Orhan Kemal

mehmet raşit öğütçü, yazar olarak orhan kemal (15 eylül 1914, adana, osmanlı i̇mparatorluğu - 2 haziran 1970, sofya, bulgaristan halk cumhuriyeti), aydınlık gerçekçi türk roman ve oyun yazarıdır.

adı, türk edebiyatının büyük ustaları arasında anılan yazar; roman, öykü, oyun, şiir gibi farklı tarzlarda birçok esere imza atmış olsa da daha çok romancılık yönü ile tanınmıştır. i̇lk öykü kitabı ekmek kavgası (1949) ve küçük adamın notları başlığı altında yayımladığı öz yaşam öyküsü roman dizisiyle yaygın bir üne kavuştu. edebi hayatı 1960'lı yıllarda zirveye ulaştı. adana'da toprak ve fabrika işçilerinin dünyasını, i̇stanbul'daki gecekondu mahallelerini, fabrika çevrelerini eserlerine yansıttı. murtaza, hanımın çiftliği, 72. koğuş adlı eserleri başyapıtlarındandır. adanaspor'da futbol oynamıştır. golcü raşit olarak bilinmektedir.

yaşamı

ailesi, çocukluk ve gençlik yılları 

15 eylül 1914'te adana'nın ceyhan ilçesinde dünyaya geldi. babası, o sırada çanakkale cepheside, dardanos'ta topçu teğmeni olan avukat abdülkadir kemali bey, annesi ise rüştiye mezunu, iki yıl kadar memleketinde ilkokul öğretmenliği yapmış adanalı azime hanım'dır.

çocukluğunun ilk yılları adana'da geçti. i. dünya savaşı'ndan sonra adana'nın fransız işgaline uğraması üzerine ailesi ile önce niğde'ye, sonra konya'ya taşındı. konya’da bulunduğu dönemde kuvâ-yi milliye hareketine karşı delibaş isyanına tanıklık etti. kuvay-ı milliye güçlerine katılmış olan babası, isyanın bastırılmasından sonra tbmm'ye kastamonu milletvekili olarak girdi. ankara'ya taşınan aile, 1923'te adana'ya döndü. ceyhan’da çiftçilikle uğraşmaya başlayan babası toksöz gazetesini çıkardı. takrir-i sükûn kanunu’nun ardından pek çok gazete ile birlikte toksöz de kapatıldı ve abdülkadir kemali bey 11 ay tutuklu kaldı. 1930'da adana'da ahali cumhuriyet fırkası’nı kuran abdülkadir bey, ahali adlı gazeteyi çıkardı. babasının aktif siyaset yaşamı içinde olmasına rağmen orhan kemal bu yıllarda siyaset ile ilgilenmedi. abdülkadir bey, serbest cumhuriyet fırkası'nın kendini feshetmesinden sonra partisini kapatıp suriye'ye kaçtı. 1931'de bütün aile beyrut'a yerleşti.

orhan kemal, suriye'deki babasının yanına gidince orta öğrenimini kendi isteğiyle yarıda bıraktı ve beyrut'ta bulaşıkçılık ve matbaa işçiliği yaptı. bir yıl sonra tek başına türkiye'ye dönerek babaannesinin yanına yerleşti. adana'da çırçır fabrikalarında işçilik ve kâtiplik yaptı. bu yıllardaki birikimleri, ileride baba evi, avare yıllar romanlarına hayat verdi. 1937'de çırçır fabrikasında (millî mensucat) bir işçi olan nuriye ile evlendi. bir yıl sonra ilk çocuğu "yıldız" doğdu.

cezaevi yılları ve ilk hikâyeleri
1938'de askerliğini yapmak üzere niğde'ye gitti. askerliğini yaparken "maksim gorki ve nâzım hikmet kitapları okumak", "yabancı rejimler lehinde propaganda ve isyana muharrik" suçundan 5 yıl hapis cezasına mahkûm edildi ve kayseri hapishanesi’ne gönderildi. i̇lk şiirini kayseri hapishanesi’nde yazdı. duvarlar adlı şiiri yedigün dergisinde reşat kemal imzası ile yayımlandı.

babası abdülkadir kemali bey, sekiz yıllık sürgünün ardından 1939 yılında adana'ya döndü. babasının girişimi ile önce adana cezaevi'ne, onun bergama ağır ceza reisliğine atanmasından sonra da bursa cezaevi'ne nakledildi.

