Karapapaklar

karapapaklar veya terekemeler (), kuzey kafkasya'da derbent, gürcistan'da kvemo kartli, bolnisi azerbaycan'da kazah, i̇ran'da sulduz karapapak türkleri, oğuz türklerini oluşturan etnik boylardan biridir. kuzey kafkas kökenli bir türk boyudur.

köken ve tarih 
karapapak adı, siyah koyun yününden yaptıkları astragan papak'ları (kalpak) giydikleri için kafkasya'daki komşu halklar tarafından verilmiştir. karapapakların diğer bir adı olan "terekeme" ise arapçadaki, türkmenler sözcüğünün karşılığı olan terâkime (تراکمه) sözcüğünden kaynaklanmaktadır.

çoğu zaman terekeme olarak da adlandırılan karapapaklar, brockhaus ve efron ansiklopedik sözlüğüne göre ayrı bir etnik grup olarak tanımlanmış olsa bile sıklıkla azerbaycan türklerinin bir alt etnik grubu olarak tanımlanmaktadır. fahrettin kırzıoğlu ve zeki velidi togan gibi bazı tarihçilerin kuramlarına göreyse karapapakların soyu kumuklara dayandırılmıştır. terekemeler asıl itibarıyla gürcistan'ın güneyinde, ermenistan'ın kuzeybatısında, dağıstan'ın güneyinde, azerbaycan'ın iç ve kuzeybatı topraklarında yaşamaktaydılar. güney kafkasya'nın rus işgaline uğramasıyla birlikte 1813 ve 1828 yılları arasında osmanlı devleti ve i̇ran'a yoğun göç hareketleri yaşanmıştır. osmanlı-rus savaşı, rusya'nın sınırlarını kars'ı da içe alacak şekilde genişlemesiyle sonuçlanınca, terekemelerin yerleşim yerleri yeniden rus egemenliği altına girdi. rus devrimi sonrası başlayan sovyet yönetiminin ardından karapapaklar, sovyetler birliği'nde ayrı bir millet olarak tanımlanmaya başlamıştır. 1930'larda karapapakları ayrı bir millet olarak kabul etme politikası durdurulmuş ve 1944 yılında ahıska türkleri ile birlikte kitleler halinde orta asya'ya sürgün edilmişlerdir. 20. yüzyılın ortalarında yapılan nüfus sayımlarında ahıska türkleri ve azerbaycan türkleri ile birlikte sayılan karapapakların günümüzdeki sayımlarda kendisini karapapak veya terekeme adlarıyla tanıtan kitleleri tespit edilmiştir. 1926'da sovyetler birliği'nin yaptığı nüfus sayımına göre ayrı bir millet olarak dahil edilen karapapakların güney kafkasya'daki nüfusu 6.311 olarak tespit edilmiştir.

tarihçe

kökenlerine dair tezler 
halk, bazen orta asya'daki karakalpaklarla karıştırılır. farklı görüşler de bulunmakla birlikte genel kanıya göre karapapaklar oğuz karakterli, karakalpaklar ise kıpçak karakterli türklerdir.

safeviler dönemi 
i. i̇smail, 1520 - 1522 yılları arasında şiiliği yaymak için kvemo kartli'ye sefer düzenlemiştir. i. i̇smail öldükten sonra tiflis'te şiiliğe karşı isyan başlamış ve 1549'da borçalı'daki karapapaklar osmanlı padişahı i. süleyman'a bağlılıklarını bildirmiştir. fakat 1555'ta imzalanana amasya antlaşması ile safeviler'de kalmıştır.

borçalı'daki karapapakların bir kısmı kırmızı bir şerit bağlayarak şii olduklarını vurgulamıştır. diğer kısım da, başlarına koyun derisinden kara papak koyarak sünni olduklarını bu yolla vurgulamıştır. sünnilerin bir kısmı göçe zorlanmıştır.

i. tahmasp'ın ölümünden sonra safevilerin baskılarına karşı gürcüler ile birleşmiştir. i. abbas döneminde şii olmayanlara sakal vergisi uygulanmış ve tekrar göçler artmıştır.

kaçarlar dönemi 
kazaklara dayanan karapapaklar 1828 tarihine kadar kuzey azerbaycan'ın kazak-şemseddin hanlığında borçalı nehri kıyılarında ve revan-gence arasında, gökçe gölü civarında yaşamaktalar.

rusya-i̇ran savaşı 
1826-1828 rusya-i̇ran savaşı esnasında azerbaycan genel valisi abbas mirza tarafından azerbaycan'dan çıkararak uşnu'nun doğusunda 15. yüzyılda mukri kürtlerinin elde ettikleri sulduz'a yerleştirilmişlerdir.

