Afganistan İslam Cumhuriyeti

afganistan i̇slam cumhuriyeti (peştuca: د افغانستان اسلامی جمهوریت), afganistan savaşı sırasında 2004-2021 yılları arasında afganistan'da var olan bir i̇slam cumhuriyetiydi. 2001'de abd'nin afganistan'ı işgal etmesinin ardından taliban liderliğindeki afganistan i̇slam emirliği'nin ele geçirilmesi sonrası 2004 yılında kuruldu. 15 ağustos 2021'de ülkenin büyük bölümünün kontrolü afganistan i̇slam emirliği'ne geçti. afganistan'ın uluslararası olarak tanınan tek meşru devleti olduğu iddia edilmektedir.

kâbil'i kaybettikten sonra bile, taliban güçleri ülkenin çeşitli bölgelerinin kontrolünü ele geçirdi ve iç savaş devam etti. bu, afganistan'ın sorunlu insan hakları ve kadın hakları kayıtlarını, her iki tarafça da sivillerin öldürülmesi, adam kaçırma ve işkence gibi sayısız ihlallerle devam ettirdi. hükûmetin amerikan askeri ve ekonomik yardımına büyük ölçüde güvenmesi nedeniyle, bazıları ulusu bir amerikan bağımlı devleti olarak sınıflandırdı ve kalıcı özgürlük operasyonu'nun tamamlanmasından sonra kırsal kırsalın kontrolünü yavaş yavaş kaybetti.

nato birliklerinin 2021'de çekilmesinin ardından taliban, mayıs 2021'de büyük bir askeri saldırı başlattı ve i̇slam emirliği'nin önümüzdeki üç buçuk ay boyunca ülkenin kontrolünü ele geçirmesine izin verdi. afganistan silahlı kuvvetleri hızla dağıldı. cumhuriyetin kurumları, taliban kuvvetlerinin kâbil'e girmesi ve afganistan cumhurbaşkanı eşref gani'nin tacikistan veya özbekistan'a kaçmasıyla 15 ağustos 2021'de fiilen çöktü.

cumhuriyet, afganistan'ın tek meşru hükûmeti olduğunu iddia etmeye devam ediyor. 17 ağustos 2021'de, birinci başkan yardımcısı amrullah saleh (afganistan anayasası'nın hükümlerine atıfta bulunarak) pencşir vadisi'ndeki taliban karşıtı direniş üssü operasyonlarından sonra kendisini afganistan cumhurbaşkanı ilan etti ve oradan taliban'a karşı askeri operasyonlara devam etme sözü verdi.

tarihçe 

amerika birleşik devletleri'nde yapılan 11 eylül saldırılarının sorumlusu olarak ilan edilen el-kaide'nin bu bölgede yerleştiği iddiaları, taliban rejiminin bu olaya müdahale etmemesi ve kaynak sağladığı iddiasıyla abd ve koalisyon güçleri tarafından işgal edilmiş ve taliban yönetimden uzaklaştırılmıştır.

aralık 2001'de taliban hükûmetinin devrilmesinden sonra, uluslararası güvenlik destek gücü (isaf) ve bm güvenlik konseyi tarafından hamid karzai yönetimine yardımcı olmak ve temel güvenliği sağlamak amacıyla afgan geçici yönetimi kurulmuştur. bu zamana kadar, yirmi yıllık savaşın yanı sıra o sırada akut bir kıtlıktan sonra, afganistan dünyadaki en yüksek bebek ve çocuk ölüm oranlarından birine, en düşük yaşam beklentisine sahipti, nüfusun çoğu açtı ve altyapı harap durumdaydı. birçok yabancı bağışçı, savaşın parçaladığı ülkeyi yeniden inşa etmek için yardım ve yardım sağlamaya başladı.

