Mayoz

mayoz bölünme bir diploid hücrenin ilk hücresi bölünerek genelde gamet olarak adlandırılan haploit hücrelere bölündüğü hücresel bir süreçtir. gamet hücresinde kromozom sayısının azalmasıyla sonuçlanan "mayoz", yunancada "daha da küçültmek" anlamına gelen meioun kelimesinden gelmektedir. mayoz bölünme eşeyli üreme için gereklidir ve bu yüzden eşeyli üreyen tek hücreli organizmalar da dâhil tüm ökaryot hücrelerde görülür. mayoz eşeysiz mitotik bölünmeyle üreyen arkealarda ya da prokaryotlarda meydana gelmez. genetik çeşitliliği arttırır. değişen çevre şartlarına uyumlu bireylerin ortaya çıkma şansını arttırır. arka arkaya mayoz olmaz. 1 hücre sadece 1 kez mayoz geçirebilir.

mayoz sırasında kromozom içinde paketlenmiş olan uzun dna segmentlerinden oluşan diploit üreme hücresinin genomu dna replikasyonundan sonra iki bölünme geçirerek gamet olarak adlandırılan haploit hücreleri oluştururlar. her gamet kromozomların bir setini ya da orijinal hücrenin genetik içeriğinin yarısını içerir. oluşan bu haploit hücreler diğer cinsin haploit hücreleriyle ya da döllenme sırasında yeni bir hücre olan zigotu oluşturmak için birleşebilirler. bu yüzden mayozun bölünme mekanizması döllenme sırasında birleşen 2 genom ile eşteş bir olaydır çünkü her ebeveynden gelen kromozomlar mayoz sırasında genetik rekombinasyona uğrarlar. dolayısıyla her gamet ve sonuç olarak her zigot kendi dna'sında kendine özgü bir iz/tasarım taşıyacaktır. diğer bir deyişle, mayoz ve eşeyli üreme genetik varyasyonu oluşturur.

mayoz, kromozomların yeniden dağılımını gerçekleştirmek için mitoz sırasında gerçekleşen aynı biyokimyasal mekanizmaları kullanır. mayoza özgü birçok özellik bulunmaktadır. bunlardan en önemlisi homolog kromozomlar arasında meydana gelen eşleşme ve genetik rekombinasyondur.

mayozda da mitozda olduğu gibi profaz, metafaz, anafaz ve telofaz olarak adlandırılan dört evre vardır. bu evreler arada interfaz olmaksızın peş peşe iki kez gerçekleşir ve sonuçta genetik özellikler bakımından 2 çeşit dört yavru hücre meydana gelir. mayoz bölünme ile mitoz bölünme arasındaki en büyük farka profazda rastlanır.

mayoz bölünme iki aşamada gerçekleşir. bu aşamalar, mayoz-1 ve mayoz-2 olarak adlandırılır.

mayoz i

profaz i 
dna ipliklerinin kısalıp kalınlaşmaya başlaması ile başlar. bu evre sınırları kesin olmayan 5 evreye ayrılıp incelenir. bu evreler;

 leptoten: kromozomların mikroskopla seçilebildikleri andan itibaren başlar. i̇ki eş kromatit birbirine sarılı halde bulunur. ayrıca kromatinler üzerinde kromomer denilen ve koyu boyanan bölgeler fark edilir.
 zigoten: biri anneden diğeri babadan gelen ve birbirlerine benzeyen homolog kromozomlar yan yana gelerek eşleşmeye başlarlar.bu eşleşme bir uçtan diğer uca doğru devam eder. bu evrede her biri iki kromatit taşıyan iki kromozomun yan yana durmasıyla sanki canlı n sayıda kromozom taşıyormuş gibi görülür. görülen bu yapıya tetrat denir.
 pakiten: homolog kromozomların eşleşmesi tamamlanır ancak kromozomlar kısalmaya devam eder. ayrıca bu evrede mitozdan farklı olarak tetratlar arasında genetik madde alışverişi olur. buna krossing-over denir. bu olay homolog kromozomların birbiri üzerine çakışan (kiyazma "chiasma") kısmında gerçekleşir.
 diploten: kromozomların sentromerleri ayrılmamıştır. dört kromatit için iki sentromer vardır. tetrat'taki homolog kromozomlar birbirinden ayrılmaya başlar. ancak kiyazma bölgelerinde ayrılma olmaz ve kiyazmalar uca doğru kaymaya başlar.
 diakinez:kromozomlar son halini alır. çekirdekçik kaybolur. çekirdek zarı parçalanır.

