Merv

merv (türkmence: merw; farsça: مرو, marv, bazı çevirilerde marw veya mary; çince: 木鹿, mulu),  türkmenistan sınırları içinde tarihi i̇pek yolu güzergâhı üzerinde kurulmuş, karakum çölü'nde bir vaha şehridir.

taş devri'nden beri çeşitli yerleşimlere ev sahipliği yapan ve uzun bir süre “horasan’nın kabesi” ve “horasan’daki tüm şehirlerin anası” olarak tarif edilecek ölçüde siyasi, iktisadi ve ilmi bir merkez olan tarihi merv şehri, 135 bin nüfusluönemli bir sanayi merkezi olan mary şehrine yaklaşık 30 km. mesafededir.

tarihi şehrin yanındaki modern şehir (mary veya marw),  1884 tarihinde rusya'nın askeri ve idari merkezi olarak kurulmuş; sovyetler birliği zamanında pamuk üretim merkezi haline gelmiştir. 1968 yılında şehrin 20  km batısında büyük bir doğalgaz rezervi ortaya çıkarıldı. tarihi merv şehri ise 1987’de türkmenistan tarafından arkeolojik park haline getirilmiş ve 1999’da unesco dünya mirası listesine girmiştir.

i̇sim kökeni 
i̇bn-i haldun (abū zayd ‘abdu r-raḥman bin muḥammad bin khaldūn),  mukaddime (muqaddimah) ismindeki eserinde şöyle yazmıştır; "güneyinde dağlar ve doğusunda çöl, nişabur yatar sonra marw ash-shihijan gelir."

türk dili'nin en eski ve değerli sözlüklerinden divân-ı lügati't-türk'te;

"... bir takımları da türk sınırının "  merv-eş-şahıcan" dan başladığını söylerler. çünkü kaz'ın babası olan  "  tonğa alp er" afrasyap demektir; "  merv" şehrini yapan zattır. afrasyap burayı, "tahmures" tarafından şehrin iç kalesi yapıldıktan üç yüz sene sonra kurmuştur."

tarihçe 
merv, yeni taş devri (cilalı taş devri veya neolitik devir)nden beri konumlanmış, ilk defa en yüksek çağını milâttan önce 2. yüzyıldan kalma erk-kala diye tanınan oniki hektar büyüklüğünde bir yerleşim yerinden bilinir.

büyük i̇skender’in seferinde burayı ele geçirmiş ve alexandria margiane (eski yunanca: άλεξάνδρεια μαργιάνη) ismini verip, böylece polis (pólis, πόλις, çoğul: póleis) denilen antik yunan şehir devletini kurmuştur.  selevkos i̇mparatoru antiokus i soter şehri yıkıp, yerine antiochia in parthien denilen yeni bir şehir yaptırmıştır. şehir sonraki yüzyılda partlar'ın eline geçti;, daha sonra antik çağın sonuna kadar sasaniler tarafından yönetilmiştir. milâttan sonra sasani i̇mparatorluğu'nun son kralı iii. yezdigirt (farsça'da: یزدگرد سوم, "tanrı tarafından yaratılan") i̇slam ordularına yenilip doğuya doğru kaçtığında buraya sığınmış; yakındaki bir köyde öldürülmüştür.   şehir bu olaydan hemen sonra müslüman arapların eline geçti.

i̇slâm dönemi 
halife osman devrindeki fetih harekatı sırasında merv şehrinin reisi araplarla anlaşıp şehri teslim etti ve şehre benî mâhân camii inşa edildi. emeviler devrinde merv şehrini bazen irak genel valisi, bazen de bizzat halifenin tayin ettiği valiler yönetmekteydi. 697’de mühelleb bin ebû sufre’nin horasan’a atanmasından sonra şehrin hâkimiyeti üç nesil boyunca mühellebîler’in elinde kaldı. merv’in ikinci camisi olan mescid-i atîk’in bu dönemde inşa edildiği düşünülür.

abbâsî ihtilâli 747’de merv’de patlak verdi. merv doğumlu komutan ebû müslim horasânî, i̇ranlı köylülerle diğer mevâlîden oluşturduğu ordusunun başında şehre girdiğinde emevîler’in(arapça: بنو أمية/الأمويون, farsça: اموىان) son horasan valisi nasr b. seyyâr ailesiyle birlikte kaçtı.

