Milletler Cemiyeti

milletler cemiyeti (cemiyet-i akvam olarak da bilinir), günümüzdeki birleşmiş milletler'in temeli sayılabilecek bir organizasyondu. i. dünya savaşı'nın ardından i̇sviçre'nin cenevre kentinde, 10 ocak 1920'de kuruldu. amacı, ülkeler arasında yaşanabilecek sorunları barışçıl yollarla çözmekti. bir süre çalıştı; fakat fazla bir varlık gösteremedi. ii. dünya savaşı'nın ardından 1946 yılında dağıldı.

paris barış konferansının 25 ocak 1919'da yapılan toplantısında; uluslararası barışı ve güveni sağlayacak ve devam ettirecek bir milletler cemiyeti kurulmasına karar verildi. bu kararı yerine getirmek için özel bir komisyon kuruldu.

komisyon tarafından hazırlanan nihai milletler cemiyeti sözleşmesi, 28 haziran 1919 tarihinde imzalanan versay barış antlaşması ile kabul edildi.

versay barış antlaşması'nın 10 ocak 1920 tarihinde, yürürlüğe girmesiyle, milletler cemiyeti kurulmuş oldu. cemiyet altı gün sonra, 16 ocak 1920'de paris'te ilk konsey toplantısını gerçekleştirdi.

26 yıl süreyle dünya milletlerine hizmet veren bu cemiyet tüm çabalara rağmen ii. dünya savaşı'nın çıkmasını engelleyemedi. savaş sonrası 18 nisan 1946'da cenevre'de toplanan konferans, xxi. genel kurul toplantısıyla cemiyetin dağılmasına karar verdi.

her savaş sonrası antlaşmalarına önsöz olarak konması şartını getiren milletler cemiyeti yasası; bir başlangıç bölümü ve 26 maddeden oluşmaktaydı.

milletler cemiyeti'nin mahiyeti ve organları 

milletler cemiyeti sözleşmesi'nin başlangıç bölümünde, cemiyetin genel amaçları ile üyelerinin yüklendikleri sorumluluklar şöyle belirlenmiştir:

sözleşmenin 26 maddeden oluşan, üyelik ve örgütün yapısı, barışın sürekliliğini sağlamak, antlaşmalar, uluslararası iş birliği ve uluslararası yönetim, sözleşme hükümlerinin değiştirilmesi gibi hususları belirleyen metnine göre ise:

 cemiyete üye kabulü genel kurulun üçte iki çoğunluğunun kararıyla olacaktı (madde 1).
 cemiyet, bir genel kurul, bir konsey ve bunlara yardım eden bir sürekli sekreterlikten oluşacaktı (madde 2).
 cemiyet üyeleri, barışın sürekliliğini sağlamak için, ulusal silahların en düşük bir düzeye indirilmesi zorunluluğunu kabul ediyorlardı (madde 8).
 cemiyet, üyeleri arasındaki çıkacak anlaşmazlıklarda hakemlik yapabilecek ya da bunları konsey'de inceleyecekti (madde 12).
 barışın sürekliliğini sağlayan hakemlik antlaşmaları gibi uluslararası yükümlülükler ve monroe doktrini gibi bölgesel anlaşmalar, bu sözleşmenin hiçbir hükmüyle bağdaşmaz sayılmayacaktı (madde 21).
 savaştan sonra bağımsızlığına kavuşan ve kendi kendilerini yönetme yeteneğinden henüz yoksun halkların oturduğu ülkelere, kendi kendilerini yönetmeye yetenekli olacakları zamana kadar, cemiyet adına yönetimlerine bir mandatör seçilebilecekti (madde 22).

üyeler

milletler cemiyeti'nin başarısızlık sebepleri 

 cemiyetin bünyesinde savaşı önleyici tedbirlerde boşluklar mevcuttu ve yaptırımlar yetersizdi.
 sözleşmenin 10. maddesi mütecavizi tayin etmediğinden, bu madde barışı korumada yetersiz kalıyordu.
 önemli konularda oy birliği prensibinin uygulanması, politik ve hukuki sorunların çözümünü engelliyordu.
 barışı koruyacak ve devamlı kılacak uluslararası zihniyet yetersiz ve noksandı. habeşistan olayı, 1937 japon taarruzu ve 1 eylül 1939 tarihinde alman ordularının polonya'ya taarruzu ile başlayan ii. dünya savaşı, milletler cemiyeti'ni etkisiz duruma getiren nedenler arasında sayılabilir.
 paris barış konferansı'nda hazırlanan antlaşmaların bir parçası olması
 bir yandan insan haklarını korumaya çalışıp diğer yandan kolonileşme ve manda sisteminin garantisi durumunda olması çelişki yaratıyordu.
 amerika birleşik devletleri'nin milletler cemiyeti'nden ayrılması, önemli bir uluslararası gücün yitirilmesine ve cemiyetin etkinliğinin kaybetmesine neden oldu.

türkiye'nin milletler cemiyeti'ne bakışı 

milletler cemiyeti'nin müzakere edildiği dönemde türkiye'nin uluslararası ilişkilerde varlık gösterebilecek bir siyasi durumu yoktu. cemiyet kurulduğunda kurtuluş savaşı devam ediyordu. 14 kasım 1922'de i̇smet paşa lozan konferansı'nda bir açıklama yaparak barış antlaşması sonrasında türkiye'nin cemiyet'e üye olmaktan memnun olacağını ifade etmiştir. ancak musul sorununun devam etmesi nedeniyle türkiye üye olmamış, bu sorunla ilgili olarak cemiyet'in verdiği karar da cemiyet'e karşı olumsuz düşüncelerin artmasına yol açmıştır. ancak gene de türkiye milletler cemiyeti'nin konferanslarına ve silahsızlanma komisyonuna katılmış, teknik ve insani etkinliklerine ilgi göstermiştir. türkiye, bu cemiyete 18 temmuz 1932'de dahil olmuştur.

kaynakça 

 
eski uluslararası kuruluşlar
cenevre merkezli kuruluşlar
1946'da feshedilmiş kuruluşlar
1920'de kurulan kuruluşlar