Norm (sosyoloji)

norm, grup üyelerinin belirli bir bağlamda nasıl davranmaları gerektiğini belirleyen kurallar veya ilkeler bütünü. toplumbilimciler normları yazılı olmayan ve toplumun davranışlarına hükmeden anlayış olarak tanımlarken, ruhbilimciler ise daha genel bir tanımı benimserler.  sosyoloji'de normlar yazılı ve yazısız olmak üzere ikiye ayrılır. yazılı normlar resmi normlar olarak da bilinirler. kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge ve kararname gibi şeyler yazılı normlarının kapsamına girer. yazılı normlar daha çok kamu kurumları ve özel sektörde kullanılır. yazılı normların yaptırım gücü yüksektir. yazısız normlar ise resmi olmayan normlardır. toplum içerisindeki genelgeçer kurallar bütünü olarak da bilinir. yazısız normların başlıca çeşitleri: töre, örf, adet, gelenek, görenek ve ahlaktır. yazısız normlara uymayanlar toplum tarafından dışlanma gibi yaptırımlarla karşılaşabilirler. yazısız normlar, yazılı normların olmadığı yerlerde onun yerine kullanılabilir. normlardaki temel amaç sosyal kontroldür.

toplumsal kural türleri

1. din kuralları: kaynağının insanüstü bir güç olduğuna inanılır. bu güç çoğu zaman tanrı inancı ile belirginleşir. ayrıca pek çok dinde bu inancı tamamlayan kutsal kitap ve elçi (peygamber, yalvaç) inançları bulunur. kaynağı tanrısal olduğu için bu kuralların değiştirilmesi çok zor hatta imkansızdır. değişik dinlerde kurallar insanları ölümden sonra diriliş, yeniden dünyaya gelme, cennet ve cehennem gibi farklı ödül ve cezalar ile iyi birer insan olmaya yöneltmeyi amaçlar.

2. gelenek (örf) kuralları: kaynağı toplumun kendisidir. toplum bir fayda bulduğu için nesilden nesile aktarır. din kuralları kadar olmasa da yine de değiştirilmeleri oldukça zordur. toplumun kullandığı en önemli yöntemler dışlama, kınama, dayanışma, yardımlaşma, ziyaret gibi uygulamalardır.

 töre: geçmiş çağlarda yazılı olmayan hukuk kuralları demektir. çağdaş devletler (bazıları hariç), töre’yi hukuk olarak kabul etmez.

3. görgü (adap) kuralları: kimi kaynaklara göre gelenek kurallarının bir türüdür. farklı sosyal çevrelerde ortama göre değişen basit davranış kalıplarıdır. bu kurallar kişinin toplum içinde nasıl davranması gerektiğini düzenler. selamlaşma, yemek yeme kuralları, saygılı davranma gibi. uyulmadığında karşılaşılacak tepki hafiftir. bu tepki çoğunlukla ayıplama şeklindedir.

4. ahlak kuralları: i̇yiye ve doğruya yönelmiş eylemi talep eden kurallardır. bazı davranışlara üstün değerler yüklenerek yapılması teşvik edilir. ahlak kuralları bireylerin davranışlarını düzenlemeyi amaçlayan, bunu yaparken de iyi ya da kötü, doğru ya da yanlış davranışın ne olduğu sorusuna cevaplar veren kuralların tümüdür. kaynağı kişinin kendisidir. yani dışarıdan bir zorlama olmadan kendiliğinden uygulanır. fakat ahlakın nasıl edinildiği ayrı bir tartışma konusudur.

a) subjektif (öznel) ahlak: ahlakın doğuştan edinildiği, kişinin yaratılışından kaynaklandığı öne sürülür. bu nedenle kişinin kendisine yaptığı telkinlerle oluşur. vicdan önemli ve belirleyici bir kavram olarak görülür.

 vicdan: i̇nsanın iyiyi veya kötüyü ayırt etmesini sağlayan, doğruyu veya yanlışı bulduran içsel güç ve yetenektir. mecazen içsel bir mahkemedir. özellikle hakimlerin (yargıçların) vicdani kanaatleriyle ve bağımsız olarak yani baskı altında kalmadan, kimseden tavsiye ve telkin almadan karar vermeleri gerekir. arapça’da sözcüğün kökeninde “bulmak” manası vardır. (“bulunç” sözcüğü anadolu’da bazı yörelerde “vicdan” anlamında kullanılır.)

