Ziya Gökalp

ziya gökalp (23 mart 1876, diyarbakır – 25 ekim 1924, i̇stanbul), türk yazar, toplum bilimci, şair ve siyasetçidir. meclis-i mebûsanda ve türkiye büyük millet meclisinde milletvekilliği yapmıştır. "türk milliyetçiliğinin babası" olarak da anılır.

yaşamı

ailesi 
23 mart 1876'da diyarbakır'da dünyaya gelmiştir. babası vilayet evrak memuru tevfik efendi'dir. (1851–1890) baba tarafı 19. yüzyılın başlarında çermik'ten diyarbakır'a göç etmiştir. annesi diyarbakır'ın köklü ailelerinden olan pirinççizadelerden zeliha hanım'dır (1856–1923). doğduğu ev bugün müze olarak kullanılmaktadır.

etnik kökenine i̇lişkin savlar 
gerek yaşarken gerek ölümünden sonra ziya gökalp'ın etnik kökeni hakkında birçok tartışma olmuştur. bu tartışmayla ilgili ilk sav, ziya gökalp malta'da sürgündeyken osmanlı dahiliye vekili ali kemal tarafından atıldı. i̇ddiası gökalp'ın babasının kürt olduğu yönündeydi. gökalp ise ali kemal'in bu iddiasına malta sürgününde yazdığı ve kastamonu'nun açıksöz gazetesinde yayımlattığı bir şiir ile yanıt vermiştir.

1922 - 1923 yılları arasında memleketi diyarbakır'da otuz üç sayı çıkardığı küçük mecmua adlı dergisinin 25 aralık 1922 tarihinde çıkan sayısında yer alan ''millet nedir?'' adlı yazısında kendi soyuyla ilgili şu demeci vermiştir:''... ben gençliğimde tahsil için ilk defa i̇stanbul'a gittiğim zaman, bu ilmî tahkikata başlamak mecburiyetinde kaldım. çünkü orada eskiden kalmış fena bir itiyada (alışkanlığa) tebean (göre), bütün karadeniz ahalisine laz, bütün suriyeliler ve iraklılara arap, bütün rumeli halkına arnavut dedikleri gibi, bizim gibi vilâyât-ı şarkîye (doğu illeri) ahalisinden bulunanlara da kürt milliyetini izafe ettiklerini (yakıştırdıklarını) gördüm. o zamana kadar kendimi hissen türk sanıyordum. fakat bu zannım ilmî bir tahkikata (araştırmaya) müstenit (dayalı) değildi. hakikati bulabilmek için bir taraftan türklüğü, diğer cihetten kürtlüğü tetkike başladım. evvelemirde (öncelikle) lisandan başladım. diyarbakır şehrinde, ana lisan türkçe olmakla beraber, her fert biraz kürtçe de bilir. lisandaki bu ikilik iki suretten biriyle izah edilebilirdi (açıklanabilirdi): ya diyarbakır'ın türkçesi bir kürt türkçesiydi, yahut diyarbakır'ın kürtçesi bir türk kürtçesiydi. lisanî tetkiklerim gösterdi ki diyarbakır'ın türkçesi bağdat'tan ta adana'ya, bakü'ye, tebriz'e kadar imtidat eden (uzanan) tabiî bir lisandan yani akkoyunlu ve karakoyunlu türklerine mahsus olan azerî (azerbaycan) lehçesinden ibarettir. bu lisanda hiçbir sun'îlik (yapaylık) yoktur. binaenaleyh, kürtlerin tahrif ettiği (bozduğu) bir türkçe değildir. (diyarbakır lisanının azerî türkçesi olması, şehirlerin osmanlı hükümetinin tesiriyle türkçe konuştuğu iddiasını da esasından çürütür. çünkü öyle olsaydı, bu şehirlerde konuşulan lisanın osmanlı lehçesi olması lazım gelirdi.)

