Dandanakan Muharebesi

dandanakan muharebesi ya da dandanakan meydan muharebesi (1040), selçuklu devleti'nin gazne devleti'ni yendiği ve gazne devleti'nin çözülmesine yol açan muharebedir. bu muharebeden sonra gazne devleti yıkılış dönemine girmiş, selçuklu devleti resmen kurulmuştur.

savaşın öncesi 
çağrı ve tuğrul beyler, oğuz boylarını yerleştirecek yurt arayışı içindeydiler. devlet kurmak için geldikleri ve nesâ muharebesi'nden sonra yerleştikleri horasan'da, o bölgelere hâkim olan gazneliler'e karşı sürekli akınlarda bulunuyorlardı. selçuklular ile gazneliler arasındaki bu mücadeleler yirmi yıl sürmüştü. çatışmaların çoğunu selçuklular kazanmış ve gaznelilere ait bazı şehirleri ele geçirmişlerdi. öte yandan selçuklu devleti'nin bağımsızlığını ilan etmiş olması gazneli devleti'nin itibarını sarsıyordu. gazne hükümdarı sultan mesud, selçuklu tehlikesine son verebilmek amacıyla zırhlı birliklerden oluşan ordusuyla 1038 yılında selçukluların üzerine sefere çıktı.

gelişimi 
tuğrul ve çağrı bey'lerin gittikçe büyüyen türkmen kuvvetleri gazne şehirlerini yağmalamaya başlamıştı. gazne hükümdarı sultan mesud selçuklu tehlikesine son vermek için nişabur üzerine yürüdü ve 16 ocak 1040'ta şehre girdi. lakin aşırı tahribata uğramış nişabur'da yiyecek sıkıntısı çekilmesi üzerine çevre vilayetlerden erzak getirten mesud, selçuklu topraklarında ilerlemeye başladı. yine de erzak bulamayan mesud, merv şehrine yürümeye karar verdi. gazne ordusu yürüyüş sırasında selçuklu'nun vur-kaçları ile yıpranmış, su ve yiyecek kaynakları da selçuklu askerleri tarafından kesilmişti. 22 mayıs 1040'ta gazne ordusundan selçukluların tarafına geçen türkmen atlılarıyla bir çatışma yaşansa da, gazneli mesut'un ordusu savaş düzenini aldı.

23 mayıs 1040'ta, merv ve serah arasındaki dandanakan'da iki ordu çatışmaya başladı. gazne ordusu dandanakan kalesi'ne yürürken selçuklu ordusu hücuma geçti. gazneli ordusu bu hücuma rağmen öğleye doğru kaleye ulaşabildi. mesut, kalede konaklama teklifini kabul etmeyerek ordusunun su sıkıntısını giderebilmek için 5 fersah ilerideki vahaya gidilmesini emretti. bu sırada 375 saray gulamı, gazne ordusundan ayrılarak selçukluların tarafına geçtiler ve daha önce kaçmış olanlarla birleştiler. onlar daha sonra şiddetle hücuma geçtiler ve yorgun ve moralsiz olan gazne ordusunu dağıttılar.

sonucu 
üç gün süren muharebe selçukluların büyük galibiyeti ile sona ererken, sultan mesut 100 süvarisi ile gürcistan tarafına kaçarak canını zor kurtardı ve 21 haziran 1040 tarihinde gazne'ye geldi. bu muharebe selçuklular'ın bölgede hakimiyetinin başlangıcı ve büyük selçuklu devleti'nin kuruluşu olarak kabul edilir.

savaştan canını zor kurtaran sultan mesud, tüm mal varlığını ve hazinelerini alarak lahor'a gitmek üzereyken yolda askerleri tarafından yakalanıp hapsedildi. 1041 yılında da gri hapishanesinde yeğeni tarafından öldürüldü.

kazanılan bu zaferden sonra selçuklu beyleri tuğrul bey'i horasan emiri ilan etti.

kaynakça 
 gerdîzî (1347/1928). zeynü'l-ahbâr, nşr. abdülhayy habîbî, tahran.
 köymen, mehmet altay (1993). büyük selçuklu i̇mparatorluğu tarihi. cilt 1. kuruluş devri, türk tarih kurumu yayınları, ankara. isbn 975-16-0117-7.
 merçil, erdoğan (1989). gazneliler devleti tarihi, ttk basımevi, ankara. isbn 975-16-0189-4.

dipnotlar 

gazne devleti'nin muharebeleri
büyük selçuklu i̇mparatorluğu'nun muharebeleri
1040'ta çatışmalar