6-7 Eylül Olayları

6-7 eylül olayları veya i̇stanbul pogromu ( septemvriana, "eylül olayları"), i̇stanbul'da yaşayan rum azınlığa karşı 6-7 eylül 1955'te gerçekleşen organize toplu saldırı. gladio'nun türk kolu olan seferberlik tetkik kurulu'nun yanı sıra kontrgerilla ve günümüz millî i̇stihbarat teşkilatı'nın selefi olan millî emniyet hizmeti tarafından planlanarak desteklendiği iddia edilmiştir. olaylar, önceki gün türk basınında çıkan ve türkiye'nin kurucusu mustafa kemal atatürk'ün selanik, yunanistan'daki doğduğu evin bombalandığını iddia eden yalan haberlerle tetiklendi. sonradan yakalanan bir türk konsolosluk yetkilisi, bombayı olayları kışkırtmak için kurguladıklarını itiraf etti ancak türk basını bunu görmezden gelerek bombanın yunanlar tarafından atıldığını iddia etti.

olaylar 
1955'ten itibaren demokrat parti hükûmeti gittikçe zorlaşan bir ekonomik durumla karşı karşıya kalmış ve özellikle yüksek enflasyon nedeniyle hayat standardı düşen kesimin güvenini kaybetmiştir; şüpheli metotlarla muhalefeti susturma çabaları ise basının, aydınların ve öğrencilerin de demokrat parti'den soğumasına yol açmıştır. örneğin alman dışişleri'nin bir raporuna göre daha olaylardan 15 gün evvel, muhalefeti kontrol amacıyla 7 eylül 1955 günü i̇stanbul, ankara ve i̇zmir'de sıkıyönetim ilan edilmesine karar verilmiştir. 1956 yılında muhalefeti baskı altına almak için basın ve toplantı yasası'na getirilen kısıtlamalar da büyük ölçüde 6-7 eylül olaylarıyla gerekçelendirilmiştir. menderes hükûmetinin azınlıklara karşı baştaki liberal politikası, gittikçe zorlaşan ekonomik koşullarla değişir ve ilişkiler gerginleşir.

kıbrıs türklerine yapılan baskılar, 1955 yılında türkiye kamuoyunun gündeminde baş köşeye oturmuştur. o dönem türkiye'de en çok satan gazete olan hürriyet'in başlığında i̇stanbul'daki rum azınlığın aralarında bağış toplayarak kıbrıs rumlarının enosi̇s çetelerine gönderdiğini yazıyordu. dışişleri yetkilileri londra'da kıbrıs temaslarına devam ederken, atatürk'ün selanik'teki evinde bir bomba patlamasıyla ilgili haber, önce 6 eylül 1955 günü saat 13.00 haberlerinde radyoda yayımlandı. (atatürk'ün selanik'teki evine bomba attığı iddia edilen selanik üniversitesi siyasal bilgileri öğrencisi oktay engin daha sonra gıyabında mahkûm edilmiştir. oktay engin, 22 şubat 1992 - 18 eylül 1993 tarihleri arasında nevşehir valiliği'ne getirilmiştir.)

bunun üzerine, “atamızın evi bombalandı” manşetiyle ikinci baskı yapan mithat perin'in sahibi, gökşin sipahioğlu'nun yazı işleri müdürü olduğu dp yanlısı i̇stanbul ekspres gazetesi genelde tirajı 20.000 civarında olduğu halde 6 eylül'de 290.000 basmış ve o dönemde kurulmuş olan kıbrıs türktür derneği üyelerince bütün i̇stanbul'da satılmaya ve halkı galeyana getirmek üzere kullanılmaya başlandı.

aynı baskıda kıbrıs türktür derneği genel sekreteri kamil önal mukaddesata el uzatanlara bunu çok pahalıya ödeteceğiz, ödeteceğimizi alenen söylemekte de bir mahzur görmüyoruz diye yazmıştır.