diyarbakırlıların mahdut (sınırlı) kelimelerden mürekkep olarak söyledikleri kürtçeye gelince, bu lisanın köylerde konuşulan fasih (düzgün) kürtçeden farklı olduğunu gördüm. kürtçe, farisî'nin akrabası olduğu halde, nahv (dilbilgisi) itibarıyla hiç ona benzemez. çünkü farisîde bulunmadığı halde, kürtçede hem tezkir ve te'nis (erillik ve dişillik), hem de arapça ve latincede olduğu gibi ''i'rab'' vardır. demek ki kürtçe, türk lisanına nispetle daha mürekkep, daha karışıktır. türkler kendi lisanlarında tezkir, te'nis, i'rab gibi ahvale (durumlara) müsadif olduklarından (rastlamadıklarından), kürtçenin bu gibi hususiyetlerine nüfuz edememeleri iktiza ederdi (gerekirdi). filhakika, vakıalar bu suretle cereyan etmiş, diyarbakırlılar kürtçenin tezkir, te'nis, i'rab kaidelerini tamamıyla hazfedip (kaldırıp), kürt nahvini (dilbilgisini) türk sarfına (dilbilgisine) uydurarak sun'î (yapay) bir kürtçe icat etmişlerdir. bu kürtçeye ''türk kürtçesi'' namını vermek gayet doğru olur. lisaniyat (dilbilimi) noktainazarından (açısından) gayet mühim olan bu vakıa, diyarbakırlıların türk olduğuna en büyük delildir. bundan başka diyarbakırlılar bu lisanı yalnız kürtlerle konuştukları zaman kullanırlar. kendi aralarında yalnız türkçe konuşurlar. diyarbakırlıların güya bildikleri bu düzme kürtçenin kelimelerine gelince, bunlar da gayet mahduttur (sınırlıdır). bu sebeple, boşlukları türkçe kelimelerle doldururlar. zaten, birçoğunun bildiği kürtçe kelimeler ''gel, git'' gibi birkaç tabire münhasırdır (sözle sınırlıdır).

diyarbakırlıların türk olduğunu ispat eden delillerden birini de mezhep sahasında buldum. diyarbakır'ın hakikî ahalisi umum türkler gibi hanefidirler. kürtler ise umumiyetle şafiidirler. bu iki alâmet-i mümeyyize (ayırt edici im/işaret) yalnız diyarbakır halkına mahsus değildir. şark (doğu) ve cenup (güney) vilâyetlerimizdeki bütün şehirlerin ahalisi, kürtçeyi diyarbakırlılar gibi tahrif ederek (bozarak) söylerler ve hanefi olmak alametiyle şafii kürtlerden ayrılırlar.  bunlardan başka, elbise, yemek, bina ve mobilya gibi harsa ve âdetlere taalluk eden hususlarda da derin farklar vardır. bu alâmetler bana diyarbakırlıların türk olduğunu gösterdiği gibi, babamın iki dedesinin birkaç batın (kuşak, nesil) evvel çermik'ten yani bir türk muhitinden geldiklerine nazaran ırken de türk neslinden olduğumu anladım. mamafih dedelerimin biri kürt yahut arap muhitinden geldiğini anlasaydım, yine türk olduğuma hüküm vermekte tereddüt etmeyecektim. çünkü milliyetin terbiyeye istinat ettiğini de (dayandığını da) içtimaî tetkiklerimle anlamıştım. zannederim ki bu taharrilerimle (araştırmalarımla) yalnız kendim için değil, bütün vilâyât-ı şarkîye ve cenubîye (doğu ve güney illeri) şehirlileri ve şimdiye kadar türk kalan köylüleri için, son derece mühim bir meseleyi halletmiş oldum.''mhp genel başkanı alparslan türkeş, 1995 yılında türkiye odalar ve borsalar birliği'nin güneydoğu raporu'na alternatif olarak mhp tarafından hazırlanan rapora ilişkin verdiği demeçte ziya gökalp'ın türkçülüğün esasları kitabından örnek alındığını açıklarken ''gökalp, diyarbakır'da kürtçe konuşan bir ailenin çocuğudur.'' demesi, başta ziya gökalp'ın kızı türkan yurtcanlı olmak üzere gökalp ailesi tarafından tepkiyle karşılanmıştır.

öğrencilik yılları 
eğitimine doğduğu yer olan diyarbakır’da başladı. 1886’da mektebi rüştiye-i askeriyye’ye (askeri ortaokul) girdi, özgürlük düşüncesini ilk defa bu okuldaki hocası kolağası (önyüzbaşı) i̇smail hakkı bey aşıladı. askeri rüştiyenin son sınıfında iken babasını kaybetti. 1890’da amcası müderris hacı hasip bey’den geleneksel i̇slâm ilimleri ile ilgili ders almaya başladı. öğrenimine i̇stanbul’da devam etmek istediyse de bu imkânı bulamayınca 1891’de diyarbakır’da i̇dadi mülkiye’nin (sivil lise) ikinci sınıfına kaydoldu. son sınıfta öğrenci iken beraberindekiler ile okul çıkışlarında mutat olan “padişahım çok yaşa” yerine “milletim çok yaşa” diye bağırmaları soruşturmaya uğradı. bazı anlatımlarda bir grup yerine sadece gökalp'in bağırdığı da belirtilmektedir. o sırada okul süresinin beş yıldan yedi yıla çıkması üzerine 1894’te okuldan ayrıldı.

