Şanlıurfa (il)

şanlıurfa, türkiye'nin bir ilidir. merkezi şanlıurfa olan ilin 2022 yılı verilerine göre nüfusu 2.170.110'dur. şehrin doğuda mardin, batıda gaziantep, kuzeyde adıyaman, kuzeydoğuda diyarbakır illeri ve güneyde suriye ile sınırı vardır. şanlıurfa'nın 13 ilçesi vardır. ortalama yükseltisi 518 metre olan şanlıurfa, 19.451 km2'lik yüzölçümü ile türkiye'nin en büyük yedinci ilidir.

nüfus 

güncel nüfus değerleri(tüi̇k 6 şubat 2023 verileri )

şanlıurfa il nüfusu: 2.170.110 (2022 sonu). i̇lin yüzölçümü 19.242 km2'dir. i̇lde km2'ye 113 kişi düşmektedir. (yoğunluğun en fazla olduğu ilçe: 241 kişi ile eyyübiye’dir)

i̇lde yıllık nüfus artış oranı % 1.26 olmuştur. nüfus artış oranı en yüksek ve en düşük ilçeler: karaköprü (% 4,98)- bozova (-% 2,25)

06 şubat 2023 tüi̇k verilerine göre 13 i̇lçe ve belediye, bu belediyelerde toplam 1438 mahalle bulunmaktadır.

ekonomi 

şehrin ekonomik faaliyetleri başta tarım olmak üzere hayvancılık, turizm ve sanayi ürünleridir.

şanlıurfa tarım olarak verimli topraklara sahiptir. suruç ovası ve harran ovası'da bunların başında gelir. tarımsal faaliyetlerde fıstık tarımı, pamuk tarımı, mercimek, buğday vb. tahıl tarımı gelişmiştir. son beş yılda sulama kaynaklarının da gelişmesiyle mısır tarımı da önem kazanmıştır. şehirde sera tarımı da gelişmiş karaali sera bölgesinde kış mevsiminde biber, domates ve patlıcan tarımı yapılarak hem şehre hem de türkiye'nin dört bir tarafına yetiştirilen ürünler gönderilmektedir.

hayvancılık olarak daha çok küçükbaş hayvancılık yapılmaktadır. ve koyun sütünden peynir, yoğurt, süt vs. elde edilmektedir. özellikle siverek peyniri meşhurdur.

i̇lde sanayi son 15 yıllık dönemde organize sanayi bölgelerinin de gelişmesiyle çok sayıda fabrika kurulmuştur. başta tekstil fabrikaları olmak üzere çırçır fabrikaları, ayakkabı üretim fabrikaları, deterjan fabrikaları, iplik fabrikaları, cam fabrikası, plastik fabrikası, tarımsal olarak da fıstık fabrikaları, salça fabrikaları ve zeytinyağı fabrikaları bulunmaktadır.

konum

kültür

mutfak 
urfa mutfağında; süryani, ermeni, yahudi, yezidi, arap, kürt, türk, vb. her milletten ve her kültürden izler görülmektedir. sadeyağ, acı isot, bulgur, frenk suyu (domates salçası) urfa mutfağının en çok kullanılan malzemeleridir. baharat, un ve pirinç ikinci planda, sebze ise üçüncü planda kullanılır. şanlıurfa'ya özgü yetiştirilen aynı zamanda şanlıurfa ili ile özdeşleşmiş isot sıkça kullanılır. sebze yemek çeşitlerinin de sayıca çok olmasına rağmen urfa mutfağında et ağırlıklı yemekler ile kebap çeşitleri daha çok yer alır. urfa'da kebapçılarda ve çeşitli restoranlarda ikram olarak sunulan bostana domates, biber, soğan, maydanoz, salatalık, semizotu, nar suyu ve nane yaprağının incecik doğranması ile yapılır ve oldukça popülerdir. gerçekten et ile hazırlanan urfa çiğ köftesi, et, bulgur, yağ, isot, çeşitli baharatlar ve yeşilliklerin uzun süre yoğrulmasıyla hazırlanır. kebapları meşhur şehrin en gözde ve leziz kebabı ciğer kebabı ve patlıcan kebabıdır. i̇ki katman kadayıf arasına urfa peyniri gibi çiğ süte daha yakın, taze peynir konularak hafifçe pişirilip ve üzerine çok koyulaşmamış şeker şurubu katılırak hazırlanan künefe en çok tercih edilen tatlıların başında gelir. akıtma arasına ceviz sarılarak şerbetlendirilip ikram edilen şıllık tatlısı da şanlıurfa yöresine özgü bir tatlıdır.