şehir, abbasi halifesi memun (arapça: المأمون‎; al-ma'nun)  (yönetimi 813-833) zamanında başkentlik yaptı. müşkân kapısı yakınlarında bir saray ve askerî garnizon inşa ettirmesinden sonra şehir o yönde genişlemeye başladı.

ünlü yahudi gökbilimci, matematikçi saul ben ibn bishr (saul ibn bishr al-israili; zahel veya zael isminde de tanınır), abbasiler devrinde merv'de yetişmiştir.

halife memun’un bağdat’a dönmesinin ardından merv idaresi horasan tâhir b. hüseyin’e verildi;  şehir bir süre abbasi devleti’ne bağlı tâhirî hânedanının idare merkezi oldu. zamanla tâhirîlerin merekzi nişabur’a kaysa da merv, ekonomik önemini korudu.  tahirilerin ardından samanî ve gazne yönetimine girdi. merv, merkez olma özelliğini yitirse de büyük bir şehir olarak varlığını sürdürdü.

selçuklular dönemi 
türk hakanı afrâsîâb'ın kurduğu rivayet edilen merv şehrini selçuklu çağrı beğ 1037 yılında feth ederek, iç kaleye girmiş ve atının örtüsünü yere koyup "taht gibi" üstüne oturmuştur bu tarihten sonra merv şehri selçuklular’ın önemli yönetim merkezlerinden biri haline geldi. selçuklu tehlikesine son vermek için 1040 yılında merv şehrine yürüyen gazne sultanı mesut'un  yenildiği dandanakan muharebesi'nden sonra büyük selçuklu devleti kurulmuş kabul edilir.

çağrı bey'in 1060’ta merv ve nişabur arasındaki ölümünden sonra cenazesi merv’e getirildi; büyük selçuklu tahtına oğlu alp arslan çıktı. merv şehri, yönetimi selçuklu şehzadelerine bırakılan horasan vilayetinin merkezi oldu. alp arslan 1072’de mâverâünnehir seferi sırasında öldürüldüğünde cenazesi merv'e getirilerek babası çağrı bey'in yanına gömüldü. büyük selçuklu devleti’nin son sultanı sencer, tahta çıkmadan önce yirmi yıl devamlı merv şehrinde horasan vilayetini yönetmişti. 1118’de selçuklu tahtına çıktıktan sonra  batıda yeni bir kale (sultan kale) inşa etti ve şehir yeni kalenin etrafında gelişti.  sultan sencer tarafından başkent ilan edilen merv, bir ilim merkezi haline geldi.

sultan sancar’ın katvan muharebesi’nde karahitaylar’a yenilmesinden sonra merv şehri  kısa bir süre için harezm şahı atsız’ın yönetimine girdi; halkından pek çok kimse katledildi.  ertesi yıl şehre yeniden hakim olan  sultan, 1153’te çıkan oğuz isyanı’nda esir düşüp merv hankahına kapatıldı; şehir ise 3 gün 3 gece yağmalanıp tahrip edildi. sultan sencer 3 sene esaretten sonra kurtarılmış; ertesi yıl hayatını kaybedip merv’de daha önce yaptırdığı türbeye defnedilmiştir. türbe, türkmenistan’ın sembolü durumundadır.

merv’deki selçuklu eseri  sultan kale içinde günümüze kadar gelen başlıca yapılar sultan sencer türbesi,  yusuf hemedani'nin mezarı ve  şehriyâr-erk kurganıdır. muhammed ibn zayd türbesi, çanak, çömlek ve diğer kalıntılar bu alanda bulunur.

moğollar dönemi 
sultan sencer’in ölümü ile büyük selçuklu i̇mparatorluğu’nun yıkılmasının ardından  harzemşahlar ve gurlular arasında el değiştiren merv,  1221’de  cengiz han'ın emrindeki moğollar tarafından yağma edilmiş, halkının neredeyse tamamı öldürülmüştür.

