Deli Hüseyin Paşa

deli hüseyin paşa (ö. 1659) osmanlı padişahları iv. murad, sultan i̇brahim dönemlerinde kaptan-ı deryalık, iv. mehmed döneminde de 28 şubat 1656 - 5 mart 1656 tarihleri arasında altı gün sadrazamlık yapmış; çeşitli eyalet valiliği, uzun yıllar girit serdarlığı ve üç kez kaptan-ı deryalık dahil yüksek devlet görevlerinde bulunmuş bir osmanlı devlet adamı ve askeridir.

yaşamı
hüseyin paşa bursa yenişehir akçapınar köyünde doğdu. i̇stanbul'a gelip önce osmanlı eski sarayı'na odun işleri ile ilgilenmek için alındı. i̇ran şahı tarafından gönderilen ve bozulup kurulması çok zor olan bir yayı kırıp atması ile kendini gösterdi. bunun üzerine topkapı sarayı'nda enderûn’da eğitildi. saray'da zülüflü baltacılar sınıfına girerek ağa dairesinde hizmet gördü. önce küçük imrahorluk ve takiben büyük imrahorluk görevlerine atandı.

1634 yılında vezirlik rütbesiyle kaptan-ı derya'lığa getirildi. bir müddet sonra açılan sultan iv. murad'ın revan seferi'ne donanma işlerini donanma kethüdâsı olan uzun piyale bey’e bırakarak "derya kalemi"ne bağlı zeâmet ve timar sahipleri ve askerleriyle birlikte kaptan-ı derya olarak katıldı. revan kalesinin fethinde gösterdiği büyük gayret  ve özellikle topçuluktaki mahareti ile hüseyin paşa sultanın dikkatini çekti. daha sonra tebriz üzerine yapılan azerbaycan seferi harekâtına katıldı.

dönüşte diyarbekir’deyken 1635 yılında devletin önemli eyaletlerinden biri olan mısır’a beylerbeyi tâyin edildi. 1 yıl 9 ay mısır valisi görevinde kaldı. mısır valisi iken adı bazı suistimallere karıştığı için valilikten ve vezirlikten azledilip i̇stanbul'a çağrıldı.

i̇stanbul’a gelince, bir müddet çinili köşk'de hapise atıldı. mal ve emlakına el konulma ile cezalandırıldı. ancak bir dönem sonra eski itibarını kazanıp  vezirlik rütbesi iade edildi.

1638'de sultan iv. murad'ın nedimi olarak onun bağdad seferi'ne katıldı. bu sefer sırasında ordu konya’ya yaklaşırken anadolu beylerbeyliği'ne atandı. kuşatma devam etmekte iken kendi tarafına düşen iki kaleyi kolaylıkla zaptetti. bağdat sokaklarındaki çarpışmalarla bağdat’ın içinde sükûnu sağlamada büyük rolü oldu. ayrıca iç kaledeki narin kuleyi bir bölük asker ile ele geçirdi.

sultan iv. murad bu başarılarından dolayı onu, sefer dönüşü tekrar i̇stanbul'da kubbe vezirliğine tâyin etti. o zaman sadrazam olan kemankeş mustafa paşa aleyhindeki entrikalarda önemli rol oynadı. sadâret kaymakamı olan tabanıyassı mehmed paşa’nın katledilmesi olaylarında etkili oldu. 16 aralık 1639'da ondan boşalan sadaret kaymakamlığı'na tayin edildi.

sultan i̇brahim’in tahta geçmesinden sonra ocak 1640'ta ikinci kez kaptân-ı deryalığa getirildi. bu sıralarda karadeniz ticaretine engel olan rus-kazak korsanlarına karşı karadeniz seferine çıktı. çok geçmeden 30 kadar rus-kazak gemisini ele geçirerek i̇stanbul’a gönderdi.

sonra sırasıyla 1641’de 8 ay özi muhafızı oldu. bu görevi yapmakta iken azak kalesi  ruslar tarafından işgal edildi. bu kaleyi kurtarmak görevi özi muhafızı olan hüseyin paşa'ya verildi.  emri altında silistre eyalet askeri güçleri; kaptanıderyâ siyavuş paşa, yeniçeri kethüdâsı haydar ağazâde, kırım hanı bahadır giray ve kefe valisi yusuf paşa ve bunların askeri birlikleri ile azak kalesini kuşatma altına aldı. lakin hemen mühimmat kıtlığı ortaya çıktı ve yeni tedarik gelmedi. ayrıca kaptanıderya siyavuş paşa ile hüseyin paşa arasında anlaşmazlık çıktı. bu nedenlerle kuşatma ancak 3 ay kadar sürdü. sonra başarısız olarak kuşatmayı bırakmak zorunda kaldı.

