Yunus (hayvan)

yunus, balinalar (cetacea) takımının dişli balinalar (odontoceti) alt takımı içindeki yunusgiller (delphinidae) familyasında sınıflanan türlerin büyük çoğunluğu ile nehir yunusları (platanistoidea) üst familyasında sınıflananların tümü için kullanılan ortak addır.

başta kıta sahanlıklarının görece sığ denizleri olmak üzere, tüm dünya denizlerinde ve bazı nehirlerde bulunan yunuslar etobur canlılardır ve genellikle balık ve mürekkep balığı ile beslenirler. omurgalı hayvanların içine girer. yunusgiller (delphinidae) familyası, balinalar (cetacea) takımı içindeki en kalabalık familyadır üyeleri yaklaşık 10 milyon yıl önce, miyosen devrinde ortaya çıkmıştır. yunusların hayvanlar âleminin en zeki canlılarından olduğu kabul edilir ve arkadaş canlısı genel görünümleri ile oyuncu tavırları, onları insanların gözünde popüler bir yere koyar.

adlandırma 
en sık rastlanan yunus türü olan ve "yunus" denildiğinde ilk akla gelen canlı, 1970'li yıllarda türkiye'de de yayınlanan abd televizyon dizisi flipper'ın özellikle popülerleştirdiği ve türkçede "şişe burunlu yunus" (ya da "afalina") olarak anılan tursiops truncatus türüdür. ancak, yunusgiller (delphinidae) familyasının tipik türü tursiops truncatus değil, türkçede "tırtak" adı ile anılan ve bayağı yunus (delphinus) cinsi içinde sınıflanan delphinus delphis'tir.

yunusgiller (delphinidae) familyası içindeki görece büyük altı tür, bu familya içinde sınıflandıkları için aslında yunus olsalar da daha çok "balina" adı ile anılır. bu canlılar şunlardır:
 feresa attenuata - cüce katil balina
 globicephala macrorhynchus - kısa yüzgeçli pilot balina
 globicephala melas - uzun yüzgeçli pilot balina
 orcinus orca - katil balina
 peponocephala electra - elektra balinası
 pseudorca crassidens - yalancı katil balina

dişli balinalar (odontoceti) alt takımı içinde bulunan ve açık olarak "yunus" adı ile anılan diğer türler, nehir yunusları (platanistoidea) üst familyası içindeki dört familyada birer tür olarak sınıflanan amazon nehir yunusu, ganj ve i̇ndus nehir yunusu, la plata yunusu ve çin nehir yunusudur.

yine dişli balinalar (odontoceti) alt takımı içinde bulunan phocoenidae familyası ve bazı türleri, yunuslardan farklı olsalar da bazen "yunus" adı ile ilişkilendirilir. örneğin i̇ngilizcede, bu familyanın türleri için "domuz balığı" anlamına gelen bir kökten genel porpoise kelimesi kullanılır ve bu kelime, özellikle gemiciler ve balıkçılar tarafından herhangi bir küçük yunusu adlandırmak için kullanılmıştır. türkçede phocoenidae familyası için "domuz balinaları", "nehir yunusları", "liman yunusları" ve "liman yunusugiller" gibi adlara rastlanabilir. bu familyanın tipik türü olan phocoena phocaena için ise "domuz balinası", "mutur", "gerçek yunus", "azak yunusu" ve yalnızca "yunus" adlarının kullanıldığı görülebilir.

