Adriyatik Denizi

adriyatik denizi (), akdeniz'in bir parçası olan ve i̇talya yarımadası ile balkan yarımadası arasında kalan uzun bir körfezdir. adriyatik, akdeniz'in en kuzeydeki koludur ve otranto boğazı'ndan (i̇yonya denizi'ne bağlandığı yer) kuzeybatıya ve po ovası'na kadar uzanır. i̇talya, arnavutluk, hırvatistan, bosna-hersek, slovenya ve karadağ'ın denize kıyısı bulunmaktadır. adriyatik, çoğu doğu kıyısının hırvat kesiminde yer alan 1.300'den fazla adaya sahiptir. kuzeyi en sığ, güneyi en derin olmak üzere üç havzaya ayrılmıştır ve maksimum  derinliğindedir. bir su altı sırtı olan otranto sill, adriyatik ve i̇yonya denizleri arasındaki sınırda yer almaktadır. hakim akıntılar otranto boğazı'ndan saat yönünün tersine doğu kıyısı boyunca ve batı kıyısı (i̇talya) boyunca tekrar boğaza akar. adriyatik'teki gelgit hareketleri azdır, ancak zaman zaman daha büyük genliklerin meydana geldiği bilinmektedir. adriyatik'in tuzluluk oranı akdeniz'dekinden daha düşüktür çünkü adriyatik, akdeniz'e akan tatlı suyun üçte birini bir seyreltme havzası görevi görerek toplar. yüzey suyu sıcaklıkları genellikle yazın  ile kışın  arasında değişir ve adriyatik havzası'nın iklimini önemli ölçüde yumuşatır.

adriyatik denizi, mezozoik çağda afrika levhasından ayrılan puglia veya adriyatik mikroplakası üzerinde yer almaktadır. levhanın hareketi, avrasya levhası ile çarpışmasının ardından çevredeki dağ zincirlerinin oluşumuna ve apenin tektonik yükselmesine katkıda bulundu. geç oligosin'de, adriyatik havzası'nı akdeniz'in geri kalanından ayıran apenin yarımadası ilk kez oluştu. adriyatik'te her türlü tortu bulunur ve malzemenin büyük bir kısmı po ve batı kıyısındaki diğer nehirler tarafından taşınır. batı kıyıları alüvyonlu veya teraslı, doğu kıyısı ise belirgin karstifikasyon ile oldukça girintilidir. adriyatik'te denizin karstik habitatlarını ve biyoçeşitliliğini korumak için oluşturulan düzinelerce deniz koruma alanı bulunmaktadır. deniz, flora ve faunada bol miktarda bulunur, çoğu endemik, nadir ve tehdit altında olan 7.000'den fazla tür adriyatik'e özgü olarak tanımlanmıştır.

adriyatik kıyılarında 3.5 milyondan fazla insan yaşamaktadır; bu kıyılarda yer alan en büyük şehirler ise bari, venedik, trieste ve split'tir. adriyatik kıyılarındaki ilk yerleşimler etrüsk, i̇lirya ve yunan'dır. mö 2. yüzyılda, kıyılar roma'nın kontrolü altındaydı. orta çağ'da, adriyatik kıyıları ve denizin kendisi, başta bizans i̇mparatorluğu, hırvatistan krallığı, venedik cumhuriyeti, habsburg monarşisi ve osmanlı i̇mparatorluğu olmak üzere bir dizi devlet tarafından çeşitli derecelerde kontrol edildi. napolyon savaşları, birinci fransız i̇mparatorluğu'nun kıyı kontrolünü ele geçirmesi ve i̇ngilizlerin bölgedeki fransızlara karşı koyma çabasıyla sonuçlandı ve sonunda doğu adriyatik kıyılarını ve avusturya için po vadisi'nin büyük bir kısmını güvence altına aldı. i̇talya'nın birleşmesinin ardından, i̇talya krallığı doğuya doğru genişlemeye başladı ve bu 20. yüzyıla kadar devam etti. i. dünya savaşı ve avusturya-macaristan ile osmanlı i̇mparatorluğu'nun çöküşünden sonra, doğu kıyılarının kontrolü yugoslavya ve arnavutluk'a geçti. 1990'larda yugoslavya'nın dağılmasının ardından adriyatik kıyılarında dört yeni eyalet meydana geldi. i̇talya ve yugoslavya deniz sınırları üzerinde 1975 yılına kadar anlaşmaya vardılar ve bu sınır yugoslavya'nın ardıl devletleri tarafından tanınmasına karşın, slovenya, hırvatistan, bosna-hersek ve karadağ arasındaki deniz sınırları halâ tartışmalıdır. i̇talya ve arnavutluk 1992 yılında deniz sınırları üzerinde anlaştılar.

balıkçılık ve turizm, adriyatik kıyılarının tamamında önemli gelir kaynaklarıdır. adriyatik hırvatistan'ın turizm sektörü, ekonomik açıdan adriyatik havzası'nın geri kalanından daha hızlı büyüdü. deniz taşımacılığı da bölge ekonomisinin önemli bir koludur. adriyatik'te her biri yılda bir milyon tondan fazla yük elleçleyen 19 liman bulunmaktadır. adriyatik'te yıllık kargo cirosuna göre en büyük liman trieste limanı iken, yıllık hizmet verilen yolcu bakımından en büyük liman ise split limanı'dır.

i̇sim 

adriyatik isminin kökenleri, adını muhtemelen su veya deniz anlamına gelen i̇lirya adurundan alan etrüsk yerleşim yeri olan adria ile ilişkilidir. klasik antik çağ'da deniz, mare adriaticum veya daha az sıklıkla "yukarı deniz" anlamına gelen mare superum olarak bilinmekteydi. bununla birlikte, iki terim eş anlamlı değildi. mare adriaticum genel olarak adriyatik denizi'nin venedik körfezi'nden otranto boğazı'na kadar uzanan genişliğine karşılık gelmektedir. bu sınır, roma yazarları tarafından daha tutarlı bir şekilde tanımlandı. erken yunan kaynakları, adriyatik ve i̇yon denizleri arasındaki sınırı, venedik körfezi'nin bitişiğinden peloponnese'nin güney ucuna, sicilya'nın doğu kıyılarına ve girit'in batı kıyılarına kadar çeşitli yerlere yerleştirdi. mare superum ise normalde hem modern adriyatik denizi'ni hem de apenin yarımadasının güney kıyılarındaki denizi, sicilya boğazı'na kadar kapsıyordu. 
bu dönemde dalmaçya veya illyricum kıyılarındaki sular için kullanılan bir başka isim de mare dalmaticumdu.

