Nefis

nefis ya da nefs (نفس), arapça kökenlidir, sözlükte ruh, bir şeyin kendisi, akıl, insan bedeni, ceset, kan, azamet, arzu ve kötü istekler gibi manalara gelmektedir.

tasavvufî olarak da, "kendisinde iradi hareket, his ve hayat kuvveti bulunan latif buharlı bir cevherdir." şeklinde tanımlanır. kötülüğü emreden manasında anlaşıldığı gibi, allah tarafından insana üflenen ve "ruh-ı rahmani", "ilahi ben" manasında da kullanılmıştır.

nefsî tezkiye
nefsî tezkîye ya da nefîs terbiyesi/temizliği i̇slam dini ve tasavvuf terimi. nefsin temizlenip günâhlardan arındırılması, sâf, pâk, ve olgun hale getirilmesi sürecine verilen isim. nefsi teskiye etmek demek nefsi temizlemek demektir. bu temizlik yedi kademede gerçekleşir. bu kademeler tamamlandığında, tasavvufta nefs afetlerin çoğundan temizlenmiş demektir.

bunlar kademeler aşağıdaki gibi sıralanırlar:

nefsi emmare
nefs-i emmare kötülüğü emreden ve bundan zevk alan nefise verilen isim. nefis tezkiyesi kademelerinden ilkidir. i̇lk kademede nefsin temizliğine henüz başlandığı için nefiste bütün 19 afet mevcuttur. onun için bu kademede nefis henüz arınmadığı için kötülüğü emreder.

genelin sahip olduğu nefis, "nefsi natıka"dır. nefsi emmare bir makamdır. tahkiki iman noktasıdır. bu makamda küfür afetinin olamayacağı bilinir; nefsin diğer afetleri mevcuttur.

bu makamın zikri kelime-i tevhid'dir. la i̇lahe i̇llallah zikri çekilir.

nefsi levvame
nefs-i levvâme kötülük yaptığında bundan pişman olup af dileyen nefise verilen isimdir. mürşidi önünde yapılan tövbeyle nefis bu mertebeye çıkar. i̇nanışa göre sadece ibadetle bu mertebe çıkmak 100 seneyi gerektirmektedir.

bu makamın zikri lafzı celal'dir. allah zikri çekilir

nefsi mülhime
nefsi mülhime nefis teskiyesi kademelerinden üçüncüsüdür. tasavvufa göre bu mertebede nefis allah'tan ilham almaya başlar. bu makamın zikri i̇smi hu'dur. hu zikri çekilir

nefsi mutmainne
nefsi mutmainne nefis teskiyesi kademelerinden dördüncüsüdür. tasavvufa göre bu mertebede nefis, tatmin olmuş, şüphelerden arınıp rahatlamıştır. mesela bu kademede insan nefsin hırs adındaki afetine galip gelerek o afeti devre dışı bırakabildiği için, anlar ki allah'ın onun için ihsan ettiği şeylerin o ana kadar farkına bile varamamış ve bu kademede farkına varıp doyuma ulaşır.

bu makamımın zikri hak esmasıdır.

nefsi radiyye
nefs-i radiyye nefis teskiyesi kademelerinden beşincisidir. tasavvufa göre bu mertebede nefis daha önceki kademede doyuma ulaştığı için allah'ın yaptığı her şeyden razı olmuştur.

bu makamımın zikri hay esmasıdır.

nefsi marziyye
nefsi marziyye nefis teskiyesi kademelerinden altıncısıdır.

bu makamımın zikri kayyum esmasıdır.

nefsi kâmile
nefs-i kâmile, nefis  tezkiyesinin yedinci mertebesidir. seçkin, temiz halidir. olgunluğa ermiş nefisir. mürşitlerin nefsinin karşılığıdır.

bu makamımın zikri kahhar esmasıdır.

kur'an'da nefis ile ilgili bazı ayetler 
nefse ve ona düzen verene (91:7) ona kötü ve iyi olma yeteneklerini yerleştirene ki. (91:8) nefsini arındıran elbette kurtuluşa ermiştir. (91:9) onu kötülüklere boğan da ziyan etmiştir. (91:10) 

yine de ben nefsimi temize çıkarmıyorum. çünkü nefis, rabbimin acıyıp koruması dışında, daima kötülüğü emreder; şüphesiz rabbim çok bağışlayan, pek esirgeyendir. (12:53)

sana gelen iyilik allah’tandır. başına gelen kötülük ise nefsindendir. seni insanlara elçi gönderdik; şahit olarak da allah yeter. (4:79)

oku şimdi kitabını! bugün kendini yargılamak üzere kendi nefsin yeter! (17:14)

rabbinin huzurunda korkan ve nefsine kötü arzuları yasaklayana gelince, onun barınağı da şüphe yok ki cennetin ta kendisidir. (79:40-41)

ey dâvûd! biz seni yeryüzünde halife yaptık; onun için insanlar arasında adaletle hükmet; nefsin isteklerine uyma, sonra seni allah yolundan saptırır. kuşkusuz, allah yolundan sapanlara, hesap verme gününü unutmaları yüzünden çok ağır bir azap vardır. (38:26)

tasavvuf felsefesi
tasavvuf terimleri