Atlantikçilik

atlantikçilik, kuzey amerika (amerika birleşik devletleri ve kanada) ile avrupa'daki (avrupa birliği ülkeleri, birleşik krallık, i̇sviçre, norveç, i̇zlanda, türkiye vb.) insanlar ve hükümetler arasındaki daha yakın ilişkilere destek verme ideolojik inancıdır. bu ilişkiler, siyasi, ekonomik ve savunma konularında işbirliğini amaçlayarak katılımcı ülkelerin güvenliğini ve refahını korumak, liberal demokrasiyi ve çokkültürlülüğü birleştiren açık bir toplumun ilerici değerlerini korumak amacıyla kurulur. terim, kuzey amerika ve avrupa tarafından çevrelenen atlantik okyanusu'ndan türetilmiştir.

"atlantikçilik" terimi, sovyetler birliği'ne karşı kuzey atlantik askeri ittifaklarına destek verme anlamında daha spesifik bir şekilde kullanılabileceği gibi, daha geniş bir işbirliğini, derin paylaşılan değerleri, diplomatik kültürlerin birleşmesini ve kuzey amerika ile avrupa arasında bir topluluk hissi ve bir dereceye kadar entegrasyonu ima etmek için daha geniş anlamda da kullanılabilir. uygulamada, atlantikçilik felsefesi, özellikle amerika birleşik devletleri'ni içeren kuzey amerika'nın aktif bir şekilde avrupa'ya katılımını ve okyanusun her iki tarafındaki devletler arasında yakın işbirliğini teşvik eder. atlantikçilik, ii. dünya savaşı sırasında ve sonrasında, soğuk savaş döneminde, özellikle nato ve marshall planı gibi çeşitli avro-atlantik kuruluşlarının kurulmasıyla en güçlü şekilde ortaya çıkmıştır.

atlantikçilik görüşünün, bölgeden bölgeye ve ülkeden ülkeye çeşitli tarihsel ve kültürel faktörlere bağlı olarak farklılık gösterir. genellikle doğu avrupa, orta avrupa, i̇rlanda ve birleşik krallık gibi bölgelerde özellikle güçlü olduğu kabul edilir. siyasi olarak, avrupa'da klasik liberaller veya sağ siyasetle sıkı bir şekilde ilişkilendirilmiş olmasına rağmen, yalnızca bunlarla sınırlı değildir. atlantikçilik genellikle amerika birleşik devletleri'nin siyasi veya sosyal kültürüne, ya da kuzey amerika'da avrupa'ya olan yakınlığa, ayrıca iki kıta arasındaki tarihsel bağlara bir yakınlığı ima eder.

atlantikçilik ve kıtasalcılık arasında atlantik'in her iki tarafında da bazı gerilimler bulunmakta ve bazı kişiler transatlantik işbirliği yerine artan bölgesel işbirliği veya entegrasyonu vurgulamaktadır. atlantikçilik ile kuzey amerika veya avrupa entegrasyonu arasındaki ilişki karmaşıktır ve birçok yorumcuya göre doğrudan çelişmezler. uluslararasıcılık, hem atlantikçilik hem de kıtasalcılığı birleştiren bir dış politika inancıdır.

tarihçe 

dünya savaşları öncesinde, batı avrupa ülkeleri genellikle kıtasal konularla ve afrika ve asya'da sömürge imparatorlukları kurma konularıyla meşguldüler ve kuzey amerika ile ilişkileriyle ilgilenmiyorlardı. benzer şekilde, amerika birleşik devletleri iç meselelerle ve latin amerika'ya müdahalelerle meşguldü, ancak avrupa meselelerine ilgi duymuyordu ve kanada, 1867'de konfederasyon yoluyla özyönetimli dominion statüsünü elde etmesine rağmen, i̇ngiliz i̇mparatorluğu'nun bir parçası olarak tam bir dış politika bağımsızlığını henüz kullanmamıştı.

