Haiku

haiku (japonca 俳句, türkçesi eğlenceli mısra) bugün tüm dünyada meşhur olan geleneksel bir japon şiir türüdür. dünyanın en kısa şiir türü sayılır.

en önemli haiku şairleri arasında matsuo bashō (1644-1694), yosa buson (1716-1783), kobayashi issa (1763-1827) ve masaoka shiki (1867-1902) gösterilebilir. bashō öğrencileriyle haikai şiirini yenilemiş ve ona ciddi bir edebiyat saygınlığı kazandırmıştır. shiki modern haiku'nun kurucusu sayılır. aynı zamanda haiku kavramının (haikai veya hokku karşısında) yerleşmesini sağlayan da o olmuştur.

japon haiku'ları çoğunlukla 5-7-5 ölçülü üçlü kelime öbeklerinden oluşup kelimeler sütun halinde yan yana sıralanır. haiku'nun vazgeçilmez bir unsuru da somutluğu ve halihazıra olan bağlantısıdır. bilhassa geleneksel haikular kigo ile mevsimlere imada bulunurlar. temel özellikleri olarak okuyanın kendi tecrübesiyle tamamladığı bitmemiş, açık metin karakteri de gösterilebilir. metinde her şey söylenmezken duygular nadiren isimlendirilir ve bunların şiirde yer alan somut şeyler ve bağlamdan çıkarılmaları lazım gelir.

modern haiku ekolleri tüm dünyada sadece geleneksel şekilleri değil, aynı zamanda bazı metin biçimlendirme kurallarını da sorgulayıp yeni yollar bulmaya çalışıyorlar.

yapı 
japon şiiri hece ölçüsünden ziyade niceliğe bakar. geleneksel örneklere göre bir haiku her biri beş, yedi ve beş japon ses birimi olan üç kelimeden müteşekkil birer mısradan oluşur: 5-7-5.

bir japon hecesi, kısa sesli ve sonu açık bitiyorsa bir birim taşır. uzun sesler iki birim taşır. hece sonunda n harfi veya çift sessiz varsa da tek birim gelir. saf japonca kelimelerin çoğu tek birimli hecelerden oluşur. çoklu birimi olan heceler genelde sino-japon kökenlidir.

mesela:

nippon wa bir haiku'nun ilk hecesidir ve aşağıdaki gibi beş birimden oluşur:

ni + p + po + n + wa

genel bilgiler 
905 yılında yazılmış kokinshu'da (eski ve yeni şiirler derlemesi) şu alıntı yer alır:

dietrich krusche geleneksel haiku'nun kuralları arasında şu prensipleri zikreder: haiku somuttur. haiku'nun konusu insan tabiatının dışındaki bir tabiat cismidir. bir defalık bir durum veya olay tasvir edilir. bu durum veya olay şimdi oluyormuş gibi gösterilir. haiku'da mevsimlere bağlantı bulunur.

mevsimlere bağlantı japonya'da genelde belli bir mevsimle irtibatlandırılan özel kelimeler veya deyişler anlamındaki kigo ile sağlanır.

gösterilen şeyler yaşanmış anların ve bunlara bağlı duyguların temsilleridir. tabiat ruhu yansıtır. nesneler temsili ve semboliktir. örnek bir imaj: düşen yapraklar, çağrışımı: güz, duygu: melankoli. diğer taraftan bazı yazarlar daha kapsamlı, kültüre has bir sembolizmin olabileceğini belirtmektedir. mesela bodmershof aşağı düşmekte olan yağmuru ölümün, evi dünyevi vücudun sembolü olarak görür.
samuraylar, japoncası jisei olan, ölüm haikusu ismi verilen şiirler yazmışlardır.

birçok haiku kaligrafik şekilde gösterilir. hece sayısı japonca'da, türkçedeki kafiyeler gibi akılda kalıcı bir ritim bırakır.

tarihi 
haiku'nun akrabası olarak geleneksel 5-7-5 veya 7-7'li hecesi olan tanka ve tankalar zinciri olarak görülebilecek renga türleri vardır. başlangıçta çok sayıda şair tanka'yı tuluat yaparak sosyal vesilelerde yazıyorlardı. i̇lk şair hokku'yu (üst kıta, 5-7-5), ikinci şair de matsuku'yu (alt kıta, 7-7) yapıyordu. bu tür ortaklaşa şairlik waka (cevap şiiri) olarak da anılıyordu. sonraları daha büyük cemiyetlerde 36 kıtalı kasen gibi büyük zincirleme şiirler de meydana geldi.

