Mitraizm

mitraizm, mitra tarikatı ya da mitras gizemleri, antik pers dünyasının, eleusis ve i̇sis sırları olarak bilinen diğer gizli kültlerde, yani ezoterik olarak nitelendirilebilecek geleneklerde olduğu gibi sadece bu tarîkata kabul edilenlere açıklanan sırlar etrafında gelişmiş bir mistik iran kültüdür. m.s. 1. yüzyıl ile 4. yüzyıl arası pers i̇mparatorluğu askerleri arasında yaygınlaşmıştır.
 
mitraizm öğretisiyle ilgili hiçbir yazılı belge ele geçmemiş, fakat bunun yanında arkeolojik olarak antik dünyaya dair birçok dokümana sahiptir. ancak açıklayıcı antik belgeler olmadığı sürece bunların yorumlanması da karmaşık bir hâl almaktadır. mitra'nın en belirgin tasvirleri şöyle görülmektedir:
 mitra'nın kayadan doğması 
 mitra tarafından boğazlanan bir boğa 
 başka bâzı hayvanların boğalı tabloda bulunmaları
 mitra'nın hep başında frigya tâcı olması
 çoğu zaman mitra'nın başından güneş ışınlarını andıran çizgiler çıkması
 i̇ki yardımcılarının biri aşağı, biri yukarı bakan birer meşale tutmaları
 mitra'nın ay ve güneş'i temsil eden tanrılarla beraber ve dostluk içinde resimlenmesi

"mitra" ifadesi, en eski olarak hinduizmin vedalar'ında kullanılmıştır. daha sonra çeşitli sürümleri türemiştir. sonradan türeyen sürümlerinden en önemlileri pers mitraizmi ve roma mitraizmidir. roma mitraizminin hristiyanlık dinini doğrudan etkilediği iddia edilmektedir.

roma mitraizminde mitra'nın sırları'nın güneş'in ve yıldız gruplarının gökyüzündeki uzun dönemli hareketleri ile ilgili olması muhtemeldir:
 mâbetleri yeraltında, penceresiz, duvarları ve tavanları yıldız motifleriyle süslü
 aralık sonu ve haziran sonu (güneş'in en yüksek ve en alçak durduğu günler) kutlu günler olarak bilinmesi
 mitra resimlemelerinde kullanılan hayvanların 12 ufuk yıldız gruplarının simgeleri olması
 bu 12 yıldız gruplarının her iki bin yılda bir 12'de bir dönüyor olması (boğanın boğazlanması, boğa burcu yıldızlarının yerlerini bir sonraki gruba bırakmalarını mı anlatıyor?)
 bâzı mitra resimlemelerinde kullanılan x simgesi, ekvatorla burç yıldız grupları dairesinin birbirleriyle nasıl kesiştiklerini mi anlatıyor?

hint, i̇ran ve komagene mitrası çok tanrılı bir sistemde ahit, yemin, anlaşmadan sorumlu ilahî varlıktır. sözleşmelere uyulmasını denetlemenin yanında her şeyi görendir. gerçeğin, sığırların, hasadın ve suyun koruyucusudur. boğanın boğazlanması ile alakalı olmadığını da varsayan uzmanlar bulunmaktadır.

kökeni
mitraizmin kendi kendine gelişmiş bir inanç mı, yoksa zerdüştlüğün bir yan kolundan mı türemiş olduğu tartışmalıdır. çünkü roma'nın mitras tarikatı, mitolojisi ve dinî tatbikleri, hint-fars mitra inancından önemli ölçüde ayrılır.

yıldız gruplarının gökyüzündeki uzun dönemli hareketleri eski mısır ve mezopotamya rahiplerince incelenmişti. bir mâbedin 2.000 yıl sonra ekseninin yönünün yıldız gruplarının dönmesine benzer bir açıyla değiştirilerek yeniden inşa edilmesi, mitraizmin kökenleri hakkında bir ipucu olabilir. zerdüşt kutsal varlıklarından birinin mitra olması da mitra geleneğinin daha eski olmasından olabilir.

kaynakça

dış bağlantılar

 ostia antica mithraeum at the baths of mithras . (youtube video)
 mithraeum 
 "mithra gizemleri" 
 google maps: mithraea'nın konumlarının haritası
 archaeology magazine 
 a list of mithraea
 franz cumont makalesi 
 ostia mithraea 
 edebi kaynaklar 
 anıtlar ve yazıtlardan oluşan bir galeri 
 mithras kültü açıklaması  (youtube video - kaynaklarla)

 
hristiyanlık ve greko-romen dünya
paganizm
roma i̇mparatorluğu'nda din