Ahmet Hamdi Tanpınar

ahmet hamdi tanpınar (23 haziran 1901, i̇stanbul - 24 ocak 1962, i̇stanbul), türk şair, romancı, deneme yazarı, edebiyat tarihçisi, siyasetçi ve akademisyendir.

cumhuriyet neslinin ilk öğretmenlerinden olan ahmet hamdi tanpınar; "bursa'da zaman" şiiri ile geniş bir okuyucu kitlesi tarafından tanınmış bir şairdir. şiir, hikâye, roman, deneme, makale, edebiyat tarihi gibi birçok türe yönelen tanpınar, "yirmi beş senenin mısraları" adı altında beş yazılık bir deneme serisi de yayımlamıştır.

tbmm vii. dönem maraş milletvekilidir.

hayatı 
23 haziran 1901'de şehzadebaşı'nda doğdu. babası gürcü asıllı hüseyin fikri efendi, annesi nesime bahriye hanım'dır. tanpınar, ailenin üç çocuğundan en küçüğüdür. çocukluğu, kadı olan babasının görev yaptığı ergani, sinop, siirt, kerkük ve antalya'da geçti. annesini kerkük'ten yaptıkları bir yolculuk sırasında 1915'te tifüsten kaybetti. lise öğrenimini antalya'da tamamladıktan sonra yükseköğrenim için 1918'de i̇stanbul'a gitti.

halkalı ziraat mektebinde bir yıl yatılı olarak okuduktan sonra lise öğrencisiyken şiirlerinden tanıdığı yahya kemal beyatlı'nın etkisiyle 1919 yılında i̇stanbul üniversitesi edebiyat fakültesine girdi. burada başta yahya kemal olmak üzere mehmed fuad köprülü, cenab şahabeddin, ömer ferit kam, babanzâde ahmed naim gibi hocaların derslerine devam etti. 1923 yılında şeyhî'nin "hüsrev ü şirin" başlıklı mesnevîsi üzerine yazdığı lisans teziyle edebiyat fakültesinden mezun oldu.

1923'te erzurum lisesinde edebiyat öğretmenliğine başlayan tanpınar 1926'da konya lisesinde, 1927'de ankara lisesinde, 1930'da ankara gazi terbiye enstitüsünde ve 1932'de i̇stanbul'daki kadıköy lisesinde öğretmenlik yaptı. gazi orta muallim mektebine bağlı mûsiki muallim mektebinin diskoteğinde yer alan plaklar ve okulda görevli alman hocalar sayesinde klasik batı müziği ile tanıştı. güzel sanatlar akademisindeki dersleri de batı plastik sanatlarına karşı ilgisini uyandırdı.

bu dönemde yeniden şiir yayımlamaya başladı. 1926'da millî mecmua'da yayımlanan “ölü” şiirinden sonra 1927 ve 1928 yıllarında (“leylâ” şiiri hariç) hepsi hayat dergisinde olmak üzere toplam yedi şiir yayımladı. i̇lk yazısı ise 20 aralık 1928'de yine hayat dergisinde çıktı.

şiir dışında ikinci bir çalışma alanı olarak çeviriye başlayan ahmet hamdi'nin 1929 yılında biri e.t.a. hoffmann'dan (“kremon kemanı”), diğeri ise anatole france'tan (“kaz ayaklı kraliçe kebapçısı”) olmak üzere iki çevirisi yine aynı dergide yayımlandı.

1930 yılında ankara'da toplanan türkçe ve edebiyat muallimleri kongresinde, osmanlı edebiyatının tedrisattan kaldırılması ve okullarda edebiyat tarihinin, tanzimat'ı başlangıç kabul ederek okutulması gerektiğini söyleyen tanpınar, kongrede önemli tartışmaların doğmasına sebep oldu. aynı yıl ahmet kutsi tecer ile beraber ankara'da görüş dergisini çıkarmaya başladı.

1932 yılında kadıköy lisesine atanması üzerine i̇stanbul'a döndü. ahmed hâşim'in vefâtıyla boşalan "estetik mitoloji" derslerini vermek üzere 1933'te sanayi-i nefise'ye tâyin edildi. tanzimat'ın 100. yıldönümü dolayısıyla 1939'da eğitim bakanı hasan âli yücel'in emriyle edebiyat fakültesi bünyesinde kurulan "19'uncu asır türk edebiyatı" kürsüsüne, doktorası olmadığı hâlde, "yeni türk edebiyatı profesörü" olarak atandı ve tanzimat'tan sonraki türk edebiyatının tarihini yazmakla görevlendirildi. hazırladığı edebiyat tarihinin de etkisiyle 1940'lı yıllarda yazı faaliyetlerini yeni türk edebiyatı etrafında şekillendirdi. kitap tanıtım yazıları ve i̇slam ansiklopedisi'ne maddeler yazdı. 1940 yılında 39 yaşındayken kırklareli'nde topçu teğmeni olarak askerliğini yaptı.

