Bern

bern, (, , romanşça: berna, i̇talyanca: berna)
i̇sviçre'nin beşinci büyük şehri ve i̇sviçre konfederasyonunun ve bern kantonunun resmi başkentidir.
bern şehrinin nüfusu 2020 yılı itibari ile 143.043'tür. çevre yerleşim bölgeleri ile birlikte bern nüfusu 419.000 kişiye ulaşır.

bern'de yaşayanların çoğunluğu almanca ya da daha özel olarak bern almancası konuşmaktadır.

tarihçe

i̇sim 
bern şehrinin adına ilk olarak 1 aralık 1208 tarihli bir belgede rastlanmıştır. şehrin adının kaynağı bugüne kadar anlaşılmasa da, kısmen efsaneler kısmen yorumlamalar ile temellendirilmiş çeşitli açıklamalar bulunmaktadır.
 en bilinen efsane justinger'in kroniğine dayanır. konrad justinger'in kroniğine göre bern 1191'de "berchthold v. von zähringen" tarafından kurulmuştur. şehrin kurulma hikâyesine göre kurduğu şehrin adını ilk avladığı hayvanın adını vermeyi karar vermişti. bu hayvan bir ayı olmuştu ve ayının almanca ismi olan "bär"dan dolayı şehrin ismi "bern" olmuştu. bär ile bern arasında hiçbir linguistik bağlantı olmasa da, bern şehrinin flamalarında ayı resminin kullanılması ile bir halk etimolojisi gelişmiştir.
 daha ikna edici bir öneri ise "lexikon der schweizerischen gemeindenamen"de (i̇sviçre belediye isimleri ansiklopedisi) verilmektedir. buna göre kentin adı keltçe "berna" sözcüğünden gelmektedir. bu sözcük eski i̇rlandaca "toprak", "kaya", ''yarık", "yırtık" gibi anlamlara gelmektedir ve belli bir toprak parçasını ya da aare nehrinin bir tanımlamak için kullanılmış olmalıdır. sözcük gallo-romanca konuşan topluluklar tarafından alınıp almancaya ödünç verilmiş olmalıdır.

kuruluş ve orta çağ 
şehrin olduğu bölgede la téne kültüründen bu yana yerleşim görülür. tiefenau bölgesinde bulunan mö. 3. yüzyıla ait yerleşim kanıtları bulunmuştur.mö. 2. yüzyılda tüm yarımadanın yerleşimlerle kaplandığı görülür. jül sezarın bahsettiği 12 helvetik kabileden biri burada olmalıdır. roma çağında ms. 165-211'e kadar enge yarımadasında amfitiyatrosu ve kaplıcaları olan bir gallo-roman "vicus" bulunuyordu.

çok sayıda kazı alanı, erken orta çağ'da bümpliz'de bir yerleşim bulunduğunu kanıtlamaktadır. burada 7. yüzyıldan 9. yüzyıla kadar bir mauritius kilisesi ve karolenj burgonyasından kalma ağaçtan bir tahkimatı olan bir kraliyet sarayı kalıntıları bulunmuştur.

günümüzdeki şehir ise 12. yüzyılda yukarı burgonya'da iktidarda olan zähringer hanedanından v. berthhold tarafından kurulmuştur.  14. yüzyıl kroniği cronica de berno kuruluş yılı olarak 1191 tarihini verir. berthold'un varis bırakmadan ölmesi sonunda  zähringer hanedanı sona erdi ve bern, 1218'de bir altın berat ile özgür imparatorluk şehri yapıldı.

eski i̇sviçre federasyonu 

şehrin bağımsız bir şekilde büyümeye başlaması habsburg ve burgonya soylularının rahatsızlığına yol açtı ve 1339'da patlayan laupen savaşında bern, müttefiklerinin de yardımıyla önemli bir zafer kazandı. üç orman kantonu arasında 1323'ten beri  geçerli olan ve 1341'de yenilenmiş olan birlik eski i̇sviçre federasyonu anlaşmasına bern de 1353'te katıldı ve 1353 ile 1481 arasında federasyonun oluşum döneminin 8 kantonundan biri oldu.

şehir, aare nehrinin oluşturduğu yarımadanın batısına doğru gelişmeye devam etti. zytglogge'nin bulunduğu yer ("zeit glocke" yani saat çanı) 1191'den 1256'ya kadar olan genişlemeyi, käfigturm'un olduğu yer ise 1345'e kadar olan genişlemeyi gösterir. otuz yıl savaşları sırasında, tüm yarımadayı korumak amacıyla, büyük ve küçük "schanze" adı verilen iki yeni tahkimat daha yapıldı.

1405'te meydana gelen büyük yangında, şehrin orijinal ahşap evleri tamamen kül olunca, yerlerine şu anda eski şehrin karakteristiği haline gelmiş olan yarı ahşap ve daha sonra da kumtaşından evler yapıldı. 14. yüzyılda avrupa'yı vuran veba salgını dalgalarına rağmen, şehir büyümeye devam etti ve çevredeki kırsal bölgelerden yoğun bir göç aldı.

16. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar 
şubat 1528'de berchtold haller'in başlattığı reform hareketi bern yönetiminin de desteğini aldı. bern, 1415'te aargau'yu, 1536'da vaud'u ve başka küçük bölgeleri işgal edip ele geçirdi ve böylece alplerin kuzeyindeki en büyük şehir devleti oldu. sınırları bugünkü bern kantonu ve vaud kantonunu büyük bölümünü içeriyordu. 1648 yılında yapılan ve avrupa ulus devletlerinin büyük kısmının sınırlarının çizilmesini sağlayan westfalya anlaşması sayesinden bern de imparatorluktan bağımsızlığını kazanmayı başardı.

orta çağın oligarşik iktidar biçimi 18. yüzyıla kadar egemenliğini sürdürdü: 200 ile 299 arasındaki patriciden oluşan "gross rat" (büyük meclis) en büyük karar organı idi. bu meclisin üyeleri içinden asıl yürütmeyi oluşturan "klein rat" (küçük meclis) seçilirdi. en üstte ise "schultheiss" yer alırdı.

i̇klim

demografi 

31 aralık 2019'da belediye sınırları içindeki bern şehir nüfusu, geçici oturanlar dahil, 143.278 kişidir. belediye sınırları içinde bern şehrinin nüfus sayımı verilerine göre tarihsel nüfus gelişmesi şu grafik ve tabloda özetlenmiştir: 

belediye sınırları içindeki bern şehri nüfusunun değişik konuşma dilleri; bağlı oldukları din ile mezhep  ve i̇sviçreli olup olmadıkları itibarıyla sınıflandırılmasının tarihsel gelişmesi şu "tarihî nüfus verileri" tablosunda incelenebilir:

bölgeler ve semtler 

belediye sınırları içinde bern şehri 6 bölgeye (stadtteile) ve her bir bölgede çok sayıda semte (quartiere) bölünmüştür: şu liste bunları özetler:

kültür

sinema 

bern'de düzinelerce sinema bulunur. sinemalarda genellikle filmler orijinal dillerinde (örneğin i̇ngilizce) gösterilir ve altyazı olarak almanca veya fransızca filme eklenir. çok az sayıda sinemada almanca dublajlı filmler izlenebilir.

tiyatro 

 bern tiyatrosu
 narrenpack tiyatrosu bern
 schlachthaus tiyatrosu
 tojo theater
 effinger-strasse tiyatrosu
 käfigturm tiyatrosu

müzeler 

 kunstmuseum (güzel sanatlar müzesi)
 zentrum paul klee. paul klee'nin hayatına ait belgeler ve eserleri sergilenir . bu modern binanın mimarı renzo piano'dur. 
 art-hall
 doğal tarih müzesi(natural history museum)
 alpine museum
 historisches museum (tarih müzesi)
 einstein house
 posta müzesi

fuar, karnaval ve festivaller

 zibelemärit (soğan pazarı) - her yıl kasım ayının dördüncü pazartesi günü kurulan bir yıllık pazarı
 berner fasnacht - karnaval
 bejazz -  yaz ve kış caz festivali
 sokak çalgıcıları festivali
 gurtenfestival - gurten tepesinde müzik festivali
 internationales jazzfestival bern
 shnit enternasyonal kısa metrajli film festivali - yıllık ekimin birinci haftasında 
 taktlos-festival

yüksek eğitim 

bern üniversitesi (almanca: üniversität bern) 1834'te kurulmuştur. bern kantonu tarafından finanse edilmekte ve yönetilmektedir. belirli bir şehirden ayrı bir kampüsü olmayıp şehir içinde farklı binalarda eğitim vermektedir. geniş akademik alanlarda kurs ve programları bulunmaktadır. üniversitede 8 fakülte bulunmaktadır:
 katolik ve protestan teolojisi
 hukuk
 ekonomik ve sosyal bilimler
 tıp
 fen
 müzik
 güzel sanatlar
üniversite bilimsel ve bilgisel araştırmaya önem vermekte ve 160 kadar araştırma "enstitüsü" bulunmaktadır.

bern'de ayrıca yüksek eğitim için 1997'de kurulmuş olan bern uygulamalı bilimler üniversitesi (berner fachhöchschule) bulunmaktadır. bu üniversite kurumuna 6 "okul" bağlıdır: mühendislik ve enformasyon teknoloji okulu; mimarı, i̇nşaat ve tahta sanayi mühendislik okulu; i̇şletme, i̇darecilik ve sosyal çalışma okulu; bern güzel sanatlar üniversitesi; i̇sviçre ziraat koleji ve magglingen spor koleji.

ulaşım 

bern değişik otoyollar ile (a1, a12, a6) diğer şehirlere bağlanmıştır.

"i̇sviçre federal demiryolları (sbb-cff-ffs)" tarafından işletilen "bahnhof bern (bern tren gari)" şehri ülke içindeki ve avrupa demiryolları sistemlerine bağlamaktadır. bahnhof bern interlaken'den berlin'e ice ile ve paris'e tvg ile ekpres hızlı trenleri için önemli bir istasyondur.

bern'de bir havaalanı (regionalflugplatz bern-belp) bulunmakta ve i̇sviçre, bazı avrupa şehirlerine ve yaz mevsimlik tatil için uçuşlar yapılmaktadır.

"bern s-bahn" banliyö tren sistemi, "bern tramvay ağı" sistemi, "bern troleybüs" sistemi ve otobüsler şehir içi kamu ulaşımında entegre bir şekilde  etkin olarak kullanılmaktadır. ayrıca şehirde "marzili" semtinden "bundeshaus"'a giden "marzilibahn" adı verilen kısa 106 metrelik bir füniküler sistemi bulunmaktadır.

kardeş şehirler

resimler

ayrıca bakınız 

 bern (kanton)

kaynakça

dış bağlantılar 

 bern şehrinin resmi sitesi
  "wikivoyage" "berne" maddesi 
  dmoz open directory projesi "bern" maddesi  

 
özgür imparatorluk şehirleri