Togo

togo, resmî adıyla togo cumhuriyeti, batı afrika'da yer alan bir ülkedir. kuzeyde burkina faso, doğuda benin ve batıda gana ile komşudur. güneyde gine körfezi içerisinde yer alan benin körfezi'ne kıyısı bulunur. başkenti ülkenin güneybatı ucundaki lomé'dir. yaklaşık 8 milyonluk nüfusu ve 57.000 km²'lik yüzölçümüyle afrika'nın en küçük ülkelerinden biridir. gana ve benin sınırları arasında ortalama uzaklığı yalnızca 115 km olan togo ayrıca dünyanın en dar ülkelerindendir.

togo tarihi 11-16. yüzyıllar arasında çeşitli kabilelerin bölgeye yerleşmesiyle başlar. 16-18. yüzyıllarda togo kıyıları avrupalıların köle satın almak için uğradıkları önemli bir ticaret merkezi haline geldi. bu nedenle togo ve çevresine "köle sahili" denmiştir. 1884'te almanya bölgeyi togoland ismiyle himayesi ilan etti. i. dünya savaşı'nın ardından fransa'ya devredilen togo 1960'ta bağımsızlığını kazandı. 1967'de gnassingbé eyadéma bir askerî darbeyle iktidara geldi ve ülkeyi antikomünist bir tek parti devletine dönüştürdü. 1993'te togo çok partili sisteme geçti, ancak usulsüzlüklerle lekelenen seçimlerle eyadéma üç kez daha başkan seçildi. 38 yıl devlet başkanlığı yapan eyadéma öldüğünde modern afrika tarihinin en uzun görev yapmış lideriydi. 2005'te başkan seçilen oğlu faure gnassingbé hâlen görevini sürdürmektedir.

togo tropikal kuşakta yer alan bir sahra altı ülkesidir. ülke iklimi tarıma elverişli olup ülke ekonomisi büyük oranda tarıma dayanır. resmi dil fransızcadır, başta gbe dilleri olmak üzere birçok afrika dili de konuşulmaktadır. ülke nüfusunun çoğu yerli dinlere inanmaktadır, hristiyan ve müslüman azınlıklar da mevcuttur. togo birleşmiş milletler, afrika birliği, i̇slam i̇şbirliği teşkilatı, güney atlantik barış ve i̇şbirliği bölgesi, uluslararası frankofoni örgütü ve batı afrika ülkeleri ekonomik topluluğu üyesidir.

ülke ismi 
ülkenin ismi ewe dilinden gelmektedir. ewe dilinde togo kelimesi to (türkçe:su) ve go (türkçe:liman) kelimelerinden oluşmaktadır. almanya'nın burada kurduğu ilk sömürge düzeninde bölgeyi togoland ismi verilmiş, buradan da esinlenerek ülkenin tamamına genelinde togo ismi kullanılmış, bağımsızlık sonrası da bu isim yeni ülkenin ismi olarak da seçilmiştir.

coğrafya 
bakınız: togo coğrafyası

togo sahip olduğu 56.785 km2 yüzölçümü ile afrika kıtası standartlarına göre küçük bir ülke konumundadır. kıta üzerinde bu yüzölçümünden daha az bir yüzölçümüne sahip olan çok az sayıda ülke bulunmaktadır. ülke uzun ve dar bir yapıya sahip olup, kuzey-güney yönünde uzunluğu 550 km olup, batı-doğu yönünde en dar bölgesi 50 km en geniş bölgesi ise 140 km'dir. atakora sıradağları ülkeyi çapraz bir şekilde bölerken, sıra dağların ortalama yüksekliği 600 m düzeyindedir. ülke topraklarının %16'sı ormanlar ile kaplı konumdayken, %25 tarım alanı, %3,5 ise yaylalardır. togo'nun orta bölgeleri yükseltilerle kaplı iken, kuzeyinde ise hafif engebeli savan bölgesi yer alır. ülkenin güneyinde ise ormanlık platolar, lagün ve bataklıklar görülür.

