Palenque

palenque ya da palenke (yukatek mayacası baak), meksika federal cumhuriyeti’nin çiyapas eyaletinde usumasinta ırmağı yakınındaki eski bir maya kentidir. 1987 yılında unesco tarafından bir dünya mirası olarak ilan edilmiştir.

sit alanı 

bu kültürün en etkileyici kentlerinden biridir. kentin kurulma alanı pek büyük olmamasına karşın, içerdiği yapı ve yontular muhteşemdir. kentin 2005’e kadar keşfedilen kısmı 2,5 km2’dir ; bu keşfedilmiş kısım kentin gün ışığına çıkarılamamış kısmının % 10’u bile değildir. kentin keşfedilmemiş kısmı ormanla kaplıdır ve bu sık ağaçlı orman yüzünden kentin bini aşkın yapısına ulaşılamamaktadır. palenke kenti unesco tarafından 1987’de dünya miras listesi'ne alınmıştır. eserleri bakımından meksika'nın güneyindeki en zengin sitlerinden biri olan palenke, yucatan yarımadasının sınırında bulunur. kentteki mimari tarz maya mimari tarzının batı varyantı olarak nitelendirilebilir.

adı ve tarihi 

kentin maya dilindeki adı olan lakam ha "büyük sular" ya da "yüce sular" anlamına gelir. 16. yüzyıldaki i̇spanyol işgalinden çok daha önce terkedilmiş durumdaydı. palenke'de bulunan ilk avrupalı rahip pedro lorenzo de la nada olmuştur (1567). o dönemde "güçlü evler toprağı" anlamına gelen otolum adını taşıyan bölge çol adındaki kavimce yurt tutulmuştu. de la nada, bu adı i̇spanyolca'daki palenque (sağlamlaştırma) sözcüğüyle karşılamayı tercih etti. palenke zamanla bölgedeki antik kentin adı haline geldi. bir başka varsayıma göreyse, palenke sözcüğünün kökeni maya dilinde "jaguar güneş" anlamına gelen balam kin adıydı. bu ad, güneşin bir başka aleme daldığı yeri ifade etmek üzere kullanılıyordu. kentin klasik dönemden önceki çağda (mö 2500-ms 300) kurulduğu sanılmaktadır. palenke klasik dönemde bakaal devletinin başkenti olmuştur. bakaal hükümdarları soylarını çok eski bir geçmişe bağlarlar. hatta bazılarının sözleri dikkate alınacak olursa bu köken tarih öncesi çağlara uzanır. fakat arkeolojik varsayımlar ilk hükümdar sülalesini olmekler'e dayandırır.

bulunuşu 

kentin ilk planları 1807'de luciano castañeda tarafından yapılmıştır. bernasconi ve castañeda'nın bilgilerinden yararlanılarak, palenke üzerine ilk kkitap 1822'de londra'da yayımlandı. 20. yüzyıl başlarına dek palenke'deki heykel ve kabartmaların mısırlılar'ı, polinezyalılar'ı ya i̇srail kabilelerini temsil etikleri sanılıyordu. askeri kâşif juan galindo bunların mahalli halkları temsil ettiğini ortaya atan ilk kişi oldu. 1832'de aynı zamanda haritacı ve antikacı olan fransız kâşif jean frédéric waldeck bölgede iki yıl kaldı ve incelemelerini 1866'da yayımladı. palenke üzerinde ilk bilimsel çalışmalar 1840'ta başladı, 1858'de fransız désiré charnay tarafından ilk fotoğrafları çekildi. nihayet 1942 ile 1949 yılları arasında meksika hükûmeti ulusal antropoloji ve tarih enstitüsü aracılığıyla siteye meksikalı arkeolog alberto ruz l'huillier başkanlığında bir kazı ekibi gönderdi.bu ekip birçok keşifte bulunmuştur. 1970'li yıllarda aynı enstitü'den jorge acosta başkanlığında bir başka ekip sit alanında çalışmalar yapmıştır. bu ekip sit alanında mahalli bir müze açmıştır (dr. alberto ruz l'huillier müzesi). 1973'te merle green robertson'ın keşifleri olmuştur. 1983'te juan lorenzo del castillo ve sergio juarez biñol'un çalışmaları burña (burnya) denilen heykeldeki ünlü sembolleri çözmeleriyle tamamlandı. sit alanındaki son çalışmalar 1995'te yapılmıştır.

yapılar 

günümüzde ulaşılabilir anıtları olarak şunlar sıralanabilir:

 yazıtlar piramidi ya da tapınağı: piramidal yapı adını doğu yönünde bulunan bir tapınaktan ve bu tapınağın içindeki hiyeroglifik yazıtlar içeren üç kayadan almıştır. tapınakta piramidin içine inen bir merdiven bulunur. merdiven piramidin kalbinde bulunan lahit odasına açılır. pakal’ın lahit odası duvarları ve lahit pak al’ın öte aleme göçünü, atalarını, ilahları betimleyen kabartmalarla süslüdür.
 saray: yapay bir teras üzerine kondurulmuş, birbirine bağlı binalardan oluşan bir komplekstir.
 haç tapınakları grubu: üzerinde tapınaklar bulunan basamak piramitlerinden oluşan bir kompleks söz konusudur. bu grup adını haça benzetilen, maya mitolojisindeki yaşam ağacı tasvirinden alır. maya mitolojisine göre de bu ağaç asya şamanizminde olduğu gibi yerin göbeğindedir. bu gruptaki tapınaklar haç tapınağı, yaprak haçı tapınağı, güneş tapınağı olarak adlandırılmıştır.
 arslan tapınağı: ana grubun 200 m. güneyinde yer alır. tapınak adını iki başlı jaguar biçimindeki bir tahta oturmuş kral kabartmasından almıştır.
 kont tapınağı: tapınağa bu adı waldeck vermiştir. tapınak beş basamaklı bir teras üzerinde yükselir. üst kısımdaki tapınak özgün mimari unsurları halen tümüyle korumaktadır.
 top oyunu sahası: birbirine paralel iki platformdan oluşur. tam anlamıyla görülebilmesi için kazı ve onarım çalışmalarına ihtiyaç vardır.

palenke hükümdarları 

palenke hükümdarlarından bazıları, hükümdarlık yıllarıyla, şunlardır:

 2. kiniç kaan balam
 1. kuk balam (11 mart 431 - 435)
 butz ah sak çiik (29 temmuz 487 - 501)
 1. akal mo naab (5 haziran 501 – 1 aralık 524)
 1. kaan hoy çitam (25 şubat 529 - 8 şubat 565)
 2. akal mo naab (4 mayıs 565 - 23 temmuz 570)
 1. kaan balam (8 nisan 572 - 3 şubat 583)
 yol i̇knal (kadın) (583-604)
 ah ne ol mat (605-612)
 1. pakal (612)
 sak kuk (kadın) (612-615)
 kiniç hanaab pakal (ya da 2. pakal ya da büyük pakal, 615-683)
 2. kiniç kaan balam (ya da 2. çan balam, 683-702)
 2. kiniç kaan hoy çitam (702-711)
 ksok (711?- 722)
 3. kiniç akal mo naab (3. çaakal, 3 ocak 722 - 729)
 kiniç hanaab pakal (ya da 3. pakal, 742)
 2. kiniç kuk balam (8 mart 