Dolmabahçe Sarayı

dolmabahçe sarayı, i̇stanbul, beşiktaş'ta,  kabataş'tan beşiktaş'a uzanan dolmabahçe caddesi'yle i̇stanbul boğazı arasında, 250.000 m²'lik bir alan üzerinde bulunan osmanlı sarayı. marmara denizi'nden boğaziçi'ne deniz yoluyla girişte sol kıyıda, üsküdar ve kuzguncuk'un  karşısında yer alır. sultan abdülmecid tarafından inşa ettirilen sarayın yapımı 1843 yılında başlayıp 1856 yılında bitirilmiştir. günümüzde müze olarak kullanılmaktadır.

tarihi 

dolmabahçe sarayı'nın bugün bulunduğu alan, bundan dört yüzyıl öncesine kadar osmanlı kaptan-ı derya'sının gemileri demirlediği, boğaziçi'nin büyük bir koyu idi. geleneksel denizcilik törenlerinin yapıldığı bu koy zamanla bir bataklık hâline geldi. 17. yüzyılda doldurulmaya başlanan koy, padişahların dinlenme ve eğlenceleri için düzenlenen bir "hasbahçe"ye (hadayik-hassâ) dönüştürüldü. bu bahçede çeşitli dönemlerde yapılan köşkler ve kasırlar topluluğu, uzun süre "beşiktaş sahil sarayı" adıyla anıldı.

18. yüzyılın ikinci yarısına doğru, türk mimarisinde batı tesirleri görülmeye başlanmış ve "türk rokokosu" denilen süsleme şekli, gene batı tesiri altında kalarak yapılan neobarok tarzı köşk, kasır ve sebillerde kendini göstermeye başlamıştır. sultan iii. selim, boğaziçi'nde batı tarzında ilk binaları inşa ettiren padişahtır. mimar antoine ignace melling'e beşiktaş sarayı'nda bir kasır yaptırmış, lüzum gördüğü diğer yapıları da genişlettirmiştir. sultan ii. mahmut, topkapı sahilsarayı'ndan başka, beylerbeyi ve çırağan bahçelerinde batı tarzında iki büyük saray yaptırmıştır. bu devirlerde yeni saray (topkapı sarayı) fiilen olmasa bile, terk edilmiş sayılırdı. beylerbeyi'ndeki saray, ortaköy'deki mermer sütunlu çırağan, eski beşiktaş sarayı ile dolmabahçe'deki kasırlar ii. mahmut'un mevsimlere göre değişen ikametgâhlarıydı. sultan abdülmecid de babası gibi "yeni saray"a fazla itibar etmemekteydi, orada yalnızca kış mevsiminde birkaç ay kalıyordu. kırkı aşkın çocuğunun neredeyse tamamı boğaziçi saraylarında dünyaya gelmiştir.

sultan abdülmecid, eski beşiktaş sarayı'nda bir süre oturduktan sonra, şimdiye kadar tercih edilen klasik saraylar yerine, ikamet, sayfiye, misafir kabul ve ağırlama, devlet işlerini yürütme amacıyla, avrupâî plan ve üslupta bir sarayın inşâ edilmesine karar verdi. abdülmecid, diğer şehzadeler gibi iyi bir eğitim görmemesine rağmen, modern fikirlere sahip bir idâreciydi. batı müziğini ve batı üslubuyla yaşamayı seven padişah, anlaşabilecek kadar da fransızca biliyordu. sarayı yaptırırken, "kötülük ve çirkinlikler burada yasaktır, burada sadece güzel olan şeyler bulunsun." dediği rivâyet edilir.

günümüzdeki dolmabahçe sarayı'nın yerinde bulunan köşklerin yıkımına, 200 yıl kadar önce denizden kazanılmış toprağın tekrar ortaya çıkarılması için kesin olarak hangi tarihte başladığına dâir bir bilgi yoktur. 1842'de eski sarayın hâlâ yerinde olduğu ve bu tarihten sonra yeni sarayın inşâsına başlandığı tahmin edilmektedir. bununla birlikte bu tarihlerde inşaat arazisinin genişletilmesi için çevredeki tarla ve mezarlıkların satın alınarak istimlak edildiği belirtilir. i̇nşaatın tamamlanma tarihi hakkında çeşitli kaynaklar değişik tarihler vermektedir. ancak, 1853 yılı sonunda sarayı gezen fransız bir ziyaretçinin anlattıklarından, sarayın hâlen süslemelerinin yapılmakta olduğunu, mobilyaların ise henüz yerleştirilmemiş olduğunu öğrenmekteyiz.

