Efes

efes (hititçe: 𒀀𒉺𒊭 apaša, eski yunanca: ἔφεσος ephesos), anadolu'nun batı kıyısında, bugünkü i̇zmir ilinin selçuk ilçesinin üç kilometre güneybatısında yer alan antik bir luvi şehriydi. şehir anadolu'da yunan sömürgeciliğinin başlamasıyla birlikte i̇yonya ve daha sonra roma dönemlerinde de önemini korumuştur. 
kuruluşu cilalı taş devri'ne yani mö 6000 yıllarına dayanır. 
mö 10. yüzyılda eski arzava başkentinin yerine attik ve i̇yonyalı yunan kolonistleri tarafından inşa edilmiştir.

klasik yunan döneminde i̇yonya'nın on iki şehrinden biriydi. şehir, mö 129'da roma cumhuriyeti ‘nin kontrolüne geçtikten sonra gelişti.

1994'te unesco tarafından dünya mirası geçici listesi'ne dahil edilen efes 2015'te ise dünya mirası olarak tescil edildi.

şehir antik dünyanın yedi harikası'ndan biri olan yakındaki artemis tapınağı (m.ö. 550 bc; civarında tamamlandı) ile ünlüdür. diğer birçok anıtsal yapı arasında celsus kütüphanesi ve 25,000 seyirci alabilen  ii. claudius zamanında başlanıp,trajan (m.s..98-117) döneminde tamamlanan antik tiyatro da vardır.
efes, vahiy kitabı ‘nda adı geçen asya'nın yedi kilisesinden biriydi yuhanna i̇ncili burada yazılmış olabilir.

şehir 5. yüzyıl birkaç hristiyan konsilinin yeriydi (bkz. birinci efes konsili). şehir 263 yılında gotlar tarafından yıkıldı ve yeniden inşa edilmesine rağmen limanın küçük menderes nehri tarafından yavaş yavaş silinmesi nedeniyle şehrin ticaret merkezi olarak önemi azaldı. ms 614'teki bir depremde kısmen tahrip oldu. efes harabeleri kısmen adnan menderes havalimanı'ndan veya kuşadası limanı'ndan yaklaşık 30 km güneyindedir.

2015 yılında unesco dünya mirası olarak eklendi. 2022 yılındaki kazı çalışmalarında 7. yüzyıla denk gelen erken bizans dönemi'nden kalma dükkânlara ve bir mahalleye ulaşıldı.

tarihçe

neolitik dönem 
efes'i çevreleyen alan yakındaki arvalya ve çukuriçi olarak bilinen yapay höyükler tarafından ortaya çıkarıldığı üzere neolitik çağ (yaklaşık mö 6000) sırasında zaten iskan edilmişti.

1996 yılı içinde selçuk, aydın ve efes yol üçgeninin yaklaşık 100 m kadar güney batısında, mandalina bahçeleri arasında derbent çayı'nın kıyısında çukuriçi höyük saptanmıştır. arkeolog adil evren başkanlığında yapılan araştırma ve kazılar sonucu, bu höyükte taş ve bronz baltalar, iğneler, açkılı seramik parçaları, ağırşaklar, obsidien (volkanik cam) ve sileks (çakmak taşı), deniz kabukluları, öğütme ve perdah aletleri bulunmuştur. yapılan değerlendirmelerle çukuriçi höyük'te neolitik dönemden erken bronz çağına kadar bir yerleşimin ve yaşamın olduğu saptanmıştır. aynı tür malzemeler yine selçuk, kuşadası yolunun yaklaşık 8. km'de arvalya deresi'nin bitişiğinde gül hanım tarlasında arvalya höyük saptanmıştır. çukuriçi ve arvalya (gül hanım) höyüklerinde saptanan eserler ile efes'in yakın çevresinin tarihi böylece neolitik dönem'e kadar ulaşmaktadır.

helenistik dönem 
mö 1050 yıllarında yunanistan'dan gelen göçmenlerin de yaşamaya başladığı liman kenti efes, mö 560 yılında artemis tapınağı çevresine taşınmıştır. bugün gezilen efes ise büyük i̇skender'in generallerinden lisimahos tarafından mö 300 yıllarında kurulmuştur. şehir roma'dan özerk bir şekilde apameia kibotos şehri ile ortak para bastırmıştır. bu şehirler klasik dönemdeki küçük asya'da çok parlak yarı özerk davranmaya başlamışlardı. lisimahos, kenti miletli hippodamos'un bulduğu "izgara plan"a göre yeniden kurar. bu plana göre, kentteki bütün cadde ve sokaklar birbirini dik olarak keser.

