Şemsi Efendi

şemsi efendi (d. 1851, selanik – ö. 1917, eyüpsultan, i̇stanbul), osmanlı eğitimcisidir.

19. yüzyılda selanik’te gerek kendi kurduğu özel okulda gerekse aynı dönemde açılmış diğer özel okullarda usul-i cedid (yeni yöntem) esasında eğitim vermiş bir eğitimcidir. kurduğu şemsi efendi mektebi'nde mustafa kemal atatürk’e  okuma-yazma öğrettiği düşünülür.

kendi adını verdiği şemsi efendi mektebi, i̇stanbul’da öğrenime devam eden terakki mektebi'nin ve fevziye mektebi öncüsü kabul edilir.

yaşamı 

1851’de selanik’te dünyaya geldi. annesi rabia hanım, babası abdi bey’dir. 1867 yılında selanik mülkiye rüştiyesi'ni bitirdi. ailesine mali katkıda bulunmak için bir dükkânda çalışmaya başladı. aynı zamanda rüştiyeye devam edemeyenlere özel dersler vermekteydi.  1869-1871 yılları arasında aynaroz gümrük idaresinde kâtip olarak çalıştıktan sonra selanik’e geri döndü ve selanik'te yeni açılan bir yabancı özel okulda türkçe öğretmenliği yapmaya başladı (1871). benzer şartlar ve yeni metodlarla türk öğrencilerine öğretmenlik yapmak üzere bir ilkokul açma fikri doğdu.

selanik eşrafının katılımı ve hayırseverlerin yardımlarıyla 1872 yılında selanik'te ilk okulunu açtı. "şemsi efendi mektebi" ismini verdiği okul  uzun ömürlü olmadı. karatahta kullanmak, ders aralarında öğrencilere oyun oynatmak gibi yenilikçi yöntemler uygulaması nedeniyle saldırıya uğradı ve kapandı. selanik valisi olan mithat paşa’nın konuyu vilayet meclisinde gündeme getirmesiyle okul yeniden açıldı; genişletildi. bu okulda öğrenci yetiştirmekte gösterdiği sebat ve gayretten ötürü sadrazam mütercim mehmed rüşdi paşa’nın önerisiyle  sultan mehmed reşad tarafından  beşinci rütbeden mecidiye nişanı ile ödüllendirildi (1876).

selanik’te 1879’da açılan terakki mektebi ve 1885’te açılan fevziye mektebi de yeni usul eğitimi benimsedi. şemsi efendi, her iki okula da hizmet verdi.

şemsi efendi’nin kendisinin kurduğu okulların hiçbirisi uzun ömürlü olmadı ama o kapanan okulların yerine ısrarla yeni okul açtı. bu okullarında birisi i̇smail hakkı efendi ile beraber, aktarönü’nde harap bir mescidi tamir ettirerek açtığı okuldu. aralarında anlaşmazlık çıkması sonucu i̇smail hakkı efendi  ayrılıp yeni bir okul kurmuştur.

1880 yılı civarında açılan şemsti’l-ma’ârif  adlı özel okulu idare etmek üzere i̇stanbul’a çağrıldı.  ancak yaptığı görüşmeler olumlu bir sonuç vermeyince selânik’e geri döndü.

1887 civarında kendi adını taşıyan yeni bir okul açmıştı. mustafa kemal atatürk de hafız mehmed efendi mektebi’nden sonra burada öğrenim gördü.  şemsi efendi’nin, atatürk'ün öğretmenliğini de yaptığı iddia edilir. bu okul, 1891’de kapandı.

