İnsan hakları

i̇nsan hakları, tüm insanların sadece insan olmakla sahip olduğu temel hak ve özgürlüklere denir. i̇nsan hakları; ırk, ulus, etnik köken, dış görünüş, din, dil,ense ve cinsiyet ayrımı gözetmeksizin tüm insanların yararlanabileceği haklardır. bu hakları kullanmakta herkes eşittir. diğer yandan insan hakları terimi bir ideali içerir. bu terimi kullananlar, bu alanda olanı değil, olması gerekeni dile getirirler.

i̇nsan hakları, tüm insanların hak ve saygınlık açısından eşit ve özgür olarak doğduğu anlayışına dayanır. i̇nsan hakları, her bir bireye bağımsız seçim yapma ve yeteneklerini geliştirme özgürlüğü sağlar. bu özgürlükler başkalarının haklarına saygılı olmak ve bu hakları çiğnememe zorunluluğu ile dengelenmektedir. bir başka deyişle, birçok hakkın yanında bir sorumluluk da bulunmaktadır.

tarihçe 

i̇nsan ve insan haklarına ilişkin hassasiyetleri felsefi düzlemde ilk defa dile getiren sofizmdir. i̇nsan haklarının tarihi binlerce yılı kapsamaktadır ve kaydedilmiş tarih içinde dinsel, kültürel, felsefi ve yasal anlamda gelişmeler göstermiştir. birçok antik belge, dinler ve felsefe insan haklarıyla ilişkilendirilebilecek çok çeşitli kavramı içermektedir.

bunlar arasında en çok dikkate değer olanlar; pers i̇mparatoru büyük kiros tarafından yeni babil i̇mparatorluğu'nu fethetmesinden sonra üzerinde niyetlerini yazılı olarak açıkladığı mö 539 tarihli kiros silindiri, hint büyük asoka’nın mö 272 - mö 231 arasında yazılan asoka fermanları ve 622’de, müslümanları, yahudileri ve paganları da içine alacak şekilde yathrib şehrinin (daha sonraki ismi medine) önde gelen aşiret ve aileleri arasında resmi bir antlaşma olarak i̇slâm peygamberi muhammed bin abdullah tarafından hazırlanan medine sözleşmesi'dir.

1215 tarihli magna carta’nın i̇ngiliz hukuk tarihi için ayrı bir önemi olduğu kadar günümüzde uluslararası hukuk ve anayasa hukuku için de önemi büyüktür.

modern insan hakları 

modern insan hakları hukukunun büyük bir kısmının ve insan haklarının en modern yorumlarının görece yakın tarihte izleri sürülebilir. 1689 tarihli i̇ngiliz yurttaş hakları beyannamesi (veya “i̇nsanların hak ve özgürlüklerini ve kraliyetin halefliğinin düzenlenmesini beyan eden kanun”) birleşik krallık'ta (i̇ngiltere'de) baskıcı hükûmet uygulamalarını yasa dışı saymıştır. 18. yüzyılda iki büyük devrim meydana geldi; 1776'da abd'de ve 1789'da fransa'da: bunlar ciddi hak kazanımları sağlayan iki sonucun elde edilmesini neden oldu, amerikan bağımsızlık bildirgesi ve fransız hoca i̇nsan ve yurttaş hakları bildirisi. ek olarak 1776'daki virginia haklar beyannamesi bir dizi temel hak ve özgürlükleri sağlamıştır.   
 
bunları 18. ve 19. yüzyıllarda thomas paine, john stuart mill ve hegel gibi düşünürler tarafından insan hakları felsefesinde gerçekleştirilen ile ilerlemeler takip etmiştir. i̇nsan hakları terimi büyük olasılıkla paine'in i̇nsan'ın hakları isimli eseri ve william lloyd garrison'ın 1831'de the liberator'''de çıkan ve "okuyucularına insan haklarının esas nedenini yazmaya çalıştığını" anlattığı yazıları yayınlandığı dönemde kullanılmaya başlandı.

