U-2 Krizi

u-2 krizi, (u-2 olayı, casus uçak krizi olarak da bilinir) 1960 yılının mayıs ayında sovyet toprakları üzerinde bir amerikan lockheed u-2 casus uçağının düşürülmesi üzerine çıkan ve sovyet-amerikan ilişkilerinde önemli bir bunalıma yol açarak soğuk savaşı şiddetlendiren olaya denir. abd’nin türkiye dahil bazı nato ülkelerinden kalkan uçaklarının faaliyetlerinin yarattığı bir olaydır ve yalnız doğu ve batı blokları açısından değil türkiye açısından da önemli sonuçlar doğurmuştur.

uçuşların nedenleri 
u-2 olayı amerikan yöneticilerinin sovyetler birliği’nin 1949 yılında abd’nin atom tekelini ortadan kaldırmasından sonra duymaya başladıkları derin güvensizliğin doğrudan bir sonucudur. abd’nin kesin bir zaferle bitiremediği kore savaşı önemli bir endişe kaynağı olmuş; sovyetlerin nükleer silahlarını ve uzun menzilli bombardıman uçaklarını geliştirmedeki başarısı amerikalı yöneticilerin güvensizliğini artırmıştır. abd, tarihinde ilk kez, ülke topraklarının kıta dışı bir devletin vurucu gücü içine girdiğine şahit olmuştu.

bu durumun yarattığı endişe ortamında abd stratejik hava komutanlığı’nın karşılık verme kapasitesi bir sovyet “sürpriz saldırısı”na karşı en etkili silahı oluşturmaktaydı. ancak bunun etkili olabilmesi için düşmanın sürpriz saldırı yönünde yaptığı hazırlıkların önceden bilinmesi gerekiyordu. aynı derecede önemli bir nokta verilecek karşılığın hangi düşman hedeflerine yöneltileceğiydi.

bu nedenlerle, özellikle 1957 yılından sonra, abd’nin yürüttüğü haber alma faaliyetleri hız kazanmış ve sovyet topraklarının ayrıntılı ve güncel haritalarının çıkartılmasına başlanmıştır. bunun da sonucu olarak, hava fotoğrafçılığı, sovyet askeri faaliyetlerinin gözlenip dinlenmesi (uçak ve radarla) abd’nin stratejik planlamasında büyük önem kazanmıştır. u-2 uçuşlarının nedeni abd’nin savunması için gerekli olan bu bilgileri toplamaktı.

uçağın özellikleri 
lockheed uçak şirketi amerikan hükûmetine sovyet savaş uçaklarının ve uçaksavar ateş menzilinin çok üstünde radara yakalanmadan uçabilecek bir uçak yaptı. u-2 olarak adlandırılan bu uçak bir füze gibi havalanabilmekte, 10 saniye içinde 300 metre yükselmekte, 21000 metre yükseklikte uçabilmekte, güçsüz olarak 300 mil (495 km) süzülebilmekte ve yakıt almaksızın yedibuçuk saat (3000 mil - yaklaşık 5000 km) uçabilmekteydi. u-2’lar çok yüksekten net fotoğraf çekecek güçlü kameralarla donatılmıştı.

u-2'lerin denetimi 
u-2 uçuşları, abd başkanının yetkisi altında gerçekleştirilmiştir. uçuşun harekât ve yönetimi ise, amerikan merkezi haberalma örgütü’nün (cia) sorumluluğu altındaydı. dönemin cia başkanı, savunma ve dışişleri bakanlarının onaylarını aldıktan sonra, başkan eisenhower’a bir dizi uçuş programı önermiş ve uçuşlar 1956 yılında i̇ngiltere, almanya, türkiye ve japonya’dan başlamıştı.

düşürülme 

dünya, u-2 olayını 3 mayıs 1960’ta nikita khrushchev’in sovyet hava sahasında bir amerikan casus uçağının 1 mayıs 1960’ta düşürüldüğünü açıklamasıyla öğrendi. abd, bu uçağın casus uçak olmadığını, açık hava sağanaklarını inceleyen bir meteoroloji uçağı olduğunu açıkladı.