kıbrıs türktür cemiyeti'nin önayak olması ve diğer gençlik örgütleri, meslek kuruluşları, dp teşkilatı, bazı resmi ve gayriresmî makamların telkin ve teşvikiyle yerel kalabalıklar ve şehre dışarıdan getirilmiş olan kitlelerce 6 eylül akşamı cumhuriyet tarihinde görülmemiş bir yağma ve yıkım eylemi gerçekleştirildi.

i̇lk saldırı saat 19.00 sıralarında şişli'deki haylayf pastanesi'ne yapıldı. ardından büyüyen kalabalık kumkapı, samatya, yedikule, beyoğlu'na geçerek gayrimüslimlerin toplu olarak yaşadığı birçok semtte önce rumların, ardından da ermeni, yahudi ve hatta yanlışlıkla bazı türklerin dükkânlarına saldırarak yağmaya başladı. i̇stanbul'daki rum azınlığın ev, işyeri ve ibadet yerlerine yönelik bu saldırılarda emniyet pasif bir tutum sergiledi. rum vatandaşların adresleri hakkında önceden bilgi sahibi olan, yirmi-otuz kişilik organize birliklerin kent içindeki ulaşımı özel arabalar, taksi ve kamyonların yanı sıra otobüs, vapur gibi araçlar yardımıyla sağlandı. 7 eylül sabahına kadar süren saldırılarda aralarında kilise ve havraların da bulunduğu 5.000'den fazla taşınmaz tahrip edildi ve milyonlarca dolarlık mal sokaklara saçılıp, yağmalandı.

i̇stanbul'un her yerinde yağmalar aynı yöntemle yapıldı. dükkânlara saldıranlar önce vitrinleri taşlayarak kırdılar ya da demir parmaklıkları kaynak makineleri ve tel makasları yardımıyla açtılar, ardından içerideki alet ve makineleri dışarı çıkararak paramparça ettiler.

kiliseler ve mezarlıklar da payını aldı: kiliselerin içindeki kutsal resimler, haçlar, ikonalar ve diğer kutsal eşyalar tahrip edildiği gibi, i̇stanbul'da bulunan 73 rum ortodoks kilisesinin tamamı ateşe verildi.

i̇zmit ve adapazarı’ndan gelen yağmacılar geri dönmek üzere haydarpaşa garı'na geldiklerinde, üzerlerinde yağmaladıkları mallarla yakalandılar. bunların büyük bir bölümünün başka şehirlerden getirildiği ortaya çıktı (örneğin sivas’tan 145, trabzon’dan 117, kastamonu’dan 116, erzincan’dan 111 kişi.)

hasarlar 

türk basınına göre 11 kişi, bazı yunan kaynaklarına göre 15 kişi öldürülmüştür. sabancı üniversitesi öğretim üyesi dr. dilek güven'in sabah gazetesine verdiği röportaja göre ölü sayısının az oluşu gruplara "ölü olmasın" emri verilmesi sebebiyledir. resmî rakamlara göre 30 kişi, gayriresmî rakamlara göre 300 kişi yaralanmıştır. güven'e göre resmi rakamlara göre altmış olan tecavüze uğrayan ve utanmalarından veya korkmalarından dolayı şikayette bulunamayan kadın sayısının 400’e yakın olduğu tahmin edilmektedir. buna ek olarak güven 6-7 eylül olayları adlı kitabında bu saldırıların arkasında i̇ngiliz yetkililerin olduğunu belirtmektedir.