denizin çevre ülkelerin dillerindeki isimleri şunlardır: ; emilian: mèr adriatic; ;  – adriatikí thálassa; i̇stro-rumence: marea adriatică; ; , јадранско море; ; . sırp-hırvatça ve slovence'de deniz genellikle sadece jadran olarak anılır.

coğrafya 
adriyatik denizi, güneybatıda apenin veya i̇talyan yarımadası, kuzeybatıda i̇talya'nın veneto ve friuli-venezia giulia bölgeleri, kuzeydoğuda slovenya, hırvatistan, bosna-hersek, karadağ ve arnavutluk - balkan yarımadası ile çevrili yarı kapalı bir denizdir. güneydoğuda, adriyatik denizi  genişliğindeki otranto boğazı'nda i̇yonya denizi'ne bağlanır. uluslararası hidrografi örgütü (iho), adriyatik ve i̇yonya denizleri arasındaki sınırı, arnavutluk'taki butrinto nehri'nin (39°44'n enleminde) ağzından korfu'daki karagol burnu'na, bu adadan kephali burnu'na (bu ikisi 39°45'n enlemindedir) ve daha sonra santa maria di leuca burnu'na (39°48'n enleminde) uzanan bir hat olarak tanımlamaktadır. kuzeybatıdan güneydoğuya  boyunca uzanan adriyatik denizi  genişliğindedir. 138.600 kilometrekarelik bir alanı kaplar ve 35.000 kilometre küp hacme sahiptir. adriyatik 40° ila 45°47' kuzeyden kuzeybatıya uzanır ve akdeniz'in en kuzey kısmını temsil eder. deniz, coğrafi olarak kuzey adriyatik, orta adriyatik ve güney adriyatik olarak üçe ayrılır. adriyatik denizi drenaj havzası 235.000 kilometrekarelik (91.000 sq mi) bir alanı kaplar ve 1.8'lik bir kara-deniz oranına sahiptir. drenaj havzası ortalama yüksekliği deniz seviyesinden  yüksekte olup, ortalama eğimi 12.1°'dir. po, soča, krka, neretva, drin, boyana ve vyosa, adriyatik'e boşalan başlıca nehirler arasındadır. 19. yüzyılın sonlarında avusturya-macaristan i̇talya'nın trieste şehrindeki sartorio iskelesinde ortalama adriyatik denizi seviyesini kullanarak bir yükseklik karşılaştırmalı jeodezik ağ kurdu. bu karşılaştırma ölçütü daha daha sonra yugoslavya tarafından kabul edilen avusturya tarafından ve dağılmasından sonra ortaya çıkan devletler tarafından muhafaza edildi. 2016 yılında slovenya, kıyı kasabası koper'deki iyileştirilmiş deniz seviyesi ölçüm istasyonuna atıfta bulunan yeni bir yükseklik ölçütünü kabul etti. akdeniz üzerinde de büyük bir meteorolojik etkiye sahip olan alpler, trieste çevresindeki duino ve barcola'ya doğru adriyatik'e uzanır.

adriyatik denizi'nde çoğu adriyatik'in doğu kıyısında olmak üzere 1.246'sı hırvatistan'da olmak üzere 1.300'den fazla ada ve adacık yer almaktadır. bu sayı, sadece gelgitte ortaya çıkanlar da dahil olmak üzere her büyüklükteki ada, adacık ve kayaları içermektedir. hırvat adalarında, her biri yaklaşık  aynı alanı kaplayan en geniş alana sahip cres ve krk adaları ile deniz seviyesinden  yüksekliğe ulaşan en yüksek brač adası yer almaktadır. hırvat adaları, aralarında en fazla nüfusa sahip krk, korcula ve braces olmak üzere daimi ikametgâh edilen 47 adayı barındırmaktadır. adriyatik'in batı kıyısındaki adalar (i̇talyan), karşı kıyıdakilerden daha küçük ve daha az sayıdadır; en iyi bilinenleri venedik şehrinin inşa edildiği 117 adadır. yunanistan'ın korfu adasının kuzey kıyısı da iho tarafından tanımlandığı şekilde adriyatik denizi'nde yer almaktadır. iho sınırı, diapontia adaları'nı (korfu'nun kuzeybatısı) adriyatik denizi'ne konumlandırmaktadır.

münhasır ekonomik bölge 
adriyatik denizi'ndeki münhasır ekonomik bölgeler:

batimetri 

adriyatik denizi'nin ortalama derinliği  ve maksimum derinliği ise 'dir, ancak kuzey adriyatik havzası nadiren  derinliği aşmaktadır. venedik ile trieste arasında, ancona ile zadar'ı birbirine bağlayan bir hatta uzanan kuzey adriyatik havzası, kuzeybatı ucunda sadece  derinliğindedir; güneydoğuya doğru giderek derinleşmektedir. akdeniz'in en büyük sahanlığıdır ve aynı zamanda bir seyreltme havzası ve alt su oluşumu bölgesidir. orta adriyatik havzası,  derinliğindeki orta adriyatik çukuru ile ancona–zadar hattının güneyinde yer almaktadır.  derinliğindeki palagruža sill, orta adriyatik çukuru'nun güneyinde yer almaktadır ve onu  derinliğindeki güney adriyatik çukuru ve güney adriyatik havzasından ayırmaktadır. güney adriyatik havzası, bağlı olduğu kuzey i̇yon denizi'ne birçok açıdan benzerdir. enine, adriyatik denizi de asimetriktir. apennine yarımadası'nın kıyısı nispeten pürüzsüzdür, çok az ada vardır ve monte conero ve gargano burnu denize tek önemli çıkıntıdır, bunun aksine, balkan yarımadası'nın kıyısı, özellikle hırvatistan'da çok sayıda ada ile engebelidir. apenin dağları'nın kıyı şeridinden daha uzakta olduğu karşı kıyının (i̇talyan) aksine, kıyıların engebeliği dinar alpleri'nin kıyıya yakınlığını daha da şiddetlendirir.

