Âşık Alesker

âşık alesker (azerbaycan: aşıq ələsgər, 1821-1926), 19. yüzyıl azerbaycan saz üstadlarının en önemli temsilcisi, azerbaycan aşık edebiyatının klasiklerinden biridir.

1821 yılında bugünkü ermenistan sınırları içerisinde kalan eski bir türk yurdu olan, basarkeçer'in ağkilse köyünde aşık şiirinin ve sazın vurgunu olan alimemmed'in ailesinde dünyaya geldi. alesker, 14-15 yaşlarında köyün zenginlerinden kerbelayı kurban'a hizmetçi olarak verildi. onun kızı güzel sehinbanı'yı sevdi, kızdan sevgisine karşılık aldı. kerbelayi kurban'm kardeşi pullu meherrem onların kavuşmasına imkân vermedi, sehinbanı'yı oğlu mustafa'ya aldı.

bu olaydan sarsılan alesker saz çalmaya, söz koşmaya başladı. babası onu 16 yaşında kizılvenkli aşık ali'ye uşak verdi. alesker aşıklık sanatının sırlarını üstadı ali'den öğrendi. azerbaycan aşık kültürünü araştıranlardan hümmet alizade, onların 'üstat-çırak' münasebetleri konusunda şunları yazar: "aşık alesker, üstadı aşık ali ile düğün, nişan meclislerine gittiğinde bazen onun dediklerine kulak asmaz, kendi şiirlerini okurmuş. alesker'in bu hareketi üstadının hoşuna gitmezmiş, bu hareketten vazgeçmesi için ona nasihatler verirmiş. bir gün yine büyük bir düğün meclisinde üstatla çırak arasında bir sürtüşme olur. aşık ali'nin sözü alesker'e dokunur, alesker öfkelenir. üstadı ile atışmayı kafaya koyar.

üstat-çırak birbiri ile ters düşer. meclis iki gruba ayrılır. bir taraf aşık ali'yi savunurken diğer taraf alesker'i müdafaa eder. atışma süresince çok "herbe-zorbalar, üstatnameler, divaniler, teenisler ve dudak değmezler" söylenir. nihayet alesker açıkça ve şimdiye kadar hiçbir aşık tarafından karşılığı söylenemeyen "a yağa-yağa" teenisini söyler. aşık ali, aşık alesker'e cevap veremez; meclisi bırakıp gider. bu hadiseden sonra alesker, üstadından ayrılır, müstakil bir sanatkâr gibi aşıklığa başlar. alesker, üstadını bağlaması neticesinde geniş kitle arasında daha büyük şöhret kazanır. yakın ve uzak yerlerden çok çırak elesker'in yanına gelir."

19. yy. ortalarına doğru artık aşık alesker bütün kafkasya'da tanınan bir âşık oldu. tiflis'te rusça yayınlanan "kavkaz" gazetesi 1851 yılında ondan, olağanüstü sesi, saz çalma mahareti ve söz koşma kabiliyeti olan bir sanatkâr olarak söz eder. sevgilisi sehinbanı'dan zorla ayrı bırakıldıktan sonra, aşık elesker 40 yaşına kadar bekâr kalmış, 1862 yılında, kelbecer'in yanşak köyünden olan anahanım'la evlenmiştir. alesker'in oğlu aşık talib de üstad bir aşık olarak tanınmıştır.

alesker, aşık şiirinin bütün türlerini kapsayan zengin bir miras bırakıp gitmiştir. hayatta olduğu donemde hiçbir kitabı yayınlanmadığından, şiirlerinin büyük bir kısmı kaybolmuştur. şiirlerinin büyük kısmı sözlü gelenekte devam ettiği için onlar da yazıya alınmamış, zaman geçtikçe unutulmuş, hafızalardan silinmiştir.

1918 yılında ermenistan'da iktidara gelen taşnaklar, azerbaycan türklerini hedef alan katliamlara başlayınca, aşık alesker, ailesi ile birlikte azerbaycan'ın terter bölgesine yerleşmiştir. burada bir müddet değirmencilik yapmış ve ihtiyar çağlarında yazdığı şiirlerinin birinde kendi durumundan acı acı yakınarak şöyle demiştir:

dad senin elinden çerx-i kecmedar, üreyimde yüz dermansız yaram var, âşıq deyirmançı, ağa çarvadar,serraf gelsin bu bazarı dolaşırı.

