Hidrojen

hidrojen, sembolü h, atom numarası 1 olan kimyasal bir element. standart sıcaklık ve basınç altında renksiz, kokusuz, metalik olmayan, tatsız, oldukça yanıcı ve h2 olarak bulunan bir diatomik gazdır. 1,00794 g/mol'lük atomik kütlesi ile tüm elementler arasında en hafif olanıdır. periyodik cetvelin sol üst köşesinde yer alır. hidrojenin adı, yunancada "su oluşturan" anlamına gelen ὑδρογόνο'dan (idrogono) kelimesinden gelir.

hidrojen, evrenin kütlesinin %75'ini oluşturan ve evrende en çok bulunan elementtir. ana hatta bulunan yıldızların çoğunluğu, plazma hâlinde olan hidrojenden oluşur. elementel hidrojen dünya'da az bulunur. endüstride metan gibi hidrokarbonlardan üretilebildiği gibi, pahalı olsa da suyun elektrolizinden de üretilebilir.

hidrojenin en yaygın doğal izotopu, nötronsuz protiyumdur. hidrojen pek çok elementle bileşik oluşturabilir. ayrıca suda ve pek çok organik molekülde bulunduğundan önemlidir. suda çözünen moleküller arasındaki asit - baz tepkimelerinde önemli rol oynar.

schrödinger denkleminin analitik olarak çözülebildiği tek nötral molekül olduğu için, hidrojen atomunun enerji basamakları ve bağ özellikleri, kuantum mekaniğinin gelişmesinde önemli rol oynamıştır.

tarihi 
hidrojen 1500'lü yıllarda keşfedilmiş, 1700'lü yıllarda yanabilme özelliğinin farkına varılmış, evrenin en basit ve en çok bulunan elementi olup, renksiz, kokusuz, havadan 14,4 kat daha hafif ve tamamen zehirsiz bir gazdır.

güneş ve diğer yıldızların termonükleer tepkimeye vermiş olduğu ısının yakıtı hidrojen olup, evrenin temel enerji kaynağıdır. hidrojen, 1 atm de -252,77 °c'de sıvılaşır. sıvı hidrojenin hacmi gaz halindeki hacminin sadece 1/700'ü kadardır. hidrojen bilinen tüm yakıtlar içerisinde birim kütle başına en yüksek enerji içeriğine sahiptir. 1 kg hidrojen 2,1 kg doğalgaz veya 2,8 kg petrolün sahip olduğu enerjiye sahiptir. ancak birim enerji başına hacmi yüksektir.

hidrojen gazını yapay olarak ilk defa t. von hohenheim (ayrıca paracelsus, 1493 - 1521, olarak da bilinir) tarafından güçlü asitlerle metalleri karıştırarak elde etmiştir. bu kimyasal reaksiyon sonucu elde edilen bu yanıcı gazın yeni bir element olduğunun farkına varamamıştır. 1671 yılında hidrojen robert boyle tarafından demir çubuk ve seyreltik asit çözeltilerinin reaksiyonu sonucu üretilerek yeniden keşfedilmiştir. 1766 yılında henry cavendish metal asit reaksiyonuyla elde edilen, havada yanan, yandığı zaman su açığa çıkaran hidrojenin ayrı bir element olduğunun farkına varmıştır. cavendish'in hidrojenle tanışması cıva ve asitlerle yaptığı deneyler zamanında olmuştur. başlangıçta hidrojenin cıvayı oluşturan birimlerden biri olduğunu, cıvanın asitle reaksiyonundan ortaya çıktığını düşünmüş, buna rağmen hidrojenin pek çok önemli özelliğini gerçekçi şekilde tasvir edebilmiştir. 1783'te antoine lavoiser, laplace ile cavendish'in bulduklarını tekrarlarken, yandığı zaman su üreten bu gaza hidrojen adını vermiştir.

