenmesi açısından büyük önem taşımaktadır.

orun, türk hanlarının saraylarında veya devlet törenlerinde, toylarda türk boylarının alacakları, oturacakları yerlerin tespit edildiği kurallardır.

hakanların her ne kadar vilayeti çok, payesi (rütbesi) yüksek olursa olsun, turuncu renkte ipekten veya kumaştan yapılan sayıları dokuzu geçmeyen tuğları<ref>tuğ üzerine geniş bilği için bkz. aldülkadir i̇nan, tuğ-bayrak (sancak), türk kültürü, 1966, sayfa 46.</ref> (sancak) bulunurmuş ve onlar dokuz sayısını uğur sayarlarmış.

uygarlık
i̇slam'ın kabulü sonrasında karahanlılar uygur alfabesini benimsemişler ve türkçeyi resmî dil olarak kullanmışlardır. türklerin yoğun olarak yaşadığı topraklarda devlet kurulması sebebiyle diğer türk-i̇slam devletlerinden farklı olarak
arapça ve farsça dilleri karahanlılarda etkin olamamıştır.

"ribat" (taşrabat) adı verilen kervansaraylar yapılmıştır. tuğla ve kerpiç ağırlıklı olduğu için günümüze enkazları kalmıştır. türk-i̇slam sentezi olarak kümbetler ilk bu dönemde görülür. bir türk arşını olan çığ, arap arşının üçte ikisi kadar uzunlukta olup göçebeler bununla bez ölçerlermiş.

edebiyat

yusuf has hacib'in kutadgu bilig (mutluluk bilgisi), kaşgarlı mahmud'un divânu lügati't-türk (büyük türk sözlüğü), i̇mam-ı ebü'l-fütuh abdülgafur'un tarih-i kaşgar (kaşgar'ın tarihi), ahmet yesevi'nin divan-ı hikmet ile edip ahmet yükneki'nin atabet'ül hakayık (hakikatlerin eşiği) adlı eserleri bu dönemin en önemli yapıtlarıdır. bunun yanında karahanlılar döneminde yazılan ve elimizde bulunan birkaç kur’an tercümesi ile kaşgarlı mecdüddîn mehmed’in i̇brahim han’a takdim ettiği (şu an kayıp olan) târîh-i türkistan ve hıtây ile yazarı bilinmeyen mücmilü’t-tevârih ve’l-kısâs adlı eserleri yine bu dönemde verilmiş önemli eserlerdir.

karahanlılarda yönetim terimleri:

 tégin: hükümdar oğlu
 muhtesib: kadın
 tamgacı: mühürdar
 agıcı: ipek kumaşları muhafaza eden kimse, hazinedar
 bitikçi: i̇ç ve dış yazışmalara bakan
 imga: taşradaki gelir giderlere bakan(doğu karahanlılarda)
 amil: taşradaki gelir giderlere bakan(batı karahanlılarda)
 kökyuk: muhtar
 eşkinci: ulaşım ve posta işlerine bakan
 kadıncı: bilge kül kadir
 turbı: yâver, yardımcı
 ağıcı: maliye işlerine bakan
 tigin: hükümdar oğlu
 térig: ahaliden toplanan vergi (tirik)
 térnek: dernek, işlerini konuşmak için ulusun toplandığı yer.

karahanlılarda verilen unvanlar:
 kunçuy: hatun'dan bir derece aşağı kadın, bilge, prenses
 kara: hakanlı hanlarına verilen ungun (unvan)
 kül tegin: hakanlı ailesi çocuklarına verilen adlardan
 çağri tegin: hakanlı ailesi çocuklarına verilen adlardan
 bekeç: tekinlerin, han oğullarının sanı
 sagun: karluk büyüklerinin ungunu (unvanı)
 sökmen: yiğitlere verilen ungun (unvan)savaşta başarılı hizmet verenlere kılıç han sökmen, tonğa tégin, alp tégin ve yağan tégin'' unvanları verilmiştir.
 kadir han: hakanların sert ve çetin olanına verilen ungun (unvan)

karahanlılarda askeri terimler:
 tura: kalkan, siper
 turag: sığnak
 tugrağ: hakan tarafından savaş zamanında askere verilen at
 tutgak: atlı bölük

ordu yapısı 
karahanlı ordusu:

 1. saray muhafızları,
 2. hassa ordusu,
 3. hanedan mensupları, eyalet valileri ve diğer devlet adamlarına bağlı güçler,
 4. karahanlılar'a tabi olan çiğil, karluk, uğrak vb türk kabilelerine mensup kuvvetlerden oluşmaktaydı.

uygurların soyağacı

kaynakça

ayrıca bakınız 
 kansu uygur krallığı
 karahoca uygur krallığı
 karluklar
 gazne devleti
yusuf has hacip
kaşgarlı mahmud

dış bağlantılar 
 karahanlılar
 i̇lk müslüman karahanlılar
 karahanlılar şiiri
 karahanlilar devleti̇'ni̇n karahanlilar devleti̇'ni̇n devleti̇'ni̇ngazneli̇l gazneli̇l gazneli̇ler
si̇yasi̇ i̇li̇şki̇leri̇* si̇yasi̇ i̇li̇şki̇leri̇*(389–536/999 536/999 536/999–1141) dr. ali b. salih el-muheymi̇d çev: prof. dr. ali aksu

 
vikiproje tarih kaynak bekleyen maddeler
tarihteki türk devletleri
asya'daki eski monarşiler
orta asya tarihindeki eski devletler
eski imparatorluklar
840'larda kurulan bölgeler ve ülkeler
orta asya tarihi
çin tarihindeki devletler
hanlıklar
eski konfederasyonlar
aşina