İtalyan edebiyatı

i̇talyan edebiyatı, i̇talyan yazarlarca i̇talyanca yazılmış edebiyat yapıtlarını kapsar. i̇talya'nın siyasal birliğini 19. yüzyıla kadar kuramaması ve katolik kilisesi'nin etkisiyle, yazılı metinlerde uzun süre latince kullanılmış ve yerel bir dilin yaygınlaşması öbür avrupa ülkelerine göre daha geç başlamıştır. 12. ve 14. yüzyıllar arasında i̇talya'da fransızca düzyazı ve koşukla yazılmış romanslar okunmuş ve klasik metinlerden uyarlamalar yapılmıştır. böylece 13. yüzyılda bir fransız-i̇talyan edebiyatı gelişmiştir. i̇talyanlar fransız öykülerini çoğu zaman uyarlayarak ve bunlara çeşitli eklemeler yaparak kaleme almışlardır. bu edebiyatta fransızca kullanılmakla birlikte, yazarlar yapıtlarına yer yer kendi lehçelerinin özelliklerini de katmışlardır.

aynı dönemde fransa'daki provence yöresinde yazılan lirik şiirler i̇talya'da da yaygınlaştı. 1208-1250 arasında sicilya'yı yöneten kutsal roma-germen i̇mparatoru ii. friedrich'in sarayında, sicilya okulu olarak adlandırılan  bir grup şair provence şiir biçimleri ve konularını örnek alarak yerel dilde şiirler yazdı. ii. friedrich'in ölümünden sonra kültürel merkez toskana oldu. burada guittone d'arezzo ve onu izleyen şairler sicilya okulu tarzı şiirler yazdılar. daha içten bir dille aşk şiirleri yazan ve dolce stil nuovo (tatlı yeni üslup) şairleri olarak adlandırılan yeni bir grup oluştu. bolognalı guido guinizelli'nin başlattığı bu yeni akımın öbür önemli temsilcileri arasında guido cavalcanti, dante alighieri ve cino da pistoia sayılabilir. bu şairler i̇talyan edebiyat dilinin gelişimini başlattılar. öte yandan, rustico di filippo ve cecco angiolieri gibi bazı şairler de aynı dönemde bu ciddi aşk şiiri geleneğinin tam karşıtı olan ve aşk konusunu komik ve kaba bir dille işleyen şiirler yazdılar.

assisili francesco'nun ölçülü düzyazıyla umbria lehçesinde kaleme aldığı cantico di frate sole, i̇talyan şiirinin en eski örneklerinden biridir. bu yüzyılda din, felsefe, hukuk, siyaset ve bilim konulu metinlerde hâlâ latince kullanılmakla birlikte, yerel dille yazılmış düzyazı edebiyatı da başlamıştı.

14. yüzyıl

bu dönemde ortaya koyulan i̇talyan edebiyatı örnekleri birkaç yüzyıl boyunca avrupa'yı etkiledi ve rönesansın başlangıcı sayıldı. dante, petrarca ve boccaccio adlı üç büyük yazarın yaşadıkları dönemde kazandıkları ün günümüze kadar sürdü.

dante'nin toskana lehçesiyle kaleme aldığı ve cennet ile cehenneme yapılan bir yolculuğu anlattığı uzun şiiri la divina commedia, içerdiği karmaşık imgeler, şiirsel zenginlik ve anlam yoğunluğuyla bir başyapıt sayılmaktadır. felsefeden çok edebiyata ilgi duyan ve aynı zamanda  bir hümanist olan petrarca ise ortaçağ felsefesine karşı çıktı ve yapıtlarında klasik latin yazarlarını örnek aldı. boccaccio ise büyük bir edebi değer taşıyan düzyazı yapıtlarında yetkin bir üslup kullandı ve decameron hikâyeleri adlı 100 öykü içeren yapıtıyla rönesans edebiyatını etkiledi.

