Diyot

diyot, yalnızca bir yönde akım geçiren devre elemanıdır. bir yöndeki dirençleri ihmal edilebilecek kadar küçük, öbür yöndeki dirençleri ise çok büyük olan elemanlardır.

direncin küçük olduğu yöne "doğru yön" veya "iletim yönü", büyük olduğu yöne "ters yön" veya "tıkama yönü" denir. diyot sembolü akım geçiş yönünü gösteren bir ok şeklindedir.

ayrıca, diyodun uçları pozitif (+) ve negatif (-) işaretleri ile de belirlenir. "+" uca anot, "-" uca katot denir. diyodun anoduna, gerilim kaynağının pozitif (+) kutbu, katoduna kaynağın negatif (-) kutbu gelecek şekilde gerilim uygulandığında diyot iletime geçer.

diyot akımı formülü 

 bu formülde; i: diyot akımı, i0: ters polarmada sızıntı akımı, v: diyot uçlarındaki polarma gerilimi, q: elektron şarj miktarı (coulomb), t: pn birleşim sıcaklığı (k), k: boltzman sabiti, ŋ: metale bağımlı bir sabit (ge:1, si=2)

çeşitleri 
 zener diyot 
 tünel diyot 
 işık yayan diyot (led) 
 foto diyot 
 ayarlanabilir kapasiteli diyot (varaktör - varikap) 
 mikrodalga diyot 
 gunn diyot 
 impatt diyot (avalanş) 
 baritt (schottky) diyot 
 ani toparlanmalı diyot 
 pin diyot

diyotlar başlıca üç ana gruba ayrılır:
 lamba diyotlar 
 metal diyotlar 
 yarı iletken diyotlar

lamba diyotlar 

lamba diyotlar en yaygın biçimde redresör ve detektör olarak kullanılmıştır. sıcak katotlu lamba, cıva buharlı ve tungar lambalar bu gruptandır. isınan katotdan fırlayan elektronlar atom tarafından çekilmekte ve devreden tek yönlü bir akım akışı sağlanmaktadır. eskiden kalanların dışında bu tür diyotlar artık kullanılmamaktadır.

metal diyotlar 
bakır oksit (cu2o) ve selenyumlu diyotlar bu gruba girmektedirler.

bakır oksitli diyotlar ölçü aletleri ve telekomünikasyon devreleri gibi küçük gerilim ve küçük güçle çalışan devrelerde, selenyum diyotlar ise birkaç kilowatt 'a kadar çıkan güçlü devrelerde kullanılırlar.

yarı i̇letken diyotlar 
yarı iletken diyotları, p-tipi ve n-tipi germanyum veya silisyum yarı iletken kristallerinin bazı işlemler uygulanarak bir araya getirilmesiyle elde edilen diyotlardır. hem elektrikte hem de elektronikte kullanılmaktadır. tipik bir örnek olarak kuvvetli akımda kullanılan bir silikon diyot verilmiştir. p-tipinde delikler çoğunluk taşıyıcısı, elektronlar azınlık taşıyıcısıdır. tersi olarak da, n-tipinde serbest elektronlar çoğunluk taşıyıcı, delikler azınlık taşıyıcısıdır.

yapıları

kristal diyot 
nokta temaslı diyot elektronik alanında ilk kullanılan diyottur. 1900-1940 tarihleri arasında özellikle radyo alanında kullanılan galenli ve pritli detektörler kristal diyotların ilk örnekleridir. galen veya prit kristali üzerinde gezdirilen ince fosfor-bronz tel ile değişik istasyonlar bulunabiliyordu. günlük hayatta bunlara, kristal detektör veya diğer adıyla kristal diyot denmiştir. nokta temaslı germanyum veya silikon diyotlar geliştirilmiştir.

germanyum veya silisyum nokta temaslı diyodun esası; 0,5 mm çapında ve 0,2 mm kalınlığındaki n-tipi kristal parçacığı ile "fosfor-bronz" veya "berilyum bakır" bir telin temasını sağlamaktan ibarettir.

