Fyodor Dostoyevski

fyodor mihayloviç dostoyevski (rusça: фёдор миха́йлович достое́вский, ; d. 11 kasım 1821, moskova – ö. 9 şubat 1881, sankt-peterburg), rus roman yazarıdır.

çocukluğunu sarhoş bir baba ve hasta bir anne arasında geçiren dostoyevski, annesinin ölümünden sonra sankt-peterburg'daki mühendis okulu'na girdi. babasının ölüm haberini de burada aldı. okulu başarıyla bitirdikten sonra istihkâm bölüğüne girdi. bir yıl sonra istifa ederek buradan ayrıldı. ordudan ayrıldıktan sonra edebiyata yönelen dostoyevski, ilk kitabı i̇nsancıklar'ı 1846 yılında yayımladı. bu eserinin ardından yazdığı kitaplarla beklediği başarıya ulaşamayan dostoyevski'nin umudu kırıldı ve politikayla ilgilenmeye başladı.

1849 yılında devlet aleyhindeki bir komploya karıştığı iddiası ile tutuklandı. 4 ay hapishanede kalan dostoyevski, kurşuna dizilmek üzereyken diğer sekiz tutuklu arkadaşı ile affedildi. cezası dört yıl kürek, dört yıl da adî hapse dönüştürüldü. cezasını çekmesi için sibirya'da bulunan omsk cezaevi'ne gönderildi. burada geçirdiği dört yılın ardından er rütbesi ile hizmete verildi. subaylığa kadar yükseldi. 1857 yılında mariya dmitriyevna i̇sayeva ile evlendi. beş yıl boyunca görev yapan dostoyevski, 1859 yılında özgür bırakıldı ve sankt-peterburg'a yerleşti.

sankt-peterburg'a döndükten sonra ezilenler (1861) ve ölüler evinden anılar (1862) adlı eserlerini yazdı. kardeşiyle birlikte iki dergi çıkardı. 1862'de, arzuladığı avrupa seyahatini gerçekleştirdi. sara nöbetleri ve kumar bağımlılığı yüzünden maddi açıdan darlığa düştü. bu dönemde yeraltından notlar (1864), suç ve ceza (1866), kumarbaz (1866), budala (1868), ebedi koca (1870) ve ecinniler (1872) gibi eserleri yazdı. eşinin ölümünden sonra sekreteriyle evlendi. yeniden borçlandı ve kumarhanelerde gezmeye başladı. kızının ölümünün ardından büyük bir sarsıntı geçirdi. delikanlı (1875), bir yazarın günlüğü (1876) ve karamazov kardeşler (1879) adlı eserlerinde yazarlık hayatı boyunca konu edindiği temaları yeniden ele aldı. karamazov kardeşler adlı yapıtını üç yılda bitiren dostoyevski, bir ciğer kanamasıyla yatağa düştü ve 28 ocak 1881 tarihinde öldü. dostoyevski için 31 ocak 1881 tarihinde yapılan cenaze töreninde yaklaşık otuz bin kişi tabutunun arkasından yürüdü. dünya edebiyatını en çok etkileyen ve en çok okunan yazarlardan biri olan dostoyevski'nin eserleri birçok 20. yüzyıl düşünürünün fikirlerini derinden etkiledi.

yaşamı

çocukluğu ve gençliği 
dostoyevski, mihail ve mariya dostoyevski'nin oğlu olarak 11 kasım 1821 tarihinde moskova'da doğdu. altı çocuklu ailenin ikinci çocuğuydu. babası mihail, askeri cerrahlıktan emekli olduktan sonra mariinskiy hastanesi'nde yoksullara hizmet etmeye başladı. hastane, moskova'nın en kötü yerlerinden birinde bulunuyordu. dostoyevski de bu hastanede doğdu. mihail, alkole bağımlıydı ve evini sıkı disiplin ile yönetiyordu. çok kolay sinirlenebiliyordu. dostoyevski'nin annesi mariya ise bir tüccar kızıydı.

dostoyevski, çocukluğunu çoğu zaman sarhoş bir baba ve hasta bir anne arasında geçirdi. babasının çalıştığı huzurevi hastanelerinde bulunan hastalar ile vakit geçirmeyi ve onların hikâyelerini dinlemeyi çok seven dostoyevski, ilköğrenimini moskova'da yaptı. annesi tüberküloz hastalığı yüzünden öldüğü zaman, sert disipliniyle tanınan sankt-peterburg mühendis okulu'na gönderildi. arkadaşlarının, sinirli ve aşırı duyarlı bir yapıya sahip olduğu için "ateş fedya" lakabını verdikleri dostoyevski, sankt-peterburg'da zamanını kitap okuyarak, düşüncelere dalarak ya da kardeşi mihail ile söyleşerek geçirdi. babasının 1839'daki ani ölümünü burada öğrendi.

