Ester Kitabı

ester kitabı, tanah'ın ketuvim kitabının içinde bulunan beş megiladan biridir. ester kitabı (veya ester tomarı) bir yahudi bayramı olan purim'in kökenini oluşturur. bayram sırasında metnin tamamı, ilki bayramın başladığı akşam ve diğeri ertesi sabah olmak üzere iki kere okunur.

mekan
ester kitabında anlatılan olaylar, pers kralı ahaşveroş'un iktidarının üçüncü yılında geçmektedir. ahaşveroş ismi serhas ile aynıdır ve haşayarşa isminden türemiştir, bu sebeple genelde ahaşveroş'un i. serhas (mö 486 - mö 465) olduğu farzedilir.<ref>e a w budge, the chronography of bar hebraeus, gorgias press llc, reprinted 2003</ref> ester kitabı, sarayda gerçekleşen entrikayı ve pers kraliçesinin soykırımı engellediği hikâyeyi anlatır.

planın özeti
geniş pers i̇mparatorluğu hükümdarı ahaşveroş, önce saray halkı ve temsilciler ardından şuşan şehri halkı için gösterişli bir şölen verir. ahaşveroş, karısı kraliçe vaşti'ye bütün ziyaretçiler önünde güzelliğini göstermesi için emir verir fakat karısı buna karşı çıkar. tüm kadınların bunu duymasından endişelenen ahaşveroş, karısından ayrılıp onu kraliçe sıfatından mahrum eder ve bir fetva yayınlayıp her erkeğin kendi evinin hakimi olduğu ve herkes kendi evinde anadilini konuşması gerektiğini bildirir. ahaşveroş, vaşti'nin yerine yeni bir kraliçe seçmek için tüm genç ve güzel kadınların kendisine sunulmasını ister. bu kadınlardan biri, ebeveyni olmayan ve kuzeni mordehay tarafından büyütülen ester'dir. kral tarafından beğenilen ester yeni kraliçe olur. ester, yahudi olduğunu söylemez. kısa bir süre sonra mordehay, saray nöbetçilerinden bigtan ve tereş'in ahaşveroş'a suikast düzenleyeceğini keşfeder. zanlılar yakalanıp asılır ve mordehay'ın hizmetleri kralın saray günlüğüne kaydedilir.

ahaşveroş, haman'ı vezirliğe getirir. saray'ın kapı görevlilerinden mordehay, haman önünde secde etmeyince haman mordehay'dan hoşlanmamaya başlar. mordehay'ın yahudi olduğunu öğrenen haman, mordehay ile birlikte imparatorluktaki bütün yahudilerin öldürülmesini planlar. planın gerçekleşmesi için kralı 10,000 talant gümüş karşılığında ikna eder ve olayın gerçekleşmesi için 13 adar tarihini seçer. bu tarihte imparatorluktaki herkesin yahudileri öldürmesine ve mallarının yağmalanmasına izin veren fetva yayınlanır. plandan haberdar olan mordehay ve diğer yahudiler yas ve oruç tutarlar. mordehay, ester'e gidip kralla konuşmasını ve araya girmesini ister. ester, kurallara karşı gelip çağrılmadan kralın karşısına çıkmaya korkar çünkü bu kabahatin cezası ölümdür fakat mordehay ısrar eder. ester, mordehay'a tüm yahudilerin kendisiyle birlikte üç gün oruç tutmasını emreder ve üçüncü günde ahaşveroş'un karşısına çıkar. ahaşveroş, karısının cezalandırılmayacağını ifade ederek ona asasını uzatır. ester, kral'ı haman'ın katılacağı ziyafete davet eder. ziyafet sırasında kraliçe ertesi akşam düzenlenecek başka bir ziyafete oradaki herkesi tekrar davet eder. bu sırada haman'ın mordahay'a olan kızgınlığı, mordehay'ın ona karşı tavırları sebebiyle artmaktadır. haman, arkadaşlarına danışır ve karısının tavsiyesi üzerine mordehay'ın asılması için bir idam sehpası yaptırır.