bu arada taliban güçleri pakistan içinde yeniden toplanmaya başlarken, yeniden inşa sürecine yardımcı olmak için daha fazla koalisyon askeri afganistan'a girdi ve afganistan'ın kontrolünü yeniden kazanmak için bir ayaklanma başlattı. sonraki on yılda, isaf ve afgan birlikleri, taliban'a karşı birçok saldırıya öncülük etti, ancak onları tamamen yenemedi. afganistan, yabancı yatırım eksikliği, hükûmet yolsuzluğu ve taliban isyanı nedeniyle dünyanın en fakir ülkelerinden biri olmaya devam etmekte. bu arada karzai ülke halklarını birleştirmeye çalıştı ve afgan hükûmeti, 2004 yılında afganistan i̇slam cumhuriyeti adıyla bir anayasa kabul ederek bazı demokratik yapılar inşa edebildi. afganistan'daki yeniden yapılanmada ülke ekonomisini, sağlık hizmetlerini, eğitimi, ulaşımı ve tarımı iyileştirmek için genellikle yabancı bağışçı ülkelerin desteğiyle girişimlerde bulunuldu. isaf güçleri de ayrıca afgan ulusal güvenlik güçleri'ni de eğitmeye başladı. 2002'den sonra yaklaşık beş milyon afgan ülkesine geri döndü. afganistan'da bulunan nato birliklerinin sayısı 2011'de 140.000'e ulaştı, 2018'de yaklaşık 16.000'e düştü.

eylül 2014'te eşref gani, afganistan tarihinde ilk kez iktidarın demokratik olarak devredildiği 2014 cumhurbaşkanlığı seçimlerinden sonra cumhurbaşkanı oldu. 28 aralık 2014'te nato, afganistan'daki isaf muharebe operasyonlarını resmen sonlandırdı ve tüm güvenlik sorumluluğunu afgan hükûmetine devretti. nato liderliğindeki kararlı destek misyonu'da, isaf'ın halefi olarak aynı gün kuruldu. binlerce nato askeri afgan hükûmet güçlerini eğitmek ve tavsiyelerde bulunmak ve taliban'a karşı mücadelelerini sürdürmek için ülkede kaldı. 2015'te, "2001'den bu yana afganistan savaşında yaklaşık 147.000 kişinin öldüğü tahmin ediliyordu." ceset sayımı başlıklı bir raporda, afganistan'da çatışmanın tüm taraflarının elindeki çatışmalar sonucunda 106.000-170.000 sivilin öldürüldüğü sonucuna varıldı.

çöküşü

2021 taliban'ın dirilişi 

14 nisan 2021'de nato genel sekreteri jens stoltenberg, ittifakın birliklerini 1 mayıs'a kadar afganistan'dan çekmeye başlamayı kabul ettiğini söyledi. nato birliklerinin geri çekilmesinin başlamasından kısa bir süre sonra, taliban afgan hükûmetine karşı bir saldırı başlattı ve çökmekte olan afgan hükûmet güçlerinin önünde hızla ilerledi. haziran 2021'de bir amerika birleşik devletleri i̇stihbarat topluluğu (cia) raporu, afgan hükûmetinin nato'nun ülkeden çekilmesini tamamladıktan sonra altı ay içinde büyük olasılıkla çökeceğini öngördü. raporda tahmin edildiği gibi oldu: ağustos ayının ikinci haftasında, afgan eyalet başkentlerinin çoğu taliban'ın eline geçmişti ve afgan ulusal ordusu tüm cephelerde zemin kaybediyordu. mezar-ı şerif ve celalabad'ın düşmesi, afgan hükûmetinin taliban ilerlemesini durdurma olasılığını ortadan kaldırdı.

kâbil'in düşüşü 

15 ağustos 2021'de taliban güçleri başkent kâbil'e girdi ve küçük bir direnişle karşılaştı. öğleden sonra, afganistan cumhurbaşkanı eşref gani'nin tacikistan veya özbekistan'a kaçarak ülkeyi terk ettiği; halk meclisi başkanı mir rahman rahmani'nin de pakistan'a kaçtığı bildirildi. gani'nin kaçışının ardından, kalan sadık güçler görevlerini terk etti ve afganistan silahlı kuvvetleri'nin fiili varlığı sona erdi.