şubat 1642’de bosna valisi tayin edildi. takiben bağdad valiliğine getirildi. bağdat’ta bir süredir bozulmuş olan asayişi sağladı ve şat üzerindeki kameriye camii’ni onarttı. burada başarılı hizmetlerde bulundu. bunun üzerine padişah musahipliği ile i̇stanbul'a çağrıldı. fakat rakiplerinin çabaları sonucu hemen 1644 yılında budin beylerbeyi atanıp i̇stanbul'dan uzaklaştırıldı.

1646’da girit seferi başlangıcında tayinler de hızlanmıştı. ele geçen hanya muhafızlığına getirildi ve kendisine ikinci vezir rütbesi verildi. mevsimin kış olmasına rağmen bu görevine gitmek için hüseyin paşa anadolu'dan emrine verilen birliklerle girit'e gitmeye harekete geçti. fakat büyük bir fırtına dolayısıyla benefşe limanı'na sığınmak zorunda kaldı. burada  kışlayacağı söylentilerinin yayılmasını sağlayarak venedik donanması saldırısından kurtuldu. i̇stanbul'dan gönderilen 7 kadırgalık ve rodos filosundan gönderilen 10 kadırgalık bir filo eşliğinde 3 gün içinde hanya'ya ulaşmayı başardı.

adada kaybettikleri arazileri geri almak için saldırılara devam etmekte olan venediklileri geri püskürttü ve hanza-tuzla arasında emniyeti sağladı. venedikliler’in teşvikiyle çeteler kurarak etrafı rahatsız eden atlı rum dağ köylülerine karşı adada 300 kişilik bir süvari birliği kurdu. savaşlarda gösterdiği cesareti sebebiyle  hüseyin paşa “deli” lakabını aldı. girit serdarı olan sultanzade civankapıcıbaşı mehmed paşa maiyetinde suda kuşatmasına katıldı. burada serdarın ölümü üzerinde deli hüseyin paşa girit serdarı tayin edildi. deli hüseyin paşa hemen ordu komutanlarını toplayarak çok muhkem olan ve donanmanın deniz tarafından kuşatmada yetersiz kalması nedenleri ile suda kalesi kuşatmasının kaldırılmasını teklif etti ve bu teklifi kabul edildi. sonra resmo’nun kuşatılması kararlaştırıldı.

resmo ve sivrihisar başta olmak üzere, doğu girit’in bütün şehirlerini osmanlılar eline geçirdi. karargâhını resmo’da kuran deli hüseyin paşa, kan ve barut içinde kalmış olan resmo kalesini yeniden tamir ettirdi. şehirdeki bir kiliseyi sultan i̇brahim adına câmiye çevirdi. kendi adına da bir cami, medrese ve hamam inşa ettirdi. ayrıca şehrin imarı için çeşitli tedbirler aldı.

deli hüseyin paşa, bir taraftan imar faaliyetlerini sürdürürken, diğer taraftan müstahkem kandiye kalesini zaptetmek üzere hazırlıklara girişti. ancak bu sırada yardıma gelmekte olan osmanlı donanması kandiye boğazı önünde venediklilere yenilince, kuşatma saldırısından bir netice alınamadı. hüseyin paşa, buna rağmen kuşatmayı kaldırmadı. gerekli destek ve yardımı alamaması kalenin düşmesini engelledi.

uzun müddet girit serdarı olarak adada kalan deli hüseyin paşa ada rum halkının osmanlı devleti idaresine alışması için tedbirler alıp venediklilerinin gaddar idaresinden gocunmuş olan rum halkını âdil vergi sistemiyle osmanlı devleti idaresine ısındırma siyaseti uygulamaya başladı.

fakat hakkında malî suiistimal şikayetleri i̇stanbul'a erişmişti ve bu nedenle i̇stanbul merkezî idaresi adanın özellikle gelirlerini incelemek üzere adaya müfettiş gönderdi. deli  hüseyin paşa bundan çok alındı. bunun yanında  adada bulunan yeniçerilere ulufe vermek icin yeterli gelir bulunmamakta ve ulufeler ödenmemekte idi. ulufe alamayan askerler deli hüseyin paşa'nın otağına saldırıp otağı talan ettiler. deli hüseyin paşa istifa etmek istedi; ama bu istifa isteği kabul edilmedi.

