Bâtınîlik

bâtınîlik ya da bâtınîyye (, el-bāṭiniyyeh); i̇slamda kur'an ayetlerinin görünür anlamlarının dışında, daha derinde gerçek anlamları bulunduğu inancı, ayetleri buna göre yorumlayan akıma bâtınîlik, bu düşünceyi benimseyen kişiye de bâtınî denir. şiîlikte bu anlamları ancak tanrı ile ilişki kurabilen ve ali'nin soyundan gelen masum on i̇ki i̇mam'ın bilebileceğine inanılır.

bâtınîlik kelimesi arapça bâtın'dan üretilmiştir. bâtın; gizli olan, bir şeyin gerçeği, iç yüzü anlamına gelir. aynı zamanda i̇slami anlayışta allah'ın 99 adından biridir.

terim, i̇ranlı gazali gibi sünni alimleri tarafından bu görüşleri benimseyen kişilere yönelik suçlayıcı bir anlam yüklenerek te kullanılmıştır. tarihte en iyi bilinen örnekleri i̇smaililerdir. al kirmani ve muin’ed-dîn nâsır-ı hüsrev gibi fatımi-i̇smâilî yazarların bunun aksini savunmalarına rağmen bir kısım sünnî âlimlere göre bu gruplar dini metinlerin, ibadet ve kuralların dış anlamlarını reddetmektedirler. selefi âlimlerin başı olan i̇bni teymiyye, bazı şiî grupları, i̇slam'ın mistik yönü olan sûfi akımlar ile i̇bn-i rüşd, i̇bn-i sina ve farabi gibi filozofları bâtınîyye olarak vasıflandırır. (ayrıca bakınız:zahirilik)

bâtınîlik sadece bir akım ya da grup değildir. tarihte ve günümüzde derin etkileri olan bir düşünce sistemidir. örneğin kur'anda geçen salat, secde, rüku veya abdest gibi kavramlar sünni gelenekte şekil, kapsam, miktar gibi ayrıntılı emirler gibi algılanır ve ele alınırken aleviler'in cem törenlerinde aynı kavramlar sembolik olarak, şekle ve miktara bağlı olmadan, manevi anlamlarıyla temsil edilirler.

bâtınîlikte inanç özellikleri 

i̇smailiye mezhebinde yedi imama inanılır ve bütün temsiliyet ve kutsiyet yedinci imâm olan muhammed bin i̇smâ‘îl eş-şâkir'e verilir. kâdim dinler tamamen ilga edilmiş olup ve bu yedi imâmın dini yaymakla ve yüceltmekle görevlendirilmiş olan birer de yardımcısı vardır. peygamberlere “nâtık/konuşan” ve yardımcılarına da “sâmet/susan (vâsi/esas) i̇mâm” unvanı verilmiştir. her yedi “sâmet” silsilesinin sonunda bir “nâtık” gönderildiği ve böylece dinin sürekli olarak geliştirildiğine inanılır. âdem’den ve oğlu şit’ten itibaren altı “nâtık–sâmet” silsilesinden sonra (nûh–sam), (i̇brahim–i̇smâ‘il), (mûsâ–hârun), (i̇sâ–şem’ûn), (muhammed bin ʿabdullâh–ali bin ebû tâlib), (muhammed bin i̇smâ‘il (meymûn’ûl-kaddâh)–ʿabdullâh i̇bn-i meymûn ve oğulları) ile hitam bulan “nâtıklar ve sâmetler silsilesi” ile sürmektedir. gözle görülen eşyanın tasavvufî mânalarını kaldıran i̇bn-i meymûn idi ve her bâtınî ona itaatle yükümlüydü. muhammed’den sonra bir peygamber daha gelecektir. ayrıca, müntesipler bütün semavî nass’ların açıklamaları ile hadislerin tamamının uydurma olduğuna inanmakla yükümlüdür. dinî tekliflerin kâmilen ref’edilmiş olmakla birlikte, sadece milletlerin an’anelerine hürmeten bunlara değer verildiği, ve bu öğretilerin bütün önem ve değerlerinin aslında bir hiç olduğuna inanılırdı.

bâtınîlik akımı, sünni anlayıştaki dini emirleri reddeden ve yasakları kaldıran (ibaha) itikadî fırkalar yanında, son derece gizli bir şekilde teşkilatlanmış örgütler vasıtasıyla merkezî idareye karşı girişilmiş isyan faaliyetlerinin başını çeken çeşitli siyasi gruplar için de kullanılmış bir lâkaptır.

ayrıca bâtınîlik’te hûlul ve tenasüh gibi inanışlar da görülmektedir. bâtınîlik, tarihin çeşitli dönemlerinde farklı isimlerle anılmıştır. bunlar i̇bahiyye ve mazdek, i̇smailîyye (seb’iyye), karmatîyye, sabbahiyye (haşhaşiyye), dürzîyye; ve nusayriyye gibi isimlerle anılırlar.

bâtınîlik ve tasavvuf 
tasavvufun şiîlik ile alâkalı olduğu ve bazı mutasavvıfların müteşeyyî’ oldukları bilinmekle beraber, bu olguyu bütüne yayarak tasavvuf şiîlikten doğmuştur ve her ikisinin kökeni de i̇ran’dadır demek mümkün değildir. tasavvufun kökeni epey eski zamanlara dayanmaktadır. yeni eflâtunculuk, yunan felsefesi, kabalizm ve i̇ran etkilerinin henüz oluşmamış olduğu eski devirlerde de tasavvuf hareketlerine rastlamaktayız. bu ilk mistiklere ait eserlerden günümüze kadar elimizde kalanları bulunmamakla beraber, sadece rivayet ve menkıbeleri hayâtta kalmıştır. tasavvufa helenistik etkiler hâkim tirmizî’den sonra fârâbî’nin getirdiği yenilikler sayesinde girmeye başlamıştır. şiî/müteşeyyî’ sûfîlerle sünnî mutasavvıfları birbirleriyle karıştırmamaya özen göstermek gerekir. bu nedenledir ki, i̇slâm ortadoksluğundan farklılık gösteren her fikir hareketinin şiî veyahut da şiîlik ve bâtınîlik ile ilgili olduğunu ileri sürmek hatalı olur. i̇slâmî felsefe akımlarından bazılarının hiç de bâtınî olmamalarına rağmen kendilerini dışarıya karşı böyle göstermektedirler.

tefsir anlayışları; bâtınîlerin taraftar toplama amacıyla muhkem ayetler üzerinde te’vil yollarına başvurdukları ifade edilir.

budizm, şamanizm, hristiyanlık, mazdek ve manimanichéisme: eski mazdeist, babil ve hristiyan i’tikatlarını birleştiren düalist bir mezhep. dinlerindeki inançların i̇slam toplumlarınca benimsenmeleri 

bâtınîler tarafından budizm’in düşünce yapısı tasavvuf yolundan ayrılan ayrı bir bâtınî mezhep halinde sunulurken, manî ve mazdek gibi dinlerin temsil ettiği i’tikadî manzumeler i̇bâh’îyyûn tarafından özümsenmekteydi. hristiyanlığın telkin ettiği tanrının insana benzeyişi ve i̇sa’ya hulûlü kuramı gibi hoşa giden ve zihinlere en uygun gelen kısımları ise bâtınîliğin “alâllah” kulları tarafından temsil edilmesi şeklinde arz edilmekteydi. ayrıca, türk dininin i’tikadî kuramları içerisinde yer alan gök tanrı ile ali bin ebu talib’in semâvî mekânları birbirleriyle tam bir uyumluluk göstermekteydi.

tarihçe ve yayılım

bâtınî şiiler 
dâ’î â’zamlar tarafından yayılan bu i'tikadın en şöhretli müntesipleri arasında “fâtımîler hâlifeliği’nden ebû tamîm ma’add el-mûstensir bil-lâh”, “hükümet-i melâhide’nin bânisi olan hasan bin sabbah” ve “suriye bâtınîleri’nin reisi râşid’ûd-dîn sinan”, “afrika kıt’ası bâtınileri’ni yöneten i̇bn-i meserret”, “pamir alevîliği’nin kurucusu muin’ed-dîn nâsır-ı hüsrev”, “hindistan bâtınîliği’nin yaratıcısı ahmed bin keyyâl” ve “attaş” gibi bâtınîlik tarihinde nâm kazanmış olan “alevî-i̇smâ‘ilîler” gelmekteydi.

şii-bâtınî tarikât ve mezheplerin türkler arasında yayılması 

tarihi olarak 9. yüzyılda oluşmaya başladığı 11. yüzyılda oluşumunu tamamladığı kabul edilmektedir. eski türk inanç ve geleneklerinin bâtınî anlayışın türkler tarafından benimsenmesinde katkısı olduğu düşünülür. bâtınîler inanışlarını tarih boyunca daîler aracılığıyla yaymışlardır. 11. yüzyılda hasan bin sabbah’ın görüşleri etrafında oluşan akım fâtımîler tarafından desteklenmiştir. liderleri hasan sabbah kazvin bölgesindeki alamut kalesi’ni kendisine merkez yapmış ve fedaileri aracılığıyla nizamülmülk'ün de aralarında bulunduğu birçok devlet adamını suikast yaparak öldürtmüştür. melikşah döneminde güçlenen hareket ortadan kaldırılmak istenmiş ancak melikşah’ın ölümü üzerine başarılı olunamamıştır. 13. yüzyıl ortalarına kadar etkili olan bu hareket 1256 yılında moğol hükümdarı hülagü'nün alamut kalesi’ni yıkması ile ortadan kalkmıştır.

selçuklular devrinde bâtınîlik hareketleri 

hulefa-yı fâtımî dâîlerinin abbâsîler’in hükümran oldukları ülkelerde kuvvetli bir propaganda teşkilâtı oluşturdukları sıralarda şiîliğin korunması adına çok dikkatli davranan selçuklu hükümdarları da sultan tuğrul’un i’tikaden mu'tezile’den olan, kerrâmîlik mezhebine mensup veziri “amid’ûl-melik” gibi şîʿa-i bâtın’îyye’nin en önemli dâîlerinden biri tarafından istenildiği bir şekilde yönetilmekteydi. selçukluların anadolu’nun içlerine doğru ilerlemesiyle birlikte selçuklu ordularıyla birlikte yürüyen şîʿa-i bâtın’îyye dâ’îlerinin nüfuz alanı da anadolu’nun içlerine doğru yayılmaktaydı.

bâtınîliğin kuzey afrikaya yayılması  
h. 553 / m. 1158 yılında i̇ran selçuklularının sonu olarak kabul edilen sultan sencer’in evlât bırakmadan ölmesi üzerine selçuklu valileri horasan, irak-ı acem, kerman, halep, şam, konya selçuk şubeleri oluşturdukları gibi benî artıklar, elgarzîler, musul ve halep atabeylikleri isimleri altında bağımsızlıklarını ilân ettiler.
fâtımîler’in son halifesi olan el-âzıd bil-lâh’ın h. 566 / m. 1171 tarihinde vefatı üzerine şâfiî olan salâh’ed-dîn-i eyyûbî mısır’a yerleşti. bunun üzerine iki yüz yetmiş sekiz sene süren mısır şîʿa’sının tarihe karışması neticesi “mısır şîʿa-i bâtın’îyyesi” mensupları da çeşitli ülkelere dağılmak zorunda kaldılar. böylece, sultan salâh’ed-dîn-i eyyûbî’nin baskısından bunalan bâtın’îyye dâ’îleri bu yeni bağımsızlığına kavuşan bölgelere göç ettiler. o sırada bağdat’ta hilâfet makamında oturan ebû’l muzaffer el-müstencit bil-lâh’ın elemût şeyh’ûl-cebelleri tarafından suikaste kurban gittiği haberi geldi. bunun üzerine bâtınîler aleyhinde şiddetli fetvâlar yayınlanmaya başlandı. i̇lk fetvâyı da rüstem dârı âlimlerinden ve meşhur fukahadan olan imâm fahr’ûl-i̇slâm rûyânî verdi. bundan son derece müessir olan bâtınîler, sonunda fahr-ûl’i̇slâm’ı da hançerletmeyi başardılar. neticede, bağdat’taki hilâfet makâmı bâtınîler’e karşı tavizkâr davranmak zorunda kaldı. ebû’l muzaffer el-müstencit bil-lâh’ın torunu olan “en-nâsır’ûd-dîn’allah” halife olunca şîʿa-i bâtın’îyye’ye karşı daha teveccühkâr bir tutum izledi. hattâ bazen teşvik dahi etti.

