Suriyeliler

suriyeliler (arapça: سوريون), suriye'de yaşayan, levant bölgesinin yerlisi olan ve ana dilleri arapça, özellikle de levanten lehçesi olan çoğunluk nüfustur. suriye halkının kültürel ve dilsel mirası, hem yerli unsurların hem de binlerce yıl boyunca bu topraklara ve halkına hükmetmeye gelen yabancı kültürlerin bir karışımıdır. yedinci yüzyıla gelindiğinde levant'ta yaşayanların çoğu aramice konuşuyordu. müslümanların 634 yılında levant'ı fethetmesinin ardından arapça baskın dil haline gelmiş, ancak suriyelilerin bir azınlığı hala süryanice ve batı lehçelerinde konuşulan aramiceyi korumuştur.

"suriyeli" ulusal adı antik dönemde levant bölgesinde yaşayanları ifade etmek için kullanılmıştır. müslümanların levant'ı fethetmesinin ardından arap kimliği baskın hale geldi ve "suriyeli" etnik ismi çoğunlukla süryanice konuşan hristiyanlar tarafından kullanıldı. 19. yüzyılda "suriyeli" ismi levant'ta arapça konuşanlar arasında yeniden canlanmıştır. 1920'de suriye arap krallığı'nın kurulmasının ardından "suriyeli" ismi arapça konuşan halk arasında yayılmaya başladı. bu terim suriye ve lübnan mandası döneminde daha da önem kazanmış ve suriye cumhuriyeti'nde arapça konuşanlar için kabul edilen ulusal isim haline gelmiştir.

arapça konuşan suriyelilerin çoğu kendilerini arap olarak tanımlamaktadır. suriyeli arap kimliği çok katmanlı olduğu ve suriyeli olmak arap olmayı tamamladığı için arap ve suriyeli olmak arasında bir çelişki yoktur. "suriyeli" terimi suriyeli arapları ifade etmenin yanı sıra, etnik kökenlerine bakılmaksızın tüm suriye vatandaşlarını da ifade etmektedir. 2018 yılında suriye'nin tahmini nüfusu 19,5 milyondu ve bu nüfus yukarıda bahsedilen çoğunluğun yanı sıra kürtleri, süryanileri, türkleri, ermenileri ve diğerlerini de içeriyordu.

suriye i̇ç savaşı'ndan önce kuzey amerika (amerika birleşik devletleri ve kanada), avrupa birliği üye ülkeleri (i̇sveç, fransa ve almanya dahil), güney amerika (özellikle brezilya, arjantin, venezuela ve şili), batı hint adaları, afrika, avustralya ve yeni zelanda'ya göç etmiş oldukça büyük bir suriyeli diasporası vardı. suriye i̇ç savaşı'ndan kaçan altı milyon mülteci de şu anda suriye dışında, çoğunlukla türkiye, ürdün ve lübnan'da yaşamaktadır.

etimoloji 

çeşitli kaynaklar suriye adının luvice "sura/i" teriminden ve bu terimin türevi olan grekçe σύριοι, sýrioi ya da σύροι, sýroi adlarından türetildiğini ve her ikisinin de aslen kuzey mezopotamya'da, günümüz irak'ı, bulunan akadca aššūrāyu (asur) kelimesinden türetildiğini belirtmektedir. ancak seleukos i̇mparatorluğu döneminde bu terim levant'a da uygulanmış ve bundan sonra yunanlar bu terimi kuzey mezopotamya'daki süryaniler ile levant'taki aramiler arasında ayrım yapmadan kullanmışlardır.

adın antik çağdaki uygulamaları 
yunanlar "suriyeli" ve "asurlu" terimlerini levant ve mezopotamya'nın yerli aramileri, süryanileri ve diğer sakinlerini belirtmek için birbirinin yerine kullanırken, herodot fırat'ın batısını "suriye" olarak kabul etmiştir. mö 2. yüzyıldan itibaren antik yazarlar seleukos i̇mparatorluğu'nun hükümdarından suriye kralı ya da suriyelilerin kralı olarak bahsetmişlerdir. seleukoslar seleukis ve koele-suriye bölgelerini açıkça suriye olarak tanımlamış ve fırat'ın doğusunda mezopotamya'da anavatanları olan asurluların aksine suriyelileri fırat'ın batısında (aram) yaşayan yerli halklar olarak yönetmişlerdir. ancak asurlular ve suriyeliler arasındaki birbirinin yerine kullanılabilme durumu helenistik dönem'de de devam etmiştir.