metafaz i 

tetratları oluşturan homolog kromozomlar karşılıklı olarak hücrenin ekvatoral düzlemine dizilir.

homolog kromozom çiftleri hücrenin ekvator düzlemine rastgele dizilir.

hücrenin ekvator düzleminde homolog kromozom çiftlerinin kaç farklı şekilde dizilebileceği 2n  şeklinde ifade edilir. (n haploit hücre sayısı)

anafaz i 

homolog kromozomlar birbirinden ayrılarak zıt kutuplara ilerler.
mayoz bölünme gerçekleşirken krossing-over meydana gelmeyebilir. bu yüzden krosing-over (gen transferi) çeşitliliğin temel nedeni değildir. profaz l evresinde birbirine yapışan homolog kromozomlar anafaz l'de rastgele ayrılacağı için bu evrede de gen çeşitliliği sağlanmış olur.

telofaz i 

hücrenin iki kutbunda bulunan kromozomlar uzayıp incelmeye başlar. etraflarında çekirdek zarı oluşur. sitoplazmanın boğumlanmasıyla da haploid sayıda kromozoma sahip iki yavru hücre oluşur.

hayvansal hücrelerde: çekirdek bölünmesi tamamlandıktan sonra sitoplazma ortadan boğumlanarak ikiye bölünür ve iki ayrı hücre oluşmuş olur.

bitkisel hücrelerde: oluşmuş olan iki çekirdekli hücrenin ortasında bir orta lamel (ara lamel) oluşur ve hücre duvarına kadar ulaşır. dolayısıyla birbirine bitişik iki hücre oluşur. hücrenin iki kutbunda bulunan kromozomlar uzayıp incelmeye başlar. etraflarında çekirdek zarı oluşur. sitoplazmanın boğumlanmasıyla da haploid sayıda kromozoma sahip iki yavru hücre oluşur.

buraya kadar geçen olaylar mayoz-i olarak adlandırılır. bundan sonra mitozdakinin aksine arada interfaz evresi olmaksızın profaz-ii'nin başlamasıyla mayoz-ii başlar. mayoz-ii mitoz bölünmenin hemen hemen aynısıdır. hücrelerdeki haploid kromozom sayısı korunarak profaz-ii, metafaz-ii, anafaz-ii ve telofaz-ii gerçekleşerek mayoz bölünmenin sonunda n kromozom sayısına sahip 4 yavru hücre meydana gelir.

mayoz ii

profaz ii 

birinci bölünmenin telofazı ile ikinci bölünme arasında bir dinlenme devresi olmadan çekirdek zarı parçalanır. birinci iğ iplikçiklerinin doğrultusuna dik yeni iğ iplikçikleri oluşur.

metafaz ii 

her yavru hücrenin haploid (n) kromozomu ekvatoral düzlem üzerinde dizilir, cross over olmaz.

anafaz ii 

mayoz bölünmenin 2. bölümü olan mayoz 2'nin 3. evresidir. ara evre olarak da adlandırılır. bu evre mitozdaki anafaz evresine benzer. ancak, mitozdaki anafazda kardeş kromatitler düzenli bulunurken bu evrede düzensiz bulunurlar. bu da mayoz bölünmede genetik çeşitliliği sağlar.

telofaz ii 

kromozomların helezonları açılır, dolayısıyla görünmez olurlar. çekirdek zarları oluşur sitoplazma bölünür. böylece bir hücreden 4 tane haploid hücre meydana gelir.

'sitoplazma bölünmesi'

hayvansal hücrelerde: çekirdek bölünmesi tamamlandıktan sonra sitoplazma ortadan boğumlanarak ikiye bölünür ve iki ayrı hücre oluşmuş olur.

bitkisel hücrelerde: oluşmuş olan iki çekirdekli hücrenin ortasında bir orta lamel (ara lamel) oluşur ve hücre duvarına kadar ulaşır. dolayısıyla birbirine bitişik iki hücre oluşur.

mayoz bölünme sonucunda n kromozomlu 4 hücre (gamet) oluşur.

kaynakça