 urfa kebap
 ciğer kebabı
 patlıcanlı kebap
 domatesli kebap
 kazan kebabı
 boranı
 tırşik
 zingil
 tırnaklı ekmek
 peynirli ekmek 
 hamurlu 
 külünçe 
 bişe
 lahmacun (kıymalı ekmek)
 ağzı açık
 ağzı yumuk
 şıllık (tatlı)
 kadayıf (künefe)
 semsek (bir çiğbörek türevi)
 aya köftesi (el ayasında yapılır)
 lebeni (çorba)
 tepsi kebabı
 yahudi köftesi
 lıklıkı köfte
 bostana (ekşili salata)
 açık ekmek (lavaş)
 çiğ köfte
 yumurtalı köfte
 hırtleşor (koruk suyuyla yapılan cacık)
 döğmeç
 su kabağı 
 söğülme (alinazik)
 kıyma (çiğköfte benzeri bulgurlu etsiz yemek)
 zerde pilavı
 kalbur tatlısı
 küncülü akıt
 peynirli helva 
 kuymak 
 palıza
 sac katmeri 
 pekmez bulamacı
 un bulamacı
 tatlı döğmeç
 patlıcan ezmesi
 patatesli köfte
 meyan şerbeti
 koruk şurubu
 biyan balı (meyan şerbeti)
 karlamaç
 bostana

turizm 
şanlıurfa bugün de mimari dokusunun zenginliği ile  "müze şehir" adıyla da tanınmaktadır. i̇l merkezinde kültür bakanlığı'nca tescil edilmiş 180 tarihi ev, 32 cami ve mescit, 5 kilise,  7 medrese, 9 han, 8 hamam, 8 kapalı çarşı, 6 köprü, 13 çeşme, 2 sebil, 1 su kemeri, 1 su bendi, 2 anıt, şehir surları ve 1 iç kale bulunmaktadır. i̇ldeki tescilli eserlerin toplam sayısı 1100 civarındadır. şanlıurfa i̇li'nde, şanlıurfa arkeoloji müzesi ve devlet güzel sanatlar galerisi olmak üzere tarihi ve kültürel buluntuların sergilendiği iki adet de müze bulunmaktadır. 1988'de hizmete giren şanlıurfa müzesi arkeolojik ve etnografik eserler seksiyonlarından oluşmaktadır. halen müzede 14.193 arkeolojik eser, 1.878 etnografik eser, 35.613 sikke ve diğer eserler olmak üzere toplam 53.271 eser sergilenmektedir ve bu şanlıurfa'yı bölgenin en zengin taşınır kültür varlığına sahip şehir yapmaktadır. şanlıurfa'da 6’sı turistik belgeli, 7’si belediye belgeli olmak üzere 13 konaklama tesisi bulunmaktadır. turistik belgeli işletmelerin yatak kapasitesi 564 olup, belediye belgeli işletmelerin yatak kapasitesi 416’dır. toplam yatak sayısı 480’dir.

urfa şehri m.ö 2. binde yaşadığına inanılan, yahudilik, hristiyanlık ve i̇slam dinlerinin ortak din büyüğü ve atası olan i̇brahim peygamberin doğum yeri olarak kabul edilir. bu gün urfa'da ziyarete açık olan doğduğu mağaranın efsanesine göre i̇brahim peygamber 17 yaşına kadar bu mağarada yaşamıştır. i̇brahim peygamber'in dışında i̇brahim peygamberin torunu ve i̇srailoğullarının atası yakup peygamberin bir dönem harran’da bulunduğuna, eyüp peygamberin urfa’da hastalık çektiğine ve burada vefat ettiğine, elyasa peygamberin eyüp peygamberi görmeye geldiğine, ancak göremeden urfa'da öldüğüne, şuayb peygamberin harran’a 37 km mesafede yaşadığına, musa peygamberin soğmatar’da şuayp peygamberle buluştuğuna inanılmaktadır. ayrıca bazı kaynaklara göre; i̇sa peygamber, urfa'yı kutsadığına dair mektubunu ve yüzünü sildiği mendile çıkan mucizevî portresini (hagion mandilion) urfa kralı abgar ukkama’ya göndermiştir.

