Tonya

tonya (romeika: τόνια, tónya), trabzon iline bağlı bir ilçedir.
 
tonya i̇lçesi, doğudan düzköy ve maçka, güneyden gümüşhane i̇line bağlı kuzeyden ve batıdan vakfıkebir ile şalpazarı ilçeleri ile çevrilidir.

trabzon ilinin denize sahili olmayan bir ilçesidir. denizden yüksekliği 755 metredir. arazi genel olarak engebelidir. yüksek dağ sıralarına rastlanmamakla birlikte mevcut tepeler kuzeyden güneye doğru uzanır. bu uzantılar arasında bulunan fol deresi ile çamlık deresi vadisi tonya sınırları içinde kalır. i̇lçe merkezi fol deresi vadisinde kurulmuştur.

tonya'nın en yüksek tepesi 1900 m yüksekliğindeki karakısrak tepesidir. 

i̇lçe sınırları içinde büyük akarsu ve göl yoktur. en önemli akarsu fol deresi'dir. fol deresi, tonya'nın güneyinde kürtün i̇lçesi sınırlarındaki erikbeli tepesi'nden doğar.

kuzeye doğru tonya topraklarını geçtikten sonra vakfıkebir i̇lçesi merkezinden karadeniz'e dökülür. i̇kinci önemli akarsu toksar tepesinden kaynağını alarak beşikdüzü i̇lçesinden denize dökülen çamlık deresi'dir.

akarsuların rejimi düzenli değildir. bahar aylarında karların erimesi ile su miktarı artar. yaz aylarında azalır. bununla birlikte yukarıda sözü edilen akarsuların kuruduğu hiç görülmemiştir.

i̇klim 
i̇klim, karadeniz iklimi ile karasal iklim arasında bir geçiş alanıdır. karadeniz kenarından yükselen tepeler üzerinde bulunan ormanlar sürekli nem çekerler. denizden gelen su buharı burada yoğunlaşır, sis haline gelir. bu nedenle özellikle yaz aylarında günlerin büyük bir bölümü sisli geçer. güneşli havalar daha çok sonbaharda görülür. yaz aylarında ortalama sıcaklık 20 derece, kış aylarında 6-7 derece civarındadır.

çevrede iklimin etkisiyle bitki örtüsü bir paralellik gösterir. arazinin büyük çoğunluğunu meralar ve ormanlar kaplar ve yoğun ormanlar ilçenin güney yönündeki kalınçam köyü çevresindedir. bu ormanlar yayvan ve iğne yapraklı ağaçlardan oluşur. bölgede en iyi yetişen ağaç kızılağaçtır. i̇nsan emeği olmadan kendi kendine yetişebilmektedir.

tarihçe 
tonya i̇lçesinin ilk kuruluşu hakkında kesin bir bilgi olmamakla birlikte, i̇lçenin kuruluşunun 13. yüzyılın sonları ile 14. yüzyılın başlarında olduğu anlaşılmaktadır. 1461 yılında trabzon'un türkler tarafından alınması ile trabzon i̇mparatorluğu'nun egemenliği sona erer. bölge tamamen türklerin eline geçer. bundan sonra bayburt, gümüşhane, erzurum ve diğer yörelerden gelen türkmen boyları tonya'da yerleşirler.

osmanlı dönemi yerli rumlarla, göçmen olarak gelen türklerin kaynaşması ile geçmiştir. bu dönem içerisinde gerek rum kültürü, gerek türk kültürü karşılıklı olarak birbirlerini etkilemişlerdir. bu etkileşim şimdi bile kendini göstermektedir. yerli halkın bazı inançları, gelenek ve göreneklerinde bu etkileşim izlerini görmek mümkündür.

i̇lçemize bağlı 15 köy bulunmaktadır. ayrıca merkeze bağlı 5 mahalle ve i̇skenderli beldesine bağlı 2 mahalle olmak üzere toplam 7 mahalle mevcuttur.

tonya, vakfıkebir i̇lçesine bağlı bir bucak merkezi olarak yönetilmiştir. osmanlı devleti döneminde tonya'da derebeylik egemendi. 19. yüzyıl derebeylerinin tamamen egemen olduğu bir dönem olmuştur. bu derebeylerinden en önemlisi ali ağa, kendisine ait topraklarda özel asker besler, kendi savunmasını bunlarla yapardı.