ülkenin toplamda sahip olduğu 1.647 km'lik sınırından 664 km'si benin, 126 km'si burkina faso, 877 km'si gana ile oluşurken, ülkenin ayrıca atlas okyanusu'na da 56 km'lik sahil şeridi bulunmaktadır.

togo'da bulunan en yüksek dağ 986 m ile agou dağı, en uzun nehri ise 50 km'si deniz taşımacılığına da uygun olan ve kuzey-güney yönünde akan 400 km'lik mono nehridir.

i̇klim 
togo'da yıl boyu tropikal ve nemli bir iklime sahiptir. yıl boyunca ortalama sıcaklıklar ülkenin kuzeyinde 30 °c, güneyinde ise 27 °c konumdayken, yıl içerisinde gece sıcaklık oranlarında ise küçük oranlarda değişiklik yaşanmaktadır.

ülkenin kuzeyinde savan iklimi hakim konumdayken, en sıcak ayları şubat ve mart aylarıdır. en kurak dönem ocak ayı içerisinde yaşanmakta olup, mayıs ile ekim arasında yağan yağmurlar özellikle ağustos ayında şiddetini arttırmaktadır. ülkenin güney bölümünde ise nisan-haziran ve eylül-kasım dönemlerinde yağışın en bol olduğu dönemler olmakla birlikte en çok yağmur haziran ve ekim aylarında yağmaktadır.

bitki örtüsü ve yaban hayat 
togo'nun doğal bitki örtüsü kurak mevsimde savan, yağışlı mevsimde ise maki ve çalıdır. deniz kıyısındaki bölgelerde lagünlerin çevresinde oluşmuş sazlık arazilere rastlanır. atakora sıradağları'nda görülebilen tropikal yağmur ormanları belli ırmak vadilerinde de görülebilmektedir. günümüzde orman alanlarının bilinçsiz kesilmesi ve ormanlık arazilerin tarımsal arazilere çevrilmesi nedeniyle togo çölleşme tehlikesiyle karşı karşıya olan bir ülke konumundadır.

togo'da yaban hayat genellikle kuzey bölgelerde yaşam bulmakta olup, güney bölgelerde neredeyse yok olma noktasına gelmiştir. aslan, fil, su aygırı, maymun, timsah sık görülen vahşi hayvanlardandır.

nüfus 
togo'da son olarak 2010 yılında gerçekleştirilen resmi sayım sonuçlarına göre 6,191,155 nüfus tespit edilmiştir. bu güncel olarak son resmi sayım konumunda olup, 2018 tahmini nüfus sonuçları verilerine göre 8,176,449 kişi yaşamaktadır. togo'nun 2010 resmi nüfus sayım sonuçlarına göre en büyük nüfusu başkent lomé'dir.

togo genç bir nüfusa sahip olup, 2020 tahmini verilerine göre nüfusun %58,76'sı 0-24 yaş aralığındadır. ülkenin sadece %3,57'si 65 yaş ve üzerindedir.

0-14 yaş: %39.73 (erkek 1,716,667/kadın 1,703,230) 
15-24 yaş: %19.03 (erkek 817,093/kadın 820,971) 
25-54 yaş: %33.26 (erkek 1,423,554/kadın 1,439,380) 
55-64 yaş: %4.42 (erkek 179,779/kadın 200,392) 
65 yaş ve üzeri: %3.57 (erkek 132,304/kadın 175,074)

şehirde yaşayanların oranı 2022 verilerine göre %43,9 olan ülkede, nüfusun yıllık artış oranı 2022 tahmini verilerine göre %2,48 düzeyindedir.

etnik gruplar 
ülke nüfusunun %40,1'i ewe etnik grubuna mensuptur. eweler ülke içerisinde çoğunluğu oluşturmakta olup, çoğunlukla ülkenin güney bölgelerinde yaşamaktadırlar. ülke içerisinde ikinci kalabalık etnik grubu ise %23,1 ile temba etnik grubu oluşturmakta ve ağırlıklı olarak ülkenin orta kesimlerinde ve kuzey kesimlerinde yaşamaktadırlar.

dil 

ülkenin fransa sömürgesinden kurtularak bağımsızlığını ilan etmesi sonucu ülkenin resmi dili koloni ülkesi fransa'nın dili olan fransızca seçilmiştir. fransızcanın yanı sıra ülke genelinde ulusal diller olarak kabul edilen ewece ve kabiyece dilleri de belli bir nüfus tarafından iletişim dili olarak konuşulmaktadır. bu dillere ulusal dil özelliği 1975 yılında dönemin devlet başkanı eyadéma tarafından verilmiştir. bu dillerin yanı sıra toplum arasında konuşulan birçok yerel dil de mevcuttur.

