5 Eylül



olaylar 
 1669 - girit, osmanlı i̇mparatorluğu'nca ilhak edildi.
 1698 - rus çarı i. petro, ülkesini batılılaştırma çabalarının bir parçası olarak, din adamları ve köylüler dışında sakal bırakan her erkeğe özel bir vergi yükümlülüğü getirdi.
 1795 - abd ile osmanlı i̇mparatorluğu arasında, abd'yi yıllık vergiye bağlayan abd - osmanlı sözleşmesi imzalandı.
 1800 - napolyon bonapart, malta adasını i̇ngiltere'ye bıraktı. (oysa adayı 1798'de i̇ngilizlerden kendisi almıştı)
 1839 - çin'le i̇ngiltere arasındaki i. afyon savaşı başladı.
 1882 - i̇ngiltere futbol kulübü olan tottenham hotspur fc kuruldu.
 1920 - ii. yozgat ayaklanması başladı.
 1922 - türk kurtuluş savaşı: türk ordusu, yunan i̇şgali altındaki nazilli, alaşehir ve susurluk'a girdi.
 1930 - serbest cumhuriyet fırkası lideri fethi bey'in 4 eylül'de i̇zmir'e gelişinden sonra, bazı kişiler gösteri yaparak cumhuriyet halk fırkası binasını ve anadolu gazetesi idarehanesini taşladılar.
 1938 - atatürk, vasiyetnamesini yazdırdı. vasiyet, ankara 3. sulh hukuk hakimi osman selçuk selçuk tarafından 28 kasım 1938'de açıldı.
 1945 - türkiye'de çok partili döneme geçişin ilk partisi olan millî kalkınma partisi kuruldu.
 1950 - başvuru fazlalılığı yüzünden, üniversite giriş sınavı uygulaması başlatıldı.
 1955 - i̇stanbul sultanahmet'te yeni adliye sarayı hizmete açıldı.
 1957 - jack kerouac'ın yazdığı yolda romanı, amerika birleşik devletleri'nde yayınlandı.
 1960 - muhammed ali (cassius clay), 1960 roma olimpiyatlarında altın madalya kazandı.
 1963 - 20-21 mayıs'ta askeri darbe girişiminde bulunan albay talat aydemir, ankara 1 numaralı sıkıyönetim mahkemesi'nce idama mahkûm edildi.
 1972 - münih katliamı: filistinli kara eylül hareketi militanları, 1972 yaz olimpiyatları için münih'e gelen i̇srailli sporculara ateş açtı; bir sporcu hayatını kaybederken, biri ağır yaralandı, 9 kişi rehin alındı.
 1973 - devlet film arşivi'nde yangın çıktı; atatürk'ün tek kopyalı filmleri yandı.
 1973 - dünyanın en uzun karayolu tüneli olan gotthard zemin tüneli açıldı.
 1991 - nelson mandela, güney afrika'da başkan seçildi.
 2012 - afyonkarahisar'da bulunan askeri depoda meydana gelen patlamada, 25 asker öldü.
 2021 - gine'de askeri darbe oldu.
 2022 - çin'de luding depremi gerçekleşti.

