Koçgiri İsyanı

koçgiri i̇syanı, şubat 1921'de sivas'ın doğusunda bulunan ve ezici çoğunluğun militan olduğu koçgiri bölgesinde başlayan bir kürt ayaklanmasıydı. i̇syan alevi-kürt topluluğu olan ve sivas'ın doğusunda ikamet eden koçgiri aşireti tarafından çıkarıldı. aşiret liderlerinin kürdistan teali cemiyeti ile yakın ilişkileri vardı. i̇syan, haziran 1921'de bastırıldı.

koçgiri aşireti; kendi arasında 16 aşiretten oluşan kızılbaş kürt denilen alevi inançlı kürtlerden oluşur, ana dilleri kürtçenin kurmanci lehçesidir. suşehri, hafik (koçhisar), kemah, kuruçay, zara, i̇mranlı, divriği, refahiye, kangal ve çevresinde 135 köy ile en az 40.000 nüfustan oluştuğu tahmin ediliyordu. i̇syanı bastırmak için 3.161 erden oluşan birlikler gönderildi. i̇syancıların toplam mevcudu ise en az 3000 kadardı. kürt teali cemiyeti alişan bey'i i̇mranlı'ya göndererek örgütün kurulmasını istemiş ve alişan bey, o dönem kangal'da memur olarak görev yapan baytar nuri ile birlikte örgütü kurmuştur. baytar nuri, ayrıca zara, divriği, kangal, hafik, i̇mranlı, beypazar, celalli, sincan, hamo, zınara ve domura'da cemiyetinin şubesini kurmuştur. mustafa kemal paşa, erzurum kongresi kararlarının kürtleri de kapsadığını anlatarak alişan bey'i ikna etmeye çalışmış ve sivas milletvekili olmasını önermiştir. alişan bey sivas milletvekili olmayı başta kabul ettiyse de alişir ve baytar nuri ile konuştuktan sonra bu öneriyi reddetmiştir. mustafa kemal paşa önerisiyle dersim'in ileri gelenlerine milletvekilliği önerilmiş ve dersim'in ileri gelenleri teklifi kabul ederek isyana katılmamıştır. bu nedenle isyan sivas-erzincan bölgesinde sınırlı kalmıştır.

bununla birlikte baytar nuri de milletvekilliği önerisini kabul etmemiştir. ayrıca baytar nuri, kürt özerkliğiyle yetinen seyit abdülkadir'i türk ajan rolünü oynamakla suçlamıştır. aynı zamanda baytar nuri, dersim aşiretleri liderlerinden dersimli diyap ağa'yıda türk ajanlığı ile suçlamıştır.

1920 başlarında baytar nuri, yellice nahiyesinde hüseyin abdal tekkesinde canbegan ve kurmeşan gibi aşiretlerin reisleriyle birlikte toplantı düzenleyerek sevr antlaşması'nın uygulanmasını ve diyarbakır, van, bitlis, elâzığ, dersim ve koçgiri'den oluşan bağımsız kürt devleti kurmasını kararlaştırmıştır. i̇syanı, koçgirili alişir ve 306 isyancının temmuz ayında bir karakolu basmasıyla başlamıştır. zara'nın çulfa ali karakoluna ve şadan aşiret reisi paşo da refahiye'ye saldırmışlardır.

türkiye büyük meclis hükûmeti koçgiri aşireti reisi alişan bey'i refahiye kaymakam vekilliğine, kardeşi haydar bey'i de i̇mranlı bucak müdürlüğüne atayarak çatışmayı önlemeye çalışmıştır. i̇syanı bastırmak için i̇mranlı'ya gelen 6. süvari alayının komutanı binbaşı halis, yakalanarak isyancıların harp divanı kararıyla idam edilmiştir. i̇syan eden aşiretler, koçgiri kazasının mümtaz bir vilayet yapılmasını istemiştir. 25 kasım 1920'de "batı dersim aşiret reisleri", türkiye büyük millet meclisi'ne sevr antlaşması'nın uygulanması gerektiğini ve aksi halde silah zoruyla hakkı almaya mecbur kalacağını açıklamıştır.

ayaklanma, bölgedeki 6. süvari alayı'nın bir grup asker kaçağını yakalamak isterken baskına uğramasıyla 6 mart 1921'de başlamıştır. türkiye büyük millet meclisi hükûmeti sakallı nurettin paşa'nın merkez ordusu'nun emrinde topal osman ağa'nın bizzat komuta ettiği 42. ve 47. giresun alayları'nı isyanı bastırmakla görevlendirmiştir. nisanda harekâtın birinci evresi sona erdiğinde asiler küçük gruplar halinde dağılarak kuzey ve kuzeydoğu yönünde kaçmışlardır. bundan sonraki ikinci etapta geniş çaplı takip harekâtı ile asilerin etkinliği iyice kırılmış, 17 haziran'da asilerin elebaşılarından haydar bey'in kardeşi alişan ve 32 asi ileri geleni ile 500'den fazla asi teslim olmuş, bunlar muhakeme edilmek üzere sivas'a gönderilmişlerdir. i̇syan haziran 1921'de tamamen bastırılmıştır.

konuyla ilgili meclis araştırması önergesi 
i̇stanbul milletvekili ali kenanoğlu ve 19 hdp milletvekili, 1921'de meydana gelen koçgiri isyanı ve sonrası yaşananların tüm yönleriyle araştırılması amacıyla 1 nisan 2021 tarihinde türkiye büyük millet meclisi başkanlığına araştırma önergesi vermişlerdir.

ayrıca bakınız 
koçgiri aşireti
alişir
topal osman
sakallı nurettin
i̇mranlı
nuri dersimi

konuyla ilgili yayınlar 

 nuri dersimi: kürdistan tarihinde dersim, halep, 1952, (komkar yayınları, köln, 1988)
 hıdır göktaş: kürtler, i̇syan-tenkil, i̇stanbul, 1991
 faik bulut: dersim raporları, i̇stanbul, 2005, isbn 975-6106-02-6
 uğur mumcu, kürt - i̇slam ayaklanması 1919-1925, tekin yayınları, i̇stanbul, 1991, s.33-40. isbn 975-478-088-9
 kadim laçin, 'koçgiri'siz cumhuriyet', mayıs 2009, www.kadimlacin.com, isbn 9789562599
 ebubekir hazim tepeyran, belgelerle kurtuluş savaşı anıları, çağdaş, 1982

kaynakça

i̇syanı
kürt ayaklanmaları
alevi isyanları
türk kurtuluş savaşında ayaklanmalar
kürt tarihi
zaza tarihi
erzurum vilayeti
sivas vilayeti
1920'de osmanlı i̇mparatorluğu
1920'de türkiye
1921'de çatışmalar
mamuret-ül-aziz vilayeti
türkiye'deki kürt isyanları
mustafa kemal atatürk'ün savaşları