İdil Biret

i̇dil biret, (d. 21 kasım 1941, ankara), türk piyano sanatçısı.

çocukluğu ve müzik eğitimi 

müziğe olan ilgisi iki yaşında başlayan i̇dil biret, dört yaşında bach'ın prelüdlerini çalmaya başladı. dayısı müzikolog mahmut ragıp gazimihal'di. i̇lk derslerini mithat fenmen'den aldı. 1948 yılında, henüz yedi yaşındayken, ikinci cumhurbaşkanı i̇smet i̇nönü, biret'in yurt dışında eğitiminin gereksinimlerinin karşılanması için tbmm'ye bir teklif sundu. bu teklif sonucunda i̇dil biret için özel olarak çıkartılan kanun, "harika çocuklar yasası" olarak bilinir. bu kanun çerçevesinde eğitimi için ailesiyle birlikte paris konservatuvarı'na gönderilen biret, burada 20. yüzyılın önemli pedagoglarından nadia boulanger ile çalıştı. sekiz yaşında paris radyosu'nda ilk konserini verdi. fransız piyanist alfred cortot'dan dersler aldı. i̇dil biret'ten ömrü boyunca "en değerli öğrencim" olarak söz eden hocası alman piyanist wilhelm kempff, onunla müzikal ilişkisini hayat boyu sürdürdü. biret, 11 yaşındayken kempff ile mozart'ın i̇ki piyano i̇çin konçertosu 'nu paris champs-elysees tiyatrosu'nda çaldı. zaman zaman kempff'in positano'da verdiği usta sınıflara katıldı. kempff'in 90. yaşı için düzenlenen konserde çaldı.

sanat yaşamı 
biret, paris ulusal konservatuvarı’nı yüksek piyano, eşlikçilik ve oda müziği dallarında birinci olarak bitirdiğinde 15 yaşındaydı. 16 yaşından itibaren çeşitli dünya sahnelerinde yer aldı. amerika birleşik devletleri'ndeki ilk konserini 21 yaşında, rachmaninoff’un üçüncü piyano konçertosu’nu çalarak erich leinsdorf yönetimindeki boston filharmoni orkestrası ile gerçekleştirdi. i̇lk rusya turnesini piyanist emil gilels'in çağrısı üzerine yaptı ve bu ülkede büyük başarı kazandı. yıllar içinde bu ülkede yüze yakın konser verdi. biret beş kıtayı kapsayan konserlerinde atzmon, copland, kempe, keilberth, sargent, monteux, fournat, leinsdorf, pritchard, scherchen, rozhdestvensky, mackerras gibi ünlü şeflerle çaldı; montreal, berlin, montpellier, nohant, royan, dubrovnik, atina, ankara ve i̇stanbul festivallerine katıldı. boston symphony, orchestre national de france, orchestre suisse romande, london symphony, leningrad philarmonic, leipzig gewandhaus, dresden staatcapelle, tokyo philarmonic, sydney symphony ve cumhurbaşkanlığı senfoni orkestrası eşliğinde dünya'nın her yerinde konserler verdi.

kraliçe elisabeth (belçika), van cliburn (abd), busoni (i̇talya), liszt (almanya) gibi birçok uluslararası piyano yarışmasında jüri üyeliği yapan i̇dil biret'in aldığı ödüller arasında "lili-boulanger" (boston), "harriet cohen/dinu lipatti" (londra), polonya hükûmetinin "kültür liyâkat" ve fransız hükûmetinin "chevalier de i'ordre national de merite" nişanları da bulunmaktadır. i̇dil biret, 1971 yılından beri devlet sanatçısıdır.

stüdyo kayıtları 

bugüne kadar sanatını icra ettiği plak ve cd'lerin sayısı 80'i geçmektedir. biret'in 60 ile 70'ler de atlantik ve finnadar için yaptığı kayıtlar romantik repertuvardan çağdaş bestecilere uzanan bir yelpazededir. sanatçı 1980'lerde plak tarihinde ilk kez beethoven senfonilerinin liszt tarafından yapılan uyarlamalarının tamamını seslendirmiştir. daha sonra frederic chopin'in bütün piyano eserleri, johannes brahms'ın bütün solo piyano eserleri ve konçertoları, sergei rachmaninoff'un bütün piyano eserleri biret tarafından kayda alınmıştır. bu icralar pek çok eleştirmenin hayranlığı ile karşılanmış ve sanatçının "çağımızın en önde gelen piyano ustalarından biri" olarak nitelenmesine yol açmıştır.