khrushchev, 5 mayıs 1960’ta verdiği ikinci demeçte, abd ve sscb arasında zirve toplantısı yapılacağı sırada, sovyetler birliği’ne karşı girişilen bu düşmanca hareketin söz konusu zirve toplantısını baltalamak amacını güttüğünü söylemiş ve amerikan uçaklarına üslerinde faaliyet izni veren devletlere de uyarıda bulunacağını belirtmiştir. ayrıca, herhangi bir saldırıya karşı sovyetler birliği’nin güdümlü füzelerle karşılık vereceğini ve bu saldırıda kullanılan üslerin de yerle bir edileceğini ifade etmiştir. (bu sözler türkiye’ye doğrudan bir tehdit niteliği taşıyordu.)

bu noktaya kadar sscb u-2 uçağının pilotunun sağ olduğunu gizli tutuyordu. bu durumun açıklanması üzerine abd uçağın sovyetler birliği hakkında bilgi toplayan bir casus uçak olduğunu kabullenmek zorunda kaldı. uçağın pilotu francis gary powers’ın moskova’da yapılan soruşturması sırasında yaptığı açıklamalar şu noktaları kapsamaktaydı:

1- pilot cia ile imzaladığı özel sözleşme uyarınca abd’nin özel bir hava birliğinde çalışmaktaydı ve görevi sovyetler’deki telsiz istasyonları, radar üsleri ve füzeler hakkında havadan bilgi toplamaktı.

2- pilotun bağlı olduğu birlik 1956 tarihinden beri türkiye’deki i̇ncirlik üssü’nde üslenmiş olup her yıl bir dizi haberalma uçuşlarına çıkmaktaydı.

3- pilot, düşürüldüğü gün, görevinin pakistan’dan norveç’e doğru uçup bilgi toplamak olduğunu söylemişti.

bu olaylar üzerine türk hükümetince yapılan tek açıklamada, uçağın peşaver’den norveç’e uçtuğunun öğrenilmiş olduğuna göre türkiye’nin bu olaydan sorumlu tutulamayacağı kaydedilmektedir.

uçuşların yasaklanması 
abd başkanı eisenhower, abd’nin prestijine gölge düşüren ve soğuk savaşı hızlandıran bu olaydan sonra 25 mayıs 1960’ta yaptığı bir açıklamada, u-2 uçuşlarının durdurulmasını emrettiğini söylemiştir. ayrıca, bu uçuşların yararlı olmaktan çıktığını da belirterek “kaldı ki, uçaktan başka yeni teknikler geliştirilmektedir” demiştir.

bu konuda bir başka ilgi çekici nokta, başkan kennedy’nin de bu uçuşların uluslararası hukuka uygun olmadığını belirtmesi ve sovyet hava sahasına giren amerikan uçaklarının uçuşlarına son vermesidir (kennedy’nin uçuşlara son vermesi u-2 olayına karşın başkan eisenhower döneminde uçuşların devam ettiğini göstermektedir).

sonuçlar 

 soğuk savaş hız kazanmıştır. abd ve sscb arasındaki gerginlik tırmanmıştır. 
 ekim füzeleri bunalımına zemin hazırlanmıştır.
 amerika'nın corona kod adlı uydu geliştirme projesi hız kazandı.
 türkiye, abd’nin kendi toprakları üzerindeki üsleri yine kendisini tehlikeye atacak şekilde kullanabileceğini görmüş; bu konuda abd ile yapılan temaslar ise sonuçsuz kalmıştır.

popüler kültür 
2015 senesinde steven spielberg yönetmenliğini yaptığı casuslar köprüsü filmine çekildi. james b. donovan karakterini tom hanks üstlendi.

uluslararası krizler
casusluk skandal ve olayları
sovyetler birliği'ndeki havacılık kazaları ve olayları
1960'ta havacılık kazaları ve olayları
soğuk savaş çatışmaları
soğuk savaş'ta sovyetler birliği
soğuk savaş'ta norveç
hava aracı düşürme olayları