İrlanda

i̇rlanda (i̇rlandaca: éire, i̇ngilizce: ireland), ya da i̇rlanda cumhuriyeti (i̇rlandaca: poblacht na héireann, i̇ngilizce: republic of ireland), kuzeybatı avrupa'da bulunan ülke. büyük britanya'nın batısındaki i̇rlanda adasının yaklaşık altıda beşini kaplamaktadır. başkenti ve en büyük şehri dublin'dir, 4,9 milyonluk nüfusun yaklaşık %40'ı bu şehir ve banliyölerinde yaşar. tek kara sınırı kuzeydoğudaki birleşik krallık'a bağlı kuzey i̇rlanda ile olan i̇rlanda'nın batısı atlas okyanusu, doğusu i̇rlanda denizi, güneydoğusu st george kanalı, güneyi ise kelt denizi ile çevrilidir. ülke, üniter bir yapıya sahiptir ve parlamenter demokrasi ile yönetilmektedir. yasama gücü alt meclis dáil éireann (i̇rlanda meclisi) ve üst meclis seanad éireann (i̇rlanda senatosu)'ndan oluşan oireachtas (parlamento)'nun elindedir. cumhurbaşkanının görevleri semboliktir ancak bazı önemli güçleri ve görevleri bulunur. başbakan (taoiseach) meclis tarafından seçilir ve cumhurbaşkanınca atanır.

1922'de i̇ngiliz-i̇rlanda antlaşması gereğince, serbest i̇rlanda devleti adıyla i̇ngiliz milletler topluluğu'na bağlı bir dominyon olarak kuruldu. 1937'de kabul edilen yeni anayasayla ülkenin ismi "i̇rlanda" olarak değiştirildi ve devlet başkanı makamı kurularak cumhuriyet idaresi benimsendi. cumhuriyetin resmen ilanı ise 1948 i̇rlanda cumhuriyeti yasası ile gerçekleşti. 1955'te birleşmiş milletler'e, 1973'te avrupa birliği'nin öncülü olan avrupa toplulukları'na katıldı. 1980'lere kadar kuzey i̇rlanda'yla resmi ilişki kurmayan i̇rlanda, 1985'ten itibaren kuzey i̇rlanda sorunu'nun çözümü için kuzey i̇rlanda'yla iş birliği yaptı. 1998'de imzalanan hayırlı cuma antlaşması uyarınca i̇rlanda hükûmeti ve kuzey i̇rlanda yönetimi'nin katılımıyla kuzey/güney bakanlar konseyi oluşturuldu.

avrupa'nın finans merkezlerinden biri olan i̇rlanda, vergi politikası sebebiyle ülkeye yerleşmiş bazı uluslararası şirketler sayesinde  yılı itibarıyla kişi başına düşen gsyi̇h sıralamasında sagp bazında . ve nominal bazda .'dür.

bu verinin i̇rlanda ekonomisini yansıttığını söylemek güçtür, bu yüzden i̇rlanda merkez bankası 2017'den itibaren değiştirilmiş gayri safi milli gelir (gsmg*) uygulamasına geçmiştir. avrupa toplulukları'na katılmasının ardından hükûmet liberal ekonomik politikalar izlemiş, sonuçta 1995-2007 yılları arasında rekor büyüme sağlanmıştır. 2008 ekonomik kriziyle sonlanan bu dönem i̇rlanda'nın kelt kaplanı olarak adlandırılmasına neden olmuştur.

i̇rlanda gelişmiş bir ülke olarak değerlendirilir: sağlık hizmetleri, ekonomik özgürlük ve basın özgürlüğü alanlarında üst sıralardadır. avrupa konseyi ve oecd'nin kurucu üyesidir. ülke ii. dünya savaşı'nın hemen öncesinde aldığı tarafsızlık kararı sebebiyle nato'ya katılmamıştır, ancak barış i̇çin ortaklık ve ab üyelerinin bazılarının katıldığı kalıcı yapılandırılmış i̇şbirliği savunma antlaşması (pesco) üyesidir.

