Ferdinand Macellan

ferdinand macellan (, ; , ; 
 – 27 nisan 1521), 1519'dan 1522'ye kadar doğu hint adaları'na beraber sefer düzenlediği dostu juan sebastián elcano ile birlikte, dünyanın çevresini dolaşan ilk insan olan portekizli kaptan ve kâşiftir. i̇spanyol i̇mparatorluğu'nun desteğiyle denize açıldı. hikâyesi, bu seyahate eşlik eden antonio pigafetta'nın anılarını yazması sayesinde günümüze ulaşmıştır.

macellan son yolculuğunu tamamlayamadan filipinler'deki mactan savaşı'nda öldürüldü. ancak daha önce ziyaret ettiği baharat adaları'nın ötesine giderek tüm meridyenlerden geçen ilk insanlardan olmayı başardı. büyük okyanus'a seferi esnasında okyanusu çok sakin gördüğü için "pasifik" (sakin) ismini veren, ayrıca güney amerika’da keşfettiği boğaza kendi ismi verilen portekizli denizci macellan, büyük okyanus'u aşan bir araştırma gezisi yapmış ilk insandır.

dünyayı dolaşmak üzere denize açılan 237 (diğer bir kaynağa göre 270) denizcinin sadece 18'i i̇spanya'ya dönerek seyahatini tamamlamayı başardı. bu denizcilere macellan'ın ölümünden sonra yönetimi devralan juan sebastián elcano adlı i̇spanyol liderlik etmiştir.

i̇lk yolculuklar ve geziler 
macellan ilk deniz yolculuğuna 1505 yılında, henüz 25 yaşındayken çıktı. görevi francisco de almeida'yı portekiz genel valisi olarak hindistan'a götürmekti. yerel bir kral üç yıl önce vasco da gama'ya vergi verdiği halde almedia'ya vermeyi reddedince macellan bu yolculuğunda ilk kez bir savaş görmüş oldu. almedia bugünkü tanzanya'da bulunan dönemin başkenti kilwa'ya saldırıp bu bölgeyi ele geçirdi.

1506 yılında macellan doğu hindistan'a giderek baharat adaları'na keşif gezilerinde bulundu. şubat 1509'da, osmanlı devleti'nin bölgedeki gücünün gerilemesinin başlangıcı olarak da görülen diu muharebesi'ne katıldı. 1510 yılında kaptanlığa getirildi, fakat bir yıl içinde doğuya izinsiz gemi götürmek yüzünden bu yetkisini kaybetti ve portekiz'e geri dönmeye zorlandı.

1511'de fas'a gönderildi ve burada azamor savaşı'na katıldı. bu savaşta dizinden ciddi biçimde yaralandı. i̇zin almadan savaşı terk edince almedia'nın gözünden düştü, ayrıca emevilerle yasadışı ticaret yapmakla suçlandı. suçlamaların birçoğu zamanla etkisini kaybetse de, macellan portekiz kralı i. manuel'in gözünden düştü. kral, macellan'ın ücretini artırmayı reddetti ve 15 mayıs 1514'ten sonra yeni iş teklifinde bulunmayacağını bildirdi. bunun üzerine macellan hizmetini i̇spanya krallığına sunmaya karar verdi.

seyahati 

10 ağustos 1519'da macellan'ın emrindeki beş gemi sevilla'dan ayrıldı ve guadalquivir nehri'ni geçerek nehrin ağzında yer alan sanlúcar de barramedaya ulaştı. gemiler burada beş haftadan daha uzun süre bekledi. i̇spanyol yöneticiler portekizli amiral konusunda şüpheci ve ihtiyatlıydı, neredeyse macellan'ın denize açılmasına karşı çıktılar ve portekizli gemi tayfasının hemen hemen tamamını i̇spanyol denizcilerle değiştirdiler. ama sonunda macellan, 20 eylül'de emrindeki yaklaşık 270 denizciyle birlikte sanlúcar de barrameda'dan yola çıktı.

kral manuel ferdinand, yakalamak üzere bir deniz müfrezesi yolladıysa da macellan portekiz güçlerinden kaçmayı başardı. kanarya adaları'nda bir mola verdikten sonra yeşil burun adalarına ulaştı, buradan brezilya'daki cape st. augustine'ye doğru yola çıktı. 20 kasım'da ekvatoru geçtiler ve 6 aralık'ta brezilya göründü.

brezilya portekizlilere ait olduğundan macellan burada durmaktan kaçındı ve 20 aralık'ta bugünkü rio de janeiro yakınlarına demir attı. burada çeşitli takviyeler yapıldı ama kötü koşullar yüzünden gecikmeler oldu. daha sonra, güney amerika'nın doğu kıyılarına doğru yelken açarak, macellan'ın baharat adaları'na ulaştığını düşündüğü boğazı aradılar. filo 10 ocak 1520'de río de la plata'ya ulaştı.

