Medler

medler (eski farsça: māda, yunanca: μῆδοι, i̇branice: מָדַי), i̇ran'ın kuzeybatı bölgesinde yaşayan eski  i̇ran halklarından biridir. yunanlar bu halkın yaşadığı bölgeye medya adını vermişlerdir. medler ilk kez asur kralı iii. salmaneser'in dönemindeki (mö 858-824) yazılarda "mada" adı ile kaydedilmişlerdir. medler'in şu anki adı antik yunan dilindeki mêdos'tan (μῆδος) gelmektedir. asuriler "medyan ülkesi", kurmada, mata veya manda olarak kendilerinden bahsederken, babilliler onları ummān-manda olarak adlandırdılar.

tarihçe 
mö 2. binyılın sonunda, i̇ran'ın kuzeybatı bölgesinde i̇rani kabilelerin ortaya çıktığı ve ilerleyen yıllarda bu kabilelerin yayılmasıyla medya'nın sınırlarının birkaç yüz yıllık bir süre içinde değiştiği düşünülmektedir.

i̇rani kabilelerinin batı ve kuzeybatı i̇ran'da en azından mö 12. veya 11. yüzyıllardan beri mevcut olduğu düşünülmekle birlikte, bu bölgelerdeki etkinlikleri mö 8. yüzyılın ikinci yarısından itibaren görülmeye başlamıştır.

asur i̇mparatorluğu’nun, kuzeybatı i̇ran, doğu anadolu ve kafkasya bölgelerinde baskın güç olduğu dönemden sonra düşüşe geçmesiyle yakın doğu'da oluşan güç boşluğu başka halkların bölgede güçlenmesine sebebiyet verdi, ayrıca i̇ran'daki baskın güç olan elam ve batıdaki babil gibi antik dönem krallıklarının da ciddi bir zayıflık dönemi yaşıyor olması buna kolaylık sağladı.

bölgedeki metin kaynakları üzerinde yapılan bir araştırma, yeni asur i̇mparatorluğu döneminde medya bölgesi ile bu bölgenin batı ve kuzeybatısında, i̇rani dil konuşan insanların yaşadığı ve yoğun bir nüfusa sahip olduğunu göstermektedir.

bilindiği üzere med egemenliğinden önce batı ve kuzeybatı i̇ran'da elam, manna, asur ve urartu toplumlarının siyasi faaliyetleri görülmektedir. bu toplumlarda ve mö 7. yüzyılın sonlarında, i̇rani devlet oluşumları öncesinde i̇ran kabilelerinin konumları ve faaliyetleri hakkında çeşitli ve güncel görüşler vardır. bu görüşlerden birine göre (herzfeld ve diğerlerine ait) yönetici sınıfın "i̇rani göçmenler" olduğu, ancak toplumun "özerk" olduğu yönündeyken, başka bir görüşe göre (grantovsky ve diğerleri) ise hem yönetici sınıf hem de nüfusun temel unsurlarının i̇rani olduğu yönündedir.

medlerin tarih sahnesine çıkışı

mö 10. yüzyıldan 7. yüzyılın sonlarına kadar medya'nın batı kısımları, batıda kıbrıs'tan doğuda batı i̇ran'ın bazı bölgelerine, arap yarımadasının kuzeyinden mısır'a kadar uzanan kuzey mezopotamya merkezli geniş yeni asur i̇mparatorluğu'nun egemenliği altına girmiştir. bu dönemlerde medler'in, asurluların vassalı olarak bölgeyi i̇skit ve kimmer akınlarına karşı koruduğu düşünülmektedir.

mö 9. yüzyıldan itibaren asurlular, o zamanlar birçok küçük prensliğin bulunduğu kuzeybatı i̇ran'ın bölgelerini düzenli olarak yağmalamaktaydılar, bu sebeple bölgesel isyanlar baş göstermekteydi. bölgede 9 ve 8. yüzyıllarda medlerin rolü büyük ölçüde arttı ve 7. yüzyılda, batı i̇ran'ın tamamı ve bazı komşu bölgeler medya olarak atfedilmeye başlandı.