doğumlar 

 699 - ebû hanîfe, hanefi mezhebinin kurucusu (ö. 767)
 1187 - viii. louis, fransa kralı (ö. 1226)
 1319 - iv. pedro, aragon kralı (ö. 1387)
 1567 - date masamune, japon siyasetçi ve daimyo (ö. 1636)
 1568 - tommaso campanella, i̇talyan şair, yazar ve platoncu filozof (ö. 1639)
 1621 - juan andrés coloma, elda'nın dördüncü kontu (ö. 1694)
 1638 - xiv. louis, fransa kralı (ö. 1715)
 1667 - giovanni girolamo saccheri, i̇talyan matematikçi (ö. 1733)
 1695 - carl gustaf tessin, i̇sveçli politikacı (ö. 1770)
 1704 - maurice quentin de la tour, fransız, rococo tarzlı portreci ressam (ö. 1788)
 1722 - frederick christian, saksonya elektörlüğü prensi (ö. 1763)
 1725 - jean-étienne montucla, fransız matematikçi (ö. 1799)
 1733 - christoph martin wieland, alman şair, çevirmen (ö. 1813)
 1735 - johann christian bach, alman besteci (ö. 1782)
 1750 - robert fergusson, i̇skoç şair (ö. 1774)
 1751 - françois joseph westermann, fransız devrimci ve komutan (ö. 1794)
 1769 - john shortland, i̇ngiliz deniz subayı (ö. 1810)
 1771 - karl (teschen dükü), avusturya arşidükü, askeri reformcu ve kuramcı (ö. 1847)
 1774 - caspar david friedrich, alman ressam (ö. 1840)
 1775 - juan martín díez, i̇spanyol asker ve i̇spanyol bağımsızlık savaşı'nda gerilla lideri (ö. 1825)
 1791 - giacomo meyerbeer, alman opera bestecisi (ö. 1864)
 1817 - aleksey konstantinoviç tolstoy, rus yazar (ö. 1875)
 1847 - jesse james, amerikalı haydut (ö. 1882)
 1876 - wilhelm ritter von leeb, alman generalfeldmarschall (ö. 1956)
 1881 - otto bauer, avusturyalı politikacı (ö. 1938)
 1901 - mario scelba, i̇talyan politikacı (ö. 1991)
 1902 - darryl f. zanuck, akademi ödüllü amerikalı film yapımcısı (ö. 1979)
 1905 - arthur koestler, macar asıllı i̇ngiliz yazar (ö. 1983)
 1912 - john cage, amerikalı besteci, filozof, yazar ve baskıcı (ö. 1992)
 1914 
stuart freeborn, i̇ngiliz makyaj sanatçısı (ö. 2013)
nicanor parra, matematikçi ve şair (ö. 2018)
 1915 - emel korutürk, türk ressam ve türkiye cumhuriyeti'nin 6. cumhurbaşkanı fahri korutürk'ün eşi (ö. 2013)
 1920 - fons rademakers, hollandalı senarist ve film yapımcısı (ö. 2007)
 1921 - nazife güran, türk besteci (ö. 1993)
 1922 - gisela trowe, alman oyuncu ve seslendirme sanatçısı (ö. 2010)
 1925 - annick alane, fransız kadın tiyatro, sinema ve dizi oyuncusu (ö. 2019)
 1926 - mişel bin abdülaziz el-suud, suudi arabistan kraliyet ailesi üyesi prens, iş insanı ve siyasetçi (ö. 2017)
 1927 
guy braibant, fransız hukukçu
malcolm allison, i̇ngiliz futbolcu ve teknik direktör 
 1929
bob newhart, amerikalı varyete sanatçısı ve oyuncu
andriyan nikolayev, çuvaş kökenli sovyet kozmonotu (ö. 2004)
 1930 - nedret güvenç, türk tiyatro sanatçısı ve sinema oyuncusu (ö. 2021)
 1933 - bernt andersson, i̇sveçli futbolcu ve teknik direktör (ö. 2020)
 1937 
antonio valentín angelillo, i̇talyan futbolcu ve teknik direktör (ö. 2018)
william devane, amerikalı tiyatro, sinema ve dizi oyuncusu
 1939 - george lazenby, avustralyalı aktör ve eski model
 1940 - raquel welch, amerikalı aktris (ö. 2023)
 1942 - werner herzog, alman film yönetmeni
 1943 
cengiz kocatoros, türk futbolcu 
jack charles, avustralya aborjin yerlisi kökenli aktör, müzisyen ve aktivist
mehmet eymür, türk istihbaratçı 
 1945 - okan ersoy, türk kuantum optiği, lazerler, sinyal işleme ve görüntü işleme konularında uzmanlaşmış bilim insanı
 1946 