bir örnekte, helenistik mısır krallığı'nın ptolemaios hanedanı feyyum'daki bir yerleşimin adı olarak "suriye köyü" terimini kullanmıştır. ptolemaioslar modern suriye ve filistin'den gelen tüm halkları suriyeli olarak adlandırmışlardır.

suriyeli terimi romalılar tarafından modern levant'taki aramilere dayatılmıştır. pompey, günümüz lübnan'ını ve fırat'ın batısındaki suriye'yi içine alan suriye eyaletini kurarak, bu eyaleti sivil etkileri olan bölgesel bir sosyal kategori olarak çerçevelemiştir. plutarhos yeni oluşturulan bu roma eyaletinin yerli halkını "suriyeliler" olarak tanımlamıştır, strabon da suriyelilerin fırat'ın batısında roma suriye'sinde yaşadığını gözlemlemiş ve bu suriyelilerin, aramiler olduğunu açıkça belirtmekte ve mevcut bir etnik kökene işaret etmektedir. poseidonius, yunanlar tarafından suriyeliler olarak adlandırılan halkın kendilerini aramiler olarak adlandırdığını belirtmiştir.

levant'ın yerlisi bir i̇brani olan josephus, büyük roma-yahudi savaşı adlı kitabında suriyelilerden suriye'nin i̇brani ve yunan olmayan yerli sakinleri olarak bahsetmektedir.

tarih 

suriyeliler farklı kökenlere sahiptir; ana etki aramiler gibi levant'ın eski sami halklarının yanı sıra mezopotamya ve günümüz arabistan'ından gelen nüfuslardan ve ek olarak greko-romen etkisinden gelmiştir. seleukoslar, "suriyeliler" olarak adlandırdıkları levant'ın yerli halklarını fethedilmiş bir ulus olarak yönettiler; suriyeliler yunan topluluklarına asimile edilmedi ve birçok yerel köylü, yunan toprak ağalarına kira ödemek zorunda kaldıkları için mali olarak sömürüldü. yunan kolonileri dışında suriyeliler, yunan sivil sistemi olan poleis ve kolonileri kullanmayan yerel tapınaklar tarafından yönetilen bölgelerde yaşıyordu. mö 64'teki roma fethinden sonra durum değişti; suriyeliler yunan poleis'lerinin vatandaşlığını aldılar ve kolonistler ile kolonize edilenler arasındaki çizgi bulanıklaştı. suriyeli ve yunan deyimleri roma tarafından ayrı etnik gruplar yerine sivil toplumları ifade etmek için kullanıldı.

mö birinci binyılın antik suriye'sine aramiler hâkimdi; aramiler suriye'nin tunç çağı nüfusunun bir devamı olarak kuzey levant'ta ortaya çıkmıştır. aramiler, dilleri aracılığıyla daha önceki levanten nüfusunun çoğunu asimile etmiştir. ortak bir din olan hristiyanlığın benimsenmesiyle birlikte, bölge sakinlerinin çoğu suriyelilere (aramiler) dönüşmüştür. i̇slam ve arapça da benzer bir etki yaratmış, müslümanların levant'ı fethetmesinin ardından aramilerin kendileri de etnik kökenlerine bakılmaksızın araplaşmıştır. arapların suriye'deki varlığı mö 9. yüzyıldan beri kayıtlıdır ve strabon, yaşlı plinius ve batlamyus gibi roma dönemi tarihçileri, modern tarihçilere göre ya etnik bir gruba ya da göçebe bir yaşam tarzına işaret eden arapların suriye'nin birçok yerinde yaşadığını bildirmiştir. arap etnosunun urheimat'ı belirsizdir; geleneksel 19. yüzyıl teorisi bunu arap yarımadası'na yerleştirirken, david frank graf gibi bazı modern akademisyenler epigrafik ve arkeolojik kanıtların geleneksel teoriyi arapların suriye'de ortaya çıkışını açıklamakta yetersiz bıraktığını belirtmektedir. greko-romen yazarlar tarafından suriye'de bahsedilen araplar, bölgeye hakim olan ve yeni oluşan "greko-arami kültürü" içinde asimile olmuşlardı ve ürettikleri metinler yunanca ve aramice yazılmıştı. klasik arapçanın öncülü olan eski arapça edebi bir dil değildi; konuşanlar yazı yazmak için aramice kullanıyordu.