hidroloji 

pürüzsüz i̇talyan kıyısı (çok az çıkıntılı ve büyük ada içermeyen), yüzeydeki nispeten tatlı su kütlesinden ve alttaki soğuk ve yoğun su kütlesinden oluşan batı adriyatik akımının sorunsuz bir şekilde akmasını sağlar. karşı kıyıdaki kıyı akıntıları, tırtıklı kıyı şeridi, birkaç büyük ada ve dinarik alpleri'nin kıyıya yakınlığı nedeniyle çok daha karmaşıktır. sonuncusu, deniz ile iç bölge arasında önemli sıcaklık değişimleri yaratır ve bu da yerel jetlerin oluşmasına yol açar. gelgit hareketi normalde hafiftir ve genellikle  altında kalır. amfidromik nokta, ancona'nın doğusundaki orta genişlikte yer almaktadır.

normal gelgit seviyelerinin, elverişli bir ortamda önemli ölçüde arttığı ve kıyı taşkınına yol açtığı bilinmektedir; bu doğal olay en çok i̇talya'da, özellikle de venedik'te acqua alta olarak bilinmektedir. bu tür gelgitler normal seviyeden 'den daha fazla olabilir ve 4 kasım 1966'da gözlemlenen en yüksek gelgit seviyesi 'dir. bu tür su baskınlarına, güneş ve ay'ın aynı hizaya gelmesi, sirokko ile ilgili fırtına dalgalanmaları gibi meteorolojik faktörler ve havzanın geometrik şekli gibi bir dizi faktörün birleşimi neden olur. üstelik adriyatik'in uzun ve dar dikdörtgen şekli, havzanın küçük ekseni boyunca salınan su hareketinin kaynağıdır. son olarak venedik, kıyı bölgelerinde toprak çökmesi nedeniyle sellere karşı giderek daha savunmasız hale gelmektedir. adriyatik denizi'nin başka yerlerinde de sellere neden olan alışılmadık derecede yüksek gelgitler gözlemlenmiş ve son yıllarda koper, zadar ve šibenik kasabalarında da kaydedilmiştir.

adriyatik'in tüm hacminin, nispeten kısa bir süre olan 3.4±0.4 yıl içinde otranto boğazı üzerinden değiş tokuş edildiği tahmin edilmektedir (örneğin, karadeniz'in tüm suyunun değişimi için yaklaşık 500 yıl gerekmektedir). bu kısa süre, adriyatik'e akan nehirlerin saniyede 'ye kadar deşarj olması nedeniyle özellikle önemlidir. bu deşarj oranı, adriyatik denizi'nin toplam hacminin %0,5'ine veya her yıl 'lik bir su tabakasına denktir. po, saniyede  ortalama deşarj oranı ile tek bir nehirin oluşturduğu en büyük deşarj oranına (28%) sahip nehirdir. tüm akdeniz'e yıllık toplam deşarj açısından po, ikinci sırada yer alırken, onu üçüncü ve dördüncü sırada yer alan neretva ve drin takip etmektedir. adriyatik'e bir diğer önemli tatlı su katkısı ise denizaltı kaynaklarıyla oluşan denizaltı yeraltı suyu deşarjıdır. adriyatik'teki toplam su akışının %29'unu oluşturduğu tahmin edilmektedir. denizaltı kaynakları, izola kasabası yakınlarında açık denizde keşfedilen kaplıcaları içermektedir. termal kaynak suyu, hidrojen sülfür bakımından zengindir,  arasında bir sıcaklığa sahiptir ve belirli ekosistemlerin gelişmesine katkıda bulunmuştur. akdeniz'e akan tatlı su hacminin üçte birini temsil eden tatlı su girişi, adriyatik'i akdeniz için bir seyreltme havzası haline getirmektedir. orta ve güney adriyatik girdapları (sag) önemli siklonik dolaşım özellikleridir, ilki aralıklı ve ikincisi kalıcıdır. sag  çapındadır. adriyatik'ten i̇yonya denizi yoluyla levanten havzası'na dip su akışına katkıda bulunmaktadır. bu süreçte adriyatik denizi, doğu akdeniz'deki derin suların çoğunu üretmektedir.

sıcaklık ve tuzluluk oranı 
adriyatik'in yüzey sıcaklığı, genellikle yazın , kışın ise  arasında değişmektedir. batı adriyatik kıyısının kuzey kesimi kışın 'ye düşmektedir. kuzey'de uzunlamasına ve orta ve güney adriyatik'te enine eğim ile farklı mevsimsel sıcaklık değişimleri, adriyatik denizi'nin kıtasal özelliklerine atfedilir: okyanuslardan daha sığ ve karaya daha yakındır. özellikle soğuk kış aylarında, deniz buzu adriyatik'in sığ kıyı bölgelerinde, özellikle venedik lagünü'nde, aynı zamanda tisno'ya kadar (zadar'ın güneyi) güneydeki izole sığlıklarda da görülebilir. güney adriyatik, daha kuzeydeki bölgelere göre kışın yaklaşık 8 ila 10 °c (14 ila 18 °f) daha sıcaktır. adriyatik'in yıl içindeki tuzluluk değişimi de aynı şekilde belirgindir: 38 ile 39 psu arasında değişmektedir. güney adriyatik, levanten havzası'ndan daha tuzlu suya maruz kalmaktadır.

i̇klim 

köppen iklim sınıflandırmasına göre, adriyatik'in üst yarısı nemli subtropikal iklim (cfa), yazlar nemli ve kışlar soğuk ve kurak olarak sınıflandırılmaktadır. güney adriyatik, sıcak yaz akdeniz iklimi (csa) olarak sınıflandırılmaktadır. hava sıcaklığı bir mevsimde yaklaşık  değişebilmektedir.

hakim kış rüzgarları bora ve sirokko'dur (doğu kıyısı boyunca jugo olarak adlandırılmaktadır). bora, trieste, senj ve split bölgelerinde, saatte 'ye kadar rüzgarlarla en yüksek hızlara ulaşmaktadır. sirokkoo, genellikle sahra kumu taşıyan yağmur tozuna neden olan nemli ve sıcak hava getirmektedir.