sultan abdülmecid tarafından yaptırılan dolmabahçe sarayı'nın cephesi, i̇stanbul boğazı'nın avrupa kıyısında 600 metre boyunca uzanmaktadır. avrupa mimarî üsluplarının karışımı olan eklektik bir uslûpta, ermeni mimarlar garabet amira balyan ve oğlu nigoğos balyan tarafından 1843-1855 yılları arasında inşâ edilmiştir. 1855 yılında tamamıyla bitirilen dolmabahçe sarayı'nın açılış töreni rus i̇mparatorluğu ile 30 mart 1856'da imzalanan paris antlaşması'ndan sonra olmuştur. hicrî 7 şevval 1272, milâdî 11 haziran 1856 tarihli ceride-î havâdis gazetesinde, sarayın 7 haziran 1856'da resmen açıldığı haberi verilmiştir.

sultan abdülmecid döneminde üç milyon kese altın tutan sarayın mâliyeti, mâliye hazinesi'ne aktarılınca, zor durumda kalan maliye, aylıkları, ay başı yerine ay ortalarında, sonraları da 3-4 ayda bir ödemek durumunda kalmıştır. sultan abdülmecid, 5.000.000 altına mâl olan dolmabahçe sarayı'nda sadece 5 yıl yaşayabilmiştir.

osmanlı imparatorluğu'nu ekonomik anlamda tam bir iflas hâlinde devralan sultan abdülaziz devrinde 5.320 kişinin hizmet verdiği sarayın yıllık masrafı 2.000.000 sterlini bulmaktaydı. sultan abdülaziz, kardeşi sultan abdülmecid kadar batı hayranı değildi. mütevâzı bir hayat tarzını tercih eden padişahın pehlivan güreşleri ile horoz dövüşlerine merakı vardı.

30 mayıs 1876'da sultan v. murad, saraydaki dairesinden alınarak bâb-ı serasker'e götürüldü ve serasker kapısı'nda (üniversite merkez binası) biât merâsimi yapıldı. v. murad sirkeci'den dolmabahçe'ye saltanat kayığıyla dönerken, aynı saatlerde sultan abdülaziz başka bir kayıkla topkapı sarayı'na götürülmekteydi. saraya getirilen v. murad'a mabeyn dairesi'nin üst kat sofrasında ikinci bir biat merasimi düzenlendi. v. murad'tan sonra tahta çıkan sultan ii. abdülhamid şerefine bütün şehir fenerlerle aydınlatılırken, dolmabahçe sarayı'nda yalnızca bir odada ışık yanmaktaydı, padişah anayasa metni üzerinde çalışıyordu. suikastten kuşkulanan sultan abdülhamid, dolmabahçe sarayı'nda oturmaktan vazgeçerek, yıldız sarayı'na taşındı. sultan abdülhamid, dolmabahçe sarayı'nda yalnızca 236 gün kaldı.

büyük masraflarla inşâ edilen saray, sultan abdülhamid'in 33 yıllık saltanatı boyunca yılda iki kez büyük muayede salonu'nda düzenlenen bayram törenlerinde kullanıldı. v. mehmet tahta çıktığında dolmabahçe sarayı otuz yıldır bakımsız kalmış ve yerine yıldız sarayı'nda yaşamayı tercih eden sultan ii. abdülhamid döneminde harap durumdaydı. dolmabahçe sarayı padişahın yönetim merkezi olarak restore edildiğinde, binanın kapsamlı bir restorasyonuna ihtiyaç duyulmuştur. mihran mesrobyan daha sonra restorasyonun baş mimarı olarak işe alınmıştır. sultan v. mehmet zamanında sarayın kadrosu azaltılmış, yurt dışında çok önemli olaylar cereyan ederken, saray içinde, sekiz yıllık süre boyunca az sayıda olay gerçekleşmiştir. bu olaylar, 9 mart 1910'da 90 kişiye verilen bir ziyafet, aynı yılın 23 mart'ında sırp kralı petro'nun bir hafta süren ziyaret törenleri, veliaht max'ın ziyareti ve avusturya imparatoru karl ile i̇mparatoriçe zita'nın şerefine düzenlenen ziyafetlerdir. yorgun ve yaşlı padişahın vefatı dolmabahçe sarayı'nda değil yıldız sarayı'nda olmuştur. vi. mehmet, yıldız'da oturmayı tercih etmiş, ancak vatanı dolmabahçe sarayı'ndan terk etmiştir.

