Cengiz Aytmatov

cengiz törökuloğlu aytmatov (kırgızca: чыңгыз төрөкул уулу айтматов (çıňğız töröqul uulu aytmatov), rusça: чингиз торекулович айтматов (çıngız torekuloviç aytmatov)) (d. 12 aralık 1928, sscb - ö. 10 haziran 2008, almanya), kırgız edebiyatçı, gazeteci, çevirmen, diplomat ve siyasetçi. türk dünyasının ünlü yazarlarındandır ve türk kültür zenginliğini dünyaya tanıtmıştır.

hayatı 
12 aralık 1928 tarihinde kuzeybatı kırgızistan'daki talas eyaletinin şeker köyünde doğdu. babası törekul aytmatov, sovyet kırgızistan'ında seçkin devlet adamı idi, ancak 1937'de tutuklandı ve 1938'de kurşuna dizildi. tatar kızı olan annesi nagima hamziyevna abdulvaliyeva tiyatro aktrisiydi. adı, cengizhan'dan esinlenerek konulmuştur.

gençliği sıkıntılı bir döneme denk gelmişti. o dönemde zaten yeni yerleşmeye başlayan siyasi sistemle, bir de savaşla mücadele etmek zorundaydı. çok genç yaşta çalışmaya başladı; çünkü ii. dünya savaşı'nın sscb üzerindeki etkileri gençleri de etkiliyordu, yetişkinler savaşta olduklarından, gençlere büyük iş düşüyordu. on dört yaşında köyündeki sekreterliğe girdi. burada tarım makinelerinin sayımı, vergi tahsildarlığı gibi işlerde çalıştı.

köyünden, kazakistan'a giderek cambul veterinerlik teknik okulu'nda okudu. daha sonra şimdiki kırgızistan'ın başkenti olan bişkek'e giderek burada frunze tarım enstitüsü'nde öğrenimine devam etti. ardından maksim gorki edebiyat enstitüsü'ne geçti ve 1956 ile 1958 yılları arasında moskova'da  okudu.

yazmaya bu yıllarda pravda gazetesinde başladı. yazdığı eserleriyle üne kavuştu ve 1957 yılında sovyet yazarlar birliği'ne üye kabul edildi. 1963'te lenin ödülü'nü aldı. eserleri yüz elliyi aşkın dile tercüme edildi. 1990-1994 yıllarında sovyetler birliğini ve rusya'yı, sonra ise 2008 yılına kadar kırgızistan'ı büyükelçi olarak temsil etti.

aytmatov, gün olur asra bedel romanının film çekimleri için gittiği rusya'nın tataristan cumhuriyeti'nin başkenti kazan'da 16 mayıs 2008 rahatsızlandı ve böbrek yetmezliği teşhisiyle tedavi için almanya'ya getirildi. almanya'nın nürnberg kentindeki klinikum nord'da tedavi gören cengiz aytmatov, komaya girdi.10 haziran 2008 tarihinde nürnberg'de hayatını yitirdi.

eserleri 
 
ii. dünya savaşı sonrası yazarları arasında yer alan aytmatov, cemile'''den önce birkaç kısa hikâye ve yüzyüzeyi yazdı. ancak yazarın kendini kanıtlamasını sağlayan kitap cemile oldu. louis aragon cemileyi "dünyanın en güzel aşk hikâyesi" olarak tanımlamıştır.

eserlerinde mitolojiye oldukça yakın durdu, ancak onunki antik anlamından farklı olarak mitolojiyi çağdaş bir zeminde sentezlemek ve yeniden yaratmaktı. eserlerinde mitlere, efsanelere ve halk hikâyelerine göndermeler yapmıştır.

1966'dan sonra eserlerini hep rusça kaleme almıştır.

eserleri 176 dile çevrilmiştir.

 romancılığı 
cengiz aytmatov, “dişi kurdun rüyaları” ve “elveda gülsarı” romanlarında, yalnız insanların değil, hayvanların da psikolojisini başarıyla anlatmıştır. romanlarında kurt ve at gibi hayvanlara da yer vermiş, onlara insani özellikler atfetmiş ve bunda da başarılı olmuş dünyadaki sayılı yazarlardan biridir.

 siyasi çalışmaları 
cengiz aytmatov; edebi çalışmalarına ek olarak, avrupa birliği, nato, unesco ve benelüks ülkelerinin kırgız delegeliğini üstlenmiştir. ayrıca eski kırgızistan dışişleri bakanı askar aytmatov'un babasıdır.

 yayımlanmış eserleri 
 dağlar devrildiğinde - ebedi nişanlı (son romanı - 2007)
 darağacı - dişi kurdun rüyaları (1988)
 gün olur asra bedel (rusça: и дольше века длится день, 1980)
 fuji-yama (rusça: восхождение на фудзияму / fuji dağının tepesi, 1973)
 beyaz gemi (kırgızca: ак кеме / ak keme, rusça: белый пароход, 1973) 
 al yazmalım (kırgızca: кызыл жоолук / kızıl jooluk, 1963) elveda gülsarı (rusça: прощай гульсары, kırgızca: гулсарат, 1963)
 dağlar ve steplerden masallar (rusça: повести гор и степей, 1963)
 i̇lk öğretmenim (rusça: первый учитель, kırgızca: биринчи мугалим, 1962)
 cemile (kırgızca: жамийла, rusça: джамиля, 1958)
 yüzyüze (rusça: лицом к лицу, kırgızca: бетмебет, 1957)
 zorlu geçit (1956)
 toprak ana (1963)
 cengiz han'a küsen bulut (1990)
 çocukluğum kızıl elma (1964) (hikâye)
 i̇lk  turnalar (kırgızca: эрте келген турналар)
 elveda gülsarı (1963)
 deniz kıyısında koşan ala köpek (rusça: пегий пес бегущий по краям моря, kırgızca: деңиз бойлой жорткон ала дөбөт / deniz boyloy jortkon ala döböt)
 sultan murat yıldırım sesli manasçı (kırgızca: чагылган үндүү манасчы / çakılgan ündüü manasçı)
 dişi kurdun rüyaları (1986)
 kassandra damgası (1995)

 ödülleri 
 altın yürek edebiyat ödülü (2007)
 1963 lenin ödülü (toprak ana'' adlı romanı ile)

cengiz aytmatov görselleri

pullarda aytmatov

kaynakça  

 cengi̇z aytmatov - web sitesi  (hazırlayan: dr. mustafa çetin, erişim tarihi: 07/01/2022)
 cengiz aytmatov - romancı, yazar  (biyografi)
 porter, robert, ed. "chingiz aitmatov: leading novelist of central asia ". the independent, 2008

dipnotlar

ayrıca bakınız
 selvi boylum al yazmalım (film)

dış bağlantılar 
 
 чыңгыз айтматов - çıñgız aytmatov (kırgızca)
 selvi boylum al yazmalım - gala (2 fotoğrafta: cengiz aytmatov, kadir i̇nanır ve türkan şoray birlikte)
 chingiz aitmatov's corner  
 cengiz aytmatov, vefatının 13'üncü yılında anılıyor  (habertürk)

1928 doğumlular
2008 yılında ölenler
kırgız yazarlar
kırgızistan'ın büyükelçileri
kırgız çevirmenler
ekim devrimi nişanı sahipleri
böbrek yetmezliğinden ölenler
kırgız veteriner hekimler