tarihçe 

1916 nisan'ındaki paskalya ayaklanması'nın ardından gelen baskı döneminde, i̇rlandalı gönüllüler ira (irish republician army, i̇rlanda cumhuriyetçi ordusu) çatısı altında örgütlenerek britanyalılar'a karşı bir gerilla savaşına giriştiler. 
i̇ngiliz başbakanı david lloyd george biri kuzey i̇rlanda, diğeri güney i̇rlanda için olmak üzere iki parlamento kurarak kontrolü elinde tutmaya çalıştı. 
gerçekten, protestan kuzey i̇rlanda'da (ulster) parlamento toplandı.
ancak katolik güney i̇rlanda, i̇ngilizlere ödün vermeyi reddetti.
bunun üzerine i̇ngiliz başbakanı lloyd george i̇rlandalı yurtseverler ile görüşme masasında barış yaptı.

antlaşma sonucunda güney i̇rlanda uygulamada serbest i̇rlanda devleti adıyla  bağımsızlığını kazandı (6 aralık 1921 tarihli, i̇ngiliz-i̇rlanda antlaşması). kuzey i̇rlanda ise birleşik krallık'a bağlı kaldı. antlaşma sırasında statüsü, i̇ngiliz milletler topluluğu'na bağlı bir dominyon olarak geçen i̇rlanda antlaşmanın yürürlük tarihinden 1 yıl sonra (6 aralık 1922) tam bağımsızlığa kavuşmuş ve yüzyıllar süren işgalden sonra i̇ngiliz güçleri i̇rlanda'nın büyük bir kısmından çekilmiştir.

fakat ira'nın aşırı kanadı, eamon de valera'nın öncülüğünde, i̇rlanda'nın bir bölümünü bağımsız, bir bölümünü de yeniden i̇ngiltere'ye bağlı kılan anlaşmayı kabul etmedi.
bunu, bu anlaşmayı destekleyenlerin ve anlaşmaya karşı olanların savaştıkları bir iç savaş izledi.
sonunda ira, i̇rlanda'nın bölünmesine razı oldu.
1925'te gerçekleşen bağımsız i̇rlanda ile kuzey i̇rlanda arasındaki sınır belirleme görüşmelerinden sonuç çıkmadı.

de valera'nın fianna fáil partisi, 1927'de başbakan william cosgrave'in hükûmetine katıldı.
1932'de de valera başbakan oldu ve birleşik krallık karşıtı birtakım ekonomik önlemler aldı.
ii. dünya savaşı'nda i̇rlanda tarafsız kaldı.
1948'de de valera seçimleri kaybetti ve 1949'da i̇rlanda cumhuriyeti ilan edildi.
1951'de de valera yeniden başbakan, 1959'da ise cumhurbaşkanı oldu.
1972'de bir referandum ile roma katolik kilisesi'nin devlet üzerindeki etkisi ortadan kaldırıldı.
1973'te protestan erskine childers cumhurbaşkanı oldu. onu cearbhall ó dálaigh (1974-1976), patrick hillary (1976-1990), mary robinson (1990-1997) izledi.

siyaset 
i̇rlanda cumhuriyeti, egemen, bağımsız ve demokratik bir devlettir. parlamento, başkan ve iki meclisten meydana gelir. bunlar temsilciler meclisi ve senatodur. cumhurbaşkanı 7 yıl süreyle 18 yaşından büyük seçmenler tarafından seçilir. senato 60 üyeli olup, 11 üyesi başbakan tarafından tayin edilir. meclis ise 166 üyelidir. mahallî idâre için ülke 27 bölge konseyine ve 4 ilçe konseyine ayrılmıştır.