nüfus 

adriyatik denizi kıyılarında ve adalarında çok sayıda küçük yerleşim yeri ve bir dizi büyük şehir mevcuttur. bu şehirlerden en büyüğü i̇talya'nın bari, venedik, trieste ve rimini, hırvatistan'ın split, rijeka ve zadar, arnavutluk'un dıraç ve avlonya ve slovenya'nın koper şehirleridir. adriyatik kıyılarındaki şehirlerde toplamda 3.5 milyondan fazla insan yaşamaktadır. ayrıca i̇talya'nın ravenna ve lecce şehirleri gibi kıyıya çok yakın bazı büyük şehirler de vardır.

jeoloji 

jeofizik ve jeolojik bilgiler, adriyatik denizi ve po ovası'nın mezozoik dönemde afrika levhasından ayrılan puglia veya adriyatik levhası olarak tanımlanan tektonik bir mikro levha ile ilişkili olduğunu göstermektedir. bu ayrılık orta ve geç triyas'ta, kireç taşı birikmeye başlamasıyla başladı. norian ve geç kretase arasında, adriyatik ve puglia karbonat platformları  derinliğinde kalın bir karbonat çökeltisi (dolomit ve kalker) dizisi olarak oluştu. birincisinin kalıntıları adriyatik denizi'nin yanı sıra güney alpler ve dinar alpleri'nde bulunmaktadır. i̇kincisinin kalıntıları ise gargano burnu ve maiella dağı olarak görülmektedir. eosen ve erken oligosen'de, levha kuzeye ve kuzeydoğuya hareket ederek, dinaridler ve alpler'in tektonik yükselmesi yoluyla alpin orojenezi'ne (afrika ve avrasya levhalarının hareketleriyle birlikte) katkıda bulundu.
geç oligosen'de hareket tersine döndü ve apenin dağları'nın orojenezi'si gerçekleşti. artan sismik aktivitenin kırılmamış bir bölgesi, adriyatik denizi'ni çevrelemektedir ve genellikle doğu kıyısında kuzeydoğu-güneybatı yönünde yönlendirilmiş bir bindirme fay kuşağı ve apeninlerdeki kuzeydoğu-güneybatı normal fayları ile adriyatik saat yönünün tersine bir rotasyon göstermektedir. dubrovnik'in kuzeybatısında 'lik aktif bir fay tespit edildi. ayrıca, fay, apenin yarımadasının güney ucunun karşı kıyıya yılda yaklaşık  hareket etmesine neden olur. bu hareket devam ederse, deniz tabanı tamamen tükenecek ve adriyatik denizi 50-70 milyon yıl içinde kapanacaktır. kuzey adriyatik'te, trieste körfezi ve batı istria kıyıları, son iki bin yılda yaklaşık  battı. orta adriyatik havzasında, vis adasındaki komiža bölgesinde ve jabuka ve brusnik volkanik adalarında permiyen volkanizmasına dair izler mevcuttur. bölgede ilk tarihi kayıtlardan bu yana depremler gözlenmektedir. bölgede yakın zamanda meydana gelen en şiddetli deprem, richter ölçeğine göre 7.0 şiddetindeki 1979 karadağ depremiydi. bölgede daha önce gerçekleşen depremler arasında 1627 gargano yarımadası ve 1667 dubrovnik depremleri yer almaktadır ve bu depremlerin ardından bölgede güçlü tsunamiler meydana geldi. son 600 yılda adriyatik denizi'nde on beş tsunami meydana geldi.

kıyılar 

doğu adriyatik kıyısının hırvat kısmı, akdeniz'in en girintili kıyı şerididir. doğu kıyılarının çoğu, adriyatik karbonat platformu'nun hava şartlarına maruz kalmasından geliştirilen bir karstik topoğrafya ile karakterizedir. oradaki karstifikasyon, büyük ölçüde dinaridlerin oligosen ve miyosen'deki son yükselişinden sonra karbonat yataklarının atmosferik etkilere maruz kalmasıyla başladı. bu, son buzul maksimum sırasında maruz kalan mevcut deniz seviyesinin  altına kadar uzandı. bazı karstik oluşumların daha önceki deniz seviyesi düşüşlerinden, özellikle de messiniyen tuzluluk krizinden kaynaklandığı tahmin edilmektedir. benzer şekilde, karst puglia'da pugliakarbonat platformu'ndan gelişti.

po ovası'nda, adriyatik'in kuzeybatı kıyısında ve piacenza'ya kadar batıda, deniz ilerledikçe ve vadi boyunca geri çekildikçe pleistosen'e kadar uzanan deniz ve alüvyon çökeltileri vardır. i̇lerleme, adriyatik'i yaklaşık 5.500 yıl önce yüksek bir noktaya taşıyan son buzul maksimum'dan sonra başladı. o zamandan beri, po ovası ilerlemektedir (genişleme/büyüme). mö 1000 ile ms 1200 arasında kıyı bölgelerinde ilerleme hızı yılda 'dir. 12. yüzyılda ovanın yıllık ilerleme hızı  idi. 17. yüzyılda, yapay kanalların kazısı başladıkça ova insan kontrolünde bir ortam olmaya başladı. po'nun kanalları ve yeni dağıtıcıları o zamandan beri yılda  veya daha fazla oranda ilerlemektedir. sadece i̇talya'da adriyatik denizi'ne akan ve venedik, grado ve caorle lagünleri de dahil olmak üzere alüvyon kıyılarını oluşturan 20'den fazla nehir vardır. dragonja, boyana ve neretva nehirlerinin deltalarında daha küçük doğu adriyatik alüvyon kıyıları vardır.

biyocoğrafya ve ekoloji 
adriyatik denizi, genel biyojeokimyasal fizyonomisi açısından benzersiz bir su kütlesidir. i̇norganik besinleri ihraç etmekte ve otranto boğazı yoluyla partikül halindeki organik karbon ve nitrojeni ithal etmektedir. bunun yanında bir mineralizasyon sahası görevi görmektedir. maddelerin değişimi adriyatik denizi'nin batimetrisi ile daha karmaşık hale getirilir. boğazdan kuzeye akan suyun %75'i palagruža sill ve kuzey adriyatik'te dolaşmaktadır, güney adriyatik'e suyun en fazla % 3 ila 4'ünü eklemektedir. bu, biyocoğrafyasına ve ekolojisine ve özellikle ekosistemlerinin bileşimine ve özelliklerine yansımaktadır. ana biyocoğrafik birimleri kuzey adriyatik, orta adriyatik ve güney adriyatik'tir.