asur metinlerinde medlerden ilk defa, iii. şalmaneser'in (mö 858-824) namri'yi işgal ettiği mö 834 yılına atıfta bulunulur. asurlular, parsua adlı kabile konfederasyonuna saldırısını tamamladığında, med topraklarında hemadan ovasına geçiş yapmıştır. v. shamshi-adad (mö 823-811), urartular'ın saldırısını durdurduktan sonra med kabilelerinin üzerine harekete geçmiştir. asurlular, 815'te gizilbunda'nın ele geçirilmesini takiben med şefi hanaṣiruka'nın şehri sagbita'ya yürümüştür. asur yazıtına göre bu seferde çok sayıda medli öldürülüp esir alınırken, sagbita'nın yanı sıra yakınında bulunan binlerle ifade edilen yerleşim yeri de yıkılmıştır. iii. adad-nirari (mö 811-783) döneminde med topraklarına seferler düzenlenmişse de önemli bir başarı elde edilememiştir.

asurlular'ın yaşadığı siyasi istikrarsızlık döneminden sonra iii. tiglat-pileser önce medleri haraca bağlamış akabinde de med topraklarının en ücra köşesine kadar ilerlemiştir. bu seferde birçok medli, kuzey suriye ve samarya bölgesine sürülürken buralardan da birçok kişi med topraklarına yerleştirilmiştir. ii. sargon döneminde mö 716 yılında medya topraklarının batısı ele geçirilip burada eyalet oluşturulmuştur. asur yazıtlarında aynı yıl 28 med şehir yöneticisinden haraç alan sargon, mö 713 yılındaki seferinde de 45 şehir yöneticisinden vergi almıştır.

ii. sargon ve sanherib’in babillilerle olan mücadelesi sırasında i̇ran coğrafyasında asur etkisi azalmaya başlamış, kuzeyden gelen kimmer ve i̇skitler'in etkisi görülmeye başlamıştır. asur kralı esarhaddon döneminde i̇ran’a sefer düzenlenip i̇skitler ve bazı med kabilelerine karşı başarı sağlansa da bu başarılar kalıcı olamamıştır. aynı yıl medler, mannea, kimmer ve i̇skitler ile ittifak yaparak asurlular’a karşı isyan başlatmıştır.

med hanedanlığının kuruluşu ve çöküşü 
med hükümdarlarının listesi, heredot'un eserinde "krallar" olarak bahsettiği aynı aileye mensup kişilerden yola çıkarak hazırlanmıştır. buna göre med krallığı aşağıdaki hükümdarlar tarafından yönetilmiştir.

deioces   
fraortis  
i̇skit işgali  
siyaksares 
astyages   

bununla birlikte heredot'un verdiği isim ve tarihlerin yakın doğu kaynaklarıyla uyuşmadığı belirtilmektedir. ulaşılabilen antik dönem kaynaklarında siyakseres ve astyages’den bahsedilirken deioces ile fraortis'den bahsedilmemektedir. heredot'un anlatımına göre deioces, altı med kabilesini birleştirerek med krallığını kurmuştur. ii. sargon'un ölümünden sonra asurlular'ın zayıflamasıyla kurulan krallığın başkenti ekbatana'da tesis edilmiştir. asurlular'ın zayıflamasıyla deioces, manna ve urartular ile ittifak kurarak fetih hareketine başlayarak kuzey batı i̇ran ve azerbaycan topraklarını ele geçirmiştir.

deioces'in 53 yıllık saltanatından sonra oğlu fraortis (bazı görüşlere göre asur kaynaklarında geçen kaštariti) onun yerine tahta geçti. fraortis doğu i̇ran topraklarına seferler düzenleyerek, persleri ve diğer i̇rani kabileleri hakimiyeti altına aldı. asurluları yıkmak için sık sık seferler düzenledi ancak i̇skitler ile ittifak kuran asur kralı asurbanipal mö 653 yılında fraortis'i öldürdü.