14. yüzyılın ikinci yarısında edebiyat etkinliklerinin merkezi olarak kalan floransa'da halka yönelik yapıtlar verildi. boccaccio'nun etkisiyle öykü türü canlılık kazandı.

rönesans 

15. yüzyılda edebiyat bir önceki yüzyılın coşkunluğunu yitirirken, klasik elyazmalarının bulunması sonucunda, platon başta olmak üzere eski yunan felsefesine büyük bir ilgi doğdu. i̇nsanın evrendeki konumu yeniden değerlendirilerek insanı temel alan yeni bir dünya görüşü benimsemeye başlandı. 15. yüzyılın ilk yarısında, yerel dili küçümseyerek latince ve yunanca yazmaya özen gösteren birtakım yazarlar klasik metinlerden örnek alarak çok sayıda ama değersiz yapıtlar ortaya koydu. oysa yüzyılın ortalarında doğru edebiyat dili olarak i̇talyanca latincenin yerini almaya başladı. toskana lehçesinin latince kadar önemli olduğunu savunan hümanist leon battista alberti, floransa'nın kültürel önderliğini sürdürmesine katkıda bulunurken, venedikli pietro bembo da i̇talyancadaki ilk dilbilgisi kitaplarından birini yazdı. ludovico ariosto, niccolò machiavelli ve francesco guicciardini hümanist edebiyatın önde gelen adları arasındadır. ariosto en çok orlando furioso (1517) adlı epik şiiriyle anımsanırken, machiavelli ile guicciardini tarih ve siyaset konulu yapıtlarında yerel dili kullanarak toskana lehçesinin yerini sağlamlaştırdılar. machiavelli'nin hükümdar (1513) adlı yapıtı hükümdarların nasıl başa geçtikleri ve ülkelerini nasıl yönettikleri gibi konuları ele alır.

i̇talyan rönesans'ının son büyük şairi torquato tasso'nun gerusalemme liberata (1581) adlı klasik destan tarzındaki yapıtı rönesans'ın en önemli ürünlerinden biridir.

16. yüzyılda lirik şiirde petrarca'nın etkileri sürerken, tiyatro dalında yunan ve roma tiyatrosunu örnek alan oyunlar yazıldı. gian giorgia trissino'nun sofonisba (1524) adlı oyunu yerel dille yazılan ilk trajedi oldu. trajedilerden daha üstün sanatsal değer taşıyan komediler ise çağdaş avrupa tiyatrosunun başlangıcını oluşturdu. bu türde yazanlar arasında ariosto, machiavelli, pietro aretino ve giordano bruno sayılabilir.

17. ve 18. yüzyıllar

bir gerileme dönemi olarak nitelendirilen 17. yüzyılda yazarlar abartılı ve gösterişli üslup oyunlarıyla, duygudan yoksun yapıtlar ortaya koydular. bu dönem i̇talyan edebiyatının başlıca temsilcisi, abartılı birçok söz sanatıyla yüklü lirik şiiriyle tanınan giambattista marino'dur. gene bir şair olan tommaso campanella ise la citta del sole (1602) adlı yapıtında  düşsel bir din devleti çizdi. ünlü bilim insanı galilei'nin yazıları ise bilim dilinde de latincenin yerini i̇talyancanın almasını sağladı.

müzikli oyunların ve operanın gelişmesi üzerine birçok şair opera besteleri için söz yazmaya başladı. tiyatro türünde asıl önemli gelişmeler ise 18. yüzyılda gerçekleşti. vittorio alfieri klasik ve kutsal konulu trajedileriyle rönesans'ın yurtseverlik anlayışına canlılık verirken, carlo goldoni ince bir güldürü anlayışına dayanan modern gelenek ve karakter komedisini kurdu. carlo goldoni'nin la locandiera (1753) adlı komedisi günümüzde bile geçerli olan düşünceler içeriyordu.

