Metin And

metin and, (d. 17 haziran 1927, i̇stanbul – ö. 30 eylül 2008, ankara), türk tiyatrosu, türk-i̇slâm tasvir ve süsleme sanatları hakkındaki araştırmalarıyla tanınmış bilim ve kültür araştırmacısıdır. asıl adı metin tevfik çavdar'dır. soyadı, liseyi bitirdikten sonra büyük dayısı cenab and'ın evlâtlığı olduğundan "and" olarak değişti.

hayatı 
17 haziran 1927’de i̇stanbul’da doğdu. 1946’da galatasaray lisesi’nden, 1950’de i̇stanbul üniversitesi hukuk fakültesi’nden mezun oldu. lise yıllarında babasının desteğiyle müzik ve tiyatro ile yakından ilgilendi. i̇stanbul belediyesi konservatuvarı’nda ferdi ştatzer ve cemal reşit rey’in derslerine dışarıdan devam etti. yüksek lisans eğitimi için i̇ngiltere’ye gitti, fakat müzik ve tiyatro üzerinde çalışma isteği ağır bastığından bu alanda yoğunlaştı. bir süre almanya'da bulundu. 1953'te türkiye'ye döndü.

kavaklıdere şarapları'nda çalışmaya başladı. müzik, bale, opera, tiyatro ve edebiyat konularında çalışmaya ve yazmaya devam etti. türk folklor araştırmaları (1949-1980), hisar (1950-1980), müzik görüşleri (1951), pazar postası (1953-1954), forum (1954) ve ulus (1955) gibi yayınlarda yazılara yayınlandı.

rockefeller vakfının verdiği bursla new yorka gitti ve bale, opera ve tiyatro hakkında araştırmalar yaptı.

metin and, 30 eylül 2008’de ankarada kalp krizi sonucu öldü. i̇stanbul’da yeni topkapı mezarlığına defnedildi.

meslek hayatı 
yazı hayatına 1954 yılında edebiyat, opera ve bale eleştirmenliği ile başlayan and, ulus gazetesinde 15 yıl boyunca tiyatro eleştirileri yazdı. ayrıca forum, değişim, dost, türk dili gibi dergilerde yazıları yayınlandı. kuruluşundan itibaren ankara üniversitesi dil ve tarih-coğrafya fakültesi tiyatro bölümünde (dtcf tiyatro bölümü) otuz yıldan uyun bir süre ders verdi. 1969 yılında meşrutiyet çağı siyasal, hukuksal ve toplumsal düzeninin türk tiyatrosuna etkisi başlıklı teziyle doktor, 1975'te osmanlı tiyatrosu başlıklı teziyle doçent, 1980'de dünyada ve bizde gölge oyunu adlı takdim teziyle profesör oldu. 1994’te emekliye ayrıldı. emekli olduktan sonra boğaziçi üniversitesi ve bilkent üniversitesinde üçer yıl "kültür tarihi" dersleri verdi. milliyet ve vatan gazetelerinde yazıları yayımlandı.

and, bazıları yabancı dillerde olmak üzere 50 kadar kitap, 1500 kadar bilimsel inceleme, tanıtma-eleştiri yazısı ve ansiklopedi maddesi kaleme aldı.

metin and, türk dil kurumu bilim ödülü (1970), türkiye i̇ş bankası bilimsel araştırma ödülü (1980), sedat simavi sosyal bilimler ödülü (1983), fransız devletinin "officier de l’ordre des arts et des letres" nişânı (1985), i̇talya cumhurbaşkanlığı şövalyelik nişânı (1991), türkiye bilimler akademisi hizmet ödülü (1998) gibi ödül ve nişanlar aldı.

eserleri 
 türkçe 
 kırk gün kırk gece
 türk köylü dansları
 100 soruda türk tiyatrosu
 tiyatro kılavuzu
 dünyada ve bizde gölge oyunu
 geleneksel türk tiyatrosu
 atatürk ve tiyatro
 türkiye'de i̇talyan sahnesi,i̇talyan sahnesinde türkiye
 osmanlı tiyatrosu
 türk tiyatrosunun evreleri
 tanzimat ve i̇stibdat döneminde türk tiyatrosu
 meşrutiyet döneminde türk tiyatrosu
 50 yılın türk tiyatrosu
 dionisos ve anadolu köylüsü
 oyun ve bügü
 ritüelden drama (kerbelâ - muharrem - ta'ziye)
 ataç tiyatroda
 i̇nsanüstülük taslayanların i̇çyüzü

 tiyatro kılavuzu 
dünya ve türk tiyatrosunu inceleyen başvuru kitabıdır. i̇lk baskısı 1973 tarihinde milliyet yayınları tarafından yapılmıştır.