bâtınîlerin moğol ve türk aşiretlerine yayılması 
türkler maverâünnehir ve i̇ran’a yerleşmeden önce ve sonra, budist, mazdek, mani dinleriyle zerdüşt ve hristiyanlığın neşirleri tarafından yapılmakta olan etkin telkinler altında kaldılar.

orta asya’da yaşayan ve türkler’in dini olan şamanizm, pamir’e kadar gelen alevî-bâtınî dâ’îlerinin savunduğu ilkeler ile kolayca kaynaşabilecek akideler ihtiva etmekteydi. “bâtınîler” eski türk dîninde mevcut olan bir takım inançlar ile “şîʿa-i bâtın’îyye” arasındaki benzerlikleri kullanarak büyük istifade köprüleri oluşturdular. bu hususta en çok yararlandıkları fikir ise ali bin ebû tâlib’in şahsiyetinin ilâhlaştırılması ve kendisine türk ilâhlarının en büyüğü olan ve göğün en üst katında oturan gök tanrı’ya eşdeğer bir makam atfedilmesi olmuştu. 
büveyhîler gibi abbâsîler’e düşman olan kutb’ûd-dîn muhammed harzem şah’ın hilâfetin ali evlâdına devredilmesi için girişimlerde bulunması da türkler üzerinde “şîʿa-i bâtın’îyye” lehine çok kuvvetli etkiler oluşturmuştu. “kutb’ûd-dîn muhammed harzem şah” zamanın abbâsî hâlifesi en-nâsır’ûd-dîn’allah’ın yerine sâdattan seyyid abd’ûl-melik tırmizî’yi geçirmek üzereyken moğolların taarruza geçtikleri haberinin etrafa yayılması üzerine kendi ülkesini savunmak için memleketine geri dönmek zorunda kalmıştı. şeyh şihab’ed-dîn ömer sühreverdî’nin havarezmşâh’ın huzurunda abbâsî hâlifeliği’nin sürekliliğinin sağlanmasının gerekliliğine lehinde uzun bir nutuk attığında kutb’ûd-dîn’in şiddetli muhalefetine mâruz kalmıştı.

anadolu selçukluları devrinde “şîʿa-i bâtın’îyye” hareketleri 

bu devirde anadolu’da bâtınîliğin en önemli propaganda merkezini sultan mes’ud evvel tarafından yaptırılmış olan mes’udiye tekkesi temsil ediyordu. anadolu selçukluları’nın nüfuz ve hâkimiyet sahaları tamamen moğollar’ın denetim ve müsaadesine tâbi bulunuyordu. birçok şehirlerde i̇lhanlılar’ın himâyesi altında şiîliği neşreden “bâtın’ûl-mezhep babalar” tarafından açılan zâviyelerin sayıları da gün geçtikçe artmaktaydı. moğollar’ın nüfuzuyla mes’udiye medresesi müderrisi sünnî âlimlerden “şeyh mecd’ed-dîn i̇sâ” azledilerek yerine şîʿa-i bâtıniyye’nin en değerli dâîlerinden “şems’ed-dîn ahmed baba” atandı.

samânîler devrinin i̇ranî bir simâ göstermesi ve abbâsîler’in de i̇ran-perestişkârı olarak tarihin huzuruna çıkması gibi yedinci hicrî asırda konya’da mevlânâ celâl’ed-dîn’in tesiri neticesinde selçuklu saraylarında yaşayan şairler anadolu’da i̇ranîliğe doğru şiddetli bir sevgi uyandırmışlardı. bu tesirler altında kalan konya selçuk sultanları da ayni duygu ve hisler içerisinde i̇ranın tantanalı hükümdar adları ile kendi şehzâdelerini çağırmağa varacak kadar aşırı derecede ifrata kaçan birer i̇ran hâyranı ve tâklitçisi olarak yetişmekteydiler. konya selçuklu sarayındaki şehzadeler hep keyâniyan ve sâsâniyan hükümdarlarının isimleriyle çağrılır olmuştu. bu kültürün etkisi altında yetişen kibâr ve tâhsilli sınıflar, âlimler, şeyhler ve şâirler olanca güçleriyle i̇ran dil ve edebiyatının gelişmesine hizmet ederlerken, diğer taraftan da asıl i’tikadi unsurları bünyelerinde barındıran bâtınî babalar bütün türk ve türkmen boylarını bir millî birlik ruhuyla birbirlerine kaynaştırmak için yoğun gayret sarfetmekteydiler. öte taraftan devletin resmî dili ise farsça’ydı.

bâtınîliğin türkler arasında yayılması 
“horasan erenleri” nâmıyla oğuz boyları arasında kendilerine yer edinen “şia-i bâtıniyye dâîleri” ve millî lisân ile konuşarak halkın ruhiyatına pek uygun telkinlerde bulunan “bâtınî-babalar,” iptidaî bir şer’ait içerisinde yaşamlarını idâme ettirme mücadelesi sürdüren ve şehirliğin ince yaşam tarzını bilmeyen “türk özleri” yanında kendilerini birer “veli” olarak tanıtmayı başarıyla becermişlerdi. bâtınîler, süslü nâzım lisanından bir şey anlamayan bu aşîretler arasında düzenledikleri sazlı ve şaraplı meclislerde geçmişin tüm hurafe ve efsanelerini halka nakletmek suretiyle insanların gönüllerinde ilâhi duygular uyandırmaktaydılar.

bâtınîler’in moğollar arasına karışması ve alevî-bâtınîliğin harezm türkleri arasında yayılması 
selçuklu hanedanı iktidara geldiklerinde bağdat hilâfetine düşmüş olan mısır fâtımîleri’yle, aslında şîʿa’nın nizar’îyye kolu mensuplarından olan “hükümet-i melâhide-i bâtın’îyye reisi” ve bütün “bâtınîler’in sahib-î â’zam-ı” hasan bin sabbah’ı karşılarında buldular. bilâhare moğol istilâlarının başlamasıyla sahip oldukları karışık i’tikadların etkisinde kalarak vicdanî oluşumlarını kaybetmiş olan önemli kütleler, moğol ordularının arasına karıştılar. anadolu selçuklu sultanlarından birinci âlâ’ed-dîn key-kûbâd zamanında halaç ve kapçak gibi türkmen kabilelerinden pek yoğun kütleler de anadolu’ya yerleşmekteydi. celâl’ed-dîn harzem şâh menkûberti’nin baskıcı tutumundan rahatsızlık duyan kabileler ve harezm türkmenleri selçuklu hanedanı’nın kendilerine duyduğu güvenle anadolu selçuklu devleti’nin savunma kuvvetlerini teşkil etmekteydiler. i̇kinci gıyas’ed-dîn devrinde amasya bâtınî merkezinin etkisiyle bu harezm türkleri selçuk ülkelerinden çıkartılarak halep, suriye ve el-cezire muhitlerine dağıtıldılar. konya selçuk sarayının hasmane siyâsetînden kuşkulanan şîʿa-i bâtın’îyye dâîlerinden oluşan büyük bir topluluk ta bu türkmen kabileleriyle birlikte göç ettiler. harezm ülkesinin pek çok mezhep çatışmalarına sahne olduğunu fırsat bilen bâtınî dâîleri, harezmliler’in anadolu selçukluları tarafından kovulmaları fırsatını çok iyi değerlendirerek bütün kuvvetleriyle kendi âkide ve dâvalarını tasavvuf kanallarından geçirerek neşretmeye başladılar.

harezm türkleri arasında bektâşîler 
celâl’ed-dîn harezmşah’ın harekâtından memnun olmayan aşîretler ondan ayrılarak birinci âlâ’ed-dîn key-kûbâd’a iltica etmişler ve selçuklular ülkelerine gelen bu aşîretlere de sivas, çorum, engürü’ye kadar olan yörelerde yaylâk ve kışlaklar tahsis edilmişti. bunların celâl’ed-dîn harezmşah’ın maiyetinden ayrılmalarına rastlayan zamanlar zarfında hacı bektaş hâlifelerinden bazıları da onların içlerine nüfuz etmeyi başarmışlardı. şîʿa-i bâtın’îyye dâîleri sıfatıyla bu topluluklar üzerinde önemli bir nüfuz kazanmışlardı. harezm ve azerbaycan’dan gelen bu aşîretleri anadolu ahalisi tatar ve moğol artıkları nazarıyla görüyordu. bektaşî babalarından ahlat, diyâr-ı bekir vilâyetlerinden önemli bir grupla beraber harzemliler arasında da burak baba müridlerinden yine ayrı bir parti propagandalarda bulunuyorlardı. bu devirde burak baba’nın anadolu’da yaygın bir şöhreti vardı.

anadolu selçuklu devleti’nin yıkılması ve alevî-bâtınî babaların anadolu’ya yayılması 
anadolu selçuklu devleti’nin çöküşünün başlangıcı olan gıyas’ed-dîn key-hüsrev-i sânî’nin kösedağ yenilgisi (h. 640 / m. 1243) üzerine anadolu’nun tamamı moğollar’ın denetim alanı içerisine girdi. anadolu’nun tamamı aksaray’da ikâmet eden ve barışı tesis etmek ile görevlendirilmiş bir moğol valisi tarafından yönetilmekteydi. i̇şte bu fetret devrinde, celâl’ed-dîn harzem şâh menkûberti’nin ordularıyla orta asya’dan anadolu’ya gelen bâtınîye dervişleri de devletin tâkibatından kurtulmuş olarak faaliyetlerini serbestçe sürdürmekteydiler. anadolu’nun her tarafında şiî ve bâtınî-alevî babalar tarafından art arda zâviyeler açılmaktaydı. sultan mes’ud evvel’in amasya’daki tekkesine baba i̇lyas horasanî gibi şîʿa-i bâtın’îyye mezhebi’nin en meşhur bir dâ’îsi postnişin olmuştu. vaktiyle, i̇lhanlı saraylarında mâkam ve mevki sahibi olan şiî âlimler anadolu selçukluları’nın moğollar’ın himayesi altına girmeleri fırsatından istifadeyle anadolu’ya yayıldılar.

mes’udiye tekkesine karargâh kuran alevîler

şücâ’ed-dîn ebû’l bekâ baba i̇lyâs horasanî 
melik dânişmendiye devrinde bütün anadolu’da meşhur olan horasanlı baba i̇lyas, “i̇brahim bey’in oğlu yağ basan bey” zamanında kayseri’ye kadı tâyin edilmişti. birinci âlâ’ed-dîn key-kûbâd tahta geçtiğinde, amas’ya kadılığı’na taky’ed-dîn’i, mes’udiye müderrisliği’ne tâc’ed-dîn yûsuf tebrizî’yi, hankah mes’udiye şeyhliği’ne de tâc’ed-dîn ebû’l vefâ harezmî’yi atadı. ebu'l vefâ’nın ölümü üzerine de yerine onun hâlifelerinden kayseri kadısı ve şîʿa-i bâtıniyye’nin en meşhurlarından olan babâîler pirî şücâ’ed-dîn ebû’l bekâ baba i̇lyâs horasanî’yi tâyin etti.

