Atardamar

atardamar veya diğer adıyla arter, kalpten vücuda kan taşıyan damarlardandır. pulmoner arter ve umblikal arterler dışında oksijenlenmiş kanı taşırlar.

memeli canlılarda dolaşım sistemi olmazsa yaşam mümkün değildir. tam olarak hücrelere oksijen ve besin taşınması fonksiyonun yanı sıra, karbondioksit ve atık ürünlerin taşınması, ph düzeyinin düzenlenmesi ve plazma, protein ve immün sistem akışkanlığının sağlanması vb. fonksiyonlarını yerine getirir. gelişmiş ülkelerde, başlıca iki ölüm sebebinden biri miyokard infarktüs ve kardiyak arresttir. her ikisi de damar sisteminin bozulması sonucu oluşan durumdur. (bkz arterioskleroz)

tanım 
arter sistemi, dolaşım sisteminde yüksek basınç ile çalışan sistemdir. arter basıncı kalp atışları sırasında değişiklik gösterir. maksimum basınca sistolik basınç, minimum  basınca ise diyastolik basınç denir. basınç değişikliği herhangi bir atardamarın baskılanmasıyla hissedilebilir. arterler aynı zamanda kanın pompalanmasına yardım ederler. arterler kanı kalpten vücuda taşırlar. oksijenlenme için kanı akciğerlere taşıyan pulmoner arterler hariç, tüm arterler gerekli okisjeni kalpten dokulara doğru taşır.

anatomi 
arterlerin anatomisi makroskopik anatomide, makroskopik seviyesinde ve mikroskop yardımıyla öğretilen mikroskopik olarak ayrılabilir.

makroskopik anatomi 
i̇nsan vücudunun arter sistemi; sistemik ve pulmoner olarak ayrılır.

sistemik arterler 
sistemik arterler oksijenlenmiş kanı kalpten vücuda taşıyan ve deoksijene kanı da kalbe taşıyan, kardiyovasküler sistemin bir parçasıdır.

pulmoner arterler 
pulmoner arterler, kardiyovasküler sistemin parçası olan, deoksijene kanı kalpten alan ve oksijenlenmiş kanı kalbe geri gönderen pulmoner dolaşımın arterlerindendir.

tunica externa olarak bilinen en dış katmanı bağdokudan oluşur. katmanın içi olan  tunica media, düz kas ve elsatik dokudan oluşur. en içteki tabaka endotel hücrelerinden oluşmuştur. kanın aktığı boşluğa lümen denir.

arter tipleri

pulmoner arterler 
pulmoner arterler vücuttan kalbe dönen kirli kanı oksijenlenmesi için akciğerlere taşıyan atardamarlardır.

sistemik arterler 
elestik rölatif bileşenlerine göre ve müsküler doku içinde olan tunica media yanı sıra büyüklüğü ve iç ve dış elastik lamina meydana getiren sistemik arterler müsküler ve elastik olarak iki alt kısma ayrılabilirler. daha büyük arterler (10>mm çapında) genellikle elastiktir ve(0,1–10 mm) den küçük olanlar kas yapısında olma eğilimindedirler. sistemik arterler kanı  besin alışverişi ve gaz değişimi için arteriollere ve sonra da kaplliere gönderir.

aort 
aort temel sistemik arterdir. valf kapağı üzerinde kalbin sol ventrikülünden direkt olarak kanı alır. sırayla aortun dallarının ve arterlerin dallarının çapları art arda arteriollere dogru küçülür. aortun ilk kalpalı dalları, kalp kası için kan sağlayan koroner arterlerdir. bu aortik ark, yani brakiyosefalik atardamar, sol karotis ve sol subklavyen arterlerin kapalı dalları tarafından takip edilmektedir.

arterioller 
arterioller arterlerin en küçük birimidir. kalp kasının duvarındaki değişken kasılmayla kan basıncının ayarlanmasına yardımcı olurlar ve kanı kapillere taşırlar.

kapiller 
kapiller dolaşım sisteminde değişimin olduğu  önemli yerlerden biridir. kapiller, gaz, şeker ve diğer besin çevre dokulara hızlı ve kolay difüzyon yardım etmek için küçük tek hücre çapındadırlar.

kapillerin fonksyonu 
kapillerin etrafında düz kas yoktur ve çaplar kırmızı kan hücrelerin çaplarından daha dardır. bir kırmızı kan hücresi yaklaşık 7 mikrometre çapındadır ve kapiller ise sadece 5 mikrometere çapındadırlar. bu yüzden kırmızı kan hücreleri kapillerden geçebilmeleri için bükülmek zorundadırlar.

bu kapillerin küçük çapları, gaz ve besin değişimi için daha büyük yüzey alanı sağlar.

kapiller ne yapar 
akciğerde, oksijen karbondioksit değişimi
dokularda,  oksijen, karbondioksit, besin ve atık ürün değişimi
böbreklerde, atıkların atılması ve geri emilim
bağırsaklarda, besin emilimi, atık ürün atılımı

patoloji

kan basıncı 
sistemik arter basıncı, kalbin sol ventrikülünün kuvvetli kasılmasıyla elde edilir. (bkz. kan basıncı)

sağlıklı dinlenme durumundaki kan basıncı genellikle düşüktür. bunun anlamı sistemik basınç genellikle 100mmhg'nin altındadır.

atmosfer basıncına dayanmak ve adabte olmak için, arterler çeşitli kalınlıktaki düz kaslarla çevrelenmişlerdir. bu kaslar uzayan elastik yapıda ve elastik olmayan bağ dokusuya çevrelenmşitir.

atım basıncı,  yani sistolik ve diyastolik basınç arasındaki fark, öncelikle, her kalp atışı, atım hacmi, karşı hacmi ve büyük arterlerin elastikiyetini tarafından çıkarılır ve kan miktarı tarafından belirlenir.

zamanla, yüksek arteryel kan şekeri (diabetes mellitus), lipoprotein kolesterol ve basıncı, sigara kullanımı, ve diğer faktörler,, endotel ve damar duvarları bozulmasına yol açıyor ve ateroskleroza sebep oluyor.

aterom 

arter duvarındaki bir aterom ya da plak, lipit (kolesterol ve yağ asitleri), kalsiyum ve değişken miktarda lifli bağ dokusu içeren hücre enkazlarının aşırı dercede birikmesidir.

tarihi 

antik yunanlar arasında, arterler trakea ya bağlı olan ve dokulara hava taşıması sorlumlulğunda olan hava tutucular olarak düşünülüyordu. bu arterlerin boş bulunması ölüm sebebiydi.

orta çağda, arterlerin "ruhani kan" veya " yaşamsal ruh" diye adlandırılan sıvı taşıdığı gözlemlenmiş ve venlerin içeriklerinden farklı olduğu düşünülmüştür. bu teori galen'e geri döndü orta çağın sonlarında, trakea ve ligamentler de "arter" olarak tanımlandı.

17. yüzyılda william harvey dolaşım sisteminin modern konseptini, arter ve venlerin rolünü tanımladı ve basite indirgedi.

20. yüzyılın başlarında alex carrel ilk olarak vasküler dikiş tekniğini, anastomoz ve birçok hayvandaki başarılı organ transplantasyonunu tanımladı. ve böylece, daha önce damarların kalıcı ligasyonu ile sınırlı olan modern vasküler cerrahiye yeni bir kapı aralardı.