Lockheed C-130 Hercules

c-130 hercules, amerikalı lockheed (şu an lockheed martin) firması tarafından geliştirilen orta sınıf bir taktik nakliye uçağıdır. havacılık tarihinin en başarılı nakliye uçaklarından biri olarak kabul edilmektedir. dünya genelinde 50'den fazla ülke için 2,500'den fazla c-130 hercules üretilmiştir ve bu uçaklar 22 milyon uçuş saatini aşmıştır.

geliştirilmesi 
1950 yılında başlayan kore savaşı'nda c-119 flying boxcars, c-46 commandos ve c-47 skytrains gibi ii. dünya savaşı nakliye platformlarının o gününün muharebe sahası ihtiyaçlarını karşılamada yetersiz kaldığını gören abd hava kuvvetleri, 1951 yılında boeing, douglas, fairchild, lockheed, martin, chase aircraft, north american, northrop ve airlifts firmalarına bir genel harekât i̇htiyacı (gor) bildirisi yayınlayarak yeni bir nakliye uçağı ihtiyacı olduğunu belirtti.

bu yeni nakliye uçağının acele ile hazırlanmış ham pistlerden hareket edebilmesi, 92 yolcu / 72 tam teşekküllü asker / 64 paraşütçü kapasiteli olması, asgari 2,000 km uçuş menziline sahip olması ve bir motoru dursa dahi uçuşa devam edebilmesi istenmekteydi.

üretici firmaların abd hava kuvvetlerine sunduğu on farklı tasarımdan lockheed firmasının model 82 tasarımı kabul edildi ve 2 temmuz 1951 tarihinde firma ile geliştirme sözleşmesi imzalandı. willis m. hawkins ve clarence "kelly" johnson'ın liderliğindeki lockheed ekibi tarafından ortaya konan ilk prototip yc-130 (#53-3397 seri numaralı) 23 ağustos 1954 tarihinde ilk test uçuşunu gerçekleştirdi. stanley beltz ve roy wimmer'ın pilotajında kaliforniya'daki lockheed tesisleri ile edwards hava üssü arasında gerçekleşen ve 61 dakika süren bu başarılı uçuşa kelly johnson da bir p2v neptune uçağı ile eşlik etti.

gelecek vadeden bir tasarım olan ve üretilen ilk prototipleri beklenenin üstünde başarı gösteren bu yeni nakliye uçağına yunan mitolojisinde doğaüstü bir kuvvete sahip olan herkül'e ithafen "hercules" adı verildi ve abd hava kuvvetleri tarafından 219 adetlik ilk sipariş verildi. i̇lk seri üretim c-130a hercules 7 nisan 1955 tarihinde ilk uçuşunu gerçekleştirdi ve uçaklar aralık 1956'dan itibaren abd hava kuvvetleri taktik hava komutanlığında servise girmeye başladı.

üretim 

nakliye, havada yakıt ikmali, arama ve kurtarma, deniz karakol, silah platformu, yangın söndürme, kutup araştırmaları, meteoroloji, haritacılık, hedef çekici, füze izleyici, uzay kapsülü kurtarma, stol araştırma, insansız hava aracı kumanda, vip ve komuta kontrol gibi değişik görevlere yönelik 40'tan fazla versiyonda 2,300'den fazla c-130 hercules üretilmiştir. bunlara ilaveten uzatılmış gövdeli sivil kargo versiyonu da (l-100) vardır.

c-130 hercules, her biri 4.508 beygir gücünde dört adet allison t56-a15 propjet motoru ile güçlendirilmiştir. t56-a15 motorları uçağa sürat, kısa kalkış ve düşük bakım giderleri sağlamıştır. hamilton standart tarafından yapılan pervaneler motor başına dört adettir. uçuşta pervaneler sabit hızla döner ve uçuş için gerekli kaldırmayı, yerde ise frenleme ve hareketi sağlar. pervane kanatlarının uzunluğu bir uçtan bir uca 4,11 metredir.

