Ural dilleri

ural dilleri, içinde otuz dokuz dil barındıran ve toplamda 25 milyon insan tarafından konuşulan dil ailesidir. dünya üzerinde en çok konuşanı olan ural dilleri, sırasıyla macarca, fince, estonca, marice ve udmurtçadır. yine dünyada içinde belirgin olarak ural dilleri konuşanı barındıran ülkeler estonya, finlandiya, macaristan, romanya, rusya, sırbistan ve slovakya'dır.

ural ismi, bu dillerin doğduğu yer olarak düşünülen ural dağları'ndan gelmektedir. her ne kadar yaklaşık olarak dilin doğum yeri bilinmese de hint-avrupa dil ailesinin doğduğu yerlere yakın olabileceği düşünülmektedir.

soy ağacı 

ural dillerinin alt kolları her ne kadar kesin olarak sınıflandırılmamış olsa da çoğunlukla tüm sınıflandırmaların içinde fin-perm dilleri, ugor dilleri ve samoyed dilleri gibi alt dallara rastlamak olasıdır. ancak uzun süredir fin-perm ve ugor dilleri tek bir başlıkta birleştirilerek fin-ugor dilleri adı altında işlenmektedir. bu nedenle ural dilleri genel olarak iki başlık altında görülmektedir.

tüm ural dillerin tek bir dilden türediğine geniş olarak inanılsa da, bazı dilbilimciler başta dilin iki veya üç alt dala ayrılıp, sonrasında tüm diğer ural dillerinin bu ana dillerden türediğini iddia etmektedir.

dilin anavatanı 

dilin ilk ortaya çıktığı yer hakkında üç farklı teori bulunmaktadır. gy. laszlo, dillerin kökeninin oka nehri ile orta polonya arasında bulunduğunu öne sürer. e. n. setälä ve m. zsirai, dillerin i̇dil nehri ve kama nehri arasında ortaya çıktığını savunur. yine e. itkonen ise, kökenin baltık denizi olduğunu söyler. son olarak p. hajdu ise tüm ural dillerinin batı ve kuzeybatı sibirya'dan türediğini savunur.

ural-altay dilleri 

birçok teori birleştiğinde ural dillerinin, altay dilleriyle bir akrabalık barındırdığını ortaya koymaktadır. özellikle sözcüklerdeki benzerlikler göz önüne alındığında ve fonetik özelliklere bakıldığında bu benzerlik göze çarpmaktadır. her iki dil grubunda da kelimelerin eklerle uzatılması ve ünlü uyumu görülmektedir. ancak günümüzde bu akrabalık bağının oldukça uzak olduğuna ve aynı kökenden gelişin mümkün olmadığına inanılmaktadır.

diğer diller 

ural dilleri, altay dillerinin dışında hint-avrupa, yukagir dilleri, eskimo dilleri, sibirya dilleri ile birleştirilmiş tezlere sahiptir. nostratik diller grubu, ural, altay, hint-avrupa dillerini ve diğer birçok dili birleştiren bir sistemdir. ural dilleri de bu sistemde sıkça işlenen bir dil ailesidir. ancak bu sınıflandırmada ural dillerinin bu tür bir sisteme dahil olmasının zor olduğu ifade edilmiştir. yine avrasya dilleri grubu da ural, altay, hint-avrupa ve kafkas dillerini bir araya toplayan bir sistemdir. ancak yukarıdakilerden hiçbiri kanıtlanamadığı gibi, altay dilleri dışındakiler kabul görmemiştir.

dillerin sınıflandırılması 

ural dillerinin geleneksel sınıflandırılması aşağıdaki gibi olup, modası geçmiş isimler italik yazılmıştır:

samoyed
 kuzey samoyed
 enets (yenets, yenisei-samoyed) — hemen hemen ölü
 nenets (yurak)
 nganasan (tavgy, tavgi, tawgi, tawgi-samoyed)
 yurats
 güney samoyed
 kamassice (kamas) — ölü (20. yüzyıl)
 mator (motor) — ölü (19. yüzyıl)
 selkup (ostyak-samoyed)
fin-ugor
 ugor
 macarca
 macarca
 ob ugor
 hantıy dili (ostyak)
 mansi dili (vogul)
 fin-perm
 perm
 komi
 komi-perm
 udmurtça (votyak)
 fin-volga
 marice (çeremisik)
 marice (çeremis)
 mordvince
 erzya
 mokşaca
 ölü fin-volga dilleri
 meryaca (17. yüzyıl)
 muromyaca
 meşçerice
 fin-lap
 sami
 batı samice
 güney samice
 ume samice — hemen hemen ölü
 lule samice
 pite samice — hemen hemen ölü
 kuzey samice
 doğu samice
 kainuu samice — ölü
 kemi samice — ölü
 inari samice
 akkala samice — ölü (21. yüzyıl)
 kildin samice
 skolt samice
 ter samice — hemen hemen ölü
 baltık-fin
 estonca
 güney estonca
 võro
 fince
 i̇ngrice — hemen hemen ölü
 karelyaca
 karelyaca
 ludikçe
 olonets karelyaca
 livonyaca — hemen hemen ölü
 veps
 votikçe — hemen hemen ölü

