20. yüzyıl

20. yüzyıl, gregoryen takvimine göre 1 ocak 1901'de başlayıp 31 aralık 2000'de sona eren yüzyıldır. i̇kinci binyılın onuncu ve son yüzyılıdır.

olaylar

1900 

 sigmund freud'un rüyalar ve yorumları adlı kitabı yayımlandı.
 mısır'da ilk tren kahire - hartum demiryolu tamamlandı ve ilk tren yolculuğu gerçekleştirildi.
 amerikalı dwight filly davis, davis kupası tenis turnuvasını başlattı.
 tarihe boxer ayaklanması olarak geçen, çin'deki bütün yabancıları ülkeden çıkarmayı amaçlayan ve devletçe de desteklenen köylü ayaklanması başladı. elçiler, aileleri, elçilik görevlileri ve yüzlerce hristiyan, elçilik binaları ve pekin'deki katolik katedralinde mahsur kaldı. ayaklanma 7 eylül 1901'de sona erdi.
 dünyanın ilk metrosu paris'te hizmete girdi.

1901 

 i̇lk okyanus aşırı radyo yayını yapıldı.
 hubeert cecil booth, elektrik süpürgesini icat etti.
 pablo picasso'nun eserleri ilk defa sergilendi.
 amerika birleşik devletleri'nin 25. başkanı william mckinley, leon czolgosz adlı bir terörist tarafından öldürüldü.
 i̇sveç kralı ve norveç parlamentosu nobel komitesi ilk nobel ödüllerini dağıttı. kızılhaç'ın kurucusu i̇sviçreli jean henry dunant'a nobel barış ödülü verildi.

1902 

 boer i̇syanı bitti. i̇ngilizler güney afrikalıların isyanını bastırdı. komutanlar hapse mahkûm edildi.
 türk şair nâzım hikmet doğdu.
 martinik'te pele yanardağı patladı: 30 bin kişi öldü.
 bağımsızlık hareketi sinn fein kuruldu.
 real madrid futbol kulübü kuruldu.

1903 

 wright kardeşler uçağı icat etti.
 i̇stanbul depreminde 2000 kişi öldü.
 panama, amerika birleşik devletleri'nin desteğiyle kolombiya'dan bağımsızlığını ilan etti.
 uranyumun radyoaktivite etkisi bulundu.
 beşiktaş kuruldu

1904 

 rus-japon savaşı başladı. bu savaşta rus çarlığı yenildi.
 francis younghusband komutasındaki i̇ngiliz kuvvetleri, tibet'in başkenti lhasa'yı ele geçirdi.
 bağdat demiryolu'nun konya, ereğli - malatya, bulgurlu arasındaki ilk bölümü işletmeye açıldı.
 new york metrosu ilk seferini yaptı.
 i̇skoç elektrik uzmanı john ambrose fleming, birleşik krallık'ta diyot lambayı tanıtmıştır.

1905 

 albert einstein görelilik kuramını açıkladı.
 rus devrimi patlak verdi.
 chelsea fc kuruldu.
 norveç, i̇sveç'ten bağımsızlığını ilan etti.
 galatasaray sk kuruldu

1906 

 san fransisco ili, 7.7 büyüklüğünde 50 saniye süren deprem ve onu izleyen yangınlarla yerle bir oldu. 28 bin bina yıkıldı, yaklaşık 500 kişi öldü, 100 bin kişi evsiz kaldı.
 sos uluslararası acil yardım sinyali olarak kabul edildi.
 dünyadaki ilk uzun metrajlı filmi olan "the story of the kelly gang" gösterime girdi.
 rus çarı demokratları yanına alarak, komünistlerle baş edebilmek için meşrutiyet ilan etti.
 osmanlı devleti'nde özgürlükçü hareketler yeniden hızlandı. selanik'te osmanlı hürriyet cemiyeti kuruldu.

1907 

 auguste ve louis lumiére renkli fotoğrafçılığı geliştirdi.
 paul cornu helikopteri icat etti.
 yeni zelanda, birleşik krallık'tan bağımsızlığını ilan etti.
 amerika birleşik devletleri merkezli uluslararası bankacılık krizi başladı. bu kriz esnasında yüzlerce amerikan bankası battı.
 osmanlı hürriyet cemiyeti, i̇ttihat ve terakki cemiyeti ile birleşti.
 fenerbahçe sk kuruldu.

