Kanyon

kanyon, dünya yüzeyinde nehirlerce oluşturulmuş derin vadilere denir. türkçeye frenk dillerden gelen kanyon adı, kaynağı i̇spanyolca asıllı olan cañón sözüdür.

etimoloji 
kanyon kelimesi i̇spanyolca kökenlidir. kanyon kelimesi genellikle kuzey amerika’da kullanılır, gorge ve ravine (fransızca kökenli) kelimeleri avrupa ve okyanusya’da ve kuzey amerika’nın bazı bölgelerinde kullanılmaktadır.

oluşumu 
kalker kayalar içinde, akarsuyun derine aşındırmasıyla oluşur. kanyon, güçlü ırmakların kireçli olan bölgelerde kazdıkları derin vadileri belirtir. kanyonların kenarları çok sarp boğazlar biçiminde ortaya çıkar. kayaların kenarları aşındırmaya karşı gösterdikleri dirence bağlı olarak çeşitli şekiller alır. kolorado nehri ve küçük colorado nehri’nin birleştiği yerde, büyük kanyon, arizona bir kanyon veya vadi, hava koşullarından ve bir nehrin jeolojik zaman ölçekleri üzerindeki aşındırıcı aktivitesinden kaynaklanan yamaçlar veya kayalıklar arasındaki derin bir yarıktır. nehirler, alttaki yüzeyleri kesmeye doğal bir eğilime sahiptir ve sonunda tortular aşağıya doğru kaldırılırken kaya katmanlarını aşındırır. bir nehir yatağı kademeli olarak, nehrin aktığı su kütlesiyle aynı yüksekliğe sahip bir taban çizgisine ulaşacaktır. hava koşulları ve erozyon süreçleri, nehrin kaynak suları ve haliç önemli ölçüde farklı yüksekliklerde olduğunda, özellikle daha yumuşak kaya katmanlarının hava koşullarına karşı daha dirençli sert katmanlarla iç içe geçtiği bölgelerde kanyonlar oluşturacaktır.

bir kanyon ayrıca, rocky dağları, alpler, himalayalar veya and dağları gibi sıradakiler gibi iki dağ zirvesi arasındaki bir yarıktan da görülebilir. genellikle bir nehir veya dere, dağlar arasında bu tür yarıklar açar. dağ tipi kanyonların örnekleri, utah’daki provo kanyonu veya kaliforniya’nın sierra nevada’sındaki yosemite vadisi’dir. dağların içindeki kanyonlara veya sadece bir tarafında açıklığı olan kanyonlara kutu kanyon denir. yarık kanyonlar, genellikle düz duvarlara sahip çok dar kanyonlardır.

kıta yamacının deniz tabanındaki dik kenarlı vadiler, denizaltı kanyonları olarak adlandırılır. karadaki kanyonların aksine, denizaltı kanyonlarının bulanıklık akıntıları ve heyelanlardan oluştuğu düşünülüyor.

birçok kanyonu; uzun süreli erozyonların, yaylalar üzerinde oluşturduğu bilinmektedir. kanyon yapılarının iki yanlarındaki duvarlar, erozyon ve aşınmaya dayanıklı sert kayalardan oluşur. bunlar granit ya da kumtaşı gibi oluşumlardır. kanyon oluşumunda hızlandırıcı etkisi olan hava akımları kuru alanlarda sulak bölgelere nazaran daha etkili olduklarından, kanyonlara bu tür bölgelerde daha sık rastlanır. sualtı kanyonları adından da anlaşılacağı üzere, deniz taban seviyesinde oluşan kanyon yapılarıdır. karasal olanlarla hemen hemen aynı özelliklere sahip olan ve genellikle nehir ağızlarında vücut bulan bu yapıların oluşumlarında, sualtı akıntıları temel etkendir.