 20. yüzyılda insan hakları 
birçok grup ve hareket insan hakları adına 20. yüzyılda çok büyük toplumsal değişimleri gerçekleştirdiler. batı avrupa'da ve kuzey amerika'da, sendikalar çalışanların greve gitme hakkını garanti altına alan, asgari çalışma koşullarının oluşturulmasını sağlayan, çocuk işçilerin çalışmalarını düzenleyen veya çalıştırılmalarını yasaklayan yasaların çıkarılmasını sağladılar. kadın hakları hareketi kadının oy verme hakkını kazanmasında başarılı oldu.

ulusal bağımsızlık hareketleri sömürgeci güçleri ülkelerinden çıkarttılar. en etkileyici bağımsızlık hareketlerinden birisi hindistan'ı i̇ngiltere'nin sömürgesi olmaktan çıkaran mahatma gandhi'nin hareketidir. dünyanın birçok yerinde uzun süreli ırkçı ve dini baskı altındaki azınlıkların hareketleri başarılı oldu; abd'de de sivil haklar hareketi ve daha yakın zamanlarda çeşitli kimlik politikaları hareketlerinde olduğu gibi.

uluslararası kızılhaç komitesi'nin kurulması, 1864 lieber sözü ve yine 1864'teki ilk cenevre sözleşmeleri iki dünya savaşından sonra daha da geliştirilecek olan uluslararası insancıl hukukun temellerini atmıştır.

dünya savaşları, inanılmaz boyuttaki insan kayıpları ve büyük insan hakları ihlalleri modern insan hakları belgelerinin gelişiminin arkasındaki itici güç olmuştur. milletler cemiyeti, i. dünya savaşı'nı takiben 1919'da yapılan versailles barış antlaşması'nda yapılan görüşmelerde kuruldu. cemiyet'in hedefleri şunlardı;silahsızlanma, ortak güvenlik çerçevesinde savaşı önleme, diplomasi ve görüşmeler yoluyla ülkeler arası anlaşmazlıklara çözüm bulmak ve küresel refahı artırmak. daha sonra evrensel i̇nsan hakları beyannamesi'nde yer alacak olan hakların çoğunu savunma kararlılığı da kuruluş amaçlarında vardı.
1945'teki yalta konferansı'nda müttefik güçler cemiyet'in rolünü oynamak üzere yeni bir yapı kurma kararı aldılar. bu yapı birleşmiş milletler olacaktı. bm kuruluşundan bugüne kadar uluslararası insan hakları hukukunun uygulanmasında önemli bir rol oynamıştır.

 i̇nsan hakları kuşakları 

 birinci kuşak haklar (kişisel ve siyasal) 
siyasi kaygıların önayak olduğu, 17 ve 18. yüzyıllarda ortaya çıkan haklardır. bu yüzyıllar arasında halk, iktidarı elinde bulunduran devletin her şeyi yapamayacağına, insanlara keyiflerine göre hükmedemeyeceklerini vurgulayan düşünceler yavaş yavaş ortaya çıkmaya başladı. halk kendi hayatını ilgilendiren meselelerde etkili olmak istedi. bu düşüncelerin sonucunda yavaş yavaş kişisel özgürlük ve bireyin devlet müdahalesinden korunması şeklinde iki temel düşünce oluştu.

bunlara negatif haklar denir. birincil kuşak haklarının en belirgin özelliği özgürlük fikridir. yaşama hakkı, adil yargılanma hakkı, din ve vicdan özgürlüğü, oy kullanma hakkı gibi.

1789 da fransız bildirgesinde bu haklardan bahsedildiği görülmüştür. fakat yine 1789 fransız bildirgesine görüldüğü üzere bu hakların kullanılması bütün halka ve topluma eşit bir şekilde izin verilmemiş ve belli şartlara bağlanmıştır. mesela kölelere hiç hak tanınmazken, zengin kesimlere siyasal hakların kullanılmasında izin verilmiştir.

 i̇kinci kuşak haklar (ekonomik, sosyal ve kültürel) 
sosyalist gelenekten gelmektedir. bu haklar sanayileşme ve işçi sınıfının gelişmesi ile toplumun haklarla ilgilenmeye başlayıp mücadeleleri ile ortaya çıkmıştır.

