Çankırı

çankırı, çankırı ilinin merkezi olan şehir.

tarihçe 
çankırı, türkiye'nin i̇ç anadolu bölgesi'nde yer alan aynı adlı ilin merkezidir. çankırı'nın adı, batılı kimi gezginler tarafından "çangırı" ya da "çengiri" biçiminde yazılmıştır. kent eski gangra adlı kentin yerinde kurulmuştur. önceleri paphlagonia'ya bağlıydı. sonra pontus devletine, ardından da galatia'ya bağlandı. galatia hükümdarı deiotarus, gangra'yı merkez yaptı. mö 25'te roma imparatorluğunun topraklarına katılan yöre, bizanslılar zamanında bir ara sürgün yeri idi. kimi kaynaklarda anılan germanikopolis kentinin gangra olduğu sanılıyor. emeviler zamanında i̇slam orduları birkaç kez saldırdılarsa da bu kaleyi ele geçiremediler.

çankırı ve çevresi, 1071 malazgirt zaferinden sonra danışmendoğullarınca ele geçirildi.

selçukluların malatya'da tutsak edilip niksar kalesine kapattıkları antakya hükümdarı bohemond'u kurtarmak için 1101'de i̇stanbul'dan yola çıkan raymond de toulouse komutasındaki haçlı ordusu ankara'yı aldıktan sonra çankırı'ya yöneldiyse de kaleye giremediler. amasya yakınlarında selçuklu ordusuyla karşı karşıya gelen haçlı ordusu, bozguna uğradı. 1134'te bizans i̇mparatoru ioannes komnenos şiddetli çarpışmalardan sonra kaleyi ele geçirebildiyse de, o döndükten sonra danışmendliler kenti geri aldılar. daha sonra yöreye selçuklular egemen oldular. i. murad zamanında çankırı ve çevresi osmanlı topraklarına katıldı. timur, 1402'de çankırı'yı eski sahiplerine verdiyse de, 1439'da i. mehmet geri aldı.

osmanlı döneminde yönetim bakımından anadolu eyaletine bağlı bir livanın merkezi olan çankırı, cumhuriyetin ilanından önce kastamonu vilayetine bağlı bir sancağın merkezi idi. türk kurtuluş savaşı sırasında i̇nebolu üzerinden i̇stanbul'dan ankara'ya yapılan malzeme ve insan naklinde çankırı önemli bir aracı merkez rolünü oynamıştır. cumhuriyet döneminde il merkezi haline getirilmiştir.

19. yüzyılın sonunda yaklaşık 16 bin olduğu tahmin edilen nüfusunu, türkiye cumhuriyeti'nin ilk yıllarında 10 binin altına düştüğü görüldü. (1927'de 8.847). ancak 1940'ta 10 bini yeniden aşabilen (10.235) nüfus 1970'te 25 bini geçti (26.124). 1990'da da 45.496'ya ulaştı.

ii. dönem çankırı milletvekilleri talât bey (ahmet talât onay), rifat bey (mehmet rifat ünür), yusuf ziya bey [yusuf ziya i̇sfendi̇yaroğlu (esen)]’in, 11.04.1925 tarihli genel kurul toplantısında okunan 4/199 esas numaralı takririnin başvekâlete havalesi ile kângırı ismi çankırı şeklinde değiştirilmiştir.

i̇lin merkezi olan çankırı kenti, kızılırmak'ın kolları acıçay ile tatlıçay'ın birleştiği yerde kurulmuştur. deniz yüzeyinden 700–800 m. yüksekliktedir. çankırı çok eskiden bir kale kentiydi. kent, sonraları sırtını kaleye dayayarak, güneye doğru yayıldı. günümüzde, tatlıçay'ın her iki yakasına serpilmiş durumdadır. kalenin eteklerindeki mahalleler, kentin çekirdeğini oluşturur. bu mahalleler dar sokaklıdır. kentin yeni kesimleri ise, daha modern görünüşlüdür.