1828 yılında imzalanan türkmençay antlaşması'ndan sonra bir kol meraga'nın sulduz nahiyetine, diğer kol kars, çıldır, sarıkamış, arpaçay, iğdır, ağbaba, çaldıran, sökmenova, karaköse ve taşlıçay civarlarına göç etmişlerdir. sulduz bölgesinde ağcarevane, ali dervişli, çakal mustafa, çelebi, delice ahi, hamidşah, kızanlu-yı şiran, mamaşalu, okçı, sultanlu, tavuklu, timur gibi aşiretler yaşardı.

rusya i̇mparatorluğu dönemi 
aynı kaynakta 1878-1881 yıllarda rusya i̇mparatorluğu'nun yönetimine girmiş (1878) bu bölgeden osmanlı`nın elinde kalan topraklara 82.000 müslüman`ın göç ettiği kaydedilmektedir. onlardan 11.000 kişi kars`tan gitmiştir.

kars oblastı 

friedrich von hellwald’ın (1878-99) kaydettiğine göre, rus işgalinden önce osmanlı topraklarında 105 köyde 29.000 karapapak yaşıyordu. rus i̇mparatorluğunda tatarlar (azeriler başta olmak üzere türk halklarının genel adı)'dan farklı olarak karapapak mevcuttu.

brockhaus ve efron ansiklopedisi`nin aktardığı verilere göre, 1 ocak 1892 tarihinde kars oblastı 200 868 kişi (1 verst karede 12 kişi) iskan ediyordu. ce onlardan 7% rus, 13.5 % yunan, 15% kürt, 21.5 % ermeni, 24% "türk", 14% karapapak, 5% türkmen idi.

1897'de ise kars oblastı'nın toplam nüfusu 290.654 kişi (erkek: 160.576, kadın: 130.083, kentte yaşayanlar: 37.838) olup ana dillerine göre nüfus, 73.406 ermeni, 63.547 türk, 42.968 kürt, 32.593 yunan, 29.879 karapapak, 27.856 rus (5.279 küçük rus dahil), 8.442 türkmen, 2.347 tatar ve 6.383 diğer gruba bağlı olanlardan ibaretti.

dinlere göre nüfusun 14% ortodoks, 5% hristiyan sektant mezhepleri, 21% ermeni-gregoryan, 0.75% diğer hristiyan inançlar, 58% müslüman (37% sünni ve 10% şii, 11% alevi),  1.25 % yezidi idi. rus nüfusun büyük kısmı sektantlar (molokan, duhobor, prıgun ve diğer mezhepler), yunanlar — ortodoks, türkler — sünni müslüman, karapapaklar — sünni ve kısmen şii, terekemeler — ali-allahi şiileri, kürtler — sünni müslüman ve kısmen yezidi idi. karapapakların nüfusun diğer kısmı gibi hayvancılık ve toprakla uğraştığı, terekemelerin bir kısmının kürtler`le beraber göçebelik yapması söyleniyor.

sovyet dönemi 
diğerleri ise 1921’de rusların çekilmesiyle kars’a geldiler. bunlar gümrü antlaşması'yla gerçekleşen nüfus mübadelesiyle ağbaba, tiflis, kazak ve borçalı bölgelerinden göç ettiler. 
 
1926 sovyetler birliği nüfus sayımına göre güney kafkasya`da 6.311 kişi kendini karapapak olarak tanımlamıştır (3252 erkek ve 3059 kadın).

1939'da stalin tarafından "azerbaycanlılar" adlı etnik grubun yaratıldıktan sonra ahıskalılar dışındaki azerbaycan'daki diğer bütün türkler gibi nüfus sayımlarında görünmez olmuş ve büyük sovyet ansiklopedisi'nde de azerbaycanlılar ya da azeriler'in önde gelen etnik grup olarak sayılmıştır.

din 
türkiye'de karapapaklar genellikle i̇slam dini sünni (hanefi) acemlik mezhebine mensuptur.

azerbaycan ve gürcistan ve i̇ran'da sulduz'daki karapapaklar ise yer yer sünni (hanefi), yer yer şii (caferî)'dir.

dil 
ahmet caferoğlu, karapapakların konuştuğu dilin "öz türkçe" olduğunu yazmaktadır.

i̇slam ansiklopedisi'ndeki karapapaklar maddesinde, azerbaycan türkçesinin bir şivesini konuştuğu yazılmaktadır..s.dündara göre de karapapak türkleri azerbaycan türkçesi'ni konuşmaktadır.

xiх. yüzyıl osmanlı kaynakları karapapakların, azerbaycan türkçesiyle konuştuğunu yazar.

andrews ise, ana dillerinin azerbaycan diline yakın, batı oğuz dillerinden biri olan karapapakça olduğunu ve karapapakların terekeme lehçesinin karapapakça'dan daha kaba olduğunu ileri sürdüklerini aktarmıştır.

kaynakça 

 yılmaz, salih (2007). türkiye ve kafkasya'da yaşayan karapapak (terekeme) türkleri tarihi ve kültürü, prizma yayıncılık, i̇stanbul. isbn 978-9944-414-13-5
 papakçı, zihni (2010). terekemeler (karapapaklar) kökeni, tarihi, gelenek ve i̇nançları, su yayınevi, i̇stanbul. isbn 978-975-6709-88-7
 karapapaklarda i̇nanç/din terekemeyiz.biz

dış bağlantılar 
 сведения из энциклопедического словаря ф. а. брокгауза и и. а. ефрона  
 tdv i̇slâm ansiklopedisi'nde karapapaklar 

azerbaycan'daki etnik gruplar
gürcistan'daki etnik gruplar
i̇ran'daki etnik gruplar
rusya'daki etnik gruplar
türkiye'deki etnik gruplar
türkiye türkmenleri