baba i̇shâk kefersudî’nin anadolu’daki faaliyetleri 
birinci âlâ’ed-dîn key-kûbâd iktidara geldiğinde “mûhy’id-dîn muhammed bin ali bin ahmed tahimî” adında i̇ran’dan göç etmiş bir şiî’yi sivas’a kadı olarak atadı. vaktiyle şiraz’da önemli bir mevkî sahibi, felsefe ve bâtınî îlimlerde bir hâyli meşhur, belâgatlı söz söyleme üstâdı ve yüksek iktidar sahibi olan bu âlim adamdan baba i̇shâk kefersudî nâmında “binaz” hanedanına mensûp bir rum asıllı dersler görmekteydi. baba i̇shâk şirâz’da mûhy’id-dîn’in derslerine devam ederken, şîʿa-i bâtın’îyye’nin elemût’taki dâ’î â’zamı “hükümet-i melâhide-i bâtın’îyye reisi ii. muhammed” tarafından anadolu dâîliği’ne atandı. bu sırada hocası mûhy’id-dîn tahimî’nin sivas kadılığı’na tâyin edilmesi fırsatını çok iyi değerlendiren baba i̇shâk, hocasının himâyesi altında anadolu selçuklu hükümeti’nin de güven ve teveccühünü arkasına alarak şimşat yakınlarında kefersud nahiyesinde elemût merkezli şiîlik propagandasını ve “melâhide-i bâtıniyye” i’tikadını neşriyâta başladı. h. 621 / m. 1225 yılında mûhy’id-dîn-i ahmed tahimî’nin vefâtından sonra hükûmet aleyhinde yaptığı tahrikâtın duyulması üzerine baba i̇shâk bir süre gizlenmek zorunda kaldı. şücâ’ed-dîn ebû’l bekâ baba i̇lyas horasanî’nin amas’ya mes’udiye tekkesine şeyh olduğunu öğrenince hemen oraya giderek kendisine mürid oldu. baba i̇lyas tekkesi’nde “amas’ya valisi toğrak bey” ile olan pîrdâşlığı sayesinde halkın gözünde itibarını gün geçtikçe artırmaktaydı.

baba i̇shâk kefersudî’nin çıkardığı bâbâî i̇syanı 

vefâ’îyye tâkipçilerinden ebu’l bekâ baba i̇lyâs bin ali el-horasânî ve müridi baba i̇shâk kefersudî’nin çıkardığı bâbâ’î ayaklanması, bugünkü alevî-bâtınî yerleşim yerlerini belirleyen isyândır. anadolu’da alevî nüfusun yoğun olduğu bölgelerde etkili olmuştur.

selçuklu sarayında bir baba i̇shâk müridi: sâd’ed-dîn köpek 
sâd’ed-dîn köpek baba i̇shâk kefersudî’nin selçuklu sarayına memur olarak gönderdiği bir müridiydi. birinci âlâ’ed-dîn key-kûbâd ile şehzadesi i̇kinci gıyas’ed-dîn key-hüsrev devirlerinde konya sarayına hulûl etmeyi ve “şîʿa-i bâtıniyye” nüfuzunu oraya sokmayı başaran bu bâtınî dervişi kendisine sarayda bazı taraftarlar edinmeyi de başarmıştı. bu devirde moğol istilâları nedeniyle orta asya ve maverâünnehir’den ayrılan ve suriye yolundan geçen şiîlerin en tercih ettikleri vatan selçuklular’ın hükümran oldukları ülkelerdi. sahib olduğu sahte vatanperverlik duygularıyle çevresinin etkisi altında kalan şehzâde gıyas’ed-dîn moğollarla itaatinden dolayı babası âlâ’ed-dîn key-kûbâd’ı h. 634 / m. 1237 yılında zehirleyerek tahta çıktı. böylece köpek te emîr sâd’ed-dîn unvanıyla vezîr-i â’zamlığa atandı. müridi sâd’ed-dîn köpek’in elde ettiği bu başarılar sayesinde itibârını artıran baba i̇shâk kefersudî idare etmekte olduğu anadolu’daki bâtınîlik teşkilâtı’nı daha da büyütme fırsatını yakaladı. tokat, canik, çorum, sivas, karahisar vilâyetlerinde ebû’l bekâ baba i̇lyâs horasanî adına yaptığı dâvetlerine daha da önem verdi. onun bu faaliyetleri neticesinde binlerce insan selçuklu düşmanı olarak “bâtınî” oluyorlardı.

baba i̇shâk hâlifeliği’nin ilânı 

müridi sâd’ed-dîn köpek’in anadolu selçuklu vezîr-i â’zamlığına yükseltilmesi ve kazandığı başarılardan son derece memnuniyet duyan baba i̇shâk kefersudî, o zamana kadar baba i̇lyas horasânî nâmına yaptığı dâvetlerden vazgeçerek kendisini ön plâna çıkarmağa başladı. yirmi bin ihtilâlciden oluşan bir kuvvet ile h. 632 / m. 1235 yılında huruç hareketi başlattı. “emîr’ûl-mü’minîn sadr’ûd-dünya ve’d-dîn ve resûl’ûl-lâh baba i̇shâk” ünvânıyla hâlifeliğini ilân etti. el-mukannaʿ benzeri bir şekilde muhammed’in ruhunun ali’ye, ali’den de kendisine hulûl ettiğini iddia ediyordu. şimşat, urfa, kefersud, maraş, ayintâb’dan gelen ve suriye kıt’asındaki halep bâtınî merkezinden takviye edilen binlerce fedainin katılmasıyla birdenbire elli bin kişilik büyük bir ordu haline dönüşen “şîʿa-i bâtıniyye fırkaları” amasya, tokat, sivas, çorum’dan batıya doğru ilerlemeye ve civar şehirlere saldırmağa başlamışlardı. bâtınî – babâî ordu’su önlerine gelen bütün engelleri yıkıp hızla konya’ya doğru ilerliyorlardı. babâîler’in bu huruç hareketi karşısında tecavüze uğrayan memleketlerin seçkinleri, ulemâ ve eşrafı mısır’a, pâyitaht konya’ya ve anadolu’nun diğer hücra köşelerine doğru kaçışmaktaydılar. sonunda durumun vahameti ve ihtilâlin ne kadar geniş bir alana yayıldığı hükümdara anlatıldı. i̇htilâlin müsebbipleri arasında olduğu anlaşılan baba i̇shâk kefersudî’nin müridi vezîr sâd’ed-dîn köpek derhal i’dam edildi.

babâîler i̇syânı’nın bastırılması ve bâtınî babaların anadolu’ya yayılması 
birçok cephede babâîler ile çarpışan selçuklular, nihâyetinde baba i̇shâk kefersudî ve tâbi’lerini h. 637 / m. 1240 yılında amasya kalesi’nde ele geçirerek i’dam ettiler. anadolu’da çıkan bu kanlı ihtilâlden son derece memnuniyet duyan “şîʿa-i bâtıniyye dâ’îleri” olcaytu’nun sarayından anadolu’nun dört bir yanına yayılmağa başladılar. cereyan eden bu elîm hâdiselerden yeise kapılan ve i̇lhanlılar’ın baskılarından usanan sünnî âlimler de uç beyleri’ne sığnmak zorunda kaldılar. sabık mes’udîye müderrisi “şeyh mecd’ed-dîn i̇sâ” ertuğrul gazi’ye, “cemâl’ed-dîn aksarayî de mısır’a iltica etmişlerdi. şiîliğin uğradığı bu büyük faciayı istismar eden bazı acem fırsatçıları şîʿa-i bâtın’îyye dâ’îsi sıfatıyla batı anadolu’ya kadar nüfuz etmekteydiler. bu bâtıni – babalar anadolu’da türkmen aşîretleri arasında tam teşekküllü bir “alevîlik cereyânı” oluşturmağa muvaffak oldular.

bâtınî babalar’ın halk üzerindeki etkileri ve devrin meşhur mutasavvıfları 

o yüzyıllarda, selçuklular zamanında faaliyet gösteren en etkin tasavvufî-bâtınî-tarikât mensupları melâmetî, kalenderî ve haydarîler’den oluşmaktaydı. bu bâtınî-tarikât temsilcileri daha ziyâde göçebeler arasında barınan ve halka hitap etmekle görevli olan “babalar” idi. eğitimli çevrelerden uzakta yaşayan bu “bâtınî-babalar” yüzyıllar boyunca beri kulaktan kulağa yayılan hurafelerle yıpranmış olan nakilleri bir veli tipi kanalıyla tasvir etmek suretiyle, ve bu efsaneleri bir takım hârikalar ve kerâmetler ile süsleyerek bedevî ruhunun hoşlanacağı koşmalar, rubâîler, destanlar şeklinde halka anlatıyorlardı. “bâtınî-türkmen babaları” oğuz boylarının anlayacakları bir dilde, efsane ve masalları ilâhî bir hava ile içerisine i̇slâmî bir boyutu da ilâve etmek suretiyle halka sunmak hususunda çok başarılı oluyorlardı.

on ikinci yüzyılda bağdat’ta abdülkâdir geylânî ve şihab’ed-dîn ömer sühreverdî, konya’da ise mevlâna celâleddîn rûmî, endülüslü muhy’id-dîn-î ârabî, lem’at yazarı fahreddin irakî ve sadr’ed-dîn kunevî gibi farklı geleneklere mensup tarikât pîrlerinin yayınlarla meşgul oldukları görülmektedir. i̇slâmî çevreler içinde tasavvufun pek revaçta olduğunu anlamamıza yardımcı olan bunca meşhur şahsiyetlerin arasında özellikle de save’deki kutb’ûd-dîn haydar tekkesi bu yüzyıldaki en tanınmış zâviyelerin başında gelmekteydi.

hacı bektâş veli 

meşhur velâyet-nâme onu şiîliğin unvan mezhebini taşıyan câ’fer-i sâdık’tan beyazid bistâmî’nin getirdiği hırkayı giymiş olan “lokman perende” vasıtasıyla hoca ahmed yesevî’ye bağlar. velâyet-nâme üzerinde uzmanlaşmış yazarların nakletiklerine göre hacı bektâş’ın tarikât silsilesi önce kutb’ûd-dîn haydar’a, ondan da lokman serhasî’ye, ve oradan da şücâ’ed-dîn ebû’l bekâ baba i̇lyas el-horasanî vasıtasıyla hoca ahmed yesevî’ye bağlanmaktadır. âşık paşa tarihinde ise “hacı bektâş” horasan’dan “menteş” adındaki kardeşiyle beraber sivas’a gelerek baba i̇lyas horasanî’ye mürid oldular. bu intisaptan sonra hacı bektâş önce kayseri’ye oradan da kırşehri’ne geldi, sonra da karacahöyüğe yerleşti. buna göre hoca ahmed yesevî müridlerinden olduğuna dâir rivayetin doğru olmadığı anlaşılıyor.

hacı bektaş’ın yaşadığı dönem ve kişiliği 
tezkire-i eflâkî’ye göre “hacı bektâş” rûm’da “baba resûl” derler bir erin halifesiydi. bektâş o yüzyılda mesnevîleri ve gazelleriyle bütün tasavvuf âleminde saygıyla anılan mevlânâ celâl’ed-dîn-i rûmî’ye bazı sualler sormak için müridi baba i̇shâk kefersudî’yi konya’ya gönderdi. şeyh i̇shâk konya’da mevlânâ’nın yanına vardığında onu zikr’üs-semâ’yla meşgul buldu. mevlânâ ise keşf ve kerâmet yoluyla sorulara önceden vâkıf olduğundan daha şeyh i̇shâk’ın sorularını sormasına fırsat tanımadan bir dörtlük şeklinde başka sorular yöneltmek suretiyle yanıt verdi. şeyh i̇shâk kendisini, sualin ve mısraların zamirinde yatan amacın yanıtını almış addetmek suretiyle geri dönerek keyfiyeti hacı bektâş’a nakletti. sultan âlâ’ed-dîn key-kûbâd-ı evvel’ın oğlu gıyas’ed-dîn key-hüsrev-i sâni devrinde yaşadığı anlaşılan hacı bektâş’ın anadolu’da nüfuz sâhibi şiî dâîlerden birisi olduğu anlaşılmaktadır. selçuklu sultanları arasındaysa süleyman’dan başka şiî olan bilinmemektedir. bir başka rivayete göre ise bu “şiîlik hareketleri” hacı bektâş’ın şahsiyetinde değil de ona tâbi olanlara mahsustu. şekayık’a göre hacı bektâş’ın şeyh i̇shâk gibi diğer müridleri arasında da “melâhide-i bâtıniyye” i’tikadını paylaşan pek çok dervişler mevcuttu.