1908 

 ii. meşrutiyet ilan edildi. osmanlı'da meclis yeniden açıldı.
 çin'de 2 yaşındaki puyi tahta çıktı.
 kadın sporcular ilk kez olimpiyat oyunları'na katıldılar.
 sicilya'nın messina kentindeki depremde 555 kişi yaşamını yitirdi.

1909 

 i̇stanbul'da 31 mart ayaklanması başladı.
 osmanlı devleti'nde azınlıklardan alınan ve askerlik bedeli olan cizye kaldırıldı.
 amerika birleşik devletleri'nin, washington ve kaliforniya eyaletleri zekâ engelli, sağır ya da körlerin zorla kısırlaştırılmasını öngeren öjenik yasayı kabul etti.
 fransa, ilk radyoloji uzmanlarını toplum hizmetine sunmuştur.

1910 

 mke ankaragücü spor kulübü kuruldu.
 halley kuyruklu yıldızı dünya'nın yakınından geçti. (önceki: 1835; sonraki: 1986)
 meclis-i mebûsan binası olarak kullanılan çırağan sarayı yandı.
 corinthians, brezilya futbol kulübü kuruldu.

1911 

 trablusgarp savaşı başladı.
 roald amundsen güney kutbuna varan ilk insan oldu.
 çin devrimi'yle qing hanedanı'na son verilir.
 meksika'da 1877'den beri iktidarda olan porfirio dias devrilerek yerine frane cisco madero geçti.

1912 

 i. balkan savaşı başlar.
 trablusgarp,uşi antlaşması ile i̇talyanlara verildi.
 titanik bir buzdağına çarparak battı.
 çin cumhuriyeti resmî olarak kuruldu.
 karadağ, osmanlı devleti'ne savaş ilan etti.böylece birinci balkan savaşı başladı.

1913 

 ii. balkan savaşı başladı.
 ford model t'nin seri üretimine başlandı.
 paslanmaz çelik ilk olarak sheffield, i̇ngiltere'de icat edildi.
 ii. balkan savaşı'ndan sonra, yunanistan ile osmanlı devleti arasında atina antlaşması imzalandı.
 panama kanalı'ndan ilk gemi geçiş yaptı.

1914 

 i. dünya savaşı başladı.
 i̇lk trafik ışığı cleveland, ohio'da kullanıldı.
 i̇ngiliz donanmasının izlemesinden kaçan almanların, goeben ve bresleau adlı zırhlıları, çanakkale boğazı'ndan geçerek, türkiye'ye sığındı.bu gemiler satın alınmış gösterilip, türk bayrağı çekildi.adları yavuz ve midilli olarak değiştirilmelerine rağmen gemilerin yönetimi alman denizcilerde kaldı.
 osmanlı devleti, itilaf devletlerine (birleşik krallık, rusya, fransa) resmen savaş ilan etti.
 sarıkamış harekatı başladı.

1915 

 isıya dayanıklı cam icat edildi.
 new york ile san fransisco arasında ilk telefon görüşmesi yapıldı.
 avezzano'da (i̇talya) meydana gelen depremde 29.800 kişi öldü.
 zeplinlerin kullanıldığı ilk hava saldırısı alman i̇mparatorluğu tarafından birleşik krallık'ta yapıldı.
 çanakkale cephesinde kara muharebeleri başladı.

1916 

 tank, ilk kez i. dünya savaşı'nda kullanıldı.
 i. dünya savaşı'nda belirleyici rol oynayan verdun (fransa) çatışmaları başladı. verdun'u saldıran almanlara karşı savunan fransa 362 bin, almanya ise 336 bin kayıp verirken, 1917'de fransızlar, verdun'u alman işgalinden tümüyle kurtardı.
 bitlis, muş, van ve hakkâri ruslar tarafından işgal edildi.
 hicaz, bağımsızlığını ilan ederek osmanlı i̇mparatorluğu’ndan ayrıldı.