1943-1946 yılları arasında maraş milletvekili olarak türkiye büyük millet meclisi'nde bulundu. 1946 seçimlerinde parti tarafından aday gösterilmeyince bir süre millî eğitim bakanlığı'nda müfettişlik yaptı. 1948'de akademideki estetik hocalığına ve 1949'da edebiyat fakültesindeki kürsüsüne döndü.

1953'te edebiyat fakültesi, tanpınar'ı altı aylığına avrupa'ya gönderdi. 1955'te paris filmoloji kongresi'ne katılmak üzere üç haftalığına, 1955'te venedik sanat tarihi kongresi'ne katılmak üzere bir aylığına, 1957'de münih müsteşrikler kongresi'ne katılmak üzere yine bir haftalığına, 1958'de venedik'te gerçekleşen felsefe kongresine katılmak üzere bir haftalığına yurt dışına çıktı. 1959'da edebiyat tarihinin ikinci cildi için kaynak toplamak üzere rockefeller bursuyla bir yıllığına yeniden avrupa'ya gitti. yurtdışı seyahatlerinde i̇ngiltere, belçika, hollanda, i̇spanya, i̇talya, almanya ve avusturya'yı gezerek görme imkânı buldu.

sağlığı gittikçe bozulan ahmet hamdi tanpınar, 23 ocak 1962 tarihinde geçirdiği kalp krizi neticesinde i̇stanbul'da 60 yaşında vefât etti. cenaze namazı süleymaniye camii'nde kılındı ve rumelihisarı âşiyân mezarlığı'nda yahya kemal'in mezarının yanı başına defnedildi. mezartaşına meşhur "ne i̇çindeyim zamanın" şiirinin ilk iki mısrası yazılmıştır:"ne içindeyim zamanınne de büsbütün dışında..."ahmet hamdi tanpınar gayri menkul eski eserler ve anıtlar yüksek kurulu, yahya kemal'i sevenler derneği ve fransa'daki marcel proust dostları derneği üyesiydi.

edebî hayatı 
yahya kemal, onun şiir zevkinin, millet ve tarih hakkında görüşlerinin oluşmasında önemli rol oynadı. celâl sahir erozan'ın bir şiir ve hikâye toplamı şeklinde yayımladığı seriden “altın kitap”'taki “musul akşamları”, yayımladığı ilk şiir oldu (temmuz 1920). daha sonraki şiirleri dergâh, millî mecmua, anadolu mecmuası, hayat, görüş, yeni türk mecmuası, varlık, kültür haftası, ağaç, oluş, ülkü, i̇stanbul, aile, yeditepe gibi kültür ve edebiyat dergilerinde yayımlandı. yahya kemal'in çıkardığı dergâh'ta 1921-1923 arasında 11 şiiri yayımlandı. en tanınmış şiiri olan “bursa'da zaman”ın ilk hâli “bursa'da hülya saatleri” başlığıyla 1941'de ülkü mecmuasında yayımlandı. vefâtına yakın zamanda yaptığı bir seçimle "şiirler" adıyla basılan kitabına otuz yedi şiirini aldı. bu eser, tanpınar'ın ilk ve tek şiir kitabıdır. bu esere alınmasını uygun bulduğu şiirlerin hepsi hece vezniyledir. vefâtından sonra i̇nci enginün tarafından bir araya getirilen ve "bütün şiirleri" başlıklı antolojide 74 şiir bulunmaktadır.

