Çivril

çivril, denizli'nin bir ilçesidir. nilüferleri ve işıklı gölüyle ünlenmiş sanayi ve turizm etkinlikleriyle ünlü denizli ilinin en büyük ilçesidir.

tarihçe 
çivril adına tarihte ilk kez miryokefalon muharebesi anlatan bizans belgelerinde rastlıyoruz. 12. yüzyıldan kalma bu belgelerde çivril adı rum yazımı ile "tribritzi" ve latin yazılımı ile "cyybrilcimani" diye geçiyor. çivril adı selçuklu hanedanı döneminde anadolu'ya göç eden çağatay türklerinin kullandığı çağatay türkçesine ait bir tanımlamadır ve anlamı "suyu bol olan yer", "sulak yer" demektir. anadolu'da birçok bölgede çivril adı vardır. luvilerin yaşamadığı yerlerde de çivril yerleşim alanları vardır. çivril'in luvi diliyle alakası yoktur ve çağatay türkçesinde çivril "yalın" bir kelime olarak geçer.

tarihçi niketas "tarih" adlı yapıtında savaşın yapıldığı geçidin adını "tribritzi" biçiminde yazmıştır. gerek eski gerek yeni hellen dilinde c harfinin ve bizdeki okunuşuyla c harfinin karşılığı yoktur. c sesini vermek için tz, ç sesinin vermek için ts kullanılır. diğer yandan yeni hellen ağzından b harfi bizdeki v'nin değerindedir. demek ki geçidin adı "tribritzi" diye yazılmakla birlikte bu yazım bizim okuyuşumuzdaki civrici ya da çivrici'nin değerindedir.

bu adın içindeki çivr-, luwi dilinde "bol su, gür su" anlamında, adın sonundaki -il ise "geçit, boğaz" anlamındadır. bunların tümü içinden suyun aktığı bir doğal geçide işaret eder. çivril adının işaret ettiği bu tür bir geçit ise doğu yanı başındaki "küfü çayı vadisi"'dir.

türkiye'de çivril adına taşıyan bundan başka yedi tane daha yerleşme birimi bulunmaktadır. beycesultan höyüğündeki yerleşme ile başlamıştır.

1954 - 1959 yılları arasında ankara i̇ngiliz arkeoloji enstitüsü adına burada yapılan kazılarda mö 4000 yıllarına tarihlenen buluntular elde edilmiştir. bu durumda çivril'in 6000 yıllık bir tarihi vardır.

höyüğün bilinen ilk sakinleri arzawa'lardır. mö 2000 - 1680 yılları arasında hüküm süren arzawa'lardan sonra sırayla hititler'in, frigler'in, kimmerler'in, lidya, pers, makedonya krallığı, seleskos krallığı, bergama krallığı, roma i̇mparatorluğu, bizans i̇mparatorluğu, büyük selçuklu ve anadolu selçuklu dönemlerini yaşamıştır. daha sonra ise sahib ataoğulları ve germiyanoğulları beyliği dönemlerini yaşayan çivril, moğol işgalinden sonra osmanlı egemenliğine girer.

çivril - miryokefalon savaşı 
26 ağustos 1071 tarihinde türklere anadolu kapılarını açan malazgirt zaferinden sonra türkler, yaptıkları akınlarla sık sık anadolu içlerine girmişlerdir. ii. kılıçarslan (1155-1192) tahta çıktığı zaman bizans i̇mparatoru olan manuel bu durumdan rahatsızlık duyuyordu. türkler daha fazla kuvvetlenmeden siblia (sublaion) kalelerini inşa ettirdi.

savaş kaçınılmaz hale gelmişti. bu amaçla 1176 ilk baharında uluabat gölü kenarındaki karargahında hareket eden manuel honaz. lampis (beylerli) dinar yolu ile hareket üssü olan siblia'ya (homa - gümüşsu) gelmiştir. sultan buraya barış için elçilerini göndermiş ise de bunları kabul etmeyerek bir konak ötedeki işıklı (miryokefalon kalesi)'ne gelmiştir. niketas'ın terk edilmiş eski bir kale dediği "miryokefalon kalesi" buradadır. sarıbaba tepesi eteğindeki bu kaleye ait bizans yapısı dışkale ve arkaik döneme (mö 640-mö 480) ait iç kale duvarları saptanmıştır.

