Eris (cüce gezegen)

eris (küçük gezegen tanımı 136199 eris), güneş sistemi'nde bilinen en kütleli ve ikinci en büyük cüce gezegendir. dağınık diskte bulunan bir neptün ötesi cisimdir (tno) ve yüksek bir yörünge dışmerkezliğine sahiptir.

palomar gözlemevi merkezli keşif ekibi, nasa ve bazı basın organları tarafından güneş sistemi'nin onuncu gezegeni olarak tanımlanmaktaydı. uluslararası astronomi birliği, ağustos 2006'da, eris'in de durumunu netleştirecek olan, "gezegen" teriminin tanımını yayınladıktan sonra, gezegen olmadığına karar verildi. onun yerine plüton, haumea, makemake ve ceres ile birlikte cüce gezegen sıfatını aldı.

kaliforniya teknoloji enstitüsü'nden michael e. brown başkanlığındaki ekip, hubble uzay teleskopu ile temmuz 2005'te dünya'dan 15 milyar km ötede bir gezegen tespit ettiğini açıklamış ve gezegene gayriresmî olarak "xena" (zeyna) adını vermişti. teleskop zeyna'nın çapını 2.389 km olarak ölçmüştür. daha sonra 2015 yılında plüton'a ulaşan new horizons (yeni ufuklar) uzay sondasının yaptığı gözlemler sonucu, "xena" (zeyna)'nın çapının 2326 km olduğu ve plüton'dan büyük değil ondan çok az küçük olduğu anlaşılmıştır. (ancak plüton'un kütlesi eris'ten azdır.) 2005 yılında yapılan gözlemlerde eris'in bir uydusu bulunduğu keşfedilmiştir ve bu uyduya dysnomia adı verilmiştir.

eris'in yörüngesi, güneş sistemi'ndeki diğer gezegenlerin yörüngesel düzlemine 45 derece eğik konumda bulunuyor. bu eğim yüzünden 2005 yılına kadar gözlerden uzak kaldığı düşünülen eris, güneş'in çevresindeki turunu 560 yılda tamamlıyor.

eris aynı zamanda herhangi bir uzay aracı tarafından ziyaret edilmemiş en büyük cisimdir.

2005 yılında yapılan gözlemlerde eris'in bir uydusu bulunduğu keşfedilmiştir ve bu uyduya dysnomia adı verilmiştir.

eris'in yörüngesi, güneş sistemi'ndeki diğer gezegenlerin yörüngesel düzlemine 45 derece eğik konumda bulunuyor. bu eğim yüzünden 2005 yılına kadar gözlerden uzak kaldığı düşünülen eris, güneş'in çevresindeki turunu 560 yılda tamamlıyor. böylesine uzun bir periyoda sahip olabilmesi için eris'in güneş'ten oldukça uzak olması gereklidir. bu uzaklıkla şubat 2016'da güneş'ten uzaklığı 96.3au'ydu. (dünya'nın güneş'e olan uzaklığının 96.3 katı, neptün ve plüton'unkindense 3 kat uzun). öyle ki, eris 2018'de 2018 vg18'in keşfine kadar güneş sisteminde bilinen en uzak gökcismiydi.

sınıflandırma 
eris bir neptün ötesi bir plütoid'dir. yörüngesel özellikleri eris'i daha çok bir dağınık disk olarak ya da kuiper kuşağı'ndan daha uzak ve az alışılagelmiş yörüngelere neptün ve güneş'in kütle çekim etkisiyle oturmuş bir neptün ötesi cisim olarak da tanımlar. yine de yüksek yörünge yüksekliği genel olarak bilinen dağınık disklerden farklı olsa bazı kuramsal modeller kuiper kuşağı'nda oluşup dışarıya saçılan cisimlerin, kuiper kuşağının dışında oluşanlara kıyasla daha fazla yörüngesel eğime sahip olabileceği izlenimini uyandırır.

başlarda eris'in plüto'dan daha büyük olduğu düşünüldüğü için, keşfinin ilk dönemlerinde nasa tarafından verilen röportajlarda 10. gezegen olarak tanımlanmıştır. ancak eris'in ve plüto'nun bir gezegen olup olmadığı konusundaki belirsizliklerden ötürü 2006'da toplanan iau tarafından verilen yeni tanıma göre eris'in bir cüce gezegen olduğu konusunda karar kılınmıştır.

yörünge 
eris'in yörüngesini tamamlaması 558 yıl sürer. güneş'ten günötesi 98 au, günberisiyse 38 au'dur.

günberi'yi isabetli olarak hesaplamak için sayısal entegrasyon gereklidir. jpl horizons tarafından yapılan sayısal entegrasyon gösterir ki eris 1699'da günberiye, 1977'deyse gönöteye ulaşır ve 2257'de günberiye tekrar ulaşacaktır. öteki 8 gezegenin aksine, eris'i̇n yörünge eğimi oldukça yüksek bir değer olan yörünge düzlemine göre 44°'dir.