liseden ayrıldıktan sonra amcasından arapça ve farsça dersleri aldı. tasavvufla ilgilendi. fransızca öğrenmeye başladı. diyarbakır’daki kolera salgını nedeniyle bu şehirde görevlendirilen doktor abdullah cevdet bey ile tanıştı, fikirlerinden etkilendi. ekonomik sıkıntılar yüzünden öğrenimine devam etmek için i̇stanbul’a gidememesi, ailesinin evlenmesi için baskı yapması gibi nedenler 18 yaşındaki mehmet ziya’yı intihara sürükledi. i̇ntihar girişiminin sebebi olarak idadideki hocası dr. yorgi efendi’den aldığı felsefe eğitimi ve ailesinin verdiği dini eğitim arasında yaşadığı çatışma da gösterilmektedir. kafasına sıktığı kurşun, güç koşullar altında yapılan morfinsiz bir ameliyatla çıkarıldı. ameliyatı yapan dr. abdullah cevdet bey ve diyarbakır’da bulunan genç bir rus operatördü. i̇ntihar girişiminden sonra kendisini tekrar okumaya verdi. özgürlüğe düşman olanlara çatan pek çok şiir yazdı.

1896'da, erzincan askerî lisesi'nde öğrenci olan kardeşi nihat sayesinde harp okulu öğrencileri ile birlikte i̇stanbul'a giden gökalp, ücretsiz olduğu için baytar mektebi'ne kaydını yaptırdı. buradaki öğrenimi sırasında ülkedeki özgürlük hareketine katılmış insanlarla tanışmak için gayret gösterdi; i̇brahim temo ve i̇shak sükûti ile görüştü. jön türkler’den etkilendi. i̇ttihat ve terakki cemiyeti’ne katıldı. “yasak yayınları okumak ve muhalif derneklere üye olmak” nedeniyle 1898’de tutuklandı. bir yıl cezaevinde kaldı.

diyarbakır yılları 

serbest bırakıldıktan sonra 1900'de diyarbakır’a sürgüne gönderildi. yüksek öğrenimini tamamlayamayan mehmet ziya’nın diyarbakır’daki amcası ölmüş ve kızı vecihe ile evlenmesini vasiyet etmişti. amcasının vasiyetini yerine getirmiş ve vecihe hanım ile evliliğinden bir oğlu (sedat), 3 kızı (seniha, hürriyet, türkan) olmuştur.

1908'e kadar diyarbakır'da küçük memuriyetler yaptı. eşinin mal varlığıyla rahat bir yaşam sürdürürken el altından hürriyet çalışmalarını yürüttü. o dönemde bölgenin güvenliği için kurulan ve başında kürt asıllı i̇brahim paşa'nın bulunduğu hamidiye alayları hırsızlık ve soygun olaylarına karışınca halkı örgütleyerek eyleme yöneltti. 3 gün boyunca diyarbakır telgrafhanesini işgal ederek buradan saraya i̇brahim paşa ve adamlarını cezalandırmaları için telgraflar çekmeye başladı.

doğu ile batı arasındaki kilit bağlantı noktalarından olan diyarbakır telgrafhanesinin işgali işin içine batılı devletlerin de karışmasına neden oldu. onların da saraya yaptığı baskı neticesinde bölgeye bir araştırma heyeti gönderildi. fakat bir süre için sinen i̇brahim paşa ve adamları daha sonra aynı kanunsuzluklara yeniden başlayınca ziya gökalp ve arkadaşlarının önderliğindeki halk bu sefer 11 gün süre ile telgrafhaneyi yeniden işgal ettiler. bu direnişin sonunda i̇brahim paşa ve adamları bölgeden uzaklaştırılmıştır.

1904-1908 arasında diyarbakır gazetesi’nde şiir ve yazılarını yayımladı. i̇brahim paşa’nın halka yaptığı zulümleri "şaki i̇brahim destanı" adlı yapıtında anlattı.

ii. meşrutiyetten sonra 

ii. meşrutiyet’ten sonra i̇ttihat ve terakki'nin diyarbakır şubesini kurdu ve temsilcisi oldu. "peyman" gazetesini çıkardı.

mehmet ziya, 1909'da selânik'te toplanan i̇ttihat ve terakki kongresi'ne diyarbakır delegesi olarak katıldı ve örgütün selanik’teki merkez yönetim kuruluna üye olarak seçildi. selanik’te kalmayı sürdürerek çevresinde bir kültür hareketi yaratmaya çalıştı. lise programlarına sosyal bilimler dersi koydurtarak bu disiplinin okullarımıza girmesini sağladı. i̇ttihat ve terakki selanik şubesi’ni gençlik işleri ile uğraşan kolunun başına geçen ziya bey, çevresindeki gençlere toplumbilim ve felsefe dersleri verdi. tevfik sedat, demirtaş, gökalp gibi takma adlar kullanarak selanik’te yayımlanan bir felsefe dergisinde yazılar yazdı. dünyadaki türkleri birleştiren, güçlü bir türk devleti kurulmasını tasarlayan ziya bey, bu ülküyü dile getirdiği altun destanı’nı 1911’de genç kalemler dergisi’nde yayımladı.