din 
togo'da din özgürlüğü mevcuttur ve %51 ile halkın yarıdan fazlası doğacılık inancına sahiptir. ülkede %29'luk bir kesim hristiyan inancına göre yaşarken, giderek artan ve güncel olarak %20'lik bir kesimi oluşturan topluluk ise i̇slamiyet inancına göre yaşamaktadır. ayrıca sahil bölgesinde az da olsa yahudi toplulukları yaşamakta, çok az bir kesim ise de vudu inancına göre yaşamını sürdürmektedir. yerel dinler arasında en önemlisi, togo'da ortaya çıkmış ve benin, nijerya, burkina faso gibi ülkelere de sirayet etmiş bulunan, bölge kültürünün ve sanatının oluşmasında önemli katkılarda bulunan vudu dini, daha sonraki dönemlerde avrupalılarca toplanan togolu ve beninli köleler tarafından haiti'ye götürülmüş ve burada da yaygın hale getirilmiştir.

sosyal durum

sağlık 
togo genelinde gıda ve tıbbi malzeme ihtiyaç sıkıntısı yüksek düzeyde yaşanmaktadır. ülkede temiz su kaynaklarına ulaşabilen nüfusun oranı 2012 tahmini verilere göre %60 düzeyinde olup, geri kalan %40 nüfus temiz kaynaklardan su temin edememektedir. nüfusun sadece %11,3'ü tam teçhizatlı sağlık hizmetlerinden yararlanabilen ülkede, nüfusun %88,7'si daha ilkel şartlarda sağlık hizmetini alabilmektedir. aids, afrika kıtasının genelinin aksine düşük oranda görülmekte olup, bu oran 2012 verilerine göre %2,9 düzeyindedir. ülke genelinde sıtma, menenjit, hepatit, tifo, kuduz çok görülen hastalıklar arasında yer almaktadır.

eğitim 
ülkede uygulanan kesintisiz eğitim süresi mecburi altı yıldır. eğitim sisteminde öğretmenlerin az olması ve eğitim için gerekli olan malzeme ve maddelerin zor bulunması, özellikle şehir dışında öğrenim gören öğrencileri zor konumda bırakmaktadır. 2003 yılı verilerine göre ülkede okuma yazma bilmeyenlerin oranı %46,8 dolayındadır.

tarih

koloni öncesi dönem 
16. yüzyıldan itibaren günümüzde togo'nun da yer aldığı sahil kesimi avrupalılar için köle ihtiyacını karşıladıkları kaynak olarak görüldüğü avrupalılar tarafından köle sahili olarak adlandırılmaktaydı. bu bölgede yer alan küçük ülkeler de o dönem avrupa ülkelerinin bu ticaretinden kendileri adına yararlanabilmek adına ticarette yer almışlardır. günümüzdeki togo sahil kesimlerinin batı ve doğu kesimlerinin aksine togo sahilinde avrupalıların oluşturduğu ilk merkez 1884 yılında gerçekleşmiş, bu bağlamda sadece aného önemli bir ticaret merkezi haline gelmiştir.

togo çevresinde yer alan diğer bölgelerin aksine, günümüzde togo'nun var olduğu topraklarda koloni öncesi dönemde birçok küçük ülke kurulmuş, bölgede kurulan ülkelerin çoğu da batıda yer alan ashanti krallığı ile doğuda yer alan dahomey krallığı'nın etkisi altında kalmıştır.