bu tür diyotta, n-tipi kristale noktasal olarak büyük bir pozitif gerilim uygulanır. pozitif gerilim temas noktasındaki bir kısım kovalan bağı kırarak elektronları alır. böylece, çok küçük çapta bir p-tipi kristal ve dolayısıyla da pn diyot oluşur. bu oluşum şekil 3.12 (b) 'de gösterilmiştir.

bugün nokta temaslı diyotların yerini her ne kadar jonksiyon diyotlar almış ise de, yine de elektrotları arasındaki kapasitenin çok küçük olması nedeniyle yüksek frekanslı devrelerde kullanılma alanları bulunmaktadır. ters yön dayanma gerilimleri düşük olup dikkatli kullanılması gerekir.

böyle bir diyodun elektrotlar arası kapasitesi 1 pf 'ın altına kadar düşmektedir. dolayısıyla yüksek frekanslar için diğer diyotlara göre daha uygun olmaktadır.

nokta temaslı diyotların kullanım alanları 
nokta temaslı silikon diyotlar en çok mikro dalga karıştırıcısında, televizyon, video dedeksiyonunda, germanyum diyotlar ise radyofrekans ölçü aletlerinde (voltmetre, dalgametre, rediktör vs...) kullanılır.

zener diyot 

voltajın sabitlenmesine yarayan bir diyottur. devreye ters polarize edilir. mesela 5,6 v değerinde bir zenerin uçlarında (ters polarizasyon) 10 v'luk gerilim oluşursa 4,4 voltu üzerinden geçirir. uçlarından 5,6 v alınabilir.

tünel diyot 
tünel diyotlar, özellikle mikro dalga alanında yükselteç ve osilatör olarak yararlanılmak üzere üretilmektedir. tünel diyoda, esaslarını 1958 'de ilk ortaya koyan japon dr. lee esaki'nin adından esinlenerek "esaki diyodu" dan denmektedir.

p-n birleşme yüzeyi çok ince olup, küçük gerilim uygulamalarında bile çok hızlı ve yoğun bir elektron geçişi sağlanmaktadır. bu nedenledir ki tünel diyot, 10.000 mhz 'e kadarki çok yüksek frekans devrelerinde en çok yükselteç ve osilatör elemanı olarak kullanılır.

tünel diyoda uygulanan gerilim vt1 değerine gelinceye kadar gerilim büyüdükçe akım da artıyor. gerilim büyümeye devam edince, akım a noktasındaki it değerinden düşmeye başlıyor. gerilim büyümeye devam ettikçe, akım b noktasında bir müddet iv değerinde sabit kalıp sonra c noktasına doğru artıyor. c noktası gerilimi vt2, akımı yine it 'dir. bu akıma "tepe değeri akımı" denilmektedir.

gerilimi, vt2 değerinden daha fazla arttırmamak gerekir. aksi halde geçen akım, it tepe değeri akımını aşacağından diyot bozulacaktır.

i = f(v) eğrisinin a-b noktaları arasındaki eğimi negatif olup, -1/r ile ifade edilmekte ve diyodun bu bölgedeki direnci de negatif direnç olmaktadır.
tünel diyot a-b bölgesinde çalıştırılarak negatif direnç özelliğinden yararlanılır.

tünel diyodun üstünlükleri:
 çok yüksek frekansta çalışabilir. 
 güç sarfiyatı çok düşüktür. 1 mw 'ı geçmemektedir.

tünel diyodun dezavantajları:
 stabil değildir. negatif dirençli olması nedeniyle kontrolü zordur. 
 arzu edilmeyen işaretlere de kaynaklık yapmaktadır.

tünel diyodun kullanım alanları 

yükselteç olarak: tünel diyot, negatif direnci nedeniyle, uygun bir bağlantı devresinde kaynaktan çekilen akımı arttırmakta, dolayısıyla bu akımın harcandığı devredeki gücün yükselmesini sağlamaktadır.

osilatör olarak: tünel diyotlardan mhz (106 hz) mertebesinde osilatör olarak yararlanılabilmektedir. bir tünel diyot ile osilasyon sağlayabilmek için negatif direncinin diğer rezonans elemanlarının pozitif direncinden daha büyük olması gerekir. tünel diyoda  seri bir rezonans devresi bağlanabilecektir. tünel diyodun negatif direnci - r=80 ohm olsun. rezonans devresinin direnci 80 ohm 'dan küçük ise tünel diyot bu devrenin dengesini bozacağından osilasyon doğacaktır.