roma dönemi 

hellenistik ve roma çağlarında en görkemli dönemlerini yaşayan efes, roma i̇mparatoru augustus zamanında, asya eyaleti'nin başkenti olmuş ve nüfusu o dönem (mö 1.-2. yüzyıl) 200.000 kişiyi aşmıştır. bu dönemde her yer mermerden yapılmış anıtsal yapılarla donatılır.

4. yüzyılda limanın dolmasıyla efes'te ticaret geriler. i̇mparator hadrianus, limanı birkaç kez temizletir. liman kuzeyden gelen marnas çayı ve küçük menderes nehrinin getirdiği alüvyonlarla dolar. efes denizden uzaklaşır. 7. yüzyılda araplar bu kıyılara saldırır. bizans döneminde tekrar yer değiştiren ve ilk kez kurulduğu selçuk'taki ayasuluk tepesi'ne gelen efes, 1330 yılında türkler tarafından alınır. aydınoğullarının merkezi olan ayasuluk, 16. yüzyıldan itibaren giderek küçülmeye başlamıştır. günümüzde ise bölgede selçuk ilçesi bulunmaktadır.

efes ören yerinde, hadrianus tapınağı girişindeki frizde efes'in 3 bin yıllık kuruluş efsanesi şu cümlelerle yer alır: atina kralı kodros'un cesur oğlu androklos, ege'nin karşı yakasını keşfetmek ister. önce, delfi kentindeki apollon tapınağı'nın kahinlerine danışır. kahinler ona, balık ve domuzun işaret ettiği yerde bir kent kuracağını söyler. androklos bu sözlerin anlamını düşünürken ege'nin lacivert sularına yelken açar... kaystros (küçük menderes) nehri'nin ağzındaki körfeze geldiklerinde karaya çıkmaya karar verirler. ateş yakarak tuttukları balıkları pişirirlerken çalıların arasından çıkan bir yaban domuzu, balığı kaparak kaçar. i̇şte kehanet gerçekleşmiştir. burada bir kent kurmaya karar verirler...

doğu ile batı arasında başlıca kapı durumunda olan efes önemli bir liman kenti idi. bu konumu efes'in çağının en önemli politik ve ticaret merkezi olarak gelişmesini ve roma devrinde asia eyaletinin başkenti olmasını sağlamıştır. efes, antik çağdaki önemini yalnızca buna borçlu değildir. anadolu'nun eski anatanrıça (kybele) geleneğine dayalı artemis kültürünün en büyük tapınağı da efes'te yer alır.

mö 6. yüzyılda bilim, sanat ve kültürde milet ile birlikte en ön sırada yer alan efes, bilge herakleitos, rüya tabircisi artemidoros, şair callinos ve hipponaks, gramer bilgini zenodotos, hekim soranos ve rufus gibi ünlü kişileri yetiştirmiştir.

mimari eserler 
efes, tarihi boyunca birçok kez yer değiştirdiğinden kalıntıları yaklaşık 8 kilometrelik geniş bir alana yayılır. ayasuluk tepesi, artemision, efes ve selçuk olarak dört ana bölgedeki harabeler yılda ortalama 1,5 milyon turist tarafından ziyaret edilmektedir. tümüyle mermerden yapılmış ilk kent olan efes'teki başlıca yapılar ve eserler aşağıda açıklanmıştır:

artemis tapınağı 

dünyanın yedi harikasından biri olan artemis tapınağı, antik dünyanın mermerden inşa edilmiş ilk tapınağı olup temelleri mö 7. yüzyıla kadar gitmektedir. tanrıça artemis'e ithafen lidya kralı croesus tarafından yaptırılan yapı, yunan mimar chersiphron tarafından tasarlanmış ve dönemin en büyük heykeltıraşları pheidias, polycleitus, kresilas ve phradmon tarafından yapılmış olan bronz heykellerle süslenmişti. büyüklüğü 130 x 68 metre ve ön cephesi diğer artemis (ana tanrıça) tapınakları gibi batıya dönüktü. tapınak hem bir pazaryeri, hem de bir dini müessese olarak kullanılıyordu. artemis tapınağı mö 21 temmuz 356'da adını ölümsüzleştirmek isteyen herostratus adlı bir yunan tarafından yakıldı. aynı gece büyük i̇skender doğmuştur. büyük i̇skender anadolu’yu fethettiğinde artemis tapınağı’nın yeniden yapılması için yardım teklif etmiş fakat reddedilmiştir. tapınaktan günümüze sadece birkaç mermer blok kalmıştır.

