I. İzzeddin Keykâvus

i. i̇zzeddin keykavus, (eski anadolu türkçesiyle:  (i̇zz 'ed-dīn keykāus bin keyhusrev) d. 6 kasım 1180 - ö. 7 ocak 1220), türkiye selçuklu sultanı'dır (1211-1220).

saltanatı döneminde ülkesini dünyaya ve denizlere açan sahil ve limanlara kavuşturmuş; ticaretin gelişmesini sağlamış, haçlıların i̇stanbul’u işgaliyle ortaya çıkan durumdan çok iyi istifade ederek; komnenos hanedanı’nı, kilikya ermeni krallığı’nı, eyyûbîler ve artukluları selçuklu devleti’ne tâbi kılmıştır. sivas'ı devletinin başkenti yapmış; anadolu'daki selçuklu tıp eğitim yeri ve hastanelerinin en büyüklerinden olan sivas darüşşifası'nı yaptırmıştır.

yaşamı

çocukluk ve gençlik yılları 
i. gıyaseddin keyhüsrev'ın büyük oğludur. çocukluk, gençlik yılları ve meliklik hayatına ilişkin fazla bilgi bulunmaz. babası i. gıyaseddin keyhüsrev’in tahttan indirilmesinden sonra babası ile birlikte uzun seyahatlere katıldı, sonunda babası ve kardeşi i. alaeddin keykubad ile beraber dördüncü haçlı seferi öncesine kadar (1200 - 1204 arası) i̇stanbul'da bizans i̇mparatorluğu'nda kaldı. bu sırada eğitimi ile seyfeddin ayaba ilgilenmişti.

ii. süleyman şah'ın ölümü üzerine tekrar sultan olmak üzere konya’ya doğru harekete geçen babası, geçişine izin vermeyen i̇znik i̇mparatoru i. theodoros laskaris ile anlaşma yaparak ladik, honas ve bazı kaleleri bırakmayı kabul edip; kaleler teslim edilene kadar onu kardeşi alaeddin keykubad ile rehin bıraktı. i̇ki kardeş, bir süre i̇znik de tutsak olarak kalsa da daha sonra hacib zekeriya'nın yardımı ile kaçarak anadolu'ya geçtiler.

izzeddin keykavüs, babasının sultanlığı sırasında malatya melikliğine atandı. melikliği sırasında babasının hocası mecdüddin i̇shak idarî işler ve öğrenimini tamamlama konusunda kendisine yardımcı olmuş; 6 yıl sonra babasının alaşehir muharebesi'nde ölümü üzerine 1211'de tahta çıkmıştır.

tahta çıkışı ve alaaddin keykubad ile mücadelesi 
yenilgi ile sonuçlanan alaşehir muharebesi’nden sonra selçuklu komutanları sultanın cenazesini bile almadan konya’ya dönmek zorunda kaldılar. seyfeddin ayaba  ve bazı komutanlar esir düşmüştü. konya’da toplanan devlet ileri gelenleri i̇zzeddin keykavüs’ün tahta çıkmasının uygun olacağına karar verdi. keykavüs, üç gün yas tuttuktan sonra kayseri’ye gitti. biat, yas ve tahta çıkma törenleri kayseri’de yapıldı. konya’ya hareket edeceği sırada kardeşi tokat meliki alâeddin keykubad saltanat davasıyla ortaya çıkarak şehri kuşattı. erzurum meliki mugīsüddin tuğrul şah ile ermeni kralı i. levon da kuşatmaya katılmıştı. i̇zzeddin keykavüs, kayseri subaşısı celâleddin kayser’i para ve değerli hediyelerle ermeni kralı i. levon’a gönderdi. kendisine  para ve tahıl ile luluva (ulukışla), ereğli ve lârende (karaman) kaleleri teklif edildi. teklif kabul eden levon’un  ittifaktan ayrılıp ülkesine dönmesinden sonra mugisüddin tuğrul şah da kardeşi el-melikü’l-eşref’in ülkesine saldırmak üzere olduğunu öğrenip erzurum’a döndü. keykubad kuşatmayı kaldırıp ankara kalesi’ne sığındı. orduyu konya ovasında toplayıp ankara’ya sefere çıkan keykavus, şehri kuşattı. kuşatma, 1213 ilkbaharına kadar devam etti. keykubad, kalede erzağın azalması üzerine kendisi ve kale halkının canına dokunulmaması şartıyla teslim oldu. kale halkına dokunulmadı; keykubad ise malatya yakınlarındaki minşâr kalesi’ne hapsedildi. keykâvus onu öldürmek istediyse de hocası mecdüddin i̇shak buna engel oldu.

fetihleri 
i. i̇zzeddin keykavus, kardeşi i. alaeddin keykubad’ı etkisiz hale getirip iktidarını sağlamlaştırdıktan sonra bütün dikkatini anadolu'da ticaretin canlandırılmasına verdi. kıbrıs krallığı’yla bir anlaşma yaparak iki ülke arasındaki ticareti serbest hale getirdi.

