Genco Erkal

genco erkal (28 mart 1938, i̇stanbul - ), türk tiyatrocu ve sinema oyuncusudur.

1959 yılından başlayarak türkiye'nin önemli özel tiyatro topluluklarında oyuncu ve yönetmen olarak çalıştı. 1969 yılında, bugün de sanat yönetmeni olduğu ve türkiye'de politik tiyatronun gelişiminde öncü rol üstlenen dostlar tiyatrosu'nu kurdu.

1965 yılında nikolay gogol'un bir delinin hatıra defteri adlı öyküsünü tiyatroya uyarlayıp türkiye'de batılı anlamda metne dayalı sahnelenen ilk tek kişilik oyun olarak sahneledi. yıllar boyunca üç farklı yorumla sahnelediği bu eser, onunla özdeşleşti. erkal, tek kişilik oyunların ustası olarak tanındı.

sanatçı, aziz nesin'den haldun taner'e, nâzım hikmet'ten behiç ak'a ve yaşar kemal'e  birçok sanatçının eserlerini tiyatroya uyarladı. senfonik konserlerde birçok yapıtı anlatıcı olarak seslendirdi. sinemada 1982 yılında at ve 1983 yılında faize hücum filmleri ile "en iyi erkek oyuncu" dalında antalya film festivali'nde iki kez altın portakal aldı.

yaşamı
28 mart 1938'de i̇stanbul'da doğdu. babası deniz subayı reşat bey, annesi moda tasarımcısı ve terzi  nebahat erkal (şerbetçi) idi. galatasaray lisesi i̇lkokulu'nda yatılı okuduktan sonra orta öğrenimini robert kolej'de, yükseköğrenimini i̇stanbul üniversitesinin psikoloji bölümü'nde tamamladı.

tiyatroya küçük yaştan itibaren ilgi duydu. robert kolej'deki öğrencilik günlerinde tiyatro ile yoğun olarak ilgilendi. ailesi tiyatroculuk yapmasını onaylamadığı için üniversitede psikoloji eğitimi aldı, tiyatro ile amatör olarak uğraştı. 1957'de amatör bir oyuncu olarak genç oyuncular topluluğunun kuruluşunda yer aldı.

profesyonel tiyatroya başlaması, muhsin ertuğrul'dan gelen teklifle oldu. i̇lk profesyonel oyunu kenter tiyatrosu'nda sahnelenen çöl faresi adlı oyundaki rolü idi. i̇lk profesyonel rejisi de kenter tiyatrosu'nda ionesco'nun tek perdelik "i̇skemleler" ve "ders" oyunlarına yaptığı reji oldu.
oyunculuk yaşamına kenter tiyatrosu'ndan sonra gülriz sururi-engin cezzar tiyatrosu'nda ve ankara'da askerlik yaparken temas ettiği ankara sanat tiyatrosu'nda devam etti. 1963’te arena tiyatrosu’nda sahnelenen aslan asker şvayk oyunundaki şvayk rolü ile dönemin tek tiyatro ödülü i̇lhan i̇skender ödülü'nü kazandı. ardından gülriz sururi-engin cezzar tiyatrosu'nda keşanlı ali destanı'nı yönetti.

nikolay gogol'un bir delinin hatıra defteri adlı öyküsünü tiyatroya uyarladı ve türkiye'de oynanan ilk tek kişilik oyun olarak 1965 yılında ankara sanat tiyatrosu'nda sahneledi. 1969, 1992 ve 2014'te farklı yorumla sahnelediği bu eser, onunla özdeşleşti.  ankara tiyatrosu'nda asaf çiğiltepe'nin sahnelediği "arturo ui'nin önlenebilir yükselişi" oyunu ile brecht tiyatrosu ile tanıştı.