bitki örtüsü ve fauna 

adriyatik'in doğası, bol miktarda endemik bitki örtüsüne ve faunaya yol açmaktadır. hırvatistan ulusal biyoçeşitlilik stratejisi eylem planı'na göre, adriyatik denizi'nde 7.000'den fazla hayvan ve bitki türünün olduğu tespit edildi. orta adriyatik özellikle endemik bitki türlerinde bol miktarda bulunmaktadır ve 535 tanımlanmış yeşil, kahverengi ve kırmızı alg türü mevcuttur. beş akdeniz deniz çayırı türünden dördü adriyatik denizi'nde yer almaktadır. en yaygın türler cymodocea nodosa ve zostera noltii iken, zostera marina ve posidonia oceanica nispeten nadirdir.

adriyatik'in doğu kıyılarında da çok sayıda nadir ve tehdit altındaki tür bulunmaktadır. batı adriyatik kıyılarından nispeten daha berrak ve daha az kirlidir, bunun nedeni kısmen deniz akıntılarının adriyatik'ten saat yönünün tersine akması, dolayısıyla doğu kıyısına daha temiz su getirmesi ve batı kıyılarında giderek artan şekilde kirlenen suyu geri döndürmesidir. bu sirkülasyon, doğu adriyatik kıyısındaki ülkelerin biyolojik çeşitliliğine önemli ölçüde katkıda bulunmaktadır. şişe burunlu yunus yalnızca doğu kıyılarının sularında sık görülür ve hırvat kıyıları, tehlike altındaki akdeniz fokları ve deniz kaplumbağalarına sığınak sağlar. son araştırmalar, bir zamanlar adriyatik denizi'nde olduğu düşünülen balinalar ve diğer deniz megafaunalarının göç ettiklerini ve daha büyük ölçeklerde yarı kapalı denizde yaşadıklarını ortaya koydu. bu canlıların en büyüğü genellikle oluklu balinadır. dişli balinaların en büyüğü olan ispermeçet balinası da göç eder, ancak yüzgeç balinalarından daha az yaygındır ve bunu cuvier gagalı balinaları takip eder. büyük camgözler ve manta vatozları denize göç eden bazı göçmen türleridir. kuzey atlantik buzul balinaları, atlantik gri balinaları ve kambur balinalar gibi soyu tükenmiş türlerin tarihsel varlıkları da speküle edildi.

özellikle kuzey adriyatik, endemik balık faunası açısından zengindir. adriyatik denizi'ne kıyısı olan yalnızca bir veya iki ülkede yaklaşık otuz balık türü bulunmaktadır. bunlar özellikle kıyı veya denizaltı topoğrafyasının karst morfolojisine bağlıdır veya buna bağlıdır. bu, yeraltı yaşam alanlarını, karst nehirlerini ve tatlı su kaynaklarının çevresindeki alanları içermektedir. adriyatik kıyılarına ve adalarına endemik olduğu bilinen 45 alt tür mevcuttur. adriyatik'te, akdeniz taksonlarının yaklaşık %70'ini temsil eden ve adriyatik'e endemik olan en az 7 tür ile en az 410 balık türü ve alt türü bulunmaktadır. altmış dört bilinen tür, büyük ölçüde aşırı avlanma nedeniyle yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır.

korunan alanlar 

adriyatik'in biyolojik çeşitliliği nispeten yüksektir ve kıyıları boyunca yer alan ülkeler tarafından birkaç deniz koruma alanı oluşturuldu. bunlardan bazıları i̇talya'nın trieste körfezi'ndeki miramare (kuzey adriyatik'te), orta adriyatik havzasında bulunan torre del cerrano ve tremiti adaları ve güney puglia'daki torre guacetoy'dur. miramare koruma alanı 1986 yılında kuruldu ve  kıyı ve  deniz alanı kaplamaktadır. bölge, trieste körfezi'ndeki miramare burnunun yakınındaki 'lik kıyı şeridini kapsamaktadır. torre del cerrano koruma alanı 2009 yılında oluşturuldu.  deniz alanını ve 'lik kıyı şeridini kapsamaktadır. korunan alanın çeşitli bölgeleri 'lik deniz yüzeyini kaplamaktadır. tremiti rezervi 1989'dan beri korunurken, tremiti adalarının kendisi gargano ulusal parkı'nın bir parçasıdır. brindisi ve carovigno yakınlarında bulunan torre guaceto koruma alanı, 'lık bir deniz yüzeyini kaplar ve 'lık sahili kapsayan ve deniz koruma alanıyla 'lik bir kıyı şeridini paylaşan torre guaceto koruma alanı'nın bitişiğinde yer alır. ayrıca, i̇talya'da adriyatik kıyısı boyunca yer alan uluslararası düzeyde önemli (ramsar) 10 sulak alan rezervi bulunmaktadır.

hırvatistan'da yedi deniz koruma alanı mevcuttur. bunlar sırasıyla sırasıyla pula ve rovinj yakınlarındaki istria yarımadasının kıyılarında yer alan brijuni ve lim kanalı; zadar yakınlarındaki orta adriyatik havzasında kornati ve telašćica; ve güney dalmaçya'da lastovo, mali ston körfezi ve mljet'tir. 1999'da millî park statüsüne kavuşan brijuni millî parkı, 'lık takımadaları ve 'lık denizi çevrelemektedir. lim kanalı, pazinčica nehrinin 1'lik bir ria'sıdır. 1980'de millî park statüsüne kavuşan kornati millî parkı, 89 ada ve adacık olmak üzere yaklaşık 'lik bir alanı kaplamaktadır. deniz çevresi toplam alanın dörtte üçünü kapsarken, ada kıyılarının toplam uzunluğu 'ye eşittir. telašćica, 1988 yılında dugi otok'ta kurulan bir tabiat parkıdır. park, 'lik kıyı şeridi, 'lik arazi ve 'lik denizi kapsamaktadır. mali ston körfezi, pelješac yarımadasının kuzeyinde, hırvatistan ve bosna-hersek sınırında yer almaktadır. deniz koruma alanı 'dir. 2006 yılında kurulan lastovo tabiat parkı ise, 44 ada ve adacık, 'lik arazi ve 'lik deniz alanını kapsamaktadır. mljet millî parkı, 1960 yılında 'lik deniz koruma alanını kapsayacak şekilde kuruldu. buna ek olarak, hırvatistan'da neretva nehrinin deltası olan bir ramsar sulak alan rezervi bulunmaktadır.