önemli mekânlar

balıklıgöl 

şanlıurfa şehir merkezinin güneybatısında yer alan ve i̇brahim peygamberin ateşe atıldığında düştüğü yer olarak bilinen bu iki göl, kutsal balıkları ve çevrelerindeki tarihi eserler ile şanlıurfa'nın en çok ziyaretçi çeken yerlerindendir. efsaneye göre i̇brahim peygamber, kral nemrud’un taptığı putların gerçek olmadığını, onlara inanmalarının doğru olmadığını halk arasında yaymaya çalışır. buna çok sinirlenen nemrud ateş yakılmasını ve i̇brahim peygamber’in ateşe atılmasını emreder. nemrud’un kızı buna engel olmak için babasına yalvarır ve çok gözyaşı döker. i̇brahim peygamber ateşe atıldığında ateş göle, odunlar ise balığa dönüşür. zeliha’nın gözyaşları ise ayn zeliha gölünü oluşturur.

ancak hikâye bir i̇slam anlatısı değil, 1900-1960 yılları arasında yahudi mitolojisinden evrilip urfa halkı tarafından eklentiler yapılarak türetilmiş bir mitolojidir. kuran ve hadislerde balıklıgöl ile igili hadis ve ayet yoktur. mitoloji büyük tarihi çelişkiler barındırmaktadır. havuzlar milat öncesine tarihlenen antik pagan dinlerine ait tapınaklarıdır.

ana madde: balıklıgöl

halfeti (saklı cennet) 

halfeti’nin eski bir tarihe sahip olduğu bilinmekle birlikte romalılar öncesine ait bilgiler yetersizdir. ancak yakınındaki yerleşim yerleri ile aynı tarihe sahip olduğu sanılmaktadır. arazisinin büyük çoğunluğu birecik barajı suları altında kaldığından ilçenin yeni yerleşim alanı olarak karaotlak bölgesi tespit edilip ilçe yeniden inşa edilmiştir. günümüzde eski halfeti denen, bir kısmı sular altında kalmış bölge turistik bir bölgeye dönüşmüştür. halfeti'ye giden ziyaretçiler, büyük bölümü sular altında kalan ve "batık kent" olarak nitelendirilen savaşan köyü'nü tekne turuyla gezebilmektedir.

harran 

mö. 2000 yılında ur şehrinin bir ticari kolu olarak kurulduğuna inanılan harran'ın sümerce veya akatça kervan veya geçit yeri anlamına gelen "harran-u” kelimesinden türediği düşünülmektedir. moğol i̇stilasında yıkılan tarihi harran üniversitesinin harabeleri ile tarihi harran evleri görülebilir.

göbeklitepe 

şanlıurfa'ya 20 km'lik bir mesafede, örencik köyü yakınlarında tarihi mö. 11 bin yıllarına uzanan, tapınma amaçlı törensel alanlara ait mimari kalıntılar, dikili taşlar ve üzerinde kabartmalı yabani hayvan ve bitki figürlerinin bulunduğu göbeklitepe höyüğünde cilalı taş devri'nden kalma bir mabet vardır. arkeologlar tarafından dünyanın en eski mabedi olarak tanımlanmaktadır. birleşik krallık'ın stonehenge dikili taşlarından 6 bin yıl daha önce inşa edilmiştir. i̇nsan tarihinde din ve medeniyet teorilerini yeniden düzenleyerek, önce din ve mabed sonra medeniyetin ortaya çıktığına işaret etmektedir. ayrıca göbeklitepe ve diğer bölgelerden çıkarılan tarihi eser ve buluntular 2015 yılında açılan şanlıurfa müzesi'nde sergilenmeye başlanmıştır.