1995'te chopin'in bütün eserleri dizisi varşova'da yapılan "chopin plakları büyük ödülü" yarışmasında jüri özel ödülünü almıştır. aynı yıl kaydettiği fransız besteci pierre boulez'in üç sonatını içeren cd paris'te yılın "altın diyapozon" ödülünü almış ve le monde gazetesi tarafından 95 yılının en iyi plakları arasına seçilmiştir. 1997 yılında 100. ölüm yıldönümü nedeniyle brahms'ın tüm solo piyano eserlerini beş konserlik bir dizide seslendirmiştir. biret, ayrıca 2002'de ligeti'nin etüdlerini kayda almıştır. biret, dünya'nın en geniş repertuvarlı piyanisti unvanını taşımaktadır. biret'in stravinsky'nin "ateş kuşu" süiti uyarlaması, hocası kempff'in uyarlamalarını çaldığı plaklar da önemli kayıtlardandır. biret, 2007 yılında chopin yorumları nedeniyle polonya cumhurbaşkanı tarafından "üstün hizmet nişanı" ile onurlandırılmıştır.

i̇dil biret, daha önce tamamını plak haline getirdiği ve konserlerde seslendirdiği beethoven senfonilerinin liszt uyarlamaları dizisine 2000'lerde bestecinin tüm konçerto ve sonatlarını kayda alarak devam etmiştir. 2008'in aralık ayında beş kıtada piyasaya çıkan "beethoven edisyonu", bestecinin konçerto, sonat ve senfonilerinin ilk toplu sunumu olmaktadır. bu serinin tümü sanatçıya ait bir etiketle çıkmıştır.

hakkında yapılanlar

kitaplar 

 dominique xardel, "i̇dil biret-une pianiste turque en france” (fransa’da bir türk piyanist i̇dil biret): 2006 yılının eylül ayında fransa'da yayımlanmıştır. biret'in hayatının ve görüşlerinin anlatııldığı bu kitap, 2007'de "dünya sahnelerinde bir türk piyanisti: i̇dil biret" adıyla türkçeye çevrilmiştir. 2007'nin ekim ayında almanya'da stacatto-verlag yayınevince "idil biret: eine türkische pianistin auf den bühnen der welt" basılmıştır.  
 üner birkan, "piyanodaki harika". yazar, kitapta biret'le iki söyleşi, sanatçıyla ilgili yabancı basında çıkmış yazılarına yer verdi.
 dans eden parmaklar(2018) i̇dil biret'in piyno da çocukluğundan itibaren yaşadıkları tecrübeleri deneyimlerini anlattığı bir kitaptır.

belgesel 

 müzik dünyasının en büyük piyano virtüözlerinden biri kabul edilen, türkiye’nin “harika çocuğu” i̇dil biret’in yaşamını anlatan ve ilk gösterimi nisan 2015’te 34. i̇stanbul film festivali’nde gerçekleştirilen i̇dil biret: bir harika çocuğun portresi belgeseli ilk kez dijital erişime açıldı.

ödül ve nişanları 
 1952 yılında paris konservatuvarı'ndaki yüksek solfej ve deşifraj bölümlerini birincilik ödülü ile bitiren biret, 1957 haziranı'nda konservatuvarda devam ettiği piyano, oda müziği ve eşlikçilik sınıflarının her birinden birincilik ödülü ile mezun oldu ve "birincilerin birincisi" unvanını aldı. reine laurent ödülü ve popelin mükâfatlarını kazandı.
 1954 - lily boulanger memorial, boston
 1957 - paris konservatuvarı, konservatuvar birinciliği
 1961 - harriet cohen - dinu lipatti altın madalyası, londra
 adelaide ristori nişanı, i̇talyan hükûmeti
 chevalier de l'ordre du mérite, fransa
 1971: türkiye cumhuriyeti devlet sanatçısı unvanı
 1974 - kültür/liyâkat nişanı, polonya hükûmeti 
 1988 - boğaziçi üniversitesi, onursal doktora
 eskişehir anadolu üniversitesi onursal doktora aldı
 1995 - uludağ üniversitesi, onursal doktora
 1995 - grand prix du disque chopin, varşova
 1995 - altın diyapozon, fransa
 1996 - sevda cenap and müzik vakfı onur ödülü altın madalyası
 2003 - ortadoğu teknik üniversitesi onursal doktora
 2006 - polonya üstün hizmet madalyası (chopin eserleri kayıt ve seslendirmeleri nedeniyle)
 2007 - 35. uluslararası i̇stanbul müzik festivali, onur ödülü'nü kazandı
 2021: cumhurbaşkanlığı kültür ve sanat büyük ödülü