eşinin ölümünden sonra kendisini içkiye daha çok veren babası mihail bu olayın ardından sahibi olduğu toprağa çekilmişti. mihail'in ölümünün sebebi tam olarak bilinmiyor. i̇ddialardan biri, eşinin ölümünden sonra toprağına çekilen mihail'in buradaki köylülere çok kötü davrandığı ve onun kötülüklerine katlanamayan köy halkının en sonunda onu öldürdüğüdür. bir başka iddia da mihail'in tamamen doğal sebeplerden öldüğüdür. babasının ölümünü sankt-peterburg'da haber alan dostoyevski, onun ölümünü istediği düşüncesi yüzünden depresyona girdi. sara nöbetlerinin ilkini hayatının bu evresinde geçirmeye başladı. sankt-peterburg mühendis okulu'ndaki öğrenimini başarıyla bitirerek, asteğmen rütbesiyle sankt-peterburg'daki i̇stihkâm müdürlüğü'nde göreve verildi. ancak bu görevi bir yıl sürdürebildi. askerlikten nefret eden dostoyevski görevinden istifa ederek yazarlığa başladı.

i̇lk yazarlık dönemi 

ordudan ayrıldıktan sonra kurgusal roman yazmaya başladı. dostoyevski'nin ilk kitabı olan i̇nsancıklar (bednye lyudi) ilk olarak 1846 yılında yayımlandı. dostoyevski, toplumunu acımasız kurallarında yaşlı bir adamın öksüz bir kıza duyduğu sevdayı iç dünyasındaki derin çatışmalarla işledi. halkın sıcak ilgisiyle karşılanan bu kitap, eleştirmenlerden de övgüler aldı. ünlü eleştirmen belinski, romanı okuduktan sonra dostoyevski'ye gelecekte büyük bir yazar olacağına dair övgü dolu sözler söyledi. şair nikolay neksarov, dostoyevski hakkında "yeni bir gogol doğdu" diye konuştu. yazarlıkta ün sağladıktan sonra 1846 yılında gogol esintileri bulunan kitabı öteki (dvoynik) yayımlandı. yazar bu romanda, kendini ortadan kaldırmaya çalışan benzeriyle sürekli çatışma hâlinde bulunan bir memurun hikâyesini anlattı. bu romanda ele aldığı çift kişilik temasını daha sonra bazı romanlarında kullansa da roman, belinsky dahil hiçbir eleştirmence beğenilmedi. eleştirmenler romanı sıkıcı buldu ve alay etti.

1847 yılında ise ev sahibesi (hozyayka) isimli romanı yayımlandı. dostoyevski bu eseri ile de beklediği övgülerin aksine olumsuz eleştiriler aldı. dostoyevski, ruhsal çöküntüye düştü ve üzüntüden hasta oldu. ancak yazarlığı bırakmayan dostoyevski, 1848 senesinde beyaz geceler (belıye noçi) ve bir yufka yürekli (slaboye serdtse) adlı kitapları yayımlattı. bir yufka yürekli, yazara itibarını yeniden kazandırsa da beklediği başarıyı elde edemeyen dostoyevski'nin umudunu kırdı. yazarlıkta umudunu kırılan dostoyevski, politikayla ilgilenmeye başladı ve genç liberallerin (tetrashevski) grubuna girdi.

sibirya'ya sürgün 
dostoyevski, 23 nisan 1849 tarihinde devlet aleyhindeki bir komploya karıştığı iddiasıyla sekiz arkadaşı ve ağabeyi ile birlikte tutuklandı. ölüm cezasına çarptırılan dostoyevski, sekiz ay hapishanede yattıktan sonra diğer dokuz komplocu ile idam edilecekleri yere götürüldü. tam kurşuna dizilmek üzerelerken af kararı çıktı. i̇dam cezası, dört yıl kürek ve altı yıl adî hapis cezasına dönüştürüldü. sibirya'daki omsk kalesi'ne sürüldü. suç ve ceza kavramları ile en yoğun şekilde burada tanıştı. kürek mahkûmu olduğu süre içinde, kolları damgalandı, kafası tıraş edildi ve taş kırdı. sara nöbetleri yüzünden birçok kere hastaneye kaldırıldı. burada geçirdiği yıllar i̇ncil'i ve mahkûmlardaki gönül zenginliğini keşfetmesine olanak sağladı.

