Kumukça

kumukça (къумукъ тили, qumuq tili veya qumuqça) türk dillerinin kıpçak öbeğine ait bir dildir. ancak batı türk dillerinden de özellikler taşımaktadır ve çok kez güney türk dillerine de kategorize edilir.

ağızları 

günümüze kadar kumukça'nın birçok lehçelerine rastlamak mümkündür: kuzeyde kasav yurt, ortada buynak ve güneyde kaytak lehçesine rastlanılır.

ancak kumukça'nın lehçeleri hakkında tüm dil bilimcileri aynı görüşte değildir; kasav yurt lehçesi kumukça ile nogayca arasındaki bağlantıyı oluşturur ve bu yüzden aslında nogaycanın lehçesi de olabilir. tarihsel açıdan, kumukça batı türk dillerinden güney türk dillerine geçişinin bağlantısını oluşturur. kumukça'ya en yakın diller nogayca, balkarca ve karapapak-terekeme türkçeleridir. kumukça'nın, kuzeyde kıpçak, güneyde oğuz grubundan türk dilleriyle olan bu teması onu, önemli bir konuma taşımış, kelime hazinesi ve gramer bakımından ortak türkçe için bir zemin oluşturmuştur.

rus işgaline kadarki dönemde, özellikle dağıstan'da, kumukça askeri ve yönetim dilini oluşturmuştur.

kumukça ayrıca azericeden de etkilenmiştir: kumuk. gelecekmen = azeri geleceyem (türkçe geleceğim); kumuk. gelecekbiz = azeri geleceyik (türkçe geleceğiz); kumuk. geleceksiz = azeri geleceksiniz (türkçe geleceksiniz).

örnek:
 kumukça: 
tuwdu çolpan, tang bilindi, boldu uyanma zaman. şawla aldı dünya yüzün, yuhlağanımız taman. 

gözüng aç, dört yakğa qara! getdi kerwan erterek. biz geçigip kalğanbız, enni hozğalma gerek. 
 türkiye türkçesi:
doğdu çolpan, tan bilindi, oldu uyanma zamanı. işık aldı dünya yüzünü, uyuduğumuz tamam. 

gözünü aç, dört yana bak! gitti kervan erkenden. biz gecikip kalanız, artık hız almak gerek.

alfabe 
kumukların 13'üncü yüzyılda farsçayı yazı dili olarak kullanmış oldukları bilinmektedir (kendileri bu dili tacik dili olarak adlandırmışlardır). 15'inci yüzyılda çagataycayı genel yazı dili olarak kullanmaya başlayıp farsçayı edebiyat ve bilim dili olarak kullanmaya devam etmişlerdir.

19'uncu yüzyılın sonlarında rusya'nın millileştirme harekâtı kapsamında kumukça ilk kez yazı dili olmuş ve farsça'da kullanılan arap abecesi ile yazılmaya başlanmıştır.

1929 yılında rusya'nın tüm rus olmayan halklarının yaptığı gibi kumuklar da latin abecesine geçmiş ve ortak türk abecesini kullanmışlardır. kumukların en büyük halk şairi yırçı kazaktır.

ancak 1938 yılında rusça ders verilmesi ve kumukça'nın kiril abecesinin değişik bir sürümü ile yazılması zorunlu tutulmuştur.

2002 yılında yeni türk abecesi denilen bir latin abecesi kullanılmaya başlanmıştır. 2010 yılından itibaren hem latin hem kiril abecesi kumukçanın yazılışı için resmen geçerli olacaktır. latin abecesine geçiş rusların rızası alınmadan gerçekleşmiş olsa da rus yönetiminde bulunan çoğunluk buna göz yummaktadır.

dil kodu kum.

latin alfabesi bazlı kumuk alfabesinin türk alfabesiyle karşılaştırması:
 kumuk.: aa bb cc çç dd ee ff gg ğğ hh iı i̇i jj kk ll mm nn ññ oo pp qq rr ss şş tt uu üü ww xx yy zz 
 türk.: aa bb cc çç dd ee ff gg ğğ hh iı i̇i jj kk ll mm nn oo öö pp rr ss şş tt uu üü vv yy zz

kaynakça 

 kumuk halk şairi yırçı kazak yrd. doç. dr. erol öztürk, akçağ yayınları
 kumuk ve balkar lehçeleri sözlüğü gyula nemeth kültür bakanlığı yayınları 
 kumuk türklerinin atasözleri çetin pekacar 
 kumuk türkleri edebiyatı çetin pekacar türk dünyası el kitabı 
 kumuk şair alişevadan seçme şiirler osman uyanık, erol öztürk

i̇nkubatordaki türk dilleri vikipedileri 

  gagavuzca vikipedi 
 horasan türkçesi vikipedi 
 güney azerice vikipedi 
  kırımçakça vikipedi
  kumukça vikipedi
  güney altayca vikipedi
  osmanlı türkçesi vikipedi
  salarca vikipedi 
  hakasça vikipedi  
 nogayca vikipedi 
  kaşgayca vikipedi 
  çulımca vikipedi 
 tuvaca vikipedi 
 karayca vikipedi 
 eski türkçe vikipedi

dış bağlantılar 

 kumuk video and music
 gegenüberstellung des kyrillischen alphabetes mit dem kumuk-türkischen alphabet
 http://alparslanfatih2007.googlepages.com/kirilabecesi - kumuk abecesi

kıpçak grubu