Çayır sineği

tipulidae, çayırsineğigiller, tipulagiller, tipulasineğigiller çift kanatlılar (diptera) takımından böcek familyası.

çayır sinekleri, ilkbahar ve yaz aylarında genellikle akarsu kenarlarındaki çayırlıklar ve fundalıklar ile ormanlar gibi nemli ve gölgeli yerlerde bulunurlar. i̇ri vücutları, uzun bacakları ve hantal uçuşları ile kolayca tanınabilirler. en büyük türlerinin kanat açıklığı 10 cm olabilir. toraksın dorsalinde “v” şeklindeki ek yeri en karakteristik özellikleridir. sokucu iğneleri olmadığından kesinlikle sokamaz ve kan ememezler. ergin evrede pek azında beslenme vardır. bu da nektar veya serbest bitki öz sularını emme şeklindedir.

morfoloji 
görünüşçe (habitus) limoniidae familyasına çok benzer; onlardan kanat damarlanması ve duyargalarının yapısıyla ayrılırlar.

kubbemsi yapılı toraksın dorsalinde "v" şeklinde mesonotal suturların bulunması, 5 segmentli olan palpin son segmentinin kamçı şeklinde uzaması, nokta gözlerin (ocelli) bulunmaması, 2 kaide (scapus ve pedicellus) ve 11 kamçı segmentine sahip duyargaların bulunması familyanın en karakteristik özellikleridir.

birleşik gözler büyük ve ayrı olup daire ya da oval şekillidir. uzun yapılı olan rostrum uzun ya da kısa bir nasus taşır. dar yapılı kanatları dinlenme esnasında yarı açılır veya abdomenin üstünde birbiri üzerine katlanır. kanatları iki anal damarlı, diskoid hücreli, genelde büyük, uzun ve uç kısmında daha fazla damarlanmıştır. serbest durumlu olan halter daima belirgindir. uzun, ince yapılı ve oldukça narin olan bacaklar 5 segmentli olup eklem yerlerinden kolayca kırılabilir. bitkiler üzerinde beslenirken, kuvvetli rüzgârlarla bitkilerde meydana gelen salıntılar, bacak eklemlerinin kıvrımları ile o denli azaltılır ki gövde bu salıntılardan çok az etkilenir. tibia apikalde mahmuzsuz veya 1 ya da 2 belirgin mahmuzludur. beş segmentli olan tarsusun son segmenti bir çift tırnak ve empodium taşır. i̇nce ve uzun yapılı olan abdomen, 9-10 segmentten oluşmuştur. abdomen sonu, dişilerde sivri olmakla birlikte erkekte daima genişlemiş ve özellikle önceki segmentten daha kalındır.

hypopygium olarak adlandırılan erkek terminali bir takım karakteristik yapılar taşır ki bu yapılar bilhassa türlerin ayrımında kullanılır. hypopygium türler için karakteristik özellik gösteren bilhassa kitinleşmiş 9. segment ile çiftleşme organını (aeadegus) içerir.

ovipositor olarak adlandırılan dişi terminali yumurta bırakma ve çiftleşmeyi sağlayacak yapılar taşır. ovipositor özellikle birkaç grupta çok uzun kılıç şeklinde (xiphura), sivri ve kuvvetli kitinleşmiştir.

biyolojisi 
yaşam döngüleri, kısa bir yumurta evresi (1-2 hafta) ve 4 larva evresi ile kısa bir pupa evresinden oluşur (1-2 hafta). çoğu 3. larva evresinde dikkate değer bir gelişim gösterir. tam bir döngü 10 hafta kadar kısa bir süre olabildiği gibi 6 yıl kadar uzun olabilir. ilıman türler genellikle univoltin olmasına rağmen birçok tür bivoltin dir. sadece birkaç tipula türü 2 yıllık hayat döngüsüne (semivoltin) sahiptir. tipula carinifrons 4-5 yıllık bir hayat döngüsüne (merovoltin) sahiptir. birçok dolichopeza türünde yılda 2 nesil (bivoltin) görülür.

yumurtlama çiftleşmeden hemen sonra meydana gelir. bunun için abdomenin uç kısmı yumurta bırakılacak nemli toprak ya da çamur içine sık sık batırılır. bırakılan yumurta sayısı vücut boyutu ile yakından alakalıdır, ortalama birkaç yüz olmakla birlikte tipula oleracea 'da 1300 kadar olabilir. yumurta, genellikle siyah renkli, pürüzsüz bir koryona sahip ve higroskopik filamentlidir. sıcaklığa, yeni çıkan larvalara göre dayanıklı olmasına rağmen, duyarlıdır. toprak içinde bulunan yumurtaların yaşama şansı su içindeki larvalardan daha fazladır.