i. dünya savaşı'nı takiben, new yorklu avukat paul d. cravath, amerika birleşik devletleri'nde atlantikçiliği kurma konusunda dikkate değer bir liderdi. cravath, savaş sırasında uluslararası konulara adanmıştı ve daha sonra dış i̇lişkiler konseyi'nin kurucu ortağı ve yöneticisi oldu. i. dünya savaşı'nın ardından, abd senatosu versay antlaşması'nı onaylayıp onaylamama konusunu tartışırken, bazı kongre üyesi cumhuriyetçiler, abd'nin i̇ngiltere ve fransa ile yasal olarak bağlayıcı bir ittifaka desteklerini dile getirdiler ve bu, milletler cemiyeti'nin ve özellikle 10. madde'nin sınırsız taahhütlerine bir alternatif olarak sunuldu; ancak abd başkanı woodrow wilson, tekliflerini ciddi şekilde araştırmadı ve bunun yerine amerika birleşik devletleri'ni milletler cemiyeti'ne girmeye yönelik mücadelesine odaklanmayı tercih etti.

amerikan ve kanadalı askerlerin birinci ve i̇kinci dünya savaşları sırasında i̇ngiliz, fransız ve diğer avrupalılarla birlikte avrupa'da savaşmaları, bu durumu temel olarak değiştirmiştir. i̇kinci dünya savaşı'ndan önce abd (ve kısmen kanada) daha izolasyonist bir tutum benimsemesine rağmen, normandiya çıkarmaları döneminde müttefikler her konuda iyi bir entegrasyona sahipti. 1941'de amerika birleşik devletleri başkanı franklin d. roosevelt ve i̇ngiltere başbakanı winston churchill tarafından ilan edilen atlantik bildirisi, müttefiklerin savaş sonrası dünya için hedeflerini belirledi ve daha sonra batı müttefikleri tarafından benimsendi. i̇kinci dünya savaşı'nın ardından, batı avrupa ülkeleri, sovyetler birliği'nin olası saldırganlığını caydırmak için abd'nin avrupa işlerine angaje olmaya devam etmesi konusunda endişe duyuyordu. bu durum, 1949 yılında kuzey atlantik antlaşması'nın imzalanmasına yol açtı ve bu antlaşma, atlantikçiliğin temel kurumsal sonucu olan kuzey atlantik antlaşması örgütü'nü (nato) kurarak üyeleri birbirlerine askeri olarak bağlıyordu. bu durum amerikan ve kanadalı askerlerin uzun süreli olarak batı avrupa'da konuşlandırılmasına yol açtı.
 
soğuk savaş'ın sona ermesinden sonra, amerika birleşik devletleri ve avrupa arasındaki ilişki köklü bir şekilde değişti ve her iki taraf da birbirine olan ilgisini kaybetti. sovyetler birliği'nin avrupa'yı domine etme tehdidi olmadan, kıta amerika birleşik devletleri için askeri bir öncelik olmaktan çıktı ve benzer şekilde, avrupa da artık amerika birleşik devletleri'nden askeri korumaya olan ihtiyacı hissetmedi. sonuç olarak, ilişki stratejik önemini büyük ölçüde kaybetti.

ancak, eski varşova paktı ülkelerinin yeni demokrasileri ve parçalanmış yugoslavya'nın bazı parçaları farklı bir görüşe sahipti ve atlantikçiliği, sovyetler birliği'nden ayrılmış en büyük ülke olan rusya'nın devam eden tehdidine karşı bir savunma olarak istekle benimsediler.

21. yüzyılda, terörizm ve irak savaşı ışığında atlantikçilik önemli değişikliklere uğramıştır ve bunun net etkisi, fikrin kendisinin yeniden sorgulanması ve ilgili ülkelerin güvenliğinin kuzey atlantik bölgesi dışında ittifak eylemlerini gerektirebileceği yeni bir anlayış olmuştur. 11 eylül 2001 saldırılarından sonra nato, ilk kez 5. madde'yi devreye soktu; bu maddeye göre bir üye devlete yapılan saldırı, tüm üye grubuna karşı yapılan bir saldırı olarak kabul edilecektir. nato'nun çok uluslu awacs birimi uçakları abd havada devriye gezerken, avrupa ülkeleri personel ve ekipman gönderdi. ancak, irak savaşı nato içinde çatlaklara neden oldu ve işgali destekleyen abd önderliğindeki taraftarlar ile karşıt görüşlü olanlar arasındaki keskin farklılık ittifakı zorladı. robert kagan ve ivo daalder gibi bazı yorumcular, avrupa ve amerika birleşik devletleri'nin ittifakın artık geçerli olmadığı derecede ayrıştığını sorguladılar. daha sonra, 2018'de kagan, "aslında amerika birleşik devletleri'nin avrupa'yı desteklemek ve güçlendirmek için aktif bir şekilde çalışmasına ihtiyacımız var" dedi.