eris'in görünülebilir parlaklığı 18.7 kadir gibi amatör teleskoplar tarafından dahi belli olacak bir parlaklıktadır. 20 cm'lik ccd'ye sahip bir teleskop eris'i uygun ortam koşullarında algılayabilir. 2005'e kadar keşfedilememesinin sebebi, eris'in sahip olduğu yörünge eğimi olduğu düşünülüyor. birçok güneş sistemi araştırmacısı güneş sistemindeki cisimleri yörünge düzleminde arar, çünkü çoğu cisim buradadır.

dönüş 
eris'in kendi etrafında dönerken değişen parlaklık miktarı çok az olduğu için eris'in bir gününü belirlemek hayli zordu. 2020'de yapılan en isabetli saptamalara göre eris'in bir günü çok yüksek ihtimalle 14.56 dünya gününe eşittir. bu tespit uzun zaman boyunca eris'in parlaklığının izlenmesiyle oluşmuştur. yüksek ihtimalle eris'in bir günü dysnomia'nın bir perioduna yakındır, ama eşit değildir. bu durum bize şunu anlatır: eris henüz uydusu tarafından bir kütleçekim kilidine girmemiştir, ancak zamanla girmesi muhtemeldir. eris'in sahip olduğu eksen eğimi henüz kesin olarak saptanmamıştır, ancak dysnomia'nın yörüngesel düzlemiyle aynı olması tahmin ediliyor. bu değer yörüngesel düzleme göre 78°'ye eşittir. eğer ki 78° ya da buna yakın bir eksen eğimi varsa, bu demek oluyor ki eris'in kuzey yarımküresi neredeyse her zaman güneş alır.

boyut, kütle ve yoğunluk 
eris'in çapı 2011'de 2326±12 km olacak şekilde belirlendi, bu büyüklük eris'in hacmini plüton'unkinden biraz daha küçük yapar(2372±4 km), ancak eris plütondan %27 daha ağırdır.

eris'in albedo'su enceladus'tan sonra güneş sistemindeki en yüksek değer olan 0.96'dır.

bu değerin sebebinin yörüngesinin yüksek dış merkezliliği yüzünden oluşan dengesiz ısı farkları yüzünden üstündeki buzların sürekli yer değiştirmesi olduğu söyleniyor. 2011'deki örtülmeden alınan verilere göre, eris 2.52±0.07 g/cm³'lük bir yoğunluk ile plütonun 1.88 g/cm³'lük yoğunluğundan yüksektir.

radyoaktif bozunum yöntemi ile içsel ısıtma kullanılan modellerde eris'in kabuğu ile çekirdeği arasında sıvı sudan oluşan bir okyanus bulundurabileceği düşünülmektedir.

yüzey ve atmosfer 
eris'i keşfeden takım haziran 2005'te hawaii'deki 8 metre çapındaki gemini north telescope ile yapılan spektroskopik gözlemlerde, eris'ten gelen kızılötesi ışıkla yüzeydeki buz metanının varlığını buldular, bu da eris'in yüzeyinin plütonun yüzeyine benzeyebileceğini akıllara getirdi.

eris'in uzaktaki yüksek eksantrik yörüngesinden ötürü yüzey sıcaklığı 30 ile 56 k (-243.2 ile -217.2 °c) arasında değiştiği tahmin ediliyor. eris'in yüzeyinin neden plüton ve triton gibi kızıl olmadığının cevabıysa plüton ve triton'un yüzeyindeki kızıllığın yüzeylerindeki tholin depolarından geldiği düşünülmektedir, ve bu tholin depoları yüzeyi ısıttığı için bu ısınan gezegenlerdeki metan süblimleşir.

ancak eris, güneşin onu metanın yüzeyle birleşip yoğunlaşmasına yetecek kadar ısıtamayacağı için, yoğun metanın yüzeyi kaplaması albedoyu düşürür ve bütün kızıl tholin kaynaklarının güneş ışığını almasını engeller, ki sonuç olarak eris'in renginin kızıl değil de beyaz olan buzlarla kaplı olmasıyla sonuçlanır.

erisi şu anda tutulum düzlemine göre 50°'lik bir açıyla kutuptan görüyoruz, şu anda günöteye yakın konumda gördüğümüz kutup gönberide aralıksız karanlık kışta kalmıştır.

günberiye yakın bir vakitte süblimleşme sebebiyle bir atmosferik basınç oluşmuş olabilir, güneşli yarımküreden güneş almayan yarımküreye doğru bir rüzgar oluşuyor olabilir, yani güneş almayan (kış) yarımküresi bir soğuk tuzağı gibi davranıyor olabilir.

açıklayıcı notlar

kaynakça

dış bağlantılar 
 michael brown's webpages about eris and dysnomia
 mpc database entry for (136199) eris
 3d orbit visualization from nasa jpl
 simulation of 's orbit
 keck observatory page about the discovery of dysnomia
 
 

 
güneş sistemi
cüce gezegenler
adlandırılmış küçük gezegenler
dağınık disk cisimleri
i̇kili neptünötesi cisimler
plütoidler
chad trujillo'nun keşifleri
michael e. brown'un keşifleri
20050105