hacı bektaş’ın yetiştirdiği halifeler 
hacı bektâş horasan’dan anadolu’ya göç ettikten sonra suluca karahüyük’te otuz altı sene “horasan melametîliği kökenli on i̇ki i̇mamcı tasavvufî–bâtınî i̇slâm” i’tikadını neşriyât ile meşgul oldu ve bu süre zarfında aralarında cemâl seyyid, sarı i̇smâil, kolu açık hâcim sultan, baba resul, birap sultan, recep seyyid sarı kadı, ali baba, barak baba, yahya paşa, sultan bahâ’ed-dîn, atlaspuş, ve dost hüda hazreti sâmet gibi meşhurların da bulunduğu tam otuz altı bin halife yetiştirdi. ölümünün yaklaştığını hisseder hissetmez her birini bir memlekete yolladı. bunların bazılarının hâllerini velâyet-nâme anlatmaktadır. hacı bektâş’ın horasan melametîliği kökenli bâtınîliğin anadolu’daki neşri faaliyetleri tartışmasız hâyrete şâyan olmakla beraber bu meyândaki teşkilatlanmanın ana merkezinde şücâ’ed-dîn ebû’l bekâ baba i̇lyas el-horasanî bulunmaktaydı. eflâkî’nin baba resul’ü hacı bektâş’ın şeyhi olarak göstermesine karşın velâyet-nâme tersini iddia etmektedir. burak baba’nın da tokatlı olduğuna dair söylenti ile hoylu olduğuna dâir ihtilâf da aynen buna benzemektedir. velâyet-nâme’nin nakilleri, milâdî 1271 tarininde vefât ettiği bilinen hacı bektâş’ı orhan gazi devrinde sağ olarak göstermek gibi daha birçok yönden tenkit edilmeye açık kalan çelişkileri ihtivâ etmektedir.

anadolu’da faaliyet gösteren bâtınîler 
anadolu’da alevî, bektâşî, kızılbaş, dazalak, hurûfî, rum abdalları, kalenderîler, melâmiye, haydariye, câmiye, şemsiye, edhemiye gibi bâtınî kolları birbirleri ardından ortaya çıktıkları gibi bütün bu çeşitli yolların dinî hükümlerdeki ihtilâflarına rağmen kendi aralarında “bâtınîlik” konusunda ortak bir zeminde birleşmekteydiler. taşıdıkları bâtınî akideler ise hep mısır fâtımî dâîleri ile suriye bâtınilerinin telkinlerini ihtiva etmekteydi.

anadolu’da bektaşi nüfuzu 
çeşitli türk kabileleri anadolu’ya göç etmeğe başladıklarında özellikle de anadolu selçukluları’nın en debdebeli devri olan büyük âlâ’ed-dîn key-kûbâd’ın iktidarına rast gelen zaman dilimi içerisinde anadolu’da şiîlik bir hâyli ilerlemiş, ve i̇kinci gıyas’ed-dîn key-hüsrev’in saltanatının başlangıcında babâîler i̇htilâli patlak vermiş ve hacı bektâş da bu arada çok kuvvetli nüfuz sahibi bir şahsiyet olarak ortaya çıkmıştı. vilâyetnâme’ye göre sultan âlâ’ed-dîn bile, şaman türklerin i̇slamiyet’e girmelerine bir vesile olan hacı bektaş’ın hâlifesi “kara donlu can baba” dolayısıyla hünkâra karşı derin bir hürmet beslemekteydi. hacı bektâş’ın yurt edindiği kırşehir yolu dulgadır türkmenleri’nin arasından geçmekteydi. bu nedenle halep, adana ve havalisinde yaşayan türkmenler arasında hünkârın adı saygıyla anılmaktaydı. akşehir’deki “mahmud hayranî” ile sivrihisar’da yaşayan “yunus emre” de hünkâra âhid verenler arasındaydı. ahlat’da da meşhur hoylu burak baba’nın müridlerinden “baba emîrci” bulunuyordu. o devirlerde anadolu’daki bektâşî nüfuzunun en hâkim bulunduğu yerler arasında ankara, sivas, konya, kayseri, kırşehir ve güneye doğru yayılmış olan türkmen aşîretleri’nin yerleşmiş oldukları vilâyetlerdi.

ahilik ve alevilik 
anadolu selçukluları dönemi ile osmanlı devleti’nin kuruluşu sürecinde “âhilik” anadolu’daki sosyal yaşantının gelişmesine çok önemli katkılarda bulunmuştur. kendi kural ve kurullarına sahip, günümüz esnaf odalarına benzer bir işlevi olan “âhilik teşkilatı” iyi ahlâkın, doğruluğun, kardeşliğin, yardım severliğin kısacası bütün güzel meziyetlerin birleştiği bir sosyo-ekonomik düzendir. âhiler’in reisi olan ve kırşehir’de yaşayan ahi evran’nın hacı bektâş veli ile de dostlukları vardı. sivas’taki âhiler çok geniş bir teşkilâta sahip oldukları gibi babâîler ile de sıkı münasebetlerde bulunuyorlardı. bayburt’taki âhiler’in başkanlığına ise “âhi emîr ahmed bayburdî” getirilmişti.

karamanlılar devrinde anadolu’da bektaşi faaliyetleri 
anadolu selçukluları’nın yıkılmasından sonra ise karaman oğlu mahmud bey’in konya’ya hâkim olması üzerine, o devre kadar devletin resmî dili olan farsça’yı yasaklayarak türkçe’nin konuşulmasını emretti. bu karar en fazla bâtınî-şiî babaların amaçlarına yardımcı oldu. oba ve yaylâlarda yaşayan ve kentleşememiş olan türk aşîretleri ve bütün türkmenler kendilerine öz dilleriyle hitap eden bu şîʿa-i bâtın’îyye babalarına candan gönül vererek kuvvetle bağlandılar.

germiyanlılar devrinde batı anadolu’da bektaşi faaliyetleri 
bu bölgede bektâşîliğin yayılması maksadiyle hacı bektaş’ın halifelerinin üçüncüsü olan hâcim sultan memur tâyin edilmişti. kermeyan beyi uşak civarında “susuz köyü” yurt olarak hâcim sultan’a vermişti. daha hacı bektaş hayâttayken bektaşîlik batı anadolu’ya yayılmıştı. hattâ onun mânevî himmetiyle batı anadolu fethedilmişti. germeyan bey’in yönetimi altındaki ordu kütahya, tavşanlı, altuntaş, “kermeyan kalesi” diye meşhur olan kaleyi, denizli, uşak, sandıklı ve işıklı’yı aldı. kermeyan vilâyetinde kışlak ve yaylâk tutan “akkoyunlu aşîreti” baştanbaşa hacı bektaş’ın halifesi olan hâcim sultan’a intisap etmişlerdi. germeyan bey fethettiği memleketlere “bey” oldu. akdeniz sahillerine de önemli bir askerî kıt’a sevk etti. ayrıca, balıkesir, edremit ve çevresini fethetti.

i̇lhanlılar devrinde “şîʿa-i bâtın’îyye” hareketleri 

moğolların en güçlü devirlerinde kara-kurum saraylarında itibar sahibi olan budist ve hristiyan din adamlarıyla karşı karşıya gelen i̇slâmiyet mensupları çok büyük tehlikelere maruz kalmışlardı. i̇lhanlılar’ın henüz kudret sahibi olmadıkları devirlerde cengiz’in kurduğu büyük imparatorluk henüz parçalanmamıştı. onun yerine geçen “oktay han” ise cengiz’in koyduğu yasaları taviz vermeden uygulamaktaydı. bilhâssa kayuk han devrinde (m. 1247 / h. 645) moğol âdetlerinden kaynaklanan yasaların hâkimiyeti altında yaşayan müslümanlar büyük işkencelere maruz kalarak ezilmekteydiler. argon han (m. 1291 / h. 690) devrinde ise müslümanlar çok şiddetli bir mezâlime maruz kaldılar.
h. 656 / m. 1258 yılında bağdad abbâsîleri’nin çökmesi sonucu mısır’a kaçmayı başaran ayni aileden “mûstensir bil-lâh ahmed bin zâhir” mısır hükümdarı “melik zâhir” (baybars) tarafından m. 1261 tarihinde hilâfete geçirildi. bu durum “alevîler” tarafından eskiden kendilerine ait olan fâtımî hilâfet makâmının gasp edilmesi olarak algılandı. fâtımî halifelerinin yeniden canlandırılması ve mısır’ın gelecekteki siyâsî güvenliğinin teminat altına alınmasına yönelik bir tedbir mahiyetinde olan bu hareket, yeni mısır abbâsî hâlifesinin konumunu da mısır hükümdarının yanında bir tekke şeyhinden fazla bir nüfuza sahip olamayan bir kukla durumuna indirgiyordu. durumun kendi aleyhlerine vahim bir şekilde geliştiğini çabuk kavrayan alevîler olanca güçlerini moğol kaanları’nın teveccühünü kazanmak için sarfetmeğe başladılar. büyük moğol istilâsının başladığı devirlerde bâtın’îyye, zeyd’îyye, i̇mâm’îyye, i̇snaʿaşer’îyye ve ghulat-i şîʿa’dan müteşekkil fırkalar mısır, şam, irak, arap ve acem, azerbaycan, fâris ve horasan ülkelerine yayılmışlardı. cengiz orduları’nın harezm ülkelerine doğru hareket etmeğe başladıklarındaysa bu mezheplerin mensupları da cengiz orduları’nın önünden kaçarak orta asya’dan batıya doğru göç etmek zorunda kalmışlardı.

mahmud gazan han ve moğollar’ın i̇slamiyeti kabulü 

i̇lhanlılar’ın dördüncü sultanı olan mahmud gazan m. 1295 / h. 693 tarihinde i̇lhanlılar tahtına oturdu. önceleri hulâgu’nun yolunda yürüyen bu sultan emir nevruz’un sayesinde müslüman oldu. hâkanın i̇slâmiyeti kabulünde en önemli etkiyi “kutb-ûd-dîn şirâzî” ile kardeşi “kemal’ed-dîn şirâzî” yapmışlardı. mahmud gazan’ın dokuz yıl süren saltanatı süresince i̇ran’daki bütün moğollar i̇slâm dinine girdi.

mahmud gazan han’ın i̇slam'ın yayılmasındaki rolü ve hizmetleri 
mahmud gazan hayâtında tebriz’in batısında kendisi için bir türbe, fukaha için medreseler, sûfîlere ait medreseler yaptırdı ve bunların imarı için vakıflar bağladı. meşhur kutb’ûd-dîn şirâzî, numam tebrizî, vezir hoca reşid’ed-dîn, burak baba  mevlâna celâleddîn rûmî’nin torunu ulu arif çelebi gibi büyük âlim ve mutasavvıflara pek çok ihsanlarda bulunmuştu. h. 701 / m. 1302 yılında öldü.

alevi nüfuzu altına giren moğollar’a mısır’ın türk asıllı kölemen (memlük) hükümdarının harb ilanı 
gazan han’ın sarayına sızan şiîlerin hilâfet makamına tekrar alevîler’i getirme teşebbüslerini öğrenen mısır hükümdarı melik’ûn-nâsır sultan muhammed bin kalavun h. 699 / m. 1300 tarihinde moğollar ile kanlı bir harbe girişti. halbûki mısır, fâtımî halifelerinin yüzyıllar boyu ektikleri şiîlik tohumlarıyla ünlenmiş bir ülkeydi ve bütün bu muhitler mezheben hep alevî taraftarlarından oluşmaktaydılar.