şubat 1656'da sadrazam ermeni suleyman paşa sadaretten azledilince deli hüseyin paşa'nın sadarete getirilmesine karar verildi. sadaret mühr-ü hümayunu gemi ile ona girit'e gönderildi. fakat haber girit'e erişmeden  kaptan-ı derya ve i̇stanbul sadaret kaymakamı olan zurnazen mustafa paşa kışkırtması ile 29 şubat 1656'de (sonradan vaka-i vakvakiye adı verilen) büyük bir kapıkulu askeri isyanı ortaya çıktı. bu isyanı sona erdirmek amacı ile daha mühr-ü hümayun girit'e yarıyola bile varmadan bu kararı bozduran (deli hüseyin paşa'nın rakibi olan) zurnazen mustafa paşa asaleten sadrazam olarak tayin edildi. böylece deli hüseyin paşa haberi bile olmaksızın 6 gün sadrazamlık yaptıktan sonra azledilmiş kabul edildi.

15 eylül 1656'de köprülü mehmed paşa özel imtiyazlara sadrazam tayin edildi. bu sırada girit serdarı olan deli hǜseyin paşa kandiye kuşatması ile uğraşmakta idi. bu kuşatma 1 mayıs 1648'da başlamış ve 1656'da küçük çatışmalar; lağım kazıp mayınlamalar halinde devam etmekteydi. yeni sadrazam  köprülü mehmed paşa bu kuşatmayı başarısız olarak kabul etmekte idi. girit’teki kuvvetlere gönderilen parayı da deli hüseyin paşa'nın  kötüye kullandığına da inanmıştı. onun için deli hüseyin paşa'yı girit serdarlığı'ndan alıp devlet merkezine çağırdı.

deli hüseyin paşa merkeze gelip edirne'de sultan iv. mehmed huzuruna çıktı ve iltifat gördü. sadrazam köprülü mehmed paşa bundan hoşlanmadı; kendisine rakip olarak gördüğü hüseyin paşa’yı ortadan kaldırmak için çabalara başladı. fakat hüseyin paşa devlet ilerigelenleri arasında popülerdi. sadrazam onu saf dışı bırakmak için dönemin şeyhülislâmı bolevî mustafa efendi’den fetva istemişti; ama şeyhülislam buna yanaşmamıştı. dârüssaâde ağası ve vâlide turhan sultan da deli hüseyin paşa'yı himaye etmekteydiler. sadrazam kendine rakip olacak gördüğü deli hüseyin paşa'yı bertaraf edemedi.

onu üçüncü kez kaptanıderya olarak atamak zorunda kaldı. deli hüseyin paşa, sadrazamın kendi aleyhinde emelleri olduğunu bilmekteydi. bunun  için kaptanıderya görevi sırasında gayet davranmaya başlayıp herhangi bir şikâyete fırsat vermemeye çalıştı. örneğin derya beylerinin yeni kaptan-ı deryâya hediyeler sunmaları bir gelenek haline gelmişken hüseyin paşa böyle hediyeleri almaktan kaçındı.

bunun üzerine sadrazam 13 aralık 1658’de hüseyin paşa'yı geniş yetkilerle rumeli beylerbeyi olarak atadı. bu görevi sırasında kapı halkının masraflarını karşılamak üzere hüseyin paşa, halktan bir miktar cerîme talep etti. bu talep üzerine filibe kadısı süleyman efendi merkeze bir şikâyetnâme gönderdi. ayrıca rumeli’den diğer şikâyetler de yapıldı. sadrazam köprülü mehmed paşa hüseyin paşa'nın her hareketini yakından takip ettirmekte idi. bu şikayetler sadrazam tarafından birer fırsat olarak görüldü. hüseyin paşa görevden alınarak i̇stanbul’a çağrıldı. bu şikayetlerin birer sadrazam tertibi olması aşikar görünmekte iken sultan iv. mehmed'in huzurunda  hüseyin paşa sorgulandı ve suçu sabit görüldü. yedikule zindanına hapis edildi,  29 aralık 1658'de dostlarının af edilmesi ricalarına rağmen yedikule zindanı’nda idam edildi.

bu olay halk arasında büyük bir infiale sebep oldu.

deli hüseyin paşa’nın mezarı yedikule dahilindeki has bahçede yaldızlı (mücevher) kapıdadır. mezartaşı üsküf serpuşlu olup kitâbesizdir.

