Ermenistan'daki Yahudilerin tarihi

ermenistan'daki yahudilerin tarihi 2000 yıl öncesine dayanır.

ermenistan krallığı 
tournebize, yahudilerin asurlular tarafından habur vadisi yerine direkt ermenistan'a sürüldüğünü, kevork aslan ise samariye yahudilerinin ermenistan'a sürüldüğünü belirtir.

büyük miktarda bir yahudi nüfusu m.ö. 1. yüzyılda ermenistan'a yerleşti. şehirlerden vartkesavan önemli bir ticaret merkezi haline geldi. ii. dikran i̇srail'den çekilirken 10.000 yahudiyi kendi safhasına çekip ermenistan krallığı'na getirmeye ikna etti. böylece ermenistan'da bir yahudi cemaati kurulmuş oldu. ermenistan'ın diğer nüfusu gibi yahudiler de ülkeyi bölüp fethetmeye çalışan bölgesel güçlerden nasibini aldı.

aydınlatıcı gregorios ermenileri paganlıktan hristiyanlığa geçiriken bile yahudiler yahudi olarak kaldı. moses khorenatsi gibi ermeni tarhiçilere göre ii. dikran suriye'yi ve muhtemelen kuzey i̇srail'i işgal edip i̇srail'deki yahudileri ermenistan'a sürdü. farslılar da yahudi aileleri ermenistan'dan i̇sfahan'a sürdü.

1999'da vayots dzor'a bağlı yeghegis köyünde orta çağ dönemine ait yahudi mezarlığı bulundu. bulunan 64 mezar taşından 18 tanesinde i̇branice 2 tanesinde de aramice yazılar bulundu. bu mezarlıklardan en eskisi 1266 yılına aittir.

sovyetler döneminde ermenistan 
19. yüzyılın başlarında doğu ermenistan rusların hakimiyeti altına girince polonya ve i̇ran'dan yahudiler erivan'a yerleşip aşkenaz ve mizrahi cemaatleri kurdular. ermenistan bir sovyet cumhuriyeti haline gelidiğinde burasının rusya ve ukrayna'dan daha hoşgörülü olması sebebiyle yahudi göçü arttı. ii. dünya savaşı'ndan sonra yahudi nüfusu 5000'e kadar çıktı. sovyetler birliğinin çözülmesinden sonra halka sunulan hizmetlerin yetersizliğinden yahudiler ülkeyi terk etmeye başlayınca nüfus 750 kişiye kadar düştü. az nüfusa ve karışık evliliklere rağmen cemaatin varlığını sürdürmesi için istekle çalışılmaktadır.

bugün 
1985 ile 1991 arası dünya satranç şampiyonu garry kasparov, kısa öykü yazarı sergei dovlatov ve ermenistan'ın ilk cumhurbaşkanı levon ter-petrosyan'ın eşi lyudmila yahudi kökenli ermenistanlılardan bazılarıdır.

küçük bir cemaat olan, ataları yahudiliği seçen subbotnik yahudilerinin nüfusu her geçen gün azalmaktadır.

ermenistan'da antisemitizm 

her ne kadar ermenistan'la i̇srail'in ilişkileri iyiyse de bazı anti-yahudi unsurlar hala mevcuttur.

nisan 1998'de, ünlü politikacı analist ve ekonomist i̇gor muradyan ermenistan'ın önde gelen gazetelerinden ermenistan'ın sesi isimli gazetede antisemitik bir makale yayınladı. muradyan, tarihteki ermeni-yahudi ilişkilerinin "aryan ve semit" ırkının çelişkileriyle dolu olduğunu belirtir. yahudilerin etnik kargaşa yarattığını, dağlık karabağ sorununda parmakları olduğunu, i̇srail'in türkiye ile iyi ilişkileri olduğundan ülkedeki yahudilerin devlet güvenliğine sakıncalı olduğunu savunur.