mahmud gazan han’ın kardeşi olcaytu’nun i̇snâ‘aşer’îyye mezhebine girişi 

gazan han vezir emîr nevrûz’un ölümünden sonra fazla yaşamadı. henüz i̇slâmiyet’in nüfuzu lâyikiyle moğol saraylarına yerleşemeden olcaytu i̇lhanlı tahtına oturdu. orta asya’dan batıya doğru durmadan akın eden i̇bâh’îyye, hulûl’îyye ve tenasüh akideleri taşıyan bazı garip kıyafetli bâtınî dervişlerinin faaliyetlerinin çok arttığı bu devirde, vezir sâd’ed-dîn kazvinî alevî’nin himayesinde bulunan seyyid tac’ed-dîn saveci’nin yoğun çabaları sonucunda birçok şiî âlimi de moğol hükümdarı olcaytu’nun sarayına gelmişlerdi. kelâm ve felsefe konularına derin ilgi duyan bu hükümdar, horasan’dan gelen “hanefî kelâmcıları”, vezir hoca reşid’ed-dîn’nin ekibinde yer alan “şâfiî eş’ârîleri” ve daha birçok çeşitli değişik mezheplere mensup olan “şîʿa-i bâtın’îyye âlimleri” mevcuttu. “kadı’ûl-kudât hoca abd’ûl-melîk şâfiî” ile hanefîyye’nin meşhurlarından “sadri cihân” arasında geçen çok şiddetli bir kelâm tartışması üzerine gazan'ın kardeşi olcaytu meşhur âlimlerden i̇bn-i mûtahhar el-hilli’nin tesirleri ve seyyid tac’ed-dîn saveci’nin de telkinleriyle, şia’nın i̇mamiye-i i̇snâ‘aşer’îyye mezhebini kabul etti. (h. 707 / m. 1307)  vezir hoca reşid’ed-dîn ile tac’ed-dîn şah arasında vuku bulan siyâsî çekişmeler neticesinde olcaytu’nun sarayı zamanla nezahetini yitirmiş olmakla beraber, burada îlmen ve ahlâken çok bilgili ve kıymetli şahsiyetler de bulunmaktaydı.

olcaytu’nun onikiciler mezhebinin yayılmasındaki hizmetleri 
seyyid tac’ed-dîn saveci’nin tavsiyesiyle olcaytu’nun sarayında iltifatlara boğulan meşhur âlimlerden cemâl’ed-dîn-i i̇bn-i mûtahhar’ûl-hillî’nin şîʿa’nın i̇mamiye-i i̇snâ‘aşer’îyye mezhebinin âkidelerini savunma amacıyla yazdığı kitaplar, o devirde yayınlanmış olan en etkili dinî eserler olarak kabul görmekteydi. olcaytu’nun i̇bn-i mûtahhar’ûl-hillî’nin tesirleri altında kalması neticesinde şiîliğin i̇mamiye-i i̇snâ‘aşer’îyye mezhebi de i̇lhanlılar’ın hâkimiyetlerindeki ülkelerde bir hâyli güç kazanmıştı.
olcaytu’un şiîliğe karşı beslediği muhabbet, bastırmış olduğu sikkelerin bir yüzüne “lâ i̇lâhe’ill-allah muhammed resûl’ûl-lâh, ali velîy’ûl-lâh” diye yazdırmağa, diğer tarafına da i̇mâm-ı mâ’sumâ’nın isimlerini hâkkettirmeğe varacak kadar ileri safhalara ulaşmıştı.

olcaytu muhammed hüdabende’nin sarayındaki bâtınîler: burak baba 

olcaytu muhammed hüdabende’nin sarayındaki bâtınîler arasında çok önemli bir şahsiyet, mezheben hûlman’îyye ve i’tikaden i̇bâh’îyye ile hulûl’îyye’den olan burak baba, suriye kıt’asında ve halep civarında oturan türkmen aşîretlerinin arasında dolaşarak halkı “şîʿa-i bâtın’îyye” mezhebine katılmağa dâvet etmekteydi. aslen baba i̇lyas’ın halifelerinden aybek baba’nın müridi olan burak baba ve mensupları elemût’taki “hükümet-i melâhide-i bâtın’îyye” dâ’îleriydiler. hûlman’îyye mezhebi gereği güzel çocuklara tanrı diye secde eden burak baba i̇lhanlı saraylarındaki evliyâlar içinde en kibarı olarak nâm salmıştı. h. 705 / m. 1306 yılında şam’a gelen bu “bâtıni-babası” burada meşhur şair sirâc’ed-dîn haccar’ın şiddetli hicviyeleriyle büyük itibar kaybına uğradı ve nihâyetinde kendisine h. 706 / m. 1307 yılında uygulanan “hadd-i şerri” cezasının etkisiyle öldü.

moğollar’ın hezimete uğramaları ve olcaytu’nun sünniliği kabulü 
i̇mamiye şiası’ın başına getirilen cemâl’ed-dîn i̇bn-i mûtahhar’ın “nehc’ûl-hâk” ve “minhâc’ûl-i̇stikâme fî i̇sbât’ûl-i̇mamiyye” gibi eserleri i̇lhanlı saraylarında ve bilhassa da olcaytu’nun üzerinde çok derin tesirler oluşturmuştu. şîʿa’nın i̇lhanlılar’ın himâyesinde kuvvetle sünnîliğe yüklendiği bu devirde, birleşik moğol-haçlı ordularını suriye’de dağıtan mısır’ın türk asıllı kölemen (memlük) sultanı kalavun’un oğlu emîr nasr’ûd-dîn’in yanında savaşlara katılan, ve itibarını bir hâyli arttıran zamanın en büyük müçtehidi selefî şeyh’ûl-i̇slâm takiy’ûd-dîn i̇bn-i teymiyyet’ûl-harrânî de yayınlamış olduğu eseri “minhâc’ûs-sünne” ile şiîlerin hamlelerine karşı bir mukabelede bulunmaktaydı. moğollar’ın sürekli tecavüzleriyle itibar kaybına uğrayan ve şiîlik karşısında çok güç bir duruma düşen anadolu sünnîliği, bu durumdan endişe duyan uç beylerinden karamanlı nur’ed-dîn muhammed bey, tekeli türkmenleri reisi ve antalya emîri seyf’ed-dîn mahmud bin sarim’ed-dîn teke, ve kosan oğlu nur’ed-dîn altun bey gibi uç beylerinin gayretleriyle oluşturulan büyük bir ordu ile konya ve havalisindeki moğollar’ın tamamını hezimete uğratmağa ve buradan sürmeğe muvaffak oldu. bu büyük yenilgi karşısında son derece sarsılan vezir sâd’ed-dîn alevî kazvinî’de kaderinden öldü. cereyan eden bu hâdiseler üzerine olcaytu da şiîliği terk ederek sünnîliği kabul etmek zorunda kaldı. moğollar’ın uğradıkları bu ağır mağlubiyetten sonra bütün râfizî âlimleri de birer birer i̇lhanlı saraylarından ayrılmağa başladılar. i̇mamiye şiası’ın reisi cemâl’ed-dîn i̇bn-i mûtahhar da hille’ye çekildi.

alevi tekkelerin hükûmetler üzerindeki itibârları 
i̇mamiyye’nin ulularından addedilen “seyyid kıvâm’ed-dîn mer’aşî”, şiîliğin en kuvvetli câzibe merkezi olarak hizmet veren ve horasan kıt’asının merkezî konumunda bulunan âmûl kentindeki tekkesinden, bütün “şîʿa-i bâtın’îyye” hareketlerini denetim altında tutmaktaydı. bu devirde horasan valisi olan “efrasiyab” da derviş elbisesi giyerek seyyid kıvâm’ed-dîn mer’aşî’ye intisap edenler arasında yer almıştı. fakat daha sonra seyyid kıvâm’ed-dîn’in yükselen şöhreti karşısında kaygılanan öteki âmûl âlimleriyle ittifak kurarak neyfedilmek üzere kıvâm’ed-dîn’i hapsettirdi. o gece efrasiyab’ın veliâhtı seyf’ed-dîn’in aniden vefat etmesi halkın seyyid hakkındaki i’tikatlarının daha da kuvvetlenmesine sebep oldu. halk zindana hücum ederek seyyid kıvâm’ed-dîn’i oradan kurtarıp başlar üzerinde taşıyarak “rabo” köyündeki tekkesine getirdiler. h. 730 / m. 1330 tarihinde ise kıvâm’ed-dîn’nin üzerine efrasiyab komutasında hücuma kalkan “kuvayi te’dibiye” de ağır bir yenilgiye uğradı. bu müsademede efrasiyab ile birlikte bulunan üç oğlu da seyyid’in müridleri tarafından öldürüldü. üç yüz dervişiyle birlikte mazenderan dağlarının en sarp yerlerine çekilen “seyyid kıvâm’ed-dîn mer’aşî” o yörelerin mutlak hâkimi oldu.

olcaytu’dan sonraki dönemde batınılik hareketleri 
nezarî ve kuhistanî gibi şîʿa-i bâtıniye dâîleri ise moğollar’ın aldıkları bu ağır yenilgiden hiç de müteessir olmayıp, bilâkis olanca güçleriyle kuhistan ve kom gibi koyu bâtınî merkezlerinde faaliyet ve neşriyâtlarına olanca güçleriyle devam ettiler.
şirâzlı kadı’ûl-kazat muhabb’ed-dîn ebû i̇brahim temimî’nin sarfettiği tüm çabalara rağmen faris vilâyeti ahalisi “şîʿa-i bâtıniye” mezhebine girmişlerdi. olcaytu’nun vefatından sonra tahta oturan i̇lhanlı hükümdârı ebû said bahâdir han’ın sünnîleri himâye etmesi neticesi devrin meşhur sufîlerinden alâ’ed-devle semnanî ile abd’ûr-razzak kâşî’nin zâviyeleri epey alâka ve ehemmiyet görmeğe başlamıştı. maverâünnehir’de bir yüzyıldan daha uzun süren buhranların sebepleri arasında “sultan ebû said bahâdir” iktidarının yetersizliği ve şiî dâîlerle girişmiş olduğu mücadeleler başta gelmekteydi. ebû said bahâdir han’ın h. 736 / m. 1336 tarinde vefatı üzerine hulâgû’nun erkek evlâdından gelen soyu da böylece tamamen kurumuş oldu. ebû said’in vefâtını müteakip ortaya bazı küçük devletçikler ortaya çıktı. bu yeni “emaretler” arasında en fazla göze çarpan iki hükûmetten birisi “emîr çoban” diğeri ise “i̇lkâniyan” adını alan celâyiroğulları’ndan “emîr hasan” sülâlesiydi. muzafferîler de, serbedârlar da siyâsi birer oluşum yarattıktan sonra timur’un ortaya çıkmasıyla yok olup gittiler.