19. yüzyıl

i̇talya'da romantizm akımı, ulusal kurtuluş hareketine paralel bir gelişim gösterdi. bu dönemde ortaya koyulan yapıtların çoğu bu hareketin yarattığı yurtsever duygusallığı yansıtıyordu. ugo foscolo'nun yapıtlarında tutkulu bir duygusallıkla biçimsel yetkinlik birleşti. i̇talyan romantizminin önde gelen temsilcisi ise alessando manzoni'ydi. şiir ve öykü türünde yapıtlar veren manzoni'nin en ünlü yapıtı i promessi sposi (1825-1827) 17. yüzyılda milano'da geçen ve yurtseverliğe değinen tarihsel bir romandır.

dönemin öbür önemli temsilcisi ise giacomo leopardi'dir. duygusal şiire tepki olarak  doğan gerçekçilik akımı ise doğalcılık akımına bağlı fransız yazarlarının etkisini taşıyordu. yaşamı, özellikle toplumun yoksul kesimlerinin yaşamını olduğu gibi aktarmayı amaçlayan bu akımın ilk kurumsal açıklamasını 1872'de luigi capuana yaptı.

çağdaş dönem 

i̇talya'nın siyasal birliğe kavuşmasından sonra siyaset ve edebiyat konulu yazılarıyla tanınan il piacere (1889) adlı romanında üstün insan konusunu ele alan gabriele d'anunzio, yeni toplumun gereksinimlerini karşılıyan yazarlardan biriydi. bu arada benedetto croce de yayımladığı la critica adlı dergide çıkan yazılarıyla ve 70'ten fazla kitabıyla edebiyat eleştirisi alanında ün kazandı. poesia adlı derginin editörü olan filippo tommaso marinetti ise, geleneksel sanat anlayışına şiddetle karşı çıkan gelecekçilik akımını başlattı.

i. dünya savaşı'ndan sonra yeniden geleneksel sanat anlayışı egemen oldu. bu dönemde i̇talya'daki faşist yönetimin engelleyici etkisiyle yaratıcılık da durakladı. gene de, bazı yazarlar bu olumsuz koşulları aşarak özgün yapıtlar vermeyi başardı. bunlar arasında coscienza di zeno (1923) adlı yapıtıyla italo svevo ve fontamara (1930) ile ignazio silone sayılabilir.

luigi pirandello ise başlangıçta iletişim kopukluğu, delilik ve akıllılık arasındaki sınır, görünüş ile gerçeklik arasındaki ayrım gibi kavramları ele aldığı öykülerinden sonra, sei personaggi in cerca d'autore (1921) ve enrico iv (1922) gibi birçok oyununda geleneksel oyun kurallarını da değiştirdi.

20. yüzyıl başlarında fransa'daki simgecilik akımının etkisiyle sözdizimi kurallarına uymaksızın şiirler yazılmaya başlandı. bu akımın kurucusu giuseppe ungaretti'ydi. gene bu anlayışı benimseyenlerden biri olan eugenio montale ise 1975'te nobel edebiyat ödülü'nü aldı.

ii. dünya savaşı ise edebiyatta yeniden gerçekliğe dönüşü başlattı. bu dönemin ünlü adları arasında cristo si e fermato a eboli (1945) adlı yapıtın yazarı carlo levi, il quartiere (1945) adlı yapıtın yazarı vasco pratolini ile la luna e i falo (1950) adlı romanın yanı sıra il mestiere de viviere (1935-1950) başlıklı günlüğüyle tanınan cesare pavese sayılabilir. son yıllarda ün kazanan yazarlar arasında la storia (1974) yazarı elsa morante ve il nome della rosa'''nın (1981) yazarı umberto eco vardır.

 kaynakça 
 cevdet, kudret, batı edebiyatından seçme parçalar, i̇stanbul, 1972
 özdemir, emin, türk ve dünya edebiyatı, 1980
 kuray, gülbende, i̇talyan edebiyatı üzerine, 2000 
 hösle, johannes, kleine geschichte der italienischen literatur, münih: beck, 1995
 kapp, volker, italienische literaturgeschichte, stuttgart: metzler, 1994
 karakartal, oğuz-arslan, i̇brahim, türkçede i̇lk i̇talyan edebiyatı tarihi, i̇talyan edebiyatı'' (1913), m. (mehmet) rauf, i̇stanbul, 2012

ayrıca bakınız 
 türkçede i̇talyan edebiyatı

dış bağlantılar 
liber liber(progetto manuzio) i̇talyan edebiyatı hakkında
www.storiadellaletteratura.it - storia della letteratura italiana (i̇talyan edebiyatının tarihçesi)