Ozonosfer

ozonosfer veya ozon tabakası, stratosferin üst kısmında bulunan tabakadır. ozon tabakası güneş'ten gelen morötesi ışınlardan olan uv-b ve uv-c gibi zararlı ışınları tutar. ozon tabakasının bu işlevi hayati açıdan çok önemlidir çünkü uv-b ve uv-c ışınları ölümcüldür.

açıklama 
ozon (o3) üç adet oksijen atomundan oluşan şeffaf bir gazdır. ozon tabakası ozon gazından oluşan ve atmosferin yukarı seviyelerinde başka bir deyişle yer yüzeyinden 50–85 km yüksekte bulunan bir tabakadır. bu tabakanın temel rolü ultraviyole (uv) ışınlar olarak adlandırılan güneş'in zararlı ışınlarına karşı canlıları korumasıdır. ozon tabakası yeryüzüne doğru gelen bu zararlı ışınlara karşı bir filtre gibi davranır.

ultraviyole (uv) ışınlar 
güneş yeryüzündeki hayatın var olması için çok önemlidir. isınmamızı sağlar ve bize ışık verir. güneş çeşitli ışınlar yayar. bu ışınlardan bazıları ultraviyole ışınlar olarak adlandırılır. uv ışınları aynı karakteristiklere sahip olmadıkları ve canlılar üzerindeki etkilerinin farklı olması sebebiyle uv-a, uv-b ve uv-c olmak üzere üç kategoriye ayrılır.

 uv-a: en yaygın ve sağlığımız için en az tehlikeli olan ışınlardır. ozon tabakası bu ışınların geçmesine izin verir.  
 uv-b: uv-a ışınlarından daha tehlikelidir. bu ışınların büyük bir kısmı,  ozon tabakası tarafından engellenir.   
 uv-c: diğerlerine kıyasla en zararlı tehlikeli ışınlardır. morötesi ışınlar içerisinde canlı vücuduna en büyük zararı veren ışınlar uv-c ışınlarıdır. ozon tabakası bu ışınların neredeyse tamamının yeryüzüne ulaşmasını engeller.

bütün uv ışınları deri ve gözlerimize nüfuz edebilir ve sağlık problemlerine yol açabilir. ozon tabakası kalın olduğunda sadece uv-a ışınları ile uv-b ışınlarının bir kısmı bize ulaşabilir. bu durumda sağlığımız nispeten korunmuş olur. ozon tabakası bozulduğunda (inceldiğinde) uv-a, uv-b hatta bazen uv-c ışınları bize ulaşabilir ve bu durumda sağlığımız olumsuz yönde etkilenmiş olur.

maruz kaldığımız uv ışınlarının miktarını etkileyen faktörler şunlardır:

 günün saatleri: 10.00-16.00 saatleri arasında güneş gökyüzünde yüksektedir. bu saatler arasında büyük oranda uv-a ve uv-b ışınlarına maruz kalabiliriz. bu nedenle uygun bir koruma olmaksızın dışarı çıkmak için tehlikeli bir zamandır. 
 ekvatora olan uzaklık: ekvatora yakın olan ülkeler ekvatordan uzak olan ülkelere göre daha fazla risk altındadır. bunun sebebi, ekvatorda uv ışınları atmosferin içini katetmek için daha kısa mesafeye sahiptir ve ekvatora ulaşmadan önce atmosfer tarafından daha az filtrasyona tabi olurlar. 
 rakım: deniz seviyesinin yukarıya doğru çıkıldıkça her 1000 m’de uv ışınları % 8 oranında artış gösterir.

ozon deliği 
ozon deliği, ozon tabakasındaki incelmedir. bu ozon tabakası gittikçe inceliyor anlamındadır. bunun sebebi insanların havaya saldığı kimyasallardır. bu kimyasal maddeler günlük insan yaşamında kullanılır ve ozon tabakasına zarar verirler.

ozon tabakasına zarar veren kimyasal maddeler şunlardır:

 kloroflorokarbonlar (cfc’ler), genel olarak klima sistemlerinde, buzdolaplarında, köpük üretiminde (örneğin yataklar için), parfüm ve deodorantlarda kullanılır. 
 halonlar, yangın söndürme cihazlarında kullanılır. 
 metil bromid, tarımda böcek ilacı olarak kullanılır. 
 
modern cihazlar ozon tabakasındaki incelmeyi belirleyebilmektedir. ölçümler güney kutbu'ndaki (antarktika) incelmenin kuzey kutbu'na göre daha büyük olduğunu göstermiştir. ozon tabakasındaki bu incelme bir şey yapılmazsa daha da büyüyecektir. ozon tabakasında incelme küresel bir problemdir. ozon tabakasındaki incelme problemine herkesin duyarlı olması ve zararlı kimyasalları artık daha fazla kullanmamasıyla ozon tabakasının iyileştirilmesi mümkün olabilecektir.

ozon tabakasındaki incelmenin sonuçları
ozon deliğinin ana sonucu yeryüzüne daha fazla uv ışınının (özellikle çok tehlikeli olan uv-c) ulaşmasıdır. uv ışınları güneş yanıklarına, deri kanserine sebep olabilir, gözlere zarar verebilir (katarakt) ve insanlarda bağışıklık sisteminin zayıflamasına neden olabilir. bilindiği gibi bağışıklık sistemi hastalıklara karşı koymamızı sağlayan bir sistemdir. bu sistem zayıfladığı zaman hastalıklarla savaşma yeteneğimiz de zayıflamış olacaktır.
 
uv ışınları sadece sağlığımızı etkilemekle kalmaz çevre üzerine de olumsuz etki yapabilir. tarımsal üretimi azaltabilir, ayrıca deniz besin zincirini bozarak balık nüfusunu etkiler.

antarktika üzerindeki ozon deliğinin kapladığı alan, abd’nin yüzölçümünden daha büyüktür ve buranın tekrar doldurulması için on milyonlarca ton ozon gerekir. bu miktarda ozonun nakliyesinin maliyeti bile astronomik olur.

ayrıca bakınız 
 uluslararası ozon tabakasının korunması günü

oksijen
dünya atmosferi
ozon deliği
morötesi radyasyon