Keşanlı Ali Destanı

keşanlı ali destanı, haldun taner'in yazdığı, müziğini yalçın tura'nın yaptığı müzikal oyundur.

oyun ilk kez 31 mart 1964 tarihinde gülriz sururi-engin cezzar tiyatrosu tarafından beyoğlu'nda muammer karaca sahnesinde oynandı. i̇kinci sezona başlarken muammer karaca, sahnesini vermek için keşanlı ali rolünü oynamayı şart koştu, bunu kabul etmediler, elhamra tiyatrosu'nu restore ederek orada oynamaya başladılar. 1970 yılına gelinceye kadar türkiye'nin büyük kentlerinde toplam 493 kez sahnelenen keşanlı ali destanı, aradan yıllar geçmesine rağmen türk tiyatrosunun temel taşlarından olma özelliğini yitirmedi. oyunun 1988'de trt için çekilen dizi uyarlamasının yönetmenliğini, oyunu da sahneye koyan genco erkal üstlendi.

keşanlı ali destanı, demokrat parti döneminden sonraki süreçleri yalın bir dille ve eleştirel bir bakışla gülmece tarzında yorumlar. oyun, birçok tiyatro topluluğu tarafından defalarca sergilenmiş, avrupa'nın birçok şehrinde, amerika'dan lübnan'a birçok ülkede oynanarak, türk tiyatro tarihinde bir fenomen hâline gelmiş ve hâlen güncelliğini yitirmemiştir.

konusu 
sineklidağ, büyük bir kentin eteklerinde yer alan, gecekondulardan oluşmuş, ezilen, yoksul insanların yaşadığı bir varoştur. keşanlı ali, çamur i̇hsan'ı öldürmekten hapse düşmüştür ve hapisten bir kahraman olarak çıkagelir. ali’nin iki dramı vardır: birincisi, suçsuzdur; ikincisi, aşık olduğu zilha, çamur i̇hsan'ın yeğenidir ve ona düşmanca davranmaktadır. muhtar seçilen ali, sineklidağ'da yeni bir düzen oluşturur ama yüreğiyle beyni arasında ciddi çatışma yaşamaktadır. şef olarak, toplumuna; insan olarak, duyduğu aşka sorumludur.

ali "destan"ı kullanmaya karar vermiştir. çünkü "bu toplumda sessiz, sakin, efendi olursan her zaman dayak yer, ezilirsin. ama terbiyesiz, güçlü, zalim, ne dediğini bilmeyen biri olursan, o zaman saygı görürsün". ali, hapiste bunu öğrenmiş ve yeni bir ali’yi fark etmiştir.

sinema uyarlaması 
oyun 1964 yılında atıf yılmaz tarafından aynı adla sinemaya uyarlandı. oyunun yazarı haldun taner'in atıf yılmaz'la birlikte senaryosunu yazdığı bu siyah beyaz filmin başrollerinde fikret hakan (keşanlı ali) ve fatma girik (zilha) oynadı. o yıl ikincisi düzenlenen 1965 antalya altın portakal film festivali'nde (o tarihteki adıyla "antalya film şenliği") fatma girik "en i̇yi kadın oyuncu ödülü"nü, fikret hakan "en i̇yi erkek oyuncu ödülü"nü aldı. atıf yılmaz'ın "en i̇yi yönetmen" seçildiği şenlikte film de "en i̇yi 2. film" seçildi.

yapımcılığını uğur film adına memduh ün'ün üstlendiği bu filmin müziklerini de yalçın tura yaptı. filmin oyuncu kadrosunda hüseyin baradan'dan danyal topatan'a, vahi öz'den hulusi kentmen'e kadar dönemin neredeyse tüm ünlü oyuncuları yer alıyordu.

türkiye'de "gecekondu" deyiminin ilk kez kullanıldığı 1940'lı yıllardan beri birçok film bu sosyal soruna değinmişti. keşanlı ali destanı filmi (ve uyarlandığı tiyatro oyunu) bu konuyu ele alan ilk eserler olması dolayısıyla onu takip eden filmlerde az veya çok bu iki eserden izlere rastlanmaktadır. atıf yılmaz'ın orhan kemal'den uyarladığı 1960 tarihli suçlu, osman fahir seden'in sokak kızı filmleri ile feyzi tuna'nın 1967 tarihli gecekondu peşinde ve zeki ökten'in düttürü dünya gibi filmlerin yanı sıra, gurbet kuşları, ah güzel i̇stanbul, karanlıkta uyananlar, bitmeyen yol'dan "gelin-düğün-diyet" üçlemesine kadar onlarca film aynı soruna değindi. ayrıca kartal tibet'in yönettiği kemal sunal filmi umudumuz şaban da aynı toplumsal soruna mizahi bir açıdan yaklaşmıştır.

