Kırcaali

kırcaali (, trl: kırdjali), güneydoğu bulgaristan'da, kırcaali ilinin ve kırcaali beldesinin merkezi. eylül 2022 verilerine göre nüfusu 51.841 kişidir. şehirde tren istasyonu bulunmaktadır. kırcaali’den hasköy ve gümülcine (yunanistan) yönlerine karayolları uzanır. kırcaali barajı da şehrin yakınında bulunmaktadır.

coğrafya 
doğu rodop dağları'nın ovasında, arda nehri'nin kıyısında bulunan şehir, sofya'dan 259, filibe'den 90 kilometre uzaklıkta bulunur. kırcaali‚ hasköy şehrinden ise 50 kilometre uzaklıktadır. şehrin 15 km uzağında perperikon antik kenti yer almaktadır. ayrıca kırcaali avrupa ulaştırma koridorları programı kapsamında 9. koridorun geçtiği şehirlerden biridir.

i̇klim 
bölgenin iklimi, yıl içinde güneşli günlerin çok olduğu, yumuşak ve yağmurlu akdeniz geçiş iklimidir. kış, nispeten yumuşaktır. ortalama sıcaklık 0 °с civarındadır. yaz ise sıcak ve güneşlidir, ortalama sıcaklık ise 24 °с'dir.

tarih 
3000 yıl boyunca bu bölge, farklı medeniyetlerin ve kültürlerin beşik noktası olmuştur; trakların, antik yunanların ve romalıların; slavların, ön bulgarların, bizanslıların ve türklerin kesişme noktası olmuştur.

bu bölgede ilk yaşayanların traklar olduğu zannedilmektedir. 6. yüzyılda arda nehri'nin orta kısmına ön bulgarlar ve slavlar yerleşmiştir.

edirne vilayet matbaası müdürü şevket dağdeviren'in yazdığı 1892 tarihli salnameye göre kırcaali kasabası hicrî 765 / miladi 1363-64 yılında osmanlılar tarafından feth edilmiştir. edirne sancağının bir kazasıdır. kaza içinde 6 mahalle ve 103 köyde 6412 ev, 1 hükûmet konağı, 3 kışla, 1 hastane, 1 depo, 1 telgrafhane, 5 çeşme, 6 çanak-çömlek ve taş ocağı vardır.

modern kırcaali'nin 1487 yılında karamanoğulları beyliği’nin yıkılmasıyla rumeli'ye gönderilen ahalisince (antalya, mersin, konya, karaman, adana, kırşehir, kayseri) kurulmuş olabileceği öne sürülmektedir. 1878 berlin antlaşması’na göre doğu rumeli ilinde kaldı. bu ilin bulgaristan prensliği’ne katılmasından sonra şehir türkiye'ye bırakıldı. balkan savaşları’nda (1912-13) bulgarlarca işgal edildi. batı trakya türk cumhuriyeti'nin gümülcine ile birlikte merkezi oldu. ordu kuruldu, direniş gerçekleştirildi ve başarılı olundu ancak osmanlı bu hükûmeti tanımadı ve bulgaristan ile birlikte bu devlete son vermek istedi.

zengin osmanlı mirasıyla uzun yıllar rodoplar’ın en gelişmiş kenti olmuştur.

kırca ali'nin kendi adını taşıyan kentte osmanlı döneminden kalma türbesi vardı. türbesi günümüzde kırcaali merkez camii'nin bahçesinde, pazarın yanında bulunmaktadır.

demografik yapı 

1892 tarihli şevket dağdeviren salnamesine göre halkının tümü müslüman olup erkek ve kadın 34801 nüfusu vardır.

1920 yılında nüfusu 4.417 kişi olmuştur. 1926 yılında 6.487 idi. bu yıllardan sonra kent pek hızlı bir gelişme gösterdi. 1910 yılında da basılan bir osmanlı salnamesine göre, kırcaali’de yalnızca 226 bulgar vardı, geri kalan nüfusun hepsi müslüman-türk idi. 1950 öncesinde dahi nüfusunun hemen hemen tamamı türk iken, zamanla türklerin türkiye'ye göçmesi ve yerlerine bulgar ve çingenelerin yerleşmesiyle demografik yapısı biraz değişmiştir. 1985'te dolaydaki üç köyle birleştirilen kırcaali şehri hasköy iline bağlandı.