31 mart'ta mürettebatın bir kısmı puerto san julian adını verdiği bir grup oluşturdu.  beş gemiden ikisinin kaptanlarının da katıldığı bir isyan çıktı. mürettebat genel olarak sadık çıktığı için isyan başarısız oldu. quesada idam edildi, cartagena ve bir keşiş de ıssız bir kıyıda bırakılarak terk edildi.

yolculuk devam etti. santiago gemisi gözlem yapmak için kıyılara yaptığı bir gezide fırtınaya yakalanarak battı. tüm mürettebatı karaya çıkmayı başaran gemiden iki kişi macellan'a haber ulaştırdı, kıyıdakilere yardım geldi. ancak macellan bu maceradan sonra yeniden yola koyulmadan önce birkaç hafta beklemeyi tercih etti.

filo, 24 ağustos 1520'de 52° güney enleminde cape virgenes'e ulaştı. deniz tuzlu ve derin olduğu için geçişi buldukları kanısına vardılar. dört gemi çetin bir yolculuk sonunda, macellan'ın 1 kasım tüm azizler günü'nde aştıkları için estreito de todos los santos (bütün azizler kanalı) adını verdiği 373 mil uzunluğundaki kanalı geçtiler. bu boğazın günümüzde adı macellan boğazı'dır. macellan öncelikle concepcion ve san antonioyu boğazı keşfetmekle görevlendirdi ancak gomez tarafından yönetilen san antonio kaçarak i̇spanya'ya döndü. 28 kasım'da kalan üç gemi büyük okyanus'a ulaştı. macellan buranın adını suyun durağanlığından ötürü mar pacifico (pasifik okyanusu → pasif, durağan deniz) koymuştur.

kuzeybatıya giden ekip 13 şubat 1521'de ekvatora ulaştı. 6 mart'ta marianas'ta, 16 mart'ta ise kalan 150 kişi ile filipinler'deki homonhon adasındaydılar. macellan malay tercümanı sayesinde yerli halkla anlaşabiliyordu. limasawa adası'ndan rajah kolambu ile karşılıklı hediyeler alıp verdiler ve onun önderliğinde 7 nisan'da cebu adası'na gittiler. cebu adası'ndan rajah humabon onlara dostça davrandı, hatta hıristiyanlığa geçmeyi bile kabul etti.

filipinli yerlilerle geçen ilk dostluk günlerinin aldatıcı olduğu kısa zamanda anlaşıldı. macellan 27 nisan 1521'de lapu-lapu önderliğindeki yerlilerle girdiği mactan savaşı'nda öldü. yolculuğa para vererek katılan antonio pigafetta adlı zengin turist macellan'ın ölümü ile sonuçlanan olaylara tanıklık etmiştir ve bunu anılarında yazar:

sabah olduğunda 49 kişi belimize kadar gelen suya atladık ve suyun içinden kıyıya ulaşana değin iki ok atımı mesafe kadar yürüdük. botlarımız suyun içindeki kayalardan ötürü daha ileri gidemiyordu. 11 adamı botları korumak üzere geride bırakarak devam ettik. kıyıya ulaştığımızda 1500 kadar yerli üç bölüm halinde gruplanmıştı. bizi gördüklerinde savaş çığlıkları atmaya başladılar. tüfekli adamlar ve okçular yarım saat kadar savaştılar ancak bir işe yaramadı. kaptanı tanıyan bazıları üzerine saldırdı ve kafasından miğferini düşürdüler. bir yerli yüzüne doğru bambu bir mızrak savurdu, fakat kaptan kargısıyla onu derhal öldürdü, kargıyı vücudunda bırakarak. sonra kılıcına el attı fakat yarıya kadar çekebildi, çünkü bambu mızrakla kolundan yaralanmıştı. bunu gören yerliler topluca üstüne çullandılar. biri sol bacağına bir pala ile vurdu, bu, kaptanın yüzüstü düşmesine sebep oldu. derhal üzerine bambu ve demir mızraklarla, palalarla saldırdılar. bizim ışığımızı, aynamızı, yardımcımızı, gerçek önderimizi öldürene değin. onu yaraladıklarında hepimizin botlara bindiğinden emin olmak için birçok kez geriye dönüp baktı. sonra onu ölü bir şekilde geride bırakarak biz yaralanmışlar, yenilmişler, elimizden geldiğince, hareket etmeye başlayan botlara doğru çekildik..