freddie mercury, hint asıllı i̇ngiliz müzisyen ve queen grubunun solisti (ö. 1991)
loudon wainwright iii, amerikalı şarkı yazarı, folk şarkıcısı, mizahçı ve oyuncu
 1947 - bruce yardley, avustralyalı profesyonel kriketçi ve antrenör (ö. 2019)
 1948 
i̇smail arca, türk futbolcu
benita ferrero-waldner, avusturyalı siyasetçi, eski bakan
 1949 - sami ezzib, filistin asıllı i̇sviçreli hukukçu
 1951 
paul breitner, alman eski futbolcu
michael keaton, amerikalı aktör
 1952 - kemal yalçın, türk yazar ve edebiyatçı 
 1955 - cristóbal gonzález-aller jurado, i̇spanyol diplomat
 1956 - samet aybaba, türk futbolcu ve teknik direktör
 1957 - emly starr, belçikalı şarkıcı
 1958 - tacim çiçek, türk şair, eleştirmen ve yazar 
 1959 - hüseyin gelis,  türk iş insanı ve siemens türkiye yönetim kurulu başkanı ve ceo'su
 1962 - nancy makri, illinois üniversitesi'nde kimya ve fizik profesörü
 1963 
juan alderete, meksikalı-amerikalı müzisyen
taki inoue, eski japon yarışçı
 1964 
frank farina, avustralyalı eski futbolcu ve teknik direktör
sergei loznitsa, ukraynalı film yönetmeni
 1965 - david brabham, avustralyalı formula 1, le mans ve tur yarışçısı
 1966 - milinko pantić, eski yugoslav millî futbolcu
 1967
salih kenan şahin, türk siyasetçi ve tıp doktoru
matthias sammer, eski futbolcu ve teknik direktör
 1968 - brad wilk, amerikalı müzisyen
 1969 
leonardo araújo, brezilyalı eski millî futbolcu ve teknik direktör
dweezil zappa, amerikalı rock müzik gitaristi
 1970 - lütfiye selva çam, türk siyasetçi
 1971 - will hunt, amerikalı müzisyen, besteci ve rock grubu evanescence'ın davulcusu
 1973 
kaan tangöze, türk müzisyen ve duman müzik grubunun solisti
nedim akbulut, türk futbolcu ve teknik direktör
rose arianna mcgowan, amerikalı sinema oyuncusu
 1974 - ivo ulich, çek eski milli futbolcu 
 1975 - george boateng, hollandalı futbolcu
 1976 - carice van houten, hollandalı tiyatro ve sinema oyuncusu
 1977 
joseba etxeberria, i̇spanyol millî futbolcu
nazr mohammed, amerikalı basketbolcu
 1978 - ceyda bölünmez çankırı, türk siyasetçi 
 1979 - john carew, gambiya asıllı norveçli eski futbolcu
 1980 
franco costanzo, arjantinli millî futbolcu
marianna madia, i̇talyan siyasetçi.
 1981 - esin sayın kayser, türk haber spikeri, sunucu ve müzisyen
 1982 - alexandre geijo, i̇spanyol futbolcu
 1983 
pablo granoche, uruguaylı futbolcu
fatih takmaklı, türk yazar ve iş insanı
 1984
erin krakow, amerikalı oyuncu
annabelle wallis, i̇ngiliz aktris
arif çoban, türk eski futbolcu 
 1985 
pak chol-jin, kuzey koreli millî futbolcu
kristi vangjeli, arnavut futbolcu 
masaki iida, japon futbolcu 
 1986 - nayuha toyoda, japon millî futbolcu
 1987 
yakup bugun, türk futbolcu
tomohiro yamauchi, japon eski futbolcu 
 1988 
felipe caicedo, ekvadorlu futbolcu
nuri şahin, türk futbolcu
 1989
elena delle donne, amerikalı profesyonel basketbolcu
josé ángel valdés, i̇spanyol futbolcu
 1990 
lance stephenson, amerikalı profesyonel basketbol oyuncusu
kim yu-na, güney koreli buz patenci
franco zuculini, arjantinli millî futbolcu
 1991 
skandar keynes, i̇ngiliz aktör
zeki yavru, türk futbolcu
 1993 - anthony "t. j." warren, jr, amerikan basketbol oyuncusu
 1994 - alfonso gonzález, meksikalı futbolcu
 1995 - caroline sunshine, amerikalı dansçı, oyuncu ve şarkıcı
 1996 - lee su-hyun, güney koreli şarkıcı
 1997 - maartje verhoef, hollandalı manken
 1999 - alina hruşına, avrupa şampiyonu ukraynalı güreşçi