o gece, uykusuzluktan muzdarip ahaşveroş'un uykuya dalabilmesi için ona saray günlüğündeki kayıtlar okunur ve kral, mordehay'ın suikastı engelleme hizmetinden haberdar olur. ahaşveroş'a, mordehay kral'ın hayatını kurtarmasına rağmen ödüllendirilmediği söylenir. bu sırada haman, mordehay'ın öldürülmesi için izin isteme amacıyla kral'ın karşısına çıkar fakat arzusunu kral'a iletemeden önce kral haman'dan, onurlandırılması gereken kişi için ne yapılması gerektiğiyle ile ilgili bir tavsiye ister. onurlandırılacak kişinin kendisi olacağını zanneden haman "kral onurlandırmak istediği kişi için kendi giydiği bir kral giysisini ve üzerine bindiği sorguçlu atı getirtir, giysiyi ve atı en üst yöneticilerinden birine verir; o da kralın onurlandırmak istediği kişiyi giydirip atın üstünde kent meydanında gezdirir. önden giderek, 'kralın onurlandırmak istediği kişiye böyle davranılır' diye bağırır" der. kral, bu denilenlerin mordehay için yapılmasını emreder ve haman şoke olur. haman, mordehay'ı at üstünde gezdirdikten sonra matem halinde evine karısına ve arkadaşlarına döner ve bunun kendi sonunun başlangıcı olduğunu belirtir.

bunun hemen ardından ahaşveroş ve haman, ester'in ikinci ziyafetine katılır ve burada ester kendisinin yahudi olduğunu ve aralarında kendisinin de bulunduğu halkın haman tarafından yok edilmek istendiğini açıklar. duruma öfkelenen ahaşveroş odayı terkeder; bu sırada haman, ester'den canının bağışlanması için odada kalıp umutsuzca yalvarır. tam o anda içeri giren kral, haman'ın kraliçe'ye sarkıntılık yaptığını zanneder ve kızgınlığı artar. mordehay için yaptırılan idam sehpasında haman asılır. kurallar gereği yahudilere karşı verilmiş fetva geri alınamamaktır fakat kral, yahudilerin kendilerini savunmasına izin verir. sonuç olarak 13 adar'da haman'ın on oğlu şuşan'da öldürülür, pers saldırganlardan 75.000 kişi yahudilerce katledilir ve yahudilerin malları yağmalanamaz. ester bir mektup yayınlar ve yahudi halkının kurtuluşunun birinci yılı purim denen bayramla kutlanır. ahaşveroş tüm kudretiyle iktidarda kalmaya devam ederken mordehay'a sarayda kalıcı bir görev verilir.

yazar ve tarihesterin genelde mö 3. veya 4. yüzyılda yaşadığı düşünülür. yahudi geleneğine göre bu kitap, mordehay tarafından yazılan orijinal metnin büyük meclis tarafından derlenmesiyle son halini almıştır.

yahudi/i̇brani versiyonunda bulunmayan yunanca versiyonundaki ester kitabına yapılan eklemeler mö 2. yüzyılın sonlarında veya mö 1. yüzyılın başlarında yazılmıştır.

