Simurg

simurg (farsça: سيمرغ), zümrüdüanka veya sadece anka; kökeni pers mitolojisi ve edebiyatına dayanan, efsanevi, iyicil bir kuştur. sênmurw (pehlevi) ve sîna-mrû (pâzand) diğer isimlerindendir. eski mısır mitolojisindeki feniks ve türk mitolojisindeki hüma  veya tuğrul gibi kuşlarla benzer özellikler taşır.

simurg figürü pers sanatı ve edebiyatının tüm dönemlerinde görülür. azerbaycan, gürcistan, orta çağ ermenistan'ı, doğu roma i̇mparatorluğu ve pers kültürünün etkili olduğu başka bölgelerin ikonografilerinde de görülür.

etimoloji 

i̇sim avesta'daki mərəγô saênô "saêna kuşu"ndan türemiştir. orijinalde bir yırtıcı kuş, kartal veya şahin, olduğu etimolojik olarak aynı olan sanskritçe śyenaḥdan çıkarılabilir.

halk etimolojisinde ilişkilendirilen ilk öğe farsça sī "otuz"dur. fakat tarihi anlamda ilgili değillerdir. bu kuşun küllerinden yeniden doğduğu da söylentiler arasındadır.

mitoloji 

mistik kuş simurg fars sanatında kuş şeklinde, kanatlı dev bir yaratık olarak resmedilmiştir. zaman zaman köpek başına ve aslan pençelerine sahip bir tavus kuşu olarak da resmedilmiştir. bazen insan yüzü ile de resmedildiği olmuştur. bir bölümü memeli olduğu için yavrularını emzirirdi. yılanlara karşı bir düşmanlığı vardı ve yaşadığı yer fazlasıyla sulaktı. bir antik i̇ran tanımında simurg'un kendisini alevlerle kaplayana kadar 1700 yıl yaşar, daha sonraki tanım ve kayıtlarda ise onun ölümsüz olduğu ve bilgi ağacı'nda bir yuvası olduğundan bahsedilmiştir.

i̇ran efsanesine göre, bu kuş o kadar yaşlıdır ki dünyanın yıkılışına üç kez tanık olmuştur. tüm bu zaman boyunca, simurg o kadar çok öğrenmiştir ki tüm zamanların bilgisine sahip olmuştur.

sasani persler simurg'un yere bereket bahşedeceğine ve dünya ile göğün arasındaki birliği sağlayacağına inanırlardı. yaşam ağacı, gaokerena'da tünediğine ve her türlü şeytani şeyi tedavi eden, düzelten kutsal haoma bitkisinin yöresinde yaşadığına inanılırdı. daha sonraki i̇ran geleneklerinde simurg ilahiliğin bir sembolü haline gelmiştir. ayrıca, sên-murv/simurg pers edebiyatında homâ olarak tanımlanmış, arapça'ya ise rukh olarak girmiştir.

simurg uçuşa kalktığında, bilgi ağacının yaprakları titrer her bitkinin tohumlarının dökülmesine neden olurdu. bu tohumlar dünyanın her yanına dağılır gelmiş geçmiş her bitki çeşidinin kök almasını sağlar ve böylece de (bu bitkiler yoluyla) insanoğlunun tüm hastalıklarını tedavi ederler. simurg'un tüylerinin bakır renginde olduğu söylenmiştir. her ne kadar başlarda bir köpek-kuş olarak tasvir edilse de, daha sonraları sıklıkla bir insan veya köpeğin başıyla gösterilmiştir. onun iyiliksever bir doğası olduğu ve kanatlarının bir dokunuşunun her türlü hastalık veya yarayı tedavi edeceğine inanılırdı.

şehnâme'de simurg 
firdevsî'nin destansı eseri şehnâme'de (şahların kitabı) simurg en tanınmış halini almıştır. şehnâme'de simurg'un prens zal ile olan ilişkisi yer alır. şehnâme'ye göre kral sam'ın oğlu zal albino olarak doğmuştur. kral sam albino oğlunu görünce, çocuğun şeytanların tohumu olduğunu düşünüp çocuğu bir dağa terk etmiştir. çocuğun ağlayışlarını duyan yumuşak kalpli simurg çocuğu alıp büyütür. zal her türlü bilgiye sahip simurg'dan hikmet almış birçok şey öğrenmiştir. yine de büyüyüp bir yetişkin olduğu zaman insanların dünyasına girmek ister. simurg çok üzülse de, ona bir tane altın tüy verip gitmesine izin vermiştir. eğer zal, simurg'un yardımına ihtiyaç duyarsa bu tüyü yakacaktır.

krallığına döndüğünde zal güzel rudaba'ya aşık olur ve onunla evlenir. karısı bir oğula hamile kalır fakat doğum zamanı geldiğinde birçok sorun yaşarlar. zal karısının doğum sırasında öleceğini fark eder ve tam rudabah ölüme yakınken zal simurg'u çağırmaya karar verir. ortaya çıkan simurg zal'ın bir tür sezaryen benzeri yöntem uygulamasını sağlar ve rudabah ile çocuğun hayatını kurtarır. bu çocuk daha sonra en ünlü ve büyük pers kahramanlarından biri olacak rüstem'dir.

i̇slami dönem 

bu konuda daha detaylı bilgi için bakınız: mantık-ut tayr.

i̇ranlı sufi şair ferid ud-din attar eseri mantıku't-tayrda (kuşların dili) simurg'u arayan bir kuş sürüsünden bahseder.

sembolizmde simurg 
sufi ferîdüddîn-i attâr bu kuştan kendini aramanın sembolü olarak söz eder. batı’da feniks, i̇ran geleneğinde simurg, orta doğu geleneğinde anka kuşu, türk geleneğinde kerkes adını alan bu efsanevi kuşların ortak bir özelliği ölümsüzlüktür. ayrıca bu kuşlarla ile ilgili anlatımlarda genellikle bir yanma motifi bulunur. örneğin,  kerkes, herodot ve plütark’ın değindiği feniks’te de görüldüğü gibi, öleceği zaman, bir tür ateş olup kendi kendini yakan ve kendisinden yeniden doğan bir kuştur. anka ya da zümrüd-ü anka orta doğu geleneğine göre, kaf dağı’nda yaşar.
bu efsanevi kuş sembolizmlerinde simgelenen başlıca anlamlar, spiritüel aydınlanma ve reenkarnasyon olarak açıklanır. feniks sembolizminde kuşun yanması cehenneme iniş deneyimini, yeniden doğması ise arınılarak saf şuur halinin elde edilişini simgelemektedir.

galeri

kaynakça

dış bağlantılar 
 kaf dağı'na yolculuk, can dündar

kafkas mitolojisi
pers mitolojisi
efsanevi kuşlar
şehnâme karakterleri