koloni dönemi

almanya himaye bölgesi 

5 temmuz 1884 tarihinde günümüzde togo içerisinde yer alan belli şehirlerin o dönemin kralı iii. mlapa'nın temsilcisi ile almanya'nın batı afrika elçisi gustav nachtigal ortak açıklamasında almanya himaye bölgesi olarak ilan edilmiştir. bu olaydan iki ay sonra 5 eylül 1884 tarihinde sözlü olarak gerçekleştirilen bu antlaşma yazılı hale getirilerek bölgenin korunması için almanya ile dönemin lomé büyükelçisi kaufmann randad ile porto seguro kralı arasında himaye antlaşması imzalanmıştır. 24 aralık 1885 yılında imzalanan bir protokol ile fransa, aného'daki almanya egemenliğini kabul ettiğini beyan etmiştir. koloni bölgesinin diğer komşu koloniler ile sınırlarının belirlenerek çizilmesi adına almanya ile fransa arasında 23 temmuz 1897 tarihinde alman-fransız antlaşması imzalanmıştır. bu antlaşma haricinde togo'nun fransa kontrolünde olan dahomey krallığı (günümüzde benin) ile fransız sudanı ile olan sınırları 28 eylül 1912 tarihinde yapılan antlaşma ile belirlenmiştir. fransa ile yapılan bu antlaşmaların paralelinde birleşik krallık ile de sınır ile ilgili antlaşmalar 1 temmuz 1890 ve 14 kası 1914 tarihinde yapılmış ve togo'nun tüm sınırları kontrol altına alınmıştır. bu ülkeler ile gerçekleştirilen antlaşmalar neticesinde togo 1914 yılında 87.200 km2'lik bir yüzölçümüne sahip bir bölge konumuna gelmiştir.

almanya imzalanan himaye antlaşması çerçevesinde 1886 yılında itibaren towe, kewe, agotime, agome-palime ile 1887 yılında liati üzerindeki hakimiyeti ele alarak alanını genişletmiştir. 1888 yılında itibaren bölgenin iç kısımlarına da ilerlemeye başlayan almanya, buradaki yerel idareciler ile de himaye antlaşmaları yaparak iç kesimlerde de üsler oluşturmuştur.

18 temmuz 1905 tarihinde togo'nun ilk demiryolu hattı olan 44 km'lik uzunluğa sahip lomé–aného demiryolu hattı hizmete açılmıştır. 1914 yılında togo sekiz idari bölgeden oluşmaktaydı: lome-şehir, lome-kırsal, anecho, misahöhe, atakpamé, kete krachi, sokodé ve sansane-mangu.

milletler cemiyeti manda bölgesi ve bm mütevelli bölgesi 
i. dünya savaşı'nın başlaması ile birlikte bölge fransa ve birleşik krallık tarafından işgal edilmiş, sonucunda da alman polis birlikleri 27 ağustos 1914 tarihinde teslim olarak togo'nun idaresini bırakmışlardır.

i. dünya savaşının sona ermesi ile birlikte bölge toprakların üçte ikisini kapsayan doğu kısımları sahil kesimi ile birlikte fransa'ya verilmiş (fransız togoland), batı kesiminin idaresi de milletler cemiyeti tarafından manda yönetim bölgesi biçiminde gerçekleştirilebilmesi adına birleşik krallık'a (britanya togoland) devredilmiş, bölge milletler cemiyeti bölgesi olmasına rağmen aslen altın sahili yönetimi tarafından yönetilmiştir. ii. dünya savaşı sonrası bölge birleşmiş milletler mütevelli bölgesi olarak ilan edilmiştir.

1957 yılında britanya togosu halk oylaması sonucu bağımsızlığını ilan eden gana'ya dahil olmuş, fransa tarafında kalan bölüme ise 1955 yılında fransa tarafından özerklik verilmiş, bölge de 1960 togo adı bağımsızlığına kavuşmuştur.

bağımsızlık 

27 nisan 1960 tarihinde tam bağımsızlığa kavuşan togo'da ilk devlet başkanlığı görevine sylvanus olympio getirilmiştir.

