Mustafa Suphi

mehmed mustafa subhi (), kısaca mustafa suphi, veya bazı kaynaklarda kullanıldığı haliyle osmanlıca yazıma göre mustafa subhi (4 ağustos 1882 veya 4 mayıs 1883 - 28 ocak 1921), türk komünist ve türkiye komünist partisinin ilk merkez komitesi başkanı.

yaşamı

erken dönemler

ailesi 
aslen samsunlu bir aileden gelmektedir. 2 şubat 1895 tarihli sicill-i ahvâl defteri, no.: 57, sayfa 73'e göre babası, 26 mart 1812 giresun doğumlu mevlevîzade saadetlû ali rıza efendi'dir. yine sicill-i ahvâl defteri kaydına göre 28 kasım 1880 tarihinde 20 yaşında giresun rüsum-ı sitte idaresi'nde mülâzemete (staja) başlamış, 30 temmuz 1881 tarihinde 200 kuruş maaşla mubassırlığa alınmış, 5 aralık 1883 tarihinde aynı maaşla ayriyeten katib-i saniliğe nakiledilip reji idaresi bidayet-i teşekkülünden istiğnaya çıkarılarak 14 nisan 1884 tarihinde 250 kuruş maaşla memuriyet-i sabıkaya ricat ve ahiren 400 kuruşla tirebolu memurluğuna tahvil ettirilse de adem-i kabulünden  naşi açığa çıkmış, 13 ağustos 1885 tarihinde giresun duyun-ı umumiye müdiriyeti'ne maa-mubassır (mubassırlıkla birlikte) katib-i saniliğe 200 kuruşa 3. defa tayin olunmuş, 13 ekim 1886 tarihinde olduğu yerden ayrılmış, 15 cemaziye'l-evvel 1306 (hicrî)/5 kanun-u sani 1304 (rumi)/17 ocak 1889 (miladi) tarihinde aynı maaşla yeniden memuriyete girmiş, 4 mayıs 1890 250 kuruş aylıkla yerine düyun-ı umumiye memurluğuna naklolunmuştur. daha sonradan 1912 yılında konya valiliği de yapan ali rıza efendi, cumhuriyet döneminde de bürokrat olarak hizmet vermiş, 1930'da samsun valiliği yapmış ve 28 mart 1953'te ölmüştür. annesi, belediye başkanlığı döneminde samsun'daki sıtma kaynağı görülen sazlığı kurutan halil hilmi efendi'nin kızı hikmet'tir. ailenin 9 çocuğundan en son hayatta kalanı, fitnat hanım'dı.

doğum tarihi 
mustafa suphi, resmî hâl tercümesi'ne göre 4 ağustos 1882 doğumludur. buna karşılık paris'te doldurduğu öğrenci formunda doğum tarihini, 4 mayıs 1883 olarak yazmıştır. zamanın trabzon vilayeti'ne bağlı olan giresun kazasında doğdu.

eğitimi 
i̇lk öğrenimini kudüs ve şam'da, idadi (lise) öğrenimini erzurum'da gördü. 1905 yılında i̇stanbul hukuk mektebi'nden mezun olduktan sonra paris'te siyasal bilgiler okulu'nu kazandı.

fransa 

doldurduğu bir ankete göre suphi'nin siyasi faaliyetlere girişimi, 1906 yılından itibaren başlamıştır. mustafa suphi, 1908 sıralarında paris'te görülmektedir. fransa'da bulunduğu dönem, mustafa suphi'nin celestin bougle gibi isimler başta olmak üzere burjuva sosyolog olarak nitelendirilebilecek düşünürlerin etkisinde kaldığı yıllardır. bu yıllarda suphi'nin i̇ttihatçılar ile yakın ilişki içerisinde olduğu bilinmektedir. dönemin hükûmet gazetesi olan tanin gazetesinin muhabirliğini yapmıştır. aynı zamanda suphi, osmanlı talebe birliği'nin başkanlığını da bu dönemde yürütmüştür, ki bu birliğin kimi üyeleri muhalifleri gözetlemek şeklinde faaliyet yürütmektedir. bu konu, paris emniyet müdürü'nün hazırladığı 29 haziran 1910 tarihli bir istihbarat raporuna şöyle yansımıştır:

bu dönem suphi, 1910 yılında "l'organisation du crédit agricole en turquie" ("türkiye'de tarım kredilerinin örgütlenmesi") isimli bir tez yazar ve bu tezi özet olarak "bulletin du bureau des institutions economiques et sociales" ("ekonomi ve sosyal enstitüleri bürosu bülteni") dergisinde yayınlanır. üniversiteden mezun olduğunda mustafa suphi'nin akademik unvanı, legum doctor (ll.d.) idi.

