Leylâ ile Mecnun

leylâ ile mecnun, arap efsanesine dayanan klasik bir aşk hikâyesidir.

birbirini seven; ama bir türlü kavuşamayan, kara sevdalı iki gencin çileli aşklarını konu edinir. hikâye, 10. yüzyılın sonlarında i̇ran'a geçmiş ve ilk defa azerbaycan şairi nizami (azerbaycan,gence) tarafında yazılmıştır. türk edebiyatında otuzdan fazla şair tarafından işlenen ve çok sevilen bu aşk için yazılan en ünlü mesnevi,  1533 yılında fuzûlî'nin leylâ ile mecnun adıyla kaleme aldığı eserdir.  leyla ve mecnun teması, farsça'dan  urdu ve hint edebiyatına da girmiş; 16.yüzyıldan itibaren türk halk edebiyatına da geçerek anonim bir halk hikâyesine dönüşmüştür.

konusu 
necid’de bulunan beni amir kabilesine mensup leylâ ve kays birbirlerine âşık olmuşlardır. kısa zamanda her yere yayılan bu aşkı duyan annesi leylâ’yı okuldan alır ve kays’la görüşmesini yasaklar. ayrılık ıstırabıyla mahvolan kays halk arasında arapçada "deli" anlamına gelen "mecnun" diye anılmaya başlar. kays, babasına leyla'yı istemesini söyler ancak  aşkları sebebiyle kızın adı dillere düşüp namusu lekelendiği için teklif reddedilir, leyla bir başkası ile evlendirilir.  i̇yice deliye dönen mecnun’a birçok kişi leylâ’yı unutmasını söyler; ancak onun için kainat artık leylâ’dan ibarettir ve hiçbir şekilde bu aşktan vazgeçmez. ailesi bu dertten kurtulmak için  allah’a yakarmak üzere onu kabe’ye götürür; ama o tam tersine derdinin artması için dua eder; çöllere kaçarak vahşi hayvanlarla birlikte yaşamaya başlar.

başkasıyla nikahlandırılan leylâ, kocasından kendisini uzak tutmak için bir hikâye uydurur ve bir süre sonra adam ölür. bu sırada mecnun çöldedir ve aşkın bin bir türlü cefasıyla yoğrulmaktadır. dünyayla bütün bağlantısı kesilir ve sadece ruhuyla yaşar hale gelir. leylâ’nın vücudu da dahil olmak üzere bütün maddi varlıklarla ilişkisi bitmiştir.

bir gün leylâ çölde onu bulur ama mecnun onu tanımaz ve “leylâ benim içimdedir, sen kimsin?” der. leylâ, mecnun’un ulaştığı mertebeyi anlar ve evine geri döner ve üzerinden fazla zaman geçmeden leylâ hayata gözlerini yumar.  leyla'nın öldüğünü öğerenen mecnun, onun mezarına gidip uzanır ve canından can gitmiş gibi hıçkıra hıçkıra ağlar. yaradana feryat figan dualar ederek canını almasını, kendisini leylâ’sına kavuşturmasını ister. duası kabul olur, göklerin gürlemesiyle birlikte leylâ’sına kavuşur âşıklar âşığı mecnun.

ortaya çıkışı 

leylâ ile mecnun öyküsüne dair rivayetlerden birine göre bu aşk, hicretin birinci yılında arabistan yarımadasında yaşanmıştır.  "kays bin mülevvah amirî" ile  aynı kabileye mensup leylâ binti mehdî b. sa’d amirîye'nin başından geçen bir aşk öyküsü olduğu söylenir. kays, aşkı yüzünden aklını yitirip "mecnun" lakabıyla tanınmıştır.

leyla ile mecnun'un aşkı arap  halk edebiyatında ortaya çıktıktan sonra arapça ve farsça'da kaleme alınmış; 10. yüzyılda  edebiyatçılar tarafından çok yaygın olarak işlenmiş; mecnun’a ait olduğu söylenen şiirlerin arasına nesirler de eklenerek hikâye haline getirilmiştir.

bu konu daha sonra fars ve türk edebiyatlarında da şiir olarak işlenmiştir. bunların arasında azeri asıllı olup farsça şiirleri ile (özellikle "beş mücevher (پنج گنج panj ganj)" adlı hamsesi ve bunun içinde bulunan 1181'de hazırlanmış farsça "laylā o majunūn" mesnevisi ile) ün kazanmış olan nizami gencevi (1141-1209), herat'ta yaşamış ve farsça yazdığı hamsesinde bulunan "leylâ ve mecnun" mesnevisi ile ünlü olmuş hatifi (1454-1521), azerbaycan edebiyatı ve türkçe divan şiirinin başta gelen şairlerinden olduğu kabul edilen fuzûlî (1483-1556) tarafından 1535’te yazılan "leylâ vu  mecnûn" adlı mesnevisi sayılabilir.

fuzûli, leylâ ile mecnun mesnevisi’ni istek üzerine yazmıştır. kanuni sultan süleyman bağdat şehrini ele ge­çirdikten sonra burada toplanan bilim ve sanat adamları, fuzûli’den, bu türde bir eser yazmalarını istemişler, bunu bir çeşit sınanma sayan fuzûli de 1535 yılında eserini tamamlayıp bağdat valisi süleymani paşa’ya sunmuştur.

efsanenin farklılaşması 
efsane ile ilgili fuzûlî’nin yazdığından farklı şekilde hikayeler de bulunmaktadır. emir hüsrev-i dehlevi’nin hamsesindeki leylâ ile mecnun’da mecnun bir hint prensi, leylâ ise nevfel'in kızıdır. diğer versiyonlarda daha başka yakıştırma tanımlar vardır. cami, heft evreng’inde bu konuya ayırdığı 6. kitabında, agani’deki kurguya bağlı kalmakla birlikte öykünün sonunu değiştirmiştir. mecnun'u kucağında bir ceylanla çölde ölü bulan bir bedevinin haber vermesi üzerine leylâ, sevgilisinin mezarına giderek orada ölür. başka şairler de kerametler, olağanüstü ögeler, canlandırmalar, cinayetler ekleyerek öyküye yenilikler katmışlardır.

ayrıca bakınız 
 hemse
 sırlar hazinesi  (مخزن الاسرار makhzan al-esrār; 1176): erzincan’daki mangucakların bahmanşah bin davud’a armağan edilmiştir.
 yedi güzel (هفت پيكر heft peyker): sasani hanedanı’nın v. behram ve eşlerini anlatan şiir.
 hüsrev ve şirin (خسرو و شيرين khusraw o shīrīn; 1177 - 1181): sasani hanedanı’nın i. hüsrev ile azerbaycan prensesi şirin arasında yaşanan aşk anlatan bir şiir. i̇ldenizliler hükûmdarı cahanşah pehlevan ve kızıl alslan ve selçukluların son sultanı iii. tuğrul bey’e övgü sözleri yazılmıştır. 
 i̇skendername (اسكندر نامه iskandar nāma): "şerefname" (شرف نامه şeref nāme; 1196-1200) ve "i̇kbalname" (اقبال نامه iqbal nāma 1200-ölüm) olmak üzere iki bölümden olan ve "i̇skender zülkarneyn"in hayatını anlatan şiir.

diğer eserler 
 yusuf ile züleyha
ferhat ile şirin

kaynakça 

arap edebiyatı
orta çağ'da efsaneler
mesneviler