İslam'da siyasi mezhepler

i̇slam'da siyasi mezhepler, i̇slam tarihi boyunca, siyasi tartışmalar ve görüş farklılıkları sonucu ortaya çıkan mezheplerdir. i̇slam'da sünnilik, şiilik ve haricilik olmak üzere üç ana mezhep vardır. bu mezhepler de çeşitli açılarından kendi içinde alt mezheplere sahiptir. en önemlilerinden biri ve ilk olarak şekilleneni, halifelik tartışmaları sonucu ortaya çıkan şia'dır. haricîler ve vahhâbîler de sayılabilir. i̇slâm dünyası içerisinde sünniler %83'lük kısmı, şiiler %15'lik kısmı ve hariciler ise %2'lik kısmı oluşturmaktadır.

sünniler 
sünniler günümüzde i'tikadî açıdan mâtûridîyye ve eş'ârîyye, fıkhî açıdan da sırayla hanefî, şâfiî, mâlikî ve hanbelî mezheplerine bağlıdırlar. bu dört mezhepten ilki olan hanefîlik, mâtûridîliğe diğer üç mezhep (şâfiî, mâlikî ve hanbelî) ise eş'ârîliğe bağlıdır. bu mezhepler dışında, sünnîlik'te icma-i ümmete, kıyasa ve re'ye başvurulmasını kabul etmeyen, her sorunun çözümünü kur'an'da, sünnette, sahabe ve tabiunun görüş ve uygulamalarında arayan bir grup daha vardır. bunlar; selefiyye veya selefiyyun (geçmişe bağlılar) olarak anılır. bu düşünceye bağlı olanlar ortaya çıkan yeni sorunlara çözüm bulmakta yetersiz kaldıkları için fazla taraftar bulamamışlardır.

hanbeliler ve selefiler 
hanbelîlik, selefiyye anlayışına en yakın görüşe sahip olan sünnî fıkıh mezhebidir. ayrıca günümüz sünnî âlimleri tarafından i'tikadî bakımdan selefî düşünceye sahip olanlar, sünnî olarak kabul edilmeyip, i'tikaden mücessime'den oldukları farz edilmektedir.

şiiler, batıniler ve hariciler 
tarihte müşebbihe ve mücessime anlayışına yakın birçok gulat-ı şiâ fırkasının varlığından söz edilmektedir. ama bu fırkaların çoğu günümüze ulaşamamıştır. ayrıca gulat-ı şiâ fırkaları günümüzde olduğu gibi geçmişte de günümüzde varlığını koruyan şiiliğin çoğunluk mezhebi i̇snaaşeriyye tarafından i̇slam dışı kabul edilmekteydi. şiîler'in günümüzde bağlı olduğu en büyük fırka ise i̇mamiye şiası'ndan olan i̇snaaşeriyye'''dir. bunun dışında sayıları az olmakla birlikte zeydîyye fırkası, bazen i̇mamiye'nin bir kolu olduğu da farz edilen i̇smâilîyye ve gulat-ı şiâ'dan nusayr’îyye fırkası da günümüze ulaşmıştır. bâtınîliğin ilk teşkilâtlandırıcılarından meymûn’ûl-kaddâh’ın da i̇smâilîlik ve gulat-ı şiâ i'tikatları üzerinde büyük etkisi olmuştur. haricîler'in ise günümüze ulaşmış olan tek fırkası i̇badiyyedir.

 i̇slâm'da siyâsî ekôller ve fıkhî mezhepler 

 şîʿa-i muhlîsîn: sünnîler ve zeydîler 

 şîʿa-i ulâ (ehl-i sünnet vel cemaat) hanefîlik
 malikîlik
 şafiîlik
 zâhîrîler
 i̇mâm dâvud-u zâhîrî ebû muhammed i̇bn hazm 
 hanbelîlik
 selefiyye
 takiy’ûd-dîn i̇bn-i teymiyye ghulat selef’îyyûn
 vehhabilik
 zeydîlik
 betr’îyye/sâlih’îyye
 cerîr’îyye/süleyman’îyye
 yemen zeydîleri
 kâsım’îyye
 hadâv’îyye
 muhteria
 mutarrif’îyye
 alavîler
 nâsır’îyye
 kâsım’îyye 
 ghulat zeydiyye
 cârûd’îyye
 nâim’îyye
 ya'kûb’îyye

