Hurriler

hurriler veya hurri devleti, mö 3. binyıldan itibaren, sümer, akkad, hitit, ugarit ve mısır kaynaklarında hakkında bilgiler bulunan, mezopotamya ve yukarı dicle bölgelerinde hüküm süren, konuştukları dil itibarıyla (hurrice) asya kökenli olduğunu kabul edilen ve mö 7. yüzyıla kadar varlığını sürdüren devlet.

hurrilerin ortaya çıkışı

erken tunç çağı'na ait doğu anadolu bölgesi'ndeki kültür yerleşimlerinden olan karaz kültürü'nde ve suriye'de bulunan çanak - çömlek türlerinin hurrilere ait olduğu kabul edilmektedir. hurillerle ilgili akkad dönemi belgelerinden mö 3. binyılın sonlarında güneydoğu anadolu bölgesi ve mezopotamya'da yaşadıkları anlaşılmaktadır.. bir müddet akad hakimiyetine giren ve akatça yazı dilini kullanan hurriler, akkadlar'ın yıkılmasından sonra bağımsızlığına kavuşmuşlar, bir takım beylikler kurmaya çalışmışlardır. ancak sümerler'in üçüncü ur hanedanı zamanıda, şulgi'nin bölgeye hakim olması sonucu hurriler bağımsızlığını yeniden yitirmişlerdir. mari'de bulunan mektuplarda, hurri kökenli bir topluluk olan turukkiler'in yiyecek maddeleri yağmaladıkları yazılmıştır. kayseri yakınlarında bulunan kültepe'de bulunan çivi yazılı belgelerde çok sayıda hurrice belgeye rastlanmıştır. bu belgelerde hurrice sözcükler bulunması, bu dönemde hurrilerin orta anadolu'ya kadar etkisini sürdürdüğünü göstermektedir.

 babil kaynaklarında, hitit kralı i. murşili'nin, babil seferinin dönüşünde hurriler ile savaştığı yazmaktadır.

artan nüfusun bir sonucu olarak mö 2500'lerde bölgedeki otlakların yetersiz kalması nedeniyle güney yönünde yayılma göstermişlerdir. bu göçler iki ana hat üzerinden, urmiye gölü çevresinden mezopotamya ve elazığ - malatya üzerinden kuzey suriye ve filistin'e olmuştur.

mitanni göçleri ve hititlerle mücadele

mitannilerin mö 16. yüzyılda doğu anadolu bölgesi, güney doğu anadolu ve kuzey suriye'ye olan göçleri vardır. bu göçler hurrilerin yaşadıkları yerlere olduğundan, hurriler batıya doğru kaymışlardır. bu kaymalar sonucu hititler ile mücadeleler başlamıştır. bazı hurri kabileleri ise mitanni egemenliğini kabul ederek onların yeni bir devlet kurmalarına yardım etmiştir. mitannilerin ikinci göçü ile birlikte, yine batıya kayma olmuş ve hurriler hitit denetimindeki çukurova bölgesini ele geçirerek burada kizzuvatna devleti'ni kurmuşlardır. i. murşili'nin ölümünden sonra hititler uzun süren bir taht kavgasına başlamışlardır. bu durumdan yararlanan hurriler hattuşaş'a kadar ilerlemiştir. burada kraliçe ve çocuklarını esir almışlardır. hitit kralı i. zidanta zamanında hititler bu devleti tanımış ve kral pilliya ile barış anlaşması yapmıştır.

hurri - mitanni devleti

mitanniler, kizzuvatna dışında yaşayan hurrilerin önemli bir kısmını hakimiyeti altına alarak, toprakları bugünkü kerkük bölgesinden akdeniz'e kadar uzanan bir devlet kurmuşlardı. türkiye - suriye sınırına yakın bir yerde resulayn civarında olduğu kabul edilen vaşşuganni şehrini başkent yapmışlardı. hurri - mitanni devleti'nin nüfusunun çoğunluğunu hurriler oluşturmaktaydı. devlet soyluları hurrice isimler kullanmaktaydı. mitani kralı tuşratta'nın mısır firavununa gönderilen ve amarna'da bulunan mektupların çivi yazısı kullanılarak hurrice yazılması, tuşratta'nın akatça yazılmış diğer mektuplarda, karşılığı bilinmeyen kelimeler için hurrice kullanılması ve tuşratta'nın bazen kendinen hurri kralı olarak bahsetmesi mitanni devleti'nin resmi dilinin hurrice olduğunu göstermektedir. ayrıca, mısırlarla yapılan yazışmalarda, hurri - mitanni devleti'nin hititler'e karşı başarılar kazanıldığı öğrenilmektedir.

devletin yıkılışı
hititler'in tahtına i. şuppiluliuma'nın gelmesiyle hititler bölgede yeniden güçlenmeye başlamışlardır. şuppiluliuma ilk önce kizzuvatna devleti'ni bir anlaşmayla hititler'e bağlamış, daha sonra vaşşuganni üzerine bir sefer yaparak hurri - mitanni devleti'ne son vermiştir. fakat şuppiluliuma'nın ölümünden sonra bölgede hitit egemenliği azalmış ve hurri - mitanni devleti kendini toparlamıştır. devletin varlığı asur kralı i. tukulti-ninurta dönemine (mö 1244 - 1208 ) kadar sürmüştür.

hurri dili
 
sondan eklemeli ve son derece ergatif olan hurri dili, antik urartu krallığının dili olan urartucayla akrabadır. bu iki dil birlikte hurro-urartu dillerini oluştururlar. hurro-urartu dillerinin bağlantılı olduğu diller tartışmalıdır. hurro-urartu dillerinin diğer dil aileleriyle (örneğin, kuzeydoğu kafkas dilleri) dilbilimsel bir ilişki içinde bulunduğuna dair çeşitli hipotezler var, ancak bunların hiçbiri genel olarak kabul görmemekte.

hurrice, hint-avrupa ve sami dilleri benzememektedir. ayrıca eklerden oluşan hattice’den de farklıdır. hurrice’nin başlıca özelliği kelimelerin arkasına eklenen eklerle oluşturulması iken bilinen hiçbir sondan eklemeli dile benzememektedir.

hurrice, göçler sonucu oluşan mitanni devleti ve hititler tarafından benimsenmiş, günlük yaşamdan kralların aldığı unvanlara kadar kullanmışlardır.

ayrıca bakınız
 mittani devleti (hurri - mittani devleti ana maddesi)
 hitit devleti
 karaz kültürü
 hurrice (hurri dili ana maddesi)
 amarna mektupları (hurri - mitanni kralı tuşratta'nın mektupları)
 kizzuvatna (çukurova'da kurulan hurri devleti)
 vaşşuganni (hurri - mitanni devleti başkenti)
 i. murşili (hitit kralı)
 i. şuppiluliuma (hitit kralı)

dış bağlantılar 
 mö iii. binde kuzeydoğu anadolu (yrd. doç. dr. veli ünsal)
 hurriler (dr. adil alpman)
  üçüncü arami göçü'nün anadolu'nun güneydoğusuna yaptığı etnik ve siyasi etkiler (yrd. doç. dr. ercüment yıldırım, arş. gör. okan pekşen)

kaynakça