John Locke

john locke ( – ), i̇ngiliz klasik liberalizm düşüncesinin öncüsü i̇ngiliz filozof. meşruti demokrasinin temel fikirlerini tutarlı bir şekilde toparlayabilen ilk yazardır.

17. yüzyılın en önemli düşünürlerinden biridir. düşünce özgürlüğünü, insan eylemlerini akla göre düzenlemek anlayışını en geniş ölçüde yayan ilk düşünür olduğu için avrupa'daki aydınlanma ve akıl çağı'nın gerçek kurucusu olarak kabul edilir. john locke'a göre insan zihni doğuştan boş bir levhadır (tabula rasa). daha sonra bu zihin deneyimle (tecrübe) birlikte dolar.

hayatı 
john locke, bristol yakınlarında, wrington'da doğdu. kumaş ticareti ile uğraşan bir aileden gelmektedir. babası ticaretle uğraşmak yerine noterliği tercih etmiştir, ibadetle sadelik isteyen püriten mezhebinin koyu bir taraftarıydı. locke'un daha sonra öne sürdüğü öğrenim kuramlarında babasının büyük etkisi sezilir. locke yükseköğrenimini oxford üniversitesi'nde yaptı, en çok tabiat bilimleriyle tıp okudu. hayata atıldıktan sonra hem yazar hem de siyaset adamı olarak çalıştı. önce brendenburg dükalığı'nda i̇ngiliz elçiliği katibi olarak bulundu, daha sonra i̇ngiltere'ye dönünce 8 yıl boyunca shaftsbury adında bir i̇ngiliz aristokratının yanında özel hekimlik yaptı. 1683'te shaftsbury'nin hollanda'ya kaçmak zorunda kalması üzerine locke da i̇ngiltere'den ayrıldı. ancak 1689'da i̇kinci i̇ngiliz devrimi başarı kazanınca i̇ngiltere'ye dönebildi. ancak daha sonra tekrar fransa'ya iltica etmek zorunda kaldı.

kabullenmeye dayalı hükûmet 

locke, bütün eserlerinde gelenek ve otoritenin her çeşidinden kurtulmak gerektiğini, insan hayatına ancak aklın kılavuzluk edebileceğini ileri sürer. bu düşünceleriyle liberalizm'in, tabii bir din anlayışının, rasyonel pedagoji'nin öncüsü olmuştur. mutlakiyet yönetimlerini ilk sarsan kişi olarak tarihe geçmiştir, mutlakiyet yönetimine açtığı sarsıntılar sonucunda zamanla derin yarıklar oluşmuştur ve üç büyük devrimin temelleri oluşmuştur. i̇ngiliz, amerikan ve fransız devrimlerinin temelini oluşturan filozof olarak akıllara yer etmiştir. doğal hukuk doktrinini savunanlardan biridir (diğerleri: jean jacques rousseau ve thomas hobbes).

locke için dünya ile ilişiği kesmek ve deneyim sayesinde kişi bir şeyler öğrenebilir. i̇nsan sezgisel herhangi bir bilgiye sahip değildir. dünyevi, deneye dayanan ve sistemli bir düşünce biçimini benimsemiştir. dini dogmaların bu düşünce sisteminde yeri yoktur. i̇nsanın bu noktada görevi onun içinde yaşadığı dünya ile sınırlıdır. sadece insanda bulunan kendini sevme duygusu ve aklın işleyişi ahlakın doğuşunu beraberinde getirmiştir. kabul etme bu felsefi temellerle vardır. bir yönetici, otoritesini yönettiği insanların rızasına borçludur. hükûmetler niçin vardır? bu sorunun cevabı locke'a göre doğa durumu ile açıklanabilir. doğa durumu, yeryüzünde hiçbir siyasi topluluğun olmadığı bir duruma karşılık gelmektedir. üstünlüklerin ve karışıklıkların artması yaşamı olumsuz etkiler ve insanlar bir araya gelerek siyasi toplulukları oluştururlar. hükümdarlara ve güçlü siyasi yöneticilere bu durumda itibar edilir. i̇timat bu noktada önemlidir. yöneticinin otoritesi mutlak değildir ve karşılıklı itimat ile toplumsal sözleşme oluşturulmuştur. i̇ktidar, kaynağını buna ve bu sürece borçludur. i̇nsanın hürriyeti ulusun kabullenişi ile kurulmuştur. yasalarla, bu güven kayıt altına alınır. bu benimseme aynı zamanda bu güvene ihanet eden yöneticiyi görevden uzaklaştırma hakkını da içerir.

i̇nsan hakları locke'a göre yaşam, hürriyet ve mülkiyet olarak özetlenebilir. bu hakların uygulanması, korunması hem yasalarla hem de kurumlarla sağlanır. bağımsız bir yargı sistemi de bunların tümünü kapsar.

hürriyet ile ilgili olarak ise, bir insanın özgürlüğü, başka bir insanın özgürlüğüne zarar gelebilecek noktada sona erer. siyasi bir toplumsa özgürlük yasaların hükmüne bağlıdır. mutlak değil, sınırları çizilmiş bir özgürlüktür.