çağdaşlarının anlattıklarına göre aşık alesker, uzun boylu, alnı açık, iri yapılı, bedence çok sağlam ve kuvvetli bir adam olarak anlatılır. kara gözleri, kalın, kara çatık kaşları, dolgun yüzü vardır.

aşık alesker 1921 yılında durumu nispeten düzelince yeniden, doğduğu köye, ağkilse'ye dönmüş, lâkin yaşlılık ve hastalık yüzünden artık saz çalıp söz koşamamıştır. 1926 yılı mart ayının 7 sinde 105 yaşında ağkilse köyünde vefat etmiş, burada da defnedilmiştir. 1988 yılında basarkeçer bölgesi türk halkı göçe zorlanması ile buradaki türkler yeniden topraklarını terk etmişlerdir.

birçok eski türk eserinin de olduğu gibi aşık alesker'in ağkilse köyündeki mezarı da ermeni güçleri tarafından tahrip edilerek yok edilmiştir.

eserleri 
 
 aşıq elesger eserleri. toplayanı ve tertib edeni hümmet alizade, bakı, 1934, 1935, 1937, 1963. 
 aşıq elesger. toplayanı ve tertib edeni i̇slam elesgerov. c. i-ii, bakı, 1971
 azerbaycan aşıqları ve el şairleri, cl, bakı, 1987.

kaynakça 
 
 celal abdullayef; "aşıg elesger'e kayıtmak serti i̇le", dil ve edebiyyat dergisi, 1(5), bakü 1972.
 musa adîlof; "aşıg elesger'in anadan olmasının 150.illiyi", dil ve edebiyat dergisi, bakü 1972.
 i̇nayet akyüz; i̇ğdır azerileri'nin halk edebiyatı örnekleri, erzurum 1968, (mezuniyet tezi) *hamid arash; aşıg yaradıcılığı, bakü 1960.
 haver arash; âşık elesker, i̇stanbul 1984.
 paşa efendiyev; halgın söz xezinesi, bakü 1985, 248-250. aşig elesger, bakı 1963.
 vaqif veliycv; azerbaycan folkloru, bakü 1985, 216-222.
 azerbaycan edebiyyah i̇ncileri/bayatı, qoşma, tecnis, bakı 1988 105-109; 251-265; 470-481; 540-542; 558-561
 aşıg elesger, 2 cilt, bakü 1972. (elesker'in doğumunun 150. yılı münasebetiyle bir heyet tarafından hazırlanmıştır.)
 aşıglar,bakü 1960. aşiglar, ii. hisse, bakü 1937.
 i̇. babayev, i̇. i̇mran aşrafoğlu vd.; azerbaycan şifahi xai̇£ ede-biyyatı, bakü 1970.
 pertev naili boratav; halk hikâyeleri ve halk hikâyeciliği, ankara 1946.
 hikmet drzdaroğlu; "âşık elesger (1837-1926)", fikirler, i̇zmir, s.,266-267,31 mart 1944.
 hikmet dizdaroğlu; "aşık elesger'in neşredilmemiş şiirleri", fikirler, 5.304-305, 310-311, 311-312, 316-317, 320-321, 322-323,1 ocak 1946-1 ekim 1946 (6 sayı).
 paşa efendiyev; azerbaycan şifahi xalg edebiyyah, bakü 1981,211-222.
 i̇slam elesgerov; aşıq elesger, bakü 1956.
 i̇slam elesgerov; "aşığ elesger sen'etkarhğımn be'zi hu-susiyetleri", dil ve edebiyyat dergisi, bakü 1971.
 himmet elizade; azerbaycan aşıqları i, bakü 1929; ii, bakı 1930.
 m. i̇brahimof; aşıq poeziyasında realizm, bakü 1966.
 f. qasımzade; azerbaycan edebiyatı tarihi ii. cilt, bakü 1960.
 zeynelabidin makas; aşıq elesger (hayatı, sanatı, şiir ve hikâyeleri), erzurum 1974. (mezuniyet tezi)
 nizamettin onk; "büyük ozanımız göğçeli elesker'in hamayil adına deyişi", azerbaycan, 13 (10-11-12/154-155-156), ocak-şubat-mart 1965,11-12.
 nizamettin onk; "göğçeli âşık elesker", türk dünyası araştırmaları, (27), aralık 1983, 269-284.
 nizamettin onk; göğçeli âşık elesker, adapazarı 1964.
 nizamettin onk- i̇slâm eleskerzâde; göğçeli âşık elesker, ankara 1987.
 osman sarıvelli; kudretli şair usta sanatkâr, bakı 1971.
 sazım sözüm, bakü 1978.
 m. h. tehmasib; aşıg elesger, seçilmiş şiirleri, bakü 1972.
 telli saz üstadları, bakü 1964.
 türk dili ve edebiyatı ansiklopedisi 3, 21-22.

ayrıca bakınız
 azeri yazarlar listesi
 dirili surhay

1821 doğumlular
1926 yılında ölenler
100 yaş üstü azeriler
azeri halk ozanları
azeri şairler
ermenistan azerileri
âşık edebiyatı