William Gilbert (fizikçi)

william gilbert (veya gilberd) (24 mayıs 1544 - 30 kasım 1603); i̇ngiliz doktor, fizikçi ve doğa filozofu. william gilbert yaygın olan aristotelesçi felsefeseyi ve üniversite eğitiminin skolastik metodunu tutkuyla reddetmiştir. bugün, büyük ölçüde de magnete (1600) isimli kitabıyla hatırlanmakta ve elektrik teriminin ilk kullanıcılarından biri olarak bilinmektedir. bazıları tarafından elektrik mühendisliğinin veya elektrik ve manyetizmanın babası olarak düşünülür.

günümüzde genel olarak william gilbert olarak söz edilse de, aynı zamanda william gilberd ismiyle de tanınmaktadır. colchester kayıtlarına göre william gilberd hem kendisinin hem de babasının mezar taşında yazan isimdir. bu isim de magnete ’de rastlanan biyografide ve colchesterdeki gilberd isimli okulda da kullanmaktadır.

manyetik potansiyel olarak da bilinen mıknatıslı devinim kuvvetinin bir kısmı da w. gilbert'in  onuruna gilbert olarak isimlendirilmiştir.

yaşam ve çalışma
gilbert, kasaba yetkilisi jerome gilbert’in oğlu olarak colchester’de doğdu. cambridgedeki st.john okulunda eğitim gördü. yüksek öğrenimini 1569’da cambridge tamamlayıp burada kısa bir süre veznedar olarak çalıştıktan sonra tıp eğitimi almak üzere britanya’ya gitti. 1573’te royal college of physicians üyeliğine kabul edildi. 1600’de ise bu birliğin başkanı seçildi. 1601’den i. elizabeth’in 1603’teki ölümüne kadar onun doktoru olarak çalıştı ve daha sonra i. james’in de doktoru oldu.

robert norman’ın eski çalışmalarından fazlasıyla esinlendiği başlıca bilimsel çalışması 1600 yılında yayınlanan de magnetetir. o, çalışmasında, deneylerinin çoğunu terrella isimli dünya modeli ile açıklamaktadır. bu deneylerden dünya’nın kendi başına bir manyetik olduğu ve pusulanın kuzeyi göstermesinin nedeninin de bu olduğu sonucuna varmıştır. dünya’nın merkezinin demir olduğunu ilk kez doğru bir şekilde öne süren de william gilberttir ve mıknatısın önemli ve ilişik kısımlarının her birinin yeni bir kuzey ve güney kutbu oluşturabildiği kesilebilir kısımları olduğunu düşünmüştür.

de magnetein 6.kitap 3.bölümünde, güneşmerkezlilikten bahsetmese de varolduğundan bile şüphe duyulan dev gök kürenin çok daha küçük olan dünya’nın günlük devinimine karşılık günlük olarak döndüğünün düşünülmesini absürd bulunduğunu ifade ederek dünya’nın günlük devinimi doğrular. bunun dışında “sabit“ yıldızların hayali bir küreye sabitleştirilmiş olmasındansa uzak değişken mesafede olduklarını varsayar. yıldızların en ince eterde veya hemen göze çarpmayan beşinci özde ya da boşlukta konumlandığını ifade etmiştir – yıldızlar hiç kimsenin hiçbir şekilde bilmediği bir maddeden oluşan dev kürenin kuvvetli helezonu karşısında konumlarını nasıl korurlar?

i̇ngilizce bir kelime olan ve gilbert’in 1600’deki “koku gibi” anlamındaki yeni latin kelimesi electricus dan gelen “elektrik” ilk kez 1646’da thomas browne tarafından kullanılmıştır. bu terim o dönemlerde 13.yüzyıldan beri kullanılmaktaydı, ancak onu ilk defa “çekici vasıflarında koku gibi” anlamında kullanan kişi gilberttir. bu nesnelerin sürtünmesinin nesneye karşılık çekim etkisi yaratan sözde istenmeyen kokuları yok ettiğini tanımıştır.

william gilbert kitabında ek olarak kehribarı kullanarak durgun elektrik üzerinde çalışmıştır; kehribar yunan dilinde elektron anlamına gelmektedir. bu nedenle gilbert durağan elektriğin etkisini elektrik kuvveti olarak isimlendirmeye karar vermiştir. i̇lk elektrik ölçen aleti, elektroskopu, versorium adını verdiği dönel bir ibre şeklinde icat etmiştir.