 purim bayramının kaynağını oluşturan ester kitabı, büyük meclis tarafından tanah'a eklenen son 24 kitabın sonuncusudur. mö 4. yüzyıla dayanır ve talmud'a göre, mordehay'ın metninin büyük meclis tarafından derlenmesiyle oluşmuştur.
 ester kitabının yunanca septuagint'teki versiyonunda, i̇branice'den tercüme edilmekten ziyade hikâye tekrar anlatılmıştır. buna ahaşveroş ile ilgili başka tercümeler ve çeşitli mektupların detayları eklenmiştir. mö 2 ile mö 1. yüzyıllar arasında yazılmıştır. kıpti ve etiyopya verisyonlarında ise i̇branice yerine yunanca versiyonun tercümeleri kullanılmaktadır.
 latince vulgata versiyonu hieronymus tarafından üretilmiştir. burada ester kitabı i̇branice'den tercüme edilmiştir fakat yunanca ester hikâyesinde yapılan eklemler de dahil edilmiştir.
 ortaçağ'da aramice çeşitli ester targumları üretilmiştir fakat bugüne kadar sadece iki tanesi varlığını sürdürebilmiştir: targum rişon (birinci targum) ve targum şeni (i̇kinci targum).s. kaufman, cal targum texts, text base and variants, the comprehensive aramaic lexicon, hebrew union college - jewish institute of religion bu targumlar 500 ila 1000 yılları arasında yazılmıştır. bu targumlar, i̇branice ester kitabı'nda anlatılan hikâyenin tercümesi yerine yunanca ester kitabındaki gibi hikâye tekrar anlatılarak yazılmıştır ve purim ile ilgili ek efsaneler içerir. targum rişon'a 16. yüzyılda düzenlemeler yapılmıştır bu nedenle, düzenleme sonrasında ortaya çıkan targuma bazen targum şelişi (üçüncü targum) denir.

tarihsel gerçeklik
ester kitabı, tanah'ın ketuvim bölümünde bulunmaktadır. bazı uzmanlara göre ester hikâyesi küçük tarihsel bir romandır.sidnie white crawford, “esther,” in the new interpreters study bible new revised standard version with the apocrypha, ed. walter j. harrison and donald senior (nashville: abingdon press, 2003), 689-690. anlatılan olaylar belgesel niteliğinde olmasa dahi tarihte olan bir olay hikâyeleştirilip anlatılmaktadır; anlatılan hikâye de bir yahudi bayramı olan purim'in kökenidir.

bazı uzmanların ester kitabındaki tarihsel gerçekleri sorgulayışının birkaç sebebi bulunmaktadır. ahit uzmanı michael d. coogan'ın dediğine göre, ester kitabı konuyla ilgili bazı detaylar aktarmaktadır (örneğin pers hakimiyeti) fakat burada tarihsel uyumsuzluklar bulunmaktadır. coogan ayrıca ester'in kuzeni (kimisine göre amcası) mordehay'ın yaşında da çelişki olduğunu belirtir. ester kitabının ikinci konusunda mordehay'ın babil kralı nebukadnezar tarafından mö597'de kudüs'ten sürüldüğü anlatılır. eğer bu bilgi doğruysa ester kitabında anlatılan olayların yaşandığı sırada mordehay bir asırdan fazla yaşamış olmalıdır. fakat bazı tercümelerde sürgüne gönderilen kişinin, mordehay'ın büyük büyükbabası kiş olduğu yazılıdır.bromiley, geoffrey w. (editor), international standard bible encyclopedia, volume ii, 1982, wm. b. eerdmans publishing co. p. 159 (entry: book of esther) 

"the book of esther and ancient storytelling" (ester kitabı ve antik öykücülük) isimli makalesinde adele berlin, uzmanların ester kitabındaki tarihsel gerçekliğin araştırılmasındaki gerekçeyi inceler. tartışmanın sebebi, i̇srailoğullarının tarihini en doğrusuyla anlayabilmek için ahit'teki tarihi bilgilerle kurgusal bilgilerin ayırt edilmesinin önemidir. berlin, makalesine birçok uzmandan alıntı yapıp kitabın belgeselden çok tarihi roman olarak yazıldığını belirtir. ester'in içinde bulunduğu roman janrı, ester kitabının yazıldığı zaman olan i̇ran ve helenizm döneminde sıkça görülen bir tarzdı.