2001 bulgaristan nüfus sayımında kırcaali valiliği geneli için 164.019 nüfus rakamı verilmiştir. mensup olunan etnik grup ve anadil için beyana dayalı veriler 101.000-101.500 türk, 55.000-57.000 bulgar şeklindedir. dinî aidiyet konusunda 114.000 kişi müslüman, 35.500 kişi hristiyan olduklarını belirtmişler, 13.500 kişi bu konuda bildirimde bulunmamıştır. 55.000 bulgar olmasına rağmen 35.000 hristiyanın olması kırcaali'de 20.000 kadar pomak'ın yaşadığını göstermektedir. kırcaali'de 1.200 kadar da roman olduğu anlaşılmaktadır. kırcaali şehrinin nüfusu ise 2006 son verilerine göre 63.164'tür.

politika 
yerel yönetimler tamamen türklerin elindedir. 2005 bulgaristan genel seçimlerinde kırcaali eyaletinden seçilen 5 milletvekilinden 5'i de türk'tür. türk azınlık ağırlıklı hak ve özgürlükler hareketi (höh) oyların %67,32'sini almıştır. kırcaali milletvekillerinin isimleri ahmet demir doğan (höh başkanı), lütfü ahmet mestan, remzi durmuş osman, ünal tasım ve necmi niyazi ali'dir ve kırcaali şehri belediye başkanı hasan aziz'dir.

son yapılan 2015 bulgaristan genel seçimlerinde kırcaali eyaletinde, türk azınlık çoğunluğunun destek verdiği hak ve özgürlükler hareketi (höh) oyların %59.41'ini, yaklaşık olarak 17.942 kişinin desteğini alarak belediye başkanlığını mühendis hasan aziz sürdürmüştür. seçimler sonucunda 41 belediye meclisi üyelerinin 23'ü azınlık kökenli olmuştur.

höh'ün 24 kasım 2015 tarihinde rus uçağının düşürülmesinde rusya'dan yana olmasını gerekçe göstererek, eski höh'lü lütfi ahmet mestan önderliğinde sorumluluk, özgürlük ve hoşgörü için demokratlar'ın (dost) kurulmasına karar verilmiştir. böylelikle bulgaristan'da türk azınlıklar tarafından desteklenen 2. parti kurulmuş oldu.

ekonomi 
ulusal i̇statistik enstitüsünün 2015 yılı kasım verilerine göre, silistre ile birlikte bulgaristan'nın gayri safi yurt içi hasılası en düşük şehridir.

makine, besin, tütün vb. sanayileri ve oto montaj fabrikası bulunur. arda ırmağı boyunca çıkarılan tütünün büyük bölümü burada depo edilir.

toplum kurumları

kütüphane 
 halk kütüphanesi
 ömer lütfü türk kütüphanesi

tiyatro 
 dimitır dimov drama ve kukla tiyatrosu
 kadriye latifova devlet türk müzik-dram tiyatrosu

okul 
 maden i̇şleri koleji
 plovdiv paisiy hilendarski üniversitesi lyuben karavelov enstitüsü
 hristo botev yabancı dil ağırlıklı lisesi
 aleko konstantinov ekonomi meslek lisesi
 üstad vladimir dimitrov i̇lköğretim okulu
 aziz kliment ohridski i̇lköğretim okulu
 p.r. slaveykov i̇lköğretim okulu
 yordan yovkov i̇lköğretim okulu
 papaz paisiy i̇lköğretim okulu
 hristo smirnenski i̇nşaat teknik okulu
 vasil levski i̇lköğretim okulu
 vasil levski meslek lisesi
 kapitan petko voyvoda elektroteknik ve elektronik meslek lisesi

müze 
kırcaali'deki bölgesel tarih müzesi güney bulgaristan'ın en büyük müzelerinden bir tanesidir. müzede perperikon ve tatul harabelerinden bulunanlar sergilenmektedir. yaklaşık 40.000 sergilenen eser vardır.

kardeş şehirler 
  gaziosmanpaşa, i̇stanbul, türkiye
  edirne, türkiye
  elkhart, indiana, abd
  east staffordshire, birleşik krallık
  vladikavkaz, rusya
  vladimir, rusya
  tekirdağ, türkiye
  bursa, türkiye

dış bağlantılar 

 kırcaali belediyesi
 kırcaali valiliği

kaynakça 

 
kırcaali ili
rodop dağları
türk topluluklar