toplam 26.340 lt kapasiteli 6 adet iç kanat yakıt tankı, gerektiğinde eklenebilen 10.300 litrelik dış kanat altı tankları ile takviye edilir. yakıt ayrımı gerekmez, her çeşit jet yakıtı ile uçabilir. bütün yakıt tankları direkt olarak bitişik akıtma tipi bir doldurma-boşaltma sistemine bağlıdır. uçağın yakıt çekme oranı 2.270 lt/dk, yakıt boşaltma oranı 2.800 lt/dk'dır.
c-130'un bakımı büyük bir kolaylık ve çabukluk arz etmektedir. gövdesinin alçak olması uçağın bakımının yer seviyesinde yapılmasını sağlar. basit ve özel bir takım aletler sayesinde bakım için büyük tesis ihtiyacı hemen hemen ortadan kaldırılmıştır.

c-130 hercules havalandırma sistemli ve tazyik ayarlı 122 m³ hacminde bir kargo kompartımanına sahiptir. çok pozisyonlu arka rampası tekerlekli araçların girebilmesi için yer seviyesine indirilebilir veya çeşitli yüklerin bir kaldıraç gerekmeden direkt olarak içeri alınabilmesi için yatay duruma getirilebilir. kompartımanın iç yüzü yükleri zapt emek ve sabit bir yere bağlamak için tertibatlandırılmıştır. gerektiği zaman zemine yerleştirilen bir ray sayesinde genişliği 3 metreye kadar olan parçalar kolaylıkla araçtan uçağa yüklenebilir. kabin tazyik değiştirme oranı 7.5 psi'dir. kabin irtifası ise uçak 35.00 fitte iken 8.000 fittir.

c-130 hercules, şartların yetersiz olduğu durumlarda yükünü paraşüt ile veya alçak irtifadan uçarak yer kablo bağlantısı ile bırakabilir. uçağın sahip olduğu mekanik tahliye sistemi ağır teçhizatlı ve paketlenmiş kargoyu limitlenmiş bölgelerde alçak seviyeden kısa zamanda indirmeyi sağlamaktadır.

c-130'un kokpiti alet ve kontrol düğmelerinin gruplaştırılmış bir şekilde yerleştirilmesi ve rahat pilot koltukları ile dikkat çeker. 3.7 m²'ye yaklaşan pencere alanı ile c-130 arama-kurtarma ve hava araştırmalarında mükemmel bir görüşe olanak verir. ayrıca özel yapım koruyucu kalkanlar pencere camlarının karlanmasını önler. uzun uçuşlar sırasında mürettebatın dinlenmeleri ve yemek yemeleri için ayrı bölmeler mevcuttur.

türk hava kuvvetlerinde c-130 hercules 
türkiye’nin soğuk savaş'ın etkisiyle 1952'de nato’ya katılmasından sonra hızlı ve modern bir değişim yaşanmış, hava hareketliliği artmış, yeni platformlar hizmete girmeye başlamıştır. değişime paralel olarak orta sınıf bir nakliye uçağı ihtiyacı ortaya çıkmıştır. buna ilaveten 1960’ların başında kıbrıs’ta yaşanan olumsuz gelişmeler sonucu kıbrıs'a ve gerektiğinde de yunanistan’a bir harekât yapılması ihtimali belirmiştir. olası harekât planlarına göre böyle kapsamlı bir hava indirme için envanterdeki c-47 ve c-160 uçakları sayı ve nitelik olarak yetersiz kalmaktaydı. bu ihtiyaçlara binaen 1963'te dönemin hava kuvvetleri komutanı i̇rfan tansel’in direktifleri doğrultusunda nakliye ve paraşütçü kapasitesi yüksek modern bir uçak alımı gündeme gelmiş, yarbay abdurrahman körezlioğlu’nun başkanlığında oluşturulan bir ekibin yaptığı değerlendirmeler sonucu c-130e hercules’de karar kılınmış ve fms (yabancılara askeri satış) kapsamında 5 adet c-130e hercules siparişi verilmiştir.