i̇stanbul'a dönüşünden sürgüne kadar 
eğitimini tamamladıktan sonra i̇stanbul'a döner. burada tanin, servet-i fünûn ve hak gazetelerine yazılar yazar; ticaret mekteb-i alisi'nde, darülmuallimin-i aliye ve mekteb-i sultani'de hukuk ve iktisat dersleri verir.

i̇ttihat ve terakki'ye muhalefet dönemi 
i̇ttihat ve terakki fırkası'nın 1911 yılındaki genel kongresine anadolu delegesi olarak katılır. i̇ttihatçılıktan kopuşu bu kongreden sonra başlar ve 1912 ağustos'unda partiden tamamen ayrılır ve fırkaya muhalefet etmeye başlar. 1912 yılında ahmet ferit'in başkanlığında kurulan ve kurucuları arasında yusuf akçura'nın da bulunduğu millî meşrutiyet fırkası'nın kurucuları arasında yer alır.

sürgün 
suphi, muhaliflere karşı 1912 yılının sonlarında başlayan sürgün furyasından nasibini alır ve sinop'a sürülür. sinop'taki rus konsolos yardımcısı v. ciudiçi'nin (в. джиудичи) 15 haziran 1913'te (eski takvim) i̇stanbul'daki başkonsolosluğa ve 24 haziran 1913'te (eski takvim) st. petersburg'daki dış i̇şleri bakanlığı 1. dairesine yazdığı raporlarında "vezir mahmut şevket paşa'nın öldürülmesine dahiliyet dolayısıyla 600 şüphelinin sinop'a sürüldüğü ve içlerinde bir yüksek öğrenim ["liseum"] profesörü m. subhi'nin olduğu[...]", "hepsinin mahkemesiz sürüldüğünü[...]" ve "17'sinin –tanınmış yetkililer ve görevliler- şehirde denetim altında tutulduğu[...]" bilgisi geçmekteydi.

rusya'ya kaçış ve komünizme geçiş 
1914 yılının başlarında kendisini komünist düşünceyle tanıştıracak olan süreç, bir grup arkadaşı ile birlikte bir tekne ile rusya’ya kaçmalarıyla başlar. kaçışı, merkezde gözetim altında yaşadığı için görece daha geniş imkanlara sahip olan sürgünler örgütler. 14 kişi, rusya'dan dönen bir taka sahibiyle anlaşarak 24 mayıs'ta (eski takvim) yola çıkıp, 29'unda balıklava'ya, sonra da sivastopol'a varırlar. sivastopol jandarma ofisi yönetiminin bir raporuna göre, temmuz 1914 başlarında bakü'ye gitmek üzere sivastopol'dan ayrıldı. suphi bu dönemlerde osmanlı'ya dönük çeşitli faaliyetlerde bulunur. osmanlı'nın yaklaşan savaşa girmesine karşı çıkar. bir dönem rusya'daki türklerin hayat standartları ile ilgilendiğinden, batum'a geçer. savaş başladıktan sonra rus hükûmeti bütün türk vatandaşlarını gözaltına aldı. 22 ekim 1914 (eski takvim)'te 975 savaş esiri çeşitli işlerde çalıştırılacakları kaluga'ya gönderildi, yine kasım 1914 başlarında kafkasya'dan başka bir tren daha geldi. suphi, ayrı bir sivil gözaltı altında başta starom torg'da orlov podvorya'sına yerleşti, sonrasında blagoveşçenskaya caddesi'nde bir apartmana taşındı. bu dönemde suphi, kaluga valisi'ne siyasi sığınmacı pasaportu ve geçim kaynağı başvurusunda bulunsa da bu talepleri kabul edilmedi ve suphi fransızca dersi vererek geçimini sağladı. 9 eylül 1915 (eski takvim) tarihli tüm türklerin sürgünü emri üzerine kaluga valisi, 1 hafta sonra içinde suphi'nin de olduğu 741 kişiyi urallar'a sürdü ve suphi, iddiaya göre urallar'da 1915 yılında rusya sosyal-demokrat i̇şçi partisi (bolşevik) üyesi oldu. 1936 tarihli not tipi bir belgede ise abid alimof'un suphi'ye 1917'de urallar'da rastladığını, suphi'nin bolşevik devrimi sonrası etrafında komünist propagandası yaptığı iddia edilmektedir.

