Matematiğin temelleri

matematiğin temelleri olarak bilinen matematik dalı matematiğin tümü için geçerli olan en temel kavramları ve mantıksal yapıları inceler. sayı, küme, fonksiyon, matematiksel tanıt, matematiksel tanım, matematiksel aksiyom, algoritma gibi kavramlar matematiksel mantık, aksiyomatik küme teorisi, tanıtlama teorisi, model teorisi, hesaplama teorisi, kategori teorisi gibi yine matematiğim temelleri olarak anılan alanlarda incelenir. bununla birlikte matematiğin temellerinin araştırılması matematik felsefesinin ana konularından biridir. bu daldaki can alıcı soru matematiksel önermelerin hangi nihai esaslara göre "doğru" ya da "gerçek" kabul edilebileceğidir.

geçerli baskın matematiksel paradigma aksiyomatik küme kuramı ve formel mantık üzerine kurulmuştur. günümüzde neredeyse bütün matematik teoremleri küme kuramının teoremleri şeklinde ifade edilebilmektedir. bu bakış açısına göre matematiksel bir önermenin doğruluğu (gerçekliği) önermenin formel mantık yoluyla küme kuramının aksiyomlarından türetilebildiği iddiasından başka bir şey değildir. 
bununla birlikte bu formel yaklaşım bazı konuları aydınlatmakta yeterisz kalır: neden kullandığımız aksiyomlar yerine başka aksiyomlar kullanmayalım? neden kullandığımız mantık kuralları yerine başka mantık kuralları kullanmayalım? neden "doğru" matematiksel önermeler (örneğin aritmetik yasaları) fiziksel dünyada doğruymuş gibi görünür? bu sorunsal eugene wigner tarafından (1960) ":en:the unreasonable effectiveness of mathematics in the physical sciences" (matematiğin doğa bilimlerindeki anlaşılmaz etkililiği) adlı çalışmasında ayrıntılı olarak işlenmiştir.

yukarıda belirtilen formel gerçeklik nosyonunun hiçbir manası da olmayabilir. başka bir deyişle tüm önermelerin, hatta paradoksların, küme kuramı aksiyomlarından türetilmesi olanaklı olabilir. bunun ötesinde gödel'in ikinci teoreminin sonucu olarak bunun böyle olmadığından hiçbir zaman emin olamayız.

matematiksel gerçekçilikte (platonizm olarak da bilinir), insanlardan bağımsız olan bir matematiksel nesneler dünyasının var olduğu öne sürülür. matematiksel nesnelere ilişkin doğrular insanlar tarafından keşfedilir. bu görüşe göre doğanın yasaları ve matematiğin yasaları benzer bir statüdedir ve matematik yasaların doğadaki etkililiğinin mantıksız olduğu savı geçerliliğini yitirir. aksiyomlarımız değil, matematiksel nesnelerin elle tutulabilir gerçek dünyası matematiğin temellerini oluşturur. bu noktada doğal olarak beliren soru, (bu matematiksel dünyaya nasıl erişlebilir?) sorusudur.

matematik felsefesinde bazı modern kuramlar, özgün anlamıyla, temellerin var olduğunu reddeder. bazıları matematiksel uygulama üzerinde yoğunlaşır ve matematikçilerin bir sosyal grup olarak somut çalışmalarını betimlemeyi ve çözümlemeyi amaçlar. yine başkaları, matematiğin 'gerçek dünyaya' uygulandığında güvenilirliği konusunda insanın bilişseliğine yoğunlaşarak matematiği bilişsel bilim olarak oluşturmaya çalışır. bu kuramlarda temeller yalnızca insan düşüncesinde bulunur ve 'nesnel' dış yapıda yoktur. bu konu hâlâ çözüme kavuşturulamamıştır.

i̇lgili konular 
 matematik felsefesi
 tersine matematik

kaynakça 
 ":en:the unreasonable effectiveness of mathematics in the natural sciences", eugene wigner, 1960
 ":en:what is mathematical truth?" (matematiksel gerçek nedir?) , hilary putnam, 1975
 ":en:mathematics as an objective science" (nesnel bilim olarak matematik) , nicholas d. goodman, 1979
 ":en:some proposals for reviving the philosophy of mathematics" (matematik felsefesini yeniden canlandırmak için bazı öneriler), reuben hersh, 1979
 ":en:challenging foundations", thomas tymoczko, 1986, preface to first section of "new directions in the philosophy of mathematics", 1986 ve (değişikliklerle) 1998; ayrıca putnam, goodman, hersh çalışmalarını da içerir.33

dış bağlantılar 
 prof. benno kuryel'in konuyla ilgili makalesi 
 stephen g. simpson'in konuyla ilgili sitesi (i̇ngilizce)
 fom -- foundations of mathematics mailing list (matematiğin temelleri e-posta listesi - i̇ngilizce)
 chaitin'in "matematiğin temelleri üzerine uyuşmazlık yüzyılı" adlı yazısı

matematiksel mantık
matematik tarihi
matematik felsefesi