15 ağustos akşamı, taliban arg'ı işgal etti ve afganistan bayrağı'nı indirerek sarayın üzerine kendi bayrağını göndere çekti. ertesi gün (16 ağustos 2021) taliban, afganistan i̇slam emirliği'nin restorasyonunu ilan etti.

pencşir direnişi 
17 ağustos'ta afganistan i̇slam cumhuriyeti birinci başkan yardımcısı amrullah saleh, ülkede kaldığını ve afganistan anayasası'nı gerekçe göstererek gani'nin yokluğunda kapıcı başkan rolünü üstlendiğini tweetledi. saleh'in hükûmeti, afganistan'ın hâlâ afganistan i̇slam cumhuriyeti'nin kontrolü altındaki birkaç bölgesinden biri olan pencşir vadisi'nde bulunuyor.

yönetim 

afganistan i̇slam cumhuriyeti, yürütme, yasama ve yargı olmak üzere üç koldan oluşan hükûmetiyle bir i̇slam cumhuriyetiydi. devletin ve hükûmetin başı afganistan cumhurbaşkanıydı. ulusal meclis, halk meclisi ve yaşlılar meclisi olmak üzere iki meclisli bir yasama organıydı. yüksek mahkeme, adalet eski hukuk i̇şleri bakan yardımcısı başyargıç said yusuf halem tarafından yönetiliyor.

uluslararası şeffaflık örgütü'ne göre, afganistan en yozlaşmış ülkelerden biri olmaya devam ediyor. birleşmiş milletler uyuşturucu ve suç ofisi tarafından yayınlanan ocak 2010 tarihli bir rapor, rüşvetin ülkenin gayri safi yurt içi hasılasının %23'üne eşit bir miktar tükettiğini ortaya koydu.

17 mayıs 2020'de cumhurbaşkanı eşref gani, cumhurbaşkanlığı seçimlerinden rakibi abdullah abdullah ile saygın kilit bakanlıkları kimin yöneteceğine karar veren bir güç paylaşımı anlaşmasına vardı. afganistan'ı cumhurbaşkanı olarak gani yönetirken, abdullah'ın taliban ile barış sürecini denetleyeceği kabul edildi.

ordu 

afganistan silahlı kuvvetleri, afganistan hava kuvvetleri (aaf) ve afgan ulusal ordusu'nu (ana) içeren savunma bakanlığı 'na bağlıydı. afganistan savunma üniversitesi, afganistan ulusal askeri akademisi de dahil olmak üzere afganistan silahlı kuvvetleri için çeşitli eğitim kurumlarına ev sahipliği yaptı.

i̇dari yapı 

başkent kabil ülkenin en büyük kentidir; diğer önemli kentler batıda herat, güneyde kandahar ve kuzeyde mezar-ı şerif'tir. yerel ve ulusal düzeyde bütünleşme zayıftır. ülke 34 ile ayrılmıştır. bu iller de kendi içinde volasvaleyi (peştuca: ولسوالۍ) adı verilen 398 ilçeye ayrılmıştır. afganistan'ın illeri aşağıdaki haritada numaralandırılmış olarak gösterilmiştir.

altyapı

eğitim 
2020'de ülkede 16.000'den fazla okul ve yaklaşık 9.5 milyon öğrenci vardı. bunun yaklaşık %60'ı erkek ve %40'ı kadındı. ülke çapında farklı üniversitelere 174.000'den fazla öğrenci kaydoldu. bunların yaklaşık %21'i kadındı. ancak eski eğitim bakanı ghulam farooq wardak, örgün eğitimden mahrum kalan kalan çocuklar için 8.000 okul inşaatının hala gerekli olduğunu belirtmişti.

teknoloji 
dünya bankası'na göre, kırsal nüfusun %98'i, 2008'de %28'den 2018'e kadar elektriğe erişebildi. genel olarak rakam %98.7 olarak kayıtlara geçti. 2016 itibarıyla afganistan 1.400 megavat elektrik üretti, ancak yine de tükettiği elektriğin çoğunu i̇ran ve orta asya ülkelerinden iletim hatları yoluyla ithal etti.

kaynakça

dış bağlantılar 

 afganistan demografik yapı
 afganistan devleti'nin kuruluşu

 i̇slam cumhuriyeti
orta asya tarihindeki eski devletler
güney asya tarihindeki devletler
asya'daki eski cumhuriyetler
i̇ran platosu
i̇slam i̇şbirliği teşkilatı ülkeleri
birleşmiş milletler üyesi ülkeler
2004'te kurulan bölgeler ve ülkeler