birinci tbmm reisi gazi mustafa kemal tarafından imzalanmış telgrafı alan abdülmecid efendi, halife ilân edildi. yeni halife tbmm'den gelen heyeti dolmabahçe'nin mabeyn dairesi salonu'nun üst katında kabul etti. hilâfetin kaldırılmasıyla abdülmecid efendi mâiyetiyle birlikte dolmabahçe sarayı'nı terk etti. (1924) boşalan saraya atatürk üç yıl hiç uğramadı. onun döneminde saray iki yönden önem kazandı; yabancı konukların bu mekânda ağırlanmaları, kültür ve sanat bakımından saray kapılarının dışarıya açılması. i̇ran şahı pehlevi, irak kralı faysal, ürdün kralı abdullah, afgan kralı amanullah, özel ziyaret için gelen birleşik krallık kralı viii. edward ve yugoslav kralı aleksandr, mustafa kemal atatürk tarafından dolmabahçe sarayı'nda ağırlanmışlardır. 27 eylül 1932'de muayede salonu'nda birinci türk tarih kongresi açılmış, 1934'te de birinci ve i̇kinci türk dil kurultayları burada toplanmıştır. türkiye turing ve otomobil kurumu'nun bağlı olduğu alliance internationale de tourisme'nin avrupa toplantısı dolmabahçe sarayı'nda düzenlenerek, sarayın turizme ilk açılışı sağlanmıştır (1930).

cumhuriyet döneminde, atatürk'ün i̇stanbul ziyaretlerinde ikametgâh olarak kullandığı saray halini almıştır. ayrıca atatürk, sarayın 71 numaralı odasında ölmüştür. muayede salonu'nda kurulan katafalga konan naaşı önünden son saygı geçişi yapılmıştır. saray, atatürk'ten sonra cumhurbaşkanlığı sırasında i̇smet i̇nönü tarafından, i̇stanbul'a gelişlerinde kullanılmıştır. tek partili dönemden sonra saray, yabancı misafirleri ağırlamak amacıyla hizmete açılmıştır. i̇talyan cumhurbaşkanı gronchi, irak kralı faysal, endonezya başbakanı sukarno, fransa başbakanı general de gaulle şereflerine törenler düzenlenip, ziyafetler verilmiştir.

1952'de dolmabahçe sarayı, millet meclisi i̇dare amirliği'nce haftada bir gün olmak üzere halka açılmıştır. 10 temmuz 1964 tarihinde millet meclisi başkanlık divanı'nın toplantısıyla resmî açılışı yapılmış, millet meclisi i̇dare amirliği'nin 14 ocak 1971 tarihli yazısıyla bir ihbar sebep gösterilerek kapatılmıştır. 25 haziran 1979'da 554 sayılı millet meclisi başkanı emriyle turizme açılan dolmabahçe sarayı, aynı yılın 12 ekim'inde yine bir ihbar üzerine kapatılmıştır. i̇ki ay kadar sonra millet meclisi başkanı'nın telefon emriyle tekrar turizme hizmet vermeye başlamıştır. mgk i̇cra daire başkanlığı'nın 16 haziran 1981 tarih ve 1.473 sayılı kararıyla saray ziyaretçilere tekrar kapatılmış ve bir ay sonra 1.750 sayılı mgk genel sekreterliği'nin emriyle açılmıştır.

saat kulesi, mefruşat dairesi, kuşluk, harem ve veliahd dairesi bahçelerinde ziyaretçilere yönelik kafeterya hizmetleri veren bölümler ve hediyelik eşya satış reyonları oluşturulmuş, bu reyonlarda millî sarayları tanıtıcı bilimsel nitelikte kitaplar, çeşitli kartpostallar ve millî saraylar tablo koleksiyonu'ndan seçilmiş ürünlerin tıpkı basımları satışa sunulmuştur. diğer yandan, muayede salonu ve bahçeler ise ulusal ve uluslararası resepsiyonlara ayrılmış, yeni düzenlemelerle saray, müze içinde müze birimlerine, sanat ve kültür etkinliklerine kavuşturulmuştur. saray 1984 yılından beri müze olarak hizmet vermektedir.

