Güneş-Dil Teorisi

güneş dil teorisi, türkçenin dünya tarihindeki ilk dillerden biri olduğunu savunan sözdebilimsel ve sözdedilbilimsel bir teoridir. teori, 1930'lu yıllarda mustafa kemal atatürk tarafından desteklendi ve bizzat geliştirildi, ancak dilbilimciler tarafından kabul görmedi ve kısa sürede önemini yitirdi. teori türk aşırı milliyetçileri arasında yaygındı ve radikal milliyetçi ideolojileri savunmak için kullanıldı. terimin kökeni, "dili güneşe saygı göstermek için yarattığı varsayılan güneş'e tapan orta asyalılardı".

geçmiş 
ulus gazetesinde 1935 yılında dillerin kökeni sorunu ile ilgili notlarımızı anlatan izah başlığıyla imzasız makaleler yayınlandı. 14 kasım 1935 tarihinde etimoloji, morfoloji ve fonetik bakımından türk dili adıyla makaleler kitap hâline getirildi. tdk genel sekreteri i̇brahim necmi dilmen, tahsin mayatepek ile yazışmasında bu notların ve açıklamalarının atatürk'e ait olduğunu ancak "kendileri isimlerinin ilanını arzu buyurmadıklarından" imzasız yayınlandığını açıklar. bu notların hazırlanmasında rus dilci pekarski, fransız hilarie de barenton ve b. carra de vaux'un eserlerinden faydalanılmıştı. necmi dilmen'in mektubunda atatürk'ün yazdığı anlaşılan etimoloji, morfoloji ve fonetik bakımdan türk dili isimli kitapta, sırp asıllı avusturyalı dil bilimci dr. phil. hermann kvergić'in türk dillerindeki bazı unsurların psikolojisi (fransızca:la psychologie de quelques éléments des langues turques) isimli 41 sayfalık basılmamış fransızca eserinden de faydalandığı açıklanmıştır.

bu tez, yazarı tarafından 1935 yılında viyana’dan önce türk dil kurumundan ahmet cevat emre'ye gönderildi. emre'nin kıymetsiz bulduğu mektubuna cevap alamayan kvergić, bu kez eserini doğrudan atatürk’e gönderdi. teorideki esas fikir bizzat atatürk tarafından geliştirildi ve sunuldu.

güneş dil teorisi, 1930'lu yıllarda atatürk tarafından desteklenmiş, türk dilini tetkik cemiyetinin düzenlediği 3. dil kurultayı'nda katılımcılar tarafından tartışılmış ve hatta kurultay raporunda katılımcı dil bilimciler tarafından da araştırılmasını teşvik edilmiştir. atatürk'ün 1938 yılındaki ölümünün ardından i̇brahim necmi dilmen ankara üniversitesindeki güneş-dil teorisi ile ilgili derslerine son verdi. öğrencileri bunun sebebini sorduklarında "güneş öldükten sonra onun teorisi nasıl hayatta kalabilirdi" diye cevap vermişti.

1990'lı yıllarda bazı yazarlar tarafından, türkiye cumhuriyeti'nin kuruluş ilkeleri, ilk yıllarındaki icraatları ve atatürk i̇lkeleri hakkında, güneş-dil teorisi çalışmaları örnek verilerek resmî devlet ideolojisi ve etnisitenin inkâr edilmesi gibi tanımlama ve yorumlar getirilmiştir. bu amaçla atatürk'ün desteklediği güneş-dil teorisi ve türk tarih tezi hakkında akıl dışı rivayetler uydurulduğu ve atatürk'ün, "safsatalara inanan biri" olarak gösterilmek istendiği yazılmıştır. bunların, atatürk devrimleri'ni ve onların etkilerini eleştirme maksadı taşıdığı ve postmodernist dalganın etkisiyle yapılan maksatlı yayınlar olduğu savunulur.

teorinin içeriği ve siyasi hedefleri 
hermann kvergić'in teorisinin ana fikri "türk dilinin dünyada esas bir dil olduğu ve dünya dillerindeki birçok kelimenin de türkçeden türediği"ydi.

güneş dil teorisi'nin tarih içerisinde oynadığı rol, atatürk devrimleri'ni anlamak açısından önemlidir. ümmetten millete geçme aşamasında olan ve batı karşısında kendisini aşağılanmış hisseden türk milletine özgüven aşılamak teori'nin amaçları arasında görülmüştür. teori, atatürk devrimleri'nin yıktığı düzenle ve avrupa merkezci tarih teorileriyle hesaplaşma çabası olarak değerlendirilmektedir. atatürk türk tarih tezi'ni desteklemek için kvergić'in hipotezinin geliştirilmesini istiyordu. çünkü kendisine güvenen ve saygı duyan bir millet bilincinin uyanmasını istiyordu. avrupalı tarihçilerin türkleri aşağılamasına yanıt olarak "türk dili, taş ve maden devrinde kültür kelimelerini göç yolu ile yeryüzündeki dillere yayan kadim büyük bir kültür dilidir." mesajı verilecekti.

çalıştaylar tarafından tespit edilen örnek kelimeler

ayrıca bakınız 
 türk tarih tezi
 nostratik diller
 ural-altay dil ailesi

kaynakça 

mustafa kemal atatürk
türkçülük
ulusal mistisizm
dilbilim hipotezleri