fraortis'in öldürülmesinden sonra krallığın bir bölümünde i̇skitler, bir bölümünde de fraortis'in oğlu siyaksares hüküm sürmüştür. i̇ntikam almak isteyen siyaksares, i̇skit liderlerini yemeğe davet edip, sarhoş ettikten sonra kılıçtan geçirmiştir. bu olaydan sonra medler, siyaksares önderliğinde tekrar asya'ya hükmedip bölgenin en büyük imparatorluğu haline geldiler

siyaksares çeşitli med aşiretleri ile ittifak yapmış ve ordusunu düzene sokarak bir fetih hareketine başlamıştır. siyaksares, medlerin ve babası deioces'in en büyük arzusu olan asur'u yıkmayı istemiştir. çünkü asurlular med halkına eziyet etmiştir. mö 612 yılında medler ninova'yı kuşatmış ve asur i̇mparatorluğu'nu yıkmıştır. bin yıllık asur hegemonyası biterek mezopotamya'da bir devir kapanmıştır.

kral siyaksares, asur zaferinden sonra fetihlere devam ederek mezopotamya, anadolu, kafkasya ve i̇ran coğrafyasının büyük bölümüne egemen olmuştur. tarihçi herodot'un aktardıklarına göre medler, eski dönemlerde diğer halklar tarafından aryanlar olarak adlandırılmıştır.

medler yine kendileriyle aynı dönemde var olmuş lidyalılar ve babillerle rekabet edip savaşmışlardır. lidyalılar ile medler arasında beş yıl süren bir savaştan sonra lidya'yı fethetmek için yola çıkan siyaksares komutasındaki med ordusu 28 mayıs m.ö 585'de ii. alyattes komutasındaki lidya ordusu ile kızılırmak dolaylarında karşı karşıya geldi. yunan filozof thales'in de önceden öngördüğü gibi savaş meydanında güneş tutuldu (thales tutulması) medler için güneş kutsal olduğundan bunu tanrıların bir cezalandırması olarak yorumlayıp savaşı bitirdiler ve barış antlaşması yaptılar. barışı pekiştirmek için lidya kralı kroisos'un kız kardeşi aryenis ile siyaksares'in oğlu astyages evlenmiş ve aynı yıl babasının ölümü üzerine astyages med tahtına çıkmıştır.

son med kralı astyages, pers kralı ii. kiros'a karşı yenik düşmüştür. likya'daki harpagidlerin (med generali harpagus'un torunları) anlatılarını takip eden herodot'a göre kiros, med generali harpagus tarafından astyages'e karşı isyana teşvik edildi. bunun sonucunda kiros, medlerin yönetiminden kurtulmayı isteyen perslerin lideri oldu.

babil kralı nabonidus'un iki yazıtında bu savaştan  şöyle bahsedilmektedir; mö 553-552'de, medler'in kralı astyages'in vasalı anzan kralı kiros, efendisine karşı savaş açtı. mö 550-49'da astyages'in ordusu ona isyan etti ve savaşı kiros kazandı. astyages yakalanıp kiros'a teslim edildi.ekbatana'nın düşüşüyle medya bağımsız ve lider bir ulus olmaktan çıktı ve persler tarafından yönetilmeye başlandı.

astyages ve kiros arasındaki mücadeleyle ilgili klasik kaynaklar, şamlı nicolaus ve marcus justin'dir. bu iki kaynaktan aktarılanlara göre toplamda üç savaş olmuştur. kiros liderliğindeki pers ordusu iki kez yenilirken  üçüncü savaşta pers ordusu pasargad yakınlarındaki dağlarda astyages'e karşı galip gelmiştir. astyages, pers kralı ii. kiros'a karşı yenik düşmesinden sonra med toprakları önemli bir eyalet haline gelmiş ve art arda egemen olan devletler tarafından satraplık şeklinde yönetilmiştir.

med dili 
med dilinin kökeni ve özellikleri birçok yönden ihtilaflıdır. bu dilde bulunan metinlerin azlığı ve var olanların ise çok az ve sadece birkaç kelime, toponimilerin var olması dilbilgisini keşfetmek adına oldukça zordur. ancak bununla birlikte, i̇ran dillerinden eski kürtçe'yi kullanan, kürtlerin atalarına çok yakın bir dil kullandıkları muhtemeldir. nitekim med dili eski bir i̇ran dilidir ve azari, gilaki, mazenderanca, zaza-gorani dilleri, kürtçe ve baluchi gibi diğer birçok dili içeren kuzeybatı i̇ran dil ailesine ait olarak sınıflandırılmaktadır. grameri hakkında fazla bir bilgi mevcut değildir fakat zerdüştlüğün kutsal kitabı olan avesta ile önemli fonolojik izoglozları paylaşmaktadır.