mimari biçimi 

avrupa saraylarının anıtsal boyutlarına özenilerek yapılan dolmabahçe sarayı, değişik biçimlerin, yöntemlerin öğeleriyle donandığından belirli bir biçime bağlanamaz. büyük bir orta yapıyla iki kanattan oluşan planında, geçmişte mimari açıdan işlevsel değeri olan öğelerin farklı bir anlayışla ele alınarak süsleme amacıyla kullanıldığı gözlemlenir.

dolmabahçe sarayı'nın kendine has, belirli ekollere giren bir mimari biçemi olmamasına karşın fransız baroku, alman rokokosu, i̇ngiliz neo klasizmi, i̇talyan rönesansı karışık bir şekilde uygulanmıştır. saray, batı anlayışıyla çağdaşlaşma çabaları içinde bulunan toplumun sanatta da batının etkisi altında kalarak, osmanlı saray gereksinimlerini de dikkate alıp, o asır bünyesinin sanat atmosferi içinde yapılmış bir eserdir. nitekim, 19. yüzyıl köşk ve saraylarına dikkat edildiğinde onların, içinde yaşanılan yüzyılın sanat olaylarına değil, toplumun ve tekniğin gelişmesini de anlattığı fark edilebilir.

özellikleri 

deniz tarafından görünüşü batılı olmasına karşılık, bahçe tarafı yüksek duvarlarla çevrili ve ayrı ayrı birimlerden oluşması itibarıyla doğulu görünümündeki dolmabahçe sarayı, 600 m uzunluğunda mermer bir rıhtım üzerinde inşa edilmiştir. mabeyn dairesi (bugün resim heykel müzesi)'nden veliahd dairesi'ne kadar olan uzaklığı 284 m'dir. bu mesafenin ortasında yüksekliğiyle dikkat çeken merasim (muayede) dairesi bulunur.

dolmabahçe sarayı üç katlı, simetrik planlıdır. 285 odası ve 43 salonu vardır. sarayın temelleri kestane ağacı kütüklerinden yapılmıştır. deniz tarafındaki rıhtımın yanı sıra kara tarafında da birisi çok süslü iki abidevi kapısı vardır. bakımlı ve güzel bir bahçenin çevrelediği bu sahil sarayının ortasında, diğer bölümlerden daha yüksek olan tören ve balo salonu yer alır. büyük, 56 sütunlu kabul salonu 750 ışıkla aydınlanan, i̇ngiliz yapımı 4,5 tonluk muazzam kristal avizesi ile ziyaretçilerin ilgisini çeker.

sarayın giriş tarafı sultan'ın kabul ve görüşmeleri, tören salonunun diğer tarafındaki kanat ise harem bölümü olarak kullanılmıştı. i̇ç dekorasyonu, mobilyaları, ipek halı ve perdeleri ve diğer tüm eşyası eksiksiz olarak, orijinaldeki gibi günümüze gelmiştir. dolmabahçe sarayı, hiçbir osmanlı sarayında bulunmayan bir zenginlik ve ihtişama sahiptir. duvar ve tavanlar devrin avrupalı sanatkârlarının resimleri ve tonlarca ağırlığında altın süslemeleri ile dekore edilmiştir. önemli oda ve salonlarda her şey aynı renk tonlarına sahiptir. bütün zeminler birbirinden farklı, çok süslü ahşap parke ile kaplıdır. meşhur hereke ipek ve yün halılar, türk sanatının en güzel eserleri, birçok yerde serilidir. avrupa ve uzak doğu'nun ender dekoratif el işi eserleri sarayın her yerini süsler. sarayın pek çok odasında kristal avizeler, şamdanlar ve şömineler bulunur.

dünyadaki saraylar içerisinde en büyük balo salonu bu saraydadır. 36 metre yüksekliğindeki kubbesinden ağırlığı 4,5 ton olan devasa kristal avize asılı durur. önemli siyasi toplantılarda, tebrik ve balolarda kullanılan bu salon, önceleri alttaki, fırına benzer bir düzen ile ısıtılırdı. saraya kalorifer ve elektrik sistemi 1910 ila 1912 yılları arasında, sultan mehmet reşad döneminde eklendi. altı hamamdan, selamlık bölümünde olanı, oymalı alabaster mermerleri ile dekorludur. büyük salonun üst galerileri orkestra ve diplomatlar için ayrılmıştır.