artemis tapınağı ile ilgili kazı çalışmaları 1863 yılında british museum'un katkılarıyla arkeolog john turtle wood tarafından başlatılmış ve 1869 yılında 6 metre derinlikte, artemis tapınağı'nın temellerine ulaşılmıştır.

celsus kütüphanesi 

roma dönemi yapılarının en güzellerinden birisi olan yapı hem kütüphane, hem de mezar anıtı görevini üstlenmiştir. 106 yılında efes valisi olan celsius ölünce, oğlu kütüphaneyi babasının adına mezar anıtı olarak yaptırmıştır. celsius'un lahdi kütüphanenin batı duvarı altındadır. cephesi 1970-1980 yılları arasında restore edilmiştir. kütüphanede kitap ruloları, duvarlardaki nişlerde saklanıyordu.

meryem ana evi 

bülbüldağı'nda i̇sa'nın annesi meryem'in son yıllarını yuhanna ile birlikte geçirdiğine inanılan kilisedir.hristiyanlar için hac yeridir ve bazı papalar tarafından da ziyaret edilmiştir. meryem'in burada ölü mezarının da bülbüldağı'nda olduğu düşünülmesine karşın kitab-ı mukaddes'te anlatıldığı gibi meryem'in mezarı dönemin selefkosunda bugünün silifke'sinde olduğu inanılmaktadır.

yedi uyurlar (ashab-ı kehf) 

bizans döneminde mezar kilisesi haline getirilmiş olan bu yer, geç roma imparatorlarından decius zamanında putperestlerin zulmünden kaçan yedi hristiyan gencin panayır dağı eteklerinde sığındıkları rivayet edilen mağara olduğuna inanılır. dünya üzerinde ilgili mağaranın kendi sınırları içinde olduğunu iddia eden 33 kent olmasına karşın hristiyan kaynaklarının çoğuna göre kent hristiyanlarca kutsal sayılan efes'tir. türkiye'de yedi uyurlar mağarası olarak en çok bilinen ve ziyaret edilen mağara ise dönemin önemli bir merkezi ve st. paul'ün doğum yeri olan tarsus'takidir. eski ismi arap kaynaklarında efsus şeklinde geçen afşin de bilim adamlarından oluşan bir heyete hazırlattığı rapor ve yerel mahkemede açtıkları keşif davası ile iddiasını arttırmıştır. türkiye'deki diğer ashab-ı kehf ise lice'dedir.

efes'teki bu mağaranın üstüne bir kilise yapılmış hali 1927-1928 yılları arasındaki bir kazıda ortaya çıkarılmış, kazı sonucunda 5 ve 6. yüzyıla ait olan mezarlar da bulunmuştur. yedi uyurlar'a ithaf edilmiş yazıtlar hem mezarlarda hem de kilise duvarlarında bulunmaktadır.

i̇sa bey camii 

1374-75 yılında aydınoğulları'ndan i̇sa bey tarafından ayasuluk tepesi'ne mimar şamlı dımışklıoğlu ali'ye inşa ettirilmiştir. artemis tapınağı ile saint jean kilisesi arasında yer almaktadır. anadolu cami mimarisinin ilk örneklerini sergiliyen camide zengin süslemeler ve çiniler vardır. 19. yüzyılda kervansaray olarak da kullanılmıştır

diğer yapılar 

hadrian tapınağı: i̇mparator hadrianus adına, anıt tapınak olarak inşa ettirilmiştir. korinth düzenlidir ve frizlerinde efes'in kuruluş efsanesi işlenmiştir. 20 milyon tl ve 20 ytl banknotlarının arka yüzünde celsus kütüphanesi ile birlikte bu tapınağın resmi kullanılmıştır.

