Libya'daki Yahudilerin tarihi

libya'daki yahudilerin tarihi (i̇branice: טְרִיפּו֗לִיטֵאִים, tripolitaim) mö 3. yüzyıldan beri yunan hakimiyeti altındaki sirenayka'da yahudilerin varlığı bilinmektedir. ii.dünya savaşı sırasında yahudi nüfusu faşist rejimli i̇talya'nın  antisemitik  kanunlarına ve alman birliklerince  sürülmelere maruz kalmıştır. savaş sonrası anti-yahudi  saldırılar yüzünden birçok yahudi başta i̇srail olmak üzere başka ülkelere göç  etti. 1969'da  başa muammer kaddafi'nin  geçmesiyle yahudiler için yaşam daha da zorlaşınca geriye kalan bütün  yahudiler de ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. libya'daki son yahudi rina debach ülkeyi 2003'te terk etti.

tarih öncesi 
greko-romen dönemde libya sirene ve sirene'ye  bağlı bölgelerden ibaretti. bu topraklarda, aralarında mısır'dan göç etmişler de olan yahudiler yaşıyordu. augustus, bölge valisi falvius aracılığıyla buradaki yahudilere ayrıcalıklı  haklar tanıdı. zamanında kudüs'teki  yahudilerle yakın bağları vardı. 73'te yahudiye'de birinci yahudi-roma savaşı devam ederken, sirene'de dokumacı jonathan önderliğinde yahudi cemaati ayaklandı. bu  isyan bölge valisi catullus  tarafından çabucak bastırıldı. jonathan, pentapolis valisine ihbar edidi. i̇ntikam olarak romalılar jonathan ile birlikte  sirene'deki varlıklı yahudileri öldürdü. 115'te sirene, kıbrıs ve mısır'da bir kez daha yahudi  ayaklanması başladı. çalışmaları 2 makkabiler  kitabına kaynak olan sirene'li jason  ve i̇sa'nın  çarmıhını  taşıyan sirene'li simon  bu dönemde yaşamış libya yahudilerinden bazılarıdır.

i̇talyan sömürgesi ve ii.dünya savaşı 

libya 1911'de i̇talya'nın sömürgesi haline geldi. 1931'de, 550.000 nüfuslu libya'nın  %4'ünü oluşturan 21.000 yahudi'nin çoğu trablus'da yaşıyordu. bu zamana kadar  yahudilerin durumu genel olarak iyiydi. 1930'ların sonlarında faşist rejimli i̇talya antisemitik  kanunlar geçirmeye başladı. bu kanunların sonucu olarak yahudiler  hükûmet işlerinden kovuldu, devlet okullarından çıkarıldı ve vatandaşlık  belgelerine "yahudi ırkı" mührü basıldı. buna rağmen trablus'in %25'i  yahudiydi ve 44 sinagog yahudilere hizmet vermeye devam ediyordu. 1942'de müttefik devletler'le kuzey afrika'da  savaşan almanya bingazi'nin yahudi çeyreğini işgal etti. yahudilerin dükkânları yağmalanıp 2000  yahudi çölde çalışma kamplarına gönderildi; bunlardan beşte birinden  haber alınamadı.

ii. dünya savaşı'ndan sonra 
en kötü anti-yahudi olayları ise müttefik devletler'in kuzey afrika'yı özgürleştirmesinden sonra  yaşandı. 5-7 kasım 1945'te gerçekleşen trablus pogromuyla 140 yahudi öldürüldü ve  birçoğu da yaralandı. asiler hemen hemen bütün sinagogları yağmalayıp 5  tanesini evler ve iş yerleriyle birlikte yıktılar.  1948  haziran'ında yaşanan başka bir anti-yahudi ayaklanmasında 12 yahudi  öldürüldü ve 280 yahudi evi yıkıldı. bu kez libya yahudi cemaati kendini korumaya  hazırlanmıştı ve geri savaştı; böylece düzinelerce daha ölüm engellenmiş oldu.

anti-yahudi saldırılarla gelen güvensizlikle ve i̇srail'in bağımsızlığını  kazanmasıyla çoğu yahudi ülkeyi terk etti. 1948-1951 arası özellikle 1949'da göçün yasallaşmasından sonra 30.972 yahudi i̇srail'e  göç etti. 31 aralık 1958'de yahudi cemaati konseyi kanunen  kaldırıldı. 1961'de  çıkan yasayla gerçek libya vatandaşlığını gösteren izin belgesi 6 kişi  hariç yahudilere verilmedi.

altı gün savaşı 
1967'de yahudi nüfusu 7000'e kadar  düştü. i̇srail  ve arap  komşuları arasında çıkan altı gün savaşıyla  libya yahudileri tekrar anti-yahudi saldırılara maruz kaldılar. saldırılar sonucu 18 yahudi öldürüldü ve birçoğu yaralandı. yahudi cemaati  liderleri kral i. i̇dris'ten  yahudilerin "geçici olarak" ülkeyi terk etmelerine izin vermesini  istedi; kral buna izin verdi ve hatta teşvik etti. havadan ve i̇talyan  donanmasının yardımlarıyla denizden 6000 yahudi bir ay içinde roma'ya getirildi. ülkelerinden çıkan  yahudiler evlerini, işlerini ve mal varlıklarını arkada bırakmak zorunda  kaldılar. taşınan bu 6000 yahudiden 4000'i i̇srail ve abd'ye göç etti. geriye kalanlar ise  roma'da bir yahudi cemaati oluşturdular, bu cemaatin nüfusu bugün  15.000'dir.

kaddafi dönemi 
muammer kaddafi 1969'da başa geçtiğinde libya'da yaklaşık 100 yahudi kalmıştı; hakimiyeti döneminde yahudilerin mallarına el koydu, yahudilere olan  borçları iptal ettirdi ve yahudilerin ülkeden çıkmasını yasakladı. bazı  yahudiler yine de ülkeden kaçmayı başardı ve 1974'te 20 tane yahudi kaldı. 2002'de esmeralda meghnagi'nin ölümüyle  libya'daki yahudilerin varlığı tükenmiş zannediliyordu. roma'daki ailesi tarafından öldüğü  zannedilen fakat trablusta  bir huzurevinde  yaşayan 80 yaşındaki rina debach'ın  sağ olduğu ortaya çıktı. onun da roma'ya taşınmasıyla libya'daki  yahudilerin tarihi son bulmuş oldu.

2004'te kaddafi, ülkeyi terk etmek zorunda kalan ve mallarına el konulan yahudilere tazminat verebileceğini  açıkladı. o yılın ekim ayında yahudi örgütlerle tazminat konusunu  konuşmak üzere bir araya geldi. i̇srail'e göç eden yahudilere tazminat  vermeyeceğini açıkladı. bazı  kişiler, kaddafi'nin bu hareketlerinin ardında oğlu ve varisi seyfülislam kaddafi olduğunu düşünmektedir. aynı yıl  saif, yahudileri geri çağırıp onların birer libya'lı olduğunu ve  "filistinlilerden aldıkları toprakları terk etmeleri" gereketiğini  söyledi. kaddafi  aynı daveti 9 aralık'ta  libya kökenli knesset  üyesi moşe kahlon'a  da uzattı.

ayrıca bakınız 
 yahudi tarihi
 mizrahi
 yahudilerin arap topraklarından toplu göçü
 arap dünyasında antisemitizm
 i̇slam ve antisemitizm
 yahudi trablus arapçası

kaynakça