bu haklar insanların temel ihtiyaçlarını ve nasıl birlikte yaşayıp çalışacağı ile ilgilidir. eşitlik, yaşam için gerekli sosyal, ekonomik ürün, hizmet gibi olanakların güvence altına alınması düşüncesine dayanır.

sanayi devrimi ile ortaya çıkan işçi sınıfı kendilerine tanınmayan haklardan dolayı rahatsızlıklarını belli etmeleri üzerine ikinci kuşak insan hakları ortaya çıkmıştır. yani başka bir deyiş ile ikinci kuşak insan haklarının ortaya çıkmasını sanayi devrimi tetiklemiştir de denebilir.

bu hakların kullanımı için öncelikle bireylerin iktidara karşı talep edimini gerçekleşmiş olması ve iktidarın da bu istek edimine karşı olumlu bir edim ile karşılık vermesi gerekir. bireylerin tek başına talepleri ile kullanabilecekleri haklar değildirler.

 üçüncü kuşak haklar (kolektif haklar veya uzlaşma hakları) 
"dayanışma hakları", "yeni haklar", "kalkınma hakları" gibi isimler ile de anılan bu haklar sadece devletin tek taraflı çabası ile gerçekleşmesi mümkün olmayan hem devletin hem de bireylerin karşılıklı etkin çabası ile ortaya çıkması mümkün olan haklardır. bu haklara örnek olarak çevre hakkı, barış hakkı, gelişme hakkı gösterilebilir.

doğal hukuk anlayışından doğmuştur. pozitif hukukun düzenlemeleri ile sınırlandırılmış ve tamamlanmış değildir. ii. dünya savaşı'ndan sonra kabul edilen i̇nsan hakları evrensel beyannamesi'nde yer alan hakları sorgulamasa bile beyannamede bulunan temel kavramları, hakları netliğe kavuşturarak geliştirmiştir.

üçüncü kuşak, birinci ve ikinci kuşak haklarının gerçekleştirilmemesinin önündeki engelleri farklı kavrayarak ortaya çıkmıştır. bu hakkın temelinde olan düşünce toplumun kolektif haklarını kapsayarak dayanışma fikridir. üçüncü kuşak haklar sivil ve sosyal haklar ötesine geçen haklar olarak da bilinir. bu hak bütün toplumun haklarını vurgular.

 dördüncü kuşak haklar 
bu haklar, temelde bilgi toplumu haklarıdır. bilgi, yayıldıkça çoğalan bir şeydir. otoriterler bu yüzden bilginin yayılmasına karşı çıkmışlardır.

bilim ve teknolojinin gelişimine bağlı olarak ortaya çıkabilecek olar her türü olumsuz gelişmeye karşı dördüncü kuşak insan hakları ortaya çıkmıştır. örneğin; i̇nsan klonlama gibi avrupa konseyi şartları gereği de yasaklanmıştır.

 1982 anayasasında durum 

 jellinek'in tasnifini benimsemiştir.
 3. ve 4. kuşak insan haklarına yer vermemiştir.

eleştiriler

marksizm

çeşitli marksist düşünürler i̇nsan hakları evrensel beyannamesi'nin 1. maddesinde bulunan “bütün insanlar özgür, onur ve haklar bakımından eşit doğarlar.” ve 17. maddesinde bulunan “kimse mülkiyetinden keyfi olarak yoksun bırakılamaz.” cümlelerine atıfta bulunarak; her insanın ekonomik olarak eşit doğmadığını ve bundan yoksun bir durumun özgürlük ve hak sayılamayacağını, dolayısıyla bu durumun bir kandırmaca olduğunu ve burjuva sınıfının mülksüzleştirilmesi gerektiğini savunan marksist görüşün bu bahsi geçen cümlelerle mücadele etmesi gerektiğini vurgularlar. bu görüşü savunanlara göre; kapitalizm koşullarında bu kavramların içi boştur ve sadece göstermeliktir. dolayısıyla dünyaya egemen olan emperyalizm ve sınıflı toplumlara sahip devletler, bir taraftan ne kadar insan haklarına saygılı olduğunu belirterek kitleleri insan haklarından yana olduğuna inandırmaya çalışırken, diğer taraftan yoksulluk verici politikalarına, gözaltında kayıplara, hak ve özgürlük taleplerine saldırılarına vb. devam ederler. bununla birlikte özellikle maoist görüşü referans alan bazı düşünürler ise, ezilenlerin şiddetini meşru görmeyen bir insan hakları kavramının burjuva çerçevesinde durduğunu iddia etmektedirler. zira marksist olduğunu belirten küba devrimi lideri fidel castro konu hakkında şu görüşleri beyan etmiştir;