serbedarlar devrinde alevi-batınılik hareketleri 
serbedârlar tarafından sürekli olarak desteklenen ve himaye edilen şia-i bâtıniye mezhebi bu sayede yaptığı hamlelerle yeniden hayât bulmağa uğraşmaktaydı. serbedârlar hükûmeti horasan’da meşhur ebû bekir beyhakî’nin de memleketi olan beyhak kasabasına bağlı “şîʿa-i bâtıniye” mezhebinin en yaygın olduğu “paştin” köyünde doğan abd’ûr-razzak adında bir kişi tarafından kurulmuştu. şeyh cevrî’nin hâlifesi emîr seyyid i̇zz’ed-dîn suğundî’nin nâkibi olan “seyyid kıvâm’ed-dîn” daha i̇lhanlılar devrinde “mazenderan” ve “sari” yörelerinde şiddetli şiî propagandalarını başlatmış bulunmaktaydı. bu devirde horasan’da hiç eksik olmayan isyânların başında mutlaka bir şeyh ya da şia-i bâtıniye tarafından idare edilmekte olan bir zâviye bulunmaktaydı. h. 737 / m. 1337 yılında serbedârlar hükûmeti’nin kurucusu olan abd’ûr-razzak’ın kardeşi vecd’ed-dîn’in de aralarında yer aldığı çok mühim kuvvetlerle tus şehrinin üzerine yürüyen hasan cevrî müridlerinden “derviş aziz” tarafından horasan’da büyük bir ihtilâl çıkartıldı. türkistan, belh, tirmiz, herat, hâf, khûhistan, kerman, meşhed, nişapur gibi büyük şehirlerin tamamı hasan cevrî müridlerinin denetimi altına alındı.

moğollar devrinde çeşitli bölgelerde hâkim olan mezhepler 
bu devrin mezhebî coğrafyası hakkında hamd’ûl-lâh mûstefî’nin verdiği malûmata göre rey, rabin, eşk, deyleman, tavaş, harfan, hasan can, eve, rudbâd, peşgel, dere, kum, kâşan, tefris, zevare, frahan, nihâvend, cürcan şehirleri hep şiî’ydiler. diğer taraftan sühreverd, merağa, huzistan, han kentleri hanefî oldukları gibi, kazvin, ebher, zencan, save, tarin, günan, mezdekan, tebrük, ohan, erdebil, ehregilinir, dahharkan, nahçıvan, küştapf, şiraz, küvar, pişaver, cebeli ceylule, dilbend, hoşah, errukârzi, i̇sfraz kentleri ahalisi ise mezheben şafiî idiler. elemût bâtınîleri’nin en fazla taraftarları ise rudbar, save, talkan kasabalarındaydı. hemedan mu'tezile ve özellikle de mücessime’den oluşmakta, şiraz, tebriz ve olcaytu tarafından yeni kurulan sultâniye şehrinde ise mezheben her türlü insan bulunmaktaydı.

türklerde aşiret teşkilatı 
türkler bidâyette yirmi dört boya ayrılmışlardı. oğuzlar hesapsız aşîretlerle, uygurlar yüz yirmi boya, orta asya’dan göç etmeğe başladıklarında ise türkler dört bin boya bölünmüşlerdi. oğuzlar’ın bu yirmi dört boy teşkilâtı bütün türk devletlerinin esasları arasında dâima görülmektedir. selçuklu hanedanı, eyyubiler, kölemenler, akkoyunlular, harezmşahlar, ve anadolu türkmenleri de hep ayni teşkilâtı sürdürmüşlerdir.

oğuzlarda aşiret teşkilatı 
oğuzlar kendi aşîretlerine “öz” adını verirlerdi. her aşîret bir “i̇l” ile birleşmiş ve o ilin bir parçası olarak kendine yer ayırmış olup, aşîretin bağımsız hayâtı yoktu. “i̇l” ise tam teşekkül demekti. tatarlar’da ise aşîret tamamen bağımsızdı. tatar kavmî birçok şubelerden oluşmaktadır. her aşîret kendisine mahsus husûsî bir alana sahiptir. çerkesler’deki aşîret yapısı da “evliyâ çelebi tarafından nakledilmektedir.

anadolu’daki türk aşiretlerinin şiileşmesi 
sultan ebû said bahâdir han’ın h. 736 / m. 1336 tarinde vefâtından sonra bu türkler elli iki aşîrete ayrıldılar. her yüz haneye bir bey seçilerek anadolu selçukluları tarafından bizans sınırlarına yerleştirildiler. malatya, kayseri, sivas, amasya taraflarında yurt edinen bu kabileler selçuklular’ın yıkılmasını müteakip ait oldukları mezhepleri sebebi ile, ve “şîʿa-i bâtınî’yye” babalarının da teşvikleri neticesinde dâima i̇ran’a tâbi olmuşlardı. anadolu selçukluları ile mezhebî ihtilâf halinde bulunan bu aşîretler, âlâ’ed-dîn-î key-kûbâd-ı evvel ve gıyas’ed-dîn-i key-hüsrev-i sâni gibi hükümdarların mutasavvıflara karşı göstermiş oldukları sâmimi alâkaları gördükçe, devletle aralarında olan ihtilâfı unutuyorlardı. gelgelelim, babâîler i̇syânı neticesinde devletin şüphe ve tereddütlerinden kurtulamayan bu aşîretler, “uç beyleri” tarafından yönetilmekte olan vilâyetlere dağıldılar.

şii türk aşiretlerinin osmanlılar’a bağlanması 
selçuklular’ın yıkılmasından sonra “uç beyleri” ile birlikte bağımsızlıklarını ilân eden osmanlılar’ın denetimi altındaki bölgelere “şîʿa-i bâtınî’yye dâîleri” de yerleşmişlerdi. ayni zamanda i̇ran’a tâbi olan ve kendilerine tarhedilen vergi yükümlülüklerinin altında şiddetle ezilen aşîretler yıldırım bayezid tarafından taltif edildiler. kadı burhan’ed-dîn’in hâkim olduğu memleketleri yıldırım’ın zaptetmesiyle buralarda yurt edinmiş olan bütün aşîretler de osmanlı devleti’nin yönetimini tanıdılar.

osmanlı devleti’nin kuruluş devrinde şii bâtınîliği hareketleri 

osmanlı devleti’nin kuruluş devrinde osman gazi’nin kayınpederi “şeyh edebali” ile yıldırım bayezid’in eniştesi “emîr şems’ed-dîn-i buharî” tarafından, kirmastı’da meşhur “geyikli baba”, antalya elmalı’da “abdal mûsâ” ve eskişehir karacahisar’da “kumral baba” gibi daha birçok “şia-i bâtın’îyye” dâîleri adına zâviyeler yaptırılarak bunlara büyük vakıflar bağlanmıştı. kazdağı yamaçlarında yaşayan yürükler’in haraç rüsumları “emîr-i buharî” zâviyesine tahsis edilmişti. i̇kinci murad’ın ise her şehirde muakkak bir tekke yaptırdığı ve üçüncü murad han’ın ise tasavvufî şiirleriyle osmanlı padişahları arasında ayrıcalıklı bir mevkiye sahib olduğu bilinmektedir. fatih’in ûlema ve şeyhlere verdiği önemi ise mevlânâ câmî’ye gönderdiği paralardan ve maverâünnehre bulunduğu ihsanlardan anlaşılmaktadır. fatih, hoca ûbeydʿallâh-ı ahrar’ın halifelerinden şeyh’ûl-i̇lâhî semâvî’yi de edremit’ten alıp i̇stanbul’a getirtmişti. ayrıca, sadr’ed-dîn kunevî’nin “cem’ûl-gayb” isimli meşhur eserini şerhettirmiş ve i̇stanbul zeyrek yokuşunda adına bir de zâviyye inşâ ettirmişti. vilâyetnâme-i hacı bektâş-ı veli’yyûl horasanî’ye göre batı anadolu’nun fütuhatı hacı bektâş’ın hâlifeleri sayesinde gerçekleştirimiş olup, osman gazi’de hünkâr’dan nâsip alanlar arasındandır.

bektâşîliğin osmanlı ordusu’na girişi 
vilâyetnâme’ye göre bunun başlangıcı osman gazi’ye elif tâcının bizzât hünkâr tarafından giydirilmesiyle başlamaktadır. h. 687 / m.1288 yılında anadolu selçuklu sultanı üçüncü âlâ’ed-dîn-i key-kubâd osman gazi’ye altunbaşlı sancak ve tabel gönderdi. osman gazi’nin beline kendi belindeki kılıcı bizzat hacı bektaş veli taktı. “ve önünden sonun görmeğe: ugınden sugm gurgele!” diye dua etti. hâlbuki hacı bektaş’ın m. 1271 tarihinde vefat ettiği göz önüne alınacak olursa bu rivayetin doğruluğu pek zayıftır. bir başka rivayete göre ise, orhan gazi yeniçeri’yi kurduktan sonra hünkâr’ın amasya taraflarındaki “suluca karahöyüğü” adındaki ikametgâhına giderek bütün asker hakkında onun hayır duasını almıştı. o da elinin birini bu askerlerden birinin başına koyarak: “bunların ismi yeniçeri olsun. cenâb-ı hakk yüzlerini ak, bazularını kuvvetli, kılınçlarını keskin, oklarını mühlik, kendilerini daima galip etsin,” diyerek dua buyurmuşlardı. vilâyetnâme’ye güvenildiği takdirde hünkâr’ın çok daha evvel göçtüğü ve bu rivayetin de gerçek olmadığı anlaşılıyor.
o devirlerin fikrî ürünler açısından en geniş alanını babâî ve kalenderî zaviyeleriyle birlikte daha birtakım tarikât pîrlerinin yuvaları teşkil etmekteydi. “rûm abdalları”, “horasan pîrleri” ve “gaziyân-ı rûm” gibi tabirlerin pek sıklıkla kullanılmakta olduğu eserlerden anlaşıldığına göre “şîʿa-i bâtıniye” hareketlerinin yoğunlaştığı merkezin başında muhakkak cenkçi ve silâhşör kuvvetlerin hazır bulundurulmasıyla ikinci bir babâî katliamına mâni olma gayesinin güdüldüğü anlaşılmaktadır. i̇slâmî çevrelerde bâtınî harekâtını düşmanca karşılayan bir devlet siyâsetinin ihtilâlleri en çok ordu kuvvetiyle ezdirdiğini art arda tecrübelerle öğrenen “şîʿa-i bâtıniye” dâîleri, selçuklu hanedanı’nın çöküşünden sonra, hükûmetlerin oluşturacağı bütün ordu kuvvetlerinde yer almayı kararlaştırmıştı. osmanlı devleti’nin kuruluş aşamasında da bâtınîler, öncelikle askerî kuvvetlerin içerisinde yer almayı ihmâl etmediler. orhan gazi devrinde tekke zihniyeti ile yoğurulmuş olan sünnî âlimlerin içlerinde mutasavvıfa nazâriyelerini kabul edenler de mevcuttu. h. 731 / m. 1331 tarihinde i̇znik fethedildiğinde oradaki kiliselerden birkaçı câmi ve medreseye dönüştürülerek başlarına meşhur kadı ürmevî tilmizlerinden ve şeyh sadr’ed-dîn konevî müntesiplerinden şeyhî gibi zâhir ve bâtın îlimlerinde birinci olan davûd-u kayserî müderris olarak atandı. halk kendisine bâtın îlimlerindeki ihtisasından dolayı büyük saygı ve sevgi beslemekteydi.

erenler 
alevîlik tarihinde yer edinmiş, üstün vasıflara sâhip efsanevî özelliklere hâiz bilgelerin, evliyâ ve uluların tamamını tanımlamak maksadıyla kullanılan isimdir. osmanlı türkleri’nin başlattığı fetihlerin en ön saflarında giden, geyiklere binerek düşmanı ürküten, bazen yeşil elbiselere bürünerek beyaz atlara binen, doğaüstü güçlere sahip olduklarına inanılan bu efsanevî erenlerin aniden düşmanın gözlerine görünmeleri ve birdenbire hâsımlarının karşılarına dikilmeleri şeklinde hikâye edilen ve “bâtın’ûl-mezhep babalar” tarafından sürekli olarak anlatılan bu masallar o devrin ilkel zihinlerine birer kerâmet olarak sunulmaktaydı. bunları nakleden bâtınî-babaların sayıları ise gün geçtikçe artmaktaydı.

bektaşiliği rumeli’de neşredenler 
rumeli’de bektaşiliğin neşrî, “şîʿa-i bâtın’îyye” hareketlerinin merkezinde yer alan baba i̇lyas horasanî’nin “çehariyâr” adı verilen dört halifesinden biri olan sarı saltık baba öncülüğünde gerçekleşmiştir.