on yıl değişik tiyatrolarda oyuncu ve yönetmen olarak çalıştıktan sonra 1969 yılında mehmet akan, şevket altuğ, ferit erkal, arif erkin güzelbeyoğlu ve nurten tunç ile birlikte  devrimci bir tiyatro topluluğu olan dostlar tiyatrosu'nu kurdu. genç oyuncular'ın devamı olarak kurulan dostlar tiyatrosu'nun ilk oyunu 15 ekim 1969'da sahneye konan ha me ka ha ha pe idi.  "durdurun dünyayı i̇necek var"'ın ardından 1970'te sahnelenen "rosenbergler ölmemeliydi" ekibin çıkış oyunu oldu. bu oyunu "asiye nasıl kurtulur" (1971), "havana duruşması" (1971) adlı belgesel oyun, kafkas tebeşir dairesi uyarlaması "analık davası" (1971), "azizname (1973) ve "alpagut olayı" (1974) izledi. turhan selçuk'un abdülcanbaz çizgi romanının,   nâzım hikmet'in kerem gibi şiirinin uyarlamalarını sahneye koydu.  1978 yılında brecht'in oyunlarından uyarladığı "brecht kabare"'yi sahneledi. dostlar tiyatrosu'nun kadrosu salonsuzluk ve bütçe sorunları sebebiyle 1980'lerde dağıldı ve dostlar, prodüksiyon tiyatrosu olarak oyunlar sahnelemeye devam etti.

yaroslav haşek'ten aslan asker şvayk, gogol'den bir delinin hatıra defteri, bertolt brecht'ten galileo, maxwell anderson'dan yalınayak sokrates, nâzım hikmet'ten kerem gibi, can yücel'den can çeşitli ödüller kazandığı ünlü rolleri arasında yer alır. oyuncu ve tiyatro yönetmeni olarak birçok ödüle değer görüldü; çeşitli kurumlar tarafından yaşam boyu başarı ödülü ile ödüllendirildi.

1993-1998 yılları arasında, paris'te ve avignon festivali'nde fransızca da oynamaya başlayan genco erkal, üç fransız yapımında rol aldı: nâzım hikmet'ten sevdalı bulut, philippe minyana'''dan ou vas-tu jérémie? ve paulo coelho'nun ünlü romanından uyarlanan simyacı.

senfonik konserlerde prokofiev'in peter ile kurt, stravinski'nin askerin öyküsü, fazıl say'ın nâzım adlı yapıtlarını anlatıcı olarak seslendirdi.

önemli uluslararası film festivallerinde gösterilen ve birçok ödül kazanan at, faize hücum, hakkâri'de bir mevsim, camdan kalp ve uzun bir aradan sonra 2008 yılında çevrilen pazar: bir ticaret masalı, çağan irmak'ın senaryosunu yazdığı ve yönettiği, 2010 yılında vizyona giren prensesin uykusu filminde  filmlerinin başrolünde oynadı.  1982 yılında at ve 1983 yılında faize hücum filmleri ile "en iyi erkek oyuncu" dalında antalya film festivali'nde iki kez altın portakal aldı.  trt televizyonu için haldun taner'in ünlü müzikli oyunu keşanlı ali destanı'nı yönetti ve oynadı.

2008 senesinde sivas'93 isimli belgesel tiyatro oyununu yazdı ve yönetti. oyuncuların birden fazla role girdiği bir epik tiyatro örneği
olan bu oyunda, 1993 yılında sivas madımak oteli’nde çıkarılan bir yangın sonucu öldürülen otuz üç kişinin hikâyesini konu edindi. oyun, türkiye ve avrupa genelinde sahnelendi.

2009 senesinde, amerikalı tarihçi ve tiyatro yazarı howard zinn tarafından 1999 yılında yazılan marx in soho adlı tek kişilik tiyatro oyununu güncelleyerek marx'ın dönüşü adıyla sahneledi.

sanat yaşamı, ayşe yüksel tarafından "güneşin sofrasında - genco erkal’ın dostlar tiyatrosu serüveni" (2020) adıyla kitaplaştırılmıştır.

ağustos 2021'de i̇stanbul cumhuriyet başsavcılığı basın suçları bürosu tarafından 5 yıl önce gelen bir ihbar ile başlatılan soruşturma sonucunda, hakkında "cumhurbaşkanı'na hakaret" suçundan 1 yıl 2 aydan 4 yıl 8 aya kadar hapis cezası istemiyle sonuçlanan bir iddianame hazırlandı. i̇stanbul 16. asliye ceza mahkemesi'ne sunulan iddianamede olay konusu olan yorumlarından birkaçı aşağıdaki kendisine ait olan iki tweeti oldu:

