İrfâniye

i̇rfâniye, i̇slam'da allah'ı  ilahi yaratıcı olarak tanımak ve bilmek demektir. kavram i̇slami terminolojide mârifetullâh olarak da bilinirken i̇sevi terminolojideki karşılığı gnosistir.

allah’ın nûru

allah’a inanan insanın kalbi imânla nûrlanmıştır. bu, kör gözün açılmasından, işitmeyen kulağın duymaya başlamasından çok ileri bir inkişafla ruhun, rabbine kavuşması, ona inanması ve kendini onun mahlûku bilmesidir. şimdi sıra, onu tanıma vadisinde mesafeler almaya gelmiştir.

kur'an’daki mârifet dersleri
kur'an, mümine daima marifet dersleri verir. allah’ın adıyla başlar ve hemen allah’ın rahman ve rahim olduğunu bildirir. bu bir marifettir, yâni rahman ve rahim olarak allah’ı tanımaktır.

“yaratan rabbinin ismiyle oku!” emriyle allah’ın resulü muhammed’e ve o’nun şahsında da bütün ümmetine marifet sahasında mesafeler kat etme emri verilmiştir. biz bu emirdeki rab isminden dersimizi alarak, öncelikle kendimizde tecelli eden ilâhî terbiyeyi okuruz. yüzümüzü gözümüzü; kalbimizi ruhumuzu, kanimizi, hücremizi okuruz. hepsini en güzel ve en faydalı biçimde terbiye eden rabbimizin rahmetini, keremini okuruz. okudukça o’nun terbiye ediciliğine ve o’nun rahmetine olan marifetimiz artar. i̇hsanını daha güzel, daha net, daha açık seyreder oluruz.

ayetin devamına geçer, nutfeden yaratıldığımızı ibretle düşünürüz. bizi her şeyimizle o küçücük şifrede yerleştiren ve onu açıp her organımızı yerli yerine koyan rabbimizin lütfuna, rahmetine hayran kalırız.

rab ismi üzerindeki bu düşüncelerimiz, bizi fatiha suresi'ne götürür. rabbimizi, “rabb-ül-âlemin” olarak tanırız. o, bizim rabbimiz olduğu gibi, bütün hayvanlar ve bitkiler âleminin de rabbidir. sema, arz, melek ve cin âlemlerinin, arşın, kürsinin, cennet ve cehennem'in de rab'bidir. bunları düşündükçe, o’nun marifetinde daha da terakki ederiz.

rab ismi ilâhî isimlerden sadece birisi. diğer isimleri ve tecellilerini de aynı şekilde tefekkür ederiz. allah’ı rab olarak tanıdığımız gibi, rezzak, muhyi (hayat verici), kerim ve kadir olarak da tanırız. böylece marifetimiz daha da artar. sonra, bütün bu isimlerin i̇lâhî sıfatlardan geldiğini düşünürüz. marifetimiz sıfatlar aleminde derinleşir ve genişlenir. ve sonunda, bütün bu sıfatların bir tek zata ait olduğunu bilmekle tevhit sahasına girer, allah’ı hiçbir mahlukuna benzemeyen, bütün sıfatları gibi zatıyla da eşi ve benzeri olmayan tek zat olarak biliriz.

allah’ı tanımak

bu felsefi düşünceye göre, allah’ın yarattığı olarak tasavvur edilen eşya üzerinde bilim insanlarının dünya yaratıldığından beri kafa yormaları ve her gün yeni keşiflerde bulanmaları, varlık alemini her geçen gün biraz daha tanımaları göstermektedir ki bu eserlerin tümünü yaratan allah’ı tanımanın, o’nun marifetinde ilerlemenin sonu yoktur. muhammed peygamber miraç mucizesinin son durağında, “ben seni hakkıyla tanıyamadım.” buyurmakla, hem bu sahanın sonsuzluğunu, hem de marifetimizi kesinlikle yeterli görmeyip ömrümüzün sonuna kadar bu yolda ilerlememiz gerektiğini bize ders vermektedir.

tasavvûfta "mârifetullâh" mertebesine erişmekte uğranılacak olan dört ruhî durak

dört durak; birinci durak:  şeriat; i̇kinci durak: tarikât kapısı'ndan geçilerek içine girilen "tarikât"; üçüncü durak: hakikât kapısı'ndan geçilerek varılan "hakikât"; dördüncü durak olan ve görünemediği tasavvur edilen gnostisizm ise mârifet kapısı'ndan geçilerek erişilebilen ve hakikât bölgesi'nin tam merkezinde yer alan ve dört durağında da öz/cevheri'ni teşkil eden "mârifetullâh"tir.

kelam konuları
tasavvuf felsefesi
i̇slam terimleri
i̇slam'da mistisizm