kanyonlar kurak bölgelerde ıslak alanlardan çok daha yaygındır, çünkü fiziksel ayrışma kurak bölgelerde daha lokalize bir etkiye sahiptir. nehirden gelen rüzgar ve su gibi daha az dirençli malzemeleri aşındırmak ve kesmek için birleşir. suyun donması ve genişlemesi de kanyonların oluşmasına yardımcı olur. su, kayalar arasındaki çatlaklara sızar ve donar, kayaları birbirinden ayırır ve sonunda don sıkışması olarak bilinen bir süreçte büyük parçaların kanyon duvarlarını kırmasına neden olur.

bu doğal oluşumun dünya'da en bilinen ve en büyük örneği amerika'da bulunan  antilop kanyonu ile arizona'da bulunan büyük kanyon'dur. amerika birleşik devletleri'nin güneydoğusunda yer alan bu kanyon arkeolojik önem taşır; bunun nedeni amerika kıtasının ilk sahipleri olarak da bilinen kadim pueblo halkının bu çevrede geniş yerleşimler kurmuş olmasıdır.

kanyon, karstik kalkerli arazilerde oluşan çok derin vadilerdir.türkiye'de kanyon vadilere kapız adı da verilir.

geniş bir kanyonun içinden akan bir nehir, duvarları jeolojik bir merdiveni andıran kanyonlar oluştururabilir. bunlar siperli nehir (entrenched river) olarak anılırlar zira bu tip nehirlerin akış yollarını değiştirmeleri epey zordur. kolorado nehri ve snake nehri (abd kuzey-doğu) bu yapılara örnek teşkil edebilecek iki nehirdir.

kutu kanyon 
bir kutu kanyonu, genellikle bir nehir kanyonundan daha kısa ve daha dar olan, üç tarafı dik duvarlara sahip, sadece kanyonun ağzından erişime ve çıkışa izin veren küçük bir kanyondur. kutu kanyonları, batı amerika birleşik devletleri’nde, girişlerinin çitle çevrili olduğu uygun ağıllar olarak sıklıkla kullanılmıştır.

amerika birleşik devletleri'nin colorado eyaletinde ouray ilçesinde box canyon (kutu kanyon) yer almaktadır. bir maden kampı olarak kuruldu ve ouray şehrinin kendisini kalıcı bir topluluk olarak kurmasına yardımcı oldu. box canyon, şelalenin yaklaşık yüz metre uzadığı kuvarsit duvarlara sahip 285 feet (87 m) bir şelale olan box canyon falls'a ev sahipliği yapmaktadır. kanyona erişim, şelalenin tabanına kısa, 500 feet (150 m) ayak izi veya şelalenin tepesine giden dik bir iz ile yapılır.kanyona giden parkurları kullanmak için bir ücret gereklidir.

büyük kanyonlar 
büyük kanyon 'un  bir avrupalı tarafından fark edilmesi ilk kez 1540 yılında; i̇spanyol garcia lopez de cardenas tarafından olmuştur. i̇lk bilimsel araştırma ise john wesley powell eşliğinde 1869'da gerçekleşmiştir. kızılderililer ise kanyonun duvarlarında yerleşim birimleri kurmuşlardır. abd’de yer alan kuzey arizona’daki büyük kanyon ortalama 1600 m(5.200 ft) derinliktedir ve 4.17 trilyon metreküp hacime sahiptir. bu kanyon, dünyanın yeni yedi harikası anketinde 28. finalist idi. bazıları bunu dünyanın yeni doğal harikası olarak isimlendirdi.

not: en büyük demek kesinlik içermez çünkü bir kanyonun derinliği,uzunluğu,sisteminin toplam alanı olmak üzere büyüklüğü değerlendirilir. himalayalar’daki büyük kanyonların erişilemez oluşu en büyük kanyon tanımı için yeterli değildir. en derin kanyon tanımı özellikle daha kanyonlarının yanı sıra düz platolardan (kenar yüksekliğine sahip) kanyonları içeriyorsa bu tanım da doğruluğu göstermemektedir.

tibet’teki yarlung tsangpo nehri boyunca uzanan yarlung tsangpo büyük kanyonu  kimileri tarafından 5500 m(18.000 ft) olarak dünyanın en derin kanyonu kabul edilmektedir.bu kanyon abd’deki kanyondan biraz daha uzundur. boğazları nehrin seviyesi ile onu çevreleyen tepeler arasında 6400 m (21.000 ft)farkla orta batı nepal’deki kali gandaki vadisinin en derin kanyon olduğunu düşünmektedir.

cotahuasi kanyonu ve güney peru’daki colca kanyonu amerika’nın en derin kanyonu olmakta birbirini izlemektedir, her ikisi de 3500 metre derinliğe sahiptir.

afrika’daki en büyük kanyon ise namibya’daki balık nehri kanyonudur.