13. yüzyılda ilk defa hokku'nun başlı başına bir şiir türü olarak diğerlerinden ayrıldığına dair belgeler bulunmaktadır. sonraki zamanlarda hokku, saray erkanı ve samuraylar arasında şaka ve nükte şiiri olarak sevilir oldu. 15. yüzyıl itibarıyla hokku, tanka'nın yanında müstakil bir şiir türü olarak yerleşmeye başladı. henüz konusu öncelikli olarak kelime ve imajlarla oynamaktı.

16. yüzyılda edo devri'nin başlamasıyla, bugün klasik haiku olarak nitelediğimiz tür ortaya çıktı. edo devri'nin bazı özellikleri bunun şartlarını hazırladı. toplumda feodal bir sınıf ve statü sistemi hakimdi. buna ilaveten japonya neredeyse tamamen dışa kapanmıştı. böylelikle kendi içinde kapalı, görünürde değişmez bir dünya oluşmuştu. bu tam tanımlı değerler ve semboller sistemi sayesinde şairler ve alımlayıcılar yüzyıllar boyu müşterek, sınırları net çizilmiş bir anlayış zeminine sahip oldu. değişiklikler sadece detaylarda vuku buluyordu.

günümüzde matsuo bashō (1644–1694) ilk büyük haiku şairi sayılmaktadır. kurbağa haikusu dünyanın belki de en çok alıntılanan haiku'sudur.

aynı zamanda buson ve kobayashi issa da büyük haiku şairlerindendir. issa bazen geleneksel 5-7-5 formunu bozmuştur. haiku'nun artan sofistikeleştirilmesine bir red mahiyetinde olan eserlerinin temelinde mizahla karışık derinden bir insan ve mahlukat sevgisi varmış gibi görünür:

nilüferin üzerinde kurbağa
ama suratını
nasıl da asmış?

haiku kavramının ilk ne zaman kullanıldığı bilinmemektedir. haikai no renganın haisi ve hokku kavramının kusundan ortaya çıkmış olması muhtemeldir. genel bir yaygınlığa haiku şiirinin yenileyicisi masaoka shiki (1867-1902) sayesinde kavuşmuştur.

masaoka shiki'den sonra haiku şiiri iki istikamete dağılmıştır. en önemli iki öğrencisi takahama kyoshi (1874-1959) ve kawahigashi hekigotō (1873-1937) japon haikusu'na etkisi bugüne kadar süren belirleyici bir hareket vermişlerdir. hekigotō, shiki'nin reformlarını devam ettirmiş ve yeni formlar denemiştir. kyoshi bu tecrübelere karşı bir hareket olarak "geleneksel haiku'yu" keşfetmiştir. kyoshi'nin gözle görülür etkisi bugün bile japonya'da "geleneksel haiku'nun" yaygınlığında kendini göstermektedir. kyoshi ekolü'nden çok muteber şairler çıkmıştır (mizuhara shuōshi (1892-1981)). hekigotō hareketinden ise haiku'nun serbest şekli gelişmiştir. ippekiro nakatsuka (1887-1946), ogiwara seisensui (1884-1976), ozaki hōsai (1885-1926) ve bilhassa japonya'nın en çok okunan haiku yazarlarından olan taneda santōka (1882-1940) gibi önemli şairler bu çizgiden gelmektedir.

