Kuzey Buz Denizi

kuzey buz denizi ya da kuzey buz okyanusu ya da arktik okyanusu; asya, avrupa ve kuzey amerika'nın kuzeylerinde yer alan, kuzey kutbu'nu kapsayan, buzlarla kaplı bir okyanustur. uluslararası hidrografi örgütü (iho) tarafından okyanus olarak kabul edilmektedir (arctic ocean). yüzölçümü 14.090.000 km² olan devasa bir alandır. diğer okyanuslara göre sığ olup, en derin noktası 5.449 m, ortalama derinlik 1.038 m'dir. rusya (yakutistan dâhil tüm sibirya ve adaları), abd, kanada, danimarka (grönland), norveç (svalbard ve jan mayen) ile kıyıları vardır. bunlara ek olarak soğuk ve elverişsiz iklimine rağmen çok önemli hayvan çeşitliliğine sahip olan arktik okyanus'ta birçok balık ve kuş türü yanında kompleks habitatlar oluşturan memeliler de yer alır. özellikle kutup bölgesinin ikon hayvanları kutup ayıları, foklar, morslar, belugalar ve narvaller bu iklim ve çevre koşullarına milyonlarca yıllık bir evrimle adapte olmuşlardır.

coğrafya ve okyanus bilim 
yaklaşık olarak kuzey kutbunu ortalayan bu su kütlesi dünyanın en küçük okyanusu olarak kabul edilir, yüzölçümü hint okyanusu'nun kabaca altıda birinden biraz küçükken, akdeniz'in beş katından daha büyüktür. uzaklığı, yıpratıcı hava şartları ve kalıcı-mevsimsel buzlar nedeniyle hemen hemen en az bilinen bir okyanustur. kabaca grönland, kuzey amerika ve avrasya tarafından çevrelenen bir sınıra sahiptir. erken tarihsel süreçte ilk çağ yunan bilginlerince kuzey kutbu dünyanın şekli konusunda önemli bir nesne olmuştur. 19. asrın sonlarında norveçli kâşif fridtjof nansen merkezi kuzey kutbu'nda büyük bir okyanus keşfetti. 20. asrın ilk yarısında hâlâ tek bir okyanus havzası olduğu sanılırken; 1950 sonrası okyanus tabanının karmaşık yapısı ortaya konulmuştur. okyanus bilimindeki gelişmelere göre okyanus tabanı iki ana ve onlar da üç okyanus altı sırtı tarafından dört yavru havzaya ayrılmıştır. bu sırtların merkezi kanada açıklarından yeni sibirya adalarına değin uzanır. bu sırt 1940'larda sovyet bilim insanlarınca keşfedildi ve ünlü rus bilgin lomonosov'un adı verildi. lomonosov sırtı, arktik okyanusu iki büyük parçaya ayırır. bu parçalar avrasya ve amerasia havzalarıdır. arktik okyanusun eşsiz bir özelliği de toplam yüzölçümünün üçte birinin kıta sahanlıklarıyla kaplı olmasıdır. kısmen kalıcı veya mevsimlik buz kütleleriyle kaplı olması fotosentez için elzem olan güneş ışığı geçişini 100 kat düşürmektedir. arktik okyanus, avrasya kısmında yarımada ve adalarla ufak denizlere bölünür. bunlar; çukçi, doğu sibirya, laptev, kara ve barents denizleridir. okyanusun toplam yüzölçümünün yüzde 36'sına sahip bu denizler, toplam hacmin sadece yüzde 2'sini temsil eder. drenaj havzaları olarak da mackenzie ve colville nehirleri hariç önemli nehirler genelde avrasya kısmında sularını okyanusa boşaltır.

jeoloji 
arktik okyanusun kabuk katmanı aşağı yukarı senozoyik'ten günümüze değin aktif gakkel sırtının yayılmasıyla oluşmuştur ve bu sırt atlantik okyanus ortası sırtının bir devamıdır. arktik okyanusu çevreleyen dağ sıralarını oluşturan temel kayalar erken ve orta paleozoyik döneminde caledonian-ellesmerian orojenisi dahilinde şekillenmiştir. bu oluşumun triyas ve jura dönemlerindeki bir bölgesel dalımla takip edilir ve bu bölgedeki ana hidrokarbon kaynaklarını oluşturur. arktik okyanus, geç kretase döneminden beri atlantik ortası sırtının kuzeye göçüyle domine edilmiştir. bu etkiyle grönland ve kanada ile yine grönland ve spitzbergen arası riftleşme meydana gelir. gakkel sırtında olan deniz tabanı genişlemesinin başlangıcı paleosen-eosen sınırına tekabül eder. riftleşme (çatlak-açıklık) meydana geldiğinde, lomonosov sırtı kıtadan uzağa kutup noktası yönünde ilerledi ve paleojen'de yavaş oranda, neojen'de ise görece hızlı bir dalma meydana gelmiştir.

kaynakça

ayrıca bakınız
 okyanusların sınırları

dış bağlantılar 

 the hidden ocean arctic 2005  
 oceanography image of the day 
 arctic council 
 the northern forum 
 arctic environmental atlas i̇nteraktif harita
 noaa arctic theme page 

 daily arctic ocean rawinsonde data from soviet drifting ice stations (1954–1990)  at nsidc
 noaa north pole web cam 
 noaa near-realtime north pole weather data 
 search for arctic life heats up by stephen leahy 
 international polar foundation 
 national snow and ice data center – daily report of arctic ice cover based on satellite data
 marine biodiversity wiki

 
okyanuslar