Babil ve Asur uygarlıkları

babil ve asur uygarlıkları, mezopotamya'da, fırat ve dicle ırmakları arasındaki bölgede 5.000 yıl önce kurulan en büyük kentlerden babil ve asur çevresinde yaratılan uygarlıklardır. bu kentler, babil ve asur ülkelerinin de merkeziydi. yazı başta olmak üzere burada pek çok buluş gerçekleştirildi. asur ve babil’de ortaya çıkan uygarlık doğuda i̇ran ve hindistan'a; batıda ise filistin, yunanistan ve roma’ya doğru yayıldı. babil ve asur böylece doğu ve batı uygarlıklarının da çıkış yeri oldu.

uygarlığın yükselişi 

babil ve asur uygarlıklarına başlıca üç halk katkıda bulundu. bunların en eskisi, fırat ile dicle ırmakları ağızları çevresinde yaşayan sümerlerdi. ama sümerlerin kim oldukları ve mezopotamya’da ne zaman ortaya çıktıkları bilinmemektedir. mezopotamya'da ileri bir uygarlık kuran sümerler, i̇ö 3000'de babil'in güneyini egemenliği altında tutuyorlardı. en ünlü sümer kentleri ur, uruk, lagaş ve eridu'ydu. sümerlerin en önemli buluşlarından biri, sözcükleri işaretlerle gösteren bir yazı sistemi geliştirmiş olmalarıdır.

sümerlerden sonra bölgenin en önemli kavmi akadlardı. dünyanın ilk imparatorluğu akadlar tarafından kurulmuştur. akadlar zamanla ikiye ayrılmışlardır: aşağı mezopotamya'da babilliler ve yukarı mezopotamya'da asurlular. asur'un sonunu babil-med ittifakı getirirken, babil'in sonunu persler getirmiş ve tüm mezopotamya'ya hakim olmuşlardır.

asur i̇mparatorluğu'nun yükselişi 

asurlar, sami halklarındandı ve mezopotamya'nın kuzeyinde yaşıyorlardı. asur ülkesinin merkezi olan asur kenti, i̇ö 2000'den önce genellikle babil krallarının denetimindeki güçsüz krallarca yönetiliyordu. bu tarihten sonra asur kralları güçlü bir ordu kurdular ve babil ülkesinin bazı topraklarını da ele geçirdiler. 

i̇lk asur kralları üzerine fazla bilgi yoktur. hakkında bilgi bulunan ilk kral, i̇ö 1280’lerde egemen olan i. şalmanezer'dir. onun döneminde asur i̇mparatorluğu’nun güçlü bir devlet olduğu anlaşılmaktadır. i̇ö 1120 dolaylarında tahta çıkan i. tiglat-pileser, asur topraklarını babil'den akdeniz'e kadar genişletti ve fenike denizcilerini vergiye bağladı. büyük tapınaklar, saraylar ve geniş bahçeler yaptırdı. 

i̇ö 883-859 arasında hüküm süren ii. asurnasirpal, i. tiglat-pileser’in ölümünden sonra asurluların yitirmiş olduğu toprakları geri aldı. ii. asurnasirpal’in fetihlerini anlatan belgeler, onun acımasızlığını dile getiren öykülerle doludur. bir çöküş döneminden sonra asur tahtına çıkan birkaç kralın en büyüğü tiglat-pileser iii’di. i̇ö 745-727 arasında hüküm süren bu kral, suriye’deki şam kentini asur topraklarına kattı. asur ordusunda bir general olan ii. sargon (şarrukin), i̇ö 722’de tahtı güç kullanarak ele geçirdi ve i̇srail'i işgal etti. sargon'un oğlu sinahheriba ise i̇ö 704-681 arasında hüküm sürdü. yahuda krallığı'ndaki kudüs'ü talan etti ve asur yönetimine karşı gelen babil kentini yaktırdı. 

asurahiddina'nın (asarhaddon) krallık döneminde (i̇ö 680-669) asurullar, mısır’ı ele geçirdiler ve imparatorluğu en geniş sınırlarına ulaştırdılar. ama bundan kısa süre sonra imparatorluk çöküş sürecine girdi. i̇mparatorluk sınırlarındaki halklar merkezi yönetime karşı başkaldırdılar. i̇ö 614'te medler asur topraklarını ele geçirdiler ve babil'e yerleşmiş olan kaldelilerle ittifak kurarak, asur başkenti ninova'yı yerle bir ettiler. bu korkunç yıkım ninova’yı tarihten sildi ve günümüze kadar kentin izine bile rastlanmadı. asur i̇mparatorluğu da ninova ile birlikte tarihin derinliklerine gömüldü.

yeni babil imparatorluğu 

asur i̇mparatorluğu'nun yıkılışından sonra, babil yeniden güç kazandı. kentin yönetici sınıfı kaldelilerden oluşuyordu. kaldeliler, mezopotamya'nın çok eski halkıydı ve sümer kenti ur çevresinde yaşıyorlardı. bir kaldeli olan ii. nebuchadnezzar (yönetim dönemi i̇ö 605-562), yeni babil ya da kalde i̇mparatorluğu’nu güçlü bir devlet durumuna getirdi. babil'i, görkemli tapınaklar, saraylar, surlar ve kapılarla donattı. i̇ö 586'da kudüs'ü ve yahuda krallığı'nı yağmalayıp, tutsak aldığı yahudileri babil'e yerleştirdi. 

kalde i̇mparatorluğu, fırat irmağı'ndan mısır'a, ermenistan'dan arabistan'a uzanıyordu. bu dönemde, sanatlar, ticaret ve sanayi çok gelişmişti. ne var ki bu parlak dönem çok uzun sürmedi. nebuchadnezzar’ın ölümünden sonra imparatorluk çöküş sürecine girdi.

