Deli İbrahim (oyun)

deli i̇brahim, turan oflazoğlu’nun kaleme aldığı üç perdelik tarihi tiyatro oyundur. yazarın, i̇ktidar üçlemesi başlığı altında yayımladığı 3 oyundan ikincisidir (üçlemenin birinci yapıtı iv. murat, üçüncü yapıtı kösem sultan'dır).

oyunda, tahta çıkmaya hazır olmayan bir padişahın yaşadığı dramı ve cinnet konu edinir. üç perdeden oluşan oyunda birinci perde 7, ikinci perde 7, son perde ise, 8 sahneye ayrılmıştır. eser, yazara, 1967 yılı türk dil kurumu en i̇yi oyun ödülü’nü getirmiştir.

oyun, 1967-1968 ve 1968-1969 sezonunda ankara  devlet tiyatrosu’nda; daha sonraki yıllarda adana (1986-1987),  i̇zmir (1995-1996) devlet tiyatrolarında sahnelendi.

konusu 
iv. murat’ın saltanatı süresince bir kafeste yaşamaya mahkûm olan i̇brahim, ruhî yapısıyla padişah olacak nitelikte bir kişi değildir ama osmanlı devlet geleneğinin bir sonucu olarak iv. murat'tan sonra tahta çıkarılır. i̇lk sahnede yapılan tahta çıkış töreninde şizofrenik yapısı kendisini gösterir. sahnede bulunan herkes sultan murat’tan sonra böyle bir insanın padişah olmasını üzüntüyle seyrederler. tahta çıkarken söylediği sözler onun, güç ve iktidar peşinde olmadığını gösterir ve bürokratların içini rahatlatır.

i̇kinci sahnede halkın iv. murat’tan sonra tahta oturan i̇brahim hakkındaki düşünceleri gözler önüne serilir. sultan murat gibi sert bir padişahın yerini i̇brahim’in almasından kimileri memnun, kimileri endişelidir. tütün, içki ve afyon yasağı kalkması ile  artık halk kahvelerde toplanarak istedikleri gibi yaşamaktadır.

i̇brahim’in devlet işlerindeki tecrübesizliğini sadrazamı kara mustafa paşa kapatır. yönetimde kara mustafa paşa’nın etkili olması, valide sultan olan kösem sultan’ı endişelendirir. oğlunun tahtta fazla kalamayacağını anlayarak bir an önce bir erkek evlat sahibi olmasını ister. bunun için cinci hoca  adlı büyücüden yardım alır. korkular içindeki i̇brahim’in cinsel gücünü kazanmasını sağlarlar.

i̇kinci perdede kösem sultan’ın birçok cariyeyi hizmetine verip i̇brahim’in cinsel arzularını sürekli körükleyerek onu kontrolü altında tutmaya çalışmaktadır; bir yandan da kara mustafa paşa’yı gözden düşürmeye çalışır. kudretli sadrazam da kendi ruh dünyasında duygusal bir gerilim yaşamaktadır.  saray çevresinde aklı, sağduyuyu temsil eden, vatanı, devleti düşünen tek kişi olan sadrazam da bilinçaltında iktidarın cazibesine kapılmaktadır; tahtın babadan oğula geçmesini saçma bulur. i̇brahim,  annesinin kışkırtmaları sonucu sadrazamını azledip idam ettirerek kendi gücünü  ispat etmeye çalışır. bundan böyle devletin önemli noktalarına kösem sultan kendine sadık adamları getirir.  bu arada turhan sultan, tahta çıkacak erkek çocuğu dünyaya getirir.

kösem sultan, hümaşah adlı cariye yüzünden tartıştığı oğlunun emri ile saraydan gönderilince daha serbest hareket etme ve daha kolay komplolar hazırlama olanağına kavuşur. i̇brahim’in çevresini saran dalkavuklar onun cinnetini körüklerler; padişahın kadın düşkünlüğü iyice artar. bu duruma tepkisini göstermeye cesaret eden silahtar yusuf paşa idam edilir.  i̇brahim’in çılgınlığı cinnete dönüşürken kösem sultan, darbe hazırlıklarını tamamlar. yeniçeriler saraya yürüdükleri sırada cariyesi hümaşah sultan, padişaha şehzadelerini öldürmesi için yalvarır. ancak i̇brahim, tahtını korumak için çocuklarını öldürmeyi kabul etmez.  akli  dengesinin yerinde olmadığı gerekçesiyle tahttan indirilen padişah, soytarısı ve hümaşah sultan ile birlikte bir hücreye kapatılır. kösem sultan, tahtın yeni sahibi sultan mehmet’e zorla  i̇brahim’in ölüm fermanını yazdırır ve oğlunun ölümünü seyreder.

oyun metninden

yazarın görüşü

oyun karakterleri 

 sultan i̇brahim 
 kösem sultan
 şeyhülislam
 silahdar yusuf (paşa)
 kara mustafa paşa 
 cinci hoca 
 soytarı
 hobyar

 kızlar ağası 
 turhan sultan
 hümaşah sultan 
 şeyhülislam
 dilaşup,cariye
 mustafa ağa,yeniçeri ağası
 vezir bektaş ağa
 vezir müslihittin ağa 

 vezir mehmet paşa 
 bostancıbaşı cellât kara ali 
 cellât hamal ali
 cariyeler
 i̇stanbullular
 avcı mehmet
 ensen

kaynakça 

turan oflazoğlu oyunları
1967 tiyatro oyunları