nato'nun önemi barack obama yönetimi sırasında yeniden teyit edildi, ancak bazıları onu önceki liderlere kıyasla nispeten az atlantikçi olarak nitelendirdi. obama doktrini'nin bir parçası olarak, washington avrupa'daki müttefiklerle çok taraflılığı destekledi. obama, rusya'nın kırım'daki ilk ukrayna işgalinden sonra avrupa (ve pasifik) müttefikleriyle birlikte rusya'ya yaptırımlar uyguladı. başkanlığından sonra, obama ayrıca trump yönetimi sırasında atlantik ittifakının önemini vurgulayarak, dolaylı olarak trump'a karşı durdu.

trump döneminde, türkiye'de demokratik gerileme ve trump'ın nato üyeleri ve ittifak hakkındaki açıklamaları nedeniyle nato içinde gerilimler arttı. robert kagan, trump'ın ittifakı zayıflattığı yönündeki yaygın eleştirileri yineledi. buna rağmen, nato o dönemde iki yeni üye ülke (karadağ ve kuzey makedonya) kazandı. nato'nun avrupa'daki önemi, rus askeri ve istihbarat teşkilatının sürekli tehdidi ve eski sovyet birliği ülkelerinde rusya'nın eylemlerine dair belirsizlik, orta doğu'daki çeşitli tehditler nedeniyle arttı. almanya-rusya ekonomik ilişkileri, nord stream 2 gibi konular nedeniyle atlantik ilişkisinde bir sorun haline geldi, ayrıca amerika birleşik devletleri ile avrupa birliği arasındaki ticaret anlaşmazlıkları gibi diğer anlaşmazlıklar da yaşandı.

biden yönetimi başladığında, avrupa birliği'nin üst düzey yetkilileri atlantik ilişkisi hakkında iyimserliklerini dile getirdi. şubat 2022'de rusya'nın ukrayna'yı işgal etmesinin ardından, gazeteciler rus saldırganlığının avrupa birliği'nden birleşik bir siyasi tepki aldığını ve atlantik ittifakının savunma açısından daha geniş bir şekilde önemli olduğunun daha yaygın olarak bilinmesini sağladığını ve i̇sveç ve finlandiya gibi ülkelerde nato'ya katılımın popülaritesini artırdığını belirttiler. finlandiya nisan 2023'te nato'ya katıldı.

i̇deoloji 
atlantikçilik, kuzey amerika ve avrupa arasındaki işbirliğinin gerekliliğine inanma düşüncesidir. bu terim, özellikle güvenlik konularında, avrupa ve amerika birleşik devletleri arasındaki ikili ilişkinin, özellikle intra-avrupa işbirliğinden daha önemli olduğuna inanmayı ima edebilir. terim ayrıca "transatlantik güvenlik mimarisi için kısaltma olarak da kullanılabilir."

