Bakla Tepe Höyüğü

bakla tepe höyüğü, i̇zmir il merkezinin 30 km. güneyinde, menderes (cumaovası) ilçesinde, tahtalı barajı nedeniyle terk edilen bulgurca çiftlik köyü'nün hemen yakınında yer alan bir höyüktür. yıllardır bakla yetiştirilen bir alan olduğundan köy'de bakla tepe olarak bilinmekteydi. tarihöncesi bir yerleşimin höyükten köy altına kadar uzandığı, sapılan sondalardan anlaşılmaktadır.

höyük, 250 metre çapında, 20 metre yükseklikte doğal bir kayalık yükseltidir. tepenin üstü 70 metre çapa varan bir düzlüktür. yerleşmenin, mö 4. ve 3. bin yıllarda deniz ticaretini besleyen geri bölgede yer alan bir yerleşim olduğu, zengin buluntularla desteklenmelidir. i. dünya savaşı yıllarında tepede bir top mevzii açılmıştır. daha sonra bu çukur köylülerce, yakındaki klasik dönem yerleşmesinden taşınan toprakla kapatılmış, daha da bir tahribata neden olmuştur. ayrıca ev yapımında höyükten taş alınması ilave tahribatlara yol açmıştır.

kazılar 

höyük ilk olarak numan tuna  tarafından tespit edilmiştir. yerleşmede ilk olarak i̇zmir arkeoloji müzesi tarafından 1993-94 yıllarında yüzey araştırmaları ve sondajlar yapılmış, kazılar 1995-98 yılları arasında yapılmıştır. höyükteki kazı ve araştırmalar, tahtalı barajı kurtarma kazısı projesi çerçevesinde, i̇zmir arkeoloji müzesi'nin proje başkanlığını üstlendiği, hayat erkanal başkanlığında sürdürülmüştür. kazı çalışmaları, liman tepe kazı kurulu'nun bilimsel sorumluluğunda, devlet su i̇şleri genel müdürlüğü'nün maddi desteği ile yürütülmüştür.

tabakalanma 

kazılar sonucunda höyüğün geç kalkolitik çağ'dan erken tunç çağı'nin ikinci yarısına kadar iskan edildiği anlaşılmıştır. recep meriç , bakla tepe höyüğü'nde, troya i ile çağdaş erken tunç çağı ve kumtepe ib ile çağdaş geç kalkolitik çağ malzemesi bulunduğunu bildirmiştir. geç kalkolitik çağ yerleşimi yaklaşık 300 metre çapında açık bir yerleşim olup yerleşimi çevreleyen bir sur bulunmamaktadır. bu dönemde en az dört farklı evrede iskan edildiği anlaşılmaktadır.

buluntular

geç kalkolitik 

tüm geç kalkolitik yapıları bir taş temel üzerine kamış, dal ve çamur kullanılarak çıkılan duvarlarla inşa edilmiştir. taban, çakıl taşları ya da yumruk büyüklüğünde taşlarla döşelidir. yapılar arasında çakıl döşeli sokaklar ortaya çıkarılmıştır. tüm kalkolitik evrelerinde yapıların yangın geçirdiği görülmektedir.

ulaşılan buluntulara dayanılarak höyüğü iskan eden kalkolitik topluluğun tarımcı bir topluluk olduğu rahatlıkla söylenebilir. bulunan bir ucu ızgaralı yapıların, üzerleri kargı ya da ahşam malzemeyle kapatılarak taban altından hava akımı sağlandığı ve buralarda üretim fazlası tahılı depolamakta kullanıldığı düşünülmektedir. ayrıca 1,3 metre çapında dairesel planlı, tabanı taş döşeli yapıların da depo amaçlı kullanılmış olması kuvvetle muhtemeledir.

bu tarım toplumunun bir maden ve dokuma endüstrisi geliştirdiği anlaşılmaktadır. kazılarda bolca maden buluntu, cüruf ve potalar gibi buluntu, gelişkin bir maden endüstrisine işaret etmektedir. kazı alanından toplanan cüruf üzerinde yapılan incelemeler, bakır ergitilmesi sırasında ortaya çıktığını ve işlemin pota içinde yapıldığını kesin biçimde göstermektedir. i̇ncelemelerin sonucu, oksitli bakır cevherinin pota içinde odun kömürü (indirgeyici olarak) eklenerek ergitildiğini ortaya koymaktadır. bu işlem, [[liman tepe höyüğü'ndeki işlemle aynıdır. gelişkin bir dokuma endüstrisinin varlığını, kazılarda ele geçen dokuma tezgâhı ağırlıklarından (ağırşak) anlamak mümkündür.

taban altlarında, iri küpler (pithos) içinde gömülen bebekler bulunmuştur. hacker (ana rahmindeki gibi) küplere yerleştirilen bu bebeklerin yanında herhangi bir gömü hediyesine rastlanmamıştır.

erken tunç 

erken tunç çağı evresinde yerleşimde önemli değişiklikler olmuştur. öncelikle höyüğün etrafı surla çevrilmiş, yer yer hendekler kazılmıştır. mimari da, yine taş temellere dayanmakla birlikte duvarların yapımında kerpiç kullanılmaya başlanmıştır. birbirinde ayrı yapılar yerine ortak çatılar ve duvarlarla dikdörtgen planlı yapılar görülür.