dilsel araplaştırma 
raşidin halifeliği'nin levant'ı fethinin arifesinde, ms 634'te, suriye'nin nüfusu çoğunlukla lingua franca olarak aramice konuşuyordu, yunanca ise yönetim diliydi. suriye'nin araplaşması ve i̇slamlaştırılması 7. yüzyılda başladı ve i̇slam'ın, arap kimliğinin ve dilinin yayılması birkaç yüzyıl aldı; halifeliğin arapları fethin ilk dönemlerinde dillerini veya dinlerini yaymaya çalışmadılar ve izole bir aristokrasi oluşturdular. halifelik arapları, yerel halkla çatışmadan kaçınmak için birçok yeni kabileyi izole bölgelere yerleştirdiler; halife osman, valisi i. muaviye'ye yeni kabileleri orijinal nüfustan uzağa yerleştirmesini emretti. monofizit mezheplere mensup suriyeliler, müslüman arapları kurtarıcı olarak karşıladılar.

sekizinci ve dokuzuncu yüzyılda abbasiler otoriteleri altındaki halkları bütünleştirmeye çalıştılar ve yönetimin araplaştırılması yöntemlerinden biriydi. araplaştırma, hristiyanlıktan i̇slam'a geçenlerin sayısının artmasıyla ivme kazandı; arapçanın devletin resmi dili olarak yükselişi, suriyeli din değiştirenlerin kültürel ve dilsel asimilasyonunu teşvik etti. hristiyan kalanların bir kısmı araplaşırken bir kısmı da arami olarak kaldı. hristiyanların arapçayı ana dilleri olarak benimsemeleri muhtemelen dokuzuncu yüzyılda abbasiler döneminde gerçekleşti; i̇ncillerin arapçaya ilk çevirisi de bu yüzyılda yapıldı. claude cahen ve bernard hamilton gibi birçok tarihçi hristiyanların araplaşmasının birinci haçlı seferi'nden önce tamamlandığını öne sürmüştür. on üçüncü yüzyıla gelindiğinde arapça bölgede tam bir hâkimiyet kurmuş ve bu dili konuşanların çoğu araplaşmıştır.

aramice dilini muhafaza edenler iki gruba ayrılır:

 süryani ortodoks kilisesi ve suriye katolik kilisesi'nin batı süryani ayini'nin takipçileri olan doğu aramice süryanice konuşan grup; i̇slam öncesi suriyeli (süryani) kimliğini çağlar boyunca koruyarak arap egemenliği karşısında kültürlerini savunmuşlardır. carl brockelmann ve françois lenormant gibi dilbilimciler, garşuni yazısının (arapça yazmak için süryani alfabesinin kullanılması) ortaya çıkışının süryani ortodoksların kimliklerini savunma girişimi olduğunu öne sürmüşlerdir. süryanice halen suriye'deki farklı süryani kiliselerinin çoğunun ayin dilidir. süryani ortodoks kilisesi, kutsal sinodun milliyetçi çağrışımlardan kaçınmak için yeniden adlandırmaya karar verdiği 2000 yılına kadar suriye ortodoks kilisesi olarak biliniyordu; katolik kilisesi'nin resmi adında hala "suriyeli" kelimesi bulunmaktadır.
 batı neo-aramice konuşan grup, yani bakh'a, cubb'adin ve malule sakinleri. bakh'a ve cubb'adin sakinleri on sekizinci yüzyılda i̇slam'ı kabul etmiş (arami kimliklerini koruyarak), malule'de ise çoğunluğu melkani rum katolik kilisesi'ne mensup hristiyanların yanı sıra antakya rum ortodoks kilisesi'ne mensup hristiyanlarla aynı arami lehçesini konuşan müslüman bir azınlık da bulunmaktadır. bu köylerin halkı birbirleriyle ve ülkenin geri kalanıyla iletişim kurmak için yoğun bir şekilde arapça kullanmaktadır; bu da kelime dağarcıklarının yaklaşık %20'sinin arapça kökenli olduğu aramice lehçeleri üzerinde gözle görülür bir arapça etkisine yol açmıştır. bakh'a giderek lehçesini kaybetmektedir; 1971 yılına gelindiğinde 40 yaşından genç insanlar aramice'yi anlayabilseler de artık düzgün bir şekilde kullanamamaktadırlar. bakh'a'nın durumu eninde sonunda aramice lehçesinin yok olmasına yol açabilir.