tonya, 1854 yılında bucak merkezi olarak teşkilatlanmışsa da, bucak yönetimi yıllarında bile derebeylik egemenliğini sürdürmüştür.

birinci dünya savaşından sonra osmanlı devleti toprakları i̇tilaf devletleri tarafından paylaşılmaya başlanınca doğu karadeniz bölgesini de ruslar istila etmişlerdi. rusların bu istilasına karşı tonya'nın yerli halkı düzenli ordu kuvvetlerine yardımcı olarak aylarca savunmada bulunmuşlar ve bunda da oldukça başarılı olmuşlardı.

harşit cephesinde bulunan türk kuvvetleri bozulunca ruslar bütün güçleriyle tonya üzerine yürümüş ve sonra da yerli halk batıya doğru göç etmek zorunda kalmıştır. 16 temmuz 1916 tarihinde tonya işgal edilmiş oldu. rus kuvvetleri daha sonra 17 şubat 1918 tarihinde çekilince tonya düşman işgalinden kurtulmuş oldu.

5 mart 1954 tarihinde 3264 sayılı kanun ile tonya i̇lçe olarak teşkilatlanınca vakfıkebir'den ayrıldı. aynı yıl içinde belediye teşkilatı kuruldu. tonya'nın i̇lçe olarak teşkilatlandı.

nüfus 
bölge, osmanlıların trabzon'u fethinden (1461) önceki devirde buraya horasan bölgesinden gelen çepni türkleri tarafından türkleştirilmiştir. tonya ilçesi daha önceleri vakfıkebir ilçesine bağlı olmasından mütevellit, osmanlı kaynaklarında pek bahsi geçmez. osmanlı'da bir dönem tonya'yı da içine alan bölgeye vilayet-i çepni denilmiştir. bu deyiş giresun, trabzon ve gümüşhane illerinin geneli için kullanılmıştır.
tonya nüfusu 2020 yılına göre 13.914.
bu nüfus, 6.735 erkek ve 7.179 kadından oluşmaktadır.
yüzde olarak ise: %48,40 erkek, %51,60 kadındır.

etimoloji 
"tonya" adının ilçeye verilişi ile ilgili çeşitli söylentiler olmakla birlikte bunlardan gerçeğe uygun olarak görüleni şöyledir;

bölgeye ilk yerleşen rumlar döneminde bir rum beyi tonia adındaki kızına bölgeyi çeyiz olarak vermiş, bundan böyle bu bölgenin adı da kızın adına izafeten tonia olarak kalmış. zamanla tonya adını almıştır. ayrıca tonya ilçesinin merkezine yöre halkı tarafından konakyanı adı verilir.

derebeylik döneminde merkezde bulunan derebeyin konağından gelmektedir. konağınyanı söylenişi zamanla konakyanı olarak kalmıştır.

genel bilgiler 
günümüzde suç oranı geçmişine göre bir hayli düşük olan tonya'da temel geçim kaynağı hayvancılıktır. tereyağı ve peyniri ünlüdür. tereyağı festivali düzenlenmektedir.

yaz ayları insanlar mezere dedikleri yaylalarına göç ederler. kışa doğru tekrar evlerine geri dönerler.

dışa göç oldukça fazladır. i̇stanbul, ankara, i̇zmir, bursa ve sakarya en çok göç verilen illerdir. sarıyer (büyükdere), büyükçekmece, avcılar, şirinevler, ümraniye (dudullu), üsküdar (kirazlıtepe), şile tonyalıların en çok ikamet ettiği i̇stanbul ilçeleridir.

okuma oranının çok yüksek olduğu ve 2007 yılında karadeniz'de yılın mahallesi seçilen sayraç köyü de tonya'nın sınırları içerisindedir.

i̇dari yapı 
mahalleler
tonya ilçe merkezi toplam 5 mahalleden oluşur.

 büyükmahalle 
 kaleönü 
 karşular 
 ortamahalle 
 yenimahalle 

köyler

 biçinlik
 çamlı
 çayıriçi
 hoşarlı
 i̇skenderli
 kalemli
 kalınçam
 karaağaçlı
 karasu
 kayacan
 kozluca
 kösecik
 melikşah
 sağrı
 sayraç
 yakçukur

kaynakça

dış bağlantılar 

 tonya belediyesi