Necati Cumalı

necati cumalı (13 ocak 1921, florina - 10 ocak 2001, i̇stanbul), türk yazar, şair.

şiir, roman, hikâye, deneme, tiyatro, günce gibi pek çok edebi türde eser vermiş çok yönlü bir yazardır. cumhuriyet devri türk edebiyatının tanınmış kişilerinden olan cumalı, yaşar kemal'in ifadesiyle "yaşlanmaz şair çocuk" olarak anılır.

yaşamı 

13 ocak 1921 tarihinde yunanistan sınırları içinde bulunan o dönemin rumeli vilayet-i celilesine (manastır'a) bağlı ve cuma beyleriyle meşhur olan  cuma kazasında doğdu. altı çocuklu ailenin en büyük evladı idi. ailesi 1923 türkiye-yunanistan nüfus mübadelesi kapsamında türkiye'ye göç ederek i̇zmir'in urla ilçesine yerleşti.

ortaöğrenimini 1938’de i̇zmir atatürk lisesi'nde tamamladıktan sonra  ankara üniversitesi hukuk fakültesi'ne girdi. i̇lk şiiri, 1939'da urla halkevi dergisi olan "ocak"'ta "a. n. acar" ismiyle yayımlandı. sanatsal değere sahip ilk şiiri ise 1940'ta varlık dergisinde "netice" ismiyle yayımlandı. orhan veli, oktay rıfat, cahit sıtkı, nurullah ataç gibi önemli edebiyatçılarla tanıştı ve onların etkisiyle şiirine yön verdi. çocukluğundan başlayarak hayatında yer alan olayları şiirlerinde konu edindi. yüksek öğrenimini  ankara üniversitesi hukuk fakültesi'nde (1941) tamamladı.

ankara'da toprak mahsulleri ofisi'nde (1941-1942) çalıştıktan sonra askerlik görevi nedeniyle ezine'ye gitti. i̇lk kitabı "kızılçullu yolu" 1943'te yayımlandı. askerlikten döndüğü 1945 yılında güzel sanatlar genel müdürlüğü'nde çalışmaya başladı. askerliği sırasında yazdığı şiirleri aynı yıl “harbe gidenin şarkıları”  adıyla yayımladı. 1945'ten itibaren ulus gazetesi sanat sayfası, varlık, ülkü, ankara gibi dergilerde sürekli olarak şiirleri yayınlandı. yayınlanan ilk hikâyesi, 1945 yılında yücel dergisinin  yayımladığı "aysız geceler" oldu. ulus gazetesinde şiirlerin yanı sıra hikâye alanındaki ilk denemelerini yayımlamayı sürdürdü. bir süre ankara'da cahit sıtkı tarancı ile aynı evi paylaştı. 1949 yılında sahnelenen "boş beşik" adlı oyunu ile dikkat çekti.

1949 yılında ankara’daki görevinden ayrılarak i̇zmir’e gitti. 1957'ye kadar urla ve i̇zmir'de avukatlık ve memurluk yaptı. “güzel aydınlık” (1951), “i̇mbatla gelen” (1955), “güneş çizgisi” (1955) adlı şiir kitapları ve "yalnız kadın" adlı hikâye kitabı i̇zmir'de iken yayımlandı. 1955'ten sonra şiir, hikâye, roman çalışmalarını birlikte sürdürdü. urla ve çevresine ait gözlemleri, avukatlık yıllarında karşılaştığı olaylar ve baktığı davalardan edindiği izlenimlere eserlerine şekil verdi. özellikle ege yöresindeki kasaba ve kırsal kesim insanlarının sorunlarının işledi. i̇lk hikâye kitabı  “yalnız kadın”, 1955'te yayımlandı. 1956'da i̇zmir'de "ara tiyatro"'yu kurdu ve yöneticiliğini üstlendi. 1957'de “değişik gözle” kitabıyla sait faik hikâye armağanı'nı kazandı. o yıl avukatlığı bırakarak kendi imkanları ile paris'e gitti.

1957-1959 yıllarında türkiye'nin paris büyükelçiliği basın ataşeliği'nde çalıştı. paris yılları "aşk duvarı" ve "zorla i̇spanyol" gibi bazı oyunlarına ve kimi hikâyelerine kaynaklık etti.  1959'da "hayatını edebiyat adamı olarak kazanma" kararıyla yurda döndü; i̇stanbul'a yerleşti. 1959 - 1963 yıllarında i̇stanbul radyosu'nda redaktörlük yaptı. i̇lk romanı "tütün zamanı", 1959'da tefrika edildi. avukatlık yıllarında edindiği gözlemlerine dayanan susuz yaz öyküsünü 1960  yılında yazdı. üç perdelik bir oyun olarak tiyatroya da uyarladığı öykü,
metin erksan tarafından filme çekilmiş (1963) ve 14. uluslararası berlin film festivali‘nde  altın ayı’yı kazanarak (1964) türk sinemasında çığır açmıştır.

1960 yılında hariciyeci berin teksoy ile evlenen sanatçı, 1963'ten sonra yaşamını roman ve oyun yazarlığı ile sürdürdü. eşinin işi nedeniyle 1963-1965'te tel aviv ve paris'te bulundu. necati cumalı'nın yazdığı bazı yazılar nedeniyle 1966'da eşi berin hanım görevinden alınınca i̇stanbul'a yerleştiler. 1967'den itibaren makedonya, abd, sovyetler birliği, bulgaristan, i̇ran, yunanistan, almanya, çekoslovakya, finlandiya'ya yurt dışı geziler yaptı. bu geziler eserlerinin oluşmasında etkili oldu.