1963'te 5 adet c-130e siparişi verildikten sonra aynı yıl kayseri erkilet'te 224. filo'ya bağlı taktik hava ulaştırma grubu oluşturulmuş ve eğitimlere başlanmıştır. 1964'te abd'ye öğretmenlik kursu için pilotlar, bnb. servet kurt, kd.yzb. erol olguner, kd.yzb. adem uzer, kd.yzb. nasır yılmaz, seyrüsefer subayı bnb. faik tuğrul, uçuş makinistleri kd.bçvş. cevdet yüksel ve kd.bçvş. vefa ündücü ile yükleme uzmanları bçvş. doğan kümüken ve bçvş. m.ali başkaya'dan oluşan bir ekip gönderilmiş, yapımı tamamlanan ilk c-130e (63-13186) bu personel tarafından sweart, mcquire, gender, lakenheath yolu izlenerek 18 eylül 1964’te ankara etimesgut’a getirilmiştir. 17 ekim 1964'te erkilet üssü'nde nihai teslim gerçekleştirilerek ilk c-130e türk hava kuvvetlerinde hizmete girmiştir.

aynı yıl içinde 3 adet ve 1965'te de 1 adet c-130e nihai teslimatları tamamlanarak envantere dahil edilerek filodaki uçak sayısı beşe çıkmıştır. aynı zamanda hızlı bir eğitim programıyla filo kısa sürede harbe hazır hale gelmiştir. 1971'de 224. filonun adı 222. filo olarak değiştirilmiştir. 1971'de 1 adet ve 1973'te 2 adet daha c-130e alınmış ve 222. filo bünyesine dâhil edilmiştir. aynı yıllarda ilave olarak 8 adet c-130e daha alınmak istenmişse de bu alım maddi sebeplerden ve abd’nin böyle bir satışa sıcak yaklaşmamasından dolayı gerçekleşmemiştir.

c-130e hercules uçakları kıbrıs harekâtı’nda büyük yararlılık göstermiştir. 20 temmuz 1974 sabahı c-47 ve c-160 nakliye uçakları ile beraber kayseri erkilet meydanından havalanan 6 adet c-130e, saat 05.45 civarında kırnı bölgesine hava i̇ndirme tugaylarımızı paraşütle atarak ilk dalga hava indirmesini başlatmıştır. bu ilk indirmede bir c-130e hafif uçaksavar isabeti almış fakat görevine devam edebilmiştir. aynı gün saat 12.55'te 6 adet c-130e ikinci bir hava indirme harekâtı gerçekleştirmiş, bunu takiben hava kararmadan 3 adet c-130e avcı uçakların desteğinde üçüncü dalga hava indirmesini gerçekleştirilmiştir. harekâtın ilk ve en kritik gününde c-130e uçaklarımız 15 sortide yaklaşık 900 paraşütçüyü kıbrıs'a indirerek büyük bir başarı göstermiştir. kıbrıs harekâtı boyunca c-130’lar kıbrıs’a 2311 paraşütçü ve 1238 ton malzeme atmıştır.

i. körfez savaşı'ndan sonra us ang (amerikan ulusal hava muhafızları) birliğinden 6 adet kullanılmış c-130b daha alınarak orta sınıf nakliye filosu büyütülmüştür. 12-949 seri numaralı c-130e bir eğitim uçuşu sırasında düşmüş olup diğer c-130b/e uçakları aktif olarak görev yapmaktadır. hâlen envanterde bulunan 13 adet c-130 tai tarafından erciyes projesi ile aviyonik modernizasyona tabi tutulmaktadır.

yangın söndürme faaliyetleri 

1998 yılında hava kuvvetleri komutanlığı ile orman bakanlığı arasında orman yangınları ile mücadele için bir protokol imzalanmış ve nakliye görevinde kullanılan c-130b uçakları orman yangınlarının söndürülmesinde de kullanılmaya başlanmıştır. nakliye uçağından yangın söndürme uçağına geçiş için gereken maffs (modular airbone fire fighting system) yangın söndürme kitlerinden bir adedi abd’den satın alınmış, beş adet kit de yerel kabiliyetlerle 2. hava hava i̇kmal bakım merkezi komutanlığı tarafından üretilmiştir. bu kitler sayesinde 6 uçak tek sortide 12 ton su ve kimyevi maddeyi yangın bölgesine boşaltabilme kabiliyeti kazanmıştır.