1917 

 ekim devrimi başladı. rusya'da sosyalistler yönetime el koydu. çar ve romanov hanedanı kurşuna dizilerek öldürüldü. 300 yıllık romanov hanedanı sona erdi.
 finlandiya rusya'dan bağımsızlığını ilan etti.

1918 

 i. dünya savaşı bitti. i̇tilaf devletleri savaşı kazanırken i̇ttifak devletleri çok ağır bir yenilgiye uğradı.
 alman denizaltısı u 19, hms calgarian'ı kuzey i̇rlanda'da rathlin adası açıklarında batırdı
 sovyet rusya'nın başkentı petrograd'dan moskova'ya aktarıldı.
 azerbaycan demokratik cumhuriyeti kuruldu.
 bahçe, islahiye, hassa, mamure ve osmaniye, fransızlar tarafından işgal edildi.

1919 

 türk kurtuluş savaşı başladı.
 almanya'da gerçekleşen ihtilal sonucu weimar cumhuriyeti kuruldu.
 tıp bayramı ve mekteb-i tıbbiye-i şahane'nin kuruluş yıldönümü. hikmet boran önderliğinde, tıp camiasının emperyalist güçlerin karşısına resmen çıkışı nedeniyle bugün tıp bayramı olarak kutlanmaktadır.
 sivas kongresi başladı.

1920 

 hafif makineli tüfek icat edildi.
 nazi partisi kuruldu.
 misak-ı milli kabul edildi.
 tbmm açıldı.
 türkiye ile ermenistan arasında gümrü anlaşması imzalandı.
 çin'de meydana gelen 8.6 şiddetindeki depremde 100 bin kişi öldü.

1921 

 sakarya meydan muharebesi gerçekleşti.
 ankara antlaşması imzalandı.
 i̇talya anadolu'daki işgalden vazgeçti ve tamamen çekildi.

1922 

 kurtuluş savaşı kazanıldı ve yeni türk devletinin temelleri atıldı. gazi mustafa kemal paşa saltanatı kaldırdı.

20. yüzyılda etkin olan kişiler

liderler

avrupa 
 ii. wilhelm (alman i̇mparatorluğu)
 konrad adenauer (almanya federal cumhuriyeti)
 willy brandt (almanya federal cumhuriyeti)
 heinrich brüning (almanya-weimar cumhuriyeti)
 friedrich ebert (almanya-weimar cumhuriyeti)
 ludwig erhard (almanya federal cumhuriyeti)
 paul von hindenburg (almanya-weimar cumhuriyeti)
 adolf hitler (almanya)
 hans-dietrich genscher (almanya)
 erich honecker (doğu almanya)
 kurt georg kiesinger (almanya federal cumhuriyeti)
 helmut kohl (almanya federal cumhuriyeti)
 karl liebknecht (almanya)
 rosa luxemburg (almanya)
 helmut schmidt (almanya federal cumhuriyeti)
 gustav stresemann (almanya-weimar cumhuriyeti)
 enver hoca (arnavutluk)
 clement attlee (birleşik krallık)
 neville chamberlain (birleşik krallık)
 winston churchill (birleşik krallık)
 anthony eden (birleşik krallık)
 ii. elizabeth (birleşik krallık)
 harold macmillan (birleşik krallık)
 prenses diana (birleşik krallık)
 margaret thatcher (birleşik krallık)
 todor jivkov (bulgaristan)
 alexander dubček (çekoslovakya)
 urho kekkonen (finlandiya)
 jacques chirac (fransa)
 valéry giscard d'estaing (fransa)
 charles de gaulle (fransa)
 françois mitterrand (fransa)
 jean monnet (fransa)
 robert schuman (fransa)
 francisco franco (i̇spanya)
 i. juan carlos (i̇spanya)
 olof palme ()
 giulio andreotti (i̇talya)
 silvio berlusconi (i̇talya)
 benito mussolini (i̇talya)
 janos kadar (macaristan)
 imre nagy (macaristan)
 iii. rainier (monako)
 lech wałęsa (polonya)
 karol józef wojtyła (papa ii. ioannes paulus, polonya ve vatikan)
 salazar (portekiz)
 nicolae ceauşescu (romanya)
 leonid brejnev (sovyetler birliği)
 nikita kruşçev (sovyetler birliği)
 mihail gorbaçov (sovyetler birliği)
 vladimir lenin (sovyetler birliği)
 josef stalin (sovyetler birliği)
 lev troçki sovyetler birliği)
 boris yeltsin (rusya)
 ii. nikolay (rus i̇mparatorluğu)
 mustafa kemal atatürk (türkiye)
 celâl bayar (türkiye)
 ii.abdülhamid (osmanlı i̇mparatorluğu)
 enver paşa (osmanlı i̇mparatorluğu)
 v. mehmet (osmanlı i̇mparatorluğu)
 i̇smet i̇nönü (türkiye)
 josip broz tito (yugoslavya)
 elefterios venizelos (yunanistan)

