Nogay Ordası

nogay ordası (nogayca: noğay ordası, ногай ордасы, tatarca: nuğay urdası, нугай урдасы, kırım tatarca: noğay ordası), altın orda yıkıldıktan sonra 14. yüzyılın sonlarında kafkasya ve deşt-i kıpçak bölgesinde cengiz han'ın sülalesinden olmayan moğol mangıt boyunun önderi edige tarafından kurulmuş bir türk devleti.

edige liderliğindeki boyların konfederasyonuna mangıt dışında kongirat başta olmak üzere çeşitli boylar katılmaktaydı.

edige önce timur'un desteğini alan cuci ulusunun hanı toktamış ile mücadele etmiş ancak toktamış'ın timur'a karşı meydan okumasından sonra timur ile işbirliği yaparak toktamış'ı yenmiştir.

ancak edige, cengiz han'ın soyundan gelmediği için dönemin töresine göre han olamamıştır. 1398'de cuci ulusunun toka temür sülalesinden timur kutluk'u han olarak seçmiş ve kendisi tarafından emirlerin başına tayin edilmiştir. edige'nin torunları da "biy" (bey) ya da "emir" unvanlarını kullanmıştır.

i̇dil ve ural nehirleri arasındaki bölgede hakimiyeti kuran edige 1419'de öldürülmüş ve konfederasyon nureddin önderliğinde devam etmiştir. nureddin azak denizi'nden aral gölü'ne kadar toprağını genişletmiştir. bu konfederasyonun desteğiyle astrahan hanlığı kurulmuştur.

15. yüzyılda bu konfederasyona nogay olarak hitap edilmeye başlamıştır. nogay adının cengiz han'ın oğullarından boal'ın oğlu nogay han'dan geldiği düşünülmektedir.

doğudan gelen oyrat ve turgut boylarının (günümüzdeki kalmıklar) nogay ovasına yerleşmesiyle oradan kovulmuş olan nogaylar, 1642'de rusya'ya itaat etmişler ve nogay orda ortadan kalkmıştır.

yusuf'un sülalesi yusupov (юсупов), urus'un sülalesi urusov (урусов) adlı çarlık rusyası'nın dük aileleri olmuştur.

nogay orda yıkıldıktan sonra da kuban nogay, cedisikul nogay, bucak nogay, canboyluk nogay, yedisan nogay adıyla bilinen nogaylar varlığını korumuştur. bunlardan bir kısmı kırım hanlığı'nın askeri gücü olarak kullanılmışlardır. geri kalanlar ise bir müddet aşağı i̇dil boyunda yaşamışlardır.

günümüzde nogay adını kullanan etnik grup sadece dağıstan'daki sülaleden olanlardır. osmanlı i̇mparatorluğu ve türkiye'de nogay adı tıpkı kuzey kafkasya halkları gibi çerkes olarak nitelendirilir. sultan ii. abdülhamit döneminde 1882 yılında kaleme alınan çerkesistan tarih-i umûmiyesinin sûret-i tanzîmine dair lâyihadır başlıklı kapsamlı bir çerkes tarihi tasarısında kıt’a-i mezkûrede sâkin olub lisân ve ahlâk ve ahvâl ve kavmiyetce biri birine mübâyin bulunan adiga, abaza, lezgi, çeçan, nogay, dağıstan vesâire gibi akvâm ve kabâil-i müte’addide kisvelerinin müşâbeheti cihetiyle ecânib nazarında umûmen çerkes zann olunmuşdur denmekte ve görüldüğü üzere bütün kuzey kafkasya halkları için çerkes nitelemesi yapılmaktadır.