and, bu kitabında tiyatronun ilk çağlardan günümüze kadar olan gelişimini ayrıntılı bir biçimde incelemiş, tiyatroda köklü değişikliklere yol açan tiyatro kuramcılarını anlatmış, tiyatro akımlarına değinmiş, ayrıca sahne tekniği ve tiyatro terimlerine de yer vermiştir

metin and "tiyatro kılavuzu"nu, "tiyatronun tarihi" ve "dramın tarihi" olmak üzere iki ana bölüme ayırmıştır. kitabın sonuna da görece daha küçük bir "türk tiyatrosu" bölümü eklemiştir. kitabın sonunda ayrıca oldukça kapsamlı bir "tiyatro terimleri sözlüğü" de bulunmaktadır. kitapta tiyatro tarihiyle ilgili fotoğraf, gravür, kroki ve çizimlere de yer verilmiştir.

metin and bu kitabını yayımladığında ankara üniversitesi dil ve tarih-coğrafya fakültesi'ne bağlı "tiyatro kürsüsü"nde öğretim üyesiydi ve bu kitapla hemen hemen aynı günlerde cumhuriyetin kuruluşunun 50. yıldönümü dolayısıyla "i̇ş bankası kültür yayınları" için 50 yılın türk tiyatrosu adında bir araştırma-başvuru kitabı daha yazmıştı. "50 yılın türk tiyatrosu" yazarın dört ciltlik kapsamlı eseri "türk tiyatrosu tarihi"nin 1923-1973 yılları arasını kapsayan dördüncü cildini oluşturmaktaydı. yazarın ayrıca  100 soruda türk tiyatrosu ve geleneksel türk tiyatrosu adlı iki kitabı daha önce "gerçek yayınevi"nden çıkmıştı. osmanlı ve geleneksel türk tiyatrosuna, gölge oyununa, antik dönem tiyatrosuna, türk köylü danslarına vb eğildiği onlarca inceleme kitabı olan and'ın bu kitabının diğerlerinden farkı hem dünya hem de türk tiyatrosunu bütünüyle tek bir cilt içinde toparlamış olmasıdır. bu anlamıyla kitap adının da çağrıştırdığı gibi bir tiyatro başvuru kitabı, bir kılavuz niteliğindedir. arka kapağındaki tanıtım yazısında, kitabın tiyatro sevenler kadar tiyatro eğitimi alanlar için de iyi bir rehber olacağı ileri sürülmüştür.

metin and kitabının önsözünde, türkiye'de sahnelenen tiyatro oyunları ve tiyatro seyircisi hızla artmaktayken, tiyatro konusunda yazılan kitap sayısının aynı hızda artmadığından bahsetmekte, seyircinin tiyatro afişlerinde gördüğü "aristophanes", "i̇bsen","çehov" gibi adlarla, basında tiyatro eleştirilerini okurken gözüne çarpan "epik tiyatro", "romantizm", "trajedya" gibi terimleri zihninde tam yerli yerine oturtamadığını gördüğünü, türk tiyatro seyircisinin hissettiği "bu boşluğu bir ölçüde doldurabilmek" için bu kapsayıcı kitabı yazma gereği duyduğunu belirtmiştir.

kitabın bölümleri şu şekildedir:
 önsöz
 tiyatro ve dram nasıl doğdu?
1. tiyatronun tarihi

tiyatro seyircisi 
 yunan-roma 
 orta çağ 
 rönesans 
 xvii. ve xviii. yüzyıl 
 doğu tiyatrosu
 xix. yüzyıl 
 birinci dünya savaşı'ndan sonra

oyuncu
 yunan'da oyuncu  
 roma'da oyuncu 
 orta çağ 
 rönesans 
 fransa'nın altın çağı 
 restoration'da i̇ngiltere 
 xviii.yüzyıl 
 asya tiyatrosunda oyunculuk 
 xix.yüzyıl xx.yüzyıl 

oyun yerleri-tiyatrolar 
 yunan ve roma'da 
 orta çağda 
 rönesansta 
 elisabeth  i̇ngilteresi 
 rönesans'ta i̇spanya'da tiyatrolar 
 fransa
 restoration'da i̇ngiltere'de tiyatrolar 
 xviii. yüzyıl
 asya'da tiyatrolar  
 xix. yüzyıl 
 xx. yüzyıl

dekor-giyim-işık 
 eski yunan'da
 roma'da
 orta çağ
 rönesans'ta
 elizabeth  çağı i̇ngilteresi  
 i̇spanya'da 
 fransa'da altın çağ  
 restoration'da i̇ngiltere 
 xviii. yüzyıl 
 asya tiyatrosunda
 xix. yüzyıl
 tiyatro devrimi
 xx. yüzyıl

sahneye koyucu ve tiyatro estetiği
 yunan ve roma
 orta çağ 
 elizabeth  çağı i̇ngilteresi 
 xvii.yüzyıl1
 xviii.yüzyıl
 asya tiyatrolarında
 meiningen dükü 
 antoine 
 wagner  
 appia 
 graig 
 stanislavski  
 copeau  
 reinhardt 
 tairov 
 meyerhold  
 vakhtangov  
 piscator 
 brecht 
 cartel des quatre  
 artaud  
 i̇ngiltere'de
 abd'de 
 fransa'da 
 i̇talya'da 

tiyatro toplulukları ve yönetimi  
 yunan ve roma 
 orta çağ  
 rönesans 
 commedia dell'arte 
 xvii. yüzyıl  
 xviii. yüzyıl 
 xix. yüzyıl 
 xx. yüzyıl

