Tütün Rejisi

memalik-i şahane duhanları müşterekül menfaa reji şirketi veya kısaca "reji", osmanlı devleti, düyun-u umumiye ve üç bankacılık grubu (die österreichische kreditanstalt - viyana, banker s. bleichröder - berlin ve bank-ı osmani-i şahane - i̇stanbul) arasındaki görüşmeler sonucunda 27 mayıs 1883 tarihli sözleşmeyle yabancı sermaye ile kurulan tütün ticareti tekel ayrıcalıkları olan bir özel kâr ortaklığı şirketidir (1883-1925). (diğer isimleri: fr. société de la régie cointeressée des tabacs de l'empire ottoman, os. müşterek-ül menfaa i̇nhisarı duhanı devlet-i aliye-i osmaniye - مُشْتَرَكِ المَنْفَعَةِ انْحِصَارِ دُخَانِ دَوْلَةِ عَلِيَة عُثْمَانِيَة).

tarihçe 
kırım savaşı’yla başlayan iç ve dış borçlanma sürecinin  sonucunda osmanlı hükûmeti borçlarını zamanında ödeyemeyeceğini açıklayınca (1875)  alacaklı devletler osmanlıya büyük tepki gösterdi ve  osmanlının ödeme planını kabul etmedi. osmanlı maliye sistemine  de güvenmeyen alacaklılar ülkede toplanan  vergileri kendi kurdukları bir teşkilat duyunu umumiye vasıtasıyla toplamak istediler  artık vergileri osmanlı memurları değil alacaklı ülkelerin kurduğu şirketin reji memurları toplayacaktı. bunun neticesinde osmanlı devleti'nin en önemli gelir kaynağı  tütün, tuz ve kahveden toplanan vergiler alacaklı ülkelerin kurduğu reji şirketine 30 yıl süreyle  bırakıldı. reji i̇daresi kendi memur ve silahlı kolcuları vasıtasıyla vergi toplamaya başladı ve toplanan bu vergiler osmanlı devleti’nin
borcundan düşülmeye başlandı.

osmanlı üreticisi ürettiği tüm tütün, tuz ve alkolü rejinin belirlediği fiyattan reji idaresine vermek zorundaydı. köylü rejiden izinsiz kendi içeceği tütünü saklayamazdı. köylü kendi içeceği tütünü önce rejiye 3 kuruşa verir  sonra  10 kuruşa geri alırdı.
bir köyden başka bir köye izinsiz tütün ve tuz  taşımanın cezası çok ağırdı. rejinin kendi silahlı korucuları vardı. bazı kaynaklar reji kolcularının 20.000 nin üzerinde osmanlı köylüsünü vurarak öldürdüğünü yazarlar.

osmanlı devleti’nin  borçlarını halktan kesilen vergilerle doğrudan  ödeme amacı ile kurulan düyun-ı umumiye i̇daresi’nden reji şirketi’ne devredilen osmanlı tütünleri idaresi yabancı sermayeye dayalı ilginç bir özelleştirme modeli olarak yorumlanır.. kurucu yabancı sermaye kaynakları avusturya, almanya, i̇ngiltere ve fransa (osmanlı bankası) kökenli olup, her biri rothschild ailesi'nin sahip ya da ortak olduğu gruplardır.

i̇lk reji şirketi sözleşmesinin süresi 30 yıldır. sözleşmeye göre şirketle ilgili olarak ortaya çıkacak adli ve ticari sorunların çözümünde osmanlı mahkemeleri yetkili kılınmıştır.

tütün üreticilerinin reji'den ruhsat alması ve ürünlerini yalnızca reji'ye satması şart koşulur. başka alıcı bulamayan üretici, tütünü değerinden çok ucuza satmak zorunda kalır. kaçak üretim ve satış yaygınlaşır. kaçakçılık sorunu ile devletin kendi güvenlik güçlerinin uğraşması gerekirken, rejinin kendi bünyesinde geliştirdiği silahlı "kolcu"larla denetim yaparak üreticiye eziyet ettiği bilinir. 42 yıl süren reji i̇daresi boyunca kaçakçı, kolcu ve zabıtadan ölenlerinin sayısının 20 bin kadar olduğu ileri sürülür. çökertme zeybeği bu hikâyelerden birini anlatmaktadır.

1911 yılında reji şirketi’nin kaldırılması ve 7 yıl süre ile bir “devlet i̇nhisarı"'nın kurulması kararlaştırılır ve 1912 yılında bir “tütün tekeli” kanun tasarısı hazırlanır. ancak trablusgarp savaşı ve balkan savaşları'nın başlaması ile ve bunun yarattığı mali zorluklar nedeni ile reji i̇daresinin osmanlı devletine 1 milyon 500 bin osmanlı lirası borç vermesi koşulu ile şirket ayrıcalıkları 1914'ten başlayarak 15 yıl daha uzatılır.

26 şubat 1925'te tütün rejisi lağvedildi. 1 mart 1925'te tütün rejisi fransızlardan devletçe satın alındı ve tüm hak ve yükümlülükleri devlete devredildi. 26.11.1925 tarih ve 558 sayılı tütün i̇dare-i murakatesi ve sigara kağıdı i̇nhisarı hakkında kanun yürürlüğe girdi. 1930 yılında, 1701 sayılı tütün i̇nhisarı kanunu çıkarıldı.

reji'nin kurucu güçlerinden biri olan köklü ve güçlü avusturya bankası kreditanstalt 1931'de büyük bunalım sırasında iflas etti.

kaynakça 

tütün
osmanlı i̇mparatorluğu dağılma dönemi
osmanlı devleti tanzimat dönemi
1883'te kurulan şirketler
1925'te feshedilmiş oluşumlar