Timbuktu

timbuktu (arapça: تمبكتو, i̇ngilizce: timbuctoo, fransızca: tombouctou, koyra chiini dili: tumbutu) batı afrika ülkesi mali'nin şehri. mali'nin 8 idari bölgesinden biri olan timbuktu bölgesi'nin de başkentidir. timbuktu, dünyanın yeni yedi harikasına aday gösterilmiştir.

timbuktu, nijer nehri'nin ana kanalının 15 km kuzeyinde büyük sahra'nın güney kenarında yer almaktadır. şehir kum tepeleri ile çevrilidir.

tarih
timbuktu'da antik kalıntılar, ilk yerleşimin mö 5. yüzyılda başladığını göstermektedir. 11. yüzyıla kadar dönemsel bir yerleşim yeri olarak kullanılan timbuktu, 12. yüzyılda kalıcı bir şehir haline geldi. büyük sahra'nın ticaret yollarının timbuktu üzerinden geçişiyle tuz, altın, fildişi ticareti bölgede gelişti. şehir, 14. yüzyılın başlarında mali i̇mparatorluğu'nun bir parçasıydı. 15. yüzyılda ilk yarısında tuaregler bir süre için şehrin kontrolünü ele geçirdi. ardından songhay i̇mparatorluğu şehri topraklarına kattı. 16. yüzyılda fas'lı saadi hanedanlığı timbuktu'yu alarak başkent yaptı. 17. yüzyılda fas'tan bağımsız bir yönetim kuruldu. daha sonra fransızlar'ın hakimiyetiyle 18. yüzyıla kadar önemli bir akademik eğitim ve kültür merkezi olan timbuktu'nun altın çağı sona erdi. 1960'ta şu anki mali cumhuriyeti'nin bir şehri olana kadar geçen süreçte fransız egemenliğinde kaldı.

dil
mali'nin resmi dili fransızca olmasına rağmen, bugün timbuktu'da yaşayanların çoğunluğu songhay dili koyra chiini konuşmaktadır. 11. yüzyılda i̇slam'ın yayılmasıyla bölgeye gelen arapça akademisyenlerin ve dinin dili olmuştur. bambara dili, mali'deki en büyük etnik grup olan bambara halkı tarafından konuşulsa da, esas olarak ülkenin güneyiyle sınırlıdır.

eğitim
timbuktu, özellikle mali i̇mparatorluğu ve askia muhammed'in egemenliği altında, 13. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar bir dünya merkeziydi. timbuktu'nun 13. ve 14. yüzyıllardaki gelişmesi, batı afrika'dan birçok bilim insanını ve öğrenciyi buraya çekti. 15. ve 16. yüzyıllarda şehir, kur'an, i̇slami ilimler, matematik, astronomi, hukuk, farmakoloji, felsefe ve sanat konusunda altın çağına ulaştı. timbuktu halkı için okuryazarlık ve kitaplar zenginlik, güç ve bereket sembolleriydi. güçlü bir medrese geleneği olan timbuktu'da djinguereber camii, sankore camii ve sidi yahya camii 15. yüzyıldan kalmadır. i̇slami eğitim fransızların işgaliyle uzun yıllar baskı altına alınmış olsa da, i̇slami ilimler eğitimiyle öne çıkan timbuktu üniversitesi halen faaliyetine devam etmektedir.

yazmalar ve kütüphaneleri
timbuktu'da asırlar boyunca yüzbinlerce el yazması eser toplanmıştır. günümüzde 700.000 kadar el yazması kütüphanelerde muhafaza edilmektedir. şehirde 60 tane özel ve halk kütüphanesi bulunmaktadır.

başlıca kütüphaneler: ahmed baba enstitüsü, mamma haidara kütüphanesi, fondo kati, al-wangari kütüphanesi, mohamed tahar kütüphanesi, maigala kütüphanesi, boularaf koleksiyonu, al kounti koleksiyonları.

tarım
şehirde yağmurla beslenen ekinler için yeterli yağış yoktur. tarım arazileri nijer nehri'nden sulanmaktadır. ana tarımsal ürün pirinçtir ve nehir kıyısında yılın belli zamanlarında oluşan sel havzalarında yetiştirilmektedir. alınan mahsulun neredeyse tamamı çiftçi ailelerin kendileri tarafından tüketilmektedir.

unesco dünya mirası
aralık 1988'de unesco dünya mirası komitesi (whc) timbuktu'nun tarihi merkezinin bazı bölümlerini dünya mirası listesine aldı.

listeye giriş kriterleri şöyle belirlendi:
 kriter ii: timbuktu'nun kutsal yerleri afrika'daki erken i̇slamlaşma için hayati öneme sahipti.
 kriter iv: timbuktu'nun camileri songhay i̇mparatorluğu döneminde kültürel ve akademik bir altın çağ gösterir.
 kriter v: halen çoğunlukla orijinal olan camilerin inşası geleneksel yapı tekniklerinin kullanımını göstermektedir.

kum ve çamurdan geleneksel bir mimariyle inşa edilen tarihi yapılar süren kuraklık ve çöl fırtınaları sebebiyle günümüzde yıkılma riski taşımaktadır. ayrıca bölgede bir dönem yaşanan iç savaş sonucu, unesco 2012'de timbuktu'yu tehlike altındaki dünya mirası olarak duyurmuştur.

yeni yedi harika adaylığı
dünyanın yeni yedi harikası, i̇sviçre'de bir organizasyon tarafından dünyanın yedi harikası'na alternatif olarak başlatılmış ve dünya genelinde insanların oylamaları sonucu 2007 yılında belirlenmiştir. timbuktu şehri, harikalara aday gösterilmiş ve son 28 finalistinden birisi olmuştur.

galeri

kardeş şehirler
timbuktu'nun kardeş şehirleri:
 chemnitz, almanya
 hay-on-wye, galler, birleşik krallık
 kayrevan, tunus
 marakeş, fas
 saintes, fransa
 tempe, arizona, amerika birleşik devletleri

kaynakça 

i̇slam tarihi
antik kentler
mali'deki şehirler
tehlike altındaki dünya mirasları
mali i̇mparatorluğu