Çayda Çıra

çayda çıra, elazığ yöresine ait halay türünden halk oyunudur. dünyada "mumlu dans" olarak da bilinir. genellikle sazsız olarak, "nanay" adı verilen türküler eşliğinde oynanır. günümüz elazığ yöresi düğünlerinde oldukça yaygındır.

oynanış şekli
oyun kendine has bir müzik eşliğinde ve manilerle oynanmaktadır. oyuna başlarken şu mani söylenir: "yansın şamdanlarda mum, olsun ergenler sıra. i̇nsin davula tokmak, başlasın çayda çıra." mani ardından oyunu oynayacak olan ekip alana giriş yapar. girişin ardından çember oluşturularak oyun başlar. çemberin oluşturulması ardından kızlar orta alana geçerek çömelir. her erkek, eşinin etrafında bir tur döner. ardından yeniden çember oluşturulur ve sonrasında düz bir çizgi oluşturana kadar dönülür. düz çizgi oluşturulması ardından ileri 8 adım gelinir ve eğilerek şamdanlar yere bırakılır. şamdanların bırakılması ardından çayda çıra oyununa has bir türkü söylenir. türkü ardından yeniden şamdanlar alınır ve meydan terk edilir.

kıyafet ve aksesuarlar
çayda çıra oynarken kullanılan kıyafet ve aksesuarlar şöyledir:

kızların kıyafet ve aksesuarları
baş örtüsü
gömlek
üç etek
şalvar
kemer
potin

erkeklerin kıyafet ve aksesuarları
gömlek
yelek
kuşak
şalvar
yumurta topuk ayakkabı

hem kızların hem erkeklerin kullandığı aksesuarlar
şamdan
mum

çayda çıra türküsü
çayda çıra oyunu çayda çıra türküsü eşliğinde oynanır. türkünün sözleri şöyledir: 

çayda çıra yanıyor 
hanım nanay vay nanay 
nanay güzel nanay 
nanay gülüm nanay

ayda yılda yanıyor 
hanım nanay vay nanay 
nanay güzelim nanay 
nanay gülüm nanay

yavaş yörü sevdiğim 
hanım nanay vay nanay 
nanay gülüm nanay 
nanay güzelim nanay

engeller uyanıyor 
hanım nanay oy nanay 
nanay güzelim nanay 
nanay sevdiğim nanay

karşıda oturanlar 
hanım nanay vay nanay 
nanay güzelim nanay 
nanay gülüm nanay

az derdim artıranlar 
hanım nanay vay nanay 
nanay sevdiğim nanay 
nanay güzelim nanay

başıma akıl koyun 
hanım nanay oy nanay 
nanay gülüm nanay 
nanay sevdiğim nanay

sevdadan kurtulanlar 
hanım nanay uy nanay 
nanay sevdiğim nanay 
nanay gülüm nanay 
 
bağ altına bağ altına 
bağ altına bağ altına 
dolandım servan altına 
al beni yorgan altına

efsaneler
çayda çıra oyunu ve türkülerinin doğuşu ile alakalı çeşitli efsaneler yer almaktadır. bunlardan bazısı şöyledir:

i. söylence
efsanelerden biri, elazığ yakınlarındaki bir çayın iki kıyısına yerleşmiş aşiretlerden iki gencin aşkıyla ilgilidir. sevdalılar geceleri yaktıkları çıralarla işaretleşir, böylece genç erkek kızın yaktığı çıraya doğru yüzüp karşı kıyıya çıkar ve ona kavuşurmuş. bir gece çayın azgın suları oğlanı sürüklemiş. kız da sevgilisini çay boyunca aradığı halde bulamayınca kendisini suya atmış. çayda çıra türküsü ve oyunu da bu sevdayı dile getirmek için ortaya çıkmış. bu efsane, 1982 yapımı çayda çıra efsanesi filmi'ne konu olmuştur.

ii. söylence
bir diğer efsane, elazığ yakınlarındaki harıngit (ya da harınket) çayı kıyısında yapılan bir düğünle ilgilidir. bir köy ağası, oğlunu başka bir köyün ağasının kızıyla evlendirirken kına gecesinde birden ay tutulmuş; karanlıkta kalan konuklar bunu uğursuzluk sayıp kötüye yormuşlar. oğlanın annesi duruma üzülüp çevredeki bütün mumları toplatmış. tabaklara dizip yakarak, oyun oynayan kızların ve gelinin ellerine tutuşturmuş; kendisi de aralarına katılmış. karanlıkta çay kıyısında yanan mumların görüntüsü herkesi coştur­muş; bu coşkuyla türküler söylenmiş, halay­lar çekilmiş, eğlence sürmüş. çayda çıra da söylenceye göre böyle doğup günümüze kadar ulaşmıştır.

kaynakça 

türk halk oyunları
halk dansları
elazığ ilinde kültür