uzun ve silindirik yapılı olan larvalar dayanıklı derili ve 12 segmentlidir. baş kapsülü büyüktür ve çoğunlukla protoraksın içine girer (hemicephal). solunum metapneustic 'tir. sularda yaşayanlar öncelikle deri solunumu yaparlar ki bu solunum tipinde trake borucukları ile donatılmış vücut uzantıları önemli rol oynar. vücutlarının son segmentinin ventralinde kirpikli boru ve solunum borusu bulunur. lob şeklinde 6 tane stigma uzantısı vardır. bu uzantılar, larva suyun dibine kaçınca veya çamura girince stigmaları kapatarak yabancı maddelerin içeri kaçmasını engeller. larvalar, sucul, yarı sucul ya da bütünüyle karacıl olabilir. akarsu, göl ve bataklık gibi nemli yerlerde çürümekte olan bitkilerin kök, gövde ve yaprakları, rutubetli tarla toprakları, sığır gübresi, ağaç kovukları, ağaçların yosunlu ya da çürük kısımları, nemli orman altı toprak tabakası larvaların gelişimi için uygun habitatlardır. larvaların büyük bir kısmı saprofittir.

pupalar, 12–15 mm boyunda, obtecta tipte olup kahverengimsi ya da sarımsı renkli, hafif eğrilmiş, boynuzumsu bir ön stigma taşır. sularda pupa dönemine girenler suyun üzerine uzanan havalandırma çıkıntıları yaparlar.

yayılımı 
dünya çapında yaklaşık olarak 4250, palearktik bölgede ise 17 cins ve 33 alt cinse dahil yaklaşık 1250 türü bilinmektedir. avrupa'da ise yaklaşık 500 türle temsil edilmektedir.

2005 rakamlarına göre; yunanistan’dan 163, ermenistan’dan 59, gürcistan’dan 67, bulgaristan’dan 56, azerbaycan’dan 52, i̇ran’dan 28 ve suriye’den 8 tür bilinmektedir. irak’ın tipulidae faunası ile ilgili olarak herhangi bir kayıt mevcut değildir. türkiye’den ise şimdiye kadar toplam 132 tür kaydedilmiş olup bunların 55’i endemik, 68 tanesinin de tip lokalitesi türkiye’dedir.

düşmanları 
kuşlar, yarasalar, örümcekler, kız böcekleri, yırtıcı sinek ve arılar erginlerin doğal düşmanlarıdır. larvaları ise kuşlar, kurbağalar, köstebekler, tarla fareleri, balıklar ve tel kurtları tarafından zarara uğratırlar.

