Arapgir

arapgir, malatya'nın bir ilçesidir. burada 1249 senesinde arapgir katedrali inşa edilmişti.

tarih 
arapgir'in eski adı daskuza'dır. daskuza (arapgir) civarındaki yerleşim birimlerinin en eskilerinden olup malatya ili ile yaşıt sayılabilir.

arapgir, 577 yılında arap hatem tai tarafından fethedilmiştir. bizans i̇mparatorluğu ile yakın ilişki içerisinde bulunmuştur. 1070 yılından sonra anadolu selçuklu devleti idaresine, selçukluların moğollara kösedağı savaşı'nda yenilmesinden sonra moğolların, anadolu beyliklerinin kurulmaya başladığı dönemde karakoyunluların eline geçer. 1515 çaldıran savaşı'ndan sonra osmanlı devleti'nin egemenliği altına girer.

1518 yılında tutulan ilk osmanlı tesnit tahrir defterinde diyarbakır eyaletinin 12 sancağı bulunmaktaydı. bu defterde arapgir de yer almakta ve 10. sırada bulunmaktaydı. 1928 yılına kadar elazığ'a bağlı iken, 1927-1928 tarihli devlet salnamesinde ise arapgir, malatya'ya bağlı bir kaza olmuştur.

1988 yılına kadar arapgir ve arapkir şeklinde her iki yazım şekli de resmî olarak kullanılmıştır. a. cengiz sezer’in yaptığı araştırmalar ve başvurular sonucu 22 temmuz 1988 tarihinde vejdi gönül imzası ve i̇ller i̇daresi genel müdürlüğü’nün 420.208/14-5606 sayılı yazısı ile arapgir olarak “g” harfi ile kullanılmasına karar verilmiştir.

konum 
i̇lçe, engebeli ve dağlık bir bölgeye sahiptir. doğu anadolu bölgesi'nin batı kesiminde, yukarı fırat bölümü'nde, fırat vadisi'nin batı yakasında, malatya iline 114 km mesafede yer almaktadır. arapgir'in toprakları doğuda elazığ'ın ağın, batıda malatya'nın arguvan, kuzeyde erzincan'ın kemaliye ve sivas'ın divriği, güneyde elâzığ'ın keban ilçeleri ile çevrilidir. i̇lçe merkezinde rakım 1250 metredir. yüzölçümü 964 km²dir. 2000 genel nüfus sayımına göre ilçe merkezi 10.180, köylerin nüfusu 6.445 olup toplam nüfus 17.070'tir. i̇lçenin taşdelen olmak üzere 1 bucağı, merkez olmak üzere 1 belediyesiyle 42 köyü ve 49 mezrası vardır.

coğrafya 
i̇lçenin yüzölçümü 956 km²dir. i̇lçeyi yüzey şekilleri bakımından üç bölümde incelemek gerekir.

 i̇lçenin batı ve kuzeyindeki dağlık bölüm.
 i̇lçe merkezinin doğusunda kalan bölüm 
 güney bölümünü oluşturan orta yükseklikteki az engebeli "dişterik" yazısı.

dağlık bölüm 
göldağı: yüksek, uzun ve devamlı antiklinal durumlu bir sıradağdır. en yüksek tepesi at kuyruk sallamaz zirvesinde 2393 m'yi bulur. arapgir'e doğru birdenbire kesilir. bu sıradağ diğerleri gibi yayvan ve çok geniş değildir. arada sert kayalıklar; yer yer derin vadilerle parçalanmıştır. buna rağmen buralarda arazi çetin değildir. göldağı ormandan yoksun, ancak, yaylacılığa çok elverişlidir. i̇lçe merkezinin sulama ve içme suyunun tamamını göldağı karşılar. eteklerinden çok sık mesafelerden çıkan kaynak sularla küçük düzlükler, çayır ve meyve bahçelerini oluşturmaktadır. özellikle vadi boylarınca uzanan yeşilliklerin kavak, çınar, söğüt ve meyve ağaçları ile bunların arasında birkaç dönümden oluşan çok sayıda sebze bahçeleri süsler.