15. yüzyıldan kalma ermeni harfleriyle yazılmış bir elyazmasında bulunan kürtçe dua metni için "med dili" ile yazıldığı ifadesi vardır. elyazmasının daha eskiye dayanan orijinalinden kopya edildiği sanılmaktadır.

herodot'un altı med kabilesi 
herodot, eserinde altı adet med aşiretinin isimlerini listeler: "deiokes'in hükmü altında toplananlar yalnız media ahalisiydi; medler çeşitli boylardan oluşmuştu: buslar, paretakenler, strukhatlar, arizantlar, budiler, ve maglar."

heredot, medlerin “pers” kökenli olmadıklarını medlerin anlatımıyla şu şekilde belirtmiştir; maglar ‘medler” dedi: ey kral! biz de senin hükümranlığının kalmasıyla çok ilgileniyoruz; çünkü aksi durumda krallığın, persli olan bu çocuğa (i.cyrus) geçecektir, bu durumda biz medler, köleleştirileceğiz ve biz ayrı kandan olduğumuz için de, persler tarafından hiç hesaba katılmayacağız.

herodot aynı zamanda, medler'in persler'le  kesinlikle aynı aletlere sahip olduğunun ve olağan giyimlerinin birbirinden farksız olduğu söylemiştir. herodot tarafından aktarılan bilgilerden biri de; "bu medler eski zamanlarda herkes tarafından aryanlar olarak anılmış; fakat kolhisliler, atina'dan buraya geldiklerinde, onların isimlerini media olarak değiştirmişlerdir. haddi zatında bu onların da kendilerine verdikleri isimdi."medea yunan mitolojisi'nde kolhis kralı jason'un karısı ve argonotlar'ın büyücüsüdür.

medler ve kürtler

medlerin, kürtlerin atalarından olduğu konusunda başta erken dönem olmak üzere birçok dönemde tarihçiler ve seyyahlar arasında fikirler vardır. medler ve kürtler arasındaki bağı ilk gösteren tarihi belge, kâr-nâme'de yer almaktadır, i. erdeşîr'i papakan (ms. 242) kürtlere karşı verdiği savaşta, kürt med kralı diye bahsetmektedir. bunun yanında, farsça "gord"(kahraman) kelimesinden türeyen "kürt" adı ile bağlantısı tartışılan semitik "*krd"(dağlı) kökenli tanım grek-mezopotamya kaynaklarında dağlı veya ortak sosyal sınıfa ait toplumları ifade etmek için kullanılmıştır. kaynaklarda "kürden" biçiminde çevrilen tanımın günümüz kürtleri ile ilişkisi bu sebepten kesin değildir.

nitekim orta çağ dönem kaynaklarında (hicri 5. yüzyıl) yaşamış olan ermeni tarihçi heyton (hethum) şöyle der: ”sonunda araplar mısır’ın yönetimini kaybettiler; ve medler; “ki onlara kürtler deniliyordu.” mısır’a egemen oldular.”

orta çağ'da bazı tarihçiler kürtlere, med demiş kürtlerle yapmış oldukları savaşları, med işgali olarak yorumlamışlardır. med dili tıpkı kürtçe gibi batı i̇ran dilleri sınıfına girer, 15. yüzyılda 7 dilde yazılmış kutsal bir metinde medce de yer almaktadır. h.w. bailey, henning, shanidze ve david neil mackenzie gibi bazı bilim adamları metni incelemiş ve metnin kürtçe olduğunu iddia etmişlerdir.