hidrojenin elde edilmesi 
hidrojen gazını yapay olarak ilk defa t. von hohenheim (ayrıca paracelsus, 1493 - 1521, olarak da bilinir) tarafından güçlü asitlerle metalleri karıştırılarak elde edilmiştir. bu kimyasal reaksiyon sonucu elde edilen bu yanıcı gazın yeni bir element olduğunun farkına varamamıştır. 1671 yılında hidrojen robert boyle tarafından demir çubuk ve seyreltik asit çözeltilerinin reaksiyonu sonucu üretilerek yeniden keşfedilmiştir. 1766 yılında henry cavendish metal asit reaksiyonuyla elde edilen, havada yanan, yandığı zaman su açığa çıkaran hidrojenin ayrı bir element olduğunun farkına varmıştır. cavendish'in hidrojenle tanışması cıva ve asitlerle yaptığı deneyler zamanında olmuştur. başlangıçta hidrojenin cıvayı oluşturan birimlerden biri olduğunu, cıvanın asitle reaksiyonundan ortaya çıktığını düşünmüş, buna rağmen hidrojenin pek çok önemli özelliğini gerçekçi şekilde tasvir edebilmiştir. 1783'te antoine lavoisier, laplace ile cavendish'in bulduklarını tekrarlarken, yandığı zaman su üreten bu gaza hidrojen adını vermiştir. 
hidrojenin ilk kullanım yerlerinden biri balonlar ve daha sonraları zeplinlerdir. bu amaçlar için hidrojen metalik demir ve sülfürik asidin reaksiyona girmesiyle elde edilmiştir. hidrojen hindenburg adlı, havada yanarak yok olan zeplinde kullanılmıştır. balonlarda daha sonraları oldukça patlayıcı olan hidrojenin yerine inert helyum kullanılmıştır.

hidrojenin atom yapısı 
1 proton ve 1 elektrondan oluşan hidrojen atomu, basit atomik yapısı, ışık emilim ve yayma spektrumu sayesinde atomik yapının geliştirilmesinde önemli rol oynamıştır. hidrojen molekülünün ve ona karşılık gelen h2+ katyonu basit yapısı kimyasal bağların doğası hakkında önemli bilgiler vermiş, bu 1920'li yılların ortalarında hidrojen atomunun kuantum mekaniği uygulamasıdır.

hidrojenin evrendeki yeri 

hidrojen evrenin kütlece %75'ini, atom sayıca %90'nı oluşturur ve bu oranlarıyla evrende en çok bulunan elementtir. bu element yıldızlarda, dev gaz gezegenlerinde büyük miktarda bulunur. moleküler hidrojen bulutları yıldızların oluşumuyla bağlantılıdır. hidrojen yıldızların proton-proton nükleer füzyon reaksiyonuyla enerji üretmesinde önemli rol oynar.

evrende hidrojen atomik ya da plazma halinde bulunur. plazma hali atomik halinden oldukça farklıdır. bu halde hidrojen elektronu ve protonu bağlı değildir ve bu oldukça yüksek elektrik iletkenliği ve ışık yayılımına (güneş ve diğer yıldızlar ışık yayar) sahiptir. yüklü partiküller elektrik ve manyetik alanlarda oldukça etkilenirler. mesela, güneş rüzgârında dünyanın magnetospheri ile etkileşerek birkeland akımları ve auroraya yol açarlar. uzayda hidrojen nötral atomik halde bulunur.

normal şartlar altında hidrojen biatomik gaz (h2) halinde bulunur. hafifliği nedeniyle diğer daha ağır gazlara göre yerçekimi kuvvetinden kolayca kurtulur. bu nedenle dünya atmosferinde hidrojen gazı oranı oldukça düşüktür (hacimce 1 ppm). hidrojen atomu ve h2 molekülü uzayda bolca bulunduğu halde dünya da bunların üretimi ve saflaştırılması oldukça güçtür. bütün bunlara rağmen hidrojen dünyada en çok bulunan üçüncü elementtir. yeryüzündeki hidrojen su, hidrokarbonlar gibi kimyasal bileşiklerin içinde bulunur. hidrojen gazı bazı bakteri ve algae tarafından üretilir. günümüzde methan gazı önemi artan bir hidrojen kaynağıdır.

