Golan Tepeleri

golan tepeleri ya da cevlân tepeleri (, romanize: murtafaʻātu l-jawlān; ), veya sade bir şekilde golan, levant'ta yaklaşık 1,800 kilometrekarelik (690 sq mi) bir bölgedir. 'golan tepeleri' olarak tanımlanan bu bölge, disiplinler arasında farklılık gösterir: jeolojik ve biyocoğrafik bir bölge olarak golan tepeleri, güneyde yermuk nehri, batıda celile denizi ve hula vadisi ile sınırlanan bazaltik bir platoyu ifade eder. sosyo-politik olarak suriye'nin güneybatı, i̇srail'in ise kuzeydoğu ucundaki bir bölgedir. lübnan ve ürdün ile komşudur. bir bölümü kuneytire valiliği, bir bölümü dera valiliği'nin sınırları içinde kalır.

bölgede çok eski zamanlardan beri yerleşimler bulunmakta olup amoriler, aramiler ve yahudiler gibi kuzeybatı semitik halkları ilk hüküm sürmüş gruplar arasındadır. golan'da asur ve babil, ahameniş, roma ve sonrasında bizans egemenliğinin ardından 7. yüzyıl ortalarında i̇slami devletlerin hakimiyeti başlamıştır. emeviler, abbasiler, büyük selçuklular ve 16. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar osmanlı i̇mparatorluğu kontrolündeki bölge i. dünya savaşı'ndan sonra fransız mandası haline getirilmiştir. ii. dünya savaşı sonrasında suriye'ye katılan bölge 1967'de, altı gün savaşı sırasında i̇srail'in askeri işgali altına girmiştir. 1981'de i̇srail, golan'ın ele geçirdiği bölümlerini tek yanlı olarak ilhak etmiştir.

yükseltili yapısından ötürü çevresindeki bölgelerden farklı iklim özellikleri gösteren golan tepeleri zengin su kaynakları ile tanınır. i̇srail'in su ihtiyacının %15'i bu bölgede bulunan akarsulardan karşılanmaktadır. bölgede yer alan en yüksek zirve 2,236 metre olup hermon dağı'nda yer almaktadır.

golan tepeleri'nin coğrafi sınırları 
batıdan taberiye gölü ve marj al-hula ovası, doğudan er-rakkad vadisi, kuzeyden saar vadisi ve harmun dağı, güneyden ise yarmuk nehri golan tepeleri'nin doğal sınırlarını oluşturmaktadır. toplam yüzölçümü 1860 km2 olarak tahmin edilen golan tepeleri’nin idarî merkezi olan kuneytire kenti, suriye’nin başkenti şam'ın 67 km batısındadır.

etimoloji 
tanah'da golan, başan'da bulunan bir sığınak kent olarak belirtilmiş, tesniye, yeşu ve tarihler kitabı'nda şehre atıfta bulunulmuştur. 19. yüzyıl yazarları "golan" kelimesini "çevrelenmiş bölge" olarak yorumladılar.

bölgenin grekçe adı gaulanitis'tir (grekçe: γαυλανῖτις). mişna'da ise bölge için verilen isim, aramicede verilen isimlere benzer şekilde gablān, gawlāna, guwlana ve gublānā’dır. bölgeye arapçada jawlān (arapça: جولان) ve djolan (arapça: جولان) isimleri verilirken, osmanlı kaynaklarında cevlân (osmanlıca: جولان), kenan dilleri ve i̇branicede ise "golan" (i̇branice: גולן‎) olarak anılmıştır. bizans dönemine ait arap haritacıları, bölgeye bir plato olmasına rağmen cebel (dağ) adını vermişlerdir.

müslümanlar tarafından ms 7. yüzyılda fethedilen bölge, yahudi ansiklopedisi’nde gaulonitis olarak adlandırılmaktadır. bölgenin adı golan tepeleri şeklinde ise 19. yüzyıldan itibaren kullanılmaya başlandı.

tarihçe

eski dönemler 

tarihi boyunca birçok uygarlığa ev sahipliği yapan golan tepeleri, mö 3000'den mö 900 civarına kadar, tunç ve demir çağı'nda amoriler ve aramiler gibi kuzeybatı sami dilleri konuşan halklar tarafından kontrol edildi. daha sonra i̇brani kutsal kitabı'na göre i̇srailoğlu kontrolüne giren bölgede tarihi kayıtlara göre mö 900'den itibaren ilk başta birleşik monarşi altındaki i̇srail krallığı, daha sonra ise ardılı kuzey i̇srail krallığı hüküm sürdü. golan'ın adı tanah’ın tesniye ve yeşu kitaplarında ürdün nehri'nin kuzeyindeki üç sığınak kentlerden biri olarak geçmektedir.