2013’ün ağustos ayında ice bridge operasyonunda  (kutup buzundaki değişiklikleri izleyen nasa görevidir) edilen analize dayanarak grönland büyük kanyonun keşfi bildirildi. bir buz tabakasının altında bulunan bu kanyon 750 km(470 mil) uzunluğunda ölçülerek dünyanın en uzun kanyonu olduğu çıkarımı yapılmıştır.

avustralya’daki capertee vadisi genişlik bakımından dünyanın en büyük ikinci kanyonu olarak bilinmektedir.

kültürel önemi 
bazı kanyonlar kayda değer kültürel öneme sahiptir. afrika’da olduvai vadisinde insan kalıntılarına rastlanmıştır abd’nin güney batısında kanyonlar eski pueblo halkı tarafından inşa edilen çok sayıda uçurumdan dolayı arkeolojik öneme sahiptir.

dünyada modernleşmenin beraberinde getirdiği yeni yaşam şekli, insanları başta çevre sorunları olmak üzere yoğun iş hayatı, trafik, stres, çevre sorunları gibi çağımızın sorunlarıyla karşı karşıya bırakmıştır.

özellikle doğa sporlarına düşkün olanların ilgisini çekiyorlar. anadolu coğrafyası oldukça zengin doğası ile bünyesinde çok sayıda kanyon barındırıyor

kanyonların turizm destinasyonlarının odağında olmaları kanyonlar bölgesi olarak isimlendirebileceğimiz, özellikle pınarbaşı, azdavay, şenpazar, küre ve cide ilçelerinin bulunduğu kastamonu’nun kuzey batı bölgesinde turizm yönlendirmesinde temel değer olarak yer alacaktır.

dünya'da önemli örnekler

afrika

namibya 
 fish river kanyon

güney afrika 
 blyde river canyon
 oribi gorge

amerika

arjantin 
 atuel kanyon, mendoza bolgesi

brezilya 
 itaimbezinho kanyonu, rio grande do sul

kanada 
 büyük stikine kanyonu, britanya kolumbiyası
 horseshoe kanyonu, alberta
 niagara boğazı, ontario
 ouimet kanyon, ontario

kolombiya 
 chicamocha kanyonu, santander department

meksika 
 barranca de oblatos, jalisco
 copper kanyonu, chihuahua
 sumidero kanyonu, chiapas

peru 
 del pato kanyonu, ancash region
 colca kanyonu, arequipa region
 cotahuasi kanyonu, arequipa region

amerika birleşik devletleri 
 antelope kanyonu, arizona
 elma nehri kanyonu, illinois
 gunnison siyah kanyonu, colorado
 siyah su kanyonu, west virginia
 breaks kanyonu, kentucky ve virginia
 cane creek kanyonu, alabama
 kanyon chelly, arizona
 cheat kanyonu, west virginia
 clifton boğazı, ohio
 clifty creek falls, indiana
 cloudland kanyonu, georgia
 kolombiya nehri boğazı, oregon ve washington
 conkle’s hollow, ohio
 crooked nehri boğazı, oregon
 dismals kanyonu, alabama
 glen kanyonu, utah ve arizona
 glenwood kanyonu, colorado
 büyük kanyon, arizona
 yellowstone büyük kanyonu, wyoming
 gulf hagas, maine
 hells kanyonu, idaho, oregon, washington
leslie gulch, oregon
linville boğazı, north carolina
little büyük kanyonu, illinois
little nehri kanyonu, alabama
mccormick's deresi kanyonu, indiana
new nehir kanyonu, west virginia
oneonta boğazı, oregon
palo duro kanyonu, texas
pine deresi kanyonu, pennsylvania
providence kanyonu, georgia
quechee boğazı, vermont
red nehri kanyonu, kentucky
rio büyük boğazı, new mexico
yılan nehri kanyonu, idaho
tallulah gorge, georgia
tennessee nehri kanyonu, alabama ve tennessee
the trough, west virginia
waimea kanyonu, hawaii
walls of jericho, alabama
zion kanyonu, utah
royal kanyonu,kolorado
kings kanyon ulusal parkı, kaliforniya