romen yepiskoposyan'ın 2002'de yazdığı milli sistem isimli kitabında yahudilerle türklerin ermenilerin bir numaralı düşmanı olduğunu; holokost'un siyonistlerin ari ırkını karalamak için uydurduğu bir yalan olduğunu ve gaz odalarında kimsenin ölmediğini hatta gaz odalarının bulunmadığını söylemiştir. kitabın tanıtımında konuşmacı "milli gelişme ve tarihi anlama" açısından bu kitabın okullarda okutulması gerektiğini savunmuş ve tanıtım sonrasında ermeni kırımının yahudiler tarafından yapıldığı ima edilmiştir.

benzer suçlamalar milliyetçi ermeni aryan düzeni (aao)'nin lideri armen avetssian tarafından da yapılmıştır. avetssian, 11 şubat 2002'de i̇srail ermeni kırımını tanımaması sebebiyle i̇srail büyükelçisi rivka kohen'i persona non grata ilan etti. 2004'te aao'nun yayın organı ermeni-aryan gazetesinde bu uç fikirler devam edince aao partisi ermeni milliyetçi cephe'den çıkarıldı.

kısa bir süre sonra ermeni halk partisi lideri ve "alm" televizyon kanalının sahibi tigran karapetyan kanalındaki bir talk-show programında, yahudileri ermeni kırımında osmanlılarla işbirliği yapmakla suçladı. konuklardan armen avetissian "ermeni aryanların yahudi-masonlarla savaşmaya devam edip yuvalarındaki şeytanı bastıracaklarını" dile getirdi. ermenistan'daki yahudi cemaatine atfen "kendini yahudi olarak gösteren 700 yahudiyi ve gizli 50.000 yahudiyi aryanlar yahudi şeytanını temizlerken ortaya çıkaracaktır" dedi. ülkenin yahudi konseyi endişelerini hükûmete ve bazı insan hakları örgütlerine bildirip etnik düşmanlığın durdurulmasını ve alm kanalının kapatılmasını talep etti. fakat bu istekler dikkate alınmadı.

23 ekim 2004 tarihinde etnik ve dini azınlık sorunu departmanı lideri hranoush kharatyan yahudilerin şabat ayinlerinde yahudi olmayanlara karşı düşmanlık yapmaları, onlara birer hayvan muamelesi yapıp tükürmeleri tavsiye edildiğini belirtti. kharatyan ayrıca yahudileri anti-hristiyan aktivitelerde bulunmakla suçladı.

ermenistan yahudi konseyi cumhurbaşkanı robert koçaryan'a gönderdiği açık mektupta ülkede artan antisemitizmden kaynaklanan endişelerini dile getirdi. armen avetssian buna cevap olarak iravunq gazetesinde bir antisemitik makale daha yayınlayıp "ülkesinde yahudi azınlık bulunan her devletin istikrarı tehlike altındadır" diye yazdı. yahudi konseyi lideri rimma varzhapetian hükûmetin antisemitik hareketleri durdurması için ısrar edince avetissian 24 ocak 2005'te tutuklandı. ermenistan yazarlar birliği başkanı levon ananyan ve bestekâr ruben hakhverdian bu tutuklamaya karşı çıktı.

eylül 2006'da amerikan şirketi olan global goldun başkanı için ermenistan doğayı koruma bakanı vardan ayvazyan "cıfıt" kelimesini kullandı. rimma varzhapetian'ın protestosu sonucu aivazian yahudilere karşı kasten söylenmiş bir kelime olmadığını sadece global goldu bağladığını dile getirdi.

23 aralık 2007'de yerevan'daki holokost anıtı vandalizme uğrayıp siyah boyayla gamalı haç çizilmiştir.

kaynakça

ayrıca bakınız 
 ermeni çeyreği

dış bağlantılar 
  jews in armenia - a documentary by vartan akchyan (aired on pbs dec. 9, 2008)
  jews of armenia
  hetq online: there have always been jews in armenia by hasmik hovhannisyan
     hetq online: photo story: armenian jews celebrate passover, text by hasmik hovhannisyan, photos by nelli shishmanyan
     hetq online: the jewish community of sevan
 armenian jews