Matrakçı Nasuh

nasuh bin karagöz bin abdullah el-visokavi el-bosnavî, ya da nasuh el-matrakči ibn karađoz ibn abdullah el-visokavi el-bosnevi, ya da kendisinin icat ettiği matrak oyunu nedeniyle kısaca matrakçı nasuh; ) (ayrıca silah kullanma yeteneğinden dolayı nasuh el-silâhî, kılıç ustası adlarıyla da bilinirdi; d. 1480 - ö. y. 1564), osmanlı i̇mparatorluğu'nda 16. yüzyılda yaşamış boşnak asıllı devlet adamı, polimat, matematikçi, öğretmen, tarihçi, coğrafyacı, haritacı, kılıç ustası, denizci, mucit, ressam, çiftçi ve minyatürcüdür. i̇stanbul'a getirildi, eğitim gördü, birkaç osmanlı sultanına hizmet etti ve enderûn'nda öğretmenlik yaptı.

hayatı 

bosna'nın visoko kasabasında doğan matrakçı nasuh, hem piyade hem de devşirme sisteminden geçen yetenekli bir yeniçeri, kılıç ustası ve zekasıyla tanınan keskin nişancıydı. beş dil biliyordu ve osmanlı donanması'na katıldı.

boşnak müslüman bir aileden gelmesine rağmen, nasuh devşirme sistemine alındı. devşirme sistemi hristiyan halkı için ayrılan bir uygulama olmasına rağmen, bosna'da devşirme yerel müslüman ailelere de yapılmaya başlandı.

devrin ünlü şairi saî'den dersler aldı. ünlü bir hattat olan nasuh, divânî ve nesih yazı stillerinde değişiklikler yaptı. divânî  yazı stilinde, daha kapalı ve daha küçük yazılan harfleri daha büyük ve daha açık kaleme alarak kolayca yazılmasını ve okunmasını sağladı. nesih yazı stilinde de harfleri daha irileştirdi ve harflerin şekilleri üzerinde değişikliklere gitti. bu güncellemeler, acem üslubunu rumî üsluba dönüştürerek osmanlı tarzını oluşturmak anlamına geliyordu. divânî yazı stilinde önde gelen isimlerden birisi olarak kabul edilmektedir.

matematik ve geometri üzerine uzun bir süre çalıştıktan sonra çalışmalarını cemâlü'l-küttâb ve kemalü'l-hisâb adıyla kitaplaştırdı ve osmanlı padişahı i. selim'e adamıştır. tarih alanında da çalışan matrakçı nasuh, taberî tarihini mecmaü't-tevârih adıyla türkçeye çevirmiştir. 3 nüsha olarak yayınlanan süleymannâme kitabında 1520-1537, 1543-1551 ve 1542-1543 yıllarını anlatmıştır.  ayrıca i. süleyman'ın fetihname-i karabuğdan adlı i̇ran seferini anlatan bir eser yazdı. umdet-ul hisab adlı kitabı üzerinde yapılan yakın tarihli bir çalışmada, matrakçı'nın bazı gerçek çarpma metotları icat ettiği keşfedilmiştir. bu kitapta gösterilen önemli sonuçlardan biri, john napier'in avrupa'ya yeniden tanıtmasından yaklaşık 50 yıl önce, kafes çarpım yönteminin enderun'da yaygın olarak kullanılmasıydı.

matematik ve tarih üzerine yaptığı çalışmaların yanı sıra minyatürleri ile de ünlüdür. matrakçı nasuh'un minyatür-harita karışımı kendine has bir üslubu vardır. eserlerinde yeryüzünün kuş bakışı görünümünü resmeder. buna karşın şekilleri tepeden değil, sanki karşıdan görüyormuş gibi çizer. bu resimlerde kuş ve tavşan gibi hayvanlar olsa da insanlar asla belirmez ancak şehirlerdeki binalar tek tek seçilebilir. bu osmanlı minyatür sanatında daha sonra "matrakçı tarzı" olarak tanındı. dört tarihi minyatüründen en önemlisi, fetihname-i karabuğdan adlı eserini yazdığı i. süleyman'ın safevi savaşı ile ilgili olanıdır. nasuh, osmanlı ordusunun i̇stanbul'dan bağdat'a ve ardından tebriz'e yürüyüşünü ve halep ve eskişehir üzerinden dönüşünü göstermesinin yanı sıra, yol boyunca ordunun uğradığı güzergahtaki tüm şehirleri de resmetmiştir. bu eserin tek kopyası günümüzde i̇stanbul üniversitesi kütüphanesi'nde bulunmaktadır. kanuni'nin fransa kralı i. françois'ya destek amacıyla barbaros hayreddin paşa komutasında gönderdiği donanmaya katıldı ve yol boyunca donanmanın uğradığı limanları resmetti.

tüm bunların yanında nasuh aynı zamanda bir asker ve usta bir silâhtardı. enderûn'da silah öğretmenliği yaptı. o ve öğrencileri, i. süleyman'ın oğullarının sünnet düğününün bir parçası olan bir gösteride yeteneklerini sergilediler. bu gösterideki başarısından dolayı nasuh, sultan tarafından üstad ve reis onursal unvanlarına layık görüldü. ayrıca, süvari ve piyade savaşının çeşitli silah ve tekniklerinin kullanımı hakkında tuhfet-ül guzât adlı bir kitap yazmıştır.

minyatürdeki yeri 
onu bugüne taşıyan asıl yönü ise minyatür sanatındaki yeridir. minyatürcülüğün yanı sıra divanı yazıda usta bir hattattı. yapıtları başta topkapı sarayı müzesi kütüphanesi ve süleymaniye kütüphanesi olmak üzere çeşitli kitaplıklarda yer almaktadır.

eserleri

matematik 
 cemâlü'l-küttâb ve kemâli'l-hüssâbin
 umdetü'l-hisâb

tarih 
 mecmuatü't-tevârih
 süleymannâme
 fetihname-i karabuğdan
 beyan-ı menazil-i sefer-ul irakeyn

savaş sanatları 
 tuhfet-ul guzat

popüler kültürdeki yeri 
2011 yapımı muhteşem yüzyıl dizisinde. fatih al tarafından canlandırılmıştır. matrakçı nasuh'un ölümünün 450. yılı dolayısıyla, birleşmiş milletler  eğitim bilim ve kültür örgütü (unesco) 05-20 kasım 2013 tarihleri arasında paris’te yaptığı 37. unesco genel konferansı’nda matrakçı'yı anma programına almıştır.

kaynakça

dış bağlantılar 

 bilkent üniversitesi'ndeki minyatürleri galerisi
 tc. kültür ve turizm bakanlığı
 game of matrak türkçe web sitesi

1480 doğumlular
1564 yılında ölenler
osmanlı boşnakları
osmanlı tarihçileri
16. yüzyıl ressamları
16. yüzyıl tarihçileri
16. yüzyıl matematikçileri
16. yüzyıl osmanlı yazarları
16. yüzyıl osmanlı sanatçıları
osmanlı mimarları
osmanlı ressamları
bosnalı müslümanlar
osmanlı coğrafyacıları
üstün zekâlılık
osmanlı matematikçileri
minyatürcüler