Ahmed Yesevî

ahmed yesevî ya da ata yesevî (kazakistan türkçesi: қожа ахмед яссауи; özbekistan türkçesi: xoja ahmad yassaviy; 1093, sayram - 1166, türkistan (yesi), kendisi gibi türk asıllı olan arslan baba'nın talebesidir alevi erenlerinden olan ve "pîr-i türkistan" lakabıyla bilinen bir mutasavvıf ve şairdir.

hakkında 
tarihte bilinen ilk büyük türk mutasavvıfı unvanını taşır. tam adı: ahmed bin i̇brâhim bin i̇lyâs yesevî idi. yesevîlik adı verilen tasavvufî akımının mimârı olan "hazret-i türkistan" nâmıyla da meşhur "hâce ahmed yesevî" bir i̇slâm âlimidir.

şahsiyeti 
kuvvetli bir medrese tahsili görmüş olup din ilimleri yanında tasavvufu da öğrenmiştir. babası, alevîler'in atası olan on i̇ki i̇mamlardan ilk i̇mam ali el-mûrtezâ'nın soyundan olan "şeyh i̇brâhim velî", alevi hanedan'ın tasavvufi silsilesinde yer alan mürşidi şeyhî hâce ebû yakûb yûsuf el-hemedânî'dir. ahmed yesevî, anadolu'ya hiç gelmemiş olmasına rağmen anadolu'da da tanınan ve sevilen "hoca ahmed yesevî", yaygın olan kanaate göre, mevlânâ celâleddîn-i rûmî, hacı bektaş velî (seyyid muhammed bin seyyid i̇brâhim ata) gibi anadolu ekolleriyle anadolu'daki tasavvufi akımlar üzerinde büyük tesirler meydana getirmiştir. diğer bâzı âlimlerin yaptığı gibi kendisini belli bir alana hapsetmeyip inandıklarını ve öğrendiklerini yerli halka ve göçebe köylülere onların kendi anlayabilecekleri bir lisan ve alıştıkları yöntemlerle anlatmaya çalışmıştır.

hayatı 
karahanlılar'ın ilk olarak ehli beyt soyundan gelenlerle türklerin soyu erimesiyle alevi müslüman türk devleti oldukları ve alevi ocakları şeklinde hüküm sürdüğü çağlarda orta asya'nın (türkistan) iktisadî, sosyal, siyasi ve medeni hayatında önemli bir yer tutan, türkistan şehri yakınlarında sayram kentinde doğan ahmed yesevî, yesi'de arslan baba'ya intisab eder. menkıbeye göre arslan baba'nın yesi'ye gelerek ahmed yesevî ile buluşması ve i̇slâm peygamberi muhammed mustafa'nın kendisine teslim ettiği emanetleri vermesi, terbiyesi ile ilgilenerek onu irşat etmesi hep i̇slâm peygamberi muhammed mustafa'nın mânevî bir işaretine dayanmaktaydı. babası hace i̇brâhim şeyh ve mânevi babası arslan baba'nın vefatlarını müteakib buhara ve semerkant'ta melâmetiyye-vefaîyye-kalenderiyye şeyhi olduğu iddia edilen hâce yûsuf el-hemedânî'nin yanında eğitimini tamamlar. zaten, yesevi'nin fakrname adlı eserinde isimleri geçen şakik-i belhi, ahmed-i cami-i namıki ve kutb'ûd-dîn haydar gibi önemli şahsiyetlerin hepsinin melâmetîyye-kalenderiyye çevrelere mensup oldukları da kaynakların verdiği bilgiler arasında yer almaktadır. hatta bu müridlerden kutb'ûd-dîn haydar, 12. yüzyıldan itibaren kalenderîliğin en yaygın ve faal kolunu oluşturan haydarîliğin kurucusudur.
sayram'da i̇mâm muhammed bakır bin ali zeyn el-âb’ı-dîn soyundan gelenlerin hepsine hâce unvanı verildiği gibi onlara bağlanan kişiler de aynı isimle anılmaktaydı. i̇şte bu nedenledir ki hâce ahmed-i yesevî, kul hâce ahmed olarak anılır olur.

i̇rşat postuna geçişi 
hâce yûsuf el-hemedânî'nin vefatı üzerine irşat mevkiine önce abdullah-ı berkî daha sonra da şeyh hasan-ı endâkî geçer. 1160 yılında endâkî'nin ölümü üzerine de ahmed-i yesevî irşad postuna oturur. bir süre sonra da vaktiyle mürşidi hâce yûsuf el-hemedânî'nin vermiş olduğu talimat üzerine irşat makamını abdulhâlık gucdevanî'ye devrederek türkistan'da i̇slâmiyeti yaymak maksadıyla yesi'ye geri döner.

en büyük eseri "divan-ı hikmet" 

ahmed yesevî, divan-ı hikmet adıyla yüzyıllar sonra derlenecek olan hikmetleri aracılığıyla türklere i̇slam'ı kolaylaştırarak benimsetmiştir. bunun için i̇slam inancını, türk gelenek, inanç ve yaşam tarzı ile uygun biçimde sentezleme yolunu seçmiştir. ahmed yesevî, yesevîlik tarikatını kurucusu olarak kabul edilir. i̇slâm'ı yeni kabul etmiş türk topluluklarına dinin irfan yönünü tanıtmıştır.

