Elbruz Dağı

elbruz dağı ( — bengü dağ;  — konik şekilde dağ; çerkesçe: oşhamaho/oşhamaf — kutlu [uğurlu] dağ; ), 5.642 m yükseklikle (batı zirvesi; doğu zirvesi: 5.621 m) kafkasların ve rusya'nın en yüksek dağı. elbruz; şu sıralar faal olmayan, yoğun olarak buzullarla kaplı, çift zirveli bir stratovolkandır. i̇ki zirve arasındaki mesafe 1.500 metre olup zirve noktası güney krater kenarında bulunur. 70'ten fazla buzul, elbruz'dan aşağıya, vadiye akar. toplam 145 km² buzla örtülüdür.

araplar orta çağ'da, cebelü'l-elsina جبل ال السنة "dillerin dağı" diye adlandırırlardı. elbruz, "ruhların kralı", "tanrıların tahtı", "mutluların yeri " ve "kutsal yükseklik" diye de adlandırılır.

eğer kafkaslar avrupa'nın sınırı olarak kabul edilirse elbruz avrupa'nın en yüksek dağıdır.

coğrafya 
elbruz, rusya federasyonu güney federal okrugu içindeki kuzey kafkasya ekonomik bölgesinde, kabardey-balkarya'da, gürcistan sınırının 11 km kuzeyinde, tiflis'in yaklaşık 270 km kuzey batısında yer alır.

avrupa'ya mı yoksa asya'ya mı dahil edilmesi gerektiği tartışmalıdır. kimileri kafkaslar'ın ve dolayısıyla elbrus'un dahili avrasya sınırını oluşturduğu teorisini öne sürerken, kafkasların kuzeyi kuma-manych depresyonu'nu(en) sınır olarak tanımlayan bir görüş de vardır.

kıtalar sadece tek bir karasal alan oluşturduğundan, fiziksel ve coğrafi olarak bakıldığında sadece tek bir avrasya mevcut olabilir. bu yüzden, sınırın nerede olduğu meselesi tam olarak açıklığa kavuşamaz. tarihi bağlamda sınır sıkça yer değiştirmiştir ve bir sınırın tarihi dayanakları olan yönlendiricisi de mevcut değildir.

elbruz'un avrupa veya asya içinde konuşlandırılması, avrupa'nın en yüksek dağı meselesiyle de bağlantılıdır. buna göre bu unvana sahip dağ artık mont blanc olmayacaktır. günümüzde, strahlenberg'in (1676 - 1747) tespit ettiği asya sınırı yaygın kabul görmektedir. strahlenberg, aldığı jeodezi göreviyle, daha önce kabul edilen avrupa sınırını don nehri'nden ural dağları'na çekmiştir. en güney doğudaki sınır olarak kafkasların kuzeyindeki kuma-manych depresyonu'nu(en) seçer. bu anlayışa göre elbruz asyalıdır.

jeoloji 

elbruz holosen devrinde 14x17 km boyutlarında bir kaldera içinde oluşmuş, andesit-dazit stratovolkandır. son patlaması, yaklaşık 2000 yıl önce (ms 50 ± 50 yıl) olmuş, bir çeşit volkanik kayaç türü olan ignimbritler, patlamaların kül yığınları ve lav akıntıları 250 km² lik bir alana yayılmıştır. doğu zirvesinde 250 m çapında yanardağ krateri kalmıştır. bugün elbruz, zirve yakınındaki solfatar (gaz faaliyeti) ve sıcak su kaynağı ile volkanik faaliyetlerin çok zayıf işaretlerini gösterir. masif buz takkesinin hızla erimesi ve yeniden bir faaliyet artışında oluşan lahardan (yanardağ yamacından akan çamurlu akıntı), elbruz ve çevresi için potansiyel tehlike oluşturmaktadır.

tarihçe

i̇lk tırmanış 
doğu zirvesine ilk çıkış, 22 temmuz 1829'da kabardey çerkes'i killar xhaçirov tarafından, elbruz'un eteğindeki rus general emanuel'in kampından zirveye tırmanışla başarılmıştır. kamp, elbruz çevresini araştırmak için yapılan bilimsel keşif gezisinin (ekspedisyon) konaklama noktasıydı. bu keşif gezisine akademisyenler kupfer, meyer ve fransız ménétries dahildi. carl anton meyer, elbruz ve çevresinin ilk yükseklik verilerini elde eder.

