Yeniköy Antlaşması

yeniköy antlaşması, 8 şubat 1914 tarihinde osmanlı i̇mparatorluğu ve rus i̇mparatorluğu arasında imzalanmış bir düzenleme antlaşmasıdır. bu mukavele, gulkeviç ve said halim arasında 8 şubat 1914 tarihinde i̇stanbul'da imza edilmiştir. bu antlaşmayla osmanlı doğudaki ermeni illerinin yönetimini fiilen yabancı müfettişlerin idaresine bırakmıştır. osmanlı'nın i. dünya savaşı'na girmesinin ardından 31 aralık 1914'te yayınlanan bir fermanla müfettişlikler lâğvedilmiştir. antlaşma baskın oran'a göre ermeni kırımı'nın en önemli sebebidir.

maddeleri 
antlaşmanın, andré mandelstam'ın paris'te 1917'de yayınladığı "le sort de l'empire ottoman" yani "osmanlı i̇mparatorluğu'nun kaderi" isimli eserinde yayınladığı maddeleri şöyledir:

 doğu anadolu'da iki bölgenin başına avrupalı iki genel müfettiş getirilecektir. i̇lk bölgeyi erzurum, trabzon ve sivas, ikinci bölgeyi de van, bitlis, harput ve diyarbakır teşkil edecektir.
 genel müfettişler başında bulundukları vilâyetlerin mülkîye ve adliye mensupları ile polis ve jandarma teşkilâtını kontrol edeceklerdir. güvenlik kuvvetlerinin yetersiz kalması hâlinde, bu vilâyetlerdeki askerî birlikler de müfettişlerin emrine verilecektir.
 müfettişler, ehliyetsiz olduklarına karar verecekleri memurları azletme, suç işledikleri takdirde mahkemelere sevk etme ve yerlerine yenilerini tayin hakkına sahiptirler. önemli görevlere getirilecek olan yüksek bürokratları da yine müfettişler seçecek ve atamalar hükûmet tarafından yapılacaktır.
 memurların gerektiği durumda işten el çektirilmeleri yetkisi müfettişlere aittir. müfettişler lüzum gördükleri takdirde valilerin azledilmelerini de isteyebilecekler, azil talebi i̇çişleri bakanlığı'na gönderilecek, bakanlık tarafından derhal bakanlar kuruluna götürülecek ve dört gün içerisinde karara bağlanacaktır.
 kanunlar, emirler ve resmî duyurular her bölgede o bölgenin yerel dili ile yayınlanacak, mahkemelere yapılacak başvurular da müfettişlerin uygun görmeleri halinde bu dillerde olabilecek, kararlar türkçe yazılacak ve gerektiğinde tarafların anadillerine tercüme edilecektir.
 başında genel müfettişlerin bulunduğu vilâyetlerin eğitim bütçeleri halkın genel eğitim bütçesine ve vergilere katılmaları oranında belirlenecek ve hükûmet cemaatlerin okullarını kendilerinin idare etmelerine engel olmayacaktır.
 müfettişlik mıntıkasında yaşayan her osmanlı, askerlik hizmetini barış veya savaş zamanında kendi bölgesinde yapacaktır. ancak, hükûmet yemen, asir ve necid gibi uzak bölgelere gerektiği durumda diğer bölgelerin nüfusuna göre alınacak askerlerin oranına uygun şekilde müfettişlik bölgelerinden de asker sevk edebilecek, deniz birlikleri için de yine bu bölgelerden asker alabilecektir.
 hamidiye alayları yedek süvari birlikleri haline getirilecek, silâhları depolara kaldırılacak, ancak seferberlik yahut manevra dönemlerinde dağıtılacaktır.
 müfettişlik bölgelerinde bir sene içerisinde nüfus sayımı yapılacak, bölge halkının dini, mezhebi, milliyeti ve anadilleri doğru şekilde belirlenecektir. van ve bitlis'teki yerel meclisler ile encümen üyeleri şimdilik müslümanlar ile gayrimüslimlerden ve yarı yarıya teşekkül edecektir.
 meclislerde ve encümenlerde müslümanlar ve gayrimüslimler arasında uygulanacak olan yarı yarıya teşkil kuralı, müfettişler bir mahzur görmedikleri takdirde öncelikle polis ve jandarmada, daha sonra diğer bütün kamu görevlerinde tatbik edilecektir.

kaynakça 

osmanlı i̇mparatorluğu'nun antlaşmaları
1914'te osmanlı i̇mparatorluğu
1914'te antlaşmalar