 haricîler  

 ezarikâ
 sufr’îyye
 necedât
 acarîde
 i̇bâz’îyye
 ghulat haricîler
 yezîd’îyye 
 meymûn’îyye

 ghulat-i şîʿa 

 sebe’îyye (ʿabd allâh i̇bn-i sebe) hattâb’îyye (ebû’l-hattâb el-esedî) bezîg’îyye
 hattâb’îyyet-ûl mutlâka 
 keysân’îyye 
 muhtâr’îyye/keysân’îyyet'ûl-hullas
 hâşim’îyye
 harb’îyye
 muâv’îyye/cennâh’îyye
 hâris’îyye
 beyân’îyye
 râvend’îyye
 rizâm’îyye
 bû’ müslim’îyye
 sinbâd’îyye
 berkûk’îyye
 havâl’îyye
 muhammira
 mukannaʿîyye
 hûrremdîn’îyye
 bâbek’îyye
 mazyâr’îyye
 kızılbaşlar
 kûl’îyye
 i̇shâk et-türk’îyye
 riyâh’îyye
 kerb’îyye

 şîʿa-i bâtın’îyye (abd’allah i̇bn-i meymûn) 

 hallâc’îyye
 hulûl’îyye
 alevîler (tasavvufî-bâtınîler) hulmân’îyye
 karmatîler
 ebû saʿid’îyye
 cennâb’îyye 
 ghulat bâtıniyye
 keyyâl’îyye
 hâkim’îyye (dürzîler) sabbah’îyye (elemûtlar) i̇mamiye şiası: i̇smâilîyye ve i̇snaaşeriyye 

 i̇mamiye-i seb’îyye (i̇smâilîlik)/yedicilik
 el-i̇smâʿîliyyet’ûl-hâlisa (yediciler) mustâlîlik
 mecîd’îyye/hâfız’îyye
 tâyyîb’îyye (et-tâyyîb ebû’l-kâsım) davudî i̇smailîlik
 süleymanî i̇smâilîlik
 alavî buhra
 kutbî buhra
 nizârîler (nizâr’îyye) i̇mâmiye-i i̇snâ‘aşer’îyye/onikicilik
 câferîlik 
 ahbâr’îyye
 usûl’îyye
 şeyhilik
 alevîlik
 ghulat i̇mamiyye
 mûgır’îyye
 mansûr’îyye
 azâkıra
 albâ’îyeyye (ulyâ’îyye) zemm’îyye
 ayn’îyye
 mim’îyye
 sîn’îyye
 muhammise
 şûray’îyye
 gurâb’îyye
 zübâb’îyye
 nusayr’îyye

 şemânîlik’den i̇slâmiyet’e bağlananlar 
 babâîlik
 vefâ’îyye 
 kızılbaşlar 
 çepniler 
 tahtacılar 
 baba rasûl (i̇lyâs’îyye) 
 sarı saltık baba (saltuk’îyye) 
 behlül baba 
 aybek baba
 i̇shâk baba (i̇shâk’îyye)
 burak baba (burak’îyyûn)
 lokman baba (yesevîlik) haydar baba (haydarîlik)
 hacı bektâş (bektâşîlik) balım sultan (dedebabalık) demir baba (âli’îyye)
 harabâti baba (harabât’îyye)

 i̇slâmiyet’ten çıkan dinler 
 haşhaşilik
 ali i̇lâhîlik 
 dürzîlik
 hurûfîlik
 nûktâvîlik (noktacılık)
 dîn-i i̇lâhî 
 şeyhîlik (ahisâ’îyye)
  bâbîlik (seyyid ali muhammed) ezelî bâbîler (subh ezel) bahâîlik (bahâ’ûl-lâh)''

i̇slâm dışı dinler 
 yarsanilik
 yezîdîlik
 zerdüştlük
 zurvanizm 
 mazdekçilik
 manichéisme
 bouddisme
 luviler
 hitit mitolojisi
 çınarizm
 sâbiîlik
 nebatiler

kaynakça

diğer literatür referansları 

 tausch, arno (2023). political islam and religiously motivated political extremism. springerbriefs in political science. springer, cham. https://doi.org/10.1007/978-3-031-24854-2_2 , published 16 february 2023, print isbn 978-3-031-24853-5; open access: https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-031-24854-2