çöküş

pers i̇mparatorluğu'nun kurucusu büyük kiros (kurus), i̇ö 539'da babil ülkesini ele geçirdi. buna karşın babil, uzun süre kültürel kimliğini korudu. büyük i̇skender, pers i̇mparatorluğu'nu ele geçirdiğinde bile babil hâlâ görkemli bir kentti. büyük i̇skender i̇ö 323’te bu kentte, nebuchadnezzar’ın sarayında öldü. 

i̇skender'den sonra bölgeye egemen olan selevkoslar döneminde babil bir süre daha önemini korudu. ama selevkoslar i̇ö 311'de babil kentinin kuzeyinde seleukeia adında bir başkent kurup babil'de oturanları buraya yerleştirdiler. babil de zamanla tarihten silindi. ama babil uygarlığının izleri varlığını korudu. örneğin, çivi yazısı hristiyanlık'ın başlangıcına kadar kullanıldı.

sanat ve mimarlık 

babil ile asur sanat ve mimarlığında sümerlerin izleri görülür. onlar da sümerler gibi tapınaklarını ve saraylarını pişmiş kil tuğlalarla yaptılar. kentlerin merkezine yerel tanrılar adına tapınaklar diktiler. tapınaklar, merdivenler ya da eğimli yollarla çıkılan geniş bir platform üzerinde yükseliyordu. babilliler, bu tapınaklardan başka, basamak piramidi biçiminde yükselen tapınaklar inşa ettiler. ziggurat adı verilen bu yapıların tepesinde, genellikle mavi sırlı çinilerle kaplanmış küçük bir tapınak bulunurdu. kutsal kitap'ta öyküsü anlatılan babil kulesi'nin de bir ziggurat olduğu sanılmaktadır. mimari açıdan önemli yerlerden biri, asur başkenti ninova’ydı. ii. sargon'un ninova yakınlarında yaptırdığı görkemli sarayının bine yakın odası olduğu bilinmektedir. sarayın hemen yanı başında dev bir ziggurat yükseliyordu. sinahheriba, ninova'da üç büyük saray yaptırmıştı. 
asurlular ve babilliler yapıları farklı biçimde süslüyorlardı. babilliler duvarları renkli sırlı tuğlalarla kaplıyorlardı. asurlular kalın ve yassı kireçtaşı ya da kaymaktaşıyla ördükleri duvarlara savaşları, avcılığı, din ya da saray yaşamını konu alan sahneler oyuyorlardı. bu kabartma resimlerin çoğunda kral, sakalı ve kıvırcık saçlıdır. çevresindeki öbür insanlar ise birbirine benzer. av sahneleri çok canlı biçimde tasvir edilmiştir. 
asur tapınaklarının ve saraylarının kapılarını, insan başlı aslan ya da boğa heykelleri koruyordu. kentler, planlı biçimde kurulmuştu ve geniş caddeleri vardı. su gereksinimi, büyük su kanallarıyla karşılanıyordu.

din 

babilliler, birden çok tanrıya tapıyorlar ve bu tanrılara ilişkin kuşaklar boyu anlatılan efsanelere inanıyorlardı. bu efsanelerin çoğu sümer kaynaklıydı. evrenin ve insanların yaratılışını konu alan sümer efsaneleri arasında âdem ile havva öyküsüne benzer bir öykü de vardır. kral gılgamış’ın serüvenlerini anlatan gılgamış destanı da bu döneme ilişkin efsanelere dayanır.

sümer tanrılarının en büyüğü, uruk kentinin tanrısı anu, babillilerin en büyük tanrısı ise babil kentinin tanrısı marduk idi. marduk’un yeri, göğü ve insanoğlunu yarattığına inanılıyordu. babil’in baştanrıçası i̇ştar ise bereket tanrıçasıydı. onun oğlu tammuz ise bitkilerin tanrısıydı (türkçe’deki temmuz ayının adının da buradan geldiği sanılır). asurlular da büyük ölçüde sümerlerin ve babillilerin dinleriyle tanrılarını paylaşıyorlardı. ama, en büyük tanrıları, adını imparatorluğun başkentine verdikleri asur'du. i̇ştar aynı zamanda asurluların da baş tanrıçasıydı.

yazı ve bilim 

çivi yazısı da denen sümer yazısı en eski yazıdır. bu yazı kil tabletler üzerine yazılıyor, sonra bu tabletler pişiriliyordu. arkeolojik kazılarda ortaya çıkarılan bu tür tabletlerin bazıları 5.000 yıl öncesine aittir. çivi yazısında, kavramları belirtmek için köşeli simgeler kullanılırdı. bulunan tabletlerin üzerindeki yazılar din, matematik, yasalar, bilim ve başka konulara ilişkindir. asurluların, tarihlerindeki büyük olayları kayda geçiren ilk halk olduğunu söylenebilir. şiirler ve dini şarkılar da yazan asurlular, yazdıkları tabletleri büyük kitaplıklarda saklıyorlardı. asurbanipal'in ninova'da bulunan "tablet evi"nde, değişik konuları içeren 25 binden fazla çivi yazısı tableti vardı. 

kaldeliler, yıldızların ve gezegenlerin hareketlerinden geleceğin bilinebileceğine inanıyorlardı. bu amaçla gökyüzünü incelerken astronominin de temellerini attılar. ekvatoru 360 dereceye bölmeyi ve yıldızların haritasını çıkarmayı da ilk kez kaldeliler başardı. geliştirdikleri ağırlık ve ölçü sistemini daha sonra yunanlar ve romalılar da kullandı.

kaynakça 

antik kavimler
mezopotamya