tipoloji 

yapı olarak ural dillerinin genel özellikleri aşağıdaki gibidir:
 ekler yardımıyla aşırı büyük sözcükler oluşturulabilir.
 farklı amaçlar için birçok durum eki mevcuttur. (tüm ural dillerinde ortalama 13–14 durum eki mevcuttur.)
 erzya dili: 12 ek
 estonca: 14 ek (biri tartışmalı)
 fince: 15 ek
 macarca: 18 ek (ayrıca bazı durum eki benzeri ekler)
 inari samice: 9 ek
 komice: 27 ek
 mokşaca: 13 ek
 nenets dili: 7 ek
 kuzey samice: 6 ek
 udmurtça: 16 ek
 veps dili: 24 ek
 tüm ural dillerinde ortak ve sistemli bir kuralı olan bazı durum ekleri mevcuttur.
 i̇smin yalın hali için bir ek yoktur.
 yükleme ve ilgi ekleri için burun ünsüzleri kullanılır. (-n, -m, vb)
 ural dillerinde isim hal ekleri, tüm ural dillerinde farklı amaçlarla ve özelliklerle yer alır. macarcadaki üstündelik, fincedeki yerleşiklik, kuzey samicedeki yerleşiklik, erzya dilindeki içindelik ve nenets dilindeki kalma durumları bunlara örnektir.
 ünlü uyumu standart estonca dışındaki tüm ural dillerinde mevcuttur.
 hiçbir ural dilinde cinsiyet yoktur.
 olumsuz eylem, hemen hemen tüm ural dillerinde bulunurken, macarca gibi kimi yenilikçi dillerde bu özellik kaybolmuştur.
 ünsüzlerin damaksıllaşması tüm ural dillerinde görülür.
 fonetik olarak hiçbir ural dilinde çelişen tonlama yoktur.
 tüm ural dillerinde başa gelen ilgeçler çok azken, sona gelen ilgeçler çok fazla yer alır.
 i̇yelik ekleri mevcuttur.
 hiçbirinde iyelik adılı yoktur.
 çoğul ekleri -j (i) ve -t (-d) sıklıkla rastlanır.
 hiçbir ural veya altay dilinde, i̇ngilizcede have ile karşılanan yapı yoktur.
 tüm ural ve altay dillerinde, bir sayı tekil ya da çoğul ise kendinden sonra gelen isim de daima tektir. örneğin; hint-avrupa dillerinde üç balıklar şeklinde yazılan bir öbek, ural-altay dillerinde üç balık şeklindedir.
 marice, udmurtça ve komi-permce dışında vurgu daima ilk hecededir. erzya dilinde ise bu değişkendir.

diller arasındaki akrabalık 

aşağıda farklı ural dillerinde, aynı kökenden geldiği bilinen bazı sözcükler yer almaktadır.

kaynakça

bibliyografi

genel 

 abondolo, daniel m. (editor). 1998. the uralic languages. london and new york: routledge. isbn 0-415-08198-x.
 collinder, björn. 1955. fenno-ugric vocabulary: an etymological dictionary of the uralic languages. (collective work.) stockholm: almqvist & viksell. (second, revised edition: hamburg: helmut buske verlag, 1977.)
 collinder, björn. 1957. survey of the uralic languages. stockholm.
 collinder, björn. 1960. comparative grammar of the uralic languages. stockholm: almqvist & wiksell.
 collinder, björn. 1965. an introduction to the uralic languages. berkeley: university of california press.
 décsy, gyula. 1990. the uralic protolanguage: a comprehensive reconstruction. bloomington, indiana.
 hajdu, péter. 1963. finnugor népek és nyelvek. budapest: gondolat kiadó.
 hajdu, péter. 1975. finni-ugrian languages and peoples, translated by g. f. cushing. london: andré deutsch. (english translation of the previous.)
 laakso, johanna. 1992. uralilaiset kansat ('uralic peoples'). porvoo – helsinki – juva. isbn 951-0-16485-2.
 rédei, károly (editor). 1986-88. uralisches etymologisches wörterbuch ('uralic etymological dictionary'). budapest.
 sammallahti, pekka. 1988. "historical phonology of the uralic languages." in the uralic languages, edited by denis sinor, pp. 478–554. leiden: e.j. brill.
 sinor, denis (editor). 1988. the uralic languages: description, history and foreign influences. leiden: brill.

sınıflandırma 

 bergsland, knut. 1959. "the eskimo-uralic hypothesis." journal de la societé finno-ougrienne 61, 1-29.
 fortescue, michael. 1998. language relations across bering strait. london and new york: cassell.
 greenberg, joseph. 2000-2002. indo-european and its closest relatives: the eurasiatic language family, 2 volumes. stanford: stanford university press.
 pedersen, holger. 1903. "türkische lautgesetze." zeitschrift der deutschen morgenländischen gesellschaft 57, 535-561.
 sauvageot, aurélien. 1930. recherches sur le vocabulaire des langues ouralo-altaïques ('research on the vocabulary of the uralo-altaic languages'). paris.

linguistik 

 künnap, a. 2000. contact-induced perspectives in uralic linguistics. lincom studies in asian linguistics 39. münchen: lincom europa. isbn 3895869643.
 wickman, bo. 1955. the form of the object in the uralic languages. uppsala: lundequistska bokhandeln.

ayrıca bakınız 
 ural-altay dil ailesi
 fin-ugor dilleri
 samoyed dilleri

dış bağlantılar

genel 
 soy ağacı – ethnologue
 fin-ugor dilleri  the economist, 20 aralık 2005
 urallar hakkında

başkaldırıcı uralistler 
 "the untenability of the finno-ugrian theory from a linguistic point of view" by dr. lászló marácz, a minority opinion on the language family
 "the 'ugric-turkic battle': a critical review" by angela marcantonio, pirjo nummenaho, and michela salvagni
 "linguistic shadow-boxing"  by johanna laakso — a book review of angela marcantonio’s the uralic language family: facts, myths and statistics

ural dilleri