uzun koridorlar geçilerek varılan harem bölümünde, sultan yatak odaları ve sultanın annesinin bölümü ile diğer kadın ve hizmetkârlar bölümleri bulunmaktadır. sarayın kuzey eklenti bölümü şehzadelere tahsis edilmiştir. girişi beşiktaş semtinde olan yapı, günümüzde resim ve heykel müzesi olarak hizmet vermektedir. saray haremi'nin dış tarafında ise saray tiyatrosu, istabl-ı âmire, hamlacılar, attiye-i senniye anbarları, kuşhane mutfağı, eczahane, pastahane, tatlıhane, fırınlar, un fabrikası, "bayıldım köşkleri" bulunmaktaydı.

dolmabahçe sarayı yaklaşık olarak 250.000 m²'lik bir alanda yer almaktadır. saray, müştemilatının neredeyse tamamıyla birlikte deniz doldurularak, bu zemin üzerine 35–40 cm. çapında, 40–45 cm. aralıklarla meşe kazıklar çakılarak üzerine takviye edilmiş yatay hatıllarla bütünleştirilmiş 100–120 cm kalınlığında oldukça sağlam horasan harçlı döşek (radyejeneral) üzerine kâgir olarak inşâ edilmiştir. kazık boyları 7 ile 27 m. arasında değişmektedir. yatay peşteban hatıllar ise 20 x 25 - 20 x 30 cm dikdörtgen kesitindedir. horasan döşekler esas kütlenin 1–2 m. dışına taşacak şeklinde oluşturulmuşlardır. yıktırılan eski sarayların temel döşekleri tamir ettirilerek yeniden kullanılmıştır. gayet sağlam olduklarından, hiçbiri tasman yapmamış, çatlama ve yarılma olmamıştır.

sarayın temel ve dış duvarları, masif taştan, bölme duvarları harman tuğlasından, döşeme, tavan ve çatılar ahşap olarak yapılmıştır. beden duvarlarında takviye amacıyla demir gergiler kullanılmıştır. masif taşlar, haznedar, safraköy, şile ve sarıyer'den getirilmiştir. stuka mermerle kaplanan tuğla beden duvarları, somaki mermer plak veya kıymetli ağaçlardan faydalanılarak lambrilerle örtülmüştür. pencere doğramaları meşe kerestesinden yapılmış, kapılar maun, ceviz veya daha kıymetli kerestelerden imal edilmiştir. çıralı çam keresteler romanya'dan, meşe dikme ve hatıllar demirköy ve kilyos'tan, kapı, lambri ve parke keresteleri de afrika ve hindistan'dan getirtilmiştir.

alttan kızdırmalı alaturka stilinde inşa edilen kâgir kubbeli hamamlarda marmara mermeri, hünkâr hamamında ise mısır alabaster cevheri kullanılmıştır. pencerelerde özel imalatla ultraviyole ışınlarını geçirmeyen camlar kullanılmıştır. özellikle padişahın kullanımında olan yerlerdeki duvar ve tavan süslemeleri diğer mekanlardakilere nazaran daha fazladır. çatılarda toplanan kar ve yağmur suları dere ve oluklarla kanalizasyona bağlanmıştır. kanalizasyon şebekesi kafi miktarda borularla kurulmuş, atık sular çeşitli işlemlerle temizlenerek, dört ayrı yerden denize akıtılması sağlanmıştır.

