Karaylar

karaylar veya kırım karayları (karayca: кърымкъарайлар qrımqaraylar veya "къарай" qaray; i̇branice: קראי מזרח אירופה; kırım tatarcası: qaraylar), orta ve doğu avrupa’da bulunan musevi kırım türk topluluğu.

bu topluluktan pek çok türkolog yetişmiştir. seraya şapşal, firkoviç, gabay bunlardan bazılarıdır. türkiye'de karaylar hakkında yayınlanan en geniş kapsamlı eser erdoğan altınkaynak'ın 'tozlu zaman perdesinde kırım karayları' adlı kitaptır. kırım karayları'nı araştıran erdoğan altınkaynak bu çalışmasında, karay halkının soyunu, göç hareketlerini, dini inanışlarını, sosyo-ekonomik tablosunu, günlük yaşam akışını, masallarını örnekleriyle vermiştir. karaizm museviliğin bir mezhebidir. museviliğin 10 emir kurallarıyla gök tengri dininin sentezi gibidir. karayların merkezi kırım olup, hazar kağanlığının bakiyeleridirler. kırım'daki çift-kale ata yurtları sayılır. bu çift-kale'nin yanında bulunan balta-tiymez (balta değmez, dokunamaz) onların kutsal saydıkları meşeleri bulunan tarihi mezarlıklarıdır. bahçesaray, kırım yakınlarındaki bu merkezden dünyanın çeşitli yerlerine dağılmışlardır. litvanya, polonya ve azerbaycan'a buradan göçmüşlerdir. karay türkçesinin kırım, trakay ve galiç olmak üzere 3 ağzı vardır. kırım özerk cumhuriyetinin kezlev adlı şehrinde (ruslar burayı işgal ettikten sonra yevpatorya diye değiştirmişlerdir.) ibadet merkezleri vardır. i̇badethanelerine kenasa derler. i̇badet dilleri türkçedir. beni i̇srail oğullarıyla (yahudilerle) mezhep çatışmasından dolayı anlaşamazlar.

şimdiki başkanları vladimir örmeli'dir. dini liderleri davut yel olup kiev'de ikamet etmektedir.

karaylar her sene kırım'da toplanırlar.

etimoloji 
karaim kelimesinin kökeni hakkında pek çok görüş ortaya atılmıştır. karay kelimesinin i̇branice'de okumak anlamına gelen "karai"den gelmektedir. sâdece yazılı tora'yı, eski ahit'i otorite kabul ettiklerini ve genel yahudi kitlenin benimsedikleri diğer tevrat yorumlarını göz önüne almadıklarını imâ eden bir ifade olduğu da söylenmiştir. i̇branice'de çoğul takısı "im" getirilerek karaim şeklinde telaffuz edilir.

bir diğer görüşe göre 10. yüzyılda bizans'tan sürgün olarak hazar ülkesine sürgüne giden ve museviliğin karai mezhebine bağlı olan insanlar, hazar devleti sınırları içinde kalan kırım topraklarına yerleştirildiler. hazar hakanının musevi inancını kabul etmesiyle, karai mezhebi, kırım'da yaşayan türkler arasında da yayılmaya başladı. bu inancı kabul eden türk toplulukları, ilerleyen yıllarda 'karaim' adıyla anılmaya başlandılar.

geçmişleri 

kökenlerinin türklerin hazar boyuna dayandığı düşünülen karaylar'ın bugün en kalabalık yaşadıkları ülke olan litvanya’daki geçmişleri 14. yüzyılın sonlarına dayanır.

1397 ile 1398 yıllarında karadeniz kıyılarına giden büyük litvanya dükü vytautas (litvanyaca: vytautas didysis; latince: alexander vitoldus; lehçe: witold), buradan ülkesine müslüman ve musevi kırım tatarı göçmenlerle döndü. çoğunluğu müslüman olan bu göçmenlerin arasında bulunan 380 musevi, karay ailesinden 300 kişi vytautas’in trakai’deki sarayına yerleştirildi. litvanya’daki karaylar’ın sayısı zamanla artarak 5.000 kişiyi buldu. karaylar saraya giden yol boyunca ağaçtan yapılmış ahşap evlerde yaşarlar, dini ayinlerini knessa denilen sinagoglarda yaparlar.