1940'ta, bursa cezaevi'nde ünlü şair nazım hikmet ile tanıştı. onun toplumcu görüşlerinden etkilendi. üç buçuk yıl nazım hikmet’le oda arkadaşlığı yapan orhan kemal, kendisinden fransızca, felsefe ve siyaset dersleri aldı. orhan kemal'i şiir yerine roman ve öykü yazmaya teşvik eden de nazım hikmet oldu. i̇lk düzyazı denemesi olan onsekiz yaş adlı romanını nazım hikmet'in yardımı ile yazdı. bir çalışma olarak yazdığı ancak yayımlamadığı bu romanın ardından öykü yazmaya yöneldi.

i̇lk öykülerini bacaksız orhan takma adıyla yayımladı. 1940 yılında yeni edebiyat dergisinde çıkan balık, onun yayımlanan ilk öyküsü sayılsa da oğlu işık öğütçü, 1939'da türk sözü gazetesi’nde yayımlanmış öyküsünün bulunduğunu söylemiştir. orhan kemal ismini ilk kez 1943'te i̇kdam gazetesinde "asma çubuğu" öyküsünde kullandı. öykülerinde panait istrati ve maksim gorki eserlerinden etkilendi. hayatın içinden basit konuları, samimi bir dille anlattı.

adana yılları 
1943'te tahliye olunca adana'ya döndü. karataş'ta toprak taşıma işinde amelelik, türkiye cumhuriyeti devlet demiryolları'nda hamallık yaptı. 1944'te doğan oğluna nazım adını verdi. hapse girmesi nedeniyle tamamlayamadığı 35 günlük askerlik hizmetini tamamlamak üzere 1945 yazında askere çağrıldı. askerden döndükten sonra sebze nakliyatçılığı, verem savaş derneği'nde memurluk gibi işler yaptı ancak hiçbir işte uzun süreli kalamadı ve geçim sıkıntısı çekti.

bu yıllarda hikâye yazmaya devam eden ve edebiyat dergilerinde eserleri yayımlanan orhan kemal, okurlar tarafından beğenilen, tanınmış bir yazar oldu. 1945'te varlık dergisi'nin yaptığı ankette okurlar tarafından ‘en beğenilen hikâyeci’ seçildi. i̇lk öykü kitabı duygu 1948, ilk romanı baba evi 1949 yılında yayımlandı.

i̇stanbul yılları 
1949'da babasını kaybetti ve aynı yıl doğan çocuğuna babasının adını verdi ve doğumdan sonra ailesiyle i̇stanbul'a yerleşti. hayatının geri kalanında geçimini kitap, makale, film senaryosu yazarak sağladı. 1952'de yayımladığı murtaza ve cemile romanları ile edebiyatçı olarak ünü yayıldı. 1954 yılında bereketli topraklar üzerinde adlı romanı ile topraksız tarım işçilerinin dramını edebiyat dünyasına taşıdı. aynı yıl 72. koğuş’u yazmaya başladı. 1957'de dördüncü çocuğu işık doğdu.

1958'de sait faik hikâye armağanı'nı kardeş payı adlı öyküsü ile aldı. sinema senaryoları yazsa da çoğu sansürden geri dönmekteydi. o da senaryoları i̇lhan f. demir, yıldız okur imzalarıyla kaleme aldı. 1964'te devlet kuşu romanına dayanılarak uyarlanan i̇spinozlar oyunu ile ilk kez tiyatroya adım attı. i̇stanbul şehir tiyatroları'nda sahnelenen oyun iki buçuk ay sonra bilinmeyen bir nedenle kaldırıldı. 1965 yılında "nâzım hikmet’le 3,5 yıl" adlı anı kitabını yayımladı. aynı yıl yayımlanan bir filiz vardı adlı romanı ile otobiyografik romana döndü. 1960 yılında tanışıp duygusal bir ilişkiye girdiği ancak ilişkilerinin ortaya çıkmasından kısa bir süre sonra ayrılmak zorunda kaldığı son aşkını anlattı.

1966'da "hücre çalışması ve komünizm propagandası" yaptıkları gerekçesi ile iki arkadaşı ile birlikte tutuklandı. "suç teşkil eden bir cihet bulunmadığı" yolundaki bilirkişi raporu üzerine bir ay sonra serbest bırakıldı.
kimi romanlarını oyun olarak tekrar kaleme alan yazar, 1967'de 72. koğuş romanını oyunlaştırdı. eser, ankara sanat tiyatrosu tarafından sahnelendi. orhan kemal, bu oyunu ile ankara sanat sevenler derneği tarafından en iyi oyun yazarı seçildi. 1969'da türk dil kurumu ödülü'nü ve sait faik hikâye armağanı'nı önce ekmek adlı kitabı ile aldı.

bulgar yazarlar birliği'nin çağrısı üzerine 1970 yılında sofya'ya gitti. asıl amacı babaannesinin soyunun bulunduğu yerleri gezip not almak ve "93'ten bu yana" adıyla ailesinin hikâyesini yazmaktı. ancak bu isteğini gerçekleştiremedi. geçirdiği bir beyin kanaması nedeniyle tedavi görmekte olduğu hastanede 2 haziran 1970'te öldü. cenazesi özel bir araba konvoyuyla birlikte 5 haziran 1970'te yurda getirildi; zincirlikuyu mezarlığı'na defnedildi.