türkiye'deki türleri 

 alt familya: ctenophorina
 ctenophora meigen, 1803
 ctenophora (ctenophora) guttata meigen,1818
 dictenidia brulle, 1833 
 dictenidia bimaculata (linnaeus, 1761) 
 tanyptera  latreille, 1804
 tanyptera (tanyptera) atrata atrata (linnaeus, 1758)
 alt familya: dolichopezinae
 dolichopeza curtis, 1825
 dolichopeza (dolichopeza) graeca mannheims, 1954
 alt familya: tipulinae 
 nephrotoma meigen, 1803
 nephrotoma appendiculata appendiculata (pierre, 1919) 
 nephrotoma croceiventris lindneri (mannheims, 1951) 
 nephrotoma guestfalica guestfalica (westhoff, 1879) 
 nephrotoma quadrifaria quadrifaria  (meigen, 1804) 
 nephrotoma theowaldi oosterbroek, 1978 
 nigrotipula 
 nigrotipula nigra (linnaeus, 1758) 
 tipula linnaeus, 1758 
 alt cins: acutipula
 tipula (acutipula) aktashi koç, hasbenli & jong, 1998 
 tipula (acutipula) isparta vermoolen, 1983 
 tipula (acutipula) latifurca vermoolen, 1983 
 alt cins: beringotipula
 tipula (beringotipula) unca unca wiedemann, 1817 
 alt cins: dendrotipula
 tipula (dendrotipula) flavolineata meigen, 1804
 alt cins: lunatipula
 tipula (lunatipula) anthe mannheims, 1968 
 tipula (lunatipula) arnoldii savchenko, 1957 
 tipula (lunatipula) astigma savchenko, 1968 
 tipula (lunatipula) borysthenica savchenko, 1952 
 tipula (lunatipula) carens theischinger, 1987 
 tipula (lunatipula) cillibema koç, 2004 
 tipula (lunatipula) dedecor loew, 1873 
 tipula (lunatipula) dracula theischinger, 1977 
 tipula (lunatipula) franzressli theischinger, 1982 
 tipula (lunatipula) furcula mannheims, 1954 
 tipula (lunatipula) gebze koç, hasbenli & vogtenhuber, 2007 
 tipula (lunatipula) helvola loew, 1873 
 tipula (lunatipula) huberti theischinger, 1982 
 tipula (lunatipula) istriana erhan et theowald, 1961 
 tipula (lunatipula) jaroslavi koç, 2007
 tipula (lunatipula) mendli martinovsky, 1976 
 tipula (lunatipula) murati koç, 2004 
 tipula (lunatipula) neutra theischinger, 1982 
 tipula (lunatipula) oorschotorum theischinger, 1987 
 tipula (lunatipula) oosterbroeki koç, 2007 
 tipula (lunatipula) peliostigma burdurafyonensis theischinger, 1987 
 tipula (lunatipula) pseudopeliostigma mannheims, 1965 
 tipula (lunatipula) pseudowolfi theischinger, 1979 
 tipula (lunatipula) savtschenkoi simova, 1960 
 tipula (lunatipula) sciurus theischinger, 1977 
 tipula (lunatipula) selenis loew, 1873 
 tipula (lunatipula) soosi izmirensis mannheims, 1954 
 tipula (lunatipula) sepiaformis vogtenhuber 2002 
 tipula (lunatipula) subacuminata mannheims, 1963 
 tipula (lunatipula) subternalis oosterbroek 1997 
 tipula (lunatipula) teunisseni theischinger, 1979 
 tipula (lunatipula) theia mannheims, 1963 
 tipula (lunatipula) transmarmarensis koç, aktaş & oosterbroek, 1996  
 tipula (lunatipula) truncata truncata loew, 1873  
 tipula (lunatipula) vermooleni theischinger, 1987 
 tipula (lunatipula) verrucosa sinedente theischinger, 1980 
 tipula (lunatipula) vulpecula theisnger, 1979
 tipula (lunatipula) vogtenhuberi theischinger, 1979
 tipula (lunatipula) zaitzevi savchenko, 1952  
 alt cins: mediotipula
 tipula (mediotipula) anatoliensis theowald, 1978 
 alt cins: pterelachisus
 tipula (pterelachisus) aspoecki vogtenhuber, 2004 
 tipula (pterelachisus) luteobasalis abant vogtenhuber, 2004 
 tipula (pterelachisus) varipennis meigen, 1818 
 alt cins: savtshenkia
 tipula (savtshenkia) jeekeli mannheims & theowald, 1959 
 tipula (savtshenkia) odontostyla savchenko, 1961
 alt cins: schummelia
 tipula (schummelia) ahrensi savchenko, 1957  
 tipula (schummelia) variicornis schummel, 1833
 alt cins: tipula
 tipula (tipula) orientalis lackschewitz, 1930 
 alt cins: yamatotipula
 tipula (yamatotipula) caesia schummel, 1933 
 tipula (yamatotipula) lateralis lateralis meigen, 1804 
 tipula (yamatotipula) submontium theowald et oosterbroek, 1981

kaynakça 
 tipulidae uzmanı doç. dr. hasan koç'un web sitesi 
 prof. dr. ali demirsoy (1992), yaşamın temel kuralları (entomoloji)
 hasan koç (2007), two new species of tipula (lunatipula) edwards (diptera: tipulidae) from turkey, ann. soc. entomol. fr. (n.s.), 2007, 43 (3) : 327-332
 özgür serçe ve hasan koç (2005), türkiye tipulidae faunasına katkılar / consrubutions to tipulidae of turkey (insecta, diptera), g.ü. fen bilimleri dergisi, 18(1):39-50 (2005)
 pjotr oesterbrock, rune bygebjerg & thorkild munk (2006), the west palearctic species of ctenophorinae (diptera: tipulidae): key, distribution and references, entomologische berichten 66(5): 138-149