günümüz (gendai) japon haikusu'nun da köklerinden biri buradadır. i̇kinci dünya savaşı'ndan sonra japon aşırı milliyetçiliği tecrübeleri sebebiyle liberal bir haiku hareketi ortaya çıkmıştır. takahama kyoshi'ye uyarak "geleneksel haiku" kurallarına riayet etmeyen shinkō haiku undô (yeni çıkan haiku hareketi) haiku şairleri takibe uğramış, tutuklanmış ve işkence görmüş, dergileri de yasaklanmıştır. takahama kyoshi'nin kendisi savaş sonrası baş sorumlu olarak görülmüştür. kyoshi, istihbarat servisinin altında çalışan kültürel faaliyetleri denetlemek için devletin propaganda teşkilatı olan "japon edebiyatı vatansever cemiyeti"nin (nihon bungaku hōkoku kai) haiku bölümü başkanıydı.

bugünkü gendai haiku hareketinde karşılıklı müsamaha içinde olan muhtelif şair pozisyonları bulunmaktadır. bazı şairler 5-7-5 kalıbında, bazıları sadece mevsim kelimesinde devam ederken, yine bazıları da ikisini birden reddetmektedir.

meşhur haiku şairleri (genel) 
 edo devri
 matsuo bashō (1644–1694)
 yosa buson (1716–1783)
 kobayashi issa (1763–1827)
 meiji devri'nden beri
 masaoka shiki (1867–1902)
 kawahigashi hekigotō (1873–1937)
 takahama kyoshi (1874–1959)
 taneda santōka (1882–1940)
 ozaki hōsai (1885–1926)
 mizuhara shūōshi (1892–1981)
 yamaguchi seison (1892–1988)
 saitō sanki (1900–1962)
 hino sōjō (1901–1956)
 yamaguchi seishi (1901–1994)
 nakamura kusatao (1901–1983)
 ōno rinka (1904–1982)
 katō shūson (1905–1993)
 furusawa taiho (1913–2000)
 suzuki masajo (1906–2003)
 mori sumio (1919–2010)

farklı okuma türlerine açıklık 
japon haikular normalde hiragana, yani anlamı spesifikleştiren işaretler olmadan sesleri saf halinde veren bir yazı ile yazılır. meşhur bir haiku örnek verilecek olursa:

ayrıca haiku japonca'da genelde satırlara bölünmez, yani bu haiku bu durumda şöyle yazılır:

ひるからはちとかげもあリくものみね

japonca'daki eşanlamlı kelimelerin çokluğu bu şiirin tamamen farklı iki şekilde anlaşılmasını sağlar ki bu aşağıdaki kanji'yle yazılan kısımda anlaşılırken bundan bilinçli olarak vazgeçilmesiyle açıkta da bırakılabilmektedir:

bu nevi çok anlamlılıkların cazibesi neredeyse sadece japon dilinde verilebilir, başka dilde benzer bir uyarlama mümkün değil gibidir.

bibliyografya 
 dietrich krusche (hrsg.): haiku. japanische gedichte. dtv, münchen 2002, isbn 3-423-12478-4.

yararlanılan eserler 
 reginald h. blyth: a history of haiku. hokuseido press, tokio 1976-1977.
 from the beginnings up to issa. 1976.
 from issa to the present. 1977.
 andreas wittbrodt: hototogisu ist keine nachtigall. traditionelle japanische gedichtformen in der deutschsprachigen lyrik (1849–1999). vandenhoeck & ruprecht, göttingen 2005, isbn 3-89971-257-9.
 annika reich: was ist haiku? zur konstruktion der japanischen nation zwischen orient und okzident. reihe: spektrum. berliner reihe zu gesellschaft, wirtschaft und politik in entwicklungsländern, bd. 73, lit-verlag, hamburg 2000.
 günter wohlfart: zen und haiku. philipp reclam jun., stuttgart 1997, isbn 3-15-009647-2.
 arata takeda: überschwang durch überschuss. probleme beim übersetzen einer form – am beispiel des haiku. eine theoretische überlegung und ein praktischer vorschlag. in: arcadia. 42/1 (2007), s. 20–44 (nachdruck in: sommergras xxi, 83 (2008), s. 4–33.)

kaynakça

dış bağlantılar 
 

şiir
japon edebiyatı