slovenya'da deniz ve kıyı koruma altındaki doğa alanları, sečovlje salina tabiat parkı, strunjan tabiat parkı, škocjan doğa koruma alanı ve debeli rtič, madona burnu ile fiesa doğal anıtlarındaki göllerdir. sečovlje salina tabiat parkı 1990 yılında kurulmuş olup, 'lık bir alanı kaplamaktadır ve dört doğa koruma alanı içermektedir. 1993 yılında, alan bir ramsar alanı olarak belirlenmiştir ve aynı zamanda su kuşu türleri için uluslararası öneme sahip bir bölgedir. 429 hektarlıkbir alanı kaplayan strunjan tabiat parkı, 2004 yılında kuruldu ve iki doğa koruma alanından oluşmaktadır.  uzunluğunda bir kayalık, en kuzeydeki akdeniz tuz sahasını ve tek sloven lagün sistemini içermektedir. aynı zamanda bazı akdeniz bitki türlerinin en kuzeydeki büyüme noktasıdır. škocjan doğa koruma alanı 1998 yılında kuruldu ve  alanı kaplamaktadır. debeli rtič doğal anıtı , cape madona doğal anıtı  ve fiesa doğal anıtındaki göller, slovenya'daki tek acı göl olan kıyı gölü ile  alanı kaplamaktadır.

arnavutluk, 2010 yılında adriyatik ve i̇yon denizi'nin birleştiği karaburun yarımadası'nda ilk deniz koruma alanı olan karaburun-sazan ulusal deniz parkı'nı kurdu. park toplam 'lık bir alanı kaplamaktadır. arnavutluk'ta porto palermo ve rodon burnu olmak üzere iki ek deniz koruma alanının daha kurulması planlanmaktadır. ayrıca arnavutluk, karavasta lagünü ve butrint olmak üzere iki ramsar sulak alan rezervine ev sahipliği yapmaktadır. ne bosna-hersek'te ne de karadağ'da, bir deniz koruma alanı mevcut değildir ya da kurulması planlanmamıştır.

kirlilik 
adriyatik denizi ekosistemi, tarım alanlarından gelen drenaj ve şehirlerden akan atık su yoluyla aşırı besin girişi tehdidi altındadır; bu, hem kıyı boyunca hem de denize akan nehirleri (özellikle po nehri'ni) kapsamaktadır. venedik, genellikle nakliye, ulaşım, çiftçilik, imalat ve atık su bertarafının deniz kirliliğine katkıda bulunduğu kirli kıyı sularına bir örnek olarak gösterilmektedir. gemiler, özellikle tankerler tarafından yapılan balast suyu tahliyesi bir başka risk oluşturmaktadır. yine de, adriyatik limanları tarafından elleçlenen kargonun çoğu ve limanlar tarafından elleçlenen tüm sıvı kargolar adriyatik havzası'na geldiğinden, balast suyundan kaynaklanan risk minimum düzeyde kalmaktadır. bu sorun nedeniyle, önerilen ihraç petrol boru hatlarına özel olarak itiraz edildi. petrol sızıntıları, potansiyel çevresel etki ve turizm ve balıkçılığa verilen zarar açısından büyük bir endişe kaynağıdır. büyük bir petrol sızıntısının meydana gelmesi durumunda, yalnızca hırvatistan'da bir milyon insanın geçim kaynaklarını kaybedeceği tahmin edilmektedir. daha önce adriyatik'te meydana gelen kazalara ek olarak, şimdiye kadar hiçbir önemli çevresel sonuçları olmasa da, petrol sızıntılarının meydana geldiği po nehri havzasındaki petrol rafinerileri ek bir risk oluşturmaktadır. i̇talya, 2006 yılından bu yana trieste körfezi'nde bir offshore ve kara lng terminalinin yanı sıra slovenya-i̇talya sınırının hemen yakınında bir boru hattı inşa etmeyi plânlamaktadır. slovenya hükûmeti ve belediyeleri, trieste belediye meclisi ve sivil toplum kuruluşları çevresel tehlikeleri, ulaşım ve turizm üzerindeki etkileri konusundaki endişelerini belirttiler.

adriyatik'in bir diğer kirlilik kaynağı da katı atıktır. sürüklenen atıklar -bazen nispeten büyük miktarlarda malzeme, özellikle atık plastik- sirokko tarafından kuzeybatıya taşınmaktadır. adriyatik havzası'ndaki hava kirliliği, po nehri vadisindeki büyük sanayi merkezleri ve kıyı boyunca büyük sanayi şehirleri ile ilişkilidir.

i̇talya ve yugoslavya, adriyatik denizi'ni kirlilikten korumak için 1977'de ortak bir komisyon kurdu; örgüt daha sonra yugoslavya'nın yerine slovenya, hırvatistan ve karadağ'ı aldı. gelecekteki kirlilik tehlikeleri ele alınmakta ve kirlilik noktaları sadece havzadaki ülkeler tarafından değil, aynı zamanda dünya bankası desteğiyle bölgesel projeler aracılığıyla değerlendirilmektedir. 2011 yılı itibarıyla bu tür 27 sıcak nokta tespit edilirken, bunlardan 6'sı acil müdahale gerektirdi.