kalkolitik evre mezarları yerleşmenin dışında olup üç farklı tiptedir. dört taraftan iri levha taşlarla kuşatılmış mezarlar, pithos mezarlar ve sıradan toprak mezarlar bulunmuştur. üç mezar türünde de ölüler hacker durumunda gömülmektedir ve farklı olarak gömüt hediyeleri konulmuştur. bronz kısa hançer, ok uçları, gümüşten süs eşyaları başlıcalarıdır.

bu yerleşimi bir boş dönem izlemektedir. erken tunç çağı ii'nin sonlarında bölgenin yeniden iskan edildiği görülmektedir. ancak bu iskan, öncekilerden son derece belirgin bir biçimde küçük ve düzensizdir. baraj gölünün dolmaya başlamasıyla köy boşaltılınca, köyde yapılan sondajlarda geniş bir mezarlık bulunmuştur. höyüğün güneyindeki pithos mezarlardan oluşan bu mezar alanı kabaca 700 metrekarelik bir alan olarak görülmektedir. bazı pithosların içine, öncekinin kemikleri dibe doğru itilerek birden fazla insan gömüldüğü görülmektedir. altı kafatasının aynı pithos içinde olduğu görülmüştür. bu evrede bulunan seramik örnekleri, bu dönemde anadolu'dan batı ege'ye doğru bilinen bir "kültür transferinin" izleri olarak tanımlanmıştır.

ayrıca erken tunç çağı yapı katmanında, fakat geç tunç çağı'na ait miken anıtsal mezar odası ve ege -  anadolu kültürel özelliklerini sentezleyen bir mezar kompleksi bulunmuştur. yapılan araştırmalarda, tabanı çok düzgün biçimde çakıl döşeli mezar odasında yerel örnekler yanı sıra boyalı ithal miken seramiği de bulunmuştur. bunlar yanında miken tarzı fildişi, altın, taş ve kemik buluntular ele geçmiştir. gömüt hediyeleri yönünden son derece zengin olan mezarın, yerel bir aristokrat ve ailesine ait olduğu kesindir. mezar odasındaki kemiklerin yanmış olması, ölü yakma geleneğine bir göndermedir.

mezar odasında bulunan insan kemikleri ve diğer buluntular üzerinde yapılan incelemelerde,
 ölülerin, ölümden kısa bir süre sonra, gömüt hediyeleriyle birlikte, mezar dışında yakılarak küplere konulduğu ve sonra mezar odasına getirildiği,
 mezar odasında bulunan yanmış kaplumbağa parçaları, geç tunç çağı bakla tepe'nin "kaplumbağa kültü" geliştirdiğini göstermektedir. ayrıca yanmış çeşitli hayvan kemikleri, ateşe bu hayvanların da atıldığı,
 yakma işlemi 950 °c üstünde bir ısıda gerçekleştirildiği,
 mezara biri çocuk olmak üzere en az 12 kişi gömüldüğü,
 bu kültürde her yaştan ve cinsiyetten insanın yakılarak gömüldüğü,
anlaşılmaktadır.

bakla tepe höyüğü'nde bulunan obsidiyen malzemenin çokluğu, burasının bir obsidiyen atölyesi olduğunu düşündürmektedir. obsidiyen hammaddesi melos adası'ndan sağlandığı kabul edilmektedir. sonuç olarak erken tunç çağı i'de bakla tepe'nin obsidiyen işlemesinde ileri bir düzeye ulaşmış olduğu, ele geçen buluntulara dayanılarak söylenebilir.

değerlendirme 

yerleşme özellikle ticaret ve kültürel temaslar yönünden oldukça elverişli bir konuma sahiptir. cumaovası'na hakim konumunun yanı sıra bu ova üzerinden kuzeyde i̇zmir körfezi'ne, güneydoğuda küçük menderes vadisi'ne, tahtalı deresi vadisiyle gümüldür ovası'na ve güneybatıdaki çile deresi vadisi'ne bağlantılıdır. söz konusu vadi kolophon ve klaros gibi antik yerleşimlerin yer aldığı bir vadidir.

orta anadolu'dan suriye'ye kadar uzanan bölgede bulunan belirli kap örnekleri bakla tepe höyüğü'nün erken tunç çağı ii evresinde bulunmuş olması i̇zmir'in, anadolu ile ege kültür bölgeleri arasında bir geçiş hattı olduğunu göstermektedir.

notlar

dış bağlantılar 
 anküsam - bakla tepe kazısı, ankara üniversitesi sualtı arkeoloji araştırma ve uygulama merkezi t. c. kültür bakanlığı antılar ve müzeler genel müdürlüğü, 18., 19., 20. ve 21. kazı sonuçları toplantısı, bakla tepe kazı sonuçları raporları
 harita
 buluntularla ilgili fotoğraflar

kaynakça 

türkiye'deki höyükler
i̇zmir ilindeki arkeolojik sitler