coğrafi konumu 

orta anadolu'nun kuzeyinde, kızılırmak ile batı karadeniz ana havzaları arasında yer alan çankırı, 40° 30' ve 41º kuzey enlemleri ile 32° 30' ve 34º doğu boylamları arasında yer almaktadır. i̇lin komşuları batıda bolu, kuzeybatıda karabük, kuzeyde kastamonu, doğuda çorum ve güneyde ankara ile kırıkkale'dir. denizden yüksekliği 730 metre olup, ülke topraklarının %0,94'lük bölümünü oluşturan toplam 7.388 km²'lik bir alana sahiptir.

i̇klimi, bitki örtüsü ve yabani hayat 
çankırı'da genellikle i̇ç anadolu bölgesine özgü iklim etkisi görünmektedir. merkez, ilgaz ve yapraklı ilçelerinde kışlar serin, yazlar ılık geçerken, çerkeş ilçesinde kışlar soğuk, yazlar ise serin geçmektedir.

i̇lin en fazla yağış alan ilçesi, yapraklı'dır. yapraklı'da hemen hemen her mevsim yağış gözlemlenir. merkezden, güneye doğru gidildikçe iklim ve bitki örtüsünde değişiklik ve zayıflama görünmektedir. araştırmalar sonucu, il topraklarının 2-3 yüzyıl öncesine kadar bazı tuzlu bölgeler hariç, ormanlarla kaplı olduğu belirlenmiştir. ne var ki, tarla açmak amacıyla yapılan bilinçsiz kesimler, hayvan otlatmak için ormanlardan yararlanılması, müdahale imkânı olmayan orman yangınları ve iklim değişiklikleri yüzünden, bu orman bölgelerinin büyük çoğunluğu yok olmuştur.

i̇lin, bütün bu tahribattan sonra geriye kalan ormanları, ilgaz ilçesi başta olmak üzere elaman, eğirova, ovacık, düvenlik, ilısılık, yapraklı, sarıkaya, karakaya ve erikli dağları ve çevresindedir.i̇ldeki bitki örtüsünün üst florasını oluşturan iğne yapraklı ağaçlar, özellikle de karaçam, sarıçam, ardıç, meşe, ladin ve köknar gibi orman ağaçlarıyla ahlat ve kızılcık ağaçlarıdır. bitki örtüsünün alt florasında ise hububat, yemlik ve yemeklik baklagiller ile ayrıkotu, devedikeni ve yumak gibi bitkiler bulunmaktadır. ayrıca akarsular boyunca söğüt ve kavak ağaçları ile zengin meyve bahçelerine de rastlanmaktadır.

i̇lde rastlanan başlıca av hayvanları, kurt, tilki, tavşan,keklik ve sincaptır. uzun yıllar düzenli mücadele edilmediği için, yaban domuzu sayısından belirgin bir artış olmuştur. fakat son yıllarda yapılan düzenli ve etkin mücadeleler nedeniyle, yaban domuzu sayısında belirgin bir azalma sağlanmıştır. çankırı tuz fabrikası da büyük önem taşır.

nüfus

toprak yapısı ve sanayisi 
genellikle çıplak dağlarla kaplı olan çankırı toprakları, şiddetli erozyon tehdidi altındadır. bu yüzden il toprakları, tarımsal amaçla kullanılmamaktadır. bu topraklar sadece hayvan otlatmada kullanılır.

çankırı ili sınırları içerisinde alüvyal, kolüvyal, kestane renkli, kahverengi orman ve kireçsiz kahverengi orman toprakları olmak üzere toplam beş tür toprak bulunmaktadır. çankırı sanayi bakımından gelişmekte olan illerden biridir. un, yem bitkileri ve askeri donatım fabrikaları ve 2 bin çalışan kapasiteli modern lastik üretim fabrikası da çankırı il sınırları içerisinde bulunmaktadır

ayrıca bakınız 
 çankırı büyük camii
 çankırıspor

kaynakça

dış bağlantılar 

 çankırı valiliği 

 
türkiye'deki antik yunan sitler
paflagonya
türkiye'deki roma kentleri