"suriyeli" tanımlamasının yeniden canlandırılması 
arabistan'daki araplar büyük suriye bölgesine eş-şam () adını verdiler ve bu isim raşidin halifeliği ve halefleri döneminde levant'ın baskın ismi haline geldi. "suriye" coğrafi adı 1864 yılında osmanlı suriyesi yeniden düzenlendiğinde geri döndü ve bu ad genel olarak güney levant'ı kapsayan bir vilayet için kullanıldı. ancak "suriye" ulusal adının kullanılmasının kökeni, arapça konuşan müslümanlar ile levant'taki hristiyanlar arasındaki gergin ilişkiye dayanmaktadır; hristiyanlar kendilerini müslümanlardan ayırmak istemişlerdir. daha 1830'larda lübnanlı gezgin es'ad hayyat suriye terimiyle özdeşleşmişti, ancak bu ismin bölge sakinleri tarafından kendilerini ifade etmek için yaygın olarak kullanılmaya başlaması 1880'leri buldu. hem müslümanlar hem de hristiyanlar, müslümanların araplara ait oldukları için suriyeli olmadıkları konusunda hemfikirken, hristiyanlar antik çağın suriyeliliğini korudular. suriye "fikrinin" müslümanlar arasında yayılması, suriye birlik partisinin 1918'de i. dünya savaşı ve osmanlı'nın bölgeden çekilmesinin ardından suriye'nin hicaz krallığı haşimileri tarafından yönetilen daha büyük bir arap devletinin parçası değil, bağımsız bir devlet olmasını talep eden manifestosunun formüle edilmesine katkıda bulunan reşîd rıza'nın çabalarına dayandırılabilir. rıza, arap kimliğini reddetmedi ancak suriye'nin benzersizliğini kabul etti ve bağımsız bir suriye devleti fikrini savundu. sonunda suriye ayrı bir devlet oldu ama 1920'de haşimi faysal'ın yönetiminde; faysal'ın 1918'de şam'a girişi suriye ulusal bilincini ateşledi. haziran 1919'da filistin ve lübnan'dan temsilcilerin de yer aldığı suriye ulusal kongresi, aşağı yukarı levant'ı kapsayan sınırlar içinde suriye'nin tam bağımsızlığını talep etti; bu, suriye ulusal bilincinin gelişimini daha da güçlendirmeye yardımcı oldu. başlangıçta suriye'de yaşayanların çoğu arap birliğine karşı bir adım olarak gördükleri için suriye'nin kurulmasına karşıydı, ancak faysal'ın suriye'si yavaş yavaş suriyelilerin pan arabizm yerine suriyelilik kavramını keşfetmeye başlamasına neden oldu. faysal 1920'de manda yönetimi kuran fransızlar tarafından tahttan indirildi ancak suriye arap ulusal hareketinin üyeleri arasında bir suriye bilincinin oluşması müslümanlar ve hristiyanlar arasında güçlendi ve yayıldı.

