Mari dili

mari (çirmiş) dili (марий йылме, rusça: марийский язык, tatarca: çirmeş tele) ural altay dil ailesinin ural koluna bağlı fin/ugor dilleri ana grubundandır ve 600.000 kişi tarafından konuşulur. çirmiş dili; rusya'ya bağlı mari el cumhuriyeti ('mari toprakları') başta olmak üzere rusya'da tataristan, udmurtya ve perm bölgelerinde konuşulur. etnik çirmişler, çoğunlukla ural dağları'nın doğusunda vyatka nehri çevresinde yaşamaktadır.

mari (çirmiş) dili, "dağ" ve "ova" lehçeleri olmak üzere iki lehçe hâlinde konuşulmaktadır. dağ lehçesi, aynı zamanda "doğu lehçesi" olarak adlandırılırken ova lehçesi, "batı lehçesi" olarak da bilinir.

1930 yılında mari (çirmiş) dili için hazırlanan alfabenin taslağı

ova mari (ova çirmiş) alfabesi

dağ mari (dağ çirmiş) alfabesi

sesbilimi (fonoloji)

ünlü ses 
doğu yazı dilinde 8 sesli harf vardır:

batı yazı dilinde ise 10 sesli harf vardır:

diğer lehçelerin de farklı ünlü envanterleri vardır. bazı doğu lehçelerinde aslında 9 sesli harf sistemi vardır. bu, doğu yazı dilinin sesli harflerini ve / ä / ünlüsünü içerir. kuzey-batı lehçesinde, batı çirmiş kullanılan ünlülere ek olarak, dudaksıl olarak azaltılmış bir ön sesli harf ve buna karşılık gelen bir arka sesli harfin bilindiği 12 sesli harfli bir sistem vardır.

ünsüz ses 
doğu yazı dilinin bağımsız söz dağarcığında 19 ünsüz ses vardır:

batı yazı dilinde ise 23 ünsüz ses vardır:

batı çirmiş ünsüzleri / f χ t '/ nadiren kullanılan daha yeni ses birimleridir.

i̇sim

i̇sim halleri 
1993 yılı itibarıyla doğu yazı dilinde dokuzluk, batı yazı dilinde onluk bir sistem vardır.

aşağıdaki tablolarda, daha yeni durumlar, geleneksel durumlardan yeni bir tablo ile ayrılmıştır.

i̇sim halleri ve gelen ekler aşağıdaki gibidir:

doğu yazı dilinin çekim tablosu:

batı yazı dilinin çekim tablosu:

zamir

kişi zamirleri 
kişisel zamirler aşağıdaki gibi gösterilebilir:

dönüşlü zamirler 
doğu ve batı yazı dilinde dönüşlülük zamiri, temel biçiminde aynı şekle sahiptir: ške 'kendi, kendi'. temel biçimin yanı sıra, tamlama, tamlama ve datif biçimleri de vardır. batı yazı dili için, kelime için iyelik eki olmayan bir çekim de listelenmiştir, doğu yazı dilinin gramerlerinde sadece iyelik eki olanlar bulunabilir:

karşılıklı zamirler 
karşılıklı zamirler ikte-ßese (doğu), pigte-ßesa (batı), kelimenin tam anlamıyla 'birbiri' anlamına gelir. büküm öğeleri içindedir. genellikle sadece ikinci kısma eklenir. bununla birlikte, istisnai olarak, birinci kısım aynı iyelik ekine ve ikinci kısımla biten aynı durum ekine sahip olabilir.

i̇yelik ekleri 
aşağıdaki iyelik ekleri çirmiş'te bulunur:

doğu yazı dili için sapma örüntüsü aşağıdaki gibidir:

batı yazı dili için, sapma modeli aşağıdaki gibidir:

fiiller

olumsuzluk fiili 
olumsuzlama fiili, kusurlu bir oluşuma sahip düzensiz bir fiildir. yani, düzenli bir fiilin sahip olduğu tüm formlara sahip değildir. örneğin olumsuzluk eklerinden tamamıyla ayrıdır.

sonlu olmayan formlardan tamamen yoksundur. şimdiki zaman, basit geçmiş zaman, emir kipi, ismin hallerinden türetilen diğer tüm ekler formlarda olumsuzlaşmayı ifade etmek için kullanılır. olumsuzluk fiilinin tamamlayıcısı, olumsuzluk halidir.

olumsuzluk eki kullanılmadan fiil ile oluşturulan olumsuzluk cümlesi. aşağıdaki tabloda simdi zamana air yüklem kullanarak olumsuzlaştırma örneği var.

bununla birlikte, burada bazı alternatif formlar ortaya çıkar: огым birinci tekil tekilde (ом yerine) огым 'yapmıyorum', огыт огыт ikinci tekil şahısta (от yerine), ите zorunlu ikinci tekil şahısta 'yapma' (ит yerine).

