Aşı (botanik)

aşılama, bitkilerde uygulanan eşeysiz bir üreme biçimidir. çoğaltılması istenilen çeşitten, bir gözün ya da aşı kalemi adı verilen bir dal parçasının anaç adı verilen diğer bir bitki üzerine yerleştirilip tutturulmasıdır.

meyve çeşitleri, genel olarak, tohumla üretildiklerinde çeşit niteliklerini kaybederek, yabanileşmeye doğru yönelmektedirler. üreticiler, kalıtsal özelliklerin korunumu için, aşı yöntemi ile üretmek zorunda kalırlar. üretilmesi istenilen, nitelikli, bol verimli ve hastalıklara dayanıklı meyve çeşitlerini, aşılamak yoluyla çoğaltmak olanağı sağlanmaktadır.

bağ-bahçe tarımında kullanılan birçok aşılama biçimi vardır. bunlardan en çok kullanılanları, göz ve kalem aşılarıdır.

tarihi 
bitki aşılarının tarihi oldukça eskilere dayanır. mö 1000'li yılların çin kaynaklarında ağaç aşılamanın bilindiğine ve sanatsal amaçlar için kullanıldığına dair bilgiler vardır. aristo'un yazılarında antik yunanistan'da aşılama konusunda önemli bir bilgi birikimi olduğundan bahsedilir.

göz aşıları 
göz aşıları, meyve ağaçlarının çoğaltılmasında kalem aşılarına oranla daha çok uygulanmaktadır. göz aşıları, küçük fidanlarda kullanılmaktadır. yapıldıkları zamana göre biri sürgün (yaprak aşısı), diğeri de durgun aşı olmak üzere ikiye ayrılır:

sürgün göz aşısında, göz anaca takıldığı yıl uyanır ve aynı yıl sürgün verir. aşıya, yerine göre, mayıs sonu veya haziranın ilk haftalarında başlanır ve temmuza kadar devam edilir. aşı sürgünlerinin, kışın şiddetli soğuklardan zarar görmeleri tehlikesi vardır. onun için, sürgün göz aşısı, kışları ılık geçen yerlerde yapılır.

durgun göz aşılarında; anaç üzerine takılan göz, aynı yıl tutar, fakat kışa girildiğinden uyanmayıp, ertesi ilkbaharda sürer. daha çok, kışları soğuk geçen yerlerde uygulanır. durgun göz aşısı, yaz sonlarında (ağustos-eylül) yapılır.

göz aşısının yapılışı: toprak seviyesinden 15 santim yükseklikten itibaren, aşı çakısının ucu ile anacın kabuğu (t) şeklinde kesilir. kesik kısmın iki kenarındaki kabuk, aşı çakısının tırnağı ile yerinden kaldırılır. bundan sonra üzerinde aşı gözlerinin bulunduğu kalem ele alınır. bir gözün üst ve altında bir parmak kadar bir kısım bırakıldıktan sonra, gözün altı hafif odunlu olarak kesilir. anacın tepesinin daha yüksek tarafında iki anacın kesilen kısmına yukarıdan aşağıya doğru sürülerek yerleştirilip, rafya ile sarılır. göz aşılarının tutup tutmadıkları, aşıdan 15-20 gün sonra belli olur.

kalem aşıları 
göz aşısı yapılamayacak kadar kartlaşmış olan meyve ağaçlarına kalem aşıları yapılır. kalem aşılarında, üzerinde 2-3-4 göz bulunan bir dal parçası (kalem) kullanılır. kalem aşılarının yapılış şekillerine göre çok çeşitleri vardır. pratikte en çok kullanılanları; kakma aşı, çoban aşısı, yarma aşı ve i̇ngiliz aşısıdır.

 kakma aşı fidanlarda, gözden yapılmış, göz aşılarının tutmayanlarına ilkbaharda kakma aşı yapılır. kakma aşı en çok başparmak kalınlığındaki anaçlara uygulanmaktadır. aşılanacak anacın tepesi, toprak seviyesinden itibaren bir karış yükseklikten hafif meyilli olarak kesilir. anacın tepesinin daha yüksek tarafında iki bıçak kesimi ile (v) şeklinde bir oluk açılır. aşı kaleminin ucu anacın oluğuna uyacak şekilde yontulur, hazırlanan kalem, anacın oluğu içerisine, anaçla kalem kabukları birbirine denk gelecek şekilde yerleştirilir; rafya ile iyice bağlanır ve yara yerleri aşı macunu ile hava almayacak şekilde sıvanır.

 çoban aşısı çoban aşısı, kalınlaşmış anaçlara tatbik edilir. anaç düzgün olarak kesilir ve üzeri perdahlanır. kalemler 10-15 santim boyunda 2-3 gözlü olurlar. kalemin en altındaki gözün karşı tarafından, bir taraflı olarak yontulur ve üzerinde oturmayı kolaylaştırmak için, kertik yapılır. hazırlanmış kalem, evvelce kuru kalemle anacın kabuğu içerisinde açılmış olan yuvasına yerleştirilir. anaçla kalem iyice bağlanır ve bütün yara yerleri aşı macunuyla sıvanır.

 yarma aşı gövdesi bilek kalınlığında olan ve bu şekilde diğer aşılar uygulanamayan yumuşak çekirdekli meyve türlerinde yapılmaktadır. anacın tepesi kesilir ve üzeri perdahlanır. anacın tepesine yarma aşı usturası dikey bir şekilde konarak üzerine tahta tokmakla yavaş yavaş vurularak, anacın tepesi yarılır. üzerinde 2-4 göz bulunan kalem de alttaki gözün iki yanından başlanarak düzgün bir şekilde yontulur. kalem takılırken, anacın ve kalemin kabuklarının birbirine denk gelmesine dikkat edilir. aşı yeri bağlanır ve yaralı kısımlar aşı macunu ile sıvanır.

 i̇ngiliz kalem aşısı kış aylarında cemakanda yapılan bir aşıdır. anaç ile aşı kaleminin aynı kalınlıkta olmasına dikkat edilir. anacın tepesi vurulur ve aşı bıçağı ile anacın tepesinden itibaren 3-4 santimlik bir kısmı, bir taraflı olmak üzere dikine kesilir. üzerinde 4-5 gözü bulunan ve anaçla aynı kalınlıktaki kalemin alt ucu, anaçtaki gibi kesilir ve kalemin kesik kısmı anacın kesik kısmı üzerine oturtulur. rafya ile bağlanır ve macunla sıvanır.

aşıda açık uç ve yaralanma bölgelerinin kapatılmasında esnek streç film uygulaması, kullanışlı ve etkili bir yöntemdir.

dış bağlantılar 
 rehber ansiklopedisi
 agaclar.net
 bahce.biz

kaynakça 

bitki çoğaltma yöntemleri