1918-1920 yılları arasında devrime katılımı

1918 
şubat devrimi ile serbest kalan suphi, ekim devrimi'nden sonra şubat-mart 1918 civarı moskova'ya gider. burada, narkomants'a katılıp komite altında faaliyet yürütür, stalin'in de onayıyla narkomants'a bağlı müskom (müslüman komiserliği) altında bir türk şubesi teşkil eder ve bunun yayın organı olarak yeni dünya'yı çıkarır. bu dönemde daha çok kırım ve odessa'daki, rusya kökenli ya da savaş esiri türkler arasında çalışma yürütür. kızılordu içinde örgütlenen türk savaş esirlerinden bir birlik ile rus i̇ç savaşına katılır.

türkiye sol-sosyalistleri konferansı 
17-23 haziran 1918 tarihlerinde kazan'da toplanan 1. müslüman komünistleri konferansı sonucu kurulan tüm-rusya müslüman komünistleri (bolşevik) partisi'ne bağlı olacak bir türkiye teşkilatının kurulması için konferansta alınan "türkiye sol-sosyalistleri konferansı toplanması" kararı sonucu 22-24 temmuz 1918 tarihlerinde moskova'da, merkezi muskom binasında türkiye sol-sosyalistleri konferansı toplanır; toplantıda türk sosyalist-komünistleri teşkilatı isimli bir yapı kurulur. siyasi programın belirleneceği ikinci bir kurultay 3 ay sonrası için düşünülse de, iç savaşın ortasında kalması sonucu planlanan kurultay gerçekleştirilemez.

sol-sr ayaklanması, yeni dünya hakkında rapor ve müslüman komünistler kongresi 

temmuz 1918 sol-sr ayaklanması sonrası, genelde sol-sr'lere de yakınlığı iddia edilen suphi için zorlu bir süreç başladı. bu dönem, bilhassa suphi'nin rakipleri, suphi'nin sol-sr ilişkili olduğu şaibesi yaratmışlardır.

yeni dünya hakkında rapor (eylül 1918) 
yine bu dönemlerde, eylül 1918'de narkomnats, komiseri stalin'e mustafa suphi'nin ve çıkarttığı yeni dünya'nın bolşevik olmadığı, bakü komünü hakkında yanlış değerlendirmeler yaptığı, sosyal-patriyotizmi, prusya gericiliğini vb.'ni savunan bir yayın olduğu temalı bir rapor yazıldı. raporda şöyle deniyordu:

müslüman komünistler syezdi (4-10 kasım 1918) 

4-10 kasım 1918 tarihlerinde toplanan müslüman komünistleri syezdi'nde türkiye sosyalist-komünistleri teşkilatı'nın (isminden yola çıkılarak) "sol-sr olduğu", "sosyal-şoven olduğu", "içinde ajanlar olduğu", "gerçek bir komünist teşkilatı olmadığı" vb. gerekçelerle syezd'den çıkarılması istenir. suphi örgüt içinde çeşitli osmanlı ajanları olduğunu kabul eder ve bunlar ihraç edilir ama sol-sr'lik, sosyal-şovenizm vb. suçlamalarını reddeder. tskt syezdden atılmaz ama suphi bu dönemde zorlanır.

enternasyonalist toplantı (19 aralık 1918) 
suphi'nin şahsına dönük tüm bu saldırılara karşın, suphi'nin korunduğu ve bu saldırıları atlattığı anlaşılmaktadır, zira suphi'nin konumu bozulmaksızın kendisi, komintern'in kuruluşuna giden yolda bir durak olan 19 aralık 1918 tarihli enternasyonalist toplantı'ya türkiye'yi temsil eden konuşmacı olarak katılıp burada türkiye ve rus devriminin önemi üzerine bir konuşma yapmıştır.