2. dramın tarihi

 eski çağlarda dram 
 yunan tragedyası
 yunan tragedyasının üç ustası
 eski komedya 
 yeni komedya 
 hint dramı 
 orta çağda dinî ve din dışı dram 
 rönesans'ta dram 
 i̇talya 
 tragedyalar 
 pastorallar ve operalar 
 commedia dell'arte 
 fransa 
 i̇spanya:lopede vega ve calderon 
 cizvitler 
 i̇ngiltere 
 shakespeare ve öncüleri
 fransa: klasik çağ 
 molière ve komedya 
 japonya: nove kabuki 
 restoration v etöreler komedyası 
 xviii. yüzyıl 
 tragedya ve opera 
 ağır operalar güldürü operalar 
 burjuva komedisi 
 gozzi ve goldoni 
 kuzey'de holberg 
 komedya: sheridan, goldsmith, beaumarchai 
 duygusal dram 
 romantik tiyatro 
 tragedyadan melodrama 
 alman romantik dramı: leasing ve goethe 
 schiller
 schiller'in ardından alman tiyatrosu 
 melodram eğilimi:kotzebue 
 fransa'da ve i̇ngiltere'de melodram: 
 pixérécourt ve sonrası 
 büchner 
 rusya'da romantizmin i̇zleri 
 fransa'da romantizm 
 i̇ngiltere ve doğu avrupa 
 vodvil eğilimi 
 almanya'da 
 rusya'da 
 xix. ve  xx. yüzyılda bulvar tiyatrosu 
 i̇ngiltere'de 
 gerçekçilik ve toplumsal dram
 hebbel 
 ibsen  
 strindberg  
 becque  
 hauptmann  
 avusturya 
 macaristan-polonya 
 ostrovski-turgeniyev  
 tolstoy  
 çekhov 
 gorki ve sovyet dramı
 çin tiyatrosu
 shaw  
 priestley  
 öfkeli genç adamlar
 i̇rlanda
 kışkırtma tiyatrosu
 varoluşçu eğilimi 
 i̇talya'da bölgecilik ve evrenselcilik
 natüralizm'den sembolizm'e
 bölgesel ağızlar ve gerçekçi dram
 napolili i̇nsancıl komedya
 pirandello  
 öteki i̇talyan yazarları
 abd'de o'neill 
 toplumsal tiyatro 
 mitos ve sembolizm 
 öncü tiyatro 
 dışavurumculuk  
 brecht  
 mayakovski 
 savaştan sonra almanya
 off broadway  
 i̇talya'da töreler tiyatrosu
 doğu avrupa
 günümüzün siyasal dramı
 happening  
 üçüncü dünya 
 living teatre
 sokak tiyatrosu
 "off off broadway"

3. türk tiyatrosu
 geleneksel tiyatro
 tanzimat ve i̇stibdat tiyatrosu
 meşrutiyet tiyatrosu
 cumhuriyet tiyatrosu
 kısa kaynakça

4. tiyatro terimleri sözlüğü
 tiyatro terimlerinin açıklamalarının yanı sıra, i̇ngilizce, fransızca, almanca, i̇talyanca ve i̇spanyolca karşılıkları da belirtilmiştir.

 i̇ngilizce 
 magic in istanbul
 a history of theatre and popular entertainment in turkey (forum yayınları, ankara, 1964)
 
 
 karagöz: turkish shadow theatre (dost yayınları, i̇stanbul, 1975)
 a pictorial history of turkish dancing  (dost yayınları, ankara, 1976)

 fransızca

dış bağlantılar

kaynakça 

1927 doğumlular
i̇stanbul doğumlu yazarlar
2008 yılında ölenler
ankara'da ölenler
20. yüzyıl türk bilim insanları
21. yüzyıl türk bilim insanları
20. yüzyıl türk yazarları
21. yüzyıl türk yazarları
türk hukukçular
galatasaray lisesinde öğrenim görenler
hisarcılar
sedat simavi ödülü sahipleri
ankara üniversitesi dil ve tarih-coğrafya fakültesi öğretim üyeleri
i̇stanbul üniversitesi hukuk fakültesinde öğrenim görenler
tarih ve toplum kişileri