şemsi efendi, ravza-i ta’lîm mektebi’nin kurucusu idi ancak bu okul da kısa ömürlü idi.  sonraki yıllarda selanik fevziye mektebi’nde öğretmenlik yaptı.  sultan ii. abdülhamid devrinde dördüncü ve üçüncü rütbeden mecidiye nişanı ile ödüllendirildi.

ii. meşrutiyet’in ilanı üzerine 1909 yılında meşrutiyet’in kutlama töreni için kız öğrencileri ile birlikte i̇stanbul’a gitti ve sultan mehmed reşad’ın huzuruna çıktı.   1911’de sultan’ın rumeli gezisinde selanik’i ziyareti sırasında padişahı karşılayan  öğretmenlerin başında “şeyhü’l-mu ‘allimîn” sıfatıyla sözcülük yaptı.  1910’da üçüncü rütbeden, 1911’de ikinci rütbeden maarif nişanı ile ödüllendirildi.

şemsi efendi'nin selanik'teki öğretmenliği, balkan savaşları'na kadar devam etti. şehrin, yunanların eline geçmesinden sonra i̇stanbul'a göç etti. rumeli’den göçen öğretmenler yarı maaşla taşra okullarında görevlendirilmekte idi ancak o i̇stanbul'da ilköğretim müfettişliğine tayin edildi. eyüpsultan civarında 1917 yılında ölmüştür. kabri, üsküdar'daki bülbülderesi mezarlığı'ndadır.

tartışmalar 
soner yalçın'ın efendi: beyaz türklerin büyük sırrı adlı kitabında şemsi efendi'ye yönelik "...artık selanik'te cemaatlerin finanse ettiği modern eğitim veren okullar faaliyetteydi. bunların en ünlüsü, 1873′te vali midhat paşa zamanında, şemsi efendi tarafından açılan fevziye mektebi'ydi. yoksul bir ailenin çocuğu olan rüştiye mezunu şemsi efendi öğretmen olmak ve mahalle mektebinde uygulanan ezbercilik sisteminden koparak yeni öğretim yöntemleri uygulamak amacıyla bu okulu açmıştı. şemsi efendi sabetayistti" ifadeleri yer almaktadır.

çeşitli çevreler; gerçek adının şimon zvi veya şimon sevi olduğu iddia etmektedir. i̇ddia ettikleri bu ad benzerliğinden hareketle onun i̇srail devleti'nin 2. cumhurbaşkanı yitzhak ben zvi'nin 1953 yılında kudüs'te hayatını kaybetmiş olan babası zvi shimshi (shimshelevich) olduğunu öne sürmektedirler. öte yandan; 1851/1852 selanik doğumlu şemsi efendi, balkan harbi sonrası selanik'ten göç etmek zorunda kalıp i̇stanbul'a gelmiş ve 1917 yılında hayatını kaybetmiştir, mezarı eyüpsultan'da bulunmaktadır. fakat, ben zvi'nin polonya doğumlu babası zvi shimshi, rusya'da 20 sene boyunca oğluyla beraber siyonist faaliyetler yürütmüş birisidir. evlere silah dahi depolamıştır. hatta yürüttüğü bu faaliyetlerden dolayı ve çarlık polisinin shimshi'nin depoladığı silahları 1915'te bulması sonucu; zvi shimshi tutuklanmış ve ömür boyu cezaya mahkum edilmiştir. 1908 yılında sibirya'ya yollanmış ve burada 16 sene hapiste kalmıştır. daha sonra aliyah yapmasına izin verilmiştir. bundan dolayı 1923 yılında, yani şemsi efendi'nin ölümünden 6 sene sonra, kudüs'e gitmiş ve hayatının geri kalanını oğulları ile beraber orada sürdürmüştür. aktif olarak siyonist faaliyetlerine de devam etmiştir. 1953 yılında kudüs'te ölmüştür, mezarı da orada bulunmaktadır. şemsi efendi ise hayatı boyunca osmanlı topraklarından başka bir yerde bulunmamıştır.

kaynakça 

20. yüzyılda osmanlılar
1851 doğumlular
osmanlı eğitimcileri
bülbüldere mezarlığı'na defnedilenler
1917 yılında ölenler
selanik doğumlular