kelime sırası 
mari'de olumsuzlama fiili ve bağlaç biçimi birbirine sıkı sıkıya bağlıdır. diğer öğelerin (örneğin, zarflar, zamirler) aralarındaki boşluğu doldurması olağandışıdır ve sözcük sırasının değişmesi olağan değildir - bağlaç biçimi varsayılan olarak olumsuzlama fiilini takip eder. ancak -ат, -ак ve гына gibi enklitik parçacıklar olumsuzlama fiiline eklenebilir ve böylece olumsuzlama fiili ile bağlaç biçimi arasındaki boşluğu işgal edebilir. çok nadiren, zarf-fiil ve bağlaç biçimi görünüşsel bir yardımcı yapı olduğunda, olumsuzlama fiili ile bağlaç biçimi arasında da zarf-fiillerle karşılaşılabilir.

sonlu olmayan formlar 
her iki yazı dilinin gramerinde iki mastar, dört ortaç ve beş gerund ulaç.

mari'nin iki mastarı, temel mastar ve gerekli mastardır. temel mastar bir işaret formu olarak kullanılır, ancak bu form fiilin hangi çekime ait olduğunu göstermez. doğu ve batı edebiyat dillerinde gerekli mastar farklı eklerle oluşturulmuştur.

mari dilinin dört katılımcısı şunlardır: aktif ortaç, pasif ortaç, gelecek ortaç ve olumsuz ortaç.

pasif ve fütüristik ortaç genellikle mastar gibi kullanılır. ayrıca sıfat-fiil ekleri ile oluşturulan birçok form sözcükselleştirilmiştir.

bahsedildiği gibi, mari'nin beş ulaçları vardır: olumlu öğretici ulaç, olumsuz talimat ulaç, erken eylem ulaç, müteakip eylem ulaç ve eşzamanlı eylem ulaç.

bahsedilen ulaçlardan ikisi öğreticidir: biri olumlu, diğeri olumsuzlanmış ulaçtır.

mastar 
temel mastarın karakteri doğu yazı dilinde -aš ve batı yazı dilinde -aš, -äš şeklindedir. bu mastarlar, fiilin iki çekimden hangisine ait olduğunu söylemez:

mastar kullanımı çok yaygındır. kendisinden sonraki 2. veya 3. tekil şahısın iyelik eki, mastarın birçok işlevinde belirleyici bir görev üstlenebilir. öte yandan, iyelik eki genellikle mastarın failini ifade etmek için kullanılır; burada elbette tüm iyelik ekleri söz konusudur.

i̇ki yazı dili, çekinik mastar olarak farklı biçimler kullanır. doğu yazı dilindeki formun işareti -man, batı yazı dilininki -mə̑la, -məlä:

man-mastar olumsuz bir yüklem olarak ortaya çıkar; ajanı genellikle bir datif ile ifade edilir, ancak h.b. lijaš "olmak" fiiline göre, aynı zamanda bir aday aracı olacaktır.

mastar yardımcı fiil liješ “will” veya basit geçmiş formlar ə̑l'e veya olmaš olarak kullanılabilir. liješ, ifadenin fütürist karakterini vurgular. mastar + preterital yardımcı fiilden yapılan yapım ile sırasıyla geçmişte olması gereken bir eylem, diğer yandan da gerekli olmasına rağmen gerçekleşmesi belirsiz olan geleceğe ait bir eylem ifade edilir.

-mə̑la, -məlä ile oluşturulan mastar fiili batı lehçeleri dışındaki bazı lehçelerde de bilinir, ancak yazı dilinde öncelikle batı yazı diline aittir. bu çekinik-fütürik mastar da yalnızca bir yüklem olarak görünür. mastarın olası bir aracısı bir datif ile ifade edilir.

man-mastarda olduğu gibi, bu mastara yardımcı fiiller de eklenebilir.

ortaç 
aktif ortaç işareti doğu yazı dilinde -še, -šo, -šö ve batı yazı dilinde -šə̑, -šə’dir:

pasif ortaç işareti doğu yazı dilinde -me, -mo, -mö ve batı yazı dilinde -mə̑, -mə’dir:

me eki olan formlar hem ortaç hem de mastar olarak kullanılır. katılımcının aracısı genellikle yalın veya tamlayan bir durum aracılığıyla ifade edilir.

fütüristik ortaç işareti doğu yazı dilinde -šaš ve batı yazı dilinde -šašlə̑k, -šäšlə̑k’dir:

daha uzun ek, batı lehçesi dışındaki bazı lehçelerde de bilinir; öte yandan, daha kısa varyant batıda da bilinmiyor.