diskografi 
 the art of idil biret: bach - brahms - chopin - debussy - kempff liszt/berlioz - rachmaninov - schumann - tschaikowsky 1997
 johannes brahms, the complete works for piano solo and both piano concertos 2001
 brahms, variations on a theme by schumann op. 9 / handel op. 24 / paganini op. 3
 brahms, piano sonata no. 1 in c op. 1, piano sonata no. 2 in f sharp minor op. 2
 brahms, piano sonata no. 3 in f minor op. 5 / four ballades op. 10
 brahms, piano pieces op. 76 / two rhapsodies op. 79, fantasies op. 116
 brahms, three intermezzi op. 117 / piano pieces op. 118 & 119 scherzo op. 4
 brahms, waltzes op. 39 / hungarian dances nos. 1 - 10, naxos,
 brahms, variations op. 21
 brahms, theme and variations / sarabandes / gavottes, gigues / canons / rakoczy march
 brahms, 51 exercises woo 6
 brahms, waltzes op. 39 (2. versiyon)
 brahms, piano concerto no. 1 op. 15; schumann, introduction and allegro op. 134
 piano concerto no. 2 op. 83, r. schumann: introduction & allegro appassionato op. 92
 brahms, piano concerto no. 1 op. 15; schumann, introduction and allegro op. 134
 piano concerto no. 2 op. 83, schumann: introduction & allegro appassionato op. 92
 boulez, piano sonatas nos. 1 - 3
 fryderyk chopin, complete piano music
 chopin, complete piano music, vol. 1
 chopin, complete piano music, vol. 2
 chopin, complete piano music, vol. 3
 chopin, complete piano music, vol. 4
 chopin, complete piano music, vol. 5
 chopin, complete piano music, vol. 6
 chopin, complete piano music, vol. 7
 chopin, complete piano music, vol. 8
 chopin, complete piano music, vol. 9
 chopin, complete piano music, vol. 10
 chopin, complete piano music, vol. 11
 chopin, complete piano music, vol. 12
 chopin, complete piano music, vol. 13
 chopin, complete piano music, vol. 14
 chopin, complete piano music, vol. 15
 chopin, complete piano music, piyano konçerto no. 1 op. 11 
 chopin, complete piano music  piyano konçerto no. 2 op. 21
 piano music for children: debussy, tschaikovsky, schumann
 faure, nocturne no. 13 b-flat op. 119 from "rarities of piano music at «schloß vor husum»" 1989
 kempff, italian suite op. 68 - piano sonata op. 47, transcriptions of bach - gluck - händel - mozart
 berlioz/liszt: symphonie fantastique
 rachmaninov, complete works for piano solo, the four piano concertos, paganini-rhapsody
 rachmaninov, etudes tableaux op. 33 & op. 39
 rachmaninov, préludes op. 23 / cinq morceaux de fantaisie op. 3
 rachmaninov, transcriptions and arrangements (bach, behr, bizet, kreisler, liszt, mendelssohn, mussorgsky, rimsky-korsakoff, schubert)
 rachmaninov, piano sonata no. 1 in d minor op. 28 / no. 2 op. 36
 rachmaninov, morceaux de salon op. 10 / three nocturnes, four pieces
 rachmaninov, piano concertos nos. 2 & 3
 rachmaninov, variations on a theme of chopin op. 22 and other piano works
 rachmaninov, piano concertos nos. 1 & 4, rhapsody on a theme of paganini
 rachmaninov, piano concertos nos. 2 & 3
 rachmaninov, piano concertos nos. 1 & 4, rhapsody on a theme of paganini
 saint-saens, piano concerto no. 2 in g minor op. 22 & no. 4 in c minor op. 44
 bach, piano concerto no. 1 d minor bwv 1052 & w. a. mozart - violin concerto no. 5 kv 219
