Truvalı (gök cismi)

truvalı göktaşları, jüpiter'in güneş çevresindeki yörüngesini paylaşan çok sayıda göktaşına verilen ad. jüpiter merkezli bir koordinat sisteminde jüpiter'in yörüngesinde gezegenin 60° önünde ve arkasında yer alan lagrange noktaları l4 ve l5'te yer alırlar. bu noktalar kararlı bir dengeye sahiptirler, bu noktalara konulan cisimler sonsuza kadar burada kalabilirler. yarı büyük eksenleri 5,05 ile 5,40 au arasında, iki lagrange noktasının çevresinde uzamış bir eğimli alanda yer alır. 'truvalılar' olarak anılmaları, isimlerini truva savaşı karakterlerinden almalarından ileri gelmektedir.

'truvalı' terimi jüpiter'de olduğu gibi diğer gezegenlerle de benzer bir ilişki içinde olan başka gök cisimlerini nitelemek için de kullanılmaktadır. bunlara mars truvalıları ve neptün truvalıları örnek gösterilebilir. 'truvalı gezegenler' terimi de birbirleri ve yıldızları ile benzer bir yörüngesel ilişkiye sahip teorik gezegenler için de kullanılır. ancak, 'truvalı göktaşları' deyimi tek başına sadece jüpiter truvalarını ifade eder.

gözlem tarihi 
e. e. barnard bir truvalı göktaşına ait ilk gözlemi 1904 yılında yapmıştır, ancak bu gözlemin önemi o dönemde anlaşılamamıştır. barnard, bu gözleminde o anda gökyüzünde yalnızca iki ark dakika uzakta yer alan satürn'ün uydusu phoebe'yi, veya başka bir yıldızı gördüğünü zannetmiştir. barnard'ın keşfettiği ışık kaynağının kimliği, 1999 yılında (tekrar) keşfedilen bir truvalı göktaşının  yörüngesi tekrar hesaplanana dek anlaşılmamıştır. neye baktığını çözümleyememesi sebebiyle barnard'ın gözlemi tarihsel açıdan anlamlı değildir.

truvalıların ilk gerçek keşfi şubat 1906'da alman astronom max wolf tarafından, güneş-jüpiter sisteminin l4 noktasında bulunan bir göktaşını 588 achilles olarak adlandırmasıyla gerçekleşmiştir. bu göktaşının yörüngesinin garipliği birkaç ay içinde fark edilmiş, bu sürede ise aynı noktada ve diğer güneş-jüpiter lagrange noktasında birçok başka cisim keşfedilmiştir.

2023 şubat ayı itibarıyla, küçük gezegen merkezi tarafından tanınan; 2 dünya, 9 mars, 12360 jüpiter, 1 uranüs ve 31 neptün olmak üzere toplam 12403 truvalı asteroit bulunmaktadır. ancak, sadece jüpiter truvalılarının sayısının, asteroit kuşağında bulunan asteroit sayısı kadar olduğu tahmin edilmektedir. truvalı göktaşlarının en büyüğü 370×195 km büyüklüğündeki 624 hektor'dur.

bilimsel adlandırma 
wolf, ilk bilinen truvalı göktaşına homeros'un truva savaşı'nı anlatan destanı i̇lyada'daki kahramanlardan biri olan aşil'in (achilleus) adını vermiştir. wolf'un bu adlandırmasının ardından, jüpiter'in lagrange noktalarında keşfedilen diğer göktaşlarına da i̇lyada ile ilgili isimler verilmiş, bu noktalardaki göktaşlarına ise genel olarak 'truvalılar' denmiştir. l4 noktasında yer alan asteroitler yunan kahramanların isimlerini alarak yunan veya aşil grubu, l5 noktasında yer alanlar ise truvalıların isimleri alarak truvalı grubu olarak adlandırılmışlardır. ancak bu kuralın iki istisnası vardır, l5 noktasında keşfedilen ilk göktaşı olan 617 patroclus yunan/truvalı kuralı konulmadan önce adlandırılmış ve truva grubunda yer alan tek yunan isimli cisim olmuştur. benzer şekilde 624 hektor da yunan grubunda yer alan tek truva isimli cisimdir. daha da kafa karıştırıcı olarak, truva grubu bazen grubun en büyük cismi olan 617 patroclus'un yunan ismi taşımasına rağmen "partoclean asteroitler" olarak adlandırılır.

başlangıçta, "troyalılar" terimi sadece jüpiter'in yörüngesinde yer alan göktaşları için kullanılmıştır, ancak mars ve neptün'ün lagrange noktalarında keşfedilen benzer cisimler için de "truvalı" terimi kullanılmaktadır. bu cisimlere bazen "mars truvalıları" veya "neptün truvalıları" isimleri de verilir.

bileşim 
hawaii'de yer alan keck gözlemevi'nden bir grup bilim insanı, 2006'da truvalı göktaşı 617 patroclus'un yoğunluğunun su buzundan az olduğunu hesaplamışlardır. bu bilgi ışığında truvalı cisimlerinin büyük olasılıkla kuyrukluyıldızlar ve kuiper kuşağı cisimlerine benzer bileşimde olduğunu iddia etmişlerdir.

kaynakça

dış bağlantılar 
 http://cfa-www.harvard.edu/iau/lists/trojans.html
 www.newscientistspace.com