dünya turu ve dönüşü 
macellan vasiyetnamesinde, köle olan malay tercümanının özgür bırakılmasını istemişti. enrique adını kullanan, henry the black olarak vaftiz edilmiş tercüman, sumatralı köle tüccarları tarafından yurdunda ele geçirilip satılmıştı. macellan ile yaptığı birçok yolculukla dünyayı tam anlamıyla dolaşmış ilk kişi enrique'dir. macellan'ın malacca'ya yaptığı ilk seferlerde hizmetine giren enrique, afrika'daki savaşlarda, sahibinin portekiz'de kralın huzurunda gözden düşüşünde ve yeniden başarılı bir şekilde filosuyla denizlere açılışında hep yanındaydı. ama geminin yeni kaptanı mactan'da enrique'yi serbest bırakmayı reddetti.

enrique 1 mayıs'ta rajah humabon'un yardımı ile 30 kadar ölü denizcinin arasına karışarak kaçmayı başardı. antonio pigafetta dille ilgili notlar tutmaktaydı ve görünüşe göre yolculuğun geri kalanında iletişimi sürdürebildi.

filipinler'de uğradıkları kayıplar keşif ekibinin sayısını ciddi biçimde azalttı, kalan üç gemiyi idare edemez hale geldiler. bu sebeple 2 mayıs 1521'de concepciónu terk ettiler ve kendilerine karşı kullanılmasını önlemek amacıyla yaktılar. artık sadece trinidad ve victoriadan ibaret kalan filo batıya, palawan'a doğru ilerledi. 21 haziran 1521'de bu adadan ayrıldılar ve sığ sularda yol bulabilen moro rehberler yardımı ile brunei - borneo'ya ulaştılar.

brunei'nin dalgakıranlarında 35 gün demir attılar. venedikli pigafetta burada gördüğü rajah siripada'nın altınlarından ve yumurta büyüklüğündeki incilerden bahseder. brunei ayrıca övündüğü evcil fillere ve 62 toptan oluşan bir kuvvete sahipti, ki bu macellan'ın gemilerinin gücünü beşe katlıyordu. pigafetta ayrıca avrupa'da henüz çok nadir bulunan porselen ve gözlük gibi örnekler aracılığıyla krallığın sahip olduğu teknolojiden de sözeder.

maluku adaları'na (baharat adaları) 6 kasım 1521'de ulaştıklarında 115 kişi kalmışlardı. portekizlilere yakın olan ternate sultanının rakibi tidore sultanı ile biraz ticaret yapmayı başardılar.

kalan iki gemi değerli baharatlarla dolu olarak batıya, i̇spanya'ya doğru yola çıkmaya çalıştı. ancak molucca'yı terk ettiklerinde trinidadın su aldığını keşfettiler. mürettebat deliği bularak onarmaya çalıştı fakat başaramadı. trinidad için çok zaman harcamak zorunda kalacaklarını anladılar, daha küçük olan victoria ise kalan denizcilerin hepsini alacak durumda değildi. sonuç olarak bir grup denizciyle birlikte victoria i̇spanya'ya doğru yola çıktı. birkaç hafta sonra da trinidad büyük okyanus rotasını izleyerek i̇spanya'ya varmak amacıyla molucca'yı terk etti, fakat gemi portekizliler tarafından yakalandı ve onların gözetimi altındayken fırtına sonucu battı.

victoria hint okyanusu'ndan eve doğru 21 aralık 1521'de yola çıktı. 6 mayıs 1522'de juan sebastián elcano yönetimindeki gemi ümit burnu'nu geçerken tayın olarak sadece pirinç kalmıştı. yeşil burun adalarına ulaşamadan 20 denizci açlıktan ve c vitamini eksikliğinde ortaya çıkan skorbüt hastalığından öldü. oysaki gemide bugün c vitamini içerdiği bilinen tonlarca karanfil bulunuyordu. 9 haziran'da, 26 tonluk baharat, karanfil ve tarçından oluşan kargoyu kaybetme korkusuyla 13 denizciyi daha portekiz yönetimindeki bu adada bıraktı.

