Türkiye Biyogüvenlik Protokolü

türkiye´de biyogüvenlikle ilgili bir protokol çevre bakanlığı tarafından yürürlüğe konmuştur. bu protokolün tanımlamaları ve düzenlemeleri şunlardır:

çağdaş biyoteknoloji, rekombinant dna, nükleik asitlerin hücre veya organellere doğrudan enjeksiyonu, farklı taksonomik gruplar arasında uygulanan hücre füzyonu gibi doğal fizyolojik üreme- çoğalma ve rekombinasyon engellerini ortadan kaldıran ve klasik ıslah ve seleksiyon yöntemlerince kullanılmayan in vitro nükleik asit tekniklerinin tamamı olarak tanımlanmaktadır.

çağdaş biyoteknoloji kullanılarak elde edilen organizmalara genetik yapısı değiştilmiş organizmalar (gdo) veya uluslararası kullanımı ile living modified organism (değiştirilmiş canlı organizmalar) adı verilmektedir. çağdaş biyoteknolojik yöntemlerle kendi türü haricinde bir türden gen aktarılarak belirli özellikleri değiştirilmiş bitki, hayvan ya da mikro-organizmalara transgenik de denilmektedir.

çağdaş biyoteknoloji ile:

 doğal olmayan rekombinasyonlar yaratılır
 yeni veya yabancı genler veya dna dizinleri önceden planlanamayan lokasyonlara yerleştirilir.
 gen aktarımı için etken genetik parazitler taşıyıcı (vektör) olarak kullanılır: vektörler en etken genetik parazitlerden çıkartılmış genetik element ve sıraların mozaiğidir, hareketli genetik elementler taşırlar; özel olarak türlerin bariyerlerini kırmak üzere yapılmışlardır, konukçu aralığı geniştir; yeni veya mevcutu artıran halk sağlığı ve çevresel problemler yaratabilecek direnç genleri, bugünkü kullanımı ile antibiyotik ve herbisitdirenç genleri, taşırlar.

çağdaş biyoteknolojinin temel işlevi türlerin tür olma özelliğini korumak için binlerce yılda oluşturduğu üreme-çoğalma engellerini kırmak, böylece farklı türler, hatta canlı familyaları arasında gen aktarımı yapmaktır. bu işlem sonucu doğada doğaya ve kendi türüne yabancı yeni çeşitler üremeye-çoğalmaya başlayacaktır. genetik yapısı değiştirilmiş canlıların ve metabolik ürünlerinin kısa ve uzun vadede ekosistem süreçleri ve işlevleri üzerinde nasıl bir etki yapacağı henüz bilinmemektedir. bu belirsizlik nedeniyle konu 1992 yılında yapılan rio konferansında dikkate alınmış ve rio konferansının çıktılarından birisi olan biyolojik çeşitlilik sözleşmesinde, hem ulusal önlemler almak, hem de uluslararası bağlayıcılığı olan bir protokol hazırlama ihtiyacını değerlendirmek anlamında yer almıştır.

çağdaş biyoteknoloji yeni ve doğal olmayan canlı çeşitlerinin ortaya çıkması ile sonuçlanmaktadır. bu sonuç dünyada biyoteknolojide güvenlik tedbirlerinin geliştirilmesini gerektirmiş ve çağdaş biyoteknoloji kullanılarak elde edilmiş olan genetik yapısı değiştirilmiş organizmaların insan sağlığı ve biyolojik çeşitlilik üzerinde oluşturabileceği olumsuz etkilerin belirlenmesi sürecini (risk değerlendirme) ve belirlenen risklerin meydana gelme olasılığının ortadan kaldırılması veya meydana gelme durumunda oluşacak zararların kontrol altında tutulması için (risk yönetimi) alınan tedbirleri ifade eden biyogüvenlik terimi güncel hale gelmiştir. biyoteknoloji uygulamalarında teknolojinin kullanımı, sonuç ürün ve ürünün kullanım amacı ile yeri farklı riskler oluşturduğundan ayrı tedbirler gerektirmektedir. bu nedenle biyogüvenlik, laboratuvar ve sera çalışmaları; gıda güvenliği ve çevreye salım durumları için ayrı düzenlemeleri içermektedir.