her yıl yenilenen protokol kapsamında haziran ayı başından ekim ayı sonuna kadar 6 adet c-130b uçağı antalya (2) ve kayseri/erkilet (4) meydanlarında yangın görevlerine müdahale için hazır tutulmuştur. bu uçaklar sadece ülke sınırlarımız içinde değil, gürcistan & suriye gibi komşu ülkelerdeki afetlere de müdahale etmiştir. türk hava kuvvetleri c-130b uçakları 1998 yılından günümüze kadar 21 bölgede 706 sorti 939 saat uçuş yaparak yangınlara müdahale etmiştir. müdahale edilen afetler arasında 17 ağustos 1999 depreminden sonra başlayan tüpraş yangını da vardır.

ana tasarım amacı yangın söndürme olmayan c-130'larda su boşaltma esnasında uçağın kanatlarına binen yükten dolayı zaman içinde kanatlarda burkulmalar ve büyük çatlaklar gözlemlenmiştir. 2006 yılında bir uçağın merkez kanat üst kapağında kopma meydana gelmiş, bu nedenle dünya uçuş emniyeti standartları gereği, yangın söndürme görevlerine planlanan tüm uçaklar benzer tehlikelerle karşılaşma ihtimali doğrultusunda incelemeye alınmış ve 4 adet c-130b uçağında gövde ile kanat bağlantı bölgesinde teknik arızalar tespit edilmiştir. söz konusu teknik arızaların diğer ülke uçaklarında uçak kanadının kopmasına sebep olduğu bilimsel havacılık verileri dikkate alınarak muhtemel ölümcül uçak düşme olaylarının önüne geçebilmek maksadıyla yangın söndürme uçuşları da dahil tüm görevlerdeki c-130b uçuşları 2006 yılında durdurulmuştur. arızalar giderildikten ve teknik bakımlar tamamlandıktan sonra uçaklar sadece nakliye hizmeti vermek üzere hava kuvvetlerindeki görevlerine geri dönmüştür.((bununla beraber dünya üzerinde hâlen başta abd, brezilya, tayvan, malezya, tunus, yunanistan olmak üzere birçok ülkede c-130 uçakları yangınla mücadele faaliyetlerinde kullanılmaya devam edilmektedir.))

kullanıcılar

teknik özellikler (c-130h hercules) 

boyut doneleri
 uzunluk: 29.79 m (97.75 ft)
 kanat genişliği: 40.41 m (132.58 ft)
 yükseklik: 11.66 m (38.25 ft) 
 kanat alanı: 162.12 m² (1,745 ft2) 
ağırlık doneleri
 boş ağırlık: 34,430 kg (75,745 lb)
 tipik yükleme: 70,455 kg (155,000 lb)
 azami ağırlık: 79,380 kg (175,000 lb)
 yakıt kapasitesi :
 dahili: 20,108 kg (44,240 lb)
 harici: 8,255 kg (18,160 lb)
 azami faydalı yük: 19,355 kg (42,580 lb)
güç kaynağı
 motor: 4 x allison t56-a-15 turboprop
 motor gücü: 18,032 bg (13,448 kw)
performans
 azami hız: 620 km/s (385 mph)
 seyrüsefer hızı: 555 km/s (345 mph)
 tırmanma hızı: 579 m (1,900 ft)/dakika
 servis tavanı: 10,060 m (33,000 ft)
 menzil: 
 yüksüz ve azami yakıt ile: 7,900 km (4,270 nm) 
 tipik yükleme ile: 4,000 km (2,160 nm)
personel
 c-130b/e/h: 5 (1 pilot + 1 yardımcı pilot + 1 uçuş operatörü + 1 navigator + 1 yük operatörü)
 c-130j: 3 (1 pilot + 1 yardımcı pilot + 1 yük operatörü)

kaynakça

dış bağlantılar 
 herkybirds.com  (i̇ngilizce)
 spectrumwd.com, c130 image archive (i̇ngilizce)
 herkynoseart.com  (i̇ngilizce)
 usaf fact sheets, c-130 hercules (i̇ngilizce)
 tayyareci.com, lockheed c-130 hercules  

askerî uçaklar
nakliye uçakları
lockheed uçakları
amerika birleşik devletleri uçakları