timurlu hükümdarı şahruh, şehri tekrar eski günlerine döndürmeye çalışmıştır.1410’da merv vadisinde bulunan murgab barajının (sultanabad diye de bilinir) yeniden temizlenmesi ve yeniden açılmasını emretti. barajın restorasyonu bir ayda tamamlandı. 1418’de  sultan kale’ye 2 km. mesafede yeni bir kale ve kale içi yerleşim kurdu. o dönemden kalan kale yıkıntıları abdulllah han kale olarak bilinir. şâhruh’un attığı temeller üzerine selefleri sultan ebu said ve sultan hüseyin, herat ve merv bölgelerinde sulama ağlarını genişletmeye devam ettiler. cengiz han işgalinden bu yana harabe haline gelen merv vadisi canlandırıldı.

16.-19. yüzyıllar 
şehir, 16. yüzyılda özbekler ve safeviler arasında rekabet konusu oldu. bu dönemde merv’den geçen ticaret yolları güvenlik endişesiyle herat’a taşındı.

1785’te buhara emiri şah murad’ın murgab bendini yıkıp halkı sürgüne göndermesi yüzünden şehir canlılığını tamamen kaybetti. 1795’ten sonra türkmen kabilelerinin merv şehrinde tekrar yoğunlaştı.

19. yüzyıl başında merv, buhara ve hive hanlıkları arasında sürekli el değiştirdi.

merv konusunda i̇ngiliz-rus yarışları (büyük oyun) 
rusya, 1865’te hokand, buhara ve hive hanlıklarının işgal ettikten sonra  türkmenlere karşı harekete geçti.  göktepe savaşı’ndan sonra yaşanan göktepe katliamının yaşandığı işgal sürecinde merv şehri 1884’te rusların eline geçti. merv’in işgali, on dokuzuncu asır boyunca devam eden i̇ngiliz-rus rekabetinin önemli bir halkasını oluşturmuştur.

rusların, hindistan üzerinde gizli emelleri ve planları olduğuna inanan i̇ngilizler, onların orta asya’da hindistan’a doğru işgal ettikleri her toprak parçasında büyük kaygılar duymuşlardır. bu kaygılarından dolayı bölgeye ajanlar göndermişler, ruslarla çetin bir diploması trafiği kurmuşlar ve zaman zaman da afganistan ve i̇ran'da işgallerde bulunmuşlardır. "büyük oyun" olarak isimlendirilen i̇ngiliz-rus rekabeti, merv'in 1884 yılında farslılarla türkmenler arasındaki anlaşmazlıktan fırsat bilen alexander wissarionowitsch komarow komutasındaki ruslar tarafından işgali sırasında ateşli bir seyir izlemiştir. rus hakimiyeti altında askerî ve bozuk bir düzenin baskısına maruz kalan türkmenlerin geleneksel yaşam tarzlarında hemen değişiklik olmamış, ancak şehirleri ve zengin toprakları yeni gelen rus ve yabancı göçmenler tarafından ele geçirilmiştir. ruslar ile i̇ngilizler arasındaki sınır belirleme siyaseti nedeniyle bir kısım türkmenler afganistan ve i̇ran idaresi altında kalmışlardır.

rusların istilası sırasında 2,500 km2 büyüklüğündeki merv vahasında konumlanan, merv bir küçük şehirdir, türkmenistanın bir parçası ve çoğunlukla teke, sarı, salor, ersari, ata, mahtim ve yamud isminde türkmen (oğuz) boy ve oymakları tarafından yerleşilmiştir. teke türkmenleri ortalama sayıları 250.000 olan en büyük oymaktır.

kardeş şehirler 
horasan'daki kardeş şehirler;

  belh afganistan
  nişabur i̇ran
  buhara özbekistan
  semerkant özbekistan
  konya, türkiye

kaynakça

dış bağlantılar 
 arkoleji ensititüsü: antik merv projesi 

türkmenistan'daki dünya mirasları
türkmenistan tarihi
mary vilayeti
orta asya'daki antik yunan sitler
antik yunan kentleri
i̇pek yolu'ndaki şehirler
pers i̇mparatorluğu
ahameniş satraplıkları
horasan
büyük selçuklu i̇mparatorluğu