genetik 

suriyeliler üzerinde yapılan genetik testler birçok genetik çalışmaya dahil edilmiştir. antik levantenlerin soyundan gelenleri tanımlayan genetik belirteç suriyelilerde yüksek oranda bulunmaktadır. modern ve antik dna örneklerini karşılaştıran çalışmalara göre modern suriyeliler "levant'a yüksek yakınlık" sergilemektedirler. suriyeliler, neolitik ve bronz çağ'ın antik levanten nüfusuyla yakın bir kümelenme göstermektedir. levanten bir atasal genetik bileşen tespit edilmiştir; levanten, yarımada arap ve doğu afrika atasal bileşenlerinin 23.700-15.500 yıl önce ayrıştığı, levanten ve avrupa bileşenleri arasındaki ayrışmanın ise 15.900-9.100 yıl önce gerçekleştiği tahmin edilmektedir. levanten atasal bileşeni levantenlerde en çok tekrar eden bileşendir (%42-68); yarımada arap ve doğu afrika atasal bileşenleri suriyeli genetik yapısının yaklaşık %25'ini temsil etmektedir.

yemen'de %72,6 ve katar'da %58,3 ile en yüksek frekanslara ulaşan baba y-dna haplogrubu j1, suriyelilerin %33,6'sını oluşturmaktadır. j2 grubu suriyelilerin %20,8'ini oluşturmaktadır; diğer y-dna haplogrupları arasında e1b1b %12,0, i %5,0, r1a %10,0 ve r1b %15,0 oranında bulunmaktadır. suriyeliler diğer levanten halklara en yakın halklardır: lübnanlılar, filistinliler ve ürdünlüler; bu yakınlık ortak kenan soyu ve sadece yirminci yüzyılda i̇ngiliz ve fransız mandalarının gelişiyle bozulan coğrafi birlik ile açıklanabilir. suriyeliler ve lübnanlılar arasındaki y-dna'ya dayalı genetik ilişkiye bakıldığında, lübnanlı müslümanların suriyelilere hristiyan yurttaşlarından daha yakın olduğu görülmektedir. batı suriye halkı kuzey lübnan halkı ile yakın ilişki göstermektedir.

mitokondriyal dna, suriyelilerin avrupa ile yakınlığı olduğunu göstermektedir; ana haplogruplar h ve r'dir. mitokondriyal dna'ya dayanarak, suriyeliler, filistinliler, lübnanlılar ve ürdünlüler yakın bir küme oluşturmaktadır. lübnanlılar, bedeviler ve filistinlilerle karşılaştırıldığında, suriyelilerin %7 oranında kuzey avrupalı bileşene sahip olduğu tahmin edilmektedir. hla alelleri bakımından suriyeliler ve diğer levanten popülasyonlar, diğer arap popülasyonlarından "önemli farklılıklar" göstermektedir; hla-drb1 alellerine göre suriyeliler, giritliler ve lübnanlı ermeniler gibi doğu akdeniz popülasyonlarına yakındır. yahudiler ve suriyeliler arasındaki genetik ilişkinin incelenmesi, iki popülasyonun yakın akrabalıklar paylaştığını göstermiştir. görünüşe göre, yedinci yüzyılda doğu akdeniz'deki arap yayılmasının kültürel etkisi genetik akından daha belirgindi. ancak i̇slam'ın yayılması levanten genler üzerinde bir etki bırakmıştır. din, levanten müslümanları coğrafi uzaklığa rağmen kültürel olarak yakın olan diğer müslüman nüfuslarla karışmaya itmiş ve bu da levanten müslümanlar ile fas ve yemen nüfusları arasında genetik benzerlikler yaratmıştır. hristiyanlar ve dürziler, ağırlıklı olarak i̇slam dünyasında genetik olarak izole olmuşlardır.

dil 
arapça, suriyelilerin çoğunluğunun ana dili olmasının yanı sıra resmi devlet dilidir. levanten arapçasının suriye'deki çeşidi modern standart arapçadan farklıdır. hayatta kalan tek batı aramice dili olan batı neo-aramicesi, anti-lübnan dağları'ndaki üç köyde (malule, es-sarkha (bakhah) ve cubb'adin) hem müslüman hem de hristiyan sakinler tarafından hala konuşulmaktadır. ülkenin kuzeydoğusundaki süryani-aramiler çoğunlukla turoyo-surayt dilini konuşurlar ancak özellikle habur vadisi'nde suret aramicesini konuşanlar da vardır. klasik süryanice aynı zamanda süryani hristiyanlar tarafından ayin dili olarak da kullanılmaktadır. i̇ngilizce ve daha az ölçüde fransızca yaygın olarak anlaşılmakta ve turistler ve diğer yabancılarla etkileşimlerde kullanılmaktadır.