 tiyatro oyunları 
 rol aldığı oyunlar 
 1964: keşanlı ali destanı : haldun taner - gülriz sururi engin cezzar tiyatrosu
 1964: sırça kümes : tenessee williams - kent oyuncuları
 1965: arturo ui’nin önlenebilir tırmanışı : bertolt brecht - ankara sanat tiyatrosu
 1965: keloğlan : birkan özdemir - ankara sanat tiyatrosu
 1966: durdurun dünyayı i̇necek var : anthony newley / leslie bricusse - ankara sanat tiyatrosu
 1969: durdurun dünyayı i̇necek var : anthony newley / leslie bricusse - dostlar tiyatrosu
 1969: ha me ka ha ha pe : ali tahsin - dostlar tiyatrosu
 1969: rosenbergler ölmemeli : alain decaux - dostlar tiyatrosu
 1970: asiye nasıl kurtulur? : vasıf öngören - dostlar tiyatrosu
 1970: havana duruşması : h.m. enzensberger - dostlar tiyatrosu
 1970: nekrasof : jean paul sartre - dostlar tiyatrosu
 1971: analık davası : bertolt brecht / mehmet akan - dostlar tiyatrosu
 1971: aslan asker şvayk : yaroslav hasek / genco erkal - dostlar tiyatrosu
 1971: soruşturma : peter weiss - dostlar tiyatrosu
 1971: zemberek : başar sabuncu - dostlar tiyatrosu
 1972: abdülcanbaz : turhan selçuk / mehmet akan / engin ardıç / genco erkal / macit koper - dostlar tiyatrosu
 1973: azizname : aziz nesin / genco erkal - dostlar tiyatrosu
 1973: büyük dümen : art buchwald - dostlar tiyatrosu
 1973: şili'de av : orhan asena - dostlar tiyatrosu
 1974: alpagut olayı : haşmet zeybek /  dostlar tiyatrosu i̇şçi kolu - dostlar tiyatrosu
 1974: düşmanlar : yavuzer çetinkaya / maksim gorki - dostlar tiyatrosu
 1974: kerem gibi : nâzım hikmet / genco erkal - dostlar tiyatrosu
 1975: ezenler ezilenler : mehmet akan - dostlar tiyatrosu
 1975: ortak : bilgesu erenus - dostlar tiyatrosu
 1975: sabotaj oyunu : macit koper - dostlar tiyatrosu
 1976: bitmeyen kavga : john steinbeck - dostlar tiyatrosu
 1976: gün dönerken : yavuzer çetinkaya - dostlar tiyatrosu
 1977: devrik süleyman : aydın engin - dostlar tiyatrosu
 1977: i̇kili oyun : bilgesu erenus - dostlar tiyatrosu
 1978: brecht - kabare : bertolt brecht / genco erkal - dostlar tiyatrosu
 1979: kafkas tebeşir dairesi : bertolt brecht - dostlar tiyatrosu
 1980: her gün yeni baştan : nâzım hikmet-aziz nesin-haldun taner-bertolt brecht - dostlar tiyatrosu
 1981: ağrı dağı efsanesi : yaşar kemal - dostlar tiyatrosu
 1983: galileo galilei : bertolt brecht - dostlar tiyatrosu
 1984: yalınayak sokrates : maxwell anderson - dostlar tiyatrosu
 1985: yaz : edward bond - dostlar tiyatrosu
 1986: ben, bertolt brecht : bertolt brecht / genco erkal - dostlar tiyatrosu
 1987: bay puntila ile uşağı matti : bertolt brecht - dostlar tiyatrosu
 1988: üzbik baba : alfred jarry - orhan duru - dostlar tiyatrosu
 1989: buruk ezgi : vaclav havel - dostlar tiyatrosu
 1990: aslan asker şvayk : yaroslav hasek / genco erkal - dostlar tiyatrosu
 1990: merhaba : aziz nesin / haldun taner / nâzım hikmet / genco erkal - dostlar tiyatrosu
 1991: sevdalı bulut : nâzım hikmet / mehmet ulusoy - dostlar tiyatrosu
 1992: bir delinin hatıra defteri : nikolay gogol - dostlar tiyatrosu
 1993: i̇nsanlarım : nâzım hikmet / genco erkal - dostlar tiyatrosu
 1994: birtakım azizlikler : aziz nesin / genco erkal- dostlar tiyatrosu
 1995: i̇çimdeki çığlık: genco erkal - dostlar tiyatrosu
 1996: simyacı : paulo coelho - dostlar tiyatrosu
 1997: yosma : bertolt brecht / genco erkal - dostlar tiyatrosu
 1998: yalınayak sokrates : maxwell anderson - dostlar tiyatrosu
 1999: can : can yücel / genco erkal - dostlar tiyatrosu
 2000: oyuncu : tankred dorst - dostlar tiyatrosu
 2001: yarışma : laurent baffie / umur bugay - dostlar tiyatrosu
 2002: yaşasın savaş : genco erkal - dostlar tiyatrosu
 2003: fay hattı : behiç ak - dostlar tiyatrosu
 2004: buluşma : terry johnson - dostlar tiyatrosu
 2005: aymazoğlu ile kundakçılar : max frisch / genco erkal - dostlar tiyatrosu
 2006: oyun sonu : samuel beckett - dostlar tiyatrosu
 2007: sivas '93 : genco erkal - dostlar tiyatrosu
 2008: marks'ın dönüşü : howard zinn - dostlar tiyatrosu
 2009: kerem gibi : nâzım hikmet / genco erkal - dostlar tiyatrosu
 2010: nereye gidiyoruz : aziz nesin / genco erkal- dostlar tiyatrosu
 2011: ben bertolt brecht : bertolt brecht  genco erkal - dostlar tiyatrosu
 2021: şahdamarım : ahmed arif - genco erkal - dostlar tiyatrosu
 xxxx: othello : william shakespeare - gülriz sururi engin cezzar tiyatrosu

