Poncirus trifoliata

poncirus trifoliata,üç yaprak,'üç yapraklı', japon portakalı, veya 'üç yaprak portakalı', flying dragon  (uçan ejder)' gibi pek çok adla bilinir. (sin. citrus trifoliata), sedef otugiller (rutaceae) ailesinden  citrus ailesi ile yakından ilişkili ve hatta kimi kaynaklarca bu aile içinde gösterilen bir turunçgil cinsidir.

sistematik 
önceleri bu tür citrus cinsi içinde kabul edilirken; 1838'de constantine rafinesque adlı bir botanikçi bu türü; citrus cinsinin türlerinden (yaprakları v.s yönünden) belli farklılıkları nedeniyle başlı başına ayrı bir tür olarak kabul etmiştir.buna göre de poncirus adlı bir cins oluşturulmuş ve bu cinsin içindeki bir tür olarak bu bitki gösterilmiştir. ancak halen tartışmalar devam etmektedir.zira bu bitkiyi diğer citrus cinslerinden ayıran kışın aşırı soğukta tamamen yaprak döküp uyku moduna geçmesi,yaprakları gibi özellikleri yanında citrus ailesindeki diğer türlerle pek çok benzerliği de bulunmaktadır.öyle ki citrus ailesinin pek çok türü bu ağacın üzerine aşılanabilmektedir. hatta bu türde citrus ailesinin diğer üyeleriyle doğal veya insan eliyle çaprazlanarak yeni bir hibrit tür oluşturabilmektedir.

tanımı 
poncirus trifoliata büyük 3–5 cmlik dallarındaki dikenleri 3  (ya da nadiren 5) loblu yaprakları vardır.yaprakların orta lobu 3–5 cm uzunluğunda, diğer 2 lob ise 2–3 cm uzunluğundadır. çiçekler normal turunçgillerden büyük, beyaz renkli yapraklara ve pembe stamenlere sahip olup 3–5 cm çapındadır.aynen diğer turunçgil çiçeklerini andırır kokulu çiçekleri vardır ve diğer turunçgiller gibi yaprakları ezildiğinde hafif baharatımsı bir koku bırakır.

meyveleri yeşildir, olgunlaşınca sarı renk alıp,3–4 cm çapındadır ve küçük bir portakala benzer;ancak girintili çıkıntılıdır. tadı acı olduğundan taze olarak yenmez.ancak meyveleri japonya,çin gibi anavatanındaki yerlerde reçellerde kullanılabildiği gibi toz haline getirilip baharat gibi kullanılmaktadır.

kullanımları

anaç olarak 
bu türün en önemli özelliklerinden biri soğuğa karşı dayanıklığıdır. bu ağacın meyveleri aşırı derecede ekşi olduğundan yenmese de; kışın yapraklarını diğer turunçgillerin aksine dökme ve yaprak döken sıradan ağaçlar gibi uzun süre uyku periyodunda kalma gibi bir özelliği bulunması ve dikenleri sayesinde -25 derecelik soğuklara (soğuğa dayanıklılık haritası'nda (usda 5'li değerlere kadar)) bile dayanabilmektedir. turunçgiller içinde bu yönden soğuğa en dayanıklı türdür.

diğer bir önemli özelliği de citrus ailesi üyeleri ile uyum göstermesi nedeniyle turunçgillerde anaç olarak kullanılabilmesidir.bu sebeple soğuk bölgelerde portakal,mandalina gibi türler üzerine aşılanabilmektedir.

ancak sıcak bölgelerde dikilirse bu türün soğuğa karşı dayanıklığı düşmekle; bu bölgelerde soğuğa karşı aşırı derecede hassastır.bu sebeple sıcak bölgelerde pek anaç olarak kullanılmamakta genelde yerine turunç gibi anaçlar tercih edilmektedir.

kök sistemi nispeten küçük olup, ağır-killi topraklara uyum sağlayabilmektedir. phytophthora, uçkurutan, tristeza (göçüren), xyloporosis (gözenek), psorosis (kavlama) gibi turunçgil hastalıklarına bu tür dayanıklıdır.

buna karşın nematodlara, kireçli ve tuzlu topraklara ve yine turunçgillerdeki cüceleşme hastalığına karşı duyarlıdır.