bugün litvanya’da yaşayan karaylar’ın sayısı yıllar içinde kuşaktan kuşağa azalarak litvanya’ya gelişlerinin 600. yılının kutlandığı yıl olan 1997’deki sayıma göre 257’ye düşmüştür. bunlardan 138’i başkent vilnius’da, 65’i trakai’de (okunuşu trakei), gerisi de daha az sayılarda ülkenin öteki bölgelerinde yaşarlar.

i̇stanbul koç üniversitesi'nde görevli doç. dr. timur kocaoğlu çok önemli bir duyuruda bulunuyor:

"bugün türk konuşma ve yazı dillerinden biri olan karaimce yok olmak üzeredir. rusya, ukrayna ve litvanya'da yaşayan karaimların sayısı 2200 kişi kadardır ve bunların ancak çok az bir bölümü, belki 100 kişi anadilini konuşabilmekte ve daha az bir kısmı yazabilmektedir. litvanya'da trakai bölgesinde yaşayan karaylar (yani karay türkleri) bir litvanya bankasında dillerinde ders kitapları bastırmak ve knessa dedikleri sinagoglarını tamir etmek için maddi yardım sormaktalar. bu karaim konuşma ve yazı dilini kurtarma çabalarına biz de katkıda bulunarak, sosyo-politik bir olguyu hızlandırabiliriz."

karay dili 

karayların konuştuğu dil kıpçak türkçesi grubuna dahildir. karay kültüründeki kıpçak türk karakteri güney rusya'da kıpçak stepleri denilen bölgede yaşayan karayların atalarının türkçe konuşan diğer halklarla karışmış olabileceğini akla getirmektedir.

günümüzde küçük bir topluluk olan karayların dilini yeryüzünde konuşanların sayısının 5000 dolayında olduğu sanılır.

karay dilinin, karaçay, kırım tatarcası, nogay gibi öteki kıpçak türkçe lehçeleri ile birçok ortak özelliği vardır. bu lehçeleri konuşan topluluklar dil dışında ortak gelenekler, öyküler, masallar, koşuklar, yemek adları gibi özellikleri de paylaşırlar.

karaylar ibadetlerinde karay türkçesi konuşurlar. karay türkçesinin troki (trakay), kırım ve haliç-lutsk şeklinde üç ağzı bulunmaktadır.

karay dili kaybolma tehlikesiyle karşı karşıya olan dillerden biridir. karayca konuşanların sayısı ise 5000 kişiden az kalmıştır.

bugün litvanya’da karay dilini günlük konuşmada kullananların sayısı 50’yi geçmez. bu sayı ukrayna’da sekizdir. polonya karayları iletişim için artık bu dili kullanmasalar da, aralarında zor da olsa bu dili konuşabilenler bulunur. kırım’da bugün yok olmuş olan karay dilini, son yıllarda gençler arasında kitaplardan öğrenerek yaşatmaya çalışanlar vardır.

litvanya’da bugün karay dili yalnızca pazar günleri okullarda öğretilir ve 1988’de kurulan "litvanya karay kültür derneği"nce desteklenir. ayrıca karay topluluğu, gençleri ulusal ekinleri ve geçmişleri ile yakınlaştırmak için her yıl gençlik ve kültür bayramı düzenler.

karay dilinden örnekler:

kendi dillerinden karaylar litvanya'ya gelişlerini şöyle anlatıyorlar:

"vatat biy sofunda ondórtúnčú yúzyïlnïn da bašlaýïnda onbešinči yúzyïlnïn tirildi, yomaxlarïna kórà bar dunyanïn ol keltirdi karaylarnï krïmnïn yanïndan, kara tengiznin yanïndan, da olturyuzdu karaylarnï bunda troxta. berdi karaylarya kóp yer ki bolyey nesindàn tirilmà karaylarya."