ester kitabında anlatılan bazı unsurların tarihsel gerçekliği mevcuttur. ester kitabında anlatılan hikâye pers kralı ahaşveroş döneminde gerçekleşmiştir; bu kişi mö 5. yüzyıl pers kralı serhas'tır (mö 486 - mö 465). yazar ayrıca bu döneme uygun pers gelenek ve saraylarını aktarmaktadır. fakat coogan'a göre, tarihsel uygunsuzluk metnin geneline yayılmıştır bu nedenle tarihsel roman olan bu kitap tarihsel olayları anlatmaktadır fakat bunların birer tarihsel olgu olduğu anlamı ortaya çıkmamaktadır.

tarihi okunuş

her ne kadar eskiden ahaşveroş'un i. serhas olduğu düşünüldeyse de sonraları ester kitabının tarihsel gerçekliği olduğunu düşünenler için genelde ahaşveroş'un mö 405 ile mö 359 yılları arasında hükümdarlık yapan ii. artaserhas olduğu düşünülmeye başlandı. i̇branice ahaşveroş ismi muhtemelen, yunanca'da xerxes isminin de kökenini oluşturan farsça hşayarşadan türemiştir. yunan tarihçi herodot'un yazdığına göre, yunan-pers savaşlarından yenilgiyle ayrılan xerxes haremine doğru yol almıştır. herodot, haremdeki kişiler ile ilgili bilgi vermezken tek verdiği isim kraliçe amestris'tir. amestris, xerxes'in generallerinden otanes'in kızıdır. amestris'in, ester kitabında anlatılan kraliçe vaşti olduğu düşünülür fakat bu yaklaşımda bir sorun mevcuttur; amestris, oğlu i. artaserhas'ın hükümdarlığında dahi güçlü bir figürdü fakat ester ktiabında vaşti'nin kraliçeliğine xerxes tarafından son verildiği anlatılmaktadır. amestris'in ester olabileceği iddiaları da ortaya atılmıştır fakat yetim ester'in babası abihail isimli bir yahudiydi.

i. serhas ve babası darius döneminden kalan pers sarayına ait otuz metinde marduka ve marduku isimleriyle saray görevlilerinin adları geçmektedir. bu kişiler dört farklı kişiyi göstermektedir ve bunlardan herhangi birinin ester kitabında anlatılan ester'in kuzeni mordehay olma ihtimali vardır.

başka bir görüşe göre ahaşveroş, mö 465 ile mö 424 yılları arasında hükümdarlık yapan i. artaserhas'tır. bu kralın babilli cariyesi kosmartydene'den darius isimli bir oğlu vardır. bu oğul, ii. darius adıyla mö 424'ten mö 405'e kadar hükümdarlık yapmıştır. yahudi geleneğine göre ester'in darius isminde bir oğlu olmuştur bu nedenle ahaşveroş, i. artaserhas ve ester, kosmartydene'dir.

kinayeli okunuş
ester kitabıyla alakalı kinayeli yaklaşımı olan birçok klasik yahudi eseri vardır ve bunlar genelde hasidik kökenlidir. hasidiklerin inancına göre kitapta anlatılanlar birebir doğrudur fakat bundan da öte, hikâye içinde gizli kinayeler barındırmaktadır.

her ne kadar tanrı'nın adı ester kitabında geçmese de bazı hristiyanlarca tanrı'nın olaylardaki etkisi hikâyede ima edilmiştir.

ahit'in diğer kısımlarıyla ilişkisi
ester kitabı, ölü deniz parşömenlerinde bulunmayan tanah'ın tek kitabıdır. bu kitap genelde daniel kitabı ve tanah'ın bir parçası olmayan tobit ve yudit kitaplarıyla kıyaslanır.