katılımcının anlamı fütürik-gereksinimlidir, hem katılımcı hem de mastar kullanım bulur.

negatif ortaç işareti doğu yazı dilinde -бə̑me, -бə̑mo, -бə̑mö, -tə̑me, -tə̑mo, -tə̑mö ve batı yazı dilinde -бə̑mə̑, -бəmə, -tə̑mə̑, -təmə:

bu ortaç, görünüşe göre, tüm olumlu ortaçların olumsuz bir karşılığı olarak kullanılır. anlamına göre hem aktif hem de pasif olabilir ve hem tamamlanmış hem de bitmemiş bir eylemi ifade eder.

ulaç 
her iki yazı dilinde de olumlu öğretici ulaçların eki -en, -n'dir. ünsüz kökü en az iki heceli olan 1. çekimdeki bazı fiillerden, sadece kök bazen bu ulaç olarak kullanılabilir, yani bu fiillerin olumsuz bükülme görünen ve 2. tekil kişi.

bükülme örnekleri:

her iki yazılı dilde de olumsuz öğretici ulaç'ın eki -be, -te’dir:

erken eylem ulaç eki doğu yazı dilinde -mek (e) ve batı yazı dilinde -mə̑k (ə̑), -mək (ə)’dir:

gerund, ana fiilin eyleminin peşinden ne olduğunu ifade eden bir zarf olarak kullanılır. sebeb genellikle özne tarafından belirtilir, ancak aynı zamanda, gerund'a eklenmiş bir yalın, tamlayan veya iyelik eki ile gösterilen ayrı bir ajana da sahip olabilir.

sonraki eylemin ulaç eki doğu yazı dilinde -meš (ke) ve batı yazı dilinde -meš (kə)’dir:

ekin daha kısa ve daha uzun varyantı eşanlamlı olarak kullanılır. daha kısa varyant tamamen bir latin formu gibidir. daha uzun olanı, isimlerin datif biçiminden farklıdır, çünkü orijinal durum ekinin önünde her zaman tam e ünlüsüne sahiptir; bu durum ekin son seslisinin doğu yazı dilinde her zaman -e, batı yazı dilinde -ə olduğunu belirler.

ulaç'ın ajanı genellikle özne aracılığıyla ifade edilir. bununla birlikte, ulaç, aynı zamanda, bir yalın, tamlayan veya ulaç eklenmiş bir iyelik eki ile belirtilen farklı bir aracıya da sahip olabilir.

eş zamanlı eylem fiilinin son eki doğu yazı dilinde -šə̑la ve batı yazı dilinde -šəlä’dir:

ulaç, ana fiille eşzamanlı olan bir eylemi ifade eden zamansal bir zarf olarak kullanılır. bu genellikle özne ile aynı faile sahiptir. bu durumda ulaçtan sonra özneye karşılık gelen bir iyelik eki gelebileceği gibi eksiz de olabilir. bununla birlikte, gerund genellikle iyelik eki ile ifade edilen kendi aracısına da sahip olabilir; en azından diyalektik olarak, bir tamlama biçimi de bir fail olarak görünebilir. batı yazı dilinde ve bazı doğu ağızlarında iyelik eki beklendiği gibi zarf-fiil ekinden sonra gelir, ancak doğu yazı dilinde ve birçok lehçede de iyelik eki garip bir şekilde ekin ortasına yerleşir: -la öğesinden önce.

diğer kategoriler

sıfatlar 
çirmiş'teki isimler ve sıfatlar aynı şekilde çekimlenebilir. çirmiş'te isimler ve sıfatlar arasındaki sınır oldukça belirsizdir. i̇simler kadar iyi sıfatlar olan birçok kelime vardır:

o kelye 'derin, derin'

seme 'siyah, siyah renk'

sokso 'sıcak, sıcaklık'

bazı sözcükler ve tümceler 
türk dilleri ile çok benzerliği olan sözcüklere sahiptir.
not: örneklerdeki tire işareti, sözcükler okunurken vurgunun nerede olacağını gösterir, mari dilinde vurgu işareti kullanılmaz.

 по́ро ке́че / póro kéçe - i̇yi günler
 ку́гу та́у / kúgu táu - teşekkürler
 ик, кок, кум, ныл, вич / ik, kok, kum, nıl, viç - bir, iki, üç, dört, beş
 куд, шым, канда́ш, инде́ш, лу / kud, şım, kandáş, indéş, lu - altı, yedi, sekiz, dokuz, on
 мут/mut - sözcük
 ава / ava - anne, ana. (tıva türkçesinde anne'ye ava denir)
 саре / sare - sarı (renk)
 пире / pire - börü (bozkurt)
 пакча / pakça - bahçe

kaynakça

dış bağlantılar 
 tatarca-rusça-marice karşılaştırmalı konuşma kılavuzu