coğrafya 

i̇rlanda'nın orta bölümü, doğuda dublin’den batıda galway’e kadar uzanan bir düzlüktür. bu düzlük otlaklardan ve ormanlardan meydana gelir ve büyük allen bataklığı da bu ovadadır. ovanın çevresinde 900 metreyi geçmeyen dağlar vardır. başlıca sıradağlar arasında wicklow dağları yer alır. 926 m yüksekliğindeki lugnaquilla bu dağların en yüksek yeridir. güneybatıda kerry dağlarında macgillycudys reeks dağı (1040) carrantuohill de zirveyi meydana getirir. burası i̇rlanda'nın en yüksek dağıdır. connemare dağları, mayo dağları ve kuzeybatıdaki donegal dağları başlıca sıradağlarıdır.

bataklıklar ülkenin 1/6’ini kaplar. bunlar genellikle shannon irmağının batısında yer alır. britanya adalarının en uzun ırmağı olan shannon 385 km uzunluğundadır. ülkenin diğer önemli ırmağı liffey’dir. önemli gölleri arasında yine i̇ngiliz adalarının en büyük gölü olan logh neagh bulunur. ayrıca göller bölgesinde ree, derg ve killarney de önemli göller arasındadır.

i̇klim 
i̇rlanda ılıman bir deniz iklimine sahiptir. temmuz ayında elde edilen sıcaklıklar güneyde 16° ile kuzeyde 14° arasında değişir. kışlar nispeten sıcak geçer ve sıcaklık ocak ayında 4° ile 7° arasında değişir.  ülkeye hakim olan atlas okyanusu'ndan gelen nemli rüzgarlar ülkenin yıl boyunca yağış almasına neden olur. ülkenin yaklaşık yüzde sekseni yılda ortalama 762 ile 1270 mm arasında yağış alır. yağışlar nedeniyle ülke oldukça ıslaktır. çoğu günler sis tabakasıyla kaplıdır.

bitki örtüsü ve hayvanlar: i̇rlanda topraklarının yaklaşık üçte ikisi çayır ve meralardan meydana gelmektedir. orman yok denecek kadar azdır. en çok rastlanan ağaçlar meşe, dişbudak ve akağaçtır. i̇rlanda tamamıyla bir kır ülkesidir.

ekonomi 

i̇rlanda ekonomisi tarıma ve endüstriye aynı derecede bağlıdır. refah seviyesi yüksek olup dünya devletleri arasında ilk on arasındadır. ayrıca ülke düşük vergi oranları nedeniyle google, facebook, apple ve twitter gibi teknoloji şirketleri tarafından avrupa üssü olarak kullanılmaktadır.

ovalardaki toprakları genellikle verimlidir. tarımda yulaf ve patates yetiştiriciliği başta gelmektedir. çalışan nüfusun üçte biri tarımla uğraşmaktadır. diğer yetiştirdiği ürünler buğday, arpa ve şeker pancarıdır..

topraklarının yaklaşık üçte ikisi çayırlık ve meralardan meydana geldiği için hayvancılık çok gelişmiştir. yılın on ayında hayvanlar otlaklarda otlayabilir. sığır yetiştiriciliği hayvancılıkta başta gelir. dağlık bölgelerde ve cılız otlaklarda koyun yetiştiriciliği yapılır. koşum hayvanı olarak at beslenir. dört tarafı denizlerle çevrili olmasına rağmen i̇rlanda’da balıkçılık çok gelişmemiştir. 1977’de balıkçılık bakanlığının kurulmasıyla bir sanâyi hâlini almıştır.