i̇lk kitaplarını siyasi nedenlerden ötürü isimsiz yayınlamış ve hiçbir zaman bu eserlerin kendisine ait olduğunu kabul etmemiştir. descartes'tan etkilenmesine rağmen ona hiçbir zaman benzememiş; zihnin özünün düşünme ve maddenin özünün yer kaplama olduğu biçimindeki iki temel ilkesine karşı çıkmıştır.

gassendi'nin görüşleri ile deneme'nin birçok bölümü arasındaki benzerlikler salt rastlantı olamayacak kadar büyüktür, öyle ki leibniz, locke için gassendici demiştir. i̇nsan zihninin başlangıçta bir tabula rasa oluşu, locke'taki "bütün niteliklerden yoksun ak kâğıt" ya da "boş oda" önermelerinin aynıdır.

john locke'un yönetim sistemi anlayışı 
yargılama ve cezalandırma hakkını kendi iradesiyle yargıçlara yani yargı erkine bırakan toplum üyeleri, uygulanacak olan yasaların hazırlanması ve yürürlüğe konması görevini de bir başka güce; parlamentoya vermiştir. ancak bu da yeterli değildir, bir de yürütme erkine ihtiyaç vardır; yasamanın koyduğu pozitif yasaları uygulayacak, ayrıca anlaşmaları yapacak, savaşa, barışa karar verecektir.

locke'un toplumsal sözleşme hakkındaki görüşleri birçok konuda thomas hobbes'unkilere benziyor olsa da aslında farklılıkları çoktur. locke'un var saydığı toplum sözleşmesi, hobbes'unkinden çok farklıdır. locke'a göre doğa durumunda mülkiyet hakkı yeterince korunmuyordur. bunun üzerine toplumsal sözleşmeyle devlet kurulacaktır.

locke, insanların doğa durumundan gelen hakları olduğunu ve hiçbir imparatorun bu hakları kaldırmaması gerektiğini savunur. doğa durumunda insanlar tam bir özgürlük içinde yaşamaktadırlar. aynı zamanda da eşitlik hakimdir. çünkü doğa durumunda kimse bir diğerinin iktidarı halinde bulunmaz. locke'un benimsediği mülkiyet kuramı bugün de varlığını sürdürmektedir. locke'un amacı "mülkiyet eşitsizliğini nasıl açıklayabilirim?" olmuştur. bunu kısaca şu şekilde yapmaktadır; "mülkiyet sahibi tanrıdır. bir şeyin mülkiyetini kazanabilmek için emek vermek gerekmektedir. emek vermediğim bir şeyin mülkiyeti bende olamaz." bunun için bir takım kurallar olduğunu söyler. biriktirme yasağı ve herkesin ihtiyacını bırakma zorunluluğu bu bahsi geçen kurallardır. bu kurallar paranın icadına kadar geçerli olmuştur. sonra ise emek, satın alınmaya başlanmıştır.

locke'a göre mülkiyetin kaynağı her zaman "emek" olmuştur. locke, devlet iktidarını sınırlandırmanın bir yolu olarak kuvvetler ayrılığını görmektedir. locke, devlet içerisinde yasama, yürütme ve konfederatif güç ismini verdiği üç ana gücün varlığından söz eder. yasama gücünün kanunları yaptığını, yürütme gücünün bu kanunları uyguladığını, konfederatif gücün ise diğer devletlerle olan ilişkileri sağladığını söyler. üstün olanın yasama gücü olduğunu, diğer iki gücün de ona tabi olduğunu vurgular.

eserleri 
 'essay on the law of nature' (tabiat kanunu üzerine denemeler)
'an essay concerning human understanding' (i̇nsanın anlama yetisi üzerine bir deneme)
 'some thoughts concerning education' (eğitim üzerine bazı düşünceler)
 'a letter concerning toleration' (hoşgörü üzerine bir mektup)
 'two treatises of government' (yönetim üzerine i̇ki i̇nceleme)
 'hükûmet üzerine i̇ki deneme'
 'devlet'
 'a letter concerning toleration' (tolerans üzerine bir mektup)
 on the reasonableness of christianity (hristiyanlığın akla uygunluğu üstüne)

türkçede john locke konulu kitaplar 
 dider jean (2009) john locke (çeviren: atakan altınörs), i̇stanbul, paradigma yay.

ayrıca bakınız 
 m.cranson, john locke (lockmans 1657) ve j.r

kaynakça 

1632 doğumlular
1704 yılında ölenler
i̇ngiliz hekimler
i̇ngiliz filozoflar
i̇ngiliz anglikanlar
klasik liberaller
aydınlanma filozofları
rye house suikastı kişileri
restorasyon (i̇ngiltere)
17. yüzyıl i̇ngiliz erkek yazarları
17. yüzyıl i̇ngiliz yazarları
christ church, oxford'da öğrenim görenler
britanyalı klasik liberaller
ateizm eleştirmenleri
deneyciler
i̇ngiliz siyaset felsefecileri
epistemologlar
royal society üyeleri
felsefi topluluk kurucuları
metafizikçiler
ontologlar
westminster okulunda öğrenim görenler
eğitim filozofları
dil felsefecileri
hukuk filozofları