nogay ordası hükümdarları

nogay ordası 
 edige biy, biy 1392-1412, ö. 1419
 nureddin batur biy, edige'nin oğlu, biy 1412-1419
 mansur biy, edige'nin oğlu, biy 1419-1427
 gazi biy, edige'nin oğlu, biy 1427-1428
 vakkas biy, nureddin'in oğlu, biy 1428-1447
 horazmi biy, vakkas'ın oğlu, biy 1447-1473
 abbas biy, nureddin'in oğlu, biy 1473-1491
 musa biy, vakkas'ın oğlu, biy 1491-1502
 yağmurçi biy, vakkas'ın oğlu, biy 1502-1504
 hasan biy, vakkas'ın oğlu, biy 1504-1508
 şeyh muhammed biy, musa'nın oğlu, biy 1508-1510, 1516-1519
 alçagir biy, musa'nın oğlu, biy 1508-1516
 agiş biy, yağmurçi'nin oğlu, biy 1521-1524
 sayid ahmed biy, musa'nın oğlu, biy 1524-1541
 hacı muhammed mirza, musa'nın oğlu, nuraddin 1537-1541
 şeyh mamai biy, musa'nın oğlu, kekobat 1537-1541, biy 1541-1549
 yusuf biy, musa'nın oğlu, biy 1549-1554, ö. 1556
 uras ali mirza, şeyh muhammed'in oğlu, kekobat 1549-1554

mansur'un ordası 
 din sufi biy, mansur'un oğlu, biy
 timur biy, mansur'un oğlu, biy 1440-1486
 can kubad biy, din sufi'nin oğlu, biy 1486-1490
 hacı ahmed biy, din sufi'nin oğlu, biy 1490-
 baki biy, hasan mirza'nın oğlu, biy 1532-1535, 1540-1542
 hoca ahmed biy, hasan mirza'nın oğlu, biy 1535-1540
 divey biy, hasan mirza'nın oğlu, biy 1542-1573
 i̇sanay biy, divey'ın oğlu, biy 1573-1588
 arclanay biy, divey'in oğlu, biy 1588-1595
 muhammed biy, arslanay'ın oğlu, biy 1595-

altülis'in ordası 
 kasım biy, şeyh mamai'nin oğlu, kekobat 1541-1549, biy 1549-1555

büyük nogay ordası 
 i̇smail biy, musa'nın oğlu, nuraddin 1541—1554, biy 1554-1557, 1557-1563
 yunus biy,yusuf'un oğlu, nuraddin 1556-1557, biy 1557, ö. 1561
 ali ekrem mirza, yusuf'un oğlu, nuraddin 1557
 muhammed mirza, i̇smail'in oğlu, nuraddin 1557-1562
 din ahmed biy, i̇smail'in oğlu, nuraddin 1562-1563, biy 1563-1578
 urus biy, i̇smail'in oğlu, nuraddin 1563-1578, biy 1578-1590
 dinbay mirza, i̇smail'in oğlu, nuraddin 1578-1584
 said ahmed mirza, muhammed mirza'nın oğlu, nuraddin 1584-1587
 uraz muhammed biy, din ahmed'in oğlu, taybuga 1584-1590, biy 1590-1598
 din muhammed biy, din ahmed'in oğlu, nuraddin 1590-1598, biy 1598-1600
 yaş tarak biy, din ahmed'in oğlu, biy 1600-1619
 küçük mirza, din ahmed'in oğlu, buraddin 1600-1604
 yaş tarak mirza, küçük mirza'nın oğlu, kekobat 1600-1619
 şay tarak mirza, küçük mirza'nın oğlu, nuraddin 1604-1619
 karakuli muhammed mirza, uraz muhammed'in oğlu, taybuga 1604-1622, nuraddin 1622-1631
 kanay biy, dinbay mirza'nın oğlu, biy 1622-1634

küçük nogay ordası (azak denizi tarafı) 
 gazi biy, urak mirza'nın oğlu, mirza 1554-1569, biy 1569-1576
 yahşisaad biy, mamai mirza'nın oğlu, biy 1576-1590
 bapan gazi biy, said ahmed mirza'nın oğlu, biy 1600-1621
 kasım biy, i̇slam mirza'nın oğlu, biy 1621-1639

ayrıca bakınız

kaynakça 

 *
ural tarihi
avrupa tarihindeki devletler
1440'larda kurulan bölgeler ve ülkeler
tatar devletleri
tarihteki türk devletleri
hanlıklar
nogaylar