hidrojen atomu

i̇zotopları 

atomun doğada üç izotopu vardır. bunlar 1h, 2h ve 3h. oldukça kararsız diğer izotoplar (4h - 7h) laboratuvar koşullarında sentezlenmiştir. 
 1h %99,98 ile hidrojenin doğada en çok bulunan izotopudur. bu izotop çekirdeğinde yalnızca bir proton içerdiğinden protium denilmiştir. 
 2h 'hidrojenin diğer kararlı izotopudur. döteryum olarak da bilinir. çekirdeğinde 1 proton ve 1 nötron içerir. döteryum yeryüzündeki hidrojenin %0,0184'nü oluşturur. radyoaktif değildir ve belirgin bir kirliliğe yol açmaz. suyun içinde hidrojen yerine döteryum bakımından zenginleştirilmiş suya ağır su denir. döteryum ve bileşikleri kimyasal reaksiyonlarda radyoaktif olmayan etiketlemelerde ve 1h-nmr da çözücü olarak kullanılır. ağır su nükleer reaktörlerde nötron kontrolü ve soğutucu olarak kullanılır. döteryum ayrıca ticari çekirdek füzyonda olası yakıttır. 
 3h ayrıca trityum olarak da bilinir. çekirdeğinde 2 nötron ve 1 proton içerir. radyoaktiftir ve 12,32 yıl yarı hayatıyla beta bozunmasıyla helyum-3 e dönüşür. az miktarda trityum kozmik ışınların atmosferik gazlarla etkileşmesi sonucu ortaya çıkar. ayrıca nükleer silah testlerinde de havaya salınır. tritium kimya da ve biyolojide radyo etiketleme deneylerinde kullanılır.

hidrojen, izotoplarının değişik isimleri olan tek elementtir. 
ia grubu elementleri, ca, sr, ba gibi aktif metallerin su ile reaksiyonu sonucunda hidrojen gazı elde edilir.

ca(k) + 2h2o à ca2+ (aq) + 2oh-(aq) + h2 (g)

uygulamaları 
hidrojen zehirsiz ve havadan 14,4 kez daha hafif bir gazdır. güneş ve diğer yıldızların termonükleer tepkimeyle vermiş olduğu ısının yakıtı hidrojen olup, evrenin temel enerji kaynağıdır. -252,77 °c'ta sıvı hale getirilebilir. sıvı hidrojenin hacmi gaz halindeki hacminin sadece 1/700'ü kadardır. hidrojen bilinen tüm yakıtlar içerisinde birim kütle başına en yüksek enerji içeriğine sahiptir (üst ısıl değeri 140,9 mj/kg, alt ısıl değeri 120,7 mj/kg). 1 kg hidrojen, 2,1 kg doğalgaz veya 2,8 kg petrolün sahip olduğu enerjiye sahiptir. petrol yakıtlarına göre ortalama 1,33 kat daha verimli bir yakıttır. buna karşın, enerji olarak kullanılabilmesi için doğadaki bileşiklerden ayrıştırılması gerekir. üretilmesi de göz önünde bulundurulduğunda petrol gibi hazır yakıtlar kadar kârlı değildir. ancak hidrojenin diğer yakıtlardan önemli bir farkı, güneş veya rüzgâr enerjisinin yardımıyla sudan üretilebilmesi ve kullanıldığında tekrar suya dönüşebilmesidir. bu özellik hidrojenin herkesin üretimine ve kullanımına açık bir yakıt olmasını sağlar.

hidrojen doğada serbest halde bulunmaz, bileşikler halinde bulunur. en çok bilinen bileşiği ise sudur. isı ve patlama enerjisi gerektiren her alanda kullanımı temiz ve kolay olan hidrojenin yakıt olarak kullanıldığı enerji sistemlerinde, atmosfere atılan ürün sadece su ve/veya su buharı olur. bunun dışında çevreyi kirleten hiçbir gaz ve zararlı kimyasal madde (karbonmonoksit veya karbondioksit gibi) üretimi olmaz..

ayrıca bakınız 
 hidrojen depolama
 hidrojen teknolojileri
 hidrojen ekonomisi

kaynakça 

 
i̇ndirgeyici maddeler
soğutucu gazlar
ametallar