süslemeleri 

dolmabahçe sarayı'nın iç ve dış süslemeleri batı'nın çeşitli sanat dönemlerinden alınan motiflerin bir arada kullanılmasıyla gerçekleştirilmiştir. barok, rokoko ve ampir özelliğindeki motifler iç içe kullanılmıştır. sarayın inşaatında marmara adaları'ndan çıkarılan maviye benzer bir renkteki mermer kullanılmış, iç süslemede ise su mermeri, billur, somaki gibi kıymetli haiz mermer ve taşlarla çalışmalar yapılmıştır. dış cephelerdeki süslemelerde olduğu gibi iç tezyinatta da eklektik (seçmeci) anlayış hakimdir. sarayın duvar ve tavan süslemeleri i̇talyan ve fransız sanatçılar tarafından yapılmıştır. i̇ç süslemelerde çoğunlukla altın tozu kullanılmıştır. resimler sıva ve alçı üzerine yapılmış, duvar ve tavan süslemelerinde perspektifli mimari kompozisyonlarla boyutlu yüzeyler meydana getirilmiştir. sarayın iç dekoru, tarih akışı içinde ilaveler yapılarak zenginleştirilmiş, özellikle yabancı devlet adamı ve kumandanların hediyeleri ile salon ve odalar ayrı bir değer kazanmıştır. séchan isimli yabancı bir sanatkar sarayın dekore edilmesinde ve döşenmesinde çalışmıştır. avrupai stilde (regence, xv. louis, xvi. louis, viyana-thonet) ve türk tarzındaki mobilyaların yanı sıra, saray odalarında görülen minder, döşek ve şalteler alaturka hayat tarzının devam ettirildiğini göstermektedir. 1857 tarihli belgelerde séchan'a başarısından dolayı nişan verildiği ve kendisine üçmilyon frank hakkının ödenmesi gerektiği açıklanmıştır.

döşemelik ve perdelik kumaşların tümü yerli olup, sarayın dokumahanelerinde üretilmiştir. sarayın parkelerinin üzerini (yaklaşık 4.500 m²'lik bir alanı) 141 halı ve 115 seccade süslemektedir. halıların büyük bir kısmı hereke fabrikalarındaki tezgâhlarda imal edilmiştir. bohemya, bakara ve beykoz avizelerinin toplam sayısı 36'dır. ayaklı şamdanların, bazı şöminelerin, billur merdiven korkuluklarının ve bütün aynaların malzemesi kristaldir. sarayda ayrıca 581 tane kristal ve gümüşten yapılmış şamdan mevcuttur. toplam 280 vazodan 46 tanesi yıldız porseleni, 59'u çin, 29'u fransız sevr, 26'sı japonya, geri kalan diğerleri de muhtelif avrupa ülkelerinin porselenleridir. her birinin ayrı bir özelliği olan 158 adet saat sarayın oda ve salonlarını süslemektedir. yaklaşık 600 adet tablo, türk ve yabancı ressamlar tarafından yapılmıştır. bunlar arasında saray baş ressamı zonaro'nun 19, abdülaziz döneminde i̇stanbul'a gelen ayvazovsky'nin 28 tablosu da bulunmaktadır.

duvar ve kapıları 

dolmabahçe sarayı'nın kara tarafındaki aşılması oldukça güç duvarların ne zaman yapıldığına dair kesin bir bilgi olmamakla birlikte, sarayın bugünkü duvarlarının beşiktaş sarayı ile dolmabahçe'de bulunan eski saray zamanlarında yaptırıldığı hususunda yabancı kaynaklar mevcuttur.

o devirde "dolmabahçe" adı verilen has bahçenin duvarları harabeye dönmüş, böylece içindeki muhteşem binalar da devamlı toz duman içinde kalınca, bu bahçenin sıradan bahçelerden daha fazla özen ve ihtimâma layık bulunduğuna ve içinde bulunduğu çirkin vaziyetten bertaraf edilmesine karar verildi. çünkü, burası gerek kara ve gerekse deniz yoluyla i̇stanbul'a gelen misafirlerin, yolcuların ilk gördükleri yerlerden biri olması özelliğiyle dikkate şâyan bir konumdaydı. dolmabahçe duvarlerının onarımı ve yapımıyla, sarayın beşiktaş'ta bulunan diğeriyle bütünleşebileceği, böylelikle eski itibarını koruyacağı bir ferman vasıtasıyla inşaatın yönetici ve idarecilerine bildirildi. beşiktaş sarayı'ndan dolmabahçe'yi de içine alacak şekilde kabataş'a kadar bir duvar örüldü. fındıklı sakinleri daha önceleri arap iskelesiyle dolmabahçe ve beşiktaş'a gitmekteyken, iskele yerine bir liman yapılmış, dolmabahçe'den reâyânın da geçmesine izin verilmişti.