1930'da ilk makalesi "şiir hakkında" yayımlandı.

bir bilim insanı olarak “xix. asır türk edebiyatı tarihi” adlı eseriyle edebiyat tarihçiliğine yeni bir görüş ve bakış açısı getirmiştir. hem bu eserde, hem de diğer edebiyat yazılarında ayrıntılara büyük önem vermiş, edebî şahsiyetler ile metinler hakkındaki şâirâne üslubunu belgelere dayanan bilimsel bir tarih anlayışıyla harmanlamıştır. bu eser iki cilt hâlinde düşünülmüş, fakat tamamlanamamıştır. yayımlanan birinci cilt, tanzimat'tan başlayıp 1885'e kadar olan dönemi ele almaktadır.

i̇kinci kitabı olan “namık kemal antolojisi”ni 1942 yılında yayımladı. 1943'te öykülerini içeren “abdullah efendinin rüyaları”'nı yayımladı. bu, onun basılı ilk edebiyat yapıtıdır. aynı yıl “yağmur”, “güller ve kadehler” ve “raks” gibi ünlü şiirleri yayımlandı; “bursa'da hülya saatleri” şiiri, “bursa'da zaman” adıyla tekrar basıldı.

i̇lk romanı mahur beste 1944'te ülkü dergisinde tefrika edildi. tanpınar'ın önemli çalışması beş şehir, 1946'da kitaplaştı. huzur romanı 1948'de cumhuriyet'te tefrika edildikten sonra büyük değişikliklerle kitap haline getirilip 1949'da yayımlandı. aynı yıl millî eğitim bakanı hasan ali yücel'in ısmarladığı xix. asır türk edebiyatı tarihi adlı eserinin 600 sayfalık ilk cildini yayımladı. i̇ki cilt olarak tasarladığı bu eserin ikinci cildi yarım kalmıştır. sahnenin dışındakiler adlı romanı 1950'de yeni i̇stanbul gazetesinde tefrika edildi.

1954 yılında saatleri ayarlama enstitüsü romanının yeni i̇stanbul gazetesinde tefrikası yapıldı; 1955 yılında ise ikinci hikâye kitabı olan yaz yağmuru yayımlandı. 1957 ve 1958 yıllarında cumhuriyet gazetesinde yayımlanan yazılarına ağırlık verdi.

ahmet hamdi tanpınar'ın euripides'ten "alkestis" (ankara 1943), "elektra" (ankara 1943) ve "medeia" (ankara 1943), henry lechat'tan da "yunan heykeli" (i̇stanbul 1945) tercümeleri de bulunmaktadır.

ölümünden sonra 
ahmet hamdi tanpınar'ın sağlığında yayımlatamadığı birçok çalışması ölümünü takip eden yıllarda teker teker yayımlanmıştır.

1970'li yıllardan sonra tanpınar'a artan ilgiyle onun hayatı, hâtıraları, şahsiyeti ve eserlerindeki başlıca tema ve fikirleri üzerine çok sayıda eser ve makale yazılmış, tezler hazırlanmıştır. abdullah uçman ile handan i̇nci'nin hazırladığı "bir gül bu karanlıklarda: tanpınar üzerine yazılar" başlıklı derleme, ahmet hamdi tanpınar hakkında 2007'ye kadar yayımlanmış 855 yazı ile 27 kitabın ayrıntılı bibliyografyasını ve aralarından seçilmiş 110 yazının metnini bir araya getirmektedir.

enis batur 1992 yılında "ahmet hamdi tanpınar'dan seçmeler" adlı bir kitap hazırladı. 1998 yılında da canan yücel eronat tarafından hazırlanan “tanpınar'dan hasan âli yücel'e mektuplar” kitaplaştı.

tanpınar'ın önceki kitaplara girmemiş yazıları ve söyleşileri ise "mücevherlerin sırrı" adı altında toplanarak yayımlandı. 1953 yılında yazmaya başladığı ve 1962 yılında vefatına kadar tuttuğu notlar, 2007'de "günlüklerin işığında tanpınar'la baş başa" başlığıyla neşredildi.

bunların dışında zeynep kerman tarafından derlenen 111 mektup "ahmet hamdi tanpınar'ın mektupları" başlığıyla yayımlandı. canan yücel eronat, "tanpınar’dan hasan âli yücel'e mektuplar"ı hazırladı. alpay kabacalı, "bedrettin tuncel'e mektuplar" başlığıyla 7 mektubu derledi. ahmet hamdi tanpınar'ın günlükleri de i̇nci enginün ile zeynep kerman tarafından gerekli notlar ve açıklamalarla birlikte "günlüklerin işığında tanpınar'la baş başa" adı altında toplandı. öğrencilerinin tuttuğu ders notları "edebiyat dersleri" ve "tanpınar'dan yeni ders notları" ismiyle basıldı.

eleştiriler 
tanpınar, özellikle roman alanında çok sayıda eser vermemesine rağmen, ölümünden sonra yapıtlarının yayımlanmasının yanı sıra, hakkında kırka yakın inceleme kitabı çıkmış ve yeni türk edebiyatının başlıca inceleme alanlarından biri haline gelmiştir.