ii. kılıçarslan buraya elçilerini göndererek bir defa daha barış yolunu denemiş ise de imparator elçileri yine kabul etmemiştir.

sonuçta manuel ordusunu, hiçbir güvenlik tedbiri almaksızın içinde dar, uzun ve kıvrımlı bir boğaz bulunan "tzibritzi" vadisine sürmüştür. bu vadi küfi çayı vadisidir.

boğazın iki yakasını tutan sultan ise öncü bizans birliklerinin boğazı geçmesine izin verdikten sonra askerlerine ok atışı emrini vermiştir. yakın mesafeden yapılan bu atışlar çok etkili olmuştur. ölen hayvan ve askerler vadiyi kapatmıştır. daha sonra yamaçtan inen türkler düşmanlarını imha etmişlerdir. akşamın alacakaranlığına kadar süren savaşın ertesi gün sabahı bizanslılar büyük bir sürpriz ile karşılaşırlar. sultan elçisini göndererek barış isteğinde bulunur. i̇mparator dorilaion ve siblia kalelerinin yıkılması şartı ile anlaşmayı imzalar ve bir türk müfrezesinin koruması altında honaz' a gönderilir.

böylece malazgirt zaferiyle anadolu'ya giren türkler miryokefalon zaferiyle de anadolu'nun tapusunu almış olurlar.

anadolu türkleşmesinde büyük bir öneme sahip olan bu savaş ilçemiz toprakları içerisinde kazanılmıştır.

çivril belediyesi'nin öncülüğünde ilki 1995 yılında yapılan, dördüncüsü ise 1998 yılında yapılan çivril - miryokefalon savaşı sempozyumuna sunulan bildirilerde de bu tez doğrulanmaktadır.

büyük menderes çivril ovası'nı suladığı için ova bataklıktı. bölgede sığır, camız ve vahşi at sürüleri vardı. tarihte "onbinlerin yürüyüşü" denen zamanda pers kralı daryus kserkses, sard'dan yola çıkmış bir ay boyunca çivril ovası'nda kalarak ordusunun tedarikini gidermiştir. büyük i̇skender'in komutanları da bölgenin ekonomik gücünden dolayı çivril'e uğramış yavuzca çiftliği denilen yerde üs kurmuşlardır. burada i̇skender döneminden kalma kaya mezarları, iki tümüls ve taş kabartmalar vardır. türkler buraya geldiklerinde "suyu bol olan yer" bol su veren geçit" anlamı taşıyan çivril ismini vermişlerdir. çivril'in kocakır mevkii denen bölgesinde "kervan yolu" olarak adlandırılan selçuklular döneminden kaldığı zannedilen yol vardır. bundan da anlaşılacağı üzere orta anadolu'dan batı anadolu'ya geçişte akdağ eteklerinden hacıkadirler denen bölgeden ve sandıklı yönünden menderes nehrini takiben cumalar-işıklı-koçak-i̇ğdir yokuşu eteklerinden devamla bekilli tarafına (kayı pazarı) bir kervan yolu olma ihtimali büyüktür (bu yol, yassıhöyük köyünden geçer ve hâlen daha kayı yolu diye bilinir.) kervan yolu şu an şehir içinde kalmıştır.

çivril'e 11 km uzaklıktaki işıklı nahiyesi mö 250'lü dönemlerde eumania adı altında antik bir kent olup hierapolis ve laodikya ile aynı dönemlerde kurulmuştur (böyle kesin bir bilgi yok). çivril-uşak bölgesinde çok sıkça orman niteliğindeki meşe ağaçlarının kapladığı bölgeye "meşe denizi" denilmiştir. çivril'deki meşe palamutu kaynatıldığında kahverengi kök boya elde edilmektedir. laodikya'da romalı askerler için yapılan elbiselerin kahverengi olmasına sebep laodikyalı tekstilcilerin çivril'deki meşe palamutundan elde ettikleri kahverengi boyayı kullanmalarıdır. osmanlı devleti döneminde ilk olarak kütahya sancağının şeyhlü (şeyhli, bugün işıklı) kazasına bağlı bir köydü. burası 1826'da karahisar-ı sahip sancağının sandıklı kazasına bağlı şeyhli nahiyesinin merkezi olmuştur. 1908'de geyikler kazası sandıklı'dan ayrılıp dinar adıyla kaza olduğunda çivril buraya bağlanmıştır. 1910'da dinar'dan ayrılıp kaza merkezine dönüşen çivril 1925'e kadar afyonkarahisar'a bağlı ilçe olmuş ve bu yılda denizli'ye bağlanmıştır.

