Kortizol

kortizol, böbrek üstü bezinin kabuk bölgesinde üretilen, vücudun strese gösterdiği tepkiyle ilişkili bir kortikosteroid hormondur. kan basıncını ve şekerini artırır, kadınlarda kısırlığa neden olur ve bağışıklık sistemini baskılar. hidrokortizon veya kortizon olarak bilinen yapay kortizol alerji ve yangı'ya karşı sağaltımda kullanılır.

bileşimi 

kortizol pregnenolondan bireşimlenir. bu tepkime, c-11, c-17 ve c-21 karbonlarının hidroksilasyonu, c-3'ün yükseltgenmesi ve c-4'ü c-5'e bağlayan çift bağın izomerizasyonunu gerektirir. bu bireşimin gerçekleştiği yer böbrek üstü bezinde bulunan zona fasciculata bölgesidir. böbrek üstü bezi aynı zamanda aldosteron (zona glomerulosada) ve seks hormonları (zona reticulosada) üretse de asıl salgı ürünü kortizoldur. böbrek üstü bezi altında yer alan medulla katmanı ise sempatik uyarı ile başlıca epinefrin ve norepinefrin salgılar.

böbrek üstü bezinde kortizolun bireşimi hipofiz bezinin ön lobundan salgılanan adreneokortikotropik hormonunca (acth) uyarılır. acth üretimi de hipotalamus tarafından salgılanan kortikotropin salgılatıcı hormon tarafından uyarılır.

fizyoloji (işlevbilim) 

serumda bulunan kortizol ölçüsü gündelik bir değişim gösterir. en düşük düzeyler gece yarısı, en yüksek düzeyler sabah, uykudan uyandığınızdan birkaç saat sonra olur. aydınlık/karanlık döngüsüne ilişkin bilgi retinadan hipotalamusta bulunan çifte çekirdeklere (suprachiasmatic nuclei) iletilir. serum kortizol düzeyinde değişiklik olmasının arkasında yatan nedenler arasında olağan olmayan acth düzeyi, klinik çöküntü, fizyolojik stres kaynakları (hipoglisemi, hastalık, ateş, travma, ameliyat, korku, acı, aşırı soğuk veya sıcak, fiziksel zorlanma) gözlemlenmiştir. kişiden kişiye ayrılıklar olmasına karşın her kişinin gündelik dizemi tutarlılık gösterir.

kortizol ayrıca kortikotropin salgılatıcı hormon salgılanmasını baskılayarak acth salgılanmasına geri besleme uygular. bazı araştırmacılar süreğen (müzmin, kronik) streste olan bir hayvanda bu geri bildirim dizgesinin bozulduğuna inanırlar.

kortizol, olağan durumlarda salgılandığında stres sonrasında homeostazın sağlanmasına yarayacak etkiler gösterir:

glikoneojenez, yağ ve proteinlerin yıkımı ve karaciğer dışında bulunan amino asit ve keton cisimlerinin seferber edilmesine neden olur, böylece bir insülin antagonisti olarak etki eder. bunların sonucunda kan glikoz düzeyi yükselir ve karaciğerde glikojen oluşumu artar (freeman, 2002). ayrıca kan basıncını da artırır. bunu, damarlardaki alfa-1 adrenalin alıcılarını gizleyerek yapar. bu hormon bağışıklık sisteminin kandaki etkinliğini de azaltır. akyuvarların bezlerine, kemik iliğine ve deriye yönelmeye neden olur. kortizol kemik oluşumunu da yavaşlatır.

bu olağan işlevler, süreğen gerilimin fizyolojik etkilerinin temelinde yatar. sürekli kortizol salgılanması kasların aşınmasına, hiperglisemiye ve yangının baskılanmasına neden olur. aynı sonuçlar uzun süreli glükokortikoid kullanımında da ortaya çıkar.

ayrıca, uzun süre kortizola maruz kalmak hipokampus hücrelerinin körelmesine (atrofi) yol açar. bu körelme öğrenme zorluklarına neden olur. ancak, kısa süreli kortizol etkisi anıların oluşmasına yardım eder; fizyolojik gerilimli zamanların sonradan çok iyi anımsanmasının (flaş bellek) arkasında yatan düzeneğin bu olduğu sanılmaktadır.

serumdaki kortizolun %96'sı kan proteinlerine bağlı durumdadır; bunlar başlıca kortikosteroid bağlayan globulin (corticosteroid binding globulin, cbg) ve albümindir. yalnızca serbest kortizol alıcılarca bağlanabilir.

farmakoloji (ilaç bilim)

ağızdan veya damardan alınabilir bir ilaç olarak kortizol, hidrokortizon ya da kortizon olarak bilinir. anafilaksis ve anjioedema gibi ciddi alerjik tepkimelerin sağaltımında; steroit tedavi görmesi gereken ama ağızdan ilaç alamayan hastalarda prednizolon yerine; ve uzun süreli steroid sağaltımı gören hastaların addison krizine girmemesi için, hidrokortizon bağışıklık sistemini baskılayan ilaç olarak damardan verilir.

alerjik kızarmalar, egzamalar ve bazı yangısal durumlarda kortizon merhem olarak verilir.

gut gibi hastalıklarda kortizon eklemin içine enjekte edilebilir.

hidrokortizon, prednizolonun 1/4'ü kadar etkindir. deksametazon ise hidrokortizondan 40 kat daha güçlüdür. yan etkiler için kortikosteroid ve prednizolon maddelerine bakınız.

hastalıklar 

 hiperkortizolizm: kanda aşırı düzeyde kortizol bulunmasına cushing sendromu denir (cushing hastalığından ayrıdır).
 hipokortizolizm ya da böbrek üstü yetmezliği: eğer böbrek üstü bezleri yeterince kortizol üretmezse bunun sonucu addison hastalığıdır.

kaynakça 
 hydrocortisone  fact sheet
 cortisone  pros and cons of cortisone 
 relax, or you might become infertile!   (i̇ngilizce)
 freeman, scott (2002). biological science. prentice hall; 2nd pkg edition (december 30, 2004). isbn 0-13-218746-9.
 a. c. guyton, j. e. hall. textbook of medical physiology. w. b. saunders company; 10th edition (august 15, 2000). isbn 0-7216-8677-x.

steroid hormonlar
glükokortikoidler
anksiyete
psikoaktif ilaçlar
stres