anahtar olarak: tünel diyodun önemli fonksiyonlarından biri de elektronik beyinlerde multivibratörlerde, gecikmeli osilatörlerde, flip-flop devrelerinde ve benzeri elektronik sistemlerde anahtar görevi yapar

işık yayan diyot (led) 
işık yayan diyotlar, doğru yönde gerilim uygulandığı zaman ışıyan, diğer bir deyimle elektriksel enerjiyi ışık enerjisi haline dönüştüren özel katkı maddeli pn diyotlardır.

bu diyotlara, aşağıda yazılmış olduğu gibi, i̇ngilizce adındaki kelimelerin ilk harfleri bir araya getirilerek led (light emitting diode; işık yayan diyot) veya ssl (solid state lamps; katı hal lambası) denir.

özellikleri
 çalışma gerilimi 1,5 - 2,5 v arasındadır. (kataloğunda belirtilmiştir.) 
 çalışma akımı 10 - 20 ma arasındadır. (kataloğunda belirtilmiştir.) 
 uzun ömürlüdür. (ortalama 100.000 - 200.000 saat) 
 darbeye ve titreşime karşı dayanıklıdır. 
 kullanılacağı yere göre çubuk şeklinde veya dairesel yapılabilir. 
 çalışma zamanı çok kısadır. (nanosaniye) 
 diğer diyotlara göre doğru yöndeki direnci çok daha küçüktür. 
 işık yayan diyotların gövdeleri tamamen plastikten yapıldığı gibi, ışık çıkan kısmı optik mercek, diğer kısımları metal olarak da yapılır.

bir led 'in üretimi sırasında kullanılan değişik katkı maddesine göre verdiği ışığın rengi değişmektedir.

katkı maddesinin cinsine göre şu ışıklar oluşur:
 gaas (galliyum arsenid): kırmızı ötesi (görülmeyen ışık) 
 gaasp (galliyum arsenid fosfat): kırmızıdan - yeşile kadar (görülür) 
 gap (galliyum fosfat): kırmızı (görülür) 
 gap (nitrojenli): yeşil ve sarı (görülür)

diyot kristali, iki parçalı yapıldığında uygulanacak gerilimin büyüklüğüne göre kırmızı, yeşil veya sarı renklerden birini vermektedir.

işık yayan diyot ısındıkça, ışık yayma özelliği azalmaktadır.
bu hal etkinlik eğrisi olarak gösterilmiştir. bazı hallerde fazla ısınmayı önlemek için bir soğutucu üzerine monte edilir.

ayrıca led'in aşırı ısınmasına yol açmamak için kataloğunda belirtilen akımı aşmamak gerekir. bunun için gösterilmiş olduğu gibi devresine seri olarak bir r direnci konur. bu direncin büyüklüğü led'in dayanma gerilimi ile besleme kaynağı gerilimine göre hesaplanır.

kirchoff kanununa göre: 9=i*r+2 'dir. i=0,05 a olup

r=9-2/0,05 = 7/0,05 = 140 ohm olarak bulunur.

140 ohm'luk standart direnç olmadığından en yakın standart üst direnci olan 150 ohm'luk direnç kullanılır.

diğer diyotlar

mikrodalga diyotları 
mikrodalga frekansları; uzay haberleşmesi, kıtalar arası televizyon yayını, radar, tıp, endüstri gibi çok geniş kullanım alanları vardır. giga hertz (ghz) mertebesindeki frekanslardır.

mikro dalga diyotlarının ortak özelliği; çok yüksek frekanslarda dahi, yani devre akımının çok hızlı yön değiştirmesi durumunda da bir yönde küçük direnç gösterecek hıza sahip olmasıdır.

mikrodalga bölgelerinde kullanılabilen başlıca diyotlar şunlardır:
gunn (gan) diyotları 
impatt (avalanş) diyotları 
baritt (schottky)(şotki) diyotları 
ani toparlanmalı diyotlar 
p-i-n diyotları.

gunn diyotları 

i̇lk defa 1963 'te j.b. gunn tarafından yapıldığı için bu ad verilmiştir.
gunn diyodu bir osilatör elemanı olarak kullanılmaktadır.

yapısı, n-tipi galliyum arsenid (gaas) veya i̇ndiyum fosfat (inp) 'den yapılacak ince çubukların kısa kısa kesilmesiyle elde edilir.

gunn diyoda gerilim uygulandığında, gerilimin belirli bir değerinden sonra diyot belirli bir zaman için akım geçirip belirli bir zamanda kesimde kalmaktadır. böylece bir osilasyon oluşmaktadır.