tanpınar, çağdaşlaşma sürecinde bireyin, geleneksel kültürle modern kültür arasında sıkışması, yaşadığı çatışma, bunun toplum hayatına yansıması, bireyin iç dünyasındaki yansımalarını romanlarında işlemiştir.

eserleri

roman 
 huzur (1949)
 saatleri ayarlama enstitüsü (1962)
 sahnenin dışındakiler (1973)
 mahur beste (1975)
 aydaki kadın (1987)
 suat'ın mektubu (2018, haz. handan i̇nci)

şiir 
 şiirler (1961)

i̇nceleme 
 xix. asır türk edebiyatı tarihi (1949, 1966, 1967)
 tevfik fikret (1937)

deneme 
 beş şehir (1946)
 yahya kemal (1962)
 edebiyat üzerine makaleler (1969) (ölümünden sonra derlenmiştir)
 yaşadığım gibi (1970) (ölümünden sonra derlenmiştir)

hikâye 
 abdullah efendinin rüyaları (1943)
 yaz yağmuru (1955)
 hikâyeler (yazarın ölümünden sonra derlenmiş olan bu kitap, iki kitabındaki hiikâyelerin yanı sıra daha önce kitaplaşmamış hikâyeleri de içermektedir)

hakkında yayımlanmış eserlerden bazıları 
 tanpınar'ın şiir dünyası, mehmet kaplan (i̇ü edebiyat fak. yay.,1964; ikinci basım, dergâh yay.,1983)
 ahmet hamdi tanpınar'ın mektupları, zeynep kerman (1974; genişletilmiş ikinci basım, 1992)
 ahmet hamdi tanpınar'dan seçmeler, enis batur (yky, 1992)
 boşluğa açılan kapı, haluk sunat (bağlam, 2004)
 "bir gül bu karanlıklarda" tanpınar üzerine yazılar. hazırlayanlar: abdullah uçman, handan i̇nci. kitabevi, 2002.
 günlüklerin işığında tanpınar'la başbaşa hazırlayanlar: zeynep kerman, i̇nci enginün. dergâh yay., 2007.
 ahmet hamdi tanpınar hazırlayan: ümit meriç. ufuk kitapları, 2002.
 bir hülya adamının romanı - ahmet hamdi tanpınar hazırlayan: orhan okay. dergâh yay., 2010.
 kutup noktası: ahmet hamdi tanpınar üzerine eleştirel deneme, oğuz demiralp, i̇stanbul: yky,1993
 yer değiştiren gölge, nurdan gürbilek, i̇stanbul: metis, 1995
 zamana vuran dalgalar: virginia woolf ve ahmet hamdi tanpınar, elmas şahin, i̇stanbul: yitik ülke, 2015
 talih, tesadüf ve i̇rade ahmet hamdi tanpınar'ın romancılığı üzerine düşünceler, seval şahin, i̇letişim yayınları, 2019.
tanpınar'ın saklı dünyası, hazırlayanlar: julian rentzsch - i̇brahim şahin, doğu batı yayınları, 2018.
haz ve günah bir tanpınar yorumu, hazırlayan: i̇brahim şahin, kapı yayınları, 2012.
bir güneş avcısı: ahmet hamdi tanpınar, hazırlayanlar: i̇brahim şahin-deniz depe-nurcan ankay, doğu kütüphanesi yayınları, 2018.

ayrıca bakınız 
 ahmet hamdi tanpınar edebiyat müze kütüphanesi

kaynakça

dış bağlantılar 
 i̇tef - i̇stanbul tanpınar edebiyat festivali 
 ahmet hamdi tanpınar’ın hayatı, eserleri, hakkında yazılanlar ve i̇.ü. türkiyat enstitüsü’nde bulunan arşivi 

1901 doğumlular
i̇stanbul doğumlu şairler
1962 yılında ölenler
i̇stanbul'da kalp krizinden ölenler
aşiyan mezarlığı'na defnedilenler
20. yüzyıl türk roman yazarları
20. yüzyıl türk şairleri
20. yüzyıl türk hikâye yazarları
20. yüzyıl erkek yazarları
türk deneme yazarları
antalya lisesinde öğrenim görenler
i̇stanbul üniversitesi edebiyat fakültesinde öğrenim görenler
i̇stanbul üniversitesi edebiyat fakültesi öğretim üyeleri
tbmm 7. dönem kahramanmaraş milletvekilleri
anadolucular
kültür haftası kişileri
gürcü asıllı türkler