Yeraltı (mitoloji)

yeraltı, başta şamanizmde sembolik anlamıyla, ölüm olayı ile bedenlerini terk edenlerin göçtükleri öte-alemi ifade etmek üzere kullanılmıştır.

şamanizm'de yeraltı
yeraltı kavramına fiziksel alem, aracı alem ve kutsal alem şeklinde üç alem (yer, yeraltı, gök) anlayışını esas alan şamanizm’in (asya şamanizmi, k. amerika kızılderilileri, okyanusya yerlileri) yanı sıra maya, grek, kelt, tibet, fin, lapon, estonya inançlarında da rastlanır. köken olarak yeraltı gelenek diğer tradisyonlara asya şamanizm’i yoluyla geçmiş olduğu sanılmaktadır.

şamanizm’de yeraltı denildiğinde bilinen fiziksel anlamıyla “toprağın altı” anlaşılmaz. yeraltı her ölen insanın ruhunun göçtüğü ve şamanların trans deneyiminde gittiği çeşitli katlardan oluşan bir âlem anlaşılır. şaman, trans deneyimi sırasında, yapacağı uygulamanın amacı ve türüne göre, ya yeraltı âlemine veya göğe gider. örneğin, bir hastayı iyileştirmek için göğe çıkması gerekir, fakat ölünün ruhuna eşlik etmek, hastanın ruhunu geri getirmek (ölmemesini sağlamak) ya da yeryüzünü terk etmek istemeyen ölüleri ‘gölgeler diyarı’na götürmek için yeraltı’na inmesi gerekir. fakat her iki halde de şamanın önce yer altı alemine gitmesi gerekir, yani herhangi bir nedenle gök katlarını aşması gereken bir şamanın önce yeraltı denilen âleme inmesi gerekir; kimse “yeraltı”na inmeden göğe çıkamaz.  şaman inisiye adayının saflaşması için geçireceği yeraltı alemindeki “organlara ayrılma” deneyimi kimi inisiyasyonlarda “cehenneme iniş” ile, simya’da ise vitriol ifadesiyle dile getirilmiştir.

taşkapı
taşkapı – türk ve altay mitolojisinde yeraltı geçidi. daşgapı da denir. kayakapısı (gayagapısı veya kıyakapısı) olarak da bilinir. yeraltı dünyasına giden geçidin kapısıdır. bir mağaranın içinde bulunur. (taş/daş/dış) kökünde dışarıda olma içeriği dikkate alındığında dış kapı anlamına dahi gelir ki, bu evrenin dışarıya açılan son kapısı demektir. caltaskalga veya yaltaşkala sözcükleri de niteleyici veya eşanlamlı olarak kullanılır. yeraltı dünyasına giden geçidin kapısıdır. çok uzak diyarlardaki bir mağaranın içinde bulunur. önemli kapıların veya geçitlerin bulunduğu mağaralar, in içinde in, kuyu içinde kuyu olacak şekilde karmaşık yerlerdir. bazı masallarda bu kapıya argalıh adı verilir. demir kaygan geçit ve kara kaygan geçit olarak betimlenir. bazen sürekli açılıp kapandığı için acılar cabılar (açılır kapanır) olarak tarif edilir. kimi zaman çadırın bacası ve güneşliği olan tünük/tündük biçiminde düşünülerek bu geçide de aynı ed verilir.

toybadım irmağı
toybadım – türk ve altay mitolojisinde ve efsanelerde adı geçen yeraltı nehri. toybodım da denir. anlamı “doymadım” demektir. açgözlülük ve hırs irmağıdır. i̇nsanın gözü doymazlığını simgeler. i̇nsanın dokuz hırsını simgeleyen dokuz yer altı nehrinin kavuşarak toybodım irmağı’na dönüştüğü yerde erlik han’ın demir sarayı vardır. bu ırmak insanların gözyaşlarından oluşmuştur. üzerinde at kılından yapılmış bir köprü vardır. bu ırmağın içinde su ejderleri yaşar ve kaçmak isteyen ruhları tekrar yeraltına gönderir.

kan irmağı
kanırmağı – türk ve altay mitolojileriyle halk inancında yeraltı nehri. yeraltında akar. i̇çindeki sıvı su değil kandır. kan ölümü, ateşi, öfkeyi simgelediği gibi aslında yaşamın da sembolüdür, bu nedenle yaşam ve ölüm arasındaki sınırı simgeler. bu ırmak masallarda bazen uçan atlarla geçilir.

kaynakça 
 şamanizm, mircea eliade
 semboller ansiklopedisi, ruh ve madde yayınları
 türk söylence sözlüğü, deniz karakurt, türkiye, 2011 (otrs: cc by-sa 3.0) 
 meta ansiklopedi, ruh ve madde yayınları

ezoterizm
türk mitolojisi
türk şamanizmi