sınırlar 
i̇talya ve yugoslavya, 1968 yılında adriyatik kıta sahanlığı sınırlandırmalarını, osimo antlaşması'ndan sonra trieste körfezi sınırında 1975 yılında imzalanan ek bir anlaşmayla tanımladılar. 1968 yılında kararlaştırılan sınır  boyunca uzanmaktaydı ve düz veya dairesel yay parçaları ile bağlı 43 noktadan oluşmaktaydı. 1975 yılında kararlaştırılan ek sınır, 1968 hattının bitiş noktasından gelen 5 noktadan oluşmaktadır. eski yugoslavya'nın bütün ardıl devletleri anlaşmaları kabul etti. adriyatik'in en güney bölgelerinde sınır, belirsiz kalan arnavut kıta sahanlığı sınırıyla üç noktanın yerini taraflı hale getirmemek için belirlenmedi. yugoslavya'nın dağılmasından önce, arnavutluk, i̇talya ve yugoslavya başlangıçta karasularını  olarak ilân etti, ardından uluslararası standart olan ne indirildi ve tüm taraflar temel sistemleri kabul etti (çoğunlukla 1970'lerde). arnavutluk ve i̇talya, deniz sınırlarını 1992'de eşitlik ilkesine göre belirlediler. hırvatistan'ın ab üyeliğinin ardından adriyatik, ab'nin iç denizi haline geldi. birleşmiş milletler deniz hukuku sözleşmesi, adriyatik denizi'ni kapalı veya yarı kapalı deniz olarak tanımlamaktadır.

adriyatik avrupa bölgesi 

adriyatik avrupa bölgesi, adriyatik denizi bölgesinde, bölge ötesi ve uluslararası işbirliğini teşvik etmek ve bölgesel öneme sahip sorunların çözülmesine yardımcı olmak için 2006 yılında pula'da kuruldu. adriyatik avrupa bölgesi 23 üyeden oluşmaktadır. bunlar, i̇talya'nın puglia, molise, abruzzo, marche, emilia-romagna, veneto ve friuli-venezia giulia bölgeleri; slovenya'daki izola belediyesi; hırvatistan'ın istria, primorje-gorski kotar, lika-senj, zadar, šibenik-knin, split-dalmaçya ve dubrovnik-neretva ilçeleri; bosna-hersek'in hersek-neretva kantonu; karadağ'daki kotor ve tivat belediyeleri; arnavutluk'un fier, avlonya, tiran, i̇şkodra, dıraç ve leş illeri ve sesprotya ve korfu'daki yunan valilikleridir.

anlaşmazlıklar 
eski yugoslav cumhuriyetlerinin kara sınırları, 1943 ve 1945 avnoj kararlarını uygulayan sınır belirleme komisyonları tarafından kararlaştırıldı, ancak halef devletler tarafından kesin rota üzerinde anlaşmaya varılamadı ve bu da deniz sınırlarının tanımını zorlaştırdı. yugoslavya döneminde deniz sınırları hiç tanımlanmamıştı. ayrıca, arnavutluk ve karadağ arasındaki deniz sınırı 1990'lardan önce tanımlanmamıştı.

hırvatistan ve slovenya, 1992 yılında piran körfezi'ndeki deniz sınırlarını belirlemek amacıyla müzakerelere başlamasına karşın anlaşamadılar ve bu da anlaşmazlığa yol açtı. her iki ülke de kısmen örtüşen ekonomik bölgelerini ilân etti. hırvatistan'ın ab üyeliği başvurusu, başlangıçta slovenya ile arasındaki sınır anlaşmazlıkları çözülene kadar askıya alındı. slovenya ile yaşanan bu anlaşmazlıklar, nihayetinde bm aracılığıyla kurulan uluslararası bir tahkim komisyonunun kararını kabul ederek hırvatistan'ın ab üyeliği yolunda ilerlemesini sağlayan bir anlaşmayla çözüldü. ab üyeliğinin zorluğu dışında, anlaşmazlık çözüme kavuşmadan önce bile herhangi bir ciddi pratik soruna yol açmadı.

bosna-hersek ile hırvatistan arasındaki deniz sınırı 1999 yılında resmen karara bağlanmasına karşın, klek yarımadası ve sınır bölgesindeki iki adacık gibi birkaç sorun hâlâ tartışmalıdır. prevlaka yarımadasındaki kotor körfezi'nde hırvatistan-karadağ deniz sınırı tartışmalıdır. bu anlaşmazlık, yarımadanın yugoslav halk ordusu ve daha sonra (sırp-karadağ) fr yugoslav ordusu tarafından işgal edilmesiyle daha da şiddetlendi ve bunun yerine 2002 yılına kadar görev yapan birleşmiş milletler gözlemci heyeti getirildi. hırvatistan, karadağ'ın körfezin hırvat sularında bulunmasına izin veren bir anlaşmayla bölgeyi ele geçirdi ve anlaşmazlık, karadağ'ın 2006 yılındaki bağımsızlığından bu yana çok daha az tartışmalı hale geldi.

ekonomi

balıkçılık 
adriyatik denizi'nde balıkçılık üretimi havzadaki ülkeler arasında yaygındır. 2000 yılında, tüm adriyatik balıkçılığının nominal -canlı ağırlık bazında- toplam çıkarması 'a ulaştı. aşırı avlanma bilinen bir sorundur - adriyatik denizi'nde aşırı ticari balıkçılık tehdidi altında olan 120 tür dahil 450 balık türü yaşamaktadır, bu da çevre kirliliği ve küresel ısınmanın neden olduğu bir sorundur. aşırı avlanılan türler arasında sinarit, lipsoz, fener balığı, dülger balığı, pamuk balığı, dikenli köpek balığı, kefal, barbunya, norveç ıstakozu ve ayrıca berlam ve sardalya bulunmaktadır. kaplumbağalar ve şişe burunlu yunuslar da balık ağları tarafından öldürülmektedir. tükenen balık stoğu ve hırvatistan'ın ekoloji ve balıkçılık koruma bölgesi (zerp), i̇talyan ve hırvat balıkçılar arasında yapılan aşırı avlanma suçlamalarına katıldı. zerp, 2003 yılında tanıtıldı, ancak ab üye ülkelerine başvurusu 2004 yılında askıya alındı. tükenen balık stokları, hırvatistan'ın ab'ye üye olduğu 2013 yılında yürürlüğe girmesi ve stokları 2015 yılına kadar sürdürülebilir seviyelere geri getirmesi planlanan yeni önerilen bir ab balıkçılık politikasıyla ele alınmaktadır.

en büyük balık hasadı, 2007 yılındaki toplam üretim hacminin  olduğu i̇talya'da gerçekleşti. i̇talyan balıkçılığı 2003 yılında üretim hacminin % 28.8'ini kuzey ve orta adriyatik'te ve %24.5'ini puglia'da (güney adriyatik ve i̇yonya denizi'nden) elde etti. i̇talyan balıkçılığı, adriyatik dışında faaliyet gösterenler de dahil olmak üzere kültür balıkçılığı ile birlikte (toplam balıkçılık üretiminin % 40'ını oluşturmaktadır) birincil sektörde 60.700 kişilik istihdam sağladı. 2002 yılında toplam balıkçılık üretiminin brüt değeri 1.9 milyar dolar olarak gerçekleşti.