b) objektif (nesnel) ahlak: ahlakın sonradan edinildiği, aile, okul, çevre, din gibi kurumlar aracılığıyla toplum tarafından bireye aktarıldığı kabul edilir. felsefedeki “tabula rasa” (boş levha) anlayışı savunulur. bu anlayışa göre insan zihni boş bir levha (tablo) gibidir. doğumda insan zihni boştur ve sonradan toplumsal etkileşimle doldurulur. bu nedenle objektif ahlak bireyin diğer insanlara nasıl davranacağını belirler.

hukuk kurallarının diğer toplumsal kurallarla karşılaştırılması
1. toplumsal kuralların hepsi de insanın doğru davranmasını sağlamayı amaçlar. (amaç aynıdır.)

2.  hepsinde emir, yasak ve i̇zinler vardır. (araçlar aynıdır.)

3. diğer kural türlerinde manevi (soyut) yaptırım vardır; hukukta ise maddi (somut) yaptırım vardır. hapis veya para cezası gibi (yöntem farklıdır.)

4. hukuk kurallarında devlet güvencesi bulunur. diğer toplumsal kurallarda devlet güvencesi yoktur. birey diğer toplumsal kurallara uymak istemezse onu hiç kimse bunlara uymaya zorlayamaz. oysa hukuk kurallarına uymaya devlet tarafından zorlanabilir.

5. zannedilenin aksine hukuk kuralları neredeyse en sık değiştirilen kurallardır.

6. diğer kurallar zamanla hukuk kuralına dönüşebilir. ör: yaşlılara yer vermek bir gelenek kuralı iken çıkarılan bir yasa ile hukuk kuralına dönüşmüştür.

7. toplumsal, dinsel ve ahlaki olarak kötü olan her şey hukukta cezalandırılmak zorunda değildir. ör: yalan söylemek hukukta bir suç değildir. yani her yalan söyleyene ceza verilmez. ancak yalancı şahitlik ve sahtekarlık gibi başkasına zarar veren yalanlar suçtur ve cezası vardır.

normların bağlayıcılığı
aile ve çevre bazı davranış biçimlerinin uygulanmasını bireyden bekler. hatta yapabiliyorsa buna zorlar. örneğin bir çocuğun bayramda dedesini ziyarete gitmeye babası tarafından zorlanması gibi.

hukuk insanların birbirlerine “tahammül etmelerini” (katlanmalarını) ister. bu herkesin uyması gereken bir zorunluluktur. daha sonra ise bireylerin formel saygı gösterecek biçimde bir davranışla toplumsal ilişkilerini ve kamu hizmetlerini yerine getirmeleri beklenir.

formel saygı (resmi / biçimsel saygı) 
gözlemlenebilen bir davranış biçimidir. kişinin gerçek fikri olmayabilir. zorlamayla ortaya çıkar. bu zorlama bazen toplumsal bazen de hukuk kökenli olabilir. örneğin devlet memurları kanunu memurun amirine karşı saygılı davranmasını zorunlu kılar. (türkçe’deki “saygı göstermek” deyimi bu durumu ifade eder.) hukuk bu saygı türü ile ilgilenir. örneğin devlet memurları kanunu, öğrenci disiplin yönetmelikleri saygı ile ilgili düzenlemeler içerir.

i̇nformel (gayriresmî / biçimdışı saygı)
kişinin gerçek fikrinden kaynaklanır. i̇çseldir. zorlama ile değiştirilemez. ancak karşılıklı etkileşim ile zamanla olumlu veya olumsuz yönde kendiliğinden değişebilir. (türkçe’deki “saygı duymak” deyimi ile ifade edilir.) hukuk bu saygı türü ile ilgilenmez.

kaynakça 
 marshall, g. oxford dictionary of sociology.
 final yayınları felsefe grubu konu anlatım kitabı s.251
 chung, a., & rimal, r. n. (2016). social norms: a review. review of communication research, 4, 1-28, doi:10.12840/issn.2255-4165.2016.04.01.008 
 posner, e. (2000). law and social norms. cambridge ma: harvard university press 
 scott, j.f. (1971). internalization of norms: a sociological theory of moral commitment, englewoods cliffs, n.j.: prentice–hall. 
 hukuka giriş, prof.dr turgut akıntürk, anadolu üniversitesi yayınları, 2002

dipnotlar

ayrıca bakınız
 tabula rasa

uygunluk
konsensus
toplumsal kavramlar
sosyoloji terimleri
sosyal anlaşma