sürgünde geçirdiği dört senenin ardından 1854 yılında kürek cezasından kurtularak er rütbesi ile kışla hizmetine verildi. semipalatinsk'te zorunlu ikamete mahkûm edildi. burada bulunan alayın yedinci hat taburunda beş yıl görev yaptı. subaylığa kadar yükseldi. 1857 yılının şubat ayında, veremli ve dul mariya dmitriyevna i̇sayeva ile, subay kocasının ölümünden sonra evlendi.

i̇kinci yazarlık dönemi 
1859'da ordudan terhis edilerek moskova dışında küçük bir yerde kalmaya zorlanan dostoyevski, özgürlüğüne kavuştuktan sonra sankt-peterburg'a döndü. kardeşi mihail ve arkadaşı n.n. strahov ile birlikte vremya (zaman) ve sonra da epoha (dönem) adlı dergileri hazırladı. bu dergilerde slavcı düşünceyi savunduğunu belirten yazılar yazdı. ezilenler (unijenniye i oskorblyonniye) ve ölüler evinden anılar (zapiski iz mertvogo doma) ile kendinden söz ettirdi. 1863 yılında arzuladığı avrupa seyahatini gerçekleştirdi. sara nöbetleri ve kumar borçları yüzünden sıkıntıya düşen ve yayımcılardan yazmadığı romanların avanslarını alarak yaşayan dostoyevski, yeraltından notlar adlı yapıtı 1864 yılında yayımlandı. romanda bir zihnin derinliklerine indi. suç ve ceza (prestuplenie i nakazanie) ve kumarbaz (i̇grok) adlı yapıtları 1866 yılında yayımlandı. dostoyevski, suç ve ceza'yı 1868 yılında semipalatinsk'te bulunduğu zaman roussky slovo dergisi için uzun bir hikâye olarak tasarlamıştı. bunun nedeni, sibirya'dan ayrılana dek roman yazmama kararı almasıydı. dostoyevski, kardeşi mihail'e gönderdiği bir mektupta kitap hakkında  diye yazdı.

dostoyevski, bu eserinde bir rus aydını olan raskolnikov'un kendi doğrusu adına işlediği cinayetleri ve vicdanıyla hesaplaşmasını konu edindi. yazar, küçük bir otel odasında ve kötü bir ekonomik durumla yazdığı suç ve ceza'yı 1866 yılında tamamlamıştı. dostoyevski'nin yazdığı budala (idiot) eseri 1866, ebedi koca (veçnıy muj) 1870, ecinniler (besı) 1872 yılında yayımlandı. bütün bu başyapıtlar birbirinin izledi. karısı öldükten sonra sekreteri anna grigoriyevna snitkina ile evlendi. yeniden borçlanan ve kumaranelerde dolaşmaya başlayan dostoyevski, bir kız çocuk sahibi oldu. ancak kızı fazla yaşayamadı ve doğduktan kısa süre sonra öldü. dostoyevski de bu yüzden büyük bir sarsıntı geçirdi. 1875'te delikanlı (podrostok), 1876'da bir yazarın günlüğü (dnevnik pisatelya) ve 1879'da karamazov kardeşler (bratya karamazovi) adlı romanları yayımlandı. hayatı boyunca eserlerinde işlediği temaları yeniden ele aldığı, insan duygularının derinliğine inen eserler yazan dostoyevski, karamazov kardeşler'de ivan ve alyosha karamazov adlı karakterler için filozof vladimir sergeyeviç solovyov'dan ilham aldı. zosima ve alyosha'nın öne çıkacağı bir büyük günahkarın yaşamı adlı eseri tamamlayamadı. 1881 yılının ocak ayında bir ciğer kanaması geçirerek yatağa düştü ve 28 ocak 1881 tarihinde öldü. dostoyevski için 31 ocak 1881 tarihinde yapılan cenaze töreninde yaklaşık otuz bin kişi tabutunun arkasında yürüdü.

temalar 
fyodor dostoyevski, beğeniyle karşılanan ilk romanı i̇nsancıklar'dan sonra yazdığı öteki ve ev sahibesi ile olumsuz yorumlar aldı ve depresyona girdi. ancak yazar, kendisini ruhsal çöküntüye götüren düşüncelerden uzaklaşmayı bildi. dış dünyadan kopan zihninin parçalanışını kendi çözen yazarın eserlerindeki ruhbilimsel açıdan en zengin tema da çift kişilik temasıdır. kendini ortadan kaldırmaya çalışan benzeriyle sürekli çatışma hali içerisinde bulunan bir memuru anlattığı öteki adlı yapıtında daha sonra da işleyeceği bir tema olan çift kişilik temasını işlemişti.