konunun küresel ölçüdeki önemi nedeniyle bm biyolojik çeşitlilik sözleşmesine ek biyogüvenlik protokolü 24 mayıs 2000 tarihinde taraf ülkelerin imzasına açılmıştır. protokol transgenik canlıların biyolojik çeşitlilik üzerinde oluşturabileceği olumsuz etkilerin önlenmesini amaçlamaktadır. protokolün yürürlüğe girmesi ile, herhangi bir transgenik canlı çevreye salımı gerçekleştirilmeden önce tam bir risk değerlendirmeye alınacak ve bir başka ülkeye üretim ve doğrudan çevreye salım amacıyla ihrac edilmeden önce ithalatçı ülkenin önceden onayı alınacaktır. tüketim veya işleme amacıyla ihracı yapılacak olan transgenik canlılar ve ürünleri hakkında ise takas mekanizması vasıtasıyla önceden bilgilendirme sağlanacaktır. protokole taraf olan her ülke kendi iç mevzuatında, transgenik canlıların kontrolü için gerekli yasal, kurumsal ve idari tedbirleri almak ve idame ettirmekle yükümlüdür. transgenik canlılardan kaynaklanacak zararların telafisi konusunda uluslararası bir sistem kurulması ve bu canlıların ve ürünlerinin etiketlenmesine ilişkin standartların oluşturulması protokolün yürürlüğe girmesinden sonra yapılacak olan taraflar toplantısına bırakılmıştır.

protokolün yürürlüğe girmesi, biyogüvenlik alanında küresel seviyede yaşanan hukuki boşluğu doldurmakla birlikte, transgenik canlılardan ve ürünlerinden kaynaklanacak çevresel ve ticari sorunların önlenmesi ulusal seviyede alınacak kurumsal tedbirlere ve ulusal seviyede risk değerlendirme ve risk yönetimi için teknik kapasitesinin oluşturulmasına bağlıdır.

türkiye´de durum 

türkiye´de transgenik bitkilerle ilgili mevzuat hazırlığı çalışmalarını tarım ve köyişleri bakanlığı 31 mart-1 nisan 1998 tarihlerinde tarımsal araştırmalar genel müdürlüğünde “transgenik bitkiler ve güvenlik önlemleri” konusunda, ilgili araştırma kuruluşları ve genel müdürlükler ile üniversitelerden temsilcilerin katılımıyla yapılan bir toplantı ile başlatmıştır.

belirlenen ana esaslar çerçevesinde teknik uygulamalara temel teşkil edecek görüş ve raporlar oluşturulmuştur. bu kapsamda, konu “1. transgenik kültür bitkilerinin alan denemeleri; 2. transgenik kültür bitkilerinin tescili; 3. genetik yapısı değiştirilmiş organizmaların (gdo) üretilmesi, pazara sürülmesi ve gıda olarak kullanımı” olarak üç kısma ayrılmıştır. bunlardan “transgenik kültür bitkilerinin alan denemeleri hakkında talimat” makamın 14.5.1998 gün ve tgd/toh-032 sayılı makam olur’u ile yürürlüğe konulmuştur. "transgenik kültür bitkilerinin alan denemeleri" ile ilgili talimatın aksayan yönlerinin düzeltilmesi amacıyla adı geçen talimatta yapılan değişiklikler 25.03.1999 tarihli makam olur'u ile yürürlüğe girmiştir.

belirtilen geçici düzenleme çerçevesinde türkiye´de resmi yollardan genetik yapısı değiştirilmiş canlıların üretim amacıyla girişi önlenmiş durumdadır. talimat gereği genetik yapısı değiştirilmiş bir tarım çeşidinin türkiye´ye ithal edilmesinden önce alan denemesine alınması gerekmektedir. ancak her genetik yapısı değiştirilmiş tohumun da alan denmesine alınması söz konusu değildir. alan denemesine alınabilmesi için transgenik tohumun geliştirildiği ülkede ve biyogüvenlik düzenlemeleri olan ülkelerde kayıtlı olması ve 5 yıldır üretiliyor ve tüketiliyor olması şartı aranmaktadır. böylece hiç denenmemiş, risk değerlendirmesi daha önce yapılmamış bir transgenik canlının türkiye´de denenmesi, yani türkiye´nin deneme tahtası olarak kullanılması önlenmektedir. bu tedbirler acil olarak alınmış tedbirlerdir. orta ve uzun vadede ülkemizin daha kapsamlı tedbirler alması ve risk değerlendirme-risk yönetimi sistemleri kurması gerekmektedir.

biyogüvenlik protokolü hükûmetimiz adına çevre bakanı fevzi ayteki̇n tarafından 24 mayıs 2000 tarihinde imzalanmıştır. protokole taraf olma çalışmaları devam etmektedir. protokolün uygulanması ve ülkemizin genetik kaynaklarının zarar görmemesi için biyogüvenlik sisteminin kurulması doğrultusunda insan kaynağı ve teknik altyapı oluşturulması gerekmektedir. bu kapsamda kaçak girişlerin önlenmesi için gümrük kontrollerinde yeni bir yapılanmaya da ihtiyaç duyulmaktadır.