mısır ve suriye’den gelen güney-kuzey ticaret yolu, karadeniz’de sinop ve samsun limanlarına ulaşıp karşı sahildeki sudak limanına geçerek kuzeydeki kürk yolu ile birleşmekteydi. samsun, gıyaseddin keyhüsrev devrinde fethedilmişti. keykavus, planlı fetih politikası sonucu kuzey ticaret yolunu açmak için sinop'u trabzon i̇mparatorluğu'ndan aldı (1214). keykavus’ün ani bir baskınla kuşattığı sinop, i̇znik i̇mparatorluğu ve trabzon i̇mparatorluğu arasında mücadele konusu idi. trabzon i̇mparatoru aleksios komnenos'un bir av sırasında pusuya düşürülerek anadolu selçukluları tarafından esir edilmesi şehrin teslim alınmasında çok faydalı oldu. sinop’un fethi ile trabzon merkezli komnenos hanedanı selçuklulara bağlandı ve 1243’teki kösedağ yenilgisine kadar bağlı kaldı. zafer, komşu devletlere ve abbasi halifesine fetihnamelerle iletildi. sultan, bu başarı nedeniyle "es-sultânü’l-gālib" ünanını aldı. sefere katılan beylerden simre valisi bedrüddin ebu bekir sinop valisi ve komutanı olarak atandı.

ermeni kralı levon, keykavüs ile keykubad arasındaki taht mücadelesi sırasında kendisine bırakılan luluva (ulukışla), ereğli ve lârende (karaman) kalelerini yönetemeyeceğini anlamış; hospitalier şövalyelerine vermek istiyordu. keykavus sinop’un fethinden sonra düzenlediği seferle bu kaleleri ele geçirdi ve antalya’ya yöneldi.

keykavus ile keykubad arasındaki taht mücadelesi sırasında antalya’nın hristiyan halkı ayaklanmış, selçuklu muhafızlarını öldürüp şehre hâkim olmuşlardı (1212). 24 aralık 1215’te şehir karadan ve denizden kuşatıldı.  sultan, bir aylık kuşatmadan sonra teslim olan şehre büyük bir törenle girerek tahtına oturdu. antalya’nın fethiyle selçuklu sultanı i. i̇zzeddin keykavus ilk kez “sultanü’l-bahreyn/iki denizin sultanı” unvanını kullandı. şehirden kaçan halk bir fermanla geri davet edildi. antalya’nın 1216'da ikinci kez fethi ile akdeniz ve karadeniz de iki önemli limanın türklerin eline geçmesini sağladı.

sultan, güney ticaret yolunu engelleyen kilikya ermeni kralı i. levon'un haçlılarla arasının açılmasını fırsat bilerek sefere çıktı; 1216 yılı baharında maraş üzerine hareketle yabanlu ovasında ordugâh kurdu. keban kalesi önünde yapılan savaşta ermeni ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. ermeni prensi ile 1218 yılında anlaşma yapıldı. ermeniler selçuklular’a tabi olmayı, vergi vermeyi, bazı sınır kalelerini iade etmeyi kabul etti. sultan da sis kalesi’ni vereceğini açıkladı. bu sefer sayesinde anadolu-suriye ticaret yolu güvence altına alındı; anadolu, ticaret kervanlarının merkezi durumuna geldi.

suriye seferi  
1216 da, önemli bir ticari kavşak olan ve eyyûbîler'in elindeki halep'i almak için, selahaddin eyyubi'nin büyük oğlu melik efdal ile ittifak kurarak bu bölgedeki toprakların paylaşımı konusunda anlaştı. başlangıçta bazı kaleler alınsa da melik efdal'ın taraf değiştirmesi ve ordusundaki emirlere olan güvensizlik nedeniyle harekâtı yarıda keserek geri döndü (bu sefer sonrası elbistan'a döndüğünde, güven duymadığı çoğunluğu gulam kökenli emirleri bir eve doldurarak yaktırdığı rivayet edilir).

ölümü 
i. i̇zzeddin keykavus, ikinci kez halep üzerine sefer hazırlığı yaptığı sırada vereme yakalandı. erbil hükümdarı muzafferüddin gökbörü, diyarbakır hükümdarı melik salih, mardin hükümdarı artuk arslan'ın kendisini metbu tanımış; büveysir'de birleşen müttefikler selçuklu ordusunu beklemekteydi. hastalığı artan sultan, hekimlerin tavsiyesine uyularak havasının ve suyunun iyi geleceği ümidiyle malatya yakınında viranşehir'e götürüldü. çok geçmeden orada öldü (1220) ve sivas'ta 1217 de yaptırdığı darüşşifa'daki türbesine gömüldü.

ölümüyle yerine kardeşi i. alaeddin keykubad sultan oldu. (i. alaeddin keykubat'ın sultan olmasının, ölüm döşeğinde iken i̇zzeddin keykavus'un, oğlu olmadığından, kezirkerp kalesinde tutuklu olan aleaddin keykubad'ı çağırtarak varis ilan ettiği ya da aynı gerekçe ile ümera'nın aleaddin keykubad'ı serbest bırakması nedeniyle olduğu yönünde iki görüş vardır).

unvanları
 sultanü'l galip 1214 sinop'un fethi
 sultanü'l bahreyh  1216 antalya'nın fethi

yaptırdığı eserler 
 ? malatya ulu cami
 ? malatya hekim han
 1213-14 burdur evdir han
 1217 sivas darüşşifası

kaynakça 

i̇zzeddin keykavus, 01
1180 doğumlular
1220 yılında ölenler
sinop tarihi
13. yüzyılda türkler