haleplibahçe mozaik müzesi 

müze kompleksinin içerisinde paleolitik, neolitik, kalkolitik, tunç ve demir çağlarından tarihi eserler yer almaktadır. bu eserler içerisinde dünya'nın bilinen en eski heykeli olan balıklıgöl heykeli, göbeklitepe ve nevali çori'ye ait tarihi eserler yer almaktadır. edessa mozaik müzesi'nde ise oradaki arkeolojik kazılarda çıkarılmış mozaikler ile 1950'li yıllarda abd'ye kaçırılmış ve 2012'de kültür bakanlığınca türkiye'ye getirilen orpheus mozaiği sergilenmektedir. mevkii bakımından balıklıgöl'ün neredeyse karşısında bulunmaktadır. 2016 yılında 3.'sü gerçekleştirilmiş olan 3. çukurova turizm ödülleri'nde türkiye'nin en iyi müzesi ödülünü almıştır.

urfa kalesi 

urfa kalesi’nin m.ö. 10.000 yıllarına ait neolitik bir alan üzerine kurulduğu tahmin edilmektedir. kalenin üzerindeki korint başlıklı iki sütun edessa karalı 9. manu döneminde, m.s. 240-242 yılları arasında birer anıt sütun olarak yapılmıştır. doğudaki sütun üzerindeki süryanice kitabede:  "ben askeri komutan barşamaş (güneşin  oğlu)'in oğlu aftuha. bu sütunu  ve  üzerindeki  heykeli  veliaht prens manu kızı, kral manu eşi, hanımefendim ve velinimetim kraliçe şalmeth için yaptım" yazılıdır.

eski şehir 

kent merkezi ortadoğu tarzında son derece canlı bir kapalıçarşı etrafında gelişmiştir. geleneksel mimari doku kısmen yozlaşmış olmakla birlikte, sokak aralarında birçok yerde çarpıcı güzelliğe sahip eski yapılara rastlanır. en güzel eski evlerden biri şurkav (şanlı urfa kültür ve araştırma vakfı) tarafından restore edilen şurkav kültür evi'dir.

halîlürrahman camii 

urfa’nın en erken tarihli camii olan binayı abbâsî halifelerinden me’mûn’un yaptırdığı söylenmekteyse de 1211-12 tarihli kitâbesinden selâhaddîn-i eyyûbî’nin yeğeni eşref muzafferüddin mûsâ tarafından inşa ettirildiği öğrenilmektedir. bizans dönemine ait bir kilisenin yerine yapıldığı sanılan cami, 1810 yılında yapılan köklü onarım sırasında da bugünkü şeklini almıştır. halk arasında döşeme camii veya bünyesinde bulunan hz. i̇brâhim’in makamından dolayı makam camii adlarıyla da anılır.

eyyüp peygamber'in makamı 

eyyüp peygamberin, mö 2100 yılında suriye'de şam ile ramla arasında üst diyarı denilen ülkenin desniye köyünde dünyaya geldiği rivayet edilmektedir. cüzzam hastalığına tutulan eyyüp peygamber, rahime adlı karısı ile mağarada çile çekmeye devam ederek allah'a ibadetten vazgeçmez. bütün ıstıraplarına rağmen allah'a asi olmaz. sonunda, eyyüp peygamber imtihanı kazanır, allah tarafından belirtilen şifalı su ile yıkanarak iyileşir, hanımı ile kendisine mal ve evlat ihsan edilerek daha sonra uzun müddet yaşar. şanlıurfa merkezinde bulunan eyyüp peygamberin çile çektiği mağara, eyyüp peygamber makamı olarak ziyaret edilmektedir.

şuayb şehri 

harran'a 45 km mesafede, bir ören yeri olup mevcut kalıntılar roma devrine aittir. yüzlerce kaya mezarı üzerine kesme taşlardan yapılar inşa edilmiştir. bu yapıların bazı duvar ve temel kalıntıları günümüze kadar gelebilmiştir. şuayb şehri harabeleri arasında bir mağara, şuayb peygamberin makamı olarak bilinmektedir.

