Anıt

anıt ya da abide (osmanlıca çoğulu: abitad), önemli bir olayın veya büyük bir kişinin gelecek kuşaklarca tarih boyunca anılması için yapılan, göze çarpacak büyüklükte, sembol niteliğinde yapı, olarak tanımlanmaktadır.

anıtlar, genellikle heykel ya da çeşitli biçimlerdeki yapılar olabildiği gibi, ağaç da anıt olarak kabul edilmektedir. anıtın amacı, bir kişinin, olayın ya da tarihsel bir dönemin anısını canlı tutmaktır. tarihteki en önemi anıt örnekleri mısır piramitleridir. bir tür anıt mezar olan piramitler, çok eski zamanda yaşamış ve oraya gömülmüş olan firavunların (kralların) anılarını yaşatmak amacıyla yapılmışlardır. zafer takları da tarihteki önemli anıt örneğidir. roma'daki büyük zafer takları romalı generallerin, paris'teki ünlü zafer takı napolyon ordularının savaşta kazandıkları zaferlerin anısına dikilmiştir. londra'da whitehall'daki kenotaf da (boş lahit) en ünlü savaş anıtlarından biridir.

dünyanın pek çok ülkesinde, meydan ve caddelerde tek bir kişinin anısına dikilmiş anıtlara rastlanır. ankara ve türkiye'nin öteki kentlerindeki atatürk, abd’nin washington kentindeki george washington anıtları, i̇ngiltere’de londra'daki trafalgar meydanı'nda bulunan nelson sütunu bu tür anıtlara örnek olarak verilebilir.

mezarlar ve tapınaklar 

anıt sözcüğü öncelikle geçmiş zamanları anımsatan bir yapıtı akla getirir. tarih öncesi çağlara ait taş ya da toprak yapılar için de bu sözcüğün kullanıldığı olur. genel olarak tarih öncesi taş anıtlar, mezar ya da tapınaklardır. bu tür mezarlardan geriye, içlerine ölülerin koyulduğu taştan oda ya da bölmeler kalmıştır. bu tür taş anıtlar megalit olarak adlandırılır. megalit, yunanca "büyük" anlamına gelen megalo ve "taş" anlamına gelen lithos sözcüklerinin birleştirilmesinden oluşmuştur. ölülerin gömüldüğü yer alçak ve uzun bir oda ya da galeri biçiminde olduğu için, bazı megalitlere galeri mezar denir. galeri mezarlar yatay ve dikey biçimde yerleştirilen taş bloklardan oluşur.

ölülerin gömüldüğü salonun dışarıya bir geçitle bağlandığı mezarlar ise, geçit mezar olarak adlandırılır. hem geçit mezarlara, hem de galeri mezarlara birden çok kişi gömülürdü.
menhir’ler de bir tür megalit anıtlardır. menhir sözcüğü, breton dilinde "taş" anlamına gelen men ve "uzun" anlamına gelen hir'den türetilmiştir. menhirler, dik olarak yerleştirilmiş büyük taş anıtlardır. fransa'nın kuzey ve i̇ngiltere'nin güney kesiminde menhirlere çok yaygın olarak rastlanır. buralardaki menhirler daire, yarım daire ya da elips biçiminde dizilmiş taşlardan oluşur. i̇ngiltere'deki stonehenge en ünlü menhir örneğidir. 
cilalı taş devri (neolitik çağ) ve tunç çağı başlarında (yaklaşık i̇ö 2800) pek çok tapınak yapılmıştır. ne var ki bu taş tapınaklarda hangi tanrılara tapıldığı ve dinsel törenlerin nasıl yapıldığı bilinmemektedir.
 
hristiyan dünyasında kilise anıtlarının tarihi 12. yüzyıla kadar gider. eskiden zengin kişiler taş lahitlerde kilisenin içinde gömülürlerdi. sonraki dönemde kişilerin adları pirinç levhalara yazılmış ve bu levhalar kilisenin taş duvarına yerleştirilmiştir.

türklerde anıt 

türk anıtlarının tarihi, i̇slam öncesi döneme kadar gider ve ilk anıt örneklerine orta asya’da rastlanır. bunlardan günümüze ulaşmış olan en ünlü anıt orhun anıtları'dır. eski türklerde alp denen savaşçıların ve yiğitlerin mezarının kenarına dikilen ve balbal denen taşlar da birer anıt örneğidir.

türkler anadolu'ya yerleştikten sonra kümbet, türbe gibi çeşitli anıtlar yapmışlar ve mezar taşlarında süslemeye özel önem vermişlerdir. selçuklu mezar taşlarının üzerinde insan, hayvan ve kuş figürleri yer alır. osmanlı mezar taşları ise bitki ve geometrik figürlerle bezenmiştir. osmanlı mezar taşlarının biçimleri gömülü olan kişinin toplumsal konumunu da yansıtır. anadolu’da, kümbet ya da türbe olarak adlandırılan anıt mezarların en ünlüleri arasında erzurum’da emir saltuk kümbeti, kayseri’de döner kümbet, konya’da gömeç hatun kümbeti, bursa’da yıldırım bayezid türbesi, i̇stanbul’da kanuni sultan süleyman türbesi sayılabilir.

türk kurtuluş savaşı'ndan sonra anıt yapımında hızlı bir artış oldu. hemen bütün kentlerde atatürk'ü, kurtuluş savaşı'nı, halkın savaştaki kahramanlıklarını simgeleyen anıtlar dikildi. çanakkale zaferi ve meçhul asker anıtı, taksim cumhuriyet anıtı ile atatürk'ün gömülü olduğu anıtkabir, bunların önde gelen örnekleridir.

ayrıca bakınız 
 anıt ağaç

 
mimarlık terimleri
peyzaj mimarlığı