ellili yaşlarında içine bazen bir karamsarlık ve ağırlık çöken dostoyevski, bu durumu ikinci eşi anna grigoriyevna snitkina’ya "sanki bir suç işlemişim gibi bir çeşit sebepsiz hüzün ve keder içindeyim" diye açıklamıştı. ecinniler'de stavrogin'i bir çocuğa tecavüz ettirmiş olması yüzünden de kendini hep suçlamıştı.

dostoyevski kendi çocukluğunda, annesine acı çektirmesinden, sürekli sarhoş olmasından ve hizmetkârlara kötü davranmasından dolayı babasından nefret ediyordu. eserlerinde kullandığı, kaderine boyun eğen ve uysal kadın örneğini kendi evinde; annesinde gördü. kadının alttan alması, erkeği daha da kızdırmaktan başka bir işe yaramayacağını görmüştü. çok duyarlı biri olan dostoyevski, bu yüzden babasına kin besliyordu. babasının ölümünü haber aldığında, "babamın ölümünde benim hiçbir suçum yok, ama bu öldürmenin kefaretini ödemeye hazırım; çünkü içimden onu öldürmek geçiyordu" diyerek karamazov kardeşler adlı romanında yer alan dimitri karamazov'un tepkisinin benzerini gösterdi. dostoyevski, babasının ölümünü istediğini düşünerek depresyona girdi. bazı yazarlara göre de ilk sara nöbetlerine de bu düşünce sebep oldu. sigmund freud ve birçok psikanalizci, babaya duyulan bu nefrete ve bunu izleyen suçluluk düşüncesine dayanarak dostoyevski'nin hastalığının sinirsel kökenli olduğunun ortaya çıkardı.

andre gide, ezilenler adlı romanın, aşağılanışın insanı cehennemlik ettiği, alçakgönüllüğünse kutsallaştırdığı fikriyle dolu olduğunu söylemişti. george steiner ise charles dickensvari bir havanın olduğunu söylediği ezilenler'de bulunan temanın ebedi koca'da, ecinniler'de ve karamozov kardeşler'de de yer aldığını söyledi. nicholas berdyaev, dostoyevski'nin bütün yaratıcı gücünü insana ve insanın kaderi temasına adadığını, bunun da onu ölümsüz kılmaya yettiğini belirtti.

devlet aleyhinde bir komploya katıldığı iddiası ile tutuklandıktan sonra sekiz ay hapishanede kalan dostoyevski, suç ve ceza kavramlarıyla en yoğun şekilde burada karşılaştı. i̇dam edilmek üzereyken affedildi. cezası dört yıl kürek ve altı yıl adî hapse dönüştürüldü. dört yılın sonunda er rütbesi ile kışlaya verildi ve 1859 yılında terhis edildi. suç ve ceza adlı eserini 1858 yılında oluşturmaya başladı. bu eserinde ahlak kavramını ve siyaseti harmanladı. dostoyevski, bu romanda sadece rus halkını değil, tüm insanlığı tehdit eden bir kısır döngüden kurtulmanın gerçekleşebileceğini vurguladı. yazar, john stuart mill'in ekonomik refah için bireysel bencilleşmeyi öneren kuramını semyon zaharoviç marmeladov'un ağzından eleştirdi.

dostoyevski, düşünce ve sanat deneyimini sürekli olarak arttırdı. tanrı'dan, ateizmden, kötülükten, özgürlükten söz eden roman karakterleri, gerçekte aynı bilincin farklı anları gibidir. bu karakterler aracılığıyla dostoyevski, cinleri ruhundan uzaklaştırır. bakış açısı değişmekle beraber eserleri, gerçeğin hep aynı coşkulu ve acı veren arayışı içerisindedir.

eserleri

romanlar 
 (1846) bednye lyudi (бедные люди); türkçe yayım adı: i̇nsancıklar
 (1846) dvoynik (двойник. петербургская поэма); türkçe yayım adları: "i̇kiz," "öteki"
 (1849) netoçka nezvanova (неточка незванова); türkçe yayım adı: netochka nezvanova
(1859) selo stepançikovo i ego obitateli (село степанчиково и его обитатели); türkçe yayım adı: stepançikovo köyü
 (1861) unijennye i oskorblennye (униженные и оскорбленные); türkçe yayım adı: ezilmiş ve aşağılanmışlar
 (1862) zapiski iz mertvogo doma (записки из мертвого дома); türkçe yayım adı: ölüler evinden anılar
 (1864) zapiski iz podpolya (записки из подполья); türkçe yayım adı: yeraltından notlar
 (1866) prestuplenie i nakazanie (преступление и наказание); türkçe yayım adı: suç ve ceza
 (1867) igrok (игрок); türkçe yayım adı: kumarbaz
 (1869) idiot (идиот); türkçe yayım adı: budala
 (1872) besy (бесы); türkçe yayım adı: ecinniler
 (1875) podrostok (подросток); türkçe yayım adı: delikanlı
 (1881) brat'ya karamazovy (братья карамазовы); türkçe yayım adı: karamazov kardeşler