ölümler 
 1165 - nijō, japonya'nın geleneksel veraset düzenine göre 78. imparatoru (d. 1143)
 1548 - catherine parr, i̇ngiltere kraliçesi (d. 1512)
 1857 - auguste comte, fransız matematikçi (d. 1798)
 1876 - manuel blanco encalada, şilili siyasetçi ve şili'nin ilk devlet başkanı (d. 1790)
 1877 - çılgın at, lakota kızılderililerinin şefi (d. 1849)
 1883 - gaspare fossati, i̇talyan mimar (d. 1809)
 1901 - ignacij klemenčič, sloven fizikçi (d. 1853)
 1906 - ludwig boltzmann, avusturyalı fizikçi (d. 1844)
 1914 - charles péguy, fransız şair (d. 1873)
 1917 - marian smoluchowski, polonyalı fizikçi (d. 1872)
 1926 - karl harrer, alman gazeteci ve politikacı (d. 1890)
 1937 - david hendricks bergey, amerikalı bakteriyolog (d. 1860)
 1948 - zenón díaz, arjantinli eski millî futbolcu (d. 1880)
 1953 - richard walther darré, alman siyasetçi ve gıda ve tarım bakanı (d. 1895)
 1956 - mary meigs atwater, amerikalı dokumacı (d. 1878)
 1964 - olympe démarez, fransız avukat (d. 1878)
 1970 - walter schreiber, alman ss subayı (d. 1893)
 1991 - fahrelnissa zeid, türk ressam (d. 1901)
 1993 - claude renoir, fransız görüntü yönetmeni (yönetmen jean renoir'ın yeğeni ve ressam pierre auguste renoir'ın torunu) (d. 1914)
 1993 - samim kocagöz, türk yazar (d. 1916)
 1997 - georg solti, macar asıllı orkestra ve opera şefi (d. 1912)
 1997 - rahibe teresa, arnavut hayırsever ve nobel barış ödülü sahibi (d. 1910)
 1999 - alan clark, i̇ngiliz siyasetçi, milletvekili ve siyaset yazarı (d. 1928)
 2012 - ediz bahtiyaroğlu, türk-boşnak millî futbolcu (d. 1986)
 2013 - rochus misch, nazi almanyası'nda asker (d. 1917)
 2014 - simone battle, amerikalı şarkıcı ve oyuncu (d. 1989)
 2015 - setsuko hara, japon oyuncu (d. 1920)
 2016 - hugh o'brian, amerikalı oyuncu (d. 1925)
 2016 - i̇srafil yılmaz, suriye i̇ç savaşı'nda savaşmış türk asıllı hollandalı militan (d. 1987)
 2017 - nicolaas bloembergen, amerikalı fizikçi ve nobel fizik ödülü sahibi (d. 1920)
 2018 - françois flohic, fransız amiral (d. 1920)
 2018 - beatriz segall, brezilyalı oyuncu (d. 1926)
 2019 - kiran nagarkar, hint roman yazarı, eleştirmen, oyan yazarı ve senarist (d. 1942)
 2019 - jaroslav weigel, çek aktör, oyun yazarı, çizgi roman sanatçısı ve ressam (d. 1931)
 2020 - johny bakshi, hint film yönetmeni ve yapımcısı (d. 1932)
 2020 - jiri menzel, senarist ve film yapımcısı (d. 1938)
 2020 - erbil tuşalp, türk gazeteci ve yazar (d. 1945)
 2023 - mehmet ulay, türk tiyatro, sinema ve dizi oyuncusu (d. 1942)

tatiller ve özel günler 

 dünya omurilik felçlileri günü

kaynakça 

0905
05