Meşrutiyet

meşrutiyet, meşruti monarşi, anayasal monarşi, anayasal tekerki ya da parlamenter monarşi, hükümdarın yetkilerinin anayasa ve halk oyuyla seçilen meclis tarafından kısıtlandığı yönetim biçimi. arapça şart kökünden türemiş olan meşrutiyet 19. asırdan itibaren osmanlı devleti'nde meclisli saltanat-hilafet anlamında kullanılmıştır. daha genel ifadesiyle; meşrutiyet, bir hükümdarın başkanlığı altında parlamento yönetimine dayanan yönetim biçimidir.

tarihi çağlarda pek çok örneği verilebilirse de(senato-imparator ikilemindeki roma, i̇talyan şehirleri gibi) i̇ngiltere'de 1215 yılında magna carta ile kurulan siyasi düzen tarihteki ilk meşruti monarşi rejimi olarak anılır. fransa'da 1830 devrimi'nden sonra kurulan anayasal monarşi, cumhuriyet ile mutlak krallık arasında bir "orta yol" olarak benimsenmiştir. osmanlı devlet hayatında özellikle abdülaziz döneminde nazırlık yapmış mısır hıdiv ailesinden mustafa fazıl paşa tarafından padişaha yazılan bir mektupta anayasal monarşi anlamında nizam-ı serbestane kelimesi geçmiştir., bu tabir sonraları yerini daha i̇slam'i bir meşrutiyet tabirine bırakmış ve usul-i meşveret denmiştir. özellikle 1876'ya giderken; ulemanın da bu kavrama ısındığı ve usul-i meşveret tabirinin bir siyasi hamle olduğu görülüyor.

osmanlı devleti'nde anayasa (kanun-ı esasî) ve parlamenter rejim (meclis-i mebûsan) tartışmaları 1830'larda başlayıp 1860'larda yoğunlaşmış ve özellikle 1875 sonrası ulema ve bürokrasi arasında ciddi bir fikir tartışması ortaya çıkmıştır. tersane konferansı sırasında avrupalılarca gayrı müslim osmanlı tebaasına ciddi ve geniş haklar tanınması isteğine karşı meclis-i umumi'de mithat paşa ve devlet ricali genel bir meşruti ıslahatla devletin dengesinin bozulmadan ıslahatlara girişilebileceğinden bahsetmiştir. ulema arasında zıt fikirler mevcuttu. anadolu kazaskeri seyfeddin efendi, şavirüm fi'l-emr ayeti gereğince meşrutiyetin şeriata uygun olduğunu savunurken; ekseri ulema ise gayrimüslimlerin meclise girmesinin caiz olmadığı yönünde ısrarlıydı. tüm bu şartlar altında bir yandan batılılarca siyasi baskılar yapılırken; diğer yanda da abdülaziz'in tahtan indirilişi sonrası çerkez hasan olayıyla tanzimatçı bürokrasi yönetimde baskın bir siyaset izledi ve v. murat'ı halletti, akabinde veliaht abdülhamit efendi'yi meşrutiyeti ilan etmesi şartıyla tahta çıkardılar. namık kemal, ziya paşa ve tabii ki mithat paşa'nın önderliğinde  23 aralık 1876'da birinci meşrutiyet ilan edilmiştir. 1878'de ii. abdülhamid tarafından, 93 harbi'nin çıkmasına neden olduğu için meclis kapatılmış ve anayasa'nın bazı bölümleri askıya alınmış ise de, teorik olarak meşruti rejimin devam ettiği kabul edilmiştir, zira devletin her sene düzenli olarak çıkardığı salnamelerde kanun-ı esasi'ye yer verilmiş olması şeklen de rejimin devam ettiği görüşünü destekler.