ülkede çalışanların yaklaşık üçte biri imalat, madencilik ve inşaat sektörlerinde istihdam olmaktadır. ağır sanayi ise gelişmemiştir. i̇malat sanayinin büyük bölümü ise dublin’de toplanmıştır. başlıca endüstri, gıda, yapı malzemeleri, dokuma, giyim, kimya, metalurji, elektrik malzemeleri ve tütün sektörleridir. i̇rlanda, sanayideki kömür ve petrolden doğan enerji açığını hidrolik santrallerle kapatmaya çalışmaktadır. yabancı sermâye sanâyinin gelişmesini de teşvik etmektedir. halihazırda petrol ve yeraltı gazı çıkarılmamak ile birlikte bu yöndeki araştırmalar devam etmektedir.

besin ürünleri ihrâcâtın yarısından fazlasını meydana getirir. sığır eti ihrâcât toplamının dörtte birini teşkil eder. canlı hayvan satışı da ihrâcatta önemli yer tutar. diğer ihraç ürünleri kimyasal maddeler, makineler, süt ürünleri, yumurta ve dokuma malzemeleridir. i̇hrâcatın onda dokuzunu i̇ngiltere ile yapmaktadır. i̇rlanda dışarıdan ağır makine, nakliyat malzemeleri, petrol ve petrol ürünleri, tahıl ve hammaddeler satın alır. i̇thâlatın yarısını i̇ngiltere’den sağlar. i̇rlanda 1973 yılında aet’ye katılmıştır.

i̇rlanda'nın maden kaynakları sınırlıdır. adanın muhtelif yerlerine dağılmış durumda küçük bakır, gümüş, kurşun, çinko, altın ve demir yatakları vardır. az miktarda taş kömürü bulunur. adanın geleneksel yakıtı peat denilen yarı karbonlaşmış nebati toprak örtüsüdür.

altyapı 
i̇rlanda’nın toplam kara yolu uzunluğu 9722 km’dir. demir yollarının uzunluğu ise 1988 km’dir. hava ulaşımı, i̇rlanda hava yolları ile sağlanır. ada olduğu için birçok limanı vardır. i̇rlanda’nın 100 gross tonluk 80 büyük gemisi bulunmaktadır.

demografi 

i̇rlanda’nın nüfûsu 4.757.976'dır. kilometre kareye 53 kişi düşer. nüfus yoğunluğu doğu ve kuzeyde yüksek, batıda ise düşüktür. nüfus artışı % 0,5’tir. nüfus azlığına göçler sebep olmaktadır. göçlere özellikle kadınlar katılmaktadır.

dil 
devletin i̇rlandaca (gaeilge) ve i̇ngilizce olmak üzere iki resmî dili vardır. i̇ngilizceyi toplumun %99'u konuşurken, halkın %36'sı i̇rlandaca konuşabildiğini belirtmiştir. buna rağmen günlük dil olarak i̇rlandaca gaeltacht adı verilen ülkenin batı kıyılarındakı bazı bölgelerde yoğunlaşmıştır ve genel halkın sadece %1,8'i i̇rlandacayı günlük bir şekilde kullanmaktadır. göçmenler dolayısı ile i̇ngilizceden sonra en çok kullanılan konuşma dili lehçe olmakta, i̇rlandaca 3. sırada kalmaktadır. i̇rlanda dili bütün okullarda zorunludur.

din 
nüfusun % 95’i katolik, % 5’i protestandır.

eğitim 
6-14 yaş arasında öğrenim mecburî olup ücretsizdir. ülkede 3.415 ilkokul vardır. orta öğretim kurumları özel olup, çoğunlukla dinsel kurumlar tarafından yönetilir. devlet tarafından yardım görür. yükseköğrenim 1908 yılında kurulan millî i̇rlanda üniversitesi ile dublin üniversitesi tarafından sağlanır.

kaynakça 

 
avrupa ülkeleri
i̇ngilizce konuşan ülkeler
ada ülkeleri
liberal demokrasiler
avrupa konseyi ülkeleri
avrupa birliği ülkeleri
birleşmiş milletler üyesi ülkeler
kuzey avrupa
cumhuriyetler
avrupa birliği'nde nuts 1 istatistiksel bölgeleri
1922'de kurulan bölgeler ve ülkeler
batı avrupa