anısını yaşatmak için i̇stanbul'un beyoğlu ilçesinde, cihangir semtinde orhan kemal müzesi açıldı. 1972'den bu yana adına bir roman yarışması (orhan kemal roman armağanı) düzenlenmektedir. ayrıca fatih ordu caddesi üzerinde bulunan i̇l halk kütüphanesi'ne adı verilmiştir.

eserleri 
orhan kemal, yoksul kesimin, işçilerin, öğrencilerin, "kerhanedeki adamın" yaşamını anlatan öykü ve romanlar yazmış ve insan-toplum ilişkilerini gerçekçi bir dille yansıtmıştır. 27 roman, 19'u öykü kitabı ile anı, inceleme, oyun, röportaj türünde kitaplar bırakmıştır.

öyküleri 
 1948: duygu
 1948: menevşe
 1949: ekmek kavgası
 1951: sarhoşlar
 1952: çamaşırcının kızı
 1954: 72. koğuş
 1954: grev
 1956: arka sokak
 1957: kardeş payı
 1957: babil kulesi
 1963: dünya'da harp vardı
 1963: mahalle kavgası
 1966: i̇şsiz
 1968: önce ekmek
 1971: küçükler ve büyükler (ölümünden sonra)

öykülerinden yapılan derlemeler bilgi yayınevi'nce beş cilt olarak yayınlandı:
 1974: yağmur yüklü bulutlar
 1974: kırmızı küpeler
 1975: oyuncu kadın
 1975: grev
 1976: serseri milyoner / i̇ki damla gözyaşı
 1976: arslan tomson (ölümünden sonra)
 1979: i̇nci’nin maceraları (ölümünden sonra)

romanları 

 1949: baba evi
 1950: avare yıllar
 1952: cemile
 1952: murtaza
 1953: dünya dönüyor
 1954: bereketli topraklar üzerinde
 1956: neden böyle
 1957: suçlu
 1958: devlet kuşu
 1958: dünya evi
 1958: vukuat var
 1959: gavurun kızı
 1960: el kızı
 1960: küçücük
 1961: hanımın çiftliği
 1962: eskici ve oğulları (eskici dükkânı adıyla 1970)
 1962: gurbet kuşları
 1963: kanlı topraklar
 1963: sokakların çocuğu
 1965: bir filiz vardı
 1966: evlerden biri
 1966: müfettişler müfettişi
 1966: yalancı dünya
 1968: arkadaş islıkları
 1968: sokaklardan bir kız
 1969: kötü yol
 1969: üç kağıtçı
 1970: kaçak (ölümünden sonra)
 1986: tersine dünya (ölümünden sonra)
 2014: uçurum

oyun 
 1965: i̇spinozlar
 1967: 72. koğuş
 1968: kardeş payı
 1969: murtaza
 1972: eskici dükkânı

anı 
 1965: nazım hikmet’le üç buçuk yıl

i̇nceleme 
 1963: senaryo tekniği ve senaryoculuğumuzla i̇lgili notlar

röportaj 

 1971: i̇stanbul’dan çizgiler (ölümünden sonra)

aydınlık gerçekçilik 
eserlerinde bulunan gerçekçilik orhan kemal'in temel özelliğidir ve gerçeğe yaklaşımı kendi söyleyişiyle "aydınlık gerçekçilik" olarak belirtilir. topluma bakış ve malzeme seçiminde "toplumcu gerçekçi", gerecin yansıtılması bakımından "gözlemci ve eleştirel gerçekçi" yaklaşımdır. aynı zamanda "sosyalist insancılık" olarak da görülür. orhan kemal, mehmet fuat'a yazdığı mektubunda aydınlık gerçekçiliğin, "active realisme" (etkin gerçekçilik) kavramının türkçeleştirilmiş hâli olduğunu belirtir.

ayrıca bakınız 
 orhan kemal müzesi
 orhan kemal roman armağanı
 meb 100 türk edebiyatçısı listesi

kaynakça

dış bağlantılar 

 orhan kemal müzesi resmi internet sitesi
orhan kemal - portreler galerisi, trt belgesel
 çimen günay-erkol, post-imperial crises and liminal masculinity in orhan kemal’s my father’s house–the idle years. journal of european studies september 2012 vol. 42 no. 3 245-260

 
1914 doğumlular
ceyhan doğumlular
20. yüzyıl türk roman yazarları
türk oyun yazarları
sait faik hikâye armağanı sahipleri
zincirlikuyu mezarlığı'na defnedilenler
1970 yılında ölenler
türk sosyalistler
türk marksistler
türk tutuklular ve hükümlüler
türk edebiyatında toplumcu gerçekçi kişiler
türkiye tarafından tutuklanan kişiler
adana doğumlu yazarlar