24 temmuz 1908'de yapılan ihtilalle kanun-ı esasi'nin yeniden yürürlüğe konması i̇kinci meşrutiyet döneminin başlangıcı sayılır. bu dönem, meclis-i mebusan'ın vahdeddin tarafınca kapatıldığı 11 nisan 1920 tarihine kadar sürmüştür.

monarşi bir hükümdarın devlet başkanı olduğu bir yönetim biçimidir. bu hükümdar, türkçede han, kağan, hakan ile başka dillerden geçmiş kral, imparator, şah, padişah, prens, emir gibi çeşitli adlar alabilir. bir monarşiyi diğer yönetim biçimlerinden ayıran en önemli özellik, devlet başkanının bu yetkiyi yaşamı boyunca elinde bulundurmasıdır. cumhuriyetlerde ise devlet başkanı seçimle işbaşına gelir.

“monarşi” sözcüğü türkçeye fransızca "monarchie" kelimesinden girmiştir. monarchie kelimesi ise yunanca “tek şef” anlamına gelen "monos archein" kelimelerinden türemiştir. o halde monarşi, etimolojik olarak, “tek kişinin yönetimi” anlamına gelmektedir.

birçok ülkede toplumsal ve siyasal gelişim, özellikle 18. yy. sonların­da, «meşrutî» adı verilen yeni bir tür monarşinin doğmasına yol açtı. bu monarşi tipinde hükümdarın yetkileri, yazılı bir anayasa ile tanımlanmış ve sınırlanmıştır. bu monarşi genellikle «parlamenter»dir ve demokrasiye pek yakın olabilir: kral devletin simgesi olarak kalır, ancak yürütme yetkisini bir hükûmete bırakır; hükü­met de halk tarafından seçilmiş bir millet meclisinin kararlarına uyma­ya zorunludur. hollanda, danimarka, birleşik krallık, japonya, i̇sveç ve belçika'da durum böyledir avrupa'da mutlakiyetçi kraliyet rejiminden parlamenterizme geçiş, birleşik krallık'ta başlamıştır. kıran kırana geçen siyasi mücadelenin sonucunda i̇ngiliz soylular, kral yurtsuz john'a 1215 yılında magna carta (magna karta) adı verilen bir fermanı kabul ettirerek, parlamento yönetimini kurdular. buna göre:

1. kral halkın onayını almadan vergi toplayamayacaktı.

2. kanuni dayanağı olmadan kimse tutuklanamayacak, hapis ve sürgün edilemeyecekti.

3. ülkeye giriş ve çıkış serbest olacak, tam ticaret serbestliği tanınacaktı.

parlamenter sistem bazen işletilerek, bazen askıya alınarak, 17. yüzyıla gelinmiş olundu. bu yüzyıl mutlakiyetçilerle, özgürlükçü hareketlerin mücadelesine sahne olmuştur.

kral i. charles'ın parlamentoya danışmadan i̇spanya ve fransa'ya savaş ilan etmesi ve bu savaşların maliyetini karşılayabilmek için vergileri arttırması üzerine, i̇ngiliz parlamentosu 1628 yılında haklar bildirisi (petition of rights) adı verilen belgeyi yayınladı. bu bildiride, kralın yetkileri sınırlanarak hukuksal süreçten geçmeden kralın kimseyi suçlayamayacağı, cezalandıramayacağı ve orduyu halka karşı kullanamayacağı belirtiliyordu. kral buna tepki göstererek parlamentoyu dağıttı. ancak, vergi izni alabilmek için 1640 yılında parlamentoyu tekrar toplanmaya çağırmak zorunda kaldı.

aradan geçen kırk yıllık süreç sonunda, 1689 yılında i̇ngiliz parlamentosu'nun haklar kanunu (bill of rights) yayınlamasıyla, egemenlik parlamentonun denetimine geçmiştir. bu bildiriye göre;

1. parlamento seçimleri serbestçe yapılabilecektir.

2. parlamento üyeleri tam bir ifade özgürlüğüne sahip olacaktır.

3. parlamentonun kabul ettiği kanunlar kral dahil herkesi bağlayacaktır.