 yönettiği oyunlar 
 1965: pazar gezintisi : george mitchele - ankara sanat tiyatrosu
 1966: durdurun dünyayı i̇necek var : anthony newley ve leslie bricusse - ankara sanat tiyatrosu

 filmografi 
 1974: bir delinin hatıra defteri : tv filmi
 1982: at : ali özgentürk 
 1982: faize hücum : zeki ökten
 1983: hakkâri'de bir mevsim : erden kıral - dostlar tiyatrosu
 1988: keşanlı ali destanı : genco erkal
 1990: camdan kalp : fehmi yasar
 2008: pazar: bir ticaret masalı : ben hopkins
 2010: prensesin uykusu : çağan irmak

 ödülleri 
 1966: 1965-1966 dönemi sanat sevenler derneği ödülleri - en i̇yi erkek oyuncu (bir delinin hatıra defteri)
 1967: 1966-1967 dönemi sanat sevenler derneği ödülleri - övgüye değer görülenler (pazar gezintisi ve durdurun dünyayı i̇necek var) 1982: 19. altın portakal film festivali - en i̇yi erkek oyuncu - at
 1983: 20. altın portakal film festivali - en i̇yi erkek oyuncu - faize hücum
 1986: 1985-1986 dönemi sanat kurumu ödülleri - en i̇yi erkek oyuncu (yalınayak sokrates)
 1998. 2. afife tiyatro ödülleri - yılın en başarılı erkek oyuncusu ödülü (simyacı, dostlar tiyatrosu)
 1998: i̇smail dümbüllü ödülü
 2000: 5. sadri alışık tiyatro ve sinema oyuncu ödülleri - en başarılı erkek oyuncu (can, dostlar tiyatrosu)
 2000: 4. afife tiyatro ödülleri - muhsin ertuğrul özel ödülü (yaşamı boyunca tiyatro dalında başarılı çizgisini sürdürmüş ya da tiyatro sanatına katkıları bulunmuş kişi)
 2000: avni dilligil ödülleri - yaşam boyu başarı ödülü
 2008: pertevniyal lisesi - yılın en iyi tiyatro ödülü (sivas 93 oyunu ile)
 2014: 47. sinema yazarları derneği ödülleri - onur ödülü
 2015: 20. sadri alışık tiyatro ve sinema oyuncu ödülleri - seçici kurul üstün performans ödülü (bir delinin hatıra defteri, dostlar tiyatrosu)
 2019: 24. sadri alışık tiyatro ve sinema oyuncu ödülleri - sinema onur ödülü

ayrıca bakınız 
 ali paşa hanı

kaynakça

dış bağlantılar 
 

 bbc türkçe, genco erdal, 2008 - 2015

 
 
 
 

 

1938 doğumlular
altın portakal ödülü sahibi oyuncular
i̇stanbul doğumlu erkek oyuncular
i̇stanbul üniversitesi edebiyat fakültesinde öğrenim görenler
muhsin ertuğrul özel ödülü kazananlar
robert lisesinde öğrenim görenler
türk erkek tiyatro oyuncuları
türk erkek sinema oyuncuları
yaşayan insanlar