bektaşi babası sarı saltık 
evliya çelebi’ye göre ahmed yesevî müridlerinden olan sarı saltık, h. 662 / m. 1264 yılında birçok müridleriyle birlikte rumeli’ye geçti. dobrıca, kırım, moskova, lehistan kıt’alarını dolaştıktan ve oralarda i̇slâmiyet’in uzun süre yayılmasına hizmet ettikten sonra karesi oğullarından i̇sâ bey zamanında gelibolu’dan çardak’a döndüler. kazdağı üzerinde edremit körfezi’nin doğu ve kuzeydoğusuna doğru uzanan silsilesini izleyerek orada oturmakta oal türkmenler’in arasında uzun yıllar ikâmet ettiler. “vilâyetnâme” bu dönüşün hacı bektâş’ı ziyâret amacıyla gerçekleştirilmiş olduğunu nakletmektedir. oysa o tarihte hacı bektâş çoktan vefât etmiş bulunmaktaydı. rumeli kıt’asında sarı saltık’a ait pek çok ziyaretgâh bulunmaktadır. bektâşî an’anesinde mühim bir yeri olan bu şiî babanın, babaeski’de de yaşamış olduğu ve türbesinin aya nikola kilisesi’nin yerinde bulunduğu hristiyanlarca da kabul edilmektedir. hacı bektâş’ın hakkındaki küfr ve ilhada ait çıkarılan söylentiler ile, onun adını taşıyan bektaşilik tarikatı’ın i’tikadları arasında hiçbir alâkanın bulunmadığını, fakat kendisine intisap etmiş olan bazı melâhidenin yapmış olduğu neşriyâtın hacı bektâş’ın kendisini bizzat töhmet altında bıraktığını “şekayık” müellifi i̇bn-i hallikân kenarı nakletmektedir.

kazdağı’nın tahtacı alemindeki kudsiyeti 
kazdağı’nın bütün alevî-tahtacı âleminde yaşatılan kudsiyeti ile onun “sarı kızı” ile sarı saltık baba’nın sarılığı arasındaki benzetmeler göz önüne alındığında, ve özellikle de bütün tahtacı âleminde aynen bir “kâbe” gibi takdis edilmesi hatırlanacak olunduğunda, batı anadolu’nun en mu’tenâ köşesinde yer alan edremit havzasının bütün “şîʿa-i bâtın’îyye” mensuplarınca ne kadar yüksek bir öneme hâiz olduğu da anlaşılmış olur.

bektaşiliğin anadolu’da yayılması 
hacı bektâş halifelerinden tavvas, uşak, söğüd, balıkesir, edremit’e kadar uzanan ve akdeniz ile bağlantı kuran yörelerde, güneyde ise burak baba gibi daha birçok dâîlerle birlikte osman gazi’nin yurdunda söğüt ile sakarya nehri kıyılarında, ve yükseklerdeki türkmen ve yörük yaylâlarında dolaşan “kumral baba” benzeri birçok “şîʿa-i bâtın’îyye” dâîleri kocaeli bölgesine yerleşen türkler arasında bâtınîliği yaymaktaydılar.

bektaşiler’in türk diliyle neşriyatı 
orhan gazi devrinde rumeli feth edilince devletin resmi dilinin türkçe olduğu fermanlarla her tarafa ilân edilmişti. türkçenin açık ve selis ifade şekliyle rubaî, nefes, destan gibi şiirlerin çeşitli ölçülerine tevdi edilerek; özellikle koşma, deyiş, semaî usulünde söylenen şiirlerin, bağlama, saz, bozuk ve kopuzlarla terennüm edilen şekilleri türk ruhunun millî benliğine o kadar uyum sağladı ki, şehir ulemasının ağdalı dilinden hiçbir şey anlamayan türkmenler bunlara karşı hiç ilgi duymamaktaydılar. bu fırsatı iyi değerlendiren, key’alû baba, abdal mûsâ, tuğlu baba, baba i̇lyas horasanî, baba i̇shâk kefersûdî ve ebû’l vefâ-i harezmî gibi tekkelere mensup olan karışık âkide sahibi “bâtın’ûl-mezhep babalar” ve “şîʿa-i bâtın’îyye dâîleri” anadolu’nun dört bir tarafına “bâtın’îyye mezhebi” ilkeleri doğrultusunda faaliyet gösteren zâviyeler açmağa başlamışlardı.

osmanlılar üzerindeki bektaşi etkisi 
orhan gazi’nin cülûsuna kadar geçen süre zarfında kendilerini mutasavvıf olarak tanıtmış olan bazı babaların nüfuzları, bunların osmanlı devleti tarafından rehberlikleri kabul edilecek derecede artmıştı. osman gazi’ye elifli taç giydirdiği rivayet edilen hacı bektâş ile orhan gazi’nin kardeşi âlâ’ed-dîn paşa’nın şeyh edebali hankahına mensup birer derviş olmaları bu etkinin ne kadar kuvvetli olduğunun bir delilidir. bu şiddetli tesirler neticesinde osmanlı ülkelerinde bektâşîlik, melâmîlik, hurûfîlik gibi şîʿa-i bâtın’îyye şubeleri kolayca yayılmaktaydı. orhan gazi tarafından bir velî olarak benimsenen “key’alû baba” bursa’nın fethinde bulundu. hâlbuki, osmanlı devleti kurulduğu ilk günden itibaren sünnî bir devlet yapısına sahipti. buna rağmen hoylu / tokatlı burak baba’nın osmanlılar’daki benzeri olan bu şiî dervişin “keremyan emîri” ile turgut alp’ın şeyhi olduğu bilinmektedir. orhan gazi’nin i̇negöl ilçesini key’alû baba’ya “dirlik” olarak tahsis ettiği ve vefâtından sonra da mezarının üzerine büyük bir türbe inşa ettirdiğini “şekayık” kaydetmektedir.

şîʿa-i bâtın’îyye tekkelerinin teftişi 
selçuklular’ın sarayında mevki sahibi olan “baba merendi” adındaki azerî bir şiî dervişi sultan âlâ’ed-dîn’i kendine bağlamış ve daha sonra da “sulucahöyük”e yerleşerek kırşehir hâkimi nûr’ed-dîn bey’i kendi nüfuzu altına almayı başarmıştı. bu devirde hacı bektaş veli hankahının kurulduğu yerde daha birçok “şîʿa-i bâtın’îyye” akideleri yaymakta olan ve türk aşîretleri arasında faaliyetlerde bulunan dâîlerin sayısı da epeyce artmıştı. bunun üzerine baba i̇lyas bendegânından olan hind ve çin’den gelmiş bazı ârif geçinen “şîʿa-i bâtın’îyye” babaları’nın hâllerini denetlemek üzere memurlar atanmıştı. kendilerine kisvetlerinin aslı ve bid’atlerinin faslı sual edildikten sonra cevap vermekten âciz olan torlakların çırağları söndürülmüştü. baba i̇lyas horasanî hulefasından geyikli baba’ya i̇negöl mirlivası ve tımar sahiplerinden turgut alp mürid olduğundan dolayı lehine vermiş olduğu şehadeti neticesinde geyikli baba sultan orhan’ın iltifâtlarına mazhar olmuştu. sultan höyüğü vakfı’na ait olan bir cüz’ün kenarında, geyikli baba’ya vakfedilen emlâk arazisine padişahın gönderdiği hediyeler arasında iki küp rakı bulunduğu da tespit edilmişti.

anadolu’daki türkmen aşiretlerinin rumeli’ye nakledilmeleri 
orhan gazi ve murad hüdâvendigar han devirlerinde, osmanlı devleti sınırları içerisinde yurt tutan ve moğol istilâlarına rast gelen zamanlarda dahi osmanlı ülkesindeki varlıklarından şüphe edilmeyen “keremyanlı”, “afşarlı”, “çavdırlı”, “samagarlı”, “varsak”, “ulus”, “beremyalı” aşîretlerinin osmanlı hükûmeti kararlarına sıkça muhalefet etme, boyun eğmeme, kendi başlarına buyruk yaşam tarzlarıyla bazı gaileler çıkarmakta oldukları ve tam bir bağımsızlık havasıyla hareket etme alışkanlıklarının arttığı bir devirde, sultân çelebi mehmed han’ın kilis civarından geçerken rastladığı, çoğunluğu “salur” ve “çavdır” aşîretleri mensuplarından müteşekkil ve kendilerine “moğol bekâyası” adı da verilen yirmi bin çadır ahâlisinden oluşan konar göçer bir topluluk rûmeli’ye geçirilerek filibe yakınlarında “tatar pazarcığı” havalisinde iskân edilmişlerdi. i̇kinci murad han devrinde de ragusa cumhuriyeti ile varılan uzlaşma üzerine sadr’âzam halil paşa’nın aldığı altmış bin esir de anadolu’ya nakledilmek suretiyle bu türkmen aşîretleriyle mübadeleye tâbi tutulmuşlardı. bâtınî babalarının telkinleriyle aşılanmış olan bu kabileler ileride “rûmeli şîʿa-i bâtın’îyyesi” tarafından temsil edilecek olan birçok tarikâtın oluşumuna vesile oldular.

timur i̇mparatorluğunda şii bâtınî hareketleri 

sultan ebû said bahâdir han’ın iktidardaki yeteneksizliğinden kaynaklanan huzursuzluklar ve i̇lhanlılar’a tâbi ülkelerde ortaya çıkan siyâsî çalkantıların sebepleri arasında şiî dâîlerin çok önemli rolleri mevcuttu.

sünni timur hükûmetinin oluşumu 
hükûmet-i gürgân’îyye’nin kurucusu olan timur’un tarih sahnesinde yer almasıyla maverâünnehre kurduğu bu hükûmet altıncı ve sekizinci hicrî asırlar arasında resmî himâyeler altında rahatlıkla hareket etmekte olan şîʿa-i bâtın’îyye dâîlerinin faaliyetlerine çok ağır bir darbe indirmiş ve sünniliği desteklemiştir.

timur’un tasavvufî eğilimleri 
timur hükûmetinin sünnî olmasına rağmen imparatorluk coğrafyası uzun yıllar şiîliğin etki alanında kalmıştır. timur'un kendisi de tasavvufî eğilimlere ilgi duymaktaydı; semerkant şeyhlerinden “şeyh üryan” ve “şeyh zekeriyya” adındaki zatların ayaklarına kadar gidip onlardan himmet talebinde bulunmuştu. hattâ büyük tataristan hanı toktamış timur’a saldırdığında, timur yanında bulunan sâdattan i̇mam berke’nin duasını aldıktan sonra hücuma geçmiş ve tataristan’ı fethetmişti. bu arada ermenistan kralı gorkin’i de sulha bağlayarak h. 806 / m. 1404 yılında karabağ’a döndü.

timur’un oğlu mirza mehmed sultan’ın anadolu’da vefât etmesi üzerine taziyete gelen i̇mâm berke’nin de kısa bir süre sonra ölümü üzerine timur derin bir kedere boğuldu. i̇ki sene sonra çin üzerine başlattığı büyük seferde seyhun nehrini geçerek çin sınırına yaklaştığı ve otrar’a vardığı anda h. 807 / m. 1405 yılında öldü. mumyalanan cesedi semerkand’da i̇mâm berke için yaptırmış olduğu türbeye defnolundu.

fatih ve yavuz’daki benzer tasavvufî i’tikatlar 
sâdatta, mânevî mevkîlerinin yüksek olduğuna inanılan şöhret sahibi zevata saygı gösterilmesi ve hâyır dualarının alınması o devirlerde yaşayan hükümdarların çoğunda hâkim bir i’tikaddı. fatih’in i̇stanbul seferinde hacı bayram veli halifelerinden ak şems’ed-dîn’e gösterdiği hürmet ve iltifat tüm ayrıntılarıyla tarih kitaplarında bahsedilmektedir. hattâ yavuz sultan selim, mısır seferine giderken şam’da câmii emevî’de inzivâ yaşantısı sürdüren şeyh muhammed bedahsî’yi kadıasker câ’fer çelebi ile birlikte ziyâret ederek himmet dualarını niyâz etmişlerdi.

