Necip Asım Yazıksız

necip asım yazıksız (d. 29 aralık 1861, kilis – ö. 12 aralık 1935, i̇stanbul), asker, müderris, tarihçi, türkolog, milletvekili.

türk ocakları'nın kuruluşunda rol aldı. çoğu küçük risalelerden oluşan 40 civarında eser yayımladı. i̇lk kez türk tarihini kaleme alanlardan birisidir. türk dilinin sadeleşmesinde büyük emek sarf etmiştir. türkiye’de dilbiliminin gelişip yerleşmesinin öncülerindendir. bilimsel çalışmaları için fransızca, arapça, uygurca ve çağatayca öğrendi. tbmm'de iii., iv., v. dönem erzurum milletvekili olarak yer aldı.

yaşamı 
1861 yılında kilis’te doğdu. babası, balhasanoğulları diye anılan bir sipahi ailesinden hacı asım bey’dir.

i̇lk ve orta öğrenimini kilis’te yaptı. 1875’te şam askeri i̇dadisi’nde başladığı lise öğrenimine i̇stanbul’daki kuleli askeri lisesi’nde devam etti. bu sırada dönemin ünlü bilim adamlarından hoca tahsin efendi’den çeşitli konularda dersler aldı. 1878’de ahmet mithat efendi ile tanıştı ve onun teşviki ile tercüman-ı hakikat gazetesi’nde fen alanında yazılar yazdı. 1879’da girdiği harbiye’den piyade mülazimi (teğmen) rütbesi ile mezun oldu.

öğretmenlik yaşamı 
eğitimini tamamladıktan sonra askerî rüştiyelerde ve sonra harbiye’de türkçe, fransızca ve tarih gibi dersler okuttu. bu dönemde birçok dilbilgisi, okuma, coğrafya ve tarih kitapları yayınladı. bu küçük okul kitaplarından başka “medrese-i edep”, “medeniyete hizmet”, “sitler” gibi çeşitli eser ve tercümeleri, fransızca, hatta fizik ve resim derslerine ait risaleleri basıldı. fransız doğubilimci léon cahun’un türk tarihi üstüne eserlerini ve gök bayrak (1876) adlı romanını tercüme etti. bir yandan da türkçülük çizgisi belirgin olan i̇kdam gazetesi’nde türk tarihi ve türkçülük ile ilgili makaleler yayımladı. yazdığı makalelerin şöhreti 1890’larda avrupa’ya dek ulaştı. paris’te faaliyet gösteren “asya cemiyeti”’ne üye seçildi ve 1892’de çalışmalarını takdir için chicago’da açılan sergide kendisine bir madalya takdim edildi. bilimsel araştırma ve incelemelerini sürdürürken askeri okullardaki öğretmenlik görevi de devam eden necim asım, 1913’te miralay (albay) rütbesi ile emekli oldu.

darulfünun müderrisliği 

ii. meşrutiyet’ten sonra i̇stanbul darülfünun’nda türk tarihi ve türk dili tarihi dersleri verdi. i̇stanbul darülfünununda türkoloji bölümünü kuran ve türk dili tarihi kürsüsünün ilk profesörü kabul edilen necip asım, dilbilimin türkiye’de gelişip yerleşmesinin öncülerinden birisi oldu.

türk yurdu, bilgi, edebiyat fakültesi mecmuası, türk tarih cemiyeti mecmuası gibi birçok mecmuada makaleler yazdı, kitaplar çıkardı, çeviriler yaptı.

osmanlı tarihi araştırmaları 

necip asım bey, osmanlı tarihi’nin yazılması ve belgelerin toplanması için sultan mehmet reşat önderliğinde 27 kasım 1909’da kurulan ve kendisine her türlü aracı kullanma, arşivlerde inceleme yapma yetkisi verilen tarih-i osmani encümeni’nde yer aldı. encümen, yazacağı osmanlı tarihi’nin ilk cildini yazma görevini 9 şubat 1910’daki ilk toplantısında necip asım ve mehmet arif bey’e vermişti. i̇ki araştırmacı, yedi yıllık çalışmadan sonra osmanlı tarihine ait tek cilt yayımlayabildi. bu cilt, olguculuğa dayalı olmadığı gerekçesiyle köprülüzade mehmet fuat, akçuraoğlu yusuf, ahmet refik tarafından ciddi biçimde eleştirildi.

türk derneği
necip asım, 1911 yılında türk milliyetçiliğini esas alarak kurulan ilk dernek olan türk derneği’nin kurucuları arasında yer aldı ve başkanlığına getirildi. mehmet arif ile birlikte yürüttüğü osmanlı tarihi ile ilgili çalışmalarını bu derneğin tüzel kişiliği altında gerçekleştirdi. derneğin bazı üyeleri ile birlikte 1915 yılında kurulan asar-ı i̇slamiye ve milliye tedkik encümeni’ne katıldı.