dolmabahçe sarayı'na gösterilen önem, kara ve deniz tarafında bulunan kapılarda da görülmektedir. çok süslü ve heybetli bir görünüme sahip kapılar sarayla bütünlük sağlar. hazine kapısı, bugün idare binası olarak kullanılan hazine-i hassa ile mefruşat dairesi arasında bulunur. yuvarlak kemerli ve beşik tonozlu bölümü bu kapının esas kirişini oluşturur. kapının iki kanadı demirden imal edilmiştir. kapının girişinde her iki tarafta, yüksek kaideler üzerinde ikiz sütunlar vardır. hazine kapısının sağ ve solundaki kapılardan hazine-i hassa ve mefruşat daireleri'nin avlularına giriş sağlanmıştır. kapının taçlandırılmış üst tarafında bulunan madalyonda oval şekil i. abdülmecid'in tuğrası ve bunun altında da şair ziver'in 1855/1856 tarihli kitabesi yer alır. kitabenin hattatı kazasker mustafa i̇zzet efendi'dir.

hazine kapısı'nın süslemesi daha ziyade kartuşlar, girland, inci, yumurta dizileri, istiridye kabukları motiflerinden oluşmaktadır. üzerinde abdülmecid'in tuğrasının bulunduğu saltanat kapısı, koridorlu iki yüksek duvar arasında bulunur. bir taraftan bayıldım bahçesine, diğer taraftan da hasbahçe'ye bakan kapının demirden yapılmış iki kanadı vardır. abidevi bir görünümü bulunan kapının girişinde her iki tarafta da birer sütun vardır. kapı, büyük panolar içine alınmış madalyonlardan sonra ikiz sütunların kullanılmasıyla taçlandırılmıştır. i̇çte ve dışta ikişer kulesi vardır. saltanat kapısı, yabancı ziyaretçilerin de ilgisini çekmektedir. gerek dolmabahçe sarayı'nı ziyarete gelenler, gerekse boğaz turuna katılanlar tarafından hatıra fotoğrafları çekilmektedir.

bu iki kapıdan başka koltuk, kuşluk, valide ve harem kapıları da sarayın kara tarafında özenle yapılmış kapılardır. dolmabahçe sarayı'nın deniz tarafına bakan cephesinde taçlı, demir kanatlı, madalyonlu, bitki motifleriyle süslü, birbirlerine dilimli parmaklıklarla bağlanmış beş yalı kapısı vardır.

bahçeleri 

beşiktaş hasbahçe ile kabataş'taki karabali (karaabalı) bahçeleri arasında kalan koy doldurularak bahçeler birleştirilmişti. bu bahçelerin arasına inşâ edilen dolmabahçe sarayı'nın deniz ile kara tarafındaki yüksek duvar arasında kalan alanda oldukça bakımlı bahçeleri bulunur. hazine kapısı ile saray girişi arasındaki kareye yakın dikdörtgen şeklindeki has bahçe, mabeyn veya selamlık bahçesi adlarıyla da tanınmaktadır. batı üslûbunda düzenlenmiş bu bahçenin ortasında büyük bir havuz bulunur. muayede salonunun kara tarafında kalan "kuşluk bahçesi" ise adını kuşluk köşkü'nden almıştır.

dolmabahçe sarayı'nın harem dairesi'nin kara tarafında bulunan harem bahçesi'nde oval havuz ve geometrik şekillerle düzenlenmiş tarhlar bulunur. deniz tarafındaki bahçeler has bahçe'nin devamı sayılır. büyük yalı kapısı'nın iki yanında yer alan tarhların ortasında birer havuz vardır. tarhların geometrik şekillerle düzenlenmesi, süslemede fener, vazo, heykel gibi objelere yer verilmesi, bahçelerin de ana yapı gibi batı etkisi altında kalındığını gösterir. sarayın bahçelerinde daha ziyade avrupa ve asya kökenli bitkiler kullanılmıştır.

hamamları 

sarayın selamlık kısmında bulunan ve somâkî mermerden imâl edilmiş hamamın dinlenme odasındaki iki pencere denize bakar. çini soba, masa ve koltuk takımlarının bulunduğu bu odadan, tavanı haçvari motifli filgözleriyle kaplı antreye geçilir. sol tarafta tuvalet ve karşıda somaki mermerden yapılmış çeşme bulunur. antrenin sağından masaj odasına geçilir. buranın aydınlanması iki büyük pencereyle filgözleriyle sağlanmıştır. gece aydınlatmalarının, masaj odasına geçilen kapının sağ ve sol taraflarındaki camekan bölmelere konulan lambalarla yapıldığı görülmektedir. barok tarzda yapılan hamamın duvarları yaprak, kıvrımlı dal ve çiçek motifleriyle süslenmiştir. girişin sağ ve solunda somaki kurnalar vardır, ayna taşlarının işçiliği dikkat çeker.