18. ve 19. yüzyıllarda birçok tarihçi ve seyyah; kitaplarında, kürtlerle medlerin aynı halk olduğunu iddia etmişlerdir. medleri başta kürtler olmak üzere tüm i̇ranilerin atası olarak ele alan görüşler de bulunmaktadır.

rus tarihçi ve dilbilimci vladimir minorski, şu anda kürtlerin çoğunluk oluşturduğu topraklarda yaşamış olan medlerin modern kürtlerin ataları olabileceğini öne sürdü. mö 8. yüzyılda bölgeyi işgal eden medlerin dilsel olarak kürtlere benzediğini de belirtir. bu görüş, yirminci yüzyılda birçok kürt milliyetçisi tarafından kabul edildi. ancak hollandalı bir bilim insanı olan martin van bruinessen, medleri kürtlerin atası olarak gören görüşlere karşı çıkarak şöyle diyor: bazı kürt entelektüeller, halklarının medler soyundan geldiğini iddia etseler de, medlerin siyasi egemenliği ile kürtlerin ilk doğrulanması arasındaki önemli boşlukta böyle bir bağlantıya izin verecek hiçbir kanıt yoktur."

bazı dilbilimsel araştırmalar, daha önce ileri sürülen kürtlerin medlerin torunları olduğu görüşüne meydan okudu. i̇ran araştırmaları profesörü gernot windfuhr, kürt dillerini medcenin alt katmanları olarak temellendirmiş olsa da daha çok partça diline benzediğini söylemiştir. kürtçe konusunda bir otorite olan david neil mackenzie, kürtçenin farsçaya daha yakın olduğunu söyleyerek, kürtçenin farsçadan farklılığı nedeniyle kuzeybatı i̇ran dili olarak görülmesi gerektiğini savunan "geleneksel" görüşü sorgulamıştır.

california üniversitesi'nde tarih profesörlüğü yapmış wadie jwaideh: "kürt halkının tanınmış atalarından biri olan med i̇mparatorluğu, kürtler tarafından kurulduğu söylenebilecek harika nasyonal olan, tek devletti"

the cambridge history of the kurds'e göre,

 
(11)"okları bileyin, ok kılıflarını doldurun! rab med krallarını harekete geçirdi, amacı babil'i yok etmek. rab öcünü, tapınağının öcünü alacak.
(12)babil surlarına karşı sancak kaldırın! muhafızları pekiştirin, nöbetçileri yerleştirin, pusu kurun! çünkü rab babil halkı için söylediklerini hem tasarladı hem de yerine getirdi.
(13)ey sizler,akarsuların kıyısında yaşayan, hazinesi bol olanlar, sonunuz geldi, zamanınız doldu.
 (27)"ülkeye sancak dikin! uluslararasında boru çalın! ulusları babil'le savaşmaön ol hazırlayın. ararat, manni, a şkenaz krallıklarını ona karşı toplayın. ona karşı bir komutan atayın, çekirge sürüsü kadar at gönderin üzerlerine.
(28) ulusları, med krallarını, valilerini, bütün yardımcılarını, yönetimi altındaki bütün ülkeleri- onunla savaşmaya hazırlayın.
(29)ülke titreyip kıvranıyor! çünkü rab'bin babil diyarını issız bir viraneye çevirme amacı yerine gelmeli.

yeşaya, daniel ve ester bölümünde ise medler'den şu şekilde bahsedilmektedir;

gümüşe değer vermeyen,
altını sevmeyen medler’i, onlara karşı harekete geçireceğim

büyüklüğü, kahramanlıkları ve mordekay'ı her bakımdan nasıl onurlandırdığı med krallarının tarihinde yazılıdır.
gördüğün iki boynuzlu koç med krallarını simgeler.

resim galerisi

notlar

kaynakça 

 i̇mparatorluğu
 i̇mparatorluğu
ahameniş satraplıkları
vikiproje tarih kaynak bekleyen maddeler
mö 1. binyılda i̇ran'da kurulan oluşumlar
mö 549
mö 6. yüzyılda feshedilmiş oluşumlar
mö 6. yüzyılda i̇ran
mö 7. yüzyılda i̇ran
antik ermenistan
antik yakın doğu
i̇ran'daki imparatorluk ve krallıklar
asya'daki eski imparatorluklar
antik i̇ran halkları
türkiye tarihi
mö 6. yüzyılda varlığı sona eren bölgeler ve ülkeler
mö 7. yüzyılda kurulan bölgeler ve ülkeler