Celil Memmedguluzade

mirza celil memmedkuluzade  (, 1869, nahçıvan - 1932, bakü), azeri  hikâye ve oyun yazarı, gazeteci, fikir adamı.

azerbaycan edebiyatının en ünlü temsilcilerindendir. kafkasya ve i̇ran'dan uzakdoğu asya, afrika ve avrupa ülkelerine kadar geniş bir coğrafyada müslüman dünyasında ilgi ile karşılanan molla nasreddin mizah dergisinin (1906-1931) yaratıcısı ve editörü idi.  azerbaycan edebiyat tarihinde hem kendi adı, hem de 25 yıl boyunca yayınladığı derginin adı olan “molla nasreddin" takma adı ile tanınır. kurduğu derginin çatısı altında realist-demokratik edebî bir mektep kurmuştur. azerbaycan milliyetçiliğinin oluşmasında etkin rol oynamıştır.

yaşamı 
1869'da nahçıvan’da dünyaya geldi. babası, güney azerbaycan’ın hoy şehrinden nahçıvan’a gelip yerleşmiş bir inşaat ustası olan meşhedî hüseyinkulu idi.

1887’de gürcistan'ın  gori şehrindeki “transkafkaz müellimler seminariyası”'nı bitirerek öğretmen oldu. 1887-1897 arasında nahçıvan köylerinde öğretmenlik yaptı. öğretmenlik yıllarında köylü kızların okula yönlendirilmesinde, nehrem köyünde çalıştığı okulda tarih müzesi kurulmasında, nahçıvan ulusal tiyatrosunun kurulmasında emeği geçti; ilk oyunlarını yazmaya başladı.

1897’de kendi isteği ile öğretmenlikten ayrıldı; emniyet idarelerinde tercüman olarak beş yıl boyunca çalıştı.

1903’te eşini ve anne babasını kaybettikten sonra tiflis’e yerleşti. bakü'de ve tiflis'te rus dilinde yayınlanan gazetelere gündeme ilişkin makaleler yazmış, tercümeler yapmıştır. 1905'te azerbaycan türkçesi ile novruz adlı gündelik gazete yayınlamak için gereken izini aldı fakat bu izni kullanmadı. mizahi bir gazete veya dergiye daha fazla ihtiyaç olduğunu görerek 1906'da haftalık molla nasreddin adlı mizah dergisini yayınlama izni aldı. türkiye’de eğitim görmüş arkadaşı ömer faik numanzade ile birlikte satın aldığı ve gayret matbaası adını verdikleri matbaada dergiyi çıkarmaya başladılar.

i̇lk sayısı 7 nisan 1906'da tiflis’te yayımlanan molla nasreddin, bütün türk-i̇slam dünyasında geniş bir okuyucu kitlesine ulaştı. bazı aralıklarla 25 yıl boyunca tiflis'te, tebriz'de, bakü'de yayın hayatını sürdüren bu dergi, azerbaycan türklerinin millî ve siyasi benliklerine kavuşmalarında, halk kitlelerinin cehalet ve fanatizmden uzaklaşmasında önemli bir rol oynamıştır. bu mecmuanın çevresinde toplanan yazarlar, azerbaycan edebiyatı tarihinde mollanasreddinçi edebiyat olarak bilinen bir edebiyat ve düşünce tarzı oluşturuyorlar.

memmedkuluzade, bir yandan da öğretmenlik yapmaya devam etti ve nûmanzâde ile birlikte bir okul açtı. rus okullarına girmek isteyen azerbaycanlı öğrencileri sınava hazırladı.

daha önce iki evlilik yapan ve iki eşini de kaybeden celil memmedkuluzade, 1907’de karabağ hanları soyundan hemide hanım (cavanşir) ile evlendi, bu evlilikten iki oğlu dünyaya geldi.

1909’da meşhur "ölüler" komedisini yazdı. eser ilk defa 1916’da bakü’de sahnelendi.

1914’te çarlık yönetiminin baskısı ile yayınını durdurmak zorunda kaldığı molla nasreddin’i 1917’de bolşevik devriminden sonra yeniden çıkarmaya başladı. ancak derginin çıkması için uygun ortam kalmayınca 1918’de eşinin ağdam’daki kehrizli köyüne gitti, tarımla uğraştı. bir yandan da “anamın kitabı” ve “kemanca” komedisi üzerinde çalıştı.

bolşevikler’in iktidara gelmesi üzerine 1920 nisan’ında i̇ran’a geçti. molla nasreddin’i ocak 1921’de tebriz’de yayımlamaya başladı.

yazar neriman nerimanov'dan aldığı resmî davet üzerine, 24 mayıs 1921'de bakü'ye döndü. 1922'de "molla nesreddin" i bakü'de yayınlamaya başladı. aynı zamanda “yeni yol” adlı gazetede başyazarlık yaptı. "lal", "danabaş kendinin mektebi", "oyunbazlar", "lanet" gibi dram eserlerini yazdı.

1924'te yeni elifba komitesine seçildi; sscb'nin türk cumhuriyetlerini gezerek, yeni alfabe ve çağdaş azerbaycan edebiyatı'nın durumu, problemleri ile ilgili konferanslar verdi. 1928'de emekliye ayrıldı.

artık sadece molla nasreddin ile ilgilenmekteydi ancak derginin kontrolü elinden çıkmıştı. molla nasreddin, 1925’ten itibaren “hey’et-i tahrîriyye” adına çıkarılıyordu; 1930’da ise “mübariz allahsızlar i̇ttifakı”’nın yayın organı haline geldi. bu durumu sert bir dille eleştiren celil memmedkuluzade, derginin kapatılmasını veya adının dergiden çıkarılmasını istedi. böylece dergi, 1931’de kapatıldı.

celil memmedkuluzade,  4 ocak 1932'de kalp krizi geçirerek öldü.

eserleri  

i̇ran'da hürriyet (1906)
posta kutusu (1906)
usta zeynal (1906)
kurbaneli bey (1907)
nigarançılık (1916)
şiir bülbülleri (1925)

molla fezleli (1925)
ölüler (1925)
sirke (1925)
bakkal meşhedi rehim (1925)
konsulun arvadı yahut i̇ki muallim (1926)
belke de gaytardılar (1927)

kuzu (1951)
yuxu (1965)
buz (1965)
i̇ki alma (1967)
hatıratım (1971)
danabaş köyünün öyküsü

ayrıca bakınız
 azeri yazarlar listesi
 gam penceresi (film)

kaynakça

1866 doğumlular
1932 yılında ölenler
azeri oyun yazarları
azeri hicivciler
19. yüzyıl azeri yazarları
20. yüzyıl azeri yazarları
azeri milliyetçileri
19. yüzyıl azeri oyun yazarları
20. yüzyıl azeri oyun yazarları
nahçıvan özerk cumhuriyeti doğumlular
bakü'de ölenler