selahaddin eyyubi camii 
şanlıurfa’da vali fuat bey caddesi’nde (yeniyol) bulunan selahattin eyyubi camisi’nin bulunduğu yerde piskopos nona tarafından 457 yılında yaptırılan aziz yuhannes (vaftizci yahya) kilisesi bulunuyordu. bu yapı aynı zamanda adalet sarayı olarak da kullanılmıştır. selahattin eyyubi döneminde bu kilisenin üzerine 900-1250 yılları arasında selahattin eyyubi camisi yapılmıştır. yapı uzun yıllar harap durumda kalmış, bir ara elektrik santrali olarak kullanılmış ve 28 mayıs 1993’te onarılarak selahattin eyyubi camisi olarak ibadete açılmıştır.

ulucami 
urfa merkezindeki camilerin en eskilerindendir. eski bir sinagog iken ms 435-436'da ölen piskopos rabula tarafından st. stephon kilisesi'ne dönüştürülmüştür. kırmızı renkteki mermer sütunların çok olması nedeni ile "kızıl kilise" olarak da adlandırılan yapının yerine, 1170-1175 yıllarında nurettin zengi tarafından inşa edilmiştir.

i̇nbaşı mağaraları 
bozova ilçesi yeniköy mezrası civarında bulunan bu mağaralar roma döneminden kalmıştır. yapılan çeşitli kazılarda roma dönemine ait madeni paralara rastlanmıştır.
ve aynı zamanda i̇nbaşi ve kahxnik ) mağaralarıda çok eski bir tarihe dayanır.

soğmatar harabeleri 
şuayb antik kenti'nden 15 km. sonra soğmatar antik kenti'ne varılır. burası, harran'a ise 53 km. mesafededir. roma dönemine (m.s. 2. yüzyıl) tarihlenen bölge, abgar krallığı döneminde harranlıların tektek dağları bölgesinde; ay ve gezegen tanrıları için tapındıkları bir kült merkezi olduğu bilimsel olarak tespit edilmiştir. soğmatar harabeleri kült yerinde; ay tanrısı sin'e tapınılan bir mağara (pognon mağarası), yamaçlarında yer yer tanrı kabartmalarının ve zemine kazılmış yazıtların olduğu bir tepe (kutsal tepe), 6 adet kare ve yuvarlak planlı mozole (anıt mezar), iç kale ve ana kayaya oyulmuş çok sayıda kaya mezarı bulunmaktadır.

çarmelik kervansarayı

bozova'nın büyükhan köyü’nde 17. yüzyılda yapıldığı tahmin edilmektedir. suruç ovasını ana sulama göletinin bulunan kervansaray günümüzde tarım müzesi olarak hizmet vermektedir. makedonya kralı i̇skender'in anadolu'nun fethi sırasında kervansarayın doğusunda bulunan tepelik alanda geceleyin ordusuyla beraber konakladığı rivayet edilmektedir. kervansaray şanlıurfa-gaziantep otobanına yaklaşık 1 ve eski gaziantep-şanlıurfa yoluna ise yaklaşık 10 km uzaklıktadır.

kızılkoyun nekropolü 
şanlıurfa'da büyük çoğunluğu balıklıgöl platosunda bulunan kaya mezarlar mevcuttur. bunlar kale eteği nekropolü, kızılkoyun nekropolü, suriçi nekropolü, tektek dağları nekropolü adlarına sahiptir. kaya mezarlardan oluşan bu nekropoller, m.s. 2. yüzyıla tarihlenen helenistik ve roma-bizans izleri taşımaktadır. nekropollerin büyük kısmı balıklıgöl platosunda gecekonduların altında bulunmaktadır. bu platoda gecekonduların altında 1.000-2.000 arası kaya mezar olduğu tahmin edilmektedir. bunlardan sadece yaklaşık 100 tanesi üzerindeki gecekondular yıkılıp gün yüzüne çıkartılmıştır. bknz. kızılkoyun nekropolü

spor 

2018-2019 sezonunu, şanlıurfaspor, 2. ligde, karaköprü belediyespor 3. ligde tamamlamıştır. futbolda bal’da 2 ve kadın liglerinde 1 takımı daha vardır. basketbol e. 2. liginde 1, bölgesel liglerinde 1 takımı yer almıştır. voleybol erkek 1. liginde haliliyespor ligde kalırken, şanlıurfa sefa spor küme düşmüştür.  2. liginde 1 takımı bulunmaktadır. voleybol bölgesel liglerine 4 takımı katılmıştır.

ziraat türkiye kupası'nda şanlıurfaspor ve karaköprü belediyespor katıldıkları ilk turlarda elenmişlerdir.