ülkede bağımsızlığın kazanılmasından sonra belirli alanda sıkıntılar baş göstermeye başlamıştı. togo'nun komşusu olan gana, 1956 yılında yapılan bir halk oylaması neticesinde topraklarına kattığı togo'nun belli bir bölümünden daha fazlasına talip olma isteği ve bu uğurda olympio muhalifi parti liderlerinin gana liderlerine gösterdiği ilgi ve alaka bu sıkıntıların ilki olarak ön plana çıkmaktaydı. ayrıca cezayir savaşı sonrasında fransa silahlı kuvvetlerinden çıkarılan 676 adet askerin, kendilerine ülkeleri silahlı kuvvetlerinde olympio'nun dayanak olarak gösterdiği mali sorunlar nedeniyle yer bulamaması ve halkın büyük kısmının devletin ülkenin güneyinde yaşayanlara ayrıcalıklı davrandığını düşünmesi ülkenin diğer büyük sorunları olarak ortaya çıkmaktaydı.
tüm bu sorunlarla boğuşulduğu dönemde üç ayrı suikastı (mayıs ve aralık 1961, ocak 1962) atlatan olympio, 13 ocak 1963 tarihinde içerisinde ilerleyen yıllarda togo'yu uzun yıllar yönetecek olan gnassingbé eyadéma'nın da yer aldığı emmanuel bodjollé önderliğinde küçük bir askeri grubun gerçekleştirdiği darbe sonucu hayatını kaybetmiş, bu darbe sonucu nicolas grunitzky ordu tarafından devlet başkanlığı görevine getirilmiştir. bu darbeden 4 yıl sonra 13 ocak 1967 yılında gnassingbé eyadéma önderliğindeki ordu güçlerinin devlet başkanına gerçekleştirdiği bir darbe sonucu kısa bir süre kléber dadjo'nun üstlendiği görevi 14 nisan 1957 yılında eyadéma devralarak kendisini togo'nun yeni devlet başkanı olarak ilan etmiştir. 1967 yılında iktidarı ele geçirmesinde sonra afrika kıtası ülkeleri içerisinde en uzun sürede görevde kalan devlet başkanı olarak ülkeyi hayatını kaybettiği 2005 yılına kadar yöneten eyadéma bu süre içerisinde bağımsız çok partili seçimlerin gölgesinde ülkeyi diktatör rejim ile yönetmiştir. 1974 yılında bir uçak kazasından sağ kurtulan eyadéma, 1975 yılında étienne eyadéma olan ismini gnassingbé eyadéma olarak değiştirmiştir. özellikle 1990 yılından itibaren toplum arasında baş gösteren huzursuzluk, ülke içerisinde şiddet olaylarına neden olmuştur. avrupa'nın ülke genelinde insan haklarının ihlal edilmesinin yanı sıra başkent yakınlarında bulunan 28 cesedin ortaya çıkması neticesinde eyadéma'ye ye uyguladığı baskılar neticesinde gnassingbé eyadéma ulusal bir komitenin kurulması için çağrıda bulunmuştur. joseph kokou koffigoh önderliğinde oluşturulan geçici hükûmet koffigoh'un tavsiye kararlarının dışına çıkmasının yanı sıra eyadéma ile de yasaklı rpt üyesi eski bakanların yeni hükûmete alınması konusunda yaptığı çalışmalar ile yine eyadéma'nin orduyu muhalefet partisi üyelerin karşı baskı aracı olarak kullanması nedeniyle başarılı olamamıştır. tüm demokratikleşme çalışmalarına rağmen istenilen adımları atmada gerekli özeni gösteremeyen eyadéma, 5 şubat 2005 tarihinde fransa'ya yurt dışı gezisi düzenlediği bir dönemde uçak tunus üzerinde bulunduğu sırada geçirdiği kalp krizi neticesinde ölmüştür.

gnassingbé eyadéma'nin ölümü sonrasında anayasaya aykırı bir şekilde oğlu faure gnassingbé ordu tarafından yeni devlet başkanı olarak belirlenmiştir. uluslararası alanda oluşan büyük baskılar neticesinde 25 şubat 2005 tarihinde görevi bırakan gnassingbé'nin boşalttığı göreve geçici süre ile meclis başkanı vekalet etmiştir. 24 nisan 2005 tarihinde gerçekleştirilen genel seçimlerde tartışmalar ışığında seçimleri kazanan gnassingbé togo'nun seçilmiş devlet başkanı olarak göreve başlamıştır. tartışmalı seçimin sonrası ülke genelinde baş gösteren şiddet olaylarında yüzlerce kişi hayatını kaybederken, binlerce kişi de ülkeyi terk ederek komşu ülkelere sığınmışlardır.

siyaset 

togo 1967 yılından bu yana başkanlık sistemi ile yönetilmektedir. söz konusu tarihten itibaren 2005 yılındaki ölümüne kadar ülkeyi diktatör bir rejim ile yöneten gnassingbé eyadéma, 1993 yılında uluslararası baskılar neticesinde liberal bir anayasaya geçişi sağlasa da yönetiminde ve iktidara kalma mücadelesinde kendi yöntemlerini uygulamaya zaman zaman devam etmiştir.