daha sonra sırasıyla asur, babil ve ahameniş i̇mparatorluğu kontrolüne giren bölge mö 4. yüzyılda makedonya'nın lideri i̇skender tarafından ele geçirildi. mö 1. yüzyıda roma i̇mparatorluğu egemenliğine, sonrasında ise ardılı bizans egemenliğine girdi ve sasani i̇mparatorluğu'nun bölgeyi 600 civarında almasına kadar elinde tuttu. bizans ve roma dönemlerinde yemen kökenli hristiyan araplar olan gassanilerin "cevlân" olarak da adlandırdıkları golan'da hakimiyet kurmalarına izin verilmiş, bu devlet bizans ve roma için bir uydu ve tampon devlet görevi görmüştür.

erken i̇slam dönemi 
bilad'üş-şam'ın (levant) yermük muharebesi sonucunda ele geçirilmesinden sonra (633-640), golan bölgesi i̇slami devletlerinin kontrolüne girdi. bölge sırasıyla râşidîn, emevî, abbâsî, şii fâtımî ve oğuz selçuklu hanedanı'nın egemenliği altında yer aldı. 12. yüzyılda haçlı seferleri boyunca bölgede yer alan banias şehrine kısa süreliğine hristiyan devletler egemen oldu, daha sonra ise selahaddin eyyubi'nin kontrolü altına girdi. golan'a 1259'da moğollar, takriben de memlûk devleti hakim oldu.

osmanlı hakimiyeti 
16. yüzyılda osmanlıların egemeliğine giren bölgede dürzi toplulukları ilerleyen yüzyıllarda bölgeye yerleşti, ancak göçebe yaşayan arap bedevi kabilelerinin yerleşim birimlerine yaptıkları istilalar ve saldırılar nedeni ile geçmişte boşalmış şehir ve kasabalara yeniden yerleşim yapılmadı. 1868 yılında bölge "neredeyse tamamen boş" olarak tanımlandı ve bu zamanda gezi rehberleri golan'daki 127 tarihi şehirden sadece 11'inde hala yaşanıldığını kaydetti. bölgeye 1864'te kuzey kafkasya’nın çarlık rusya tarafından ele geçirilmesi nedeniyle osmanlı devleti'ne sığınan çerkezler'in yerleştirildiği bilinmektedir. osmanlı döneminde bölgede ilk siyonist yahudi yerleşim birimleri kurulmaya başlandı.

osmanlı devleti, i. dünya savaşı'nı kaybettikten sonra golan tepeleri, sykes-picot anlaşması uyarınca önce fransa suriye mandası daha sonra birinci suriye cumhuriyeti ve suriye arap cumhuriyeti topraklarının bir parçası haline geldi.

modern tarih 

i̇srail, 9 haziran 1967'de altı gün savaşı sırasında kuneytire kenti dâhil golan tepelerini ele geçirdi. ardından i̇srail hükûmeti, golan'ın kuzeydoğusundaki dürzi köyleri hariç, golan'ın köy ve kasabalarında kalan halkın tamamını suriye topraklarına gönderdi. ekim 1973'te 1973 arap-i̇srail savaşı (dördüncü arap-i̇srail savaşı olarak da bilinir) sırasında suriye tarafı, 1860 km2 olarak tahmin edilen golan'ın toplam alanından, i̇srail'in bomba saldırıları sırasında yıkılan ve hala yıkık şehir olarak bilinen kuneytire kenti dâhil 60km²'yi geri aldı. aralık 1981'de i̇srail parlamentosu knesset, golan tepeleri'nin ele geçirilen kısmını i̇srail'e tek taraflı olarak ilhak etti. birleşmiş milletler güvenlik konseyi'nin 1981'de aldığı 497 sayılı karar ile durumun hukuki geçerliliği olmadığını belirtti.
  
25 mart 2019'da abd başkanı donald trump, ülkesinin i̇srail'in golan tepeleri üzerindeki egemenliğini tanıdığını ilan eden bir deklarasyon imzaladı. karar üzerine birleşmiş milletler açıklama yaparak daha önce belirlenmiş politikasında değişiklik olmadığını ifade etti. rusya'dan yapılan açıklamada tanıma kararının bölgede yeni bir gerilim dalgası yaratabileceği endişesi dile getirildi. türkiye dışişleri bakanlığı "kararı esefle karşıladığını ve şiddetle kınadığını" bildirdi.

nüfus yapısı 
i̇srail'in ele geçirmesinden önce golan'da 164 köy, 146 mezraa ve kuneytire ve fik adında iki kent bulunmaktaydı. 1966 yılında suriye hükûmetince yapılan nüfus sayımına göre golan'ın nüfusu, 153 bin kişi idi. nüfusun çoğunluğu sunni araplardan oluşmakta, önemli azınlıklar arasında ise dürzîler ve nusayriler yer almaktaydı. aynı zamanda daha küçük çerkes ve türkmen toplulukları da mevcuttu. i̇srail, 1967 arap-i̇srail savaşı sırasında ve sonrasında yaklaşık 131 bin golanlıyı suriye topraklarına gönderdi. 1996’da suriye hükûmetince yapılan nüfus sayımına göre sürgündeki golanlıların nüfusu 490 bine ulaştı.

