Franz von Papen

franz joseph hermann michael maria von papen (29 ekim 1879 - 2 mayıs 1969), adolf hitler'in 1933 yılında iktidara gelmesinde önemli rol oynayan alman devlet adamı ve diplomat. aynı zamanda 1939-1944 yılları boyunca türkiye'deki alman büyükelçisiydi. almanya-türkiye ilişkilerini geliştirmekte önemli katkıları olmuştur. savaş bittikten sonra müttefik devletler'e teslim oldu. ertesi gün amerikan askerleri tarafından tutuklandı.

gençliği 
toprak sahibi varlıklı bir katolik aileden geliyordu. i. dünya savaşı başında askeri ateşe olarak washington, dc'ye atandı. casusluk ve sabotaj olaylarına adı karışınca, 1915'te abd hükûmetinin isteği üzerine geri çağrıldı. savaşın sonuna değin filistin'de, osmanlıların 4. ordu'sunda kurmay başkanı olarak görev yaptı. yıldırım orduları grubu komutanlığına getirilen general falkenhayn'la birlikte yaptığı bir gezide filistin cephesindeki durumun kritik olduğu, i̇ngilizlerin bir yere toplayabilecekleri üstün kuvvetlerle cepheyi yarabilme ihtimallerinin bulunduğu ortaya çıktı. bu gezi neticesinde falkenhayn, ordularının bağdat'ın geri alınması için irak cephesinde kullanılması fikrinden cayarak durumu i̇stanbul ve berlin'e bildirmiştir.

siyasi yaşamı

i̇lk yıllar 
savaştan sonra almanya'ya dönerek siyasi yaşama atıldı. 1921-1932 arasında reichstag (parlamento) üyeliğinde bulundu. katolik merkez partisi'nin aşırı sağ kanadından olan papen'in kralcılar, eski soylular, büyük iş çevreleri ve alman ordusu ile bağları olmakla birlikte siyasi yandaşı yoktu. bu nedenle cumhurbaşkanı paul von hindenburg'un danışmanı general kurt von schleicher'in entrikaları sonucunda başbakanlığa getirilmesi (1 haziran 1932) kamuoyunda tam bir şaşkınlık yarattı.

hitler ile ittifak 
parlamento desteği olmayan sağcı ve otoriter bir hükûmet kuran papen, parlamentodaki ikinci parti durumundaki nazileri yatıştırmak için 15 haziran'da nazilerin milis gücü sturmabteilung (sa) çalışmalarına yeniden izin verdi. 20 temmuz'da prusya'daki sosyal demokrat hükûmeti görevden aldı. dış ilişkilerde ise almanya'nın versay antlaşması'yla kabul ettiği tazminat yükümlülüklerini fiilen iptal etti. kasım 1932'de yapılan seçimlerin ardından güvenoyu alamayınca istifa etti. başbakanlığa getirilen schleicher'in de hükûmeti kuramaması üzerine hitler'le uzlaştı (4 ocak 1933) ve hitler'i başbakan yapması için hindenburg'u ikna etti.

tasfiye 

hitler'in başbakanlığındaki hükûmette başbakan yardımcılığı görevini üstlenen papen; önemli bakanlık görevlerine arkadaşlarını getirerek nazileri denetim altında tutabileceğine inanıyordu. kısa bir süre sonra yaptığı yanlışı kavradıysa da hitler'e hizmet etmeyi sürdürdü. 30 haziran 1934'te hitler'in sa'ya karşı giriştiği temizlik harekâtından sonra güçlükle kurtuldu ve üç gün sonra görevinden istifa etti. bu dönemde marburg üniversitesinde yaptığı rejimi eleştiren marburg konuşması yüzünden nazilerin tepkisini çekmiştir.

elçi 

daha sonra büyükelçi olarak avusturya'ya gönderildi ve 1938'e değin süren bu görevi sırasında almanya'nın avusturya'yı ilhak etmesi sürecinde nazilere yardımcı oldu. türkiye büyükelçisi olarak görev yaptığı 1939-1944 arasında türkiye'nin müttefiklerle ittifak kurmasını engellemeye çalıştı. bu dönemde 24 şubat 1942 tarihinde ankara'da başarısız bir suikastin hedefi olmuştur.

