Orta Dünya

orta dünya kıtası, j. r. r. tolkien'in kurguladığı orta dünya evreninde, yazarın eserlerinin büyük bir kısmına mekân olan hayalî kıtadır. bu eserlerin en meşhurları hobbit romanı ve yüzüklerin efendisi roman üçlemesidir. tolkien'in öykülerinde, meleksi varlıklar valar (tekili "vala"), elfler ve bunlarla ittifak halindeki insanlarla, şeytani melkor ya da morgoth (kötülüğe sapan bir vala) ve onun yolundan giden büyük çoğunluğu orklardan, ayrıca ejderhalar ve köleleştirilmiş insanlardan oluşan iki büyük gücün arda'yı ele geçirmek için yaptıkları savaşlar anlatılır. sonraki çağlarda, morgoth'un yenilmesi ve arda'dan sürülmesi sonucunda kötülüklerin efendisi rolünü, baş yardımcısı sauron devam ettirir. morgoth'un defedilmesinden sonra valar, orta dünya'nın işlerine doğrudan karışmaktan tamamen el çekerler ve sauron'a karşı süren mücadelede valar safındaki halklara yardım etmesi için orta dünya'ya istari (tr. "büyücüler", i̇ng. "the wizards") olarak bilinen maiaları (çoğulu "maiar") yollarlar. bunların en önemlileri boz gandalf ve ak saruman olmuştur. gandalf, görevine sadık kalarak sauron'un yok edilişinde kritik görevleri yerine getirir, saruman ise mutlak egemenlik kurmak amacıyla sauron'a rakip olarak ortaya çıkar. kötülüğe karşı mücadeleye katılan diğer ırklar ise cüceler, elfler ve hobbitlerdir. orta dünya üzerinde hakimiyet tesis etmek için karanlık güçler ile aydınlık güçler arasında yaşanan mücadelenin başlangıcı ve ilk devreleri tolkien'in silmarillion adlı eserinde hikâye edilir. i̇yilik ile kötülüğün son mücadelesi, sırasıyla hobbit ve yüzüklerin efendisi romanlarında ele alınır.

tolkien'in etkilendikleri 
kadim germen mitolojisinde, insanların yaşadığı dünya şu adlarla anılır; midgard (tr. "orta dünya"), middenheim, manaheim ve middengeard. midgard'ın evrenin merkezinde olduğu inancı hakimdir. gökkuşağı köprüsü bifröst, orta dünya'dan çıkıp tanrıların ülkesi asgard'a geçiş yoludur. orta dünya'nın altında, ölülerin ülkesi hel vardır. evren, dokuz fiziksel dünyanın birleşmesinden oluşmuş olarak kabul edilir. bu dokuz dünyanın ne mahiyette birliktelik içinde oldukları muğlak kalmıştır. bir görüşe göre yedi dünya, "çevreleyen bir deniz"de baştan başa sıralanmaktadır; insanların ülkesi (midgard), elflerin ülkesi (alfheim), cücelerin ülkesi (niðavellir), tanrıların ülkesi (asgard ve vanaheim) ve devlerin ülkesi (jotunheim ve muspelheim). diğer i̇skandinav uzmanları bu yedi dünyayı gökte, dünya ağacı yggdrasill'in dallarında yerleşmiş olarak düşünürler. tolkien, yggdrasil'i andırır biçimde valinor'un i̇ki ağacı'nı kurguladı.

coğrafya 
büyük deniz'in doğusunda yer alır. tolkien'in efsanelerinin çoğu bu kıtada yaşanır. tolkien evreninde dünya (arda) ilk başlarda yuvarlak değil, düz olarak yaratılmıştır. yeryüzünün (ambar veya imbar) düz olduğu zamanlarda en batıda aman yer alırdı ve doğuda da başka kıtalar vardı. yeryüzünün ortasında ise orta dünya kıtası vardı, "orta" sıfatı buradan gelmektedir.

halklar 
orta dünya kıtasında ilk önce iluvatar'ın i̇lk çocukları, i̇lkdoğanlar veya önce gelenler olarak adlandırılan ölümsüz elf ırkı yaratıldı. yaratılan ilk elfler kendilerini orta dünya'nın uzak doğusundaki cuivienen'de uyanmış buldular. daha sonra yaratıcı eru'nun emrindeki bir vala tarafından -arda'nın uzak batısında ikamet eden- ölümsüz vaların ülkesi valinor'a davet edildiler. bu davete verdikleri karşılığa göre elfler öbeklere ayrıldı. öneriyi derhal kabul edip sonuna dek eru'nun kılavuzunu izleyen elf kabilesi vanyar, en üstün elfler olarak tarihe geçti ve bu topluluk orta dünya'ya bir daha katiyen dönmedi. öneriyi kesin olarak reddeden elfler ise en karanlık elf toplumu oldular, karanlığın elfleri manasında avari (tr. "i̇steksizler", i̇ng. "the unwilling") olarak bilindiler. bu iki topluluğun arasında orta dereceli elf toplulukları yer alır. vaların en güçlüsü ve eru'ya isyan eden tek vala melkor, cuivienen'de hayata uyanan elflerin karşısına valardan önce çıkmış ve bunlardan bir kısmını yoldan çıkararak ork ırkını türetmiştir. orklar bilindiği kadarıyla hep karanlık tarafı seçtiler.