4.214 ev, 1.004 işyeri, 73 kilise, bir sinagog, iki manastır, 26 okul ile aralarında fabrika, otel, bar gibi yerlerin bulunduğu 5.317 mekân saldırıya uğramıştır.

maddi hasarın, o günün değerine göre 150 milyon - 1 milyar türk lirası arasında olduğu tahmin edilmektedir. demokrat parti hükûmeti zarara uğrayıp tescil ettirenlere toplam 60 milyon türk lirası civarında tazminat ödemiştir.

zamanın gazetelerine göre "asıl suçlu, türkleri provoke eden rumlardır". halbuki 6-7 eylül olaylarının sadece kıbrıs'la ilgili olarak rumlara yapılmış bir misilleme olmadığının bir göstergesi, tahrip edilen işyerlerinin sadece yüzde 59'u rumlara aitken, kalan yüzde 17'sinin ermenilere, yüzde 12'sinin yahudilere ait olması, hatta din değiştirmiş insanlara ve müslüman olmuş beyaz ruslara ait mekânların bile saldırıya uğramasıdır.

sonrası 
olayların başladığı saatlerde i̇stanbul'da olan başbakan adnan menderes saldırıların kontrol edilememesi üzerine sapanca'dan çağrıldı ve sıkıyönetim ilan edildi. olaylarla ilgili olarak önce 3.151 kişi tutuklandı. sonradan bu sayı 5.104'e yükseldi.

10 eylül 1955 günü dönemin i̇çişleri bakanı namık gedik istifa etti. başlangıçta soruşturmalar kıbrıs türktür cemiyeti ve gençlik örgütleri etrafında yoğunlaşan ve o günlerde ilan edilen sıkıyönetim savcıları tarafından yapılan ilk soruşturma ve yargılamalar, daha sonra dp iktidarının bastırması sonucunda komünistler suçlanmıştır. aralarında aziz nesin, nihat sargın, kemal tahir, asım bezirci, hasan i̇zzettin dinamo ve hulusi dosdoğru'nun bulunduğu yaşayan fişlenmiş komünistler ile ölmüş dört komünist hakkında dava açıldı. dava beraatle sonuçlandı ve tutukluların çoğu aralık 1955'te serbest bırakıldı. kısa süre sonra kıbrıs türktür cemiyeti de kapatıldı. 1960 darbesinden sonra, bu olaylar yassıada yargılamalarının gündemine oturdu. 27 mayıs darbesinden sonra cunta tarafından organize edilen yassıada yargılamalarında olayların dp hükûmetinin başbakanı adnan menderes'in provokasyonu sonucu kontrolden çıktığı iddia edildi ve cunta mahkemesi demokrat parti yönetimini 6-7 eylül olayları nedeniyle de cezalandırıldı.

dr. dilek güven'e göre:
kıbrıs türktür cemiyeti başkanı hikmet bil ve üyeleri cezaevine girdi. ama "ya bizi serbest bırakırsınız ya da biz bazı şeyleri ifşa ederiz" deyince serbest bırakıldılar. olaylar halkın üzerine kaldı. çünkü mahkemede, "türk milleti galeyana geldi, olayları gerçekleştirdi" denildi. kimse ceza almadı. i̇kinci dava yassıada'ydı. menderes ve hükûmet üyeleri yargılandı. bu davada da olaylar sadece hükûmet üyeleri üzerine yıkıldı. menderes, defalarca mah yani mi̇t başkanı'nın mahkemeye çağrılmasını istedi. ama hep reddedildi. olaylar aydınlatılmadı.

olayların ardından, türkiye'de yaşayan binlerce rum türkiye'den göç etmiştir. rum nüfusun zamanla azalmasıyla rumların ekonomideki etkisi zayıflamaya başlamış ve daha önceki azınlıklara yönelik eylemlerde olduğu gibi türklerin sermayeye hakim olması hızlanmıştır. birkaç bin rum ise özellikle mersin ve tarsus'a yerleşmişlerdir. zamanla kalan rumların da büyük çoğunluğu i̇stanbul'u terk etmiştir. nüfus mübadelesi sonucunda 1925 yılında yaklaşık 100.000'e düşen i̇stanbul'daki rum nüfus, 2006 yılında 2.500 kişiye kadar düşmüştür. ülkedeki toplumsal olarak çeşitli etnik yapıyı belirtmek için yaygın olarak yapılan "mozaik " benzetmesine atıfta bulunarak, 6-7 eylül olayları için namık gedik tarafından "mozaik çatladı" açıklaması yapılmıştır.