protokolün amacı 

çevre ve kalkınma hakkındaki rio deklarasyonunun 15 numaralı prensibinde yer alan ön tedbirci yaklaşıma uygun olarak, bu protokolün amacı insan sağlığı üzerindeki riskler göz önünde bulundurularak ve özellikle sınır ötesi hareketler üzerinde odaklanarak, biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı üzerinde olumsuz etkilere sahip olabilecek ve çağdaş biyoteknoloji kullanılarak elde edilmiş olan değiştirilmiş canlı organizmaların güvenli nakli, muamelesi ve kullanımı alanında yeterli bir koruma düzeyinin sağlanmasına katkıda bulunmaktır.

protokol ön tedbirlilik prensibine dayanmakta, riskleri önceden belirlemeye ve önlem almaya yönelik bir sistem içermektedir. hükümler, gdo nun doğaya veya insan sağlığına olabilecek olumsuz etkileri konusunda bilimsel verilerin yetersiz olması veya belirsizlik içermesi durumunda, veriler tamamlanıncaya ve belirsizlik giderilinceye kadar söz konusu gdo nun doğayla etkileşime girmesine izin verilmemesinden yanadır. doğayla etkileşim protokolün kapsamını ve uygulama şeklini belirlemekte temel kriterdir. tüm gdo lar, yaşamsal aktivitelerinden dolayı doğanın biyotik ve abiyotik bileşenleri ile etkileşime girebilir, bunedenle protokol doğal üreme-çoğalma engellerini aşarak elde edilmiş tüm canlıları, yani tüm gdo ları kapsamaktadır. yani protokolün öngördüğü risk değerlendirme, risk yönetimi, bilgi alışverişi, kaza ve acil durum tedbirleri, kaçak sınıraşan hareketlere karşı önlemler, sosyo-ekonomik yapının karar sürecinde dikkate alınması ve halkın bilgilendirilmesi maddelerinden oluşan genel tedbirler tüm gdo lar için geçerlidir. genel tedbirler ulusal seviyede yapılacak düzenlemelere dayanmaktadır.

protokolün öngördüğü ve uluslararası seviyede düzenleme gerektiren temel mekanizmalar ise takas mekanizması, ön bildirim anlaşması ve dokümantasyon sistemleridir. bu mekanizmalar uygulamada doğayla etkileşim kriterine dayanarak gdo ları kasıtlı olarak çevreye salımı gerçekleşek olan ve kasıtsız olarak çevreye salınabilecek olan gdo lar şeklinde ayırmaktadır. kasıtsız çevreye salım kapsamında gıda, yem ve işleme amaçlı gdo lar, transit geçişler ve kapalı kullanıma tabi gdo lar ayrı ayrı ele alınmaktadır.

kasıtlı çevreye salımı, yani açık ve geniş alanlarda üretimi söz konusu olan gdo lar ön bildirim anlaşması na tabidir. ön bildirim anlaşması işlemi gereğince, ihracatçı taraf ithalatçı tarafa protokolün ek-i de belirtilen bilgileri içeren bir bildirimde bulunacaktır. i̇thalatçı ülkenin yetkili mercii bildirimi aldığında uygulayacağı karar sürecini, yani bildirimdeki bilgilerin yeterliliğine ve sınıraşan hareketin hangi şartlar altında başlayabileceğine dair bilgileri belirterek bir ön cevap verecektir. i̇thalatçı ülke gdo nun ithalatı konusunda karar vermeden önce gdo yu protokol ek-iii de belirlenen metodoloji doğrultusunda vaka vaka (case by case) risk değerlendirmeye alacaktır. aksi ithalatçı ülke tarafından belirtilmediği sürece gdo nun sınıraşan hareketi ithalatçı ülkenin yazılı izni alınmadan başlamayacaktır. gdo nun taşınması sırasında eşlik eden belgelerde gdo olduğu açıkça belirtilecek, gdo nun kimliği, özellikleri, güvenli muamele, depolama, taşıma ve kullanım şartları, ihracatçının irtibat bilgileri, hareketin protokole uygun olarak gerçekleştiğine dair deklerasyon bulunacaktır.