değerlendirme
halk arasında “gazî” ve bilhassa gözünü budaktan sakınmaz tavrı ve hareketleri neticesinde “deli” lakabı ile tanınmış olan hüseyin paşa, kuvvetli bir vücut yapısına sâhip, cesur bir vezirdi. özellikle revan ve bağdat seferleri ile girit’in fethinde gösterdiği kahramanlıklar, kendisine büyük bir şöhret kazandırdı.

girit’te 12 yıl geceli gündüzlü cephede kalmış ve bütün parasını adanın îmârına harcamıştı. bu sebeple halk arasında ziyadesiyle sayılıp seviliyordu. bilhassa girit rumları arasında i̇slâmiyetin yayılmasına gayret etmiş ve onun gösterdiği adâlete hayran kalan hıristiyanlar, kitleler halinde i̇slâm'a girmişlerdir. bu, arnavutluk ve bosna-hersek’tekinden sonra balkan kavimleri arasında üçüncü toplu i̇slâmlaşma hareketidir. bazı kiliseleri câmiye çevirtip, hanya ve ele geçirilince kandiye başta olmak üzere pek çok yerde câmi yaptırdı.

hüseyin paşa, son derece kuvvetliydi. rivayete göre i̇stanbul’a gelen i̇ran elçisi memleketinden getirdiği bir yayı sultan iv. murad’a takdim etmişti. kurulu bir vaziyette bulunan yayın özelliği, boşaltıp yeniden kurmanın son derece zor olmasıydı. nitekim sarayda tertip olunan bir müsabakada hiçbir şahıs bu yayı boşaltamamış ve padişah yayın ağa kapısına asılmasını ve bu işi yapacak olan şahsın kendisine bildirilmesini istemişti. bu arada ağa dairesinde hizmet etmekte olan hüseyin paşa, yayı kurup boşaltmış ve durum sultan murad’a bildirilmişti. hüseyin paşa, daha sonra aynı hareketi sultan’ın ve i̇ran elçisinin huzurunda birkaç defa tekrarlayınca, sultan, pek beğendiği bu genci bir daha yanından ayırmamıştı.

boğdurularak idam edilen baltaoğlu deli hüseyin paşa'nın düşmanları tarafından bir fitneye kurban gittiği   devrin padişahı tarafından anlaşılınca, bu durumdan üzüntü duyan devrin padişahı girit'e yapılan ikinci camiye baltaoğlu deli hüseyin paşa camii adını vermiştir.

oğlu sarı mustafa paşa sultan iii. ahmed’in kızı sâliha sultan’la evlenmiştir.

kaynakça

dış kaynaklar 

 yayın kurulu "hüseyin paşa (deli)" (1999) yaşamları ve yapıtlarıyla osmanlılar ansiklopedisi, cilt.1 sayfa.588-589, i̇stanbul:yapı kredi kültür yayıncılık a.ş. isbn 975-08-0071-01.
 uzunçarşılı, i̇smail hakkı, (1954, altıncı bas: 2011) osmanlı tarihi iii. cilt, 2. kısım, xvi. yüzyıl ortalarından xvii. yüzyıl sonuna kadar), ankara: türk tarih kurumu (isbn 978-975-16-0010) say.328-.
 danişmend, i̇smail hâmi, (1971) osmanlı devlet erkânı cilt:3 sayfa:400-, i̇stanbul: türkiye yayınevi, 
 joseph von hammer-purgstall, (tür. çev.: abdülkadir karahan), (1966),  osmanlı tarihi cilt ii, i̇stanbul: milliyet yayınları, 
 yücel, yaşar  ve sevim, ali, (1991) türkiye tarihi cilt iii, i̇stanbul: akdtykttk yayınları, say. 139-145
 yılmaz, mevlüt uluğtekin (2007)   osmanlı'nın arka bahçesi. ankara:muy yayınları,, isbn 944334204 (2012 istanbul: togan yayinevi, isbn 9786055224073) say. 162-164

dış bağlantılar 

 i̇lgürel, mücteba (1999) "hüseyin paşa, deli", türkiye diyanet vakfı i̇slam ansiklopedisi cilt:19 sayfa:4-6 , i̇stanbul:tdv yayınları. online:

1659 yılında ölenler
osmanlı sadrazamları
kaptan-ı deryalar
girit tarihi
i̇dam edilmiş osmanlılar
17. yüzyılda osmanlılar
bursa doğumlular
doğum tarihi bilinmeyenler
osmanlı mısır valileri
osmanlı bosna valileri
osmanlı budin valileri
kütahya tarihi
i̇stanbul'da ölenler
resim aranan siyasetçiler