kısa öyküler 
 (1847) roman v devyati pis'mah (роман в девяти письмах); türkçe yayım adı: "dokuz mektupluk roman"
 (1847) "gospodin prokharçin" (господин прохарчин); türkçe yayım adı: "bay proharçin"
 (1847) "hozyayka" (хозяйка); türkçe yayım adı: "ev sahibesi"
 (1848) "polzunkov" (ползунков); türkçe yayım adı: "polzunkov"
 (1848) "slaboe serdtse" (слабое сердце); türkçe yayım adı: "bir yufka yürekli"
 (1848) "çujaya jena i muj pod krovat'yu" (чужая жена и муж под кроватью); türkçe yayım adı: "the jealous husband" kıskanç koca
 (1848) "çestnıy vor" (честный вор); türkçe yayım adı: "namuslu bir hırsız"
 (1848) "elka i svad'ba" (елка и свадьба); türkçe yayım adı: "a christmas tree and a wedding" bir noel ağacı ve düğün
 (1848) belye noçi (белые ночи); türkçe yayım adı: beyaz geceler
 (1857) "malen'kiy geroy" (маленький герой); türkçe yayım adı: "küçük kahraman"
 (1859) "dyadyuşkin son" (дядюшкин сон); türkçe yayım adı: "amcanın rüyası"
 (1862) "skvernıy anekdot" (скверный анекдот); türkçe yayım adı: "tatsız bir olay"
 (1865) "krokodil" (крокодил); türkçe yayım adı: "timsah"
 (1870) "veçnıy muj" (вечный муж); türkçe yayım adı: "ebedi koca"
 (1873) "bobok" (бобок); türkçe yayım adı: "bobok"
 (1876) "krotkaya" (кроткая); türkçe yayım adı: "uysal bir ruh"
 (1876) "mujnik marey" (мужик марей); türkçe yayım adı:köylü marey
 (1876) "mal'çik u hrista na elke" (мальчик у христа на елке); türkçe yayım adı: mesih'in noel ağacı boy de
 (1877) "son smeşnogo çeloveka" (сон смешного человека); türkçe yayım adı: "bir adamın düşü"

kurgusal olmayan eserler 
 yaz i̇zlenimleri üzerine kış notları (zimniye zametki o letnih vpeçatleniyah - зимние заметки о летних впечатлениях) (1863)
 bir yazarın günlüğü (dnevnik pisatelya - дневник писателя) (1873–1881)

kaynakça

ayrıca bakınız 

 rus edebiyatı
 tikhvin mezarlığı (dostoyevski'nin de gömülü olduğu sankt-peterburg'daki mezarlık)
 lev tolstoy

dış bağlantılar 
 fyodordostoevsky.com  - dostoyevski hayran sitesi 
 fyodor dostoyevski'nin biyografisi ve eserleri 
 penn librarys dijital kütüphane projesi'nde seçilen dostoyevski eserleri 
 dostoyevski'nin eserlerinin bazıları rusça olan tam metinleri 
 dostoyevski'nin eserlerinin bazıları rusça olan tam metinlerinin yer aldığı diğer site 
 fyodor dostoyevsky  - biyografisi, yorumlar ve diğer kaynaklar 
 dostoyevski araştırma i̇stasyonu 
 alexander ii and his times: alexander ii, tolstoy, ve dostoyevski dönemindeki rusya'nın öyküsel tarihi
 dostoevsky, joseph frank. princeton university press, princeton, 1979-2003 (5 bölüm).
 
 dostoyevsky 'bookweb' on literary website the ledge, with suggestions for further reading.
 medya galerisi ve etkileşimli zaman çizelgesi 

1821 doğumlular
moskova doğumlu yazarlar
1881 yılında ölenler
 
rus yazarlar
19. yüzyıl rus roman yazarları
rus milliyetçiler
rus monarşistler
rus mühendisler
st petersburg bilimler akademisi'nin muhabir üyeleri
hristiyan varoluşçular
hristiyan yazarlar
anfizemden ölenler
realist yazarlar
tihvin mezarlığı'na defnedilenler
epilepsi olan kişiler
ateizm eleştirmenleri