çağdaşları gibi kristalin özellikle sıkıştırılmış buzdan oluşan suyun katı formu olduğunu düşünmüştür:

gilbert, elektrik ve manyetizmanın aynı şeyler olmadığını ileri sürdü. kanıt olarak elektriksel çekim ısı ile yok olurken manyetik çekimin yok olmadığıydı. oysa manyetizmanın ısı ile zarar gördüğü ve zayıfladığı kanıtlanmıştı ve  gilbert bu tezinde yanıldı. hans christian orsted ve james clerk maxwell her iki etkinin de tekil kuvvet boyutu olduğunu gösterdi. bu elektromanyetizmdi. maxwell bu kanıya birçok analizden sonra a treatise on electricity and magnetism adlı kitabında yer verdi.

gilbert’in manyetizması  kepler gibi diğer birçok doğa filozofunun gözlemledikleri hareketlere bağlı olarak yanlış bir şekilde benimsediği görünmez bir kuvvetti. yıldızlar arasındaki çekim kuvveti için manyetizmaya atıfta bulunmazken dünya’nın dönmesinden kaynaklanan gökyüzü hareketlerine dikkat çeker ve galileodan (galileo, 1543’te ‘’de revolutionibus orbium coelestium’’ isimli kitabı yayınlayan kopernikten 57 yıl sonra gökyüzü hareketlerine işaret etmiştir.)20 yıl önce gezegenlerin hareketlerinden bahsetmez. gilbert ay üzerindeki yüzey izlerini saptamaya yönelik ilk teşebbüsünü 1590larda gerçekleştirmiştir. gilbert’in teleskop kullanmadan yaptığı çizelge ay’ın yüzeyindeki karanlık ve aydınlık yerleri gösterdi. çağdaşlarının aksine, o ay üzerindeki açık renk noktaların su, koyu renk noktaların toprak olduğuna inanırdı.

gilbert’in de magnete adlı eserinin yanı sıra, 1651’de amsterdam’da  de mundo nostro sublunari philosophia nova (new philosophy about our sublunary world) başlıklı, düzenlenmiş, 316 sayfalık ve 4 ciltlik bir kitap çıktı. bazıları william boswell kütüphanesinde iki tane el yazması bulunan bu kitabının yazarının william gilbert’in kardeşi william gilbert junior olduğunu söylerken, diğerleri ünlü i̇ngiliz bilim adamı ve eleştirmen john gruter olduğunu dile getirmektedir. john davy’e göre, gilbert’in bu az bilinen çalışması tarzı ve konusuyla kayda değer bir eserdir; orijinaline uygun anlatım canlılığı ve gücü de vardır. bacondan daha deneyimli ve doğa felsefesinin nesnel bilgisine daha fazla sahip olan gilbert’in, felsefe ekolüne karşı oluşu çok keskin ve dikkate değerdir ve aynı zamanda muhtemelen biraz daha az geçerlidir. john robison’a göre de mundo, aristotelesçi öğretinin harabeleri üzerine doğa felsefesinin yeni sistemlerini inşa etmeyi amaçlar.

william whewell (1859) history of the inductive sciences  isimli kitabında şöyle söyler:

gilbert, 30 kasım 1603’te londra’da ölmüştür. ölüm nedeninin hıyarcıklı veba olduğu düşünülmektedir.

gilbert hakkında yorumlar
francis bacon kopernik güneş merkezliliğini asla kabul etmemiştir ve gilbert’in gün devininmini doğrulayan felsefi çalışmasını eleştirir. bacon’un eleştirisi aşağıdaki iki ifadeyi içerir:

|i̇lk ifade üç çalışmasında tekrarlanır. bu üç çalışma – in the advancement of learning (1605), novum organum (1605) ve de augmentis (1623). daha ciddi olan ikinci ifade ise bacon’un ölümünden sonra yayınlanan history of heavy and light bodies kitabındandır.

thomas thomson (1812) history of the royal society isimli kitabında şöyle yazmıştır:

william whewell (1837/1859) history of the inductive sciences kitabında şöyle yazmıştır:  
 

tarihçi henry hallam, 1848’de yayınlanan introduction to literature of europe in the fifteenth, sixteenth, and seventeenth centuries isimli kitabında gilbert’ten bahsetmiştir.

greenwich’te bulunan royal observatory’den walter william bryant, 1920’de yayınlanan kepler isimli kitabında:

bibliyografi
 google books.

ayrıca bakınız
jeomanyetizma
jeofizikçi
bilimsel devrim

kaynakça

http://en.wikipedia.org/wiki/william_gilbert_%28astronomer%29

1544 doğumlular
doğu i̇ngiltere doğumlular
1603 yılında ölenler
16. yüzyılda i̇ngilizler
16. yüzyıl bilim insanları
16. yüzyıl yazarları
i̇ngiliz astronomlar
i̇ngiliz fizikçiler
i̇ngiliz hekimler
st john's college, cambridge'de öğrenim görenler
elektrik mühendisleri
elektrik tarihi
vebadan ölenler