 beethoven, piano concertos no. 1 op. 15 & no. 4 op. 56
 beethoven, piano concertos no. 2 op. 19 & no. 3 op. 37
 piano concerto no. 5 op. 73 "emperor"
 liszt, six transcendental studies after paganini, sonata in b minor
 saint-saens, piano concerto no. 5 in f op. 103 & ravel, piano concertos in g major & d major for left hand
 ludwig van beethoven, the complete piano sonatas, volume 1, no. 7 op. 10/3, no. 21 op. 53 «waldstein», no. 25 op. 79
 ludwig van beethoven, the complete piano sonatas, volume 2, no. 23 op. 57 «appassionata», no. 28 op. 101, no. 31 op. 110
 robert schumann, fantasiestücke (fantasy pieces) op. 12 & johannes brahms, three intermezzi op. 117
 johannes brahms, variations on a theme of haendel op. 24, variations on a theme of paganini op. 35
 sergei prokofiev, piano sonate no. 7 & bela bartok, six roumanien dances - suite op. 14 - six bulgarian dances - allegro barbaro
 ludwig van beethoven, piano sonata no. 15 "pastoral" & johannes brahms, eight capricci and intermezzi op. 76
 sergei rachmaninov, variations on a theme of corelli op. 42, moments musicaux op. 16
 sergei rachmaninov, variations on a theme of corelli op. 42, moments musicaux op. 16
 pierre boulez, piano sonata no. 2 & anton webern, variations op. 27
 alban berg piano sonata op. 1 with chamber music of schoenberg and webern 1975
 maurice ravel: serenade grotesque, gaspard de la nuit & igor strawinsky: the five fingers, a waltz for children, three scenes of petrouchka, 1976
 sergei prokofiev, piano sonata no. 2 - frédéric chopin, two mazurkas - alexander scriabi, piano sonata no. 10,  1977
 i̇lhan mimaroğlu (* 1926), sessions, castiglioni - cangianti, bouccourechliev - archipel iv, brouwer - sonata «pian e forte», 1978
 hector berlioz, symphony fantastique op. 114, piano version by franz liszt, 1979
 sergei rachmaninov, prelude in c sharp minor - nikolai miaskovsky, piano sonatas no. 2 and no. 3 - alexander scriabin, five preludes op. 74, 1980
 gustav mahler, piano quartet - césar franck, piano quintet, 1982
 ludwig van beethoven, piano sonata no. 8 "pathétique", piano sonata no. 29 "hammerklavier", 1986
 ludwig van beethoven / franz liszt, complete symphonies, piano version by liszt, 1986
 beethoven / liszt, symphonies no. 6 and no. 9, piano transcriptions by lizst, 1990
 beethoven / liszt, symphonies no. 4 and no. 5, piano transcriptions by lizst, 1990
 beethoven / liszt, symphonies no. 3, piano transcription by lizst, 1990
 beethoven / liszt, symphony no. 9, 4th movement with complete symphony in original version, 
 beethoven / liszt, symphony no. 6, 1st movement with some other works for orchestra
 franz schubert, 13 songs, piano version by franz liszt
 richard wagner, 7 opera pieces, piano version by franz liszt
 maurice ravel, gaspard de la nuit - miroirs - la valse
 frydyric chopin, selected piano works, etudes op. 10 nos. 3-6, 8, 12; etudes op. 25 nos. 1, 5, 7; waltzes op. 18, op. 34/1-3, op. 42, op. 64/1-3, op. 69/1-2

kaynakça

dış bağlantılar 

1941 doğumlular
ankara doğumlu müzisyenler
türk piyanistler
mutlak kulaklılar
devlet senfoni orkestrası sanatçıları
yaşayan insanlar
türk klasik piyanistler