ağustos 1944'te papen, türkiye'den almanya'ya geri geldikten sonra hitler ile son bir görüşme yaptı. burada, hitler papen'i askeri liyakat şövalye haçı madalyası ile ödüllendirdi.

savaşın ardından 
10 nisan 1945'te papen, abd ordusu'ndan  üsteğmen thomas mckinley ve 194. planör piyade alayı üyeleri tarafından kendi evinde, oğlu franz jr ile birlikte yakalandı ve tutuklandı. mckinley, franz von papen ve ailesi ile birlikte akşam yemeğinde bulunmak için köşküne gitti. mckinley, bir fotoğraf çıkardı ve papen'e verdi. mckinley, sonra papen'e artık onun esiri olduğunu söyledi; papen ise "amerikalılar'ın benim gibi 65 yaşındaki bir adamdan ne istediğini bilmiyorum!" şeklinde cevap verdi. bununla birlikte, mckinley oturdu ve onu esir almadan önce papen ile akşam yemeği yedi. bundan sonra esir kampına götürülmüştür.

franz von papen savaş suçlusu olarak nürnberg savaş suçları mahkemesindeki sanıklardan biri olarak yargılandı. özellikle avusturya'nın anschluss sırasında yaptığı eylemlere ilişkin suçlandı. soruşturma sırasında, mahkeme papen'i avusturya işgali iddialarını destekleyecek hiçbir somut kanıt bulamadı. nürnberg davaları'nda suçsuz bulunduysa da bir alman mahkemesi tarafından, nazi olduğu için 8 yıl hapse mahkûm edildi. 1949'da temyiz başvurusu üzerine serbest bırakıldı ve para cezasına çarptırıldı.

1950'li yıllarda yeniden siyasete atılmaya çalışsa da başarısız olunca anılarını yazmaya başladı. yukarı swabia'daki benzenhofen kalesi'nde yaşadı. 24 temmuz 1959'da, papa xxiii. ioannes tarafından papal chamberlain unvanı kendisine iade edildi. papen, aynı zamanda malta şövalyesi unvanı aldı ve kendisine ix. pius papalık büyük haç nişanı verildi.

papen geçmişte yaptığı politikalarını savunarak kitap ve anılarından bir dizi yayınladı. 1930-1933 yıllarının yanı sıra, batı soğuk savaş siyaseti ile ilgilenmiştir. papen, "bilge ve devlet adamı" olarak schuman planını övdü ve batı avrupa'nın ekonomik ve askeri birleşme ve bütünleşmesine inanıyordu.

franz von papen 2 mayıs 1969 tarihinde, batı almanya'da, obersasbach'da, 89 yaşında hayatını kaybetti.

eserleri 
appell an das deutsche gewissen. reden zur nationalen revolution, stalling, oldenburg, 1933
franz von papen memoirs, çeviri:brian connell, andre deutsch, london, 1952
der wahrheit eine gasse, paul list verlag, münchen 1952
europa, was nun? betrachtungen zur politik der westmächte, göttinger verlags-anstalt, göttingen 1954
vom scheitern einer demokratie. 1930 - 1933, hase und koehler, mainz 1968

ayrıca bakınız 
anthony eden

notlar

kaynakça 

 

1879 doğumlular
1969 yılında ölenler
alman roma katolikleri
i. dünya savaşı'nda alman askerler
alman monarşistler
ii. dünya savaşı'nda almanlar
unvansız alman soyluları
malta şövalyeleri
prusya başbakanları
almanya şansölye yardımcıları
alman soylular
almanya şansölyeleri
19. yüzyıl alman siyasetçileri
20. yüzyıl alman siyasetçileri
alman diplomatlar
nazi almanyası bakanları
almanya'nın türkiye büyükelçileri
almanya'nın avusturya büyükelçileri
i. dünya savaşı'nda osmanlı askerleri
personae non gratae
holokost failleri