6 eylül 1522'de yola çıkışlarından neredeyse tam üç sene sonra juan sebastián elcano ve kalan denizcileri taşıyan victoria i̇spanya'ya ulaştı. keşif gezisi aslında az da olsa kâr getirmişti ancak denizciler tam ücretlerini alamadılar. 1522 sonbaharında mürettebat valladolid'de krallığın huzuruna çıktığında maximilianus transylvanus ile görüştü ve yolculuğa dair ilk rapor 1523 yılında yayımlandı. pigafetta'nın yazdıkları 1525'e kadar ortaya çıkmadı, hatta tam olarak yayımlanması 18. yüzyıl sonlarını bulmuştur.

trinidad gemisindeki 55 mürettebatın dördü 1525'te i̇spanya'ya ulaşmayı başardı. kalan 51 kişi çeşitli savaşlar ya da hastalıklar yüzünden ölmüştü.

keşifleri 
macellan'ın keşif gezisi dünya çevresinde yapılan ilk seyahattir ve güney amerika'daki boğazdan geçerek atlas ile büyük okyanus'u birleştiren ilk deniz yolculuğudur. macellan'ın ekibi avrupa için tamamen yeni olan pek çok hayvan türü ile karşılaştı. bunlardan bazıları "hörgüçsüz develer" olarak tanımlanan lamalar ve "tüyleri yolunmayan fakat derisi yüzülen siyah kazlar" olarak tanımlanan penguenlerdir.

en yakın iki galaksi olan macellan bulutsuları güney yarıküre'de keşfedildi. 69.800 km olan yolculukları sayesinde dünyanın çevresini de hesaplanmış oldu.

bu yolculuk sayesinde, uluslararası bir saat sisteminin gerekliliği ortaya çıktı. döndüklerinde, dikkatle tutulan seyir defterine rağmen geride kalanlarla günlerinin uyuşmadığını fark ettiler. fakat günlerin uzunluğu arasındaki farkı hesaplayacak kadar kesin ölçüm yapabilen saatleri yoktu. zamanla ilgili bu olgu büyük heyecan yarattı, özel bir heyet bu garipliği bildirmek üzere papa'ya yollandı.

kısa kısa 
 ferdinand macellan güney amerika'nın güney burnunda yer alan tierra del fuego'ya ulaşan ilk avrupalıdır.
 güney amerika'daki yerli kabileleri gören ilk avrupalıdır. macellan "devasa yarı-insan ırkını" gördü. gördüğü dagon denen varlıklardı. bu karşılaşmadan sonra bazı filipinlileri köle olarak aldı. bir avrupalı olarak ilk kez filipinler'e ayak basarak oranın yerli halkını gördü.
 yolculuğu sırasında karşılaştığı değişik hayvan türlerini tanımlamak için yanında profesyonel bilim adamları vardı.
 i̇spanyol, portekizli, fransız ve i̇ngiliz olmak üzere 232 denizci macellan ile katıldığı dünya turunda hayatını kaybetti.
 yolculuğunu i̇spanya kralı ve kraliçesi destekledi.

ayrıca bakınız 

 coğrafi keşifler listesi

dış bağlantılar 
 ferdinand magellan
 macellan'ın haçı (i̇ngilizce)
 macellan'ın öldüğü yeri gösteren anıt ve mactan savaşı  (i̇ngilizce)
 macellan'ın ölümü  (i̇ngilizce)
 [mürettebat listesi] (i̇ngilizce)
 107 kişi 
 victoria ile dönen 18 kişi 
 18 denizcinin karaya çıkışını konu alan bir resim 

1480 doğumlular
1521 yılında ölenler
portekizli denizciler
portekizli kâşifler
portekizli roma katolikleri
pasifik kâşifleri
çatışmada ölenler