örnek: 10 µm boyundaki bir gunn diyodunun osilasyon periyodu yaklaşık 0,1 nanosaniye tutar. yani osilasyon frekansı 10 ghz 'dir.

impatt (avalans) diyot 
impatt veya avalanş (çığ) diyotlar, gunn diyotlara göre daha güçlüdürler ve çalışma gerilimi daha büyüktür. mikrodalga sistemlerinin osilatör ve güç katlarında yararlanılır.

1958 'de read (rid) tarafından geliştirilmiştir.bu nedenle read diyodu da denir. p+ - n - i - n+ veya n+ - p - i - p+ yapıya sahiptir. ters polarmalı olarak çalışır.

yapımında ana elemanlar olarak slikon ve galliyum arsenid (gaas) kullanılır. diyot içerisindeki p+ ve n+ tipi kristaller, içerisindeki katkı maddeleri normal haldekinden çok daha fazla olan p ve n kristalleridir.

"i" tabakası ise iyonlaşmanın olmadığı bir bölgedir. taşıyıcılar buradan sürüklenerek geçer ve etrafına enerji

baritt (schottky) diyot 
baritt diyotlar da nokta temaslı diyotlar gibi metal ve yarı iletken kristalinin birleştirilmesi ile elde edilmektedir. ancak bunlar jonksiyon diyot tipindedir. değme düzeyi (jonksiyon) direnci çok küçük olduğundan doğru yön beslemesinde 0,25 volt'ta dahi kolaylıkla ve hızla iletim sağlamaktadır. ters yöne doğru akan azınlık taşıyıcıları çok az olduğundan ters yön akımı küçüktür. bu nedenle de gürültü seviyeleri düşük ve verimleri yüksektir.

farklı iki ayrı gruptaki elemandan oluşması nedeniyle baritt diyotların dirençleri (lineer) değildir.

dirençlerin düzgün olmaması nedeniyle daha çok mikrodalga alıcılarında karıştırıcı olarak kullanılır. ayrıca, modülatör, demodülatör, detektör olarak da yararlanılır.

ani toparlamalı diyot 
ani toparlanmalı (step-recovery) diyotlar varaktör diyotların daha da geliştirilmişlerdir. varaktör diyotlar ile frekansların iki ve üç kat büyütülmeleri mümkün olabildiği halde, ani toparlanmalı diyotlar ile 4 ve daha fazla katları elde edilebilmektedir.

pin diyot 
p-i-n diyotları p+-i-n+ yapıya sahip diyotlardır. p+ ve n+ bölgelerinin katkı maddesi oranları yüksek ve i bölgesi büyük dirençlidir.

alçak frekanslarda diyot bir p-n doğrultucu gibi çalışır. frekans yükseldikçe i bölgesi de etkinliğini gösterir. yüksek frekanslarda i bölgesinin doğru yöndeki direnci küçük ters yöndeki direnci ise büyüktür.

diyodun direnci uygulama yerine göre iki limit arasında sürekli olarak veya kademeli olarak değiştirilebilmektedir.

p-i-n diyotlar değişken dirençli eleman olarak, mikrodalga devrelerinde, zayıflatıcı, faz kaydırıcı, modülatör, anahtar, limitör gibi çeşitli amaçlar için kullanılmaktadır.

büyük güçlü diyotlar 
2w 'ın üzerindeki diyotlar büyük güçlü diyotlar olarak tanımlanır.
bu tür diyotlar, büyük değerli doğru akıma (da, dc ya da sürekli akım) ihtiyaç duyulan galvano-plasti, ark kaynakları gibi devrelere ait doğrultucular da kullanılmaktadır.

kaynakça 

i̇ngiliz icatları