gıda, yem ve işleme amaçlı gdo lar için uygulanacak işlemler 11. madde ile belirlenmiştir. buna göre, her bir taraf ülke dahilde doğrudan gıda veya yem veya işleme amacıyla kullanımını ve pazara sürülmesini onayladığı bir gdo ile ilgili olarak 15 gün içinde protokol ek-ii de belirtilen bilgileri içeren bildirimini takas mekanizması vasıtasıyla tüm taraf ülkelere yapacaktır. yine takas mekanizması vasıtasıyla her bir taraf ülke gıda, yem ve işleme amaçlı gdo lar için öngördüğü ulusal yasa ve işlemlerini diğer ülkelere bildirecektir. böylece her ülke uluslararası pazara sürülmeden önce gıda, yem veya işleme amacıyla kullanımı onaylanmış yeni bir gdo dan haberdar olacak ve iç mevzuatını harekete geçirecektir. bu tür gdo lara eşlik eden belgelerde gdo içerebilir ibaresi açıkça konacak ve kullanım amacının çevreye salımı içermediği belirtilecektir.

transit geçişteki gdo lar için protokol yine uygulanacak işlemi ulusal sistemlere bırakmıştır. aksi o ülke tarafından belirtilmediği sürece transit geçişteki gdo lar ön bildirim anlaşmasına tabi değildir. ülkeler bu konudaki düzenlemelerini takas mekanizması vasıtasıyla diğer ülkelere bildirecektir.

kapalı kullanıma tabi gdo lar da ön bildirim anlaşmasına tabi değildir. her ülke kapalı kullanım şartlarını ve standartlarını kendisi belirleyecek ve takas mekanizmasına bildirecektir. bu kapsamdaki gdo lara eşlik eden belgelerde gdo olduğu açıkça belirtilecek, güvenli taşıma, depolama, kullanma bilgileri bulunacaktır.

i̇şleme tabi tutularak yaşamsal aktivitesini yitirmiş olan ancak yeniden çoğalabilir nitelikte genetik materyal içeren gdo ürünlerinin doğaya kontrolsüz olarak salımını önlemek üzere protokol gereği yapılan bildirimlerin bu tür gdo ürünlerine ilişkin bilgileri ve ürünün kullanım amacını içermesi öngörülmektedir. gdo nun risk değerlendirmesi yapılırken de gdo nun ürünleri dikkate alınacaktır. gdo ürünlerine ilişkin bilgiler takas mekanizması vasıtasıyla diğer ülkelere bildirilecektir.

protokolün temel hükümlerinden birisini oluşturan risk değerlendirme, gdo nun olası potansiyel alıcı çevrede, vaka vaka, yeni genotipik ve fenotipik özelliklerinin belirlenmesi, olumsuz etkilerinin ortaya çıkma olasılığının ve gerçekleşmesi halinde ortaya çıkacak sonuçların değerlendirilmesi, sebep olduğu genel riskin tahmin edilmesi, sebep olduğu riskin kabul edilebilirliğinin ve yönetilmesine ilişkin stratejilerin belirlenmesi, alıcı çevre içerisinde gözlenmesi yoluyla bilgi eksikliklerinin ve belirsizliklerin giderilmesi amaçlarını taşımaktadır.

tüm işlemler tamamlanıp, gdo piyasaya sürüldükten sonra da olabilecek olumsuzlukların önceden belirlenmesi amacıyla risk yönetimi öngörülmektedir. risk yönetimi gdo nun bulunduğu çevrede izlenmesi esasına dayanmaktadır.

protokol 50. ülkenin onay belgesi bm sekreteryasına ulaştıktan sonra 90. günde dünyada yürürlüğe girecektir. protokol yürürlüğe girinceye kadar, protokolün temel mekanizmalarının alt yapısı oluşturulacaktır. bu kapsamda takas mekanizmasının kurulması, gelişmekte olan ülkelerde protokolün uygulanması için gereken teknik kapasitenin oluşturulması ve ulusal yasal düzenlemelerin yapılması öncelik taşımaktadır.

protokol yürürlüğe girdikten sonra ise belgeleme ve etiketleme standartları, protokole uygunluk şartları, sorumluluk ve telafi mekanizması protokol taraflarınca belirlenecektir.

dış bağlantılar 
 biyolojik çeşitlilik ulusal web sitesi
 cartagena biyogüvenlik protokolü metni
 biyolojik çeşitlilik sözleşmesi 1996
 the biosafety information network and advisory service (binas) of the united nations industrial development organization (unido).
 gdo'ya hayır platformu 
 gdo ceviri sitesi 
 haber "kolzaları canavara çevirdiler" 

biyogüvenlik
biyogüvenlik