"i̇brani" ve "i̇srailoğulları" terimlerinin aksine kitapta ilk defa ulus için "yahudi" (יְהוּדִי) kelimesi kullanılır. hikâyenin tarihsel gerçekliği ne olursa olsun, kitapta yahudilerin etnik dini azınlık olduğu, ülkelere yayıldığı, kendi kendilerini idare edip organize halde bulunduklarını ve çevrelerindeki toplumlardan baskı ve zulüm gördükleri yansıtılır. haman gerçekten tarihi bir karakter olsun veya olmasın, kitabın yazıldığı zamanlarda bir çeşit antisemitizmin yaşandığı görülmektedir.

ester'e eklemeler
yunan tercüme olan septuagint'te ester kitabında ilave olarak altı konu daha bulunur: 
 önsözde mordehay'ın rüyası
 yahudilere karşı verilen fetvanın içeriği
 tanrı'ın araya girmesi için mordehay ve ester'in sunduğu dualar
 tanrı'nın araya girerek ester'in kral önüne çıkışının genişletilmiş hikâyesi
 yahudilerin lehine bir fetvanın kopyası
 yaşanan olaylar karşısında mordehay'ın kendi rüyasını yorumlaması.

sanat ve medyada ester
 one night with the king, ester hikâyesini anlatan 2006 yılında çekilmiş film.
 esther and the king, 1960 yılında, raoul walsh'ın yönetmenliğini yaptığı ve başrol oyuncularının joan collins ve richard egan olduğu film.
 hadassah, j francis hudson tarafından 1996'da basılan roman.
 queen esther, 1992'de yayınlanan 30 dakikalık animasyon.
 millais'in ester adına yaptığı birkaç resim.
 esther… the girl who became queen, veggietales tarafından hazırlanan animasyon.
 "luv esther", pop opera tarzında üretilen i̇ngiliz eser.

kaynakça

dış bağlantılar
metin ve tercümeler
yahudi tercümeleri:
 esther (judaica press)  translation [with rashi's commentary] at chabad.org
 purim insights to megillat esther
mechon mamre  full text, aleppo codex: text of esther in hebrew
hristiyan tercümeleri:
online bible at gospelhall.org 
the book of esther  full text, kjv, (also available at arabic )
esther in the nab
esther  nrsv translation with photos of susa

tanıtım ve analiz
modern dinbilimi
 beal, timothy k (timothy beal). the book of hiding: gender, ethnicity, annihilation, and esther. ny: routledge, 1997. postmodern theoretical apparatus, e.g. jacques derrida, emmanuel levinas
extract from the jps bible commentary: esther by adele berlin: liberal jewish view.
fox, michael v. character and ideology in the book of esther , 2nd ed. wipf & stock, 2010 — highly regarded literary analysis
 sasson, jack m. “esther” in alter and kermode, pp. 335–341, literary view
the historicity of megillat esther : gil student's survey of scholarship supporting an historical reading of esther
esther, book of : a christian perspective of the book.
 thespis: ritual, myth, and drama in the ancient near east by theodor gaster. 1950.
 white, sidnie ann. “esther: a feminine model for jewish diaspora” in newsom

yorumlar ve diğer kitaplar
esther (judaica press)  translation [with rashi's commentary] at chabad.org
clines, david j.a. the esther scroll. journal for the study of the old testament supplement series, 30. sheffield, england: sheffield, 1984.
cumming, rev. j. elder dd the book of esther : its spiritual teaching london: the religious tract society, 1913 
fischer, james a. song of songs, ruth, lamentations, ecclesiastes, esther. collegeville bible commentary. collegeville, mn: liturgical press, 1986.
fox, michael v. character and ideology in the book of esther. grand rapids, mi: eerdmans, 2001.
hudson, j. francis esther: for such a time as this. from character and charisma series. kingsway, 2000.
levenson, jon d. esther. old testament library series. louisville, ky: westminster john knox, 1997.
mcconville, john c.l. ezra, nehemiah, and esther. daily study bible series. philadelphia: westminster, 1985.
moore, carey a. esther. anchor bible, vol. 7b. garden city, ny: doubleday, 1971.
paton, lewis b. a critical and exegetical commentary on the book of esther''. international critical commentary. edinburgh, scotland: t&t clark, 1908.

ayrıca bakınız
 purim

ketuvim
purim