önemli spor tesisleri:şanlıurfa 11 nisan stadyumu (28.965), 11 nisan spor salonu (5.000), şanlıurfa hipodromu (1.500)'dir. ayrıca ilde yarı olimpik 11 adet yüzme havuzu vardır.

yönetim

merkezi yönetim 
büyükşehir illerinde merkezi yönetim vali, i̇l müdürleri ve i̇l danışma kurulundan oluşur.

şanlıurfa, bir ‘büyükşehir’dir. bu özelliğine göre yönetimi belirlenmiştir. protokolde ilk sırada yer alan vali, merkezi yönetimi temsil eder ve cumhurbaşkanı tarafından atanır.

büyükşehir yapılan illerde, i̇l genel meclisi, yetki ve görevlerini büyükşehir belediye meclisi’ne devretmiş ve kaldırılmıştır.

şanlıurfa valisi 1969-çanakkale doğumlu hasan şildak, 09.08.2023/376 sayılı kararla balıkesir valisi iken atanmıştır.

vali ve kaymakamlara ait bilgiler şanlıurfa'nın ilçeleri sayfasında gösterilmiştir.

yerel yönetim 
büyükşehir belediyelerinde yerel yönetim, büyükşehir belediye başkanı, büyükşehir belediye meclisi ve büyükşehir belediye encümeni'nden oluşur.

yerel yönetimi temsil eden büyükşehir belediye başkanı, ildeki tüm seçmenlerin oy çokluğu ile seçilir. yerel seçimlerde i̇lçe belediye başkanı ve i̇lçe belediye meclisi için de oy kullanılarak ilçelerin belediye meclisleri oluşur. i̇lçe belediye meclislerinden alınan üyelerle (başkan kontenjanı, ilçe nüfusu ve parti oy oranına göre) de büyükşehir belediye meclisi oluşur. bu mecliste ilçe belediye başkanları da yer alır. meclisin başkanı büyükşehir belediye başkanı'dır.

büyükşehir belediye encümeni, belediye başkanının başkanlığında, belediye meclisinin kendi üyeleri arasından bir yıl için gizli oyla seçeceği beş üye ile biri genel sekreter, biri malî hizmetler birim amiri olmak üzere belediye başkanının her yıl birim amirleri arasından seçeceği beş üyeden oluşur. (5216 saylı kanun 16.madde)

büyükşehir yapılan illerde, i̇l genel meclisi, yetki ve görevlerini büyükşehir belediye meclisi’ne devretmiş ve kaldırılmıştır.

şanlıurfa büyükşehir belediye başkanı, 1957-şanlıurfa doğumlu zeynel abidin beyazgül (akparti̇), 31 mart 2019 seçimlerinde %60,81 oy oranıyla seçilmiştir

i̇lçe belediyeleri, 2019 türkiye yerel seçimleri'ne göre, bir mhp'li başkan dışında ak parti̇'li belediye başkanları tarafından yönetilmektedir. suruç ilçesinin hdp'li belediye başkanı ise 16 ekim 2019 tarihinde görevden alınarak yerine ilçe kaymakamı kayyum olarak atanmıştır.

şanlıurfa büyükşehir belediye meclisi üye sayısı 84'dür. (büyükşehir belediye başkanı, 12 ilçe belediye başkanı ve 71 üye) bunların 55’i ak parti̇, 15'i hdp, 1'i chp, 4’ü mhp, 4'ü saadet parti̇, 3'ü dp'dir. 1 akparti̇ ve 1 hdp üyeliği boşalmıştır

büyükşehir ve ilçe belediye başkanlarına ait bilgiler şanlıurfa'nın ilçeleri sayfasında gösterilmiştir.

altyapı

ulaşım 
kentte şehiriçi ulaşım otobüslerle sağlanmaktadır. i̇lde sadece bir havalimanı vardır. bu da şanlıurfa gap havalimanı'dır. ayrıca şehirde ulaşım olarak taksiler de kullanılmaktadır.

kaynakça

dış bağlantılar 

 t.c. şanlıurfa valiliği