harem dairesi'nin çinili hamamına ise küçük bir koridordan girilir. sağda, hamamın tuvaletine girilen antrede, ayna taşı çiçek motifleriyle süslü, bronzdan yapılmış bir çeşme bulunur. sade bir tuvaleti vardır. koridorun sonunda iki büyük pencereli ve tavandaki filgözleriyle aydınlanması sağlanan masaj odasında oturma yerleri vardır. ayrıca, burada kütahya yapımı, sıraltı tekniğiyle imal edilmiş, sekiz çini parçasından oluşan ve her bir çini parçasında şamdan bulunan bir masa mevcuttur. geceleri sekiz adet mumla bu mekanın aydınlatıldığı anlaşılmaktadır. masaj odasının duvarları 20 x 20 cm çiçek demeti desenli seramiklerle kaplıdır. girişin sol tarafındaki mermer kurnanın ayna taşı barok tarzındadır. sıcaklık bölümüne geçilirken kapının iki tarafındaki duvar içinde kalan cam bölmeler kandiller için yapılmıştır. buradaki üç kurnadan, sağ ve soldakilerinin ayna taşları mermer oymalı olup barok tarzındadır. girişin karşısında bulunan bronz çeşmeli kurna diğerlerinden daha büyüktür. tavandaki geometrik şekillerle meydana getirilen filgözleri, mekanın aydınlatılmasını sağlar. duvarlar, papatya desenli seramiklerle kaplanmıştır.

alt katta bulunan diğer bir hamam da mustafa kemal atatürk tarafından kullanılmıştı. aydınlanması tepe camlarıyla sağlanan bu hamamın sıcaklığında üç kurna vardır. banyo şeklindeki hamama, bir ön odadan girilir. yıkanma yerinin sağ tarafında bir küvet, sol tarafında ise musluk ile tuvalet bulunmaktadır. girişin karşısında kurşun vitraylı pencere bulunmaktadır. soldan dinlenme odasına geçilir. burada ilaç dolabı, masa ve bir sedir bulunur. sol tarafta ayna taşı çiçek motifleriyle süslü bir çeşmeyle yine sol tarafta koridora bir çıkış vardır.

aydınlatma ve ısıtma 
dolmabahçe sarayı'nın aydınlatma ve ısıtılması, bugün bjk i̇nönü stadyumu'nun bulunduğu yerde yer alan gazhane ile sağlanmaktaydı. dolmabahçe gazhanesi, 1873'e kadar saray hazinesi tarafından yönetilirken, daha sonraları fransız havagazı şirketi'ne devredildi. bir süre sonra da şirketin yönetimi belediyeye geçti. havagazıyla aydınlatma, dolmabahçe saray'ından başka i̇stanbul'un bazı semtlerinde de kullanılmaktaydı.

muayede salonu'nun ısıtılması değişik bir teknikle yapılmaktaydı. salonun bodrumunda ısıtılan hava, gözenekli sütun kaidelerinden içeriye veriliyor, böylelikle kubbeli büyük mekânda 20 °c'ye varan bir sıcaklık elde ediliyordu. sultan reşad döneminde, saraydaki gazlı lambaların aslî görünümleri korunarak, elektrikle çalışır hale dönüştürülmüştür. bu döneme kadar ısıtmada şömineler, çini sobalar, mangallar vasıtasıyla olurken, bunların yerini kalorifer almıştır.

ayrıca bakınız 
 dolmabahçe
 dolmabahçe camii
 dolmabahçe gazhanesi
 dolmabahçe saat kulesi
 dolmabahçe saray tiyatrosu
 akaretler sıra evleri

kaynakça

dış bağlantılar 

 tbmm milli saraylar / dolmabahçe sarayı
 t.c. i̇stanbul valiliği / dolmabahçe sarayı
 i̇stanbul büyükşehir belediyesi / dolmabahçe sarayı
 dolmabahçe sarayı sanal tur uygulaması-1 
 dolmabahçe sarayı sanal tur uygulaması-2 
 dolmabahçe sarayı hatıra parası 

 
türkiye'deki neobarok yapılar
1856'da tamamlanan konutlar
neobarok saraylar
osmanlı sarayları
vişnezade