4. parlamentonun izni alınmadan asker ve vergi toplanamayacaktır.

bu kanun ile parlamenter demokrasi ve hukukun üstünlüğü gibi ilkeler avrupa'da ve tüm dünyada ilk önce i̇ngiltere'de uygulanmıştır
temsili demokrasiler içerisinde parlamenter rejimin temel özelliklerini şu şekilde özetlemek mümkündür:

 parlamenter rejimde yasama ve yürütme organları hukuken birbirinden bağımsızdır, ancak aralarında bir takım iş birliği ve etkileşim mekanizmaları vardır.
 bu rejimde yürütme iki-başlıdır. devlet başkanı, yürütmenin sorumsuz başını oluşturur. yürütmenin sorumlu organının başında ise başbakan bulunur. başbakanın parlamenter olması şartı bulunmaktadır; buna karşın bakanların parlamenter olması şartı aranmamaktadır.
 devlet başkanının siyasal açıdan sorumluluğu bulunmamaktadır.
 bakanlar kurulunun parlamentoya karşı sorumluluğu bulunmaktadır
 devlet başkanı hükûmet etmez.
 devlet başkanının uzlaştırıcı ve uyarıcı bir rolü bulunmaktadır.
 yürütmenin diğer başını oluşturan bakanlar kurulu, yasama organına karşı sorumludur.
 parlamenter sistemlerde çoğunluk ilkesi genel olarak esastır. mecliste çoğunluğu sağlayan parti hükûmet eder ve bu partinin başkanı başbakan olur.
 hükûmet yasama organına karşı sorumludur.
 parlamenter sistem tek meclisli ya da iki meclisli olabilir.
 parlamenter sistemde yasama ve yürütme arasındaki ilişki, iş birliği ve karşılıklı etkileme mekanizmasına dayanır.
 yasama, yürütmeyi çeşitli yollarla denetler ve gözetim altında bulundurur. meclise güvensizlik oyu vererek hükûmeti düşürebilir. meclis güvensizlik oyu vererek hükûmeti düşürebilir. buna karşılık, yürütme de meclisi feshetme olanağına sahip bulunmaktadır. fesih yetkisi, parlamenter sistemde, istikrarın sağlanmasında önemli yeri olan bir kurumdur.

yukarıda özetlediğimiz özelliklere sahip parlamenter rejim hâlen çeşitli ülkelerde uygulama olanağı bulmaktadır. parlamenter rejimin doğduğu ve hâlen uygulandığı tipik örnek birleşik krallık'tadır. buradaki parlamenter rejime “westminster modeli” adı da verilmektedir.

osmanlı'da parlamenter monarşi 
meşrutiyet osmanlı devleti’nde anayasa (kanun-ı esasi) ve parlamenter rejim (meclis-i mebusan) tartışmaları 1830'larda başlayıp 1860'larda yoğunlaşmış ve nihayet 23 aralık 1876'da meşrutiyet ilan edilmiştir. 1878'de ii. abdülhamit tarafından meclis kapatılmış ve anayasa'nın bazı bölümleri askıya alınmış ise de, teorik olarak meşruti rejimin devam ettiği kabul edilmiştir.

24 temmuz 1908'de yapılan ihtilalle kanun-ı esasi'nin yeniden yürürlüğe konması i̇kinci meşrutiyet döneminin başlangıcı sayılır. bu dönem meclis-i mebusan'ın 11 nisan 1920'de mehmet vahdettin tarafından kapatılmasına kadar sürmüştür.

kaynakça

notlar 
 i̇stanbul'un beyoğlu semtindeki meşrutiyet caddesi'nin adı eskiden (padişah abdülaziz onuruna) aziziye caddesi iken, 1908 ihtilalinden birkaç gün sonra "meşrutiyet caddesi" olarak değiştirilmiştir.
 tarihçi mahmut goloğlu, 23 nisan 1920 - 29 ekim 1923 arasında süren türkiye büyük millet meclisi rejimini "üçüncü meşrutiyet" olarak adlandırır.