Dünyanın evrimi kuramı

evren ve dünyaya ait kronoloji (andizin) çalışmasıdır, çağlara ait tablolar için çağ sayfasına bakılması gerekmektedir.

kozmolojik dönemler 

13,5 milyar yıl önce büyük patlama ile maddenin evriminin başlaması : big bang 
büyük patlamadan 10-35 saniye sonra atom altı parçacıkları ; kuarkların oluşması
büyük patlamadan 1 saniye sonra gama ışınları
büyük patlamadan 3 dakika sonra genişleyen evrenin yarıçapı 40 ışık yılı noktaya ulaşması
büyük patlamadan 100 bin yıl sonra maddenin görünmesi
büyük patlamadan 3 milyon yıl sonra ilk elementler helyum ve hidrojen’in ortaya çıkması 
5 milyar yıl önce, güneş’in oluşması

kambriyen öncesi devir (4.570 myö – 542 myö)

hadean (4.570 myö – 4.000 myö)
4,5 milyar, dünya’nın oluşması

arkeyan (4000 myö – 2500 myö)
4 milyar, ay’ın oluşması
3,5 milyar canlılığa geçiş ve tek hücreliler
3,465 milyar, cyanobacteria benzeri canlılar
3 milyar, prokaryotlar (çekirdeksiz tek hücreliler)

proterozoik (2500 – 542 myö)

2 milyar, ökaryotlar (çekirdekli tek hücreliler)
1,5 milyar, 600 milyon, bakteriler – deniz yosunları – mantarlar – ilkel canlılar
1,2 milyar, eşeyli üreme
700 milyon  hayvanlar ve bitkiler farklılaşıyor

fanerozoik devir (542 myö – günümüz)

paleozoik devir (542 – 251 myö)

kambriyen (542 – 488.3 myö)

600-530 milyon, omurgasız deniz canlıları
530 milyon, omurgalı deniz canlıları, yaşamın karalara geçmeye başlaması
500-400 milyon, kabuklular, midyegiller, deniz yosunları, su otları

ordovisyen (488.3 – 443.7 myö)
445 milyon, ilk gerçek çeneliler
430 milyon, ilk çok bacaklılar

silüryen (443.7 – 419 myö)
i̇lk kemikli ve kıkırdaklı balıklar

devoniyen (419 – 359.2 myö)
419 milyon, ilk et yüzgeçliler
400 milyon, ilk dört üyeli benzeri et yüzgeçliler (tetrapodomorflar)
360 milyon, ilk dört üyeliler, ilk böcekler

karbonifer (359.2 – 299 myö)
359-323 milyon, missisippiyen dönemi, karaların genişlemesi, ilkel kafadan bacaklılar, kanatlı böcekler, sürüngenler, memeli benzeri sürüngenler
323-299 milyon, pennysylvanian dönemi, sıcak iklim, bataklıklar, iri sürüngenler, böcekler

permiyen (299 – 251 myö)
299 milyon, pelikozorlar
275 milyon, ilk terapsidler
260 milyon, ilk sinodontlar

mezozoik devir (251 – 65.5 myö) (orta evrim düzeyinde canlılık)

trias (251 – 199.6 myö)
240 milyon, ilk dinozorlar
triyas dönemi, volkan etkinlikleri, deniz sürüngenleri (ihtiyozorlar, plesiyozorlar), teruzorlar
225 milyon, eski (arkaik) (yumurtlayan) memeliler (mammaliamorpha)
200 milyon, triyas-jura yok oluşu

jura (199.6 – 145.5 myö)
dinozorların çeşitlenmesi
160 milyon, ilk doğuran memeliler
150 milyon, ilk kuşlar
145 milyon, jura-kretase yok oluşu

kretase (145.5 – 65.5 myö)
çiçekli bitkiler, günümüz böcekleri
66 milyon, kretase-tersiyer yok oluşu (kuş olmayan dinozorların, teruzorların, plesiyozorların ve bazı ilkel memeli gruplarının soyunun tükenmesi), plasentalı ve keseli memeliler

cenozozik devir (65.5 – 0 myö) (son jeolojik dönem)

paleojen (65,5 – 23,03 myö) 
66-55 milyon, paleosen dönemi, günümüz memeli takımlarının en eski üyeleri, ilk primatlar, mesonychianlar, condylarthlar 
55-33 milyon, eosen dönemi, ilk atgiller, devegiller, gergedanlar, prosimiyenler, arkaik balinalar, ilk maymunlar (antropoidler), entelodontlar  
33-23, oligosen dönemi, ilk kedigiller, ilk insansılar, yeni dünya maymunları, modern balinalar, boynuzlugiller, geyikgiller,