1919

1920

taşkent 
mustafa suphi, b. ömerov ve r. şakirbeyov'un aktardığına göre, 17 ocak 1920 tarihinde toplanan türkistan müslüman komünist örgütleri merkezi bürosu (müsburo) 3. bölgesel konferansı'na ve 12-18 ocak 1920 tarihleri arasında toplanan türkistan komünist partisi 5. genel bölgesel konferansı'na katıldı ve konferansları türk komünistleri adına selamladı.

bakü

bakü'ye geliş 

mustafa suphi, 27 mayıs 1920 tarihinde bakü'ye gelmiştir.

birinci doğu halkları kurultayı 

birinci doğu halkları kurultayı'nın başkanlık divanında yer almıştır.

tkp'nin kuruluşu 

10 eylül 1920’de 15 bölgeden gelen 75 delegenin katılımı ile 10-16 eylül 1920 tarihleri arasında türkiye i̇ştirakiyun teşkilatı 1. kongresi toplanmış, bu kongrede rusya'daki ve türkiye'deki tüm teşkilatların birleştirilmesi kararı alınmış ve türkiye komünist fırkası kurulmuştur.

1920-1921

türkiye'ye geçiş evresi 
sovyet hükûmeti tarafından güvenilen ve anadolu’daki komünist hareketin gelecekteki lideri olarak görülen suphi, partinin aldığı karar doğrultusunda anadolu’ya geçme ve türkiye'deki komünist harekete yön verme kararını alır. bu kapsamda işgale karşı anadolu'da savaşmak üzere sovyetler birliği'nde bulunan türk askerlerden bir bolşevik tabur oluşturulur ve anadolu'daki kuvâ-yi milliye hareketi komutanlığının emrine verilir. ancak bu birliğin beraber savaşması mümkün olmayacak ve askerler değişik birliklere dağıtılacaktır. 1921 yılının ocak ayında bmm'nin çağrılısı olarak ankara’ya doğru yola çıkan suphi ve arkadaşlarının türkiye'de siyasi kargaşa çıkartmak istediğinden şüphelenen tbmm ve doğu cephesi komutanlığı kendilerine koruma vermeyerek, kars ve erzurum’da linç girişimlerine uğramalarına ilgisiz kalırlar.

ölümü 
1921 yılının 28 ocağı'nı 29'a bağlayan gecesi 14 yoldaşı ile birlikte trabzon'dan sovyetler'e geri gönderilmek için bindirildikleri teknede kayıkçılar kahyası yahya kahya tarafından öldürüldüler. daha sonra bindikleri tekne de batırılmış, ve kimsenin cansız bedeni bulunamamıştır. saldırıdan sadece mustafa suphi’nin karısı meryem sağ olarak kurtulabilmiştir. o da yahya tarafından önce seks kölesi yapılmış daha sonra ise bölgenin zenginlerinden nemlizade ragıp bey’e satılmıştır.

ölümü sonrası 
cinayetin baş sorumlularından yahya kahya, bölgede yaptığı yolsuzluklar ve enver paşa'yı ülkeye sokma planları yüzünden daha sonradan sivas'ta ağır ceza mahkemesinde yargılansa da, suçsuz bulunup salıverildi. bunun üzerine yahya kahya'nın özellikle dost meclislerinde "sanki bütün işlerde, ben tek başıma mı idim? daha üstüme varırlarsa, her şeyi olduğu gibi ortaya dökerim." minvalli sözler söylemesi sonrası yahya kahya, kimliği belirsiz kişiler tarafından öldürüldü. ölümünü gündeme getiren trabzon mebusu ali şükrü de kısa bir zaman sonra (iddiaya göre) topal osman tarafından öldürüldü. topal osman da, işlediği iddia edilen cinayet yüzünden i̇smail hakkı tarafından öldürüldü. böylece, cinayetin icracılarının başı yahya kahya, bir seri ölümler zincirinin kurbanı oldu.

20 şubat 1921 tarihli rkp (b)'nin parti içi raporunda cinayetin ilk ulaşan haberleri üzerinden yapılan bir değerlendirmede, rkp (b)'nin tkp'nin ülkeye geçme çalışmasının eleştirisi olarak anlaşılabilecek kimi analizler yapılmış ve daha çok "sol sapmanın", "maceracılığın", "keyfiyetçiliğin" tehlikelerine dikkat çekilmiştir.

28 mayıs 1923 tarihinde evlendiği, bir dönem new york başkonsolosluğu da yapan m. a. tevfik yükselen (ö. 21 eylül 1941)'in eşi ve mustafa suphi'nin kız kardeşi jale i̇smet hanım (1900-6 ocak 1951) da, daha sonradan girdiği bir bunalım sonucu intihar etmiştir.