şema 
kırım karaycasında şema yisrael:

türkiye'de karaylar 

bizans ile hazar türkleri arasındaki yakın ilişki sebebiyle anadolu'da karaylar uzun bir tarihi dönemden beri yaşamaktadırlar. bu ilişki osmanlı döneminde de devam etmiş ve anadolu'da 80'e yakın karay cemaati yaşamaya başlamıştır. fatih'in i̇stanbul'u fethinden sonra önde gelen karay cemaatlerinin merkezi i̇stanbul haline gelmiştir. i̇stanbul'daki en uzun ömürlü karay cemaati hasköy'de yaşamıştır. i̇stanbul'daki "karaköy" semtinin adının bile "karay köy"den geldiği ifade edilmektedir. çıksalın'da seferad mezarlığının yanında bir duvarla ayrılmış karay mezarlığı bulunmaktadır. i̇stanbul'da hala hasköy semtinde faaliyette olan karay sinagogunun 1000 yıla yakın bir tarihi vardır. i̇stanbul'daki karaylar genelde kendi aralarında bizans-rumcası (antik yunanca), latince, kırım karaycası ve i̇branice karışık karaitika adını verdikleri judeo-yevanit (yunanca) bir dilde konuşurlar.

bugün, abd ve avrupa'nın çeşitli ülkeleri, türkiye, i̇srail ve eski sovyet coğrafyasında olmak üzere bütün dünyada 50.000'in üzerinde karaylı türk yaşamaktadır. kırım'ın kezlev (gözleve-yevpatoriya) kasabasında 700 kadar yaşayan karaylar çoğunluktadırlar. kırım'ın bağçasaray, simferopol (aqmescit), sivastopol (aqyar), kefe (feodosiya), aqerman (odessa) şehirlerinde de aktif karay cemaatleri bulunmaktadır. kırım'ın bağçasaray şehrinde karaylara ait kültürel bir yaz kampı da mevcuttur. kırım'ın bahçesaray, kırım şehrinde karaylara ait hazarlar dönemine ait bir kale bulunur adı mangup qale-çufut qaledir. kırım karaycasında çufut çift manasına gelir. kırım'ın bağçasaray şehrinde karaylara ait bin yıllık bir mezarlık bulunmaktadır bu mezarlığın adı balta tiymez'dir. bu mezarlık tüm avrupa'nın en eski türk ve musevi mezarlığı olarak kabul edilmektedir. mezarlıkta baştaşları genel olarak kırım karaycasında yazılmıştır. kırım'da çok anıtları bulunan karaylar polonya'da litvanya yakınlarında 50, krakovi (krakow)'de 650 karay yaşamaktadırlar. litvanya'da ise vilinius'ta 1380, trakay (troki)'da 650 ve diğerki bölgelerde 50 karay yaşar. rusya'da dağıstan'da ise azınlıkta olan karay milleti, i̇srail'de ise 25000 civarındadır. i̇srail'in çoğunlukla ramle, ofakim, aşdod, beer şeva, yeruşalayim, holon şehirlerinde yaşamaktadırlar. ramle şehrinde karaylar'a ait büyük bir kültür merkezi mevcuttur. i̇srail karay hahambaşılığı ise ofakim şehrindedir. 2012 yılında seçilen karay hahambaşı roş haham moşe firuz, cemaat başkanı neria haroedir. rus karaim hahambaşısı gerşom ha kohen kıprısçı ise i̇srael'in hevron şehrinde yaşamaktadır. karaylar yıllardır kırımçaklarla yaşamışlardır, kırımçaklar köken olarak karaydırlar ama zamanında sefarad rabbanların etkisiyle rabbani mezhebine geçiş yapmışlardır ve sonradan savaşlar nedeniyle çoğu karay, kırımçaklarla ayrılmıştır.

ayrıca bakınız 

 kırımçaklar

kaynakça

dış bağlantılar 
 kırım karay cemaati resmi websitesi 
 i̇srail karay cemaati resmi websitesi
 i̇srail karay cemaati resmi websitesi 
 avrupa kırım kedar karaim cemaati websitesi
 bnai yisrael amerikan kaliforniya karay cemaati
 orah saddiqim amerikan newyork albany karay cemaati
 karay musevi üniversitesi websitesi
 karay dili ile i̇lgili bir blog "qaraim tili mahtovımız, hanlıgımız" 
 karay dini akademi "bahtavi"
 (litvanya'daki karay kültürü ile ilgili bilgi 
 (japonya'da karay dili ile ilgili araştırma 
 karaims: origin and history 
 the peoples of the red book - the karaims  
 khazars and karaims 
 karaim dili  
  karay çocukları için temel eğitim amaçlı tanrı'nın yasaları ve karaizm'in kısa tarihi kisa i̇lmi̇hal - açiklamalar - yakov borisoviç şamaş
  karay kisa i̇lmi̇hali̇ - m. y. firkoviç

etnik gruplar
yahudilik
 
türk halkları
yahudi etnik gruplar