neojen (23.03 – 2,588 myö)
23-5.3 milyon,  miyosen çağı, su aygırları, zürafagiller, hominidler
13 milyon, pongineler (orangutan soy ağacının ayrılması)
7-10 milyon, hominineler (goril, şempanze ve insan soy ağacının ayrılması)
5.3-2.5 milyon, pliyosen çağı, dağların yükselmesi, iklimin soğuması, kılıç dişli kaplanlar, mamutlar, 
5 milyon, insansıların dikilmesi (homininanlar) (ayağa kalkması)
4-3 milyon, australopithecus
3 milyon, insan cinsi (homo) ve onun ilk türü (homo habilis)

kültürel evrimin organik evrim önüne geçmesi

kuvaterner (2,588 – 0 myö) - paleolitik kültür evresi başlangıcı (eski taş çağı)

2,5 milyon, kültürel evrimin organik evrim önüne geçmesi, 
2,5 – 2 milyon, yetenekli insan (homo habilis), taş aletler
2 milyon, kuaterner dönemi, pleyistozen çağı (10 bin yıl öncesine kadar) dik insan (homo erectus), buzulların yayılması
500 bin, ateş kullanımı 
200 bin, çağdaş tipte düşünen insan (modern homo sapiens) (bugün var olan ırklar), din 
31-13 bin, sanat
14 bin, hayvanların evcilleştirilmesi

mezolitik kültür evresi başlangıcı (orta taş çağı) 

avrupa'da mezolitik, ön asya'da protoneolitik 
holosene jeolojik çağının başlangıcı (11,4 bin yıl önce - günümüz)

mö 10 bin –  holocene çağı, asalaklıktan üreticiliğe geçiş

neolitik kültür evresi başlangıcı (cilalı taş çağı) (yeni taş çağı)

mö 9000
mö 8000 – tarım, yerleşik hayat
mö 7000 – çömlekçilik
mö 6000 – dokumacılık, keten, sal, orak, öküzün evcilleştirilmesi
mö 5000 – sulama, terazi
mö 4000 – bakır, güneş saati, pakistan'da i̇ndus uygarlığı

i̇lk çağ

tunç çağı (mö 3300–1200)

mö 3600 – bronz kullanımı 
mö 3500 – sümerlerde tekerlekli arabalar-yazı-saban , mısır’da nehir kayıkları 
mö 3000 – eşitlikçi ilkel topluluktan katmanlı uygar topluma geçiş (uluslar) , mum kullanımı
mö 2800 – takvim
mö 2650 – taş anıtlar
mö 2500 – edebiyat (homeros’un i̇lyada ve odysseia), cam 
mö 2340 – i̇mparatorluklar
mö 20. yüzyıl – at’ın evcilleşmesi , fenike şehir devletleri
mö 19. yüzyıl
mö 18. yüzyıl – matematik ve gökbilim ,fermantasyon
mö 17. yüzyıl – hammurabi kanunları
mö 16. yüzyıl 
mö 15. yüzyıl – tıp, ebers papirüsü, alfabe
mö 14. yüzyıl 
mö 13. yüzyıl – tektanrıcılık
mö 12. yüzyıl – boyalar

demir çağı (mö 1190 - mö 330)
mö 11. yüzyıl – denizcilik
mö 10. yüzyıl
mö 9. yüzyıl
mö 8. yüzyıl
mö 7. yüzyıl
mö 6. yüzyıl
mö 5. yüzyıl
mö 4. yüzyıl
mö 3. yüzyıl
mö 2. yüzyıl
 mö 1. yüzyıl
 1. yüzyıl
 2. yüzyıl
 3. yüzyıl
 4. yüzyıl

orta çağ
 5. yüzyıl
 6. yüzyıl
 7. yüzyıl
 8. yüzyıl
 9. yüzyıl
 10. yüzyıl
 11. yüzyıl
 12. yüzyıl
 13. yüzyıl
 14. yüzyıl

yakın çağ
 15. yüzyıl
 16. yüzyıl
 17. yüzyıl 
 18. yüzyıl - sanayi devrimi
 19. yüzyıl
 20. yüzyıl
 21. yüzyıl

kaynaklar - notlar

kitaplar

diğer diller 
<

evrim