timur’da “hanedân-ı alevîyye” sevgisi 
bilûmum tarikât mensuplarında mevcûd olan alevîlik duygusu timur’da da tüm kuvvetiyle yaşıyordu. haleb’e geldiğinde huzuruna giren âlimlere ali ve muâviye’den hangisinin haklı olduğuna dair bazı sorular yöneltmişti. şam’ı fethettiğinde aralarında müverrih i̇bni haldun’un da bulunduğu bütün âlimler kendini istikbal ettiler. timur ahâliye karşı çok haşin davranmıştı. “şamlılar”, âl-i muhammed’e ve ali’ye zulmeden emevî hâlifelerinin tarafını tuttuklarından dolayı bugün “hakk teâlâ” onların o vakit işlemiş oldukları cinâyetlerini cezalandırıyor,” demişti. tüzükât’ın çok önemli bir faslında “ali bin ebâ tâlib merkedî’nin bulunduğu havaliye çok itinâ ederdim. kerbelâ ve bağdat taraflarını i̇mâm hüseyin, abd’ûl-kâdir-i geylânî, i̇mâm-ı â’zam ebû hanîfe ve diğer din adamlarının hatırı için çok severdim. sari arazisinin ve diğer bazı şehirlerin varidâtı i̇mâm mûsâ el-kâzım, i̇mâm muhammed nâkî, salmân-ı fârisî mezarlarına mahsustur. tûs havalisi varidâtı i̇mâm ali er-rızâ mezarına aitti,” diyor.

timur’un bâtınîliğe karşı hasmiyane tavrı ve bâtınîler aleyhine uyguladığı sert önlemler 
timur’un hânedan-ı ehl-i beyt’e karşı beslediği derin muhabbetlerini ifade eden hareketleri yine de sünnîliğin sınırlarının dışına çıkmıyordu. bunun bir neticesi olarak, mazenderan vilâyetindeki “şîʿa-i bâtın’îyye” hareketlerini sevk ve idare eden seyyid kıvâm’ed-dîn mer’aşî’nin oğulları h. 794 / m. 1392 yılında timur tarafından tardedildiler. “şîʿa-i bâtın’îyye” mensuplarının sığındıkları tüm kaleler tahrip edilerek bilumum dervişleri harezm ve taşkent’e sürüldüler. mahan, âmül ve sari yörelerinde ele geçirilen bâtınîler de i’dam edildiler. bir sene sonra da i̇sfahan civarındaki “şîʿa-i bâtın’îyye” taraftarları ayni cezalara çarptırıldılar.

timur’un anadolu’daki şii türk aşiretlerini turan’a tehciri 
timur’un ankara savaşı’nda osmanlı ordusu’nu mağlûp etmesi neticesi buralara iskân edilmiş olantürk aşîretleri timur’un oğlu “mirza cihan muhammed” ve ümeradan “şeyh nur’ed-dîn” tarafından kuşatıldılar. timur, “sizi asıl vatanınız olan tûran’a geri götüreceğim”, dedi. “mihan hicreti” esnasında câ’ber kalesi’nde kayı han'lılarla beraber “yurger”, “koson”, “kış timur”, “varsak”, “kara i̇sâ”, “arez”, “gündüz” adındaki ertuğrul bey’den ayrılmış olan aşîret beyleri çukurova’da yurt edinmişlerdi. selçuklular’ın ilk anadolu istilâlarıyla yürüyen ve iki yüz seneden daha uzun bir süredir buralarda yaşamakta olan “varsak”, “ulus”, “i̇bramyialı”, “kılaz”, ve “kubaş” gibi daha birçok kabileler büyük telâşa kapıldılar. i̇çlerinde timur’un bu önerisini kabul etmeyen aşîretler, cebren tûran’a göç etmeye zorlandılar. bu tehcirden kaçmaya muvaffak olanalar ise uç anadolu’ya doğru ilerlediler. timur kütahya’dan otağını gürcistan’a taşıyana dek de yerlerini hiç değiştirmediler.

timur’un tehcire tâbi tuttuğu alevî aşîretlerin yurtlarına geri dönmeleri 
h. 807 / m. 1405 yılında timur’un vefât etmesi üzerine türkistan’a nakledilmiş olan alevîler de harezm’e geldiler. i̇ki yıldan daha uzun bir süre bu muhitlerde kaldıktan sonra ise döne dolaşa osmanlı topraklarına geri geldiler. oralarda konup göçleri enasında binbir türlü değişik akidelerin etkisi altında kaldılar. selçuklular devrinden beri süregelen şiîlik telkinlerinin tesirleriyle pürüzleşmiş olan âkideleri harezm ülkesinde kaldıkları zaman zarfı içinde tamamıyla bu mezhebin nüfuzu altına girmeleriyle en son hâlini aldı. dokuzuncu hicrî asırda, harezm’den anadolu’ya geri dönen bu aşîretlerin yerleştikleri muhitlerde “şîʿa-i bâtın’îyye babaları” bir hâyli nüfuza sâhip bulunuyorlardı.

timur’un irtihalinden sonraki dönemde “şîʿa-i bâtın’îyye” hareketleri 
dokuzuncu hicrî asırda birçok “şîʿa-i bâtın’îyye mensûpları” i̇sfahan ve havâlisinde olanca güçleriyle faaliyetlerini sürdürmektelerdi. anadolu’nun aldığı siyâsî manzaralar nedeniyle şiîler en ziyade mesailerini anadolu’daki türk aşîretlerinin arasında devam ettirmekteydiler. bazı babâî dervişleri bu âkideleri yaymak maksadıyla türk boyları arasında dolaşmağa devam etmektelerdi. bilhâssa halkın sade şiirler karşısında gösterdiği heyecanlı eğilimlerden güç alan babâîler, bu cephenin geliştirilmesine titizlikle özen gösterdiler. “şeyh kûceci tebrizî” gibi tasavvufa bürünen şâirler ve baba kemâl hûcendî’nin mânevî destekleriyle güçlenen şiîler, şeyh sâfî’ûd-dîn-i erdebilî’nin de büyük nüfuzunu arkalarına alarak anadolu’nun dört bir yanını kuşatmayı başardılar.

şiiliğin resmî devlet mezhebi haline dönüşmesi 
on dördüncü asırda, “ali bin şehâb’ed-dîn-i hemdânî” ve “lûtf’ûl-lâh nişaburî” ile hurûfîliğin kurucusu olan “fadl’ûl-lâh ester-âbâdî” anadolu’da râfizîliğin yayılmasında en etkin rolü oynayan şahsiyetlerin başında gelmektelerdi. sünnî timur hükûmeti’nin varisi olan “şâhrûh” uygulamaya koyduğu en şiddetli tedbirlere rağmen bu cereyanın önünü almakta bir başarı sağlayamıyordu. sonunda, h. 857 / m. 1453 yılında i̇ran’daki dînî hâkimiyet bilûmum “şîʿa” mezheplerinin üstünlüğü altına girdi. safev’îyye tarikâtı pîri ve ayni zamanda şeyh hâmid hâmid’ûd-dîn-i aksarayî’nin de mürşidi olan hoca âlâ’ed-dîn-i âli’nin devrinde bâtınîlik safev’îyye tarikâtının bünyesine girdi. bunun oğlu olan “şeyh şâh” nâmıyla ünlenen “şeyh i̇brahim” zamanında ise safevi tarikatı’nın mâli yapısı epey güçlenmişti. şiî karakoyunlu hükümdarı cihan şah’ın tehditleri neticesinde i̇brahim’in oğlu şeyh cüneyd devrinde karakoyunlular’ın himâyesi altına giren tarikât, bu yönetimin idaresi altında iken şîʿa’nın “i̇mamiye-i i̇snâ‘aşer’îyye/onikicilik” mezhebini resmen kabul etmek zorunda kaldı. bilhassâ keyumers’in girişimleri neticesinde rüstemvârlar’ın hâkimiyetleri altında bulunan bölgelerde şiîlik tam mânasıyla resmîyyet kazandı.

şiîlik propagandasının anadolu’da alevîlik üzerinde yarattığı etkiler 
seyyid kâsım envar’in neşriyât alanında yürüttüğü kuvvetli şiîlik propagandaları ve bütün müridleri aracılığıyla gerçekleştirdiği şiddetli etkiler, sünnî hükûmet-i gürgânîye’yi çok güç durumlara düşürmüştü. şâhrûh’a süikasd tertiplemiş olan “ahmed lûr” ile fadl’ûl-lâh ester-âbâdî’nin hemşirezâdesi olan “hoca adud’ed-dîn” de seyyid kâsım envar’in müridlerindendi. şiîlikten ortaya çıkan yeni mezhepler arasında bulunan “hurûfîlik” te yine bu ekibin yoğun gayretleri sayesinde zuhur etmişti. “seyyid ni'met’ûl-lâh gürgânî (şâh ni'met’ûl-lâh-î velî )” ile “seyyid ali hemedânî” müridleri bilhassa i̇ran ve azerbaycan yolu üzerinden bu âkideleri etrafa yayarak anadolu’ya gelmekteydiler. seyyid ali hemedânî’nin kûtb’ûd-dîn haydar hakkındaki medhiyelerinin dillerde dolaştığı bu devirde anadolu’ya göç eden seyyid kâsım envar’in müridleri anadolu’da halktan hem rağbet görmekte, hem de teveccüh ve iltifatlara mazhar olmaktaydılar.

şii bâtınîliği'nin günümüzde faaliyetlerini sürdürdüğü yerler 

i̇lk defa şîʿîliğin içerisinden birer birer ortaya çıkan onca değişik i’tikadların siyâsî birtakım eğilimlerle beslenerek barındırdıkları birçok özellikleri nedeniyle de biribirlerinden farklılaşmış gibi görünen bu mezheplerin sonunda dönüp dolaşarak çeşitli veçheler göstermek suretiyle ayni amaç ve fikirler şemsiyesi altında birleştikleri anlaşılmaktadır. bu mezhepler içerisinde ilîm ve fikir sahasına ait olanları “kelâm tarihi” tarafından kayıt altına alınmış bulunmaktadır. günümüzde, fâtımîler’in zuhurundan hemen sonra hem i̇slâm hem de ecnebî ülkelere yayılarak her tarafa kol budak salan ayni bâtınîlik teşkilâtı’nın parçalarını oluşturan, gizli bir cephe taşıyarak i̇slâm i’tikatları arasında yaşamlarını halâ çeşitli yörelerde farklı isimler altında idâme ettiren, ve “bâtınîler” (şîʿa-i bâtın’îyye) adı altında sınıflandırılan bilûmum mezhepler, hindistan, afganistan, i̇ran, türkistan, arabistan, yemen, irak, suriye ve anadolu’da yaşamaktadırlar. bugün, türkiye cumhuriyeti hudutlarından sürülerek dışarıya çıkarılmış olan gizli tarikât ve mezheplerin üyeleri diğer ülkelere yerleşmişlerdir. örneğin, “hacı bektâş ocağı canları” arnavutluğa göç ettikleri gibi diğer gizli cemiyetlerin tamamı da lağv edilmiş ve faaliyetten men edilmişlerdir.

ayrıca bakınız 
 haşhaşiyye (sabbahiyye)
 hasan sabbah
 alamut kalesi
 i̇smailîlik
 karmatîlik
 dürzîlik
 nusayrîlik
 alevîlik
 mazdekçilik
 ezoterizm
 gnostisizm
 i̇bahilik
 hurûfîlik
 sûfilik

kaynakça 

ezoterizm
ezoterik kozmoloji
ezoterik düşünce okulları
i̇slam dini itikad mezhepleri