domitian tapınağı: şehirdeki en büyük yapılardan biri olduğu düşünülen i̇mparator domitianus adına yapılmış olan tapınak memmius anıtı'nın karşısında pollio çeşmesi'nin sol çaprazında yer almaktadır. günümüze yalnızca temelleri ulaşmış olan tapınağın yanlarında sütunların bulundu­ğu belirlenmiştir. domitianus'un heykelinden kalanlar ise baş ve bir kol kısımlarıdır.

serapis tapınağı:: efes'in en ilginç yapılarından biri olan serapis tapınağı, celsus kütüphanesi'nin hemen arkasındadır. hristiyanlık döneminde kiliseye dönüştürülen tapınağın mısırlılarca yapıldı­ğı düşünülmektedir. türkiye'deki serapis tapınağı olarak hrsitiyanlık'taki yedi kilise arasında olması sebebi ile bergama'daki diğer tapınak daha çok tanınmaktadır.

meryem kilisesi: 431 konsül toplantısı'nın yapıldığı yer olan meryem kilisesi (konsül kilisesi), meryem adına inşa edilmiş ilk kilisedir. liman hamamı'nın kuzeyinde yer almaktadır. hristiyanlık dinindeki ilk yedi kilise arasındadır.

st. jean bazilikası: bizans i̇mparatoru büyük iustinianus tarafından yaptırılan ve o dönemin en büyük yapılarından bir olan 6 kubbeli bazilikanın merkezi kısmında, altta, i̇sa'nın en sevdiği havarisi st. jean (yuhanna)'nın mezarının bulunduğu iddia edilmektedir ancak henüz herhangi bir bulguya rastlanamamıştır. burada st. jean adına dikilmiş anıt da bulunmaktadır. hristiyanlar için çok önemli kabul edilen bu kilise ayasuluk kalesi'nde yer almaktadır ve kuzeyinde hazine binası ve vaftizhane vardır.

yukarı agora ve bazilika: i̇mparator augustus tarafından inşa ettirilmiş, resmi toplantıların ve borsa işlemlerinin yapıldığı yerdir. odeion'un önündedir.

oktagon: kleopatra'nın kız kardeşine ait anıtsal bir mezardır.

odeon: efes'in iki meclisli bir yönetimi vardı. bunlardan biri olan danışma meclisi toplantıları zamanında üzeri kapalı olan bu yapıda yapılmış ve konserler verilmiştir. 1.400 kişilik kapasiteye sahiptir. bu nedenle yapı bouleterion olarak da adlandırılır.

prytaneion (belediye sarayı): prytan kentin belediye başkanı gibi görev yapardı. en büyük görevi kalın sütunları bulunan bu yapının içindeki kentin ölümsüzlüğünü simgeleyen kent ateşinin sönmemesini sağlamaktı. prytan, kent tanrıçası hestia adına bu görevi üstlenmişti. salonun çevresinde tanrı ve imparator heykelleri sıralanmıştı. efes müzesindeki artemis heykelleri burada bulunmuş ve daha sonra müzeye getirilmiştir. yanındaki yapılar kentin resmi misafirlerine ayrılmıştı.

mermer cadde: kütüphane meydanından tiyatroya kadar uzanan caddedir.

domitianus meydanı:domitianus tapığınağı'nın kuzeyinde yer alan meydanın doğusunda pollio çeşmesi ve hastane olduğu düşünülen bir yapı, kuzeyinde cadde üzerinde de memmius anıtı yer alır.

magnesia kapısı (üst kapı) ve doğu gymnasiumu: efes'in iki girişi vardır. bunlardan biri kentin çevresindeki sur duvarlarının doğu kapısı olan, meryemana evi yolu üzerindeki magnesia kapısı'dır. doğu gymnasiumu, panayır dağı eteğindeki magnesia kapısı'nın hemen yanındadır. gymnasion, roma çağı'nın okuludur.

herakles kapısı: roma çağı sonlarında yaptırılmış olan bu kapı kuretler caddesi'ni yaya yolu haline getirmiştir. ön cephesindeki kuvvet tanrısı herakles kabartmaları dolayısıyla bu ismi almıştır.