ölümü üzerine tartışmalar 
bazı kaynaklara göre mustafa suphi enver paşa'nın moskova'daki siyasi faaliyetlerinden haberdardı ve enver paşa'nın türk ulusal hareketi'nin yenilgiye uğramasından sonra bolşevikleri kullanarak türkiye'deki otoriteyi ele geçirme planını biliyordu. suphi'nin bu gizli planını ifşa etmesinden endişe edildiği için onun taraftarları tarafından öldürüldüğü iddia edilir. ayrıca murat bardakçı; yahya kahya'nın enver paşa'ya bağlı olduğunu ve öldürme emrini ondan aldığını öne sürmektedir. buna karşılık bazı kaynaklara göre, mustafa suphi'yi kemalistler öldürtmüştür; kimilerine göre ise (mesela mete tunçay) mustafa suphi, kazım karabekir ve dönemin erzurum valisi hamit bey'in inisiyatifi sonucu öldürülmüştür. daha az rağbet gören iddialar, mustafa suphi'nin bir "türkiye-rusya anlaşması sonucu moskova'nın da rızasıyla tasfiye amaçlı öldürüldüğü" (kemal tahir), veya yanındaki paralar için öldürüldüğü şeklindedir. nitekim akdes nimet kurat, dr. samih çoruhlu sahte adıyla yazdığı "i̇stiklal savaşında komünizm faaliyeti" başlıklı yazı dizisinde şöyle yazmıştır:

anısı 
suphi, genel sovyet tarih yazımında büyük bir yer tutmasa da, bilhassa bulunduğu bölgeler olmak üzere lokal olarak sscb'de kimi yerlerde onurlandırıldı. çeşitli hatalar içerse de ve bu hatalar sonraki kimi araştırmacıları yanıltsa da, hakkında bir ansiklopedi maddesi büyük sovyet ansiklopedisi 2. serisinde çıktı. 1940 itibarıyla kırım'da mustafa suphi'nin adını taşıyan sokak, simferopol'de 1927 yılında inşa edilen ve tatar sürgününe değin "subhi sinema salonu" olarak bilinen rodina sinema salonu, kerç'te kulüp, yalta'da sanatoryum, kuybışev rayonunda kolhoz ve kimi başka kuruluşlar vardı. azerbaycan'da 2013 yılına kadar mustafa suphi adına bir sokak mevcuttu, lakin azerbaycan kafkas müslümanları i̇daresi başkanı allahşükür paşazade'nin bakü valiliği'ne mustafa suphi adına ne türkiye'de ne de rusya'da artık bir sokak veya cadde ismi kalmadığı gerekçesiyle sokağın isminin nabat aşurbeyova ile değiştirilmesini talep eden başvurusu sonucu, başvurusu kabul edilmiş ve sokağın adı değiştirilmiştir.

özel yaşamı 
mustafa suphi'nin rusya'da en azından bilinen (ve büyük ihtimal tek olan) marya (veya kaynaklarda geçen diğer bir şekliyle meryem) isimli bir eşi vardı, lakin farklı kaynaklar hakkında farklı bilgiler vermektedir. ahmed cevad, kendisinden herhangi bir isimle bahsetmeyip, yahudi olduğunu iddia etmiştir. kendisini kırım döneminden tanıyan eski bir bolşevik, bakû'da vanda isimli polonyalı birisiyle evlendiğini iddia etmiştir. i̇brahim topçuoğlu isimli eski bir tkp'li, isminin marya değil semiramis olduğunu ve kendilerinin kısaca semra diye hitap ettiklerini, ayrıca kendisinin türk olduğunu iddia etmiştir, ki bu iddia yanlıştır.

mustafa suphi, türkçenin yanı sıra arapça, fransızca ve rusça bilmekteydi.

görüşleri

sosyalizm sonrası

milli mesele 
mustafa suphi, döneminde türkiye'de milli mesele üzerine çok detaylı eserler vermediyse de, osmanlı i̇mparatorluğu altındaki çeşitli milliyetlerin gördüğü baskılar ve onların mücadelelerini çeşitli yerlerde işlemiştir. mustafa suphi, her ne kadar o dönemler anti-komünist olan daşnaksütyun aleyhinde olsa da, çeşitli yazılarında ermeni bağımsızlık hareketlerinin kimi taleplerini olumlamıştır. sosyalizm için cidal başlıklı yazısında "türkiye'nin zulüm ve kahır içinde yaşayan diğer halklarına el uzat." diyerek çeşitli milliyetlerin varlığını ve baskı gördüğünü, bunlarla birleşilmesi gerektiğine işaret ediyordu. yine daha açık bir biçimde türk milliyetçiliğinin hem başka milliyetleri, hem de türkleri ezdiğini savunuyordu:

çeşitli milletlerin özerklik ve bağımsızlık dahil taleplerini de kabul eden bir çeşit uluslar federasyonu benimseyen görüşleri, "tarihi vazife" isimli yazısında daha açık bir şekilde şöyle geçiyordu:

nihayetinde suphi'nin bilhassa ermeni meselesi olmak üzere milli meselenin çözümünde görüşü, milliyetçi partilerin değil, enternasyonalist komünist partilerin ancak başarılı olabileceğiydi:

din 
mustafa suphi'nin dini inancı konusunda çelişkili veriler vardır. suphi, 1920'de doldurduğu ankette dini kısmına "i̇slam" yazsa da, din karşıtı olduğu yönünde kimi anlatımlar da mevcuttur. bunlardan birisi olan i̇. nuriyev'in tanıklığı, şu şekildedir:

eserleri

makaleler ve kitaplar

milliyetçi dönemleri

sosyalist dönemleri 
mustafa suphi'nin sosyalist olduğu dönemlerden bugüne ulaşan kitap biçiminde bir eseri yoktur, buna karşılık ekseriyeti yeni dünya'da çıkan daha çok ajitatasyon içerikli yazılarından, çoğunluğu yeni dünya'dan seçmeler olmak üzere bazı yazıları 1923 yılında sovyetler birliği'ndeki türkiye komünistleri tarafından basılan 28-29 kanunusaniyi unutma anı kitabında derlenmiştir. bunun dışında suphi'nin jizn natsiyonalnostey (milliyetlerin yaşamı) gibi süreli yayınlar başta olmak üzere çeşitli yayınlarda yazıları yayınlanmıştır.

çeviriler

milliyetçi dönemleri

sosyalist dönemleri 

bu dönemde bir kısmı bizzat mustafa suphi'nin kendisince, bir kısmı ise kendi denetimi altındaki çeviri departmanınca çeşitli marksist klasikler, sovyet hükûmetinin ve rusya komünist partisi (bolşevikler)'nin güncel belgeleri çevrilmiştir. bunlardan en meşhur olanı, mustafa suphi'nin bizzat kendisinin çevirisine giriştiği komünist parti manifestosu'dur. uzunca bir dönem tamamlanmış ama kayıp olduğu düşünülen bu çeviri, 1980 yılında ilk defa sovyetler birliği'ndeki eski bir komünistten edinilerek mete tunçay tarafından kamuoyuna sunulmuş, 1982 yılında yayınlanan eski sol üzerine yeni bilgiler kitabında ise çevrim yazısı yayınlanmıştır.

i̇lgili kitaplar 
 mete tunçay, türkiye'de sol akımlar (1908-1925) belgeler 2, bds yayınları, 1991.
 mustafa suphi - yaşam, yazıları, yoldaşları, sosyalist yayınları, i̇stanbul, kasım 1992.
 yavuz aslan, türkiye komünist fırkası'nın kuruluşu ve mustafa suphi - türkiye komünistlerinin rusya'da teşkilâtlanması (1918-1921), türk tarih kurumu, ankara, 1997.
 (çev: yücel demirel), tkp mk 1920-1921 dönüş belgeleri -1, türkiye sosyal tarih araştırma vakıfı, i̇stanbul, mart 2004.
 (çev: yücel demirel), tkp mk 1920-1921 dönüş belgeleri -2, türkiye sosyal tarih araştırma vakıfı, i̇stanbul, mart 2004.
 hamit erdem, mustafa suphi: bir yaşam bir ölüm, sel yayınları, 3. baskı, aralık 2010.

dipnotlar

kaynakça

ayrıca bakınız 
 türkiye komünist partisi
 birinci doğu halkları kurultayı

dış bağlantılar 
 tkp i. kongresi'nin sonunda mustafa suphi yoldaş'ın konuşması

1882 doğumlular
1883 doğumlular
1921 yılında ölenler
giresun doğumlu siyasetçiler
trabzon'da ölenler
suikast sonucu ölen türk siyasetçiler
türk komünistler
türk devrimciler
türk sosyalistler
20. yüzyılda osmanlılar
türkçeye çeviri yapanlar
i̇stanbul üniversitesi hukuk fakültesinde öğrenim görenler