1965 Türkiye genel seçimleri

1965 türkiye genel seçimleri, 10 ekim 1965 tarihinde yapılan bu genel seçimler ile tbmm 13. dönem milletvekilleri seçildi. i̇lk kez millî bakiye sisteminin uygulandığı bu seçimlerde, türkiye tarihinde ilk defa bir sosyalist parti olan türkiye i̇şçi partisi milletvekili çıkararak meclise girdi.

seçim öncesi 
28 kasım 1964’te yapılan genel kongrede adalet partisi genel başkanlığına seçilen süleyman demirel hızlı bir muhalefete başladı. meclisteki diğer partilerle anlaşarak i̇smet i̇nönü'nün bağımsızlarla kurduğu azınlık hükûmetini düşürmeyi başardı. 13 şubat 1965'te, 1961 kasım'ından itibaren dört senede art arda üç ayrı hükûmet kuran i̇nönü'nün başkanı olduğu 28. hükümet'in tbmm'ye sunduğu 1965 mali yılı bütçe tasarısı, yapılan oylama sonucunda 197'ye karşılık 225 oyla reddedildi. i̇nönü oylamanın neticesinin açıklanmasından hemen sonra istifa etti. i̇nönü'nün istifasından sonra liderlerle bir araya gelen cumhurbaşkanı cemal gürsel tarafsız bir başbakan aradı ve görevi o sırada kayseri'den bağımsız senatör olan suat hayri ürgüplü'ye verdi. ürgüplü'nün başkanlığında, adalet, yeni türkiye, cumhuriyetçi köylü millet ve millet partilerinin katılımıyla kurulan koalisyon hükûmetinde, adalet partisinin yeni genel başkanı demirel başbakan yardımıcısı oldu. ürgüplü hükûmeti seçimlere kadar görevde kaldı.

seçim sistemi 

1965 yılının başlarında, adalet partisi'nin muhalefet etmesine rağmen, chp ve meclisteki diğer partilerin iş birliği ile partilerin seçimlerde aldıkları oy oranlarıyla tbmm'de kazandıkları sandalye sayılarının oranlarının birbirine çok yakın olmasını sağlayacak millî bakiye sistemi getirildi. 306 sayılı milletvekili seçim kanunu’nun 32. maddesinde yapılan değişiklik ile seçim çevresi barajı kaldırıldı ve 1965 seçimleri milli bakiye sistemi ile yapıldı.

her seçim çevresindeki artık oyların ülke düzeyinde değerlendirilmesi amacıyla geliştirilmiş millî bakiye sistemine göre her seçim çevresindeki geçerli oylar toplamı, o seçim çevresinin çıkaracağı milletvekili sayısına bölünerek “seçim sayısı” bulunur. her parti listesinin aldığı geçerli oy sayısında “seçim sayısı” ne kadar varsa, o parti o seçim çevresinde o kadar milletvekilliği kazanmış olur. her partiye ait geriye kalan geçerli oylar, seçimin yapıldığı bütün seçim çevrelerini içine alan “millî seçim çevresi” içerisinde toplanır. bu toplam, seçim çevrelerinde açık kalan milletvekilliklerinin toplamına bölünerek “millî seçim sayısı” bulunur. yani, artık oylar boşta kalan sandalye sayısına bölünür. daha sonra her partinin millî seçim çevresi içindeki geçerli oy toplamı
millî seçim sayısına bölünür ve bu sayıya göre milletvekillikleri bölüştürülür. bu işlem sonucunda yine doldurulamamış milletvekillikleri kalırsa; bunlar, partiler arasında boş
kalan geçerli oyların büyüklük sırasına göre partiler arasında bölüştürülür. milli bakiye sistemi, seçmenlerin verdikleri oylar seçim çevrelerinde etkili olmasa dahi ülke genelinde etkili olacağı için, küçük partilerin de temsil oranını artıran bir sistemdir. cumhuriyet tarihinde milli bakiye sistemi ile yapılan tek seçim 1965 seçimleridir.

seçim süreci 
1961 anayasası'nda millet meclisi seçimlerinin «dört yılda bir», ara seçimlerinin «her iki yılda bir cumhuriyet senatosu seçimiyle birlikte» yapılması öngörüldüğü için tbmm 13. dönem milletvekilliği seçimi 10 ekim 1965'te düzenlendi. seçim takivimi 3 ağustos tarihinde başladı.

1965 seçimlerine gidilirken cumhuriyet halk partisi siyasal yelpazedeki yerini 'ortanın solu' ifadesi ile tanımlayarak türkiye i̇şçi partisi'ne kayabilecek tabanını korumaya çalıştı. adalet partisi, “heyecanlı anti-komünizm sloganlarına dayanan” bir seçim kampanyası yürüttü.

milli bakiye sistemi bir partinin çoğunluk elde etmesine çok az ihtimal vermesine karşın 10 ekim 1965'te yapılan seçimlerde ap, diğer sağ partilerin -özellikle de kendisi gibi demokrat parti'nin mirasçısı olan yeni türkiye partisi'nin- tabanlarını eritip yüzde 53 oy ve 240 milletvekili ile tek başına iktidar olmayı başardı. chp yüzde 28,7 oy ile 134 milletvekili, mp yüzde 6 oy ile 31 milletvekili, ytp yüzde 3,7 oy ile 19 milletvekili, ti̇p yüzde 2,9 oy ile 15 milletvekili, ckmp yüzde 2.2 oy ile 11 milletvekili kazandı.

cumhuriyet döneminde meclise girebilen ilk sosyalist parti olan türkiye i̇şçi partisi (ti̇p), 54 ilde, yüzde 3'le 15 milletvekili kazanarak meclis'te grup kurdu.

demirel 27 ekim 1965'te, 27 mayıs darbesinden (1960) sonraki ilk tek parti hükûmetini kurarak türkiye’nin 12. başbakanı oldu.

adalet partisi'nin çoğunlukta olduğu mecliste, 1968 yılında seçim kanunu değiştirilerek d'hondt sistemi geri getirildi.

sonuçlar 
1965 genel seçimlerinin sonuçları:

i̇llere göre seçim sonuçları 
i̇llere göre 10 ekim 1965 genel seçim sonuçları;

kaynakça 

 
türkiye'de genel seçimler