mazeus mitridatis (agora güney) kapısı: kütüphaneden önce, i̇mparator augustus zamanında inşa edilmiştir. kapıdan ticaret agorası'na (aşağı agora) geçilir.

anıtsal çeşme: odeion'un önündeki meydan kentin "devlet agorası" (yukarı agora)'dır. tam ortasında mısır tanrıları tapınağı (i̇sis) bulunuyordu. mö 80 yıllarında laecanus bassus tarafından yaptırılan anıtsal çeşme, devlet agorası'nın güneybatı köşesinde yer alır. buradan domitian meydanı'na ve bu meydan etrafında kümelenmiş bulunan pollio çeşmesi, domitian tapınağı, memmius anıtı ve herakles kapısı gibi yapılara ulaşılır.

traianus çeşmesi: cadde üzerindeki iki katlı anıtlardan biridir. ortada duran i̇mparator traianus'un heykelinin ayağı altında görülen küre dünyayı simgeler.

heroon: efes'in efsanevi kurucusu androklos adına yaptırılmış bir çeşme yapısıdır. ön kısmı bizans döneminde değiştirilmiştir.

yamaç evler: teraslar üzerine inşa edilmiş olan çok katlı evlerde kentin zenginleri oturuyordu. peristilli ev tipinin en güzelleri olan bu evler modern evlerin konforunda idi. duvarlar mermer kaplama ve fresklerle, taban ise mozaiklerle kaplıdır. evlerin hepsinde kalorifer sistemi ve hamam bulunmaktadır.

büyük tiyatro: mermer cadde'nin sonunda bulunan yapı, 24.000 kişilik kapasiteyle antik dünyanın en büyük açık hava tiyatrosudur. çok süslü ve üç katlı sahne binası tamamen yıkılmıştır. oturma basamakları üç bölümlüdür. tiyatro, st. paul'ün vaazlarına mekân olmuştur.

saray yapısı, stadyum caddesi, stadyum ve gymnasium: bizans sarayı ve caddenin bir bölümü restore edilmiştir. at nalı biçimindeki stadyum, antik devirde sportif oyunların ve yarışmaların yapıldığı yerdir. geç roma döneminde gladyatör oyunları da yapılmıştır. stadyumun yanındaki vedius gymnasiumu ise hamam-okul kompleksidir. vedius gymnasiumu kentin kuzey ucunda, bizans dönemi surlarının hemen yanında yer almaktadır.

tiyatro gymnasiumu: hem okul, hem de hamam işlevine sahip büyük yapının avlu kısmı açıktadır. burada tiyatroya ait mermer parçalar restorasyon amacıyla sıralanmıştır.
agora: 110 x 110 metre boyutlarında ortası açık, çevresi portikler ve dükkânlarla çevrili bir alandır. agora, kentin ticari ve kültürel merkeziydi. agora mermer cadde'nin başlangıç noktasıdır.

hamam ve umumi tuvalet: romalıların en önemli sosyal yapılarındandır. soğuk, ılık ve sıcak kısımlar vardır. bizans döneminde tamir görmüştür. ortasında havuz olan umumi tuvalet yapısı, aynı zamanda toplanma yeri olarak da kullanılmıştır.

liman caddesi: büyük tiyatro'dan, bugün tamamen dolmuş olan antik liman'a uzanan, iki yanı sütunlu ve mermer döşeli liman caddesi (arcadiane caddesi), efes'in en uzun caddesidir. 600 metre uzunluktaki cadde üzerine kentin hristiyanlık döneminde anıtlar yapılmıştır. her birinde havarilerden birinin heykeli olan dört sütunlu dört havari anıtı, caddenin hemen hemen ortasındadır.

liman gymnasiumu ve liman hamamı: liman caddesi'nin sonundaki büyük yapılar grubudur. bir bölümü kazılmıştır.

yuhanna kalesi:: kale içinde cam ve su sarnıçları vardır. efes civarındaki en yüksek noktadır. ayrıca bu kilisenin bulunduğu tepe, efes antik kenti'nin ilk yerleşim bölgesidir.

kaynakça

dış bağlantılar 

 efes örenyeri
 efes örenyeri yamaçevler

 
türkiye'deki dünya mirasları
i̇zmir'deki korumalı bölgeler
i̇zmir'deki açık hava müzeleri
i̇yon birliği
türkiye'deki antik roma yapıları