sınıflama 

yukarıda verilmiş olan bilgiler ışığında, "yunus" ortak adı ile anılan canlıların sınıflama listesi aşağıda sunulmuştur; yalnızca ilgili familya (yunusgiller - delphinidae) ile üst familya (nehir yunusları - platanistoidea) ayrıntılı verilmiştir.
 takım : cetacea - balinalar
 alt takım : odontoceti - dişli balinalar
 familya : delphinidae - yunusgiller
 cins : cephalorhynchus
 tür : cephalorhynchus commersonii - alaca yunus
 tür : cephalorhynchus eutropia - şili yunusu
 tür : cephalorhynchus heavisidii - benguela yunusu
 tür : cephalorhynchus hectori - beyaz başlı yunus
 cins : delphinus
 tür : delphinus capensis - uzun burunlu bayağı yunus
 tür : delphinus delphis - kısa burunlu bayağı yunus, tırtak
 cins : grampus
 tür : grampus griseus - boz yunus
 cins : lagenodelphis
 tür : lagenodelphis hosei - sarawak yunusu
 cins : lagenorhynchus
 tür : lagenorhynchus acutus - atlantik beyaz yanlı yunusu
 tür : lagenorhynchus albirostris - beyaz burunlu yunus
 tür : lagenorhynchus australis - siyah çeneli yunus
 tür : lagenorhynchus cruciger - kum saati yunusu
 tür : lagenorhynchus obliquidens - pasifik beyaz yanlı yunusu
 tür : lagenorhynchus obscurus - gölgeli yunus
 cins : lissodelphis
 tür : lissodelphis borealis
 tür : lissodelphis peronii
 cins : orcaella
 tür : orcaella brevirostris - irrawaddy yunusu
 tür : orcaella heinsohni - avustralya küçük yüzgeçli yunusu
 cins : sotalia
 tür : sotalia fluviatilis - haliç yunusu
 cins : sousa
 tür : sousa chinensis - pasifik kambur yunusu
 tür : sousa plumbea - hint kambur yunusu
 tür : sousa teuszii - atlantik kambur yunusu
 cins : stenella
 tür : stenella attenuata - pantropik benekli yunusu
 tür : stenella clymene - atlantik dönücü yunusu
 tür : stenella coeruleoalba - çizgili yunus
 tür : stenella frontalis - atlantik benekli yunusu
 tür : stenella longirostris - dönücü yunus
 cins : steno
 tür : steno bredanensis - pürüzlü dişli yunus
 cins : tursiops
 tür : tursiops aduncus - hint-pasifik şişe burunlu yunusu
 tür : tursiops truncatus - şişe burunlu yunus, afalina
 üst familya : platanistoidea - nehir yunusları
 familya : iniidae
 cins : inia
 tür : inia geoffrensis - amazon nehir yunusu
 alt tür : inia geoffrensis boliviensis
 alt tür : inia geoffrensis geoffrensis
 alt tür : inia geoffrensis humboldtiana
 familya : lipotidae
 cins : lipotes
 tür : lipotes vexillifer - yangtze nehir yunusu
 familya : platanistidae
 cins : platanista
 tür : platanista gangetica - ganj ve i̇ndus nehir yunusu
 alt tür : platanista gangetica gangetica - ganj nehir yunusu
 alt tür : platanista gangetica minor - i̇ndus nehir yunusu
 familya : pontoporiidae
 cins : pontoporia
 tür : pontoporia blainvillei - la plata yunusu

yakın tarihli moleküler çözümlemeler, henüz aksi kabul ediliyor olsa da yunusgillere dahil çeşitli cinslerin tek soylu olmadığını göstermiştir. dolayısıyla, başta stenella ve lagenorhynchus cinsleri için geçerli olan bu durum nedeniyle, yunusgiller familyasının sınıflamasında ileriki yıllarda önemli değişiklikler olabilir.

ayrıca bakınız 
 nehir yunusları
 yunusgiller

dış bağlantılar 

 istanbul bogazinda 3 yunus türü üzerinde arastirmalar

kaynakça

genel 
 i̇ngilizce wikipedia. dolphin maddesi. 21 aralık 2006 sürümü.
 2006 iucn tehdit altındaki türlerin kırmızı listesi. maddede sayılan türlerle ilgili sayfalar.

diğer 
  bartelby.com. the american heritage® dictionary of the english language: fourth edition, 2000. porpoise maddesi (erişim tarihi: 21 aralık 2006). 
  i̇ngilizce wikipedia. porpoise maddesi. 20 aralık 2006 sürümü.
  bilim ve teknik web sitesi. "türkiye tür listeleri" bölümü. memeliler sayfası (erişim tarihi: 21 aralık 2006).
  sürdürülebilir ekosistem topluluğu. ses e-bülteni. cilt 1, sayı 1, bahar 2004 dönemi; pdf belgenin html sürümü (erişim tarihi: 21 aralık 2006).
  bilim ve teknik web sitesi. "canlılar dünyası" bölümü. balinalar ve yunuslar sayfası (erişim tarihi: 21 aralık 2006). 
  t.c. başbakanlık dış ticaret müsteşarlığı. tarım ve köyişleri bakanlığı tarafından cıtes belgesi düzenlenecek ek-i-a sayılı hayvan ve bitki türlerinin listesi; ms office word belgesi (erişim tarihi: 21 aralık 2006).
  yaban hayatı kurtarma ve rehabilitasyon derneği. "kanunlar" bölümü. bazı türlerimizin statüleri sayfası (erişim:21 aralık 2006).
  yaban hayatı kurtarma ve rehabilitasyon derneği. "yaban hayatımız" bölümü. türkiye memeli tür listesi sayfası (erişim:21 aralık 2006).
  t.c. tarım ve köyişleri bakanlığı koruma ve kontrol genel müdürlüğü. su ürünleri hizmetleri daire başkanlığı. yunus (phocoena phocoena) sayfası (erişim tarihi: 21 aralık 2006).
  odtü deniz bilimleri enstitüsü. "deniz biyolojisi ve balıkçılık biyolojisi i̇lgi alanındaki bazı terimler ve tanımları" bölümü. yunusbalığıgiller maddesi (erişim: 21 aralık 2006).
  ege üniversitesi fen fakültesi sitesi. doç. dr. atakan sukatar'ın web sayfası. globicephala melaena sayfası  (erişim tarihi: 21 aralık 2006).

ekolokasyon