1912'de derneğin merkezi i̇stanbul’a taşınınca, ziya gökalp de i̇stanbul’a geldi, cerrahpaşa semtine yerleşti. mart ayında ergani/maden (diyar-ı bekir) mebusu olarak meclis-i mebûsan'a seçildi. meclis dört ay sonra kapatılınca edebiyat fakültesi’nde öğretim görevlisi oldu. kurumda onun eğitimle ilgili görüşleri kabul gördü; darülfünun ve eğitim fakültesi’nde ders programları, okutulacak kitaplar onun önerileri doğrultusunda kararlaştırıldı. 1913 ve 1914 yıllarında kendisine önerilen maârif nazırlığı (millî eğitim bakanlığı) görevini kabul etmedi, üniversitedeki görevini sürdürdü. 1915’te i̇stanbul üniversitesi’nin felsefe bölümünde i̇ctimâiyyât müderrisi (sosyoloji öğretim görevlisi) olarak atandı. i̇stanbul üniversitesi’ndeki ilk sosyoloji profesörü idi; üniversitelerimize toplumbilim (sosyoloji), onun sayesinde girdi.

düşüncelerini türkçülük etrafında şekillendiren mehmet ziya bey (gökalp), i̇stanbul’a gelir gelmez türk ocağı'nın kurucuları arasında yer almıştı. derneğin yayın organı "türk yurdu" başta olmak üzere halka doğru, i̇slâm mecmuası, millî tetebbûlar mecmuası, i̇ktisadiyat mecmuası, i̇çtimaiyat mecmuası, yeni mecmua'da yazılar yazdı. balkan savaşı öncesinden i. dünya savaşı başlarına kadar türk yurdu dergisinin yönetim kurulunda kaldı, derginin her sayısına bir şiir bir de yazı verdi. türkleşmek-i̇slâmlaşmak-muasırlaşmak başlıklı yazı dizisinde önemli konular yer verdi. sonraki yıllarda yeni mecmua’yı çıkardı.

ziya gökalp, bir yandan da eser vermeyi sürdürüyordu. 1914’te "kızıl elma"; 1918’de ise türkleşmek, i̇slâmlaşmak, muasırlaşmak" adlı eseri ile "yeni hayat" isimli şiir kitabını yayımladı.

son yılları 

i. dünya savaşı'nda osmanlı devleti'nin yenilmesinden sonra tüm görevlerinden alındı. 1919'da üniversite içinde i̇ngilizler tarafından tutuklandı; dört ay bekirağa bölüğü’nde tutuklu kaldıktan sonra ermeni soykırımı iddiaları ile ilgili işgal mahkemesi tarafından yargılandı. mahkeme sürecinde soykırım iddialarını kesinlikle reddetmiş ve mukatele (karşılıklı öldürme) tezini savunmuştur. yargılama sonucu diğer i̇ttihatçılarla birlikte malta’ya sürgüne gönderilen ziya gökalp, orada arkadaşlarına toplumbilim ve felsefe dersleri verdi. malta sürgünlüğü döneminde ailesiyle yaptığı mektuplaşmalar daha sonra "limni ve malta mektupları" adıyla kitaplaştırılmıştır; söz konusu kitap, malta sürgünlerinin orada geçirdikleri hayat şartlarıyla ilgili elimizdeki tek eserdir.

ziya gökalp, 2 yıllık sürgün döneminden sonra i̇stanbul’a döndüğünde üniversitede ders vermeye devam etmek istediyse de bu isteği kabul edilmedi. bir ay kadar ankara’da yaşadıktan sonra ailesiyle diyarbakır'a gitti, ahmet ağaoğlu’nun desteğiyle küçük mecmua'yı çıkardı, yazılarıyla kurtuluş savaşı’nı destekledi.