“makedonya 1900” ile 1970 yılında ikinci kez sait faik hikâye armağanı'nı, “yağmurlu deniz” adlı kitabıyla türk dil kurumu 1969 şiir ödülü'nü, “dün neredeydiniz” adlı oyunuyla kültür bakanlığı 1981 tiyatro ödülü'nü, “tufandan önce” kitabıyla 1984 yeditepe şiir armağanı’nı, “viran dağlar” romanı ile 1995 orhan kemal roman armağanı, yunus nadi roman ödülü ve  ömer asım aksoy ödülü'nü kazandı.   türk tiyatrosuna katkılarından dolayı kendisine 2000 yılında tiyatro yazarlar derneği tarafından “onur ödülü”  verildi.

10 ocak 2001 tarihinde yakalandığı karaciğer kanserinden kurtulamayarak i̇stanbul'da hayata veda etti. cenazesi, zincirlikuyu mezarlığı'na defnedildi.

ölümünden sonra 2001 yılı “şiir büyük ödülü”’ne değer bulundu ve ödülü eşi berin cumalı'ya sunuldu. urla'da çocukluğunu geçirdiği ve "anı ve kültür evi" olarak ziyarete açılmış;

i̇stanbul'un beşiktaş ilçesinde vişnezade şairler parkı'na heykeli dikilmiştir. urla'da her yıl 10 ocak'ta anılmaktadır.

eserleri

öykü 
 1954: yalnız kadın
 1956: değişik gözle
 1962: susuz yaz
 1969: ay büyürken uyuyamam
 1976: makedonya 1900 (1978'de dilâ hanım adıyla yeniden yayımlandı)(filme alındı)
 1976: kente i̇nen kaplanlar
 1979: revizyonist
 1979: yakup'un koyunları
 1991: aylı bıçak ("uzun bir gece" adıyla ikinci basım 1991)

roman  
 1959: tütün zamanı (roman) (1971'de "zeliş" adıyla yeniden basıldı)
 1973: yağmurlar ve topraklar
 1974: acı tütün
 1975: aşk da gezer
 1990: uç minik serçem
 1994: viran dağlar

oyun 
 1949: boş beşik
 1959: mine
 1962: nalınlar
 1963: derya gülü
 xxxx: yaralı geyik
 1969: oyunlar 1: boş beşik, ezik otlar, vur emri
 1969: oyunlar 1: susuz yaz, tehlikeli güvercin, yeni çıkan şarkılar ya da juliette
 1969: oyunlar 3: nalınlar, masalar, kaynana ciğeri
 1969: oyunlar 4: derya gülü, aşk duvarı, zorla i̇spanyol
 1973: oyunlar 5: gömü, bakanı bekliyoruz, kristof kolomb'un yumurtası
 1977: oyunlar 6: mine, yürüyen geceyi dinle, i̇ş karar vermekte
 1981: yaralı geyik
 1983: dün neredeydiniz
 1990: vatan diye diye
 1992: devetabanı

şiir 
 ay güneş
 aşklar ve yalnızlıklar, toplu şiirleri i 
 başaklar gebe
 bozkırda bir atlı
 bütün şiirleri
 ceylan ağıdı
 denizin yükselişi
 güneş çizgisi
 güzel aydınlık
 harbe gidenin şarkıları
 i̇mbatla gelen
 kısmeti kapalı gençlik, toplu şiirleri ii
 kızılçullu yolu
 mayıs ayı notları
 yarasın beyler
 yağmurlu deniz
 yaz geçti

hatıra 
 1978: yeşil bir at sırtında

senaryo 
 1990: bağımsızlı ya da ölüm

deneme 
 1971: niçin aşk
 1976: senin i̇çin ey demokrasi
 1982: etiler mektubu
 1989: niçin af?
 1998: şiddet ruhu
 1995: ulus olmak (atatürk denemeleri)

i̇nceleme 
 1956: muzaffer tayyip uslu, şiirleri, yazıları ve kendisi için yazılanlar
 1986: guillaume apollinaire, yaşamıi sanatı ve şiirleri

ödülleri 
1957: sait faik hikâye armağanı (değişik gözle adlı kitabıyla) 
1969: türk dili kurumu şiir ödülü (yağmurlu deniz adlı kitabıyla) 
1970: sait faik hikâye armağanı (makedonya 1900 adlı kitabıyla)
1984: yeditepe şiir ödülü (bütün şiirleri i ile)
1995: yunus nadi ödülü (viran dağlar romanı ile)
1995: orhan kemal ödülü (viran dağlar romanı ile)
1995: 1. dil derneği ömer asım aksoy ödülü (viran dağlar romanı ile)
2000: tiyatro yazarlar derneği onur ödülü (türk tiyatrosuna katkılarından dolayı)
2001: p.e.n yazarlar derneği şiir büyük ödülü

ayrıca bakınız 
 meb 100 türk edebiyatçısı

kaynakça

dış bağlantılar 
 

 
1921 doğumlular
2001 yılında ölenler
türk yazarlar
ankara üniversitesi hukuk fakültesinde öğrenim görenler
sait faik hikâye armağanı sahipleri
orhan kemal roman armağanlı yazarlar
i̇stanbul şehir tiyatroları sanatçıları
zincirlikuyu mezarlığı'na defnedilenler
yeditepe şiir armağanı
yunus nadi ödülü sahipleri
i̇zmir atatürk lisesinde öğrenim görenler
karaciğer kanserinden ölenler
türk edebiyatında toplumcu gerçekçi kişiler
unesco türkiye millî komisyonu yönetim kurulu üyeleri
20. yüzyıl roman yazarları
makedonya türkleri
20. yüzyıl türk roman yazarları
21. yüzyıl türk roman yazarları
20. yüzyıl türk şairleri
21. yüzyıl türk şairleri
türkiye'de kanserden ölenler
20. yüzyıl türk avukatları
21. yüzyıl türk avukatları