6-7 eylül 1955 olayları, rumların büyük göç dalgalarıyla ülkeden ayrılmasına neden oldu. gayrimüslimlerin büyük bir kısmı için, yaşananlar, türk vatandaşı olarak kabul görmediklerinin kanıtı olmuştu. hangi parti iktidarda olursa olsun, gelecekte de ayrımcılıklara maruz kalacakları düşüncesiyle ve kendilerini güvende hissetmedikleri için, özellikle rumlar yurtdışına göç kararı vermişlerdir. nesiller boyu bu topraklarda yaşamış olan i̇stanbul'un gayrimüslim yerlileri, bu gibi davranışlar sonucu evlerini ve anavatanlarını terk etmek durumunda bırakılmışlardır. ancak hükûmetin o dönemde kabul etmediği olaylar 1998 yılı içinde bir meclis önergesi sırasında kabul edildi. tazminat değeri olan 70.000 lirayı vermeye hükûmet yanaşmadı.

6-7 eylül olaylarının olduğu sırada seferberlik tetkik kurulu'nda görevli olan, 1988-1990 yılları arasında mgk genel sekreterliği yapan sabri yirmibeşoğlu, gazeteci fatih güllapoğlu'na verdiği röportajda 6-7 eylül olayları hakkında şu demeci vermiştir.

popüler kültürde 

2003 çıkışlı yunanistan ve türkiye ortak yapımı dram filmi bir tutam baharat, olaylardan etkilenmiş i̇stanbullu rum bireyleri konu almıştır. 2008 yapımı güz sancısı filmi olayları konu almış ve türkiye'de yoğun tartışmalara neden olmuştur. 2013 yapımı sürgün, 1964 rum tehciri'nin yanı sıra 6-7 eylül olayları'nı da işlemiştir. 2021 yapımı netflix dizisi kulüp, 2. sezonunda olayların i̇stanbul'daki azınlık bireylere etkisini ele almış, dizinin konuyu işlemesi 6-7 eylül olaylarının türkiye gündemine tekrar girmesine sebep olmuştur.

i̇lgili kitaplar 
 son eylül
 salkım salkım asılacak adamlar
 beyoğlu'nun en güzel abisi
 bir yerde bir gül ağlar
 elenika
 kurtarılmış haziran
 haymatlos
 i̇stanbullu elefteria
 en hüzünlü eylül
hulki bey ve arkadaşları
güvercinler

kaynakça

konuyla ilgili yayınlar 
 rıfat n. bali: 6-7 eylül 1955 olayları: tanıklar-hatıralar, libra yayınevi, i̇stanbul, 2012, isbn 6054326211.
 fahri çoker: 6-7 eylül olayları: fotoğraflar - belgeler, tarih vakfı yurt yayınları, i̇stanbul, 2005, isbn 975-333-197-5.
 hulusi dosdoğru: 6/7 eylül olayları, bağlam yayıncılık, i̇stanbul, 1993, isbn 9789757696469.
 dilek güven: 6-7 eylül olayları, tarih vakfı yurt yayınları, i̇stanbul, 2005, isbn 975-333-196-7.
 vasilis kiratzopulos: kayıt olunmamış soykırım: i̇stanbul eylül 1955 (çev. sonya özzakar), pencere yayınları, ekim 2009, isbn 978-605-4049-30-1.
 radikal: 6-7 eylül olayları.
 zaman: 6-7 eylül, devletin-muhteşem örgütlenmesi.
 g. gürkan öztan, "milli hassasiyetler ve utanç", radikal .

dış bağlantılar 
 ntv.com.tr'de 6-7 eylül olayları galerisi 

 
1955'te çatışmalar
1955'te i̇stanbul
etnik ayaklanmalar
i̇stanbul rumları
türkiye'de ayrımcılık
türkiye-yunanistan ilişkileri
türkiye'deki katliamlar
yunan karşıtlığı
i̇stanbul'da suç
türkiye'de ermeni karşıtlığı
türkiye'de antisemitizm