kuzey atlantik bölgesinin üst ulusal entegrasyonu, 19. yüzyılın sonlarında atlantik'in her iki tarafındaki entelektüeller arasında düşünce odaklarından biri olarak ortaya çıktı. o dönemde atlantikçilik olarak adlandırılmamış olsa da (terim 1950'lerde türetilmiştir), bu yaklaşım, yumuşak ve sert gücü birleştiren bir yaklaşım geliştirmiştir ve bir ölçüde atlantik'in iki tarafını entegre etmiştir. çekici bir "çekirdek" birliğinin fikri en büyük yumuşak güç unsuru idi; böyle bir birliğin sahip olacağı hegemonik küresel gücün gerçek faktörü ise sert güç unsuru idi. bu yaklaşım, sonunda nato, g7 grubu ve diğer atlantikçi kurumlar şeklinde belirli bir ölçüde uygulanmıştır. 20. yüzyılda atlantikçilik ve eleştirmenleri arasındaki uzun süren tartışmada, ana argüman derin ve resmi atlantik entegrasyonun hala dışında olanları çekmek için hizmet edip etmeyeceği, atlantikçilerin iddia ettiği gibi, ya da dünyanın geri kalanını yabancılaştırıp onları zıt ittifaklara sürükleyeceği yönündeydi. realistler, nötralistler, barışçılar, milliyetçiler ve uluslararasıcılar, bu durumun sonucunun ikincisini yapacağına inanma eğilimindeydiler ve varşova paktı'nı görüşlerinin kanıtı olarak göstererek, onu nato'nun kaçınılmaz gerçekpolitik karşılığı olarak ele almışlardır.

genel olarak, atlantikçilik özellikle birleşik krallık ve doğu ve orta avrupa'da güçlü bir şekilde etkilidir. doğu avrupa'daki gücünün birçok nedeni vardır, öncelikle birinci dünya savaşı'ndan sonra siyasi özgürlüğü getirmekte amerika birleşik devletleri'nin rolü, i̇kinci dünya savaşı sırasında nazi almanya'sının yenilmesinde amerika birleşik devletleri'nin önemli rolü, soğuk savaş sırasındaki öncü rolü, nato gibi atlantikçi kurumlara bölgenin ülkelerini dahil etme konusundaki nispeten hevesi ve büyük batı avrupa güçlerinin niyetlerine yönelik şüphelerdir. bazı yorumcular, genellikle polonya ve birleşik krallık gibi ülkelerin güçlü atlantikçi görüşlere sahip olduğunu, almanya ve fransa gibi ülkelerin ise kıtasal görüşleri ve güçlü bir avrupa birliği'ni desteklemeye meyilli olduklarını düşünmektedir.

21. yüzyılın başlarında, atlantikçilik genellikle avrupa'da (ülkeden ülkeye değişmekle birlikte) politik sağda biraz daha güçlü olmuştur, ancak amerika birleşik devletleri'nde politik merkez-sol'da yer almaktadır. partizan ayrım abartılmamalıdır, ancak soğuk savaş'ın sona ermesinden bu yana var olan ve artan bir ayrım mevcuttur.

soğuk savaş dönemi ve sonrasında transatlantik ticaret ve siyasi bağlar genellikle güçlü kalmış olsa da, daha genel bir eğilim kıtasal ekonomik entegrasyon olmuştur. avrupa ekonomik alanı ve kuzey amerika serbest ticaret anlaşması, atlantik bölgesini iki rakip ticaret bloğuna ayırmıştır. bununla birlikte, birçok siyasi aktör ve yorumcu, bu iki sürecin birbirine karşıt olması gerektiğini düşünmemekte, hatta bazı yorumcular bölgesel entegrasyonun atlantikçiliği güçlendirebileceğine inanmaktadır. kanada tarafından eklenen kuzey atlantik antlaşması'nın 2. maddesi, ülkeleri ekonomik ve siyasi açılardan birbirine bağlamayı amaçlamıştır.

kurumlar 
kuzey atlantik konseyi, atlantikçi bağlamda tartışma ve karar alma için başlıca hükümet forumudur. diğer kuruluşlar da atlantikçi kökenli olarak kabul edilebilir.

 nato
 ekonomik i̇şbirliği ve kalkınma örgütü (oecd)
 g-6/7/8
 kuzey atlantik i̇şbirliği konseyi (nacc)
 avrupa-atlantik ortaklık konseyi (eapc)

dünya bankası ve uluslararası para fonu da atlantikçi olarak kabul edilir. i̇kisi arasında zımni bir anlaşma çerçevesinde, dünya bankası amerikalılar tarafından yönetilirken, uluslararası para fonu ise avrupalılar tarafından yönetilmektedir.

kaynakça 

batı kültürü
uluslararası ilişkiler teorisi
politik kuramlar