türk toplulukları üzerindeki tesirleri 
türkistan türkleri'nin i̇slam’ı kitleler halinde kabul etmeye başladığı 10. yüzyıl, türk dünyası için tarihi bir dönüm noktası olmuştur. ahmed yesevî, bir yandan tasavvuf esaslarını, tarikat adap ve erkânını öğretmeye çalışırken bir yandan da i̇slâmiyet'i türklere sevdirmeyi, kur'an ve ehl-i beyt sevgisini yaymayı kendisine görev edinmiştir. bu eğitmenlik vasıflarından ötürü hikmetleri lirizmden uzak ve sanat endişesi taşımadan söylenmiş şiirler olarak kabul edilmektedir.

yesevî, arapça ve farsçayı çok iyi bilmesine rağmen eserlerini anadili olan türkçede vermiştir. edebiyatçı yahya kemal beyatlı'nın ahmed yesevî hakkındaki yorumu şöyledir.

i̇slam'ın kabulü ile türk illeri kitleler halinde tercih yaparken bir yanda da tasavvuf kültürü oluşuyordu. oluşum aşamasında batıdaki türklerin de etkilenmemesi imkânsız değildi. herbert adams gibbons'ın tezine göre, yunus emre ile ahmet yesevî'nin benzerlik gösteriyor olmasına karşın, yapılan araştırmalarda yunus emre'nin ahmed yesevî'nin devamı olduğu ifade edilmiştir.

türbesi 

türbesi, kazakistan'ın güneyindeki türkistan kentinde 1389 ile 1405 yılları arasında timur tarafından yapıldı. 2002 yılında unesco tarafından dünya tarih eseri olarak kabul gördü. ahmed yesevî'nin türbesi türkiye cumhuriyeti tarafından ti̇ka marifetiyle yeniden tamir edilmiştir.

eserleri 
 divan-ı hikmet şiirleri, türk tasavvuf edebiyatının çok önemli ve bilinen en eski örneklerini içeren kitaptır.
 akaid, i̇slam'ın esaslarının yer aldığı temel eseridir.
 fakr-nâme öğrencileri tarafından yazılmış ve kendisine mal edilmiştir.

ahmed yesevî'nin vefatından sonra anadolu'ya gelenler 
ahmed yesevî'nin müridleri ve takipçileri ölümünden önce ve ölümünün sonrasında, 12. yüzyılın ortalarından itibaren diğer bölgeler gibi anadolu'ya da gelerek görüşlerini yaymaya devam ettiler.

zakiroğulları ve beyderoğulları'nın, bunların en büyük temsilcileri oldukları bilinir. türkmenistan'da hâlen 70 bin civarında bulunan zakiroğulları'nın türkiye'de de temsilcileri bulunmaktadır. diğer önemli halifeleri arasında baba mansur ata, abdülmelik ata, süleyman hakim ata, tac hoca, ve zengi ata sayılabilir.

yesevi, kendisi anadolu’ya gelmemişse de oğullarını ve öğrencilerini  anadolu’ya irşat hizmetleri vermek üzere görevlendirildiği bilinir. kırıkkale keskin berek dağı eteklerinde ahmet yesevi’nin oğlu olduğu belirtilen haydar sultan’ın çilehanesi ve ona atfedilen bir kuyu bulunmaktadır. bu türbe ve  kuyuyu, akıl hastaları ve çocuğu olmayanlar ziyaret ederler.

evliyâ çelebi'ye göre bazı meşhur muhtemel yesevîyye târikatı mensupları ve dervişleri 
evliyâ çelebi’nin seyahatname'sinde tespit ettiği yesevî-bektâşî dervişlerinden bazıları şöyledir: rumeli'de sarı saltuk, deliorman'da demirci baba, niyazabad'da avşar baba, merzifon’da pir mehmet dede, bulgaristan varna-batova'da akyazılı, bursa'da geyikli baba, abdal musa, i̇stanbul unkapanı'nda horos dede, yozgat'ta emir çin osman, tokat’ta gaj-gaj dede, zile’de şeyh nusret, nevşehir'de hacı bektaş-ı veli, amasya’da baba i̇lyas.

i̇slâm şeriatına ve peygamberin sünnetine titizlikle bağlı olduğu bilinen ahmed-i yesevî'nin şeriat ile tarikâtı kolaylıkla bağdaştırabilme yeteneği, yesevîlik tarikâtının türk toplulukları arasında hızla yayılıp yerleşmesinin ve daha sonra ortaya çıkan vefa’îyye, bâbâ’îyye, haydâr’îyye, ve bektâşî tarikâtı gibi kökende alevî unsurlardan oluşan tarikât ve topluluklar üzerine şiddetli tesirlerinin olduğu kabul edilecek olursa, yukarıda zikredilen şahsiyetlerin doğrudan yesevîlik mensupları olduklarını söylemek pek mümkün gözükmemektedir. ancak, bu dervişlerin dolaylı olarak hâce ahmed-i yesevî'den etkilenmiş oldukları da yadsınamaz.

popüler kültürdeki yeri 
2021 yıllında yayınlanan ve ahmet yesevi döneminin anlatıldığı mavera adlı türk dizisinde kendisini korel cezayirli canlandırmıştır.

ayrıca bakınız 
 ahmet yesevi üniversitesi (türkiye ve kazakistan'ın ortaklaşa kurdukları üniversite)
 koçkar ata

kaynakça 

1093 doğumlular
güney kazakistan eyaleti doğumlular
1166 yılında ölenler
12. yüzyıl türk edebiyatçıları
etnik özbekler
türk şairler
mutasavvıf şairler
müslüman misyonerler
türki edebiyatı
türk mutasavvıflar
12. yüzyıl şairleri