film eleştirmeni atilla dorsay'ın yazdığına göre, ümit efekan'ın yönettiği i̇lyas salman'ın başrolünü oynadığı 1983 tarihli aptal kahraman'ın senaryosunu haşmet zeybek doğrudan haldun taner'in oyunu "keşanlı ali destanı"ndan uyarladı.

televizyon uyarlamaları 
 1988 yılında bu kez oyun genco erkal tarafından bir mini dizi olarak televizyona uyarlandı. renkli olarak çekilen müzikal dizi trt televizyonu tarafından yayınlandı. müziklerini sinema filminde olduğu gibi yine yalçın tura'nın yaptığı dizide yönetmen genco erkal da "i̇zmarit nuri" karakterini canlandırdı. özgün tiyatro oyununda başrol oynayan engin cezzar ve gülriz sururi, dizide de aynı rollerini sürdürdüler.
 eserin 2. televizyon uyarlaması ise 2011 yılı sonunda d yapım tarafından kanal d için yapıldı. 10 aralık 2011'de yayına verilen dizinin yönetmenliğini çağan irmak üstlendi. müzik danışmanlığını da yine özgün oyun ve ilk tv dizisinde olduğu gibi yalçın tura yapmıştır. özen yula ve özlem havuzlu'nun uyarlama senaryosunu yazdığı dizide "keşanlı ali" rolünü nejat i̇şler, "zilha" rolünü de belçim bilgin oynamıştır.

dizilerde rol alan sanatçılar 

1988 tarihli dizinin oyuncuları
 engin cezzar - keşanlı ali
 gülriz sururi - zilha
 mehmet akan - derviş dayı
 genco erkal - i̇zmarit nuri
 meral çetinkaya - 
 suna selen - şerif abla
 ani i̇pekkaya - 
 çetin i̇pekkaya - 
 hüseyin kutman - beşvakit niyazi
 ferdi atuner - çakal rüstem
 arif erkin güzelbeyoğlu - 
 aylin güzelbeyoğlu - 
 köksal engür - polis
 dursun ali sarıoğlu - polis
 ülkü tamer - manyak cafer
 ece alton - 
 turgut boralı - 
 kutay köktürk - 
 ümit yesin - 
 neşe baykent - 

2011 tarihli dizinin oyuncuları
 nejat i̇şler - keşanlı ali
 belçim bilgin - zilha
 hale akınlı - hasibe
 mihriban er - şerif abla
 şamil kafkas - i̇zmarit nuri
 tuğrul tülek - sipsi selim
 algı eke - fehime
 ayberk pekcan - teke kazım
 beyti engin - çakal rüstem
 devrim yakut - rukiye
 burcu salihoğlu - fadime
 kosta kortidis - titrek ekrem
 hülya gülşen irmak - irmak (melahat)
 semah tuğsel - raziye
 yavuz sepetçi - çamur i̇hsan
 turgut tunçalp - manyak cafer
 ezgi tombul - ayfer
 meltem savcı - nezahat
 selin i̇şcan - suzan
 nuri gökaşan - hulusi bey

oyunun i̇ngilizce çevirisi 
haldun taner'in "keşanlı ali destanı" oyunu 1970 yılında nüvit özdoğru tarafından the ballad of ali of keshan adıyla i̇ngilizceye çevrildi. bu epik oyun temmuz 1970'te merkezi ankara'da olan "international theatre institute national centre of turkey" tarafından yayımlandı. kitap i̇stanbul gün matbaası tarafından basılmıştı. kitabın bu baskısının kapak resmini mengü ertel çizmişti. künyesinde yayın haklarının yazarı haldun taner, müzikleri besteleyen yalçın tura ve i̇ngilizce çevirmeni nüvit özdoğru'ya ait olduğu belirtilen kitabın ilk sayfalarında yerli ve yabancı gazete ve dergilerde oyun hakkında çıkmış yazılara yer verilmiştir. bunların arasında william saroyan gibi ünlü yazarların yorumları da yer almaktadır.

kaynakça 

haldun taner oyunları
1964 tiyatro oyunları
devekuşu kabare
epik tiyatro oyunları
türkçe tiyatro oyunları
sinemaya uyarlanmış oyunlar
televizyona uyarlanmış oyunlar