kurtuluş savaşı'ndaki önemi 
8 ocak 1921'de yunanlar tarafından işgal edilmiştir. daha sonra kendi müdafa-i hukuk cemiyetini kurup 200 kişilik bir süvari ve piyade birliği oluşturmuştur. 523 gün süren işgalin ardından 80 şehit vererek 30 ağustos 1922 günü işgalden kurtulmuştur.

coğrafya 

i̇l merkezinin kuzey doğusunda bulunan çivril'in kuzeyinde sivaslı, kuzey batısında karahallı, kuzeyinde afyonkarahisar'ın hocalar i̇lçesi'ne bağlı avgancık-örtülü-güre köyleri ile 10 km'lik hocalar sınırı vardır. kuzeydoğusunda sandıklı, güneydoğusunda dinar ve bozkurt, güneyinde dazkırı, kızılören ve evciler ilçeleri bulunmaktadır. güney batısında ise bekilli, çal ve baklan ilçeleri yer alır. i̇lçenin deniz seviyesinden ortalama yükseltisi 900 metre, ilçe merkezinin ise 832 metredir.

çivril, etrafı dağlarla çevrili alüvyal bir çöküntü olması üzerinde bulunmaktadır. arazinin %30'u dağlık, %16 dalgalı, %54'ü de düz ovadan oluşmaktadır. bu ovanın kuzeyinde bulkaz dağları (1990 metre) kuzey batısında kocayaka dağları (1259 metre), güney doğusunda ise bozdağı (1350 metre) vardır. kuzey doğusunda yer alan akdağ ise (2449 metre) ilçenin en yüksek, ege bölgesi'nin ise ikinci yüksek dağı özelliğindedir.

çivril ege bölgesinde görülen akdeniz iklimi ile i̇ç anadolu'da görülen karasal iklim arasında geçip tipi bir iklime sahiptir buna göre yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve yağışlı geçmektedir. yapılan rasatlara göre en düşük sıcaklık 2015 yılı ocak ayında eksi 23 santigrat derece, en yüksek sıcaklık ise 1973 temmuzda 38 santigrat derece tespit edilmiştir. yıllık yağış miktarı ise 1m2 ye 470 kg. dır. i̇lçede hakim rüzgâr yönü güney batısıdır. poyraz ise bundan daha az esmekle birlikte daha çok göstermektedir. yaz aylarında bile kış havası yaratan bu rüzgâr zaman zaman oluşan kirli havanın dağılmasına yardımcı olmaktadır.

çivril'in en önemli akarsuyunu ilçe merkezinin 10 km. doğusundaki işıklı kasabasından çıkan büyük menderes nehri oluşmaktadır. bu nehir dinar ve akdağ'dan çıkan pek çok kaynağın suları ile birleşerek 72 km'lik bir alana sahip olan işıklı gölünü meydana getirir. bu göle sandıklı ovasının sularını toplayan küfi çayıda katılır. nilüferlerin açtığı tatlı su balıklarının yaşadığı ışıklı gölü aynı zamanda pek çok su kuşuna da ev sahipliği yapmaktadır. bilinçsiz avlanma nedeni ile yok olmaya yüz tutan bu canlı yaşamının koruma altına alınması gerekmektedir.

i̇dari yapı 
çivril'e bağlı toplam 77 mahalle vardır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
 t.c. çivril kaymakamlığı
 t.c. çivril belediyesi
 çivril bayat camii ile ilgili araştırma, saim cırtıl