2007 yılında hırvatistan'ın canlı ağırlıktaki üretimi 'a ulaştı. 2006 yılında, hırvatistan'ın toplam balıkçılık üretim hacmi  avlanma ve  kültür balıkçılığıdır. hırvat balıkçılığı yaklaşık 20.000 kişiyi istihdam etmektedir. 2006 yılında hırvatistan sularında yakalanan deniz balıkları, sardalyas (44.8%), hamsi (31.3%), tunas (2.7%), diğer pelajik balıkları (4.8%), blam balığı (2.4%), kefal (2.1%), diğer demersal balıklar (8.3%), kabuklular (büyük ölçüde ıstakoz ve nephrops norvegicus) (0.8%), kabuklu deniz ürünleri (büyük ölçüde istiridye ve midye) (0.3%), mürekkep balığı (0.6%), kalamars (0.2%) ve ahtapot ve diğer kafadan bacaklılar (1.6%)'dır. hırvat deniz kültür balıkçılığı üretimi, ton balığı (%47.2), istiridye ve midye (%28.2 birleşik) ve levrek ve çipuradan (%24.6 birleşik) oluşmaktadır.

2007 yılında arnavutluk balıkçılığının üretimi, 2006 yılında 'a ulaşan kültür balıkçılığı üretimi de dahil olmak üzere  olarak gerçekleşti. aynı zamanda, sloven balıkçılığı, %55'i kültür balıkçılığından olmak üzere toplam  üretim hacmi yakaladı ve bu adriyatik'teki en yüksek üretim oranıydı. son olarak, karadağ balıkçılığı 2006 yılında  üretim gerçekleştirirken, bunun yalnızca 11 tonluk kısmı kültür balıkçılığından elde edildi. 2007 yılında bosna-hersek'te balıkçılık üretimi , slovenya'da ise 'a ulaştı.

turizm 

adriyatik denizi'ni çevreleyen ülkeler önemli turistik mekânlara sahiptir. en fazla gecelik konaklama ve turistik konaklama tesisleri i̇talya'da, özellikle veneto bölgesinde (venedik çevresinde) bulunmaktadır. veneto'yu emilia-romagna bölgesi ve adriyatik hırvatistan bölgesi takip etmektedir. hırvat turizm tesisleri, 21.000 deniz limanı ve demirleme yerine sahiptir. denizci turistler, çeşitli deniz koruma alanlarına çekilmektedir.

arnavutluk ve bosna hersek dışında adriyatik kıyısındaki tüm ülkeler, çevre koruma, su kalitesi, güvenlik ve hizmet kriterleri dahil olmak üzere katı kalite standartlarını karşılayan plajlar ve marinalar için mavi bayraklı plaj sertifikasyon programına (uluslararası çevre eğitim vakfı) katılmaktadır. 2012 ocak ayı itibarıyla mavi bayrak, 103 i̇talyan adriyatik plajı ve 29 marinaya, 116 hırvat plajına ve 19 marinaya, 7 sloven plajına ve 2 marinaya ve 16 karadağ plajına verilmiştir. adriyatik turizmi, özellikle adriyatik kıyılarında elde edilen turizm gelirlerinin büyük kısmını temsil ettiği hırvatistan ve karadağ başta olmak üzere bu ülkeler için önemli bir gelir kaynağıdır. seyahat ve turizmin, hırvatistan'ın gsyi̇h'sına doğrudan katkısı 2011'de %5,1 olarak gerçekleşirken, toplam sanayi katkısının ulusal gsyi̇h'nın %12,8'i olarak tahmin edildi. karadağ'da ise turizmin ulusal gsyi̇h'ye doğrudan katkısı %8,1, ekonomiye toplam katkısı ise karadağ gsyi̇h'sının %17,2'si kadardır. adriyatik hırvatistan'daki turizm, son zamanlarda adriyatik çevresindeki diğer bölgelere göre daha fazla büyüme gösterdi.

nakliye 
her biri yılda bir milyon tondan fazla kargo elleçleyen on dokuz adriyatik denizi limanı (dört farklı ülkede) vardır. aralarında en büyük kargo limanları ise trieste limanı (adriyatik'teki en büyük i̇talyan kargo limanı), venedik limanı, ravenna limanı, koper limanı (slovenya'nın en büyük limanı), rijeka limanı (hırvatistan'ın en büyük kargo limanı) ve brindisi limanı'dır. adriyatik'teki en büyük yolcu limanları split limanı (hırvatistan'ın en büyük yolcu limanı) ve ancona'daki (adriyatik'teki en büyük i̇talyan yolcu limanı) limanlardır. karadağ'ın en büyük limanı bar limanı'dır. 2010 yılında, trieste, venedik, ravenna, koper ve rijeka'nın kuzey adriyatik limanları, kendilerini ab'nin taşıma sistemlerinde daha uygun bir konuma getirmek için kuzey adriyatik limanlar birliği'ni kurdu.

galeri

kaynakça

dış bağlantılar 

 region 5 – western africa, mediterranean, black sea nautical charts from the national geospatial-intelligence agency
 nautical chart 54131 (adriatic sea) from the national geospatial-intelligence agency
 the seashore of our posterity  – video recording of albanian, croatian, and montenegrin coasts

 
avrupa'daki denizler
akdeniz'deki marjinal denizler
i̇talya'daki denizler
hırvatistan'daki su kütleleri
arnavutluk'taki denizler
karadağ'daki su kütleleri
slovenya'daki su kütleleri
bosna-hersek'teki su kütleleri