asya

çin 
 üç vadi, chongqing
 zıplayan kaplan vadisi, yunnan
 yarlung zangbo büyük kanyon, tibet özerk bölgesi

hindistan 
 gandikota   (kapada,andhra pradesh)
 raneh şelaleleri (madhya pradesh, chhatarpur)
 garadia mahadev, (kota,rajasthan)
 batı gat dağları, i̇dukki (kerala)

endonezya 
 kahverengi kanyon, (semerang, orta cava)
 cukang taneuh (pangandaran, batı cava)

tayvan 
 tarako vadisi (hualien)

diğerleri 
 afganistan,tang-e gharu 
 japonya- tenryü-kyö 
 kazakistan-charyn kanyonu
 nepal-kali gandaki 
 pakistan- himalayalar boyunca i̇ndus nehri vadisi

avrupa

birleşik krallık 

 avon vadisi, (bristol) i̇ngiltere
 cheddar vadisi, (somerset) i̇ngiltere
 nevis vadisi (highland council) i̇skoçya

fransa 

 ardèche vadisi, rhône-alpes
 daluis vadisi, provence
 tarn vadisi  
 verdon vadisi, alpes-de-haute-provence

i̇spanya 

 tagus nehri vadisi (guadalajara eyaleti)
 gallo nehri vadisi (guadalajara eyaleti)
 guadalupe nehri vadisi (teruel)
 lobos nehri vadisi (soria)

ukrayna 

 aktove kanyonu 
 buky kanyonu 
 dniester kanyonu

diğerleri 

 arnavutluk- osum kanyonu
 bosna hersek - rakitnica drina, neretva, vrbas
 bulgaristan — trigrad vadisi
 almanya — partnach vadisi
 yunanistan — vikos vadisi, samaria vadisi
 grönland — grönland büyük kanyonu
 i̇zlanda — fjaðrárgljúfur kanyonu
 kosova — rugova kanyonu
 kuzey makedonya — matka kanyonu
 karadağ / bosna hersek -tara nehri kanyonu
 karadağ — morača, piva
 norveç - sautso kanyonu
 polonya / slovakya - dunajec river gorge
 slovenya — vintgar vadisi
 i̇sviçre — aare vadisi
 yunanistan vikos vadisi
 türkiye - valla kanyonu

okyanusya

avustralya 

 karijini ulusal parkı(batı avustralya)
 nitmiluk milli park, (kuzey bölgesi)
 kings kanyon ulusal parkı, (kuzey bölgesi)
 murchison nehri vadisi, (batı avustraly))
 jamison vadisi, (yeni güney galle))
 capertee vadisi, (yeni güney galle))
 katarakt kanyonu kolorado nehri,canyonlands milli parkı

yeni zelanda 

 manawatu vadisi, (kuzey adası)
 skippers kanyonu, (güney adası)

diğer gezegensel cisimlerdeki kanyonlar 

 satürn'ün uydusu tethys'teki ithaca vadisi
 güneş sistemindeki bilinen en büyük kanyon olan mars'ta valles marineris
 satürn'ün en büyük uydusu titan'daki vid flumina, dünya dışında güneş sistemindeki bilinen tek sıvı zeminli kanyondur   venüs'ün yüzeyinde birçok krater ve kanyon vardır. gezegendeki oluklar, 6400 km'den uzun bir kanyon sisteminin parçasıdır.

galeri

ayrıca bakınız 
 dış kuvvetler

kaynakça

 
dış kuvvetlerin etkisiyle oluşmuş yerşekilleri