1923'te maarif vekaleti telif ve tercüme heyeti başkanlığı'na atandı, ankara'ya gitti. aynı yıl türkçülüğün esasları isimli ünlü eserini yayımladı. ağustos’ta i̇kinci dönem türkiye büyük millet meclisi'ne atatürk tarafından diyarbakır mebusu olarak seçildi. ankara’ya yerleşen ziya gökalp, kültürel ve düşünsel çalışmalarına hiç ara vermedi; dünya klasiklerinin türkçeye çevrilip yayımlanması ile uğraştı. 1924'te kısa süren bir hastalığın ardından dinlenmek için gittiği i̇stanbul'da 25 ekim 1924 günü hayatını kaybetti. divanyolu'ndaki ii. mahmud türbesi hazîresine defnedildi.

görüşleri 
osmanlı devleti'nin parçalanma sürecinde yeni bir ulusal kimlik arayışına girdi. düşüncesinin temelinde, türk toplumunun kendine özgü ahlâkî ve kültürel değerleriyle, batı'dan aldığı bazı değerleri kaynaştırarak bir senteze ulaşma çabası yatıyordu. bu sebepten zaman zaman batı edebiyatı ve düşüncesinin tesirinde kalmıştır. "türkleşmek, i̇slâmlaşmak, muasırlaşmak" diye özetlediği bu yaklaşımın kültürel öğesi türkçülük, ahlâkî öğesi de i̇slâmdı. uluslararası kültürün yapıcı öğesinin ulusal kültürler olduğunu savundu. saray edebiyatının karşısına halk edebiyatını koydu. batı'nın teknolojik ve bilimsel gelişmesini sağlayan pozitif bilim anlayışını benimsedi. dini, toplumsal birliğin sağlanmasında yardımcı bir öğe olarak değerlendirdi.

toplumsal modeli, emile durkheim'in teorik temellerini kurduğu "dayanışmacılık" temelinde şekillendi. bireyi temel alan liberalizmin ve kapitalist toplumun sınıf mücadelesiyle yıkılarak sınıfsız toplumun kurulmasını hedefleyen marksizm'e karşı; sınıfsal ayrımları değil mesleki ayrımları gören, mesleki örgütleri temel toplum birimi olarak kabul eden, meslek örgütlerinin dayanışmasıyla toplumsal huzurun kurulabileceğini savunan solidarizmde karar kıldı. toplumsal ve siyasi görüşlerini anlattığı sayısız makale yazdı. "türkçülük" düşüncesini sistemleştirdi. milli edebiyatın kurulması ve gelişmesinde önemli rol oynadı. ziya gökalp önce turancılık sonrasında oğuzculuk daha sonra ise türkiye türkçülüğü fikirlerinin destekçisidir. mustafa kemal atatürk kendisinden "bedenimin babası ali rıza efendi, hislerimin namık kemal, fikirlerimin babası ziya gökalp’tir" diyerek söz etmiş, fikirlerini, milliyetçi düşüncesini benimsediğini belirtmiştir.

eserleri 
 limni ve malta mektupları
 kızıl elma (1914)
 türkleşmek, i̇slâmlaşmak, muasırlaşmak (1918)
 yeni hayat (1930)
 altın işık (1927)
 türk töresi (1923)
 doğru yol (1923)
 türkçülüğün esasları (1923): eserin ilk baskısı osmanlı alfabesiyle yayınlanmıştır.
 türk medeniyet tarihi (1926, ölümünden sonra)
 kürt aşiretleri hakkında sosyolojik tetkikler (ölümünden sonra)
 altın destan
 üç cereyan
 hars ve medeniyet
 kuğular
 felsefe dersleri (2006 yılında bulundu)

ayrıca bakınız 
 ziya gökalp müzesi
 "asker duası"

kaynakça

dış bağlantılar 

 atatürk ansiklopedisi'nde ziya gökalp maddesi 
 türk edebiyatı i̇simler sözlüğü'nde (tei̇s) ziya gökalp maddesi 

1876 doğumlular
diyarbakır doğumlu siyasetçiler
1924 yılında ölenler
20. yüzyılda osmanlılar
19. yüzyıl türk yazarları
20. yüzyıl türk yazarları
türk din sosyologları
türk filozoflar
türk sosyologlar
türk milliyetçisi yazarlar
i̇stanbul üniversitesi öğretim üyeleri
turancılar
türkçüler
1912 nisan-ağustos osmanlı meclis-i mebusanı diyarbakır üyeleri
i̇ttihat ve terakki üyeleri
malta sürgünleri
tbmm 2. dönem diyarbakır milletvekilleri
türkçe eser veren yazarlar
ii. mahmud türbesi haziresine defnedilenler
türk siyasi yazarlar
diyarbakır doğumlu gazeteciler
diyarbakır doğumlu yazarlar
pirinççioğlu ailesi
osmanlı kürtleri