Britanya Mısırı

1882-1922 yılları arasında britanyalı işgali altındaki mısır'ın fiilen osmanlılardan kopması ve öteden beri süren britanyalı-fransız rekabetinin britanyalılar lehine noktalanması gibi iki önemli sonuç doğurdu. britanyalılar, osmanlıların ve avrupa devletlerinin gösterdiği tepkiyi göz önüne alarak resmi bir siyasi denetim kurmaktan kaçınmakla birlikte, stratejik çıkarlarını güvence altına almadan mısır'dan çekilmeye niyetleri olmadıklarını da ortaya koydular.

britanyalı işgal kuvvetleri iyice zayıflamış olan hidiv yönetimini güçlendirmek yerine hidivi istekleri doğrultusunda hareket edecek sembolik bir güç olarak ayakta tutma yolunu seçtiler. aynı dönemde i̇stanbul'daki britanyalı büyükelçisinin mısır'la ilgili olarak hazırladığı raporda yönetimde köklü değişikliklerin gereğine işaret edilerek bunun ancak askeri işgal altında yürütülebileceği görüşüne yer veriliyordu. 1883'te tam yetkili temsilci ve başkonsolos olarak mısır'a gönderilen sir evelyn baring benzer görüşleri savunarak britanyalı hükûmetini örtülü protektora politikasını benimsemeye ikna etti.

britanyalılar, müdahaleye uluslararası bir meşruluk kazandırmak amacıyla, mısır'ın mali durumunu düzelterek bütçe fazlasıyla özellikle fransa'ya olan borçlarını düzenli olarak ödemeye başlamasını ve süveyş kanalını hem barış, hem de savaş döneminde açık tutma sözü vererek uluslararası muhalefetin önemini yitirmesini sağladılar. bu arada britanyalılar, danışman sıfatı taşıyan yöneticilerini kilit noktalara yerleştirerek mısır hükûmeti üzerinde dolaylı ama son derece etkili bir denetim sistemi kurdular.

babasının ölümünden sonra genç yaşta hidiv olan abbas hilmi paşa örtülü protektora yönetimine tepki göstererek 1893'te kukla başbakan mustafa fehmi'yi başbakanlıktan uzaklaştırdı. i̇ngilizler tepki olarak hidiv abbas hilmi paşa'nın yetkilerini kısıtladılar. 1890'ların sonlarında ortaya çıkan milliyetçi akımlar, özellikle yayın ve propaganda çalışmaları temelinde örgütlenmeye çalıştı. abbas hilmi paşa'dan da destek alan hareket, sudan'ın yeniden mısır'a bağlanması için yürütülen kampanyalar sırasında (1896-98) geniş bir kitle desteği buldu. daha sonra kâğıt üzerindeki britanyalı-mısır ortak yönetimine karşın sudan'ın bir britanyalı sömürgesine dönüştürülmesi, milliyetçi tepkilerin derinleşmesinde önemli rol oynadı.

zamanla kalıcı bir nitelik kazanan i̇ngiliz işgaline karşı duyulan tepki son derece yoğunlaştı. haziran 1906'da bir britanyalı subayını öldüren denşavay köylülerinin acımasızca cezalandırılmasıyla başlayan karışıklıklar, büyük bir boyut kazanarak sir evelyn baring'in görevinden ayrılmasına yol açtı. yeni yüksek temsilci sir eldon gorst britanyalı denetimini gevşetmeye ve mısır kurumlarının daha etkili bir konum kazanmasını sağlamaya çalıştı.

i. dünya savaşı'nda osmanlılara savaş açtıktan hemen sonra resmen protektora yönetimini ilan eden britanyalılar abbas hilmi paşa'yı hidivlikten uzaklaştırarak amcası hüseyin kamil'i sultan unvanıyla başa geçirdiler. savaş'tan hemen sonra saad zaglul paşa başkanlığındaki üç mısırlı siyasetçi, britanyalı hükûmetine bağımsızlık konusunun görüşülmesini önerdiler. britanyalı hükûmetinin öneriyi reddetmesi ve saad zaglul'un tutuklanması ülke çapında kitle gösterilerine yol açtı. mısır'a gönderilen lord edmund allenby, milliyetçilere ödün vererek bir uzlaşma politikası izledi. saad zaglul serbest bırakıldı ve ülke düzeyinde bir örgüte dönüşmüş olan vafd, mısır'ın en etkili siyasi gücü haline geldi. lord allenby, britanyalı çıkarlarını koruyacak bir antlaşmayı sonraya bırakarak tek yanlı bağımsızlık ilan edilmesini (şubat 1922) sağladı. böylece mısır sorunlarla dolu olarak bağımsızlığını kazanırken, ahmed fuad da i. fuad adıyla kral unvanını aldı.

ayrıca bakınız 
 mısır hidivliği
 mısır sultanlığı
 kavalalılar hanedanı

mısır tarihi
britanya i̇mparatorluğu tarihi