türkçeciler

osmanlılık düşüncesinin iyice yerleşmiş olduğu abdülhamit devrinde türkçü ve türkçeci olarak belirmiş olan en kuvvetli fikir adamlarımızdandır. o günlerde türkçeciler grubunda ahmet mithat efendi ve şemsettin sami ile birlikte yer almıştır.

vav’lı türk unvanı 
1910’larda türk sözcüğünün eski harflerle nasıl yazılacağı konusunda belirsizlik sürüyordu. necip asım’a gelinceye kadar "türk" sözcüğünün yazımında “ü” sesini veren “vav” kullanılmıyordu. necip asım bey, “türk”’ü “vav” ile yazmaya başlayan kişidir. bu suretle türkler’den bahsedilirken kullanılan “etrâk-i bî-idrâk” (i̇draksiz, anlayışsız türkler) ifadesinin yazılması mümkün olmaktan çıkmıştır. necip asım yazıksız ve onun gibi düşünen veled çelebi bu yüzden biraz da küçümseyici bir ifade olarak “vav’lı türkler” diye anılmıştır.

milletvekilliği 

1927’de erzurum milletvekili olarak tbmm’ye girdi ve ölümüne değin milletvekilliğini sürdürdü. türk dil kurumu çalışmalarında yer aldı. soyadı kanunu çıktığında “yazıksız” soyadını aldı. yazılarında başhasanoğlu ve balkanoğlu adlarını da kullandı.

ölümü 

12 aralık 1935’te kadıköy’deki evinde yaşamını yitirdi. erenköy’de sahrayıcedit mezarlığına gömüldü. vasiyeti gereği mezar taşına “necip asım, türk tarihi müellifi, 1861-1935” yazıldı.

bazı eserleri 
 ziya ve hareket
 güvercin postası
 yeni tertipte osmanlı sarfı
 ev kızı
 lügatı i̇lmiye ve fenniye
 usul-i̇nşa
 kitap
 ural ve altay lisanları
 mükemmel sarf ve nahiv-i osmani
 yazarın orhun abideleri adlı eserinde orhun harfleri ile ilgili bölüme kaynaklık eden küçük kitaptır. eser, osmanlı türkçesinin şekil bilgisi ve söz dizimin inceler. 2015'te en eski̇ türk yazisi (osmanlı dönemindeki i̇lk göktürkçe i̇ncelemesi" başlığıyla burcu yanıklar, 2020'de "mükemmel sarf ve nahv-i osmânî (giriş-metin-sözlük-tıpkıbasım)" başlığıyla halilibrahim ertürk ve elif gizem karaoğlu tarafından yayımlanmıştır.
 türk tarihi umumisi
 milli aruz
 i̇lm-i lisan
 osmanlı tarihi
 eski savlar : divânu lügati't-türk’te geçen 290 atasözü ve bu özellikteki diğer sözlerle bunların açıklamalarını, bazılarının bugünkü karşılıklarını bir araya getiren eserdir.
 orhon abideleri: necip asım yazıksız’ın, orhun abideleri hakkında, kitabeleri ilk defa okuyan vilhelm thomsen’in eserini esas alarak ve şemseddin sami’nin daha önce meydana getirdiği basılmamış orhun abideleri adlı eserinden yararlanarak yazdığı eserdir.
 celaleddin harzemşah
 hibetü’l-hakayık: necip asım yazıksız’ın, ayasofya kütüphanesinde bulduğu ve okumayı başardığı 11. yy. şairi yüknekli mahmut oğlu ahmet adlı türk şaire ait olan atebetü’l-hakayık adlı eserin lehçemize tercümesidir.

kaynakça
ertürk, h. ve akın, ü. yeni tertib muhtasar osmanlı sarfı, ankara: gece kitaplığı, şubat/2019.

ertürk, h. ve karaoğlu, e. gizem. mükemmel sarf ve nahv-i osmânî (giriş-metin-sözlük-tıpkıbasım), ankara: gece kitaplığı, haziran/2020

19. yüzyıl türk tarihçileri
20. yüzyıl türk tarihçileri
türk dilbilimciler
tbmm 3. dönem erzurum milletvekilleri
tbmm 4. dönem erzurum milletvekilleri
tbmm 5. dönem erzurum milletvekilleri
1861 doğumlular
1935 yılında ölenler
kilis doğumlu siyasetçiler
mekteb-i harbiye'de öğrenim görenler
osmanlı karacı subayları
türkçüler
sahrayıcedid mezarlığı'na defnedilenler
kuleli askerî lisesinde öğrenim görenler