İkizdere, Damal

i̇kizdere, ardahan ilinin damal ilçesine bağlı bir köydür.

tarihçe 

i̇kizdere köyünün eski adı munus'tur. nitekim defter-i mufassal-i vilayet-i gürcistan adlı ve 1595 tarihli osmanlı tahrir defterinde munus (مونوس) olarak geçer. 1694-1732 dönemini kapsayan defter-i caba-i eyalet-i çıldır adlı cebe defterinde de köyün adının munus (مونس) biçiminde geçtiği görülmektedir. gürcüce munusi'den (მუნუსი) girdiği tahmin edilen bu yer adı, daha geç dönemde nunus'a dönüşmüştür. bununla birlikte geç dönem gürcüce kaynaklarda nunusi (ნუნუსი) olarak da geçer. birinci dünya savaşı yıllarında ardahan bölgesini gezen gürcü araştırmacı konstantine martvileli, yaşlı köylülere dayanarak nunusi adının gürcü kadın adı nunu'dan (ნუნუ) türediğini ve "nunu'nun köyü" anlamına geldiğini yazar. rus idaresi köyü 1886 yılında nunus (нунус) adıyla kaydetmiştir. 1928 tarihli osmanlıca köy listesinde de köyün adı nunus (نونوس) olarak yazılmıştır.

ortadan kalkmış bir köy olan kençeti (კენჭეთი), bugünkü i̇kizdere köyü sınırları içinde bulunuyordu.

munusi, tarihsel gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan eruşeti'de yer alır. eruşeti bölgesi, gürcistan’ın en eski hıristiyanlık merkezi olarak bilinmektedir. munusi köyü, erken ve geç orta çağda gürcü yönetimlerin egemenliğinde bulunuyordu. osmanlılar bu yerleşmeyi 16. yüzyılın ortasında gürcülerden ele geçirdi. defter-i mufassal-i vilayet-i gürcistan adlı ve 1595 tarihli osmanlı tahrir defterine göre munusi, gürcistan vilayeti içinde ardahan-i büzürg livasının meşe nahiyesine bağlıydı. köyün nüfusu 18 haneden (yaklaşık 90 kişi) oluşuyordu. osmanlı devleti'ne ispenç vergisi veren bu hanelerin reisleri batata, eliazar, zakara, i̇ona, mirza, abram, gogiça, papuna, maisura gibi gürcü adları taşıyordu. köyde buğday, arpa ve yonca tarımı ile arıcılık yapılıyordu.

ruslar 93 harbi'nde ele geçirdiğinde, köyün adı nunus'a dönüşmüştü. rus idaresinde nunus, ardahan sancağının (okrug) ardahan kazasına (uçastok) bağlıydı. bu kazada maçueti nahiyesinin (маркяз: merkez) köylerinden biriydi. köyde 1886 yılında 156 kişi yaşıyordu ve nüfusun tamamı "türk" olarak kaydedilmişti. rus idaresi sırasında nunus'un nüfusu artmış, 1896'da 255 kişiye, 1906'da 304 kişiye ulaşmıştır. gürcü araştırmacı konstantine martvileli 1917 yılında sakartvelo adlı gazetede köyde 32 hanede 352 müslüman gürcünün yaşadığını yazmıştır.

nunus, birinci dünya savaşı'nın sonlarında rusya'nın bölgeden çekilmesinden bir süre sonra, gürcistan demokratik cumhuriyeti'nin sınırları içinde kaldı. kızıl ordu'nun gürcistan'ı işgali sırasında ankara hükümeti'nin tiflis hükûmetine verdiği ültimatom üzerine gürcü idaresinin çekilmesinin ardından köy fiilen türkiye'ye katıldı. gürcistan demokratik cumhuriyeti'nin topraklarının işgal edilmesinin ardından sovyet rusya ile ankara hükümeti'nin 16 mart 1921'de imzaladığı moskova antlaşması'yla nunus köyünü de kapsayan ardahan ile artvin bölgeleri türkiye'ye bırakıldı.

nunus köyü, 1928 yılında kars vilayetinin ardahan kazasının damal nahiyesine bağlıydı. 1935 genel nüfus sayımında posof kazasına bağlı damal nahiyesinin bir köyüydü ve nüfusu 506 kişiden oluşuyordu. munusi / munus / nunus "yabancı kökten geldiği" için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla i̇kizdere olarak değiştirilmiştir.

i̇kizdere'nin 3–4 km doğusunda megalit bir kalenin kalıntıları bulunmaktadır. munusi kalesi veya nunus kalesi olarak bilinen yapı, orta büyüklükte kaba yonu taşlarla inşa edilmiştir. günümüze kalan duvarların yüksekliği  1-1,5 metre, kalınlığı 2 metre kadardır.
kalenin güneydoğu kısmı daha iyi durumdadır. köylülerin verdiği bilgiye göre köyün merkezindeki caminin hemen yakınıda eski bir kilise bulunuyordu. nitekim konstantine martvileli de 1917 yılında köyde kilise kalıntıları olduğunu belirtmiştir.

coğrafya 

i̇kizdere köyü, ardahan il merkezine 52 km, damal ilçe merkezine 7 km uzaklıktadır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
 

damal belde ve köyleri