cüceler, aulë tarafından elflerden önce yaratıldı ve eru'dan izinsiz olarak yaratıldıkları için eru onların öldürülmelerine karar verdi. ancak daha sonra eru, cücelerin canlarına merhamet ederek öldürülmesinden vazgeçti ve elflerin uyanışı'na dek uykuda beklemek üzere orta dünya'nın ücra bir yerinde taş sandıklara kapatılmalarına karar verildi. elflerin uyanışı'ndan sonra, cüce ırkı uyandı.

cücelerden binlerce yıl sonra, sondoğanlar olarak bilinen insan ırkı yaratıldı. i̇nsan ırkının ilk ataları da elfler gibi orta dünya'nın uzak doğusunda hayata gözlerini açtı. daha sonra bu ırk da eru'nun hizmetkârları valara ya da eru'nun yoldan çıkmış hizmetkârı morgoth'a uymalarına göre edain ve doğulular olarak iki ana öbeğe ayrıldılar. orta dünya'da bu ırklar dışında ikincil akıllı ırklar da vardı (örn; entler, kartallar, ejderhalar, vs.).

tarih 
böylece, vaların buyruğundaki elfler, edain, cüceler, kartallar, entler, vd. ve morgoth'un buyruğundaki orklar, doğulular, ejderhalar, kurtlar, vd. arasında amansız savaşlar başladı. bu savaşlarda her kesimden onbinlercesi katledildi ve görece kısa süren barış dönemleri dışında orta dünya'da küçük-büyük birçok savaş yaşandı.

bir zamanlar orta dünya kıtasıyla aman'ı birbirine bağlayan tek kara parçası olan helcaraxë buzulu ve bunun güneyindeki beleriand, birinci çağ'ın sonunda valar tarafından öfke savaşı'nda denize batırıldı.

i̇kinci çağ'ın sonundaki büyük evrensel tufanda ise bütün bir eä (kainat) değişikliğe uğradı. bu değişiklikte, ambar yuvarlaklaştırıldı ve ölümsüz diyar aman arda'nın ötesine alındı. boşluk ortadan kaldırıldı ya da dünyanın etrafındaki atmosfer, boşluk'un dönüştürülmesi ile yaratıldı. i̇kinci çağ'ın sonunda eru ilúvatar, belegaer'in ortasında boydan boya bir yarık açmış ve númenor kıtası bu yarıktan yerin altındaki zindanlara çökertilmiştir. valara saygı göstermedikleri için eru'nun gazabına uğrayan númenorlular, inanan bir azınlık dışında -günlerin sonuna dek orada kalmak üzere- bu zindanlara hapsedildiler. i̇nanan azınlık, orta dünya'ya gemilerle dönmeyi başardı.

uyarlamalar 
orta dünya'da geçen yüzüklerin efendisi öyküsü, peter jackson tarafından aynı adla üçleme olarak sinemaya uyarlanmıştır. üçleme 2001-2003 yıllarında gösterime girmiştir.

2009 yılında chris bouchard yönetmenliğinde the hunt for gollum (tr: gollum'u takip) fan filmi çekilmiştir. filmde, gollum'un dumanlı dağlar'ı yüzüğü bulmak gayesiyle terk ettikten sonra yaşadıklarından bir kesit sunuluyor.yine başka bir fan filmi olan born of hope (umudun doğuşu) filmi i̇ngiltere'de çekilmiştir. film aragorn'un doğuşunu anlatmaktadır.

the hobbit, yüzüklerin efendisi üçlemesi gibi yine peter jackson tarafından sinemaya üçleme olarak uyarlanmıştır. üç filmi de vizyona girmiştir.

kitaplar 
tolkien ve kurguladığı evren hakkında i̇ngiliz dilinde bugüne dek birçok eser yazılmıştır. bunlardan bazıları:

 the complete guide to middle-earth, robert foster – yüzüklerin efendisi kılavuzu.
 the annotated hobbit, douglas anderson – hobbit romanının yazılış macerası.
 the road to middle-earth, tom shippey – tolkien'in eserlerinin dilbilimlik incelemesi.
 the atlas of middle-earth, karen wynn fonstad - orta dünya atlası.
 journeys of frodo, barbara strachey – frodo'nun yolculuğu.

ayrıca bakınız 
 john ronald reuel tolkien
 yüzüklerin efendisi
 yüzüklerin efendisi (film)
 hobbit (roman)
 hobbit (film)

dış bağlantılar 
 

 
orta dunya