amerika 
 george bush (amerika birleşik devletleri)
 bill clinton (amerika birleşik devletleri)
 dwight d. eisenhower (amerika birleşik devletleri)
 lyndon johnson (amerika birleşik devletleri)
 john f. kennedy (amerika birleşik devletleri)
 martin luther king (amerika birleşik devletleri
 henry kissinger (amerika birleşik devletleri)
 george marshall (amerika birleşik devletleri)
 joseph raymond mccarthy (amerika birleşik devletleri)
 richard nixon (amerika birleşik devletleri)
 milo raduloviç (amerika birleşik devletleri)
 ronald reagan (amerika birleşik devletleri)
 franklin d. roosevelt (amerika birleşik devletleri)
 theodore roosevelt (amerika birleşik devletleri)
 harry s. truman (amerika birleşik devletleri)
 woodrow wilson (amerika birleşik devletleri)
 malcolm x (amerika birleşik devletleri)
 françois duvalier (haiti)
 fulgencio batista (küba)
 fidel castro (küba)
 ernesto che guevara (küba)
 lázaro cárdenas del río (meksika)
 emiliano zapata (meksika)
 somoza ailesi (nikaragua)
 salvador allende (şili)
 augusto pinochet (şili)

ortadoğu ve kuzey afrika 
 ahmed bin bella (cezayir)
 huari bumedyen (cezayir)
 yaser arafat (filistin)
 saddam hüseyin (irak)
 humeyni (i̇ran)
 muhammed musaddık (i̇ran)
 muhammed rıza pehlevi (i̇ran)
 menahem begin (i̇srail)
 david ben-gurion (i̇srail)
 golda meir (i̇srail)
 i̇zak rabin (i̇srail)
 ariel şaron (i̇srail)
 şimon peres (i̇srail)
 i̇dris i (libya)
 muammer kaddafi (libya)
 hüsnü mübarek (mısır)
 cemal abdünnasır (mısır)
 enver sedat (mısır)
 hafız esad (suriye)
 habib burgiba (tunus)

asya 
 deng xiaoping (çin)
 çu en-lay (çin)
 çan kay şek (çin cumhuriyeti)
 sun yat-sen (çin cumhuriyeti)
 mao zedong (çin)
 suharto (endonezya)
 sukarno (endonezya)
 bhimrao ramji ambedkar (hindistan)
 mahatma gandhi (hindistan)
 indira gandhi (hindistan)
 jawaharlal nehru (hindistan)
 lon nol (kamboçya)
 pol pot (kamboçya)
 norodom sihanouk (kamboçya)
 kim il-sung (kuzey kore)
 askar akayev (kırgızistan)
 zülfikar ali butto (pakistan)
 benazir butto (pakistan)
 muhammed ali cinnah (pakistan)
 mustafa kemal atatürk (türkiye)
 ziya ül hak (pakistan)
 tenzin gyatso (xiv. dalai lama, tibet)
 ho chi minh (vietnam)

afrika 
 haile selassie (etiyopya)
 kwame nkrumah (gana)
 ahmed sékou touré (gine)
 pieter willem botha (güney afrika cumhuriyeti, aparthayd)
 frederik willem de klerk (güney afrika cumhuriyeti)
 nelson mandela (güney afrika cumhuriyeti, afrika ulusal kongresi)
 balthazar johannes vorster (güney afrika cumhuriyeti, aparthayd)
 joseph kasavubu (kongo)
 patrice lumumba (kongo)
 mobutu sese seko (kongo)
 jomo kenyatta (kenya)
 daniel arap moi (kenya)
 jean-bédel bokassa (orta afrika cumhuriyeti)
 julius nyerere (tanzanya)
 i̇di amin (uganda)
 gnassingbé eyadéma (togo)