dini ve azınlık gruplar 

suriye'de dini farklılıklar tarihsel olarak hoş görülmüştür ve dini azınlıklar farklı kültürel ve dini kimliklerini koruma eğilimindedir. sünni i̇slam suriyelilerin %74'ünün dinidir. şii i̇slam'ın bir çeşidi olan nusayriler nüfusun %12'sini oluşturmakta ve çoğunlukla tartus ve lazkiye'de ve çevresinde yaşamaktadır. hristiyanlar ülkenin %10'unu oluşturmaktadır. suriyeli hristiyanların çoğu bizans riti'ne bağlıdır; en büyük iki kilise antakya ortodoks kilisesi ve melkani rum katolik kilisesidir. dürziler, dürzi dağı'nda yaşayan ve büyük suriye i̇syanı'nın kıvılcımlanmasına yardımcı olan dağlı bir halktır. i̇smaililer asya'da ortaya çıkmış daha da küçük bir mezheptir. birçok ermeni ve süryani hristiyan, ermeni kırımı ve süryani katliamı sırasında anadolu'dan kaçarak suriye'ye yerleşmiştir. ayrıca, çoğu 1948 i̇srail-arap savaşı'ndan kaçan mültecilerin torunları olan yaklaşık 500.000 filistinli de suriye'de yaşamaktadır. suriye içindeki suriyeli yahudilerin sayısı 1947'de 30.000 iken bugün sadece 200'dür.

suriye halkının inançları ve bakış açıları, çoğu arap ve orta doğu halkınınkine benzer şekilde, batı ve doğu'nun bir mozaiğidir. muhafazakâr ve liberal görüşlü insanlar yan yana yaşarlar. bölgedeki diğer ülkelerde olduğu gibi din hayatın her alanına nüfuz etmiş durumda; hükümet her suriyelinin dini aidiyetini kayıt altına alıyor. bununla birlikte, suriye'de inançsızların sayısı artmaktadır ancak bu bilgiyi destekleyecek güvenilir bir kaynak ya da istatistik bulunmamaktadır.

mutfak 

suriye mutfağında bölgeye özgü malzemeler hakimdir. zeytinyağı, sarımsak, zeytin, nane ve susam yağı birçok geleneksel yemekte kullanılan malzemelerden bazılarıdır. suriyeliler tarafından sevilen geleneksel suriye yemekleri arasında tabbule, sürke, dolma, makdus, kebap, içli köfte, babagannuş, humus, menakiş, bamya ve fettuş bulunmaktadır.

tipik bir suriye kahvaltısı mezedir. peynir, et, turşu, zeytin ve sürülebilir yiyeceklerden oluşan bir çeşit tabağıdır. meze genellikle arap tarzı çay ile servis edilir - genellikle yüksek oranda tatlandırılmış ve küçük cam bardaklarda servis edilen yüksek konsantrasyonlu siyah çaydır. özellikle hristiyanlar ve ibadet etmeyen müslümanlar arasında popüler olan bir diğer içecek de üzüm veya hurmadan üretilen ve anasonla tatlandırılan, alkol oranı %90'ın üzerinde olabilen bir likör olan araktır (ancak çoğu ticari suriye arak markası yaklaşık %40-60 alkol oranına sahiptir).

ayrıca bakınız 

 suriye tarihi
 osmanlı suriyesi
 aramiler
 araplar
 süryaniler

notlar

kaynakça

özel

genel

dış bağlantılar 
 

araplar
orta doğu'daki etnik gruplar
sami halkları

kb1 almanca kaynakları (de)
kb1 i̇sveççe kaynakları (sv)
kb1 i̇spanyolca kaynakları (es)