5.642 m yükseklikteki batı zirvesine ilk tırmanış ise, 28 temmuz 1874'te i̇ngiliz frederick gardiner, florence crauford grove, horace walker ve ekspedisyonun i̇sviçreli lideri peter knubel tarafından başarılır.

diğer başarılı tırmanışlar:
 1868, douglas william freshfield
 1868, adolphus warburton moore ve c. c. tucker
 1884, m. v. dèchy
 1888, albert mummery
 1891, gottfried merzbacher
 1890/96, a.w. pastuchow (askeri topoğraf), batı- ve doğu zirvesi. elbruz masifi'nin ilk fiziksel haritasını hazırlar. 4.690 metredeki bir kayalık grup bu dağcının adını almıştır.
 1929 ilk kayak tırmanışı, leopoldo gasparotto ve hugo tomaschek

i̇kinci dünya savaşı'nda elbruz 

1. ve 2. dağ tümeninin 10.000 kişilik alman dağ komandoları (gebirgsjäger), 14 ağustos 1942'de 4.000 metre yükseklikteki khotiutau geçidini aşarak, sürprize uğrayıp savaşmadan geri çekilen elbruz kulübesi personelini gafil avlarlar. aralarında josef martin bauer'in de bulunduğu alman dağ komandolarının 21 alpinisti 21 ağustos 1942'de buradan yola çıkarak zor hava şartları altında batı zirvesine tırmanır ve buraya reich'ın savaş bayrağını çekerler. bu olay ns-propagandasınca, alpinistlerin usta işi başarısı olarak kutlanır. elbruz kulübesinin fethi hakkında sovyetlerde, kulübenin başarılı bir şekilde bombalandığı yönünde yorumların da yer aldığı efsaneler oluşur. ancak isabet alan sadece, kulübenin alt taraflarında bulunan yakıt deposudur. 27 eylül 1942'de elbruz'da, alman ve sovyet dağ komandoları arasında yüksek irtifada bir dağ muharebesi meydana gelir. elbruz kulübesi, ocak 1943'ün başına kadar alman işgali altında kalır. bundan kısa süre sonra batı zirvesinde yeniden sovyet bayrağı dalgalanır.

dağ kulübeleri 
11 bilim insanı, 1929'da 4.160 m yükseklikte prijut 11 (barınma 11) adını verdikleri küçük bir kulübe kurarlar. 1932'de aynı yerde, 40 kişi alabilen daha büyük bir kulübe inşa edilir. 1939'da 4.200 metrenin biraz daha üst kısmında, rus seyahat acentesı intourist, döviz sağlamak için elbruz'un zirvesine gidecek olan ve özellikle batıdan gelen turistleri barındırmak üzere alüminyum giydirmeli daha da büyük bir kulübe kurar.

bu kulübe kısa zamanda yüksek dağ kışlasına dönüşür ve birbiri ardına rus ve alman birliklerine üs noktası olarak hizmet eder.

16 ağustos 1998'de ocaktan çıkan yangınla kulübe tamamen yanar. 2001 yazında yeni diesel hut (diesel kulübesi) prijut 11 harabesinin birkaç metre altında açılır.

1933 yılında iki zirve arasındaki belende kurulan acil durum barınağı, birkaç yıl sonra çöker. bu kulübenin kalıntıları günümüze kadar gelmiştir. bundan başka, kısa telesiyejin sonunda, teleferiğin ikinci sektörünün üst kısmında, eski fıçılardan bir kulübe kümesi (barrel huts) vardır. bunlar bugün, birçok zirve tutkunu tarafından aklimatizasyon (iklime alışma, ortama alışma, iklimuyum) amacıyla ve tırmanış için destek noktası olarak kullanılır.

teleferik 
elbruz teleferiği, elbruz'un eteklerinde, 2.300 metredeki vadi istasyonu polana asau'dan, iki sektörde 3.550 metre yükseklikteki bir kayak bölgesine götürür. 1968 yılında kurulan elbruz teleferiği'nin toplam uzunluğu 3.620 metredir. bunun, polana asau ve staryj krugosor arasındaki ilk sektörü 1.860 metre uzunluğa sahipken, staryj krugosor ile mir arasındaki ikinci sektör 1.760 metre uzunluğundadır. üçüncü bir sektör planlanmış olup, ikinci sektörün dağ istasyonunda inşası şimdiden öngörülmüştü. ancak bu planların gerçekleşmesi şüphesiz kestirilemez.

kaynakça

dış bağlantılar 
 peakware (i̇ngilizce)
 elbrus - avrupa'nın en yüksek dağı? (almanca)
 elbrus info site (i̇ngilizce)
 'priut 11' 'in tarihi  (i̇ngilizce)
 diesel hut  (i̇ngilizce)

kafkasya'daki stratovolkanlar
rusya'daki stratovolkanlar
i̇naktif yanardağlar
yedi zirveler
kabardino-balkarya
karaçay-çerkesya
beşbinlikler