ülkenim meclisi konumunda olan assemblée nationale du togo (türkçe:togo ulusal meclisi) güncel olarak 91 sandalyeye sahiptir. 2013 seçimlerine kadar 81 sandalyeye sahip olan meclis, bu seçimlerden sonra 10 sandalye arttırılarak 91'e çıkartılmıştır. ülke genelinde son genel seçimler 25 temmuz 2013 tarihinde gerçekleştirilmiş olup, bir sonraki seçimler 2018 yılı için planlanmaktadır.

mecliste partilerin sandalye dağılımları seçim yıllarına göre şu şekildedir:

2020 togo cumhurbaşkanlığı seçimi ise 22 şubat 2020 tarihinde yapıldı. cumhuriyet için birlik partisinin başkanı faure gnassingbé, ilk turdaki oyların %71'i ile dördüncü dönemine yeniden seçildi.

kaynak:

parantez içerisinde belirtilen rakamlar kesin bilgileri göstermemektedir. başka kaynaklarda farklı seçim sonuçları gösterilmektedir.

i̇dari yapılanma 

togo idari ve coğrafi şartlar göz önünde bulundurularak beş bölgeye ayrılmıştır. bu beş bölge ise ayrıca 30 idari bölge ve bir komüne ayrılmıştır. togo'da en büyük idari birim olan bölgeler, idari bölgeleri de kapsar.
togo, 1950'li yılların başında fransa'ya bağlı bir bölge iken altı seçim bölgesine ayrılmış konumdaydı. 1955 yılında bugün de var olan dört bölgeye (centre, maritime, plateaux ve savanes) ayrılan togo'da 1966 yılında tüm bölge ve idari bölgeler kaldırılmış, 1970 yılında ise yeniden oluşturulmuştur. 1970 yılında yeniden oluşturulan dört bölgeye ilaveten centrale ve savanes bölgelerin bir bölümü alınarak 1981 yılında oluşturulan kara bölgesi de dahil edilmiştir.

ulaşım

demiryolu 

ülke genelinde 2008 verilerine göre 568 km demir yolu mevcut olmasına rağmen demiryolu taşımacılığı çok küçük mesafeler hariç geçtiğimiz yıllarda durdurulmuştur. demiryolu ulaşımının ilk temeli almanya'nın sömürge bölgesi olduğu dönemlerde atılmış olan ülkede, 44 km'lik bir uzunluğa sahip olan lomé-aného demiryolu hattı döşenerek hizmete açılmıştır.

denizyolu 
ülkenin ithalat ve ihracatını gerçekleştirdiği tek büyük limanı ise lomé'de bulunmaktadır. ülke genelinde yük ve insan taşımacılığının yapılmasının mümkün olduğu 50 km'lik su yolu mevcuttur.

karayolu 
togo genelinde 2376 km'si asfaltlanmış konumda olan toplam 7520 km karayolu bulunmaktadır. dakar-lagos otoyolu üzerinde bulunan başkent lomé bu hattın önemli duraklarında birini oluşturmaktadır. bu otoyol ile doğu da yer alan benin ve nijerya, batı bölümünde de yer alan gana ve fildişi sahili ile çoğu asfaltlanmış yol ile bağlantılarını sağlayabilen togo, proje genişletildiğinde ve çalışmalar sonlandığında sierra leone ve liberya ile de bağlantı sağlamış olacaktır.

havayolu 
ülkenin lomé havalimanı (iata-code lfw) ve niamtougou havalimanı (iata-code lrl) olmak üzere iki adet de uluslararası standartlara sahip havalimanı vardır. bu iki havaalanının haricinde asfaltlanmamış pistlere sahip altı adet havaalanı daha mevcuttur.

spor 
ülkenin geleneksel sporları arasında güreş ve futbol yer almaktadır.

ülkenin millî futbol takımı togo millî futbol takımı uluslararası turnuvalarda yer almakta olup, güncel olarak bir başarı elde edememiştir. bugüne kadarki tek fifa dünya kupası katılımını 2006 yılında başaran togo, almanya'da gerçekleştirilen 2006 fifa dünya kupası'nda birinci turda elenmiştir. togo millî takımı özellikle angola'da gerçekleştirilen 2010 afrika uluslar kupası öncesinde cabinda bölgesinde isyancıların takım otobüsüne saldırması sonucu dünya gündemine gelmiş, bu saldırıda üç togo millî takım görevlisinin hayatını kaybetmesi ve içerisinde futbolcuların da olduğu bir grubun da yaralanması sonucu togo hükûmetinin bildirisiyle turnuvaya katılmaktan vazgeçmiş, bu tutum nedeniyle afrika futbol konfederasyonu tarafından bu ve bundan sonraki iki turnuvadan men edilmiş, togo açıklanan ceza ile ilgili hukuki adımlar atacağını açıklamış ancak bu ceza daha sonra caf'ın fifa ile yapılan görüşmeleri neticesinde kaldırılmıştır.