1967 arap-i̇srail savaşı sonrasında i̇srail'in kontrolünde kalan bölgede suriyelilerin sayısı yaklaşık 7 bin kişi iken, bu sayı 2000 yılında i̇srail hükûmetince düzenlenen nüfus sayımına göre 19 bin kişiye yükseldi. yaklaşık olarak 17 bin dürzi ve 2 bin nusayri'den oluşan bu nüfusun sadece yüzde 13'ü i̇srail vatandaşlığını kabul ederken nüfusun diğer bölümü ise i̇srail vatandaşlığına geçme teklifini reddetti.

golan'da i̇srail ordusuna ait yaklaşık 60 karargah bulunmaktadır bölgede 45 yahudi yerleşim yeri bulunurken burada yaşayan nüfus sayısı yaklaşık 20 bin civarındadır.

hidrokarbon keşfi 
1990'ların başında, i̇srail hükûmeti, i̇srail ulusal petrol şirketi'ne (inoc) golan tepeleri'nde hidrokarbon arama izni verdi. i̇ki milyon varil petrolün geri kazanım potansiyelinin, o zaman 24 milyon dolara eşdeğer olduğu tahmin ediliyordu. i̇zak rabin yönetimi sırasında (1992-1995), i̇srail ile suriye arasındaki barış müzakerelerinin yeniden başlatılması için çaba sarf edildikçe izinler askıya alındı. 1996 yılında binyamin netanyahu, golan’da petrol arama ve sondaj yapma etkinliklerinin yeniden sürdürülmesi için inoc’a ön onay verdi.

inoc, 1997 yılında kamu şirketleri direktörü (gca) tzipi livni tarafından denetlenen bir özelleştirme sürecine girmeye başladı ve bu süre zarfında, inoc'nin sondaj izinlerinin devlete iade edilmesine karar verildi. 2012 yılında, ulusal altyapı bakanı uzi landau, golan'daki petrol ve doğalgaz sondaj çalışmalarını onayladı. ertesi yıl, i̇srail enerji ve su kaynakları bakanlığı petrol konseyi, effi eitam başkanlığındaki new jersey merkezli genie energy ltd. şirketinin yerel bir yan kuruluşuna gizlice golan tepeleri'nde hidrokarbon arama ve çıkarma lisansı verdi.

uluslararası insan hakları kuruluşları ise i̇srail'i sondajın işgal altındaki golan tepeleri bölgesinde yürütüldüğü için uluslararası hukuku ihlal etmekle suçlamaktadır.

kaynakça

dış bağlantılar 
 (arapça) laurence oliphant (1829 - 1888) gilad ülkesi ve lübnan, suriye, ürdün ve filistin'deki geziler (1880). 1. basım, 2004. 
 (arapça) muhammed hayır i̇yd (محمد خير عيد), golan’ın türkmen boyları (عيون الزمان لمن سكن الجولان من عشائر التركمان), birinci basım, türkmani basımevi, şam 2004.  
 (arapça) ahmed vasfi zekeriya, bilad'üş-şam aşiretleri.
 (türkçe) golan'ın türkmen yörükleri dönüşü bekliyor  
 (türkçe) murat bardakçı: “golan tepeleri” denen yer bizim eski “cevlân nahiyesi”dir ve bayat türkmenleri’nin vatanıdır!  
 (arapça) i̇srail ve golan'daki insan haklarının ihlali (إسرائيل وانتهاك حقوق الإنسان في الجولان)  
 (azerbaycan türkçesi) ali şamil hüseyinoğlu, azerbaycan millî bilimler akademisi, golan türkmenleri’nin millî varlığının korunmasında halk edebiyatının rolü  
 (azerbaycan türkçesi) azadlıq radiosu, əli şamil, colan türkmanları… siz kimsiniz?..  
 (türkçe) golan tepeleri'nin 'gerçek' sahipleri dönecekleri günü bekliyor 
 (türkçe) prof. dr. altan çeti̇n, suriye’nin golan tepelerinde türkler var mıydı?, 04 nisan 2019. 
 (i̇ngilizce) reuven amitai, moğollar ve memlükler: memlük-i̇lhanlı savaşı 1260-1281. cambridge university press, 1995
 (i̇ngilizce) e. a. myers, the ituraeans and the roman near east. cambridge university press, 2010  
 (arapça) eymen ebu cebel, golan tepeleri'ndeki i̇srail yerleşimlerinin listesi. ashtarr.net, kasım 2018 
 bm'in golan tepeleri misyonu (qantara.de)
 barışın anahtarı: şam (qantara.de)
 golan tepeleri'ne karşılık barış teminatı (qantara.de)

 
suriye'nin toprak anlaşmazlıkları
i̇srail'in toprak anlaşmazlıkları