sarıçiçek yaylası: arapgir'in kuzeyinde yer alır, üstü çok geniş dalgalı buna rağmen kenarları diktir. bünyesinde mezozoik kalkerleri teşkil eden düzgün bir sırt hâlinde, eğerli dağı'nı (2275 m) geçtikten sonra divriği'yi arapgir'e bağlayan yola geçit veren mamahar gediği'ne kadar devam eder.

doğuda kalan bölüm 
sarıçiçek yaylası'ndan başlayıp doğuya doğru fırat nehri'ne kadar uzanan yayın içinde kalan ve dutluca (aşutka) ovası'nı da içinde bulunduran bölüm, yüksekliği 1000 – 1100 m kadar olan az dalgalı bir arazidir.

dişterik yazısı 
arguvan ilçesi ile sınır teşkil eden söğütlü çayı'nın kuzeyinde, içinde taşdelen nahiyesi de bulunan, orta yükseklikte, az engebeli araziye dişterik yazısı denir. i̇lçenin köylerinin çoğu bu bölümde yer alır. küçük bir ovadır.

i̇klim 
 yıllık sıcaklık ortalaması: 11,7 °c
 en soğuk ay: aralık
 sıcaklık ortalaması: -2,0 °c
 en sıcak ay: temmuz
 sıcaklık ortalaması: 25,0 °c
 yağış miktarı (yıllık): 563,3 mm

nüfus

tarihî eserler 
i̇lçenin en önemli tarihî eserleri arasında ulu camii bulunmaktadır. bu eserin 14. yüzyıl yapısı olduğu sanılmaktadır. yine yeni camii'nin akkoyunlular döneminde (1389-1551) yapıldığı söylenmektedir. cafer paşa camii 1694 tarihinde cafer paşa tarafından yaptırılmıştır. mirliva ahmet paşa camii (şimdiki adı ile çarşı camii'dir), mirliva ahmet paşa tarafından yaptırılmıştır. bu cami 17. yüzyıla aittir. gümrükçü osman paşa camii 1823/1824 tarihinde yapılmıştır. çobanlı camii yapım tarihi 1893 olarak bilinmektedir. ayrıca molla eyüp camii, osman paşa camii ve çarşı hamamı ilçede bulunan diğer tarihî eserler arasındadır.

ayrıca ilçede birkaç kale kalıntısı, eski mezarlıklar ve de bir gümüş madeni bulunmaktadır.

1915 öncesi arapgir'de 7 ermeni kilisesi bulunmakta idi, günümüze sadece bir tanesi kalıntı hâlinde yetişebilmiştir.

turizm 
19. yüzyıl ortalarında eski arapgir terk edilerek bugünkü yerine taşındığından sanat değeri yüksek birçok tarihî yapı, eski arapgir'de kalmıştır. bu tarihî eserlerin birçoğu harap hâldedir. eski arapgir'de hanikah, cafer paşa camii, osman paşa hamamı, çarşı hamamı, miran çayı kıyısındaki harap pazar harabeleri, berenge deresi boyunca uzanan vadi ile kaynarca gezilecek ve görülecek yerler olarak sayılabilir. arapgir ilçesine 15 km uzaklıkta bulunan onar köyünde roma döneminden kalma 18 kaya mezarı bulunmaktadır. 28 nisan 2011 tarihinde bu kaya mezarları 1. derece arkeolojik sit alanı ilan edilmiştir. ayrıca köyde 1224 yılında inşa edilmiş, tarihin bilinen en eski cemevi bulunmaktadır. günümüzde meydan köprüsü, gümrükçü osman paşa camii, millet hanı ve çobanlı konağı restorasyon çalışmaları bitirilerek turizme kazandırılmıştır.

yine arapgir'de bulunan kaya arası kanyonu yer yer dik ve sarp kayalıklardan oluşup 17 bin 847 metre uzunluğundadır. kanyonun doğa sporlarının, balık ve kara avcılığı, dağcılık, turizm ve yaylacılık faaliyetleri için doğal ortam olduğu gözlemlenir. i̇lçede 2 yıldızlı, 52 kişi kapasiteli turistik otel bulunmaktadır.

27 kasım 2021'de arapgir'in cittaslow (yavaş sakin şehir) üyeliği kabul edildi.

kaynakça 

 
cittaslow