togo millî takımı ayrıca eylül 2010'da yaşanan bir olay nedeniyle yine manşetler çıkmış, sahte futbolculardan oluşan sözde togo millî takımı bahreyn millî futbol takımı ile bahreyn'de 7 eylül 2010 tarihinde dostluk maçı yapmış ve maçı 0-3 kaybetmiştir. bahreynli teknik kadronun rakip oyuncularının tecrübesiz ve zayıf görüntüsü nedeniyle kuşkulanması ve olayı sorgulaması neticesinde ortaya çıkan durum sonrasında fédération togolaise de football (türkçe:togo futbol federasyonu) yaptığı açıklamada söz konusu tarihte söz konusu maç için millî takımı göndermediğini açıklamıştır.

togo'nun afrika uluslar kupası'na katılım yılları ve aldığı dereceler şu şekildedir:

ekonomi 
ülke ekonomisinin en önemli bölümünü tarımsal faaliyetler oluşturmaktadır. ülke çalışan nüfusunun üçte ikisi tarımsal faaliyetlerde bulunmaktadır. mısır, yams, manyok, darı, yer fıstığı, sorgum, kahve ülke genelinde ekilen ve yetiştirilen en önemli tarım ürünlerini oluşturmaktadır.

yıllık %3 ekonomik büyüme gösteren togo, bu büyümeden yeterince faydalanamamaktadır. ülke ekonomisi toplumun kendi geçimini sağlamak için yaptığı tarımsal faaliyete ve kısmi olarak da ticarete bağlıdır. ülke ihtiyacı olan gıda maddelerini ise yurt dışından ithal etmektedir.

ülke genelinde gerçekleştirilen özelleştirmelere rağmen günümüzde birçok önemli sektör devletin kontrolü altındadır. togo, 16 üyeli batı afrika devletleri ekonomik topluluğu'nun üyesi konumuda olup, topluluğun kalkınma fonu merkezi başkent lomé'dedir. bunun haricinde cfa frangı kullanan sekiz devletin üye olduğu batı afrika ekonomik ve parasal birliği'nin (uemoa) de burkina faso, benin, fildişi sahili, gine bissau, mali, nijer ve senegal ile birlikte üyesidir. uemoa'ya bağlı bir kuruluş olan batı afrika kalkınma bankası'nın (boad) merkezi de lomé'dir.

i̇hracat 
ülkenin 2012 verilerine göre ihracat yaptığı ilk sekiz ülke şu şekildedir:
 hindistan %14.2 
 lübnan %10.6 
 burkina faso %7.6 
 benin %7.5 
 çin %6.1 
 nijer %5.8 
 hollanda %5.2 
 gana %4.4

i̇thalat 
ülkenin 2012 verilerine göre ithalat yaptığı ilk dört ülke şu şekildedir:
 çin %40.4 
 hollanda %7.9 
 fransa %5.4 
 birleşik krallık %5.3

kültür 
togo kültürü ewe, mina, kabiye gibi başlıca büyük kabilelerin kültürünü yansıtmaktadır. bunun haricinde vudu dininin yaygın olduğu yerlerde bu dinin kültüre olan etkileri de görülebilmektedir. heykeller, ahşap maske, boyalı kumaş gibi sanat eserleri ülkede sık görülen el sanatlarının başında gelmektedir.

1975 yılında kurulan lomé ulusal müzesi, etnografik, tarihi ve mimari açıdan öneme sahip eserleri bünyesinde barındırmaktadır. lomé ulusal müzesi dışında aneho, kara, savanes ve sokode'de de bölgesel müzeler yer almaktadır.

kaynakça

dış bağlantılar 
 republic of togo togo resmi sitesi
 national assembly of togo togo ulusal meclis resmi sitesi
 togo woezon tourism 
 britannica ansiklopedisi
 www.tasam.org 

afrika birliği ülkeleri
 
cumhuriyetler
uluslararası frankofoni örgütü üyesi ülkeler
batı afrika ülkeleri