üç yapraklı, üzerine aşılı ağacı erken meyveye yatırır ve meyve kalitesini olumlu yönde etkiler. ancak uyumsuz olduğu turunçgil türleride vardır: eureka grubu limonlar (ör. kütdiken) ve misket limonu (limelar) anaç olarak iyi uyuşmadığı türlerdir.

diğer bir avantajı da anaç olarak üzerine aşılanan ağaçları (özellikle flying dragon denen varyantı) bodur hale getirmesi sayesinde meyvelerin toplanmasına getirdiği rahatlıktır.yine bu bodur varyantı dikenleri sayesinde çit bitkisi olarak da kullanılabilmektedir.

türkiye’de özellikle nemli olan doğu karadeniz’de,marmara bölgesinde ve az miktarda finike-kumluca civarlarında kullanılır. dünyada brezilya, akdeniz çevresi, avustralya, uzakdoğu (özellikle japonya’da satsuma mandarini için) ve a.b.d.’de kullanılmaktadır.

tıbbi kullanımı 
çin ve kore gibi anavatanı olan uzakdoğu ülkelerinde geleneksel tıpta alerjik enflamasyona karşı kullanılmaktadır.

tıbbi yararları 
in vitro çalışmalarda bu türün meyvelerinden alınan ekstrenin nf-kappa b aktivitesini mast hücrelerinde engellediği tespit edilmiştir. neohesperidin ve poncirin  adlı bu türden ayrıştırılan 2 maddenin gastrit tedavisinde kullanılabileceği tespit edilmiştir.poncirus trifoliata ekstresinin in vitro olarak anti-allerjik ve antitümör, anti-enflamentuar ve antiviral olarak kullanılabileceği de tespitler arasındır.   poncirus trifoliate'''ın ekstresinin nöron dejenrasyonundan kaynaklanan bozukluklarda faydalı olacağına dair araştırmalarda bulunmaktadır.  yine su ile hazırlanan 10 hafta boyunca denenen bir ekstresinin farelerde kilo alımını durdurduğu tespit edilmiştir.
kültür ve hibrit türleri
 kültür türü olarak flying dragon'' (p. trifoliata var. monstrosa) küçük yapraklı,dalları çarpık cüce bodur bir kültür türüdür (varyantıdır).soğuğa dayanıklığı olsa da, esas üç yaprak türüne göre biraz daha azdır.

hibrit türleri 
hibrit türlerinin meyveleri genel olarak, birkaç istisna tür dışında,ekşi ve acımsı tadları nedeniyle taze şekilde az tüketilirler. ancak belli hastalıklara dayanıklıkları ve toprak ph'ındaki esneklikleri nedeniyle yetiştirilebilmektedir.
citradia - bu türün turunçla çaprazlanması neticesi elde edilmiştir.
 citrange, citrus × insitorum mabb., ×citroncirus webberii j. ingram & h.e. moore -portakal ile bu türün çaprazlanması neticesi elde edilmiştir. bu çaprazlanmada soğuğa dayanıklı ve tatlı bir portakal türünün yaratılması hedeflense de ortaya çıkan yeni türün meyveleri ekşi acı bir taddadır.yine de bu türün bazı varyetelerinin, olgunlaştığında taze yenilebilen meyvelere sahip olduğu bilinmektedir. varyeteleri;benton, carrizo, c-35, morton, rusk (meyveleri taze yenilebilir), troyer, willits .
citrangequat -kamkat ile citrange 'ın çaprazlanması ile elde edilmiştir. citrus ×georgiana (kamkat × citrange). varyeteleri : thomasville ((poncirus × citrange var. willits) × f. margarita- meyveleri taze olarak tüketilebilir.), sinton (poncirus × citrange var. rusk).
 citremon - (poncirus × citron) ağaç kavunu (citrus medica) ile bu türün çaprazlanması neticesi elde edilmiştir.
 citrumelo - (poncirus × pomelo) pomelo ile bu tün çaprazlanması ile elde edilmiştir.
 citrandarin - (poncirus × mandalina). mandalina ile bu türün çaprazlanması ile elde edilmiştir. bazı varyantlarının -12 derecelik kış ısılarını bile tolere ettikleri bilinmektedir.

kaynakça 

sedef otugiller