 i̇nsan hakları evrensel bildirgesi 

erkek, kadın ve çocukların temel insan hak ve özgürlüklerinin belirlendiği i̇nsan hakları evrensel bildirgesi (the universal declaration of human rights) 1948 yılında birleşmiş milletler tarafından benimsenmiştir. bu bildirge birçok ulusal ve uluslararası yasanın temelini oluşturur.

 hakların korunması 
 ulusal düzey 
i̇nsan haklarının ulusal düzeyde korunması 18. yüzyılda anayasalar ile başlamıştır. i̇nsan haklarının korunması için hukuk oluşturmakla yükümlü olan devlettir. devlet, bu yükümlülüğünü yasama yoluyla yerine getirmektedir. ulusal ölçekte insan haklarının korunmasına yönelik yöntemler önleme ve denetleme odaklıdır. i̇ç hukuka dayalı olarak yapılan ulusal koruma neticesinde, ihlal edilen hakkın niteliğine göre, hakkı ihlal edene karşı hukuki, cezai veya idari yaptırımlar uygulanabilir. ulusal ölçekte insan haklarının korunması yargısal ve yargı dışı koruma olarak iki bölümden oluşmaktadır.{{tez kaynağı|soyadı=açık|ad=coşkun|başlık=ulusal insan hakları kurumları ve türkiye örneğine eleştirel yaklaşım|tip=yüksek lisans tezi|yıl=2017|yayıncı=ankara üniversitesi|yer=ankara|isbn=|oclc=|sayfa=|sayfalar=|url=https://tez.yok.gov.tr/ulusaltezmerkezi/tezgoster?key=ver1mhu9yowjwcvujceopjlac6fa2i9txchecrq3hcrjxbel48zbsixqzrtxxamd|erişimtarihi=21 haziran 2020|yazarbağı=}

 yargısal koruma 
hak ihlal edildikten sonra başvurulacak ilk yer yargısal korumadır. yargısal koruma; kamu hukuku ilişkilerini, özel hukuk ilişkilerini ve devletler arası ilişkileri kapsar.

 yargı dışı koruma 
yargı dışı koruma genel olarak koruma ve denetim işlevi yapan yargı dışındaki tüm kurumları kapsamaktadır.

 uluslararası düzey 
i̇nsan haklarının ulusal düzeyde korunması ilk yol olmasına rağmen, sorunların artması ve genişlemesinden dolayı ulusal sorun büyüyerek uluslararası sorun hâline gelir. uluslararası insan hakları düzeni, birleşmiş milletler ve bölgesel kuruluşlarca sağlanmaktadır. uluslararası korumanın en temel özelliği, insan haklarına ilişkin her yerde ve herkes için geçerli olacak özellikleri belirmek ve bunların uygulanmasını sağlamaktır.

 uluslararası sivil toplum örgütleri 
 uluslararası af örgütü (amnesty international)
 i̇nsan hakları i̇zleme örgütü (human rights watch)
 uluslararası hukukçular komisyonu (international commission of jurists)
 uluslararası pen kulübü (poets, essayist, novelists)
 uluslararası kızılhaç komitesi (international committee of the red cross)
 i̇nsan hakları i̇çin uluslararası birlik (international league of the rights of man)

 ayrıca bakınız 
 i̇nsan hakları günü
 i̇nsan ve yurttaş hakları bildirisi
 dünya i̇nsan hakları konferansı
 i̇slam'da insan hakları
 gıda hakkı
 rusya i̇nsan hakları bildirgesi (lenin)''

kaynakça

dış bağlantılar 
 birleşmiş milletler i̇nsan hakları evrensel beyannamesi
 i̇nsan hakları - rusya
 i̇lk adım - i̇nsan hakları eğitimine başlangıç için el kitabı (uluslararası af örgütü)