bilim insanları 
 niels bohr
 albert einstein
 enrico fermi
 howard walter florey
 sigmund freud
 kurt gödel
 fritz haber
 werner karl heisenberg
 andrey nikolaevich kolmogorov
 linus pauling
 erwin schrödinger
 john von neumann
 alan turing

i̇ş adamları 
 john maynard keynes
 john kenneth galbraith
 milton friedman
 henry ford
 thomas j. watson
 bill gates

uzay araştırmacıları 
 robert goddard
 wernher von braun
 neil armstrong
 louis bleriot
 yuri gagarin
 vladimir mikhailovich komarov
 freddie laker
 charles lindbergh
 ron mcnair
 ellison onizuka
 herman potočnik noordung
 alan shepard
 valentina tereshkova
 wright brothers

askerî liderler 
 charles de gaulle
 dwight d. eisenhower
 sir bernard freyberg
 douglas haig
 douglas macarthur
 rudolf maister
 bernard montgomery
 chester nimitz
 george patton
 erwin rommel
 franc rozman stane
 leon trotsky
 mao zedong
 georgy zhukov

din adamları 
 grigori rasputin
 papa xxiii. ioannes
 papa ii. ioannes paulus
 papa xii. pius
 rahibe teresa
 the 13th dalai lama of tibet, thubten gyatso
 the 14th dalai lama of tibet, tenzin gyatso
 the rev. martin luther king jr.
 the rev. billy graham
 mahatma gandhi
 prabhupada a.c. bhaktivedanta

sanatçılar 
 constatin brancusi
 george braque
 salvador dalí
 marcel duchamp
 jacob epstein
 juan gris
 wassily kandinsky
 henri matisse
 joan miró
 amedeo modigliani
 piet mondrian
 henry moore
 pablo picasso
 jackson pollock
 andy warhol

göstericiler 
 the beatles
 bob dylan
 bob marley
 charlie chaplin
 elvis presley
 frank sinatra
 groucho marx
 jimi hendrix
 kraftwerk
 louis armstrong
 lucille ball
 marilyn monroe
 michael jackson
 pink floyd
 queen
 spike jones
 spike milligan
 the velvet underground
 metallica

yazarlar ve şairler 
 louis aragon
 samuel beckett
 jorge luis borges
 andré breton
 robert brooke
 basil bunting
 albert camus
 noam chomsky
 gillian clarke
 cid corman
 hart crane
 robert creeley
 e. e. cummings
 t. s. eliot
 paul eluard
 gabriel garcía márquez
 allen ginsberg
 alamgir hashmi
 seamus heaney
 ernest hemingway
 h.d.
 orrick johns
 james joyce
 franz kafka
 jack kerouac
 philip larkin
 mina loy
 hugh macdiarmid
 antonio machado
 andre malraux
 marianne moore
 sean o'casey
 charles olson
 george oppen
 george orwell
 wilfred owen
 ezra pound
 marcel proust
 thomas pynchon
 ayn rand
 charles reznikoff
 dorothy richardson
 jean-paul sartre
 antoine de saint-exupéry
 gary snyder
 gertrude stein
 wallace stevens
 john millington synge
 j. r. r. tolkien
 william carlos williams
 virginia woolf
 w. b. yeats
 louis zukofsky

sporcular 
 babe ruth
 muhammad ali
 wilfred benitez
 larry bird
 sir donald bradman
 roberto clemente
 fausto coppi
 angel cordero
 naim süleymanoğlu
 wilfredo gomez
 wayne gretzky
 sir edmund hillary
 magic johnson
 michael jordan
 martina navratilova
 diego maradona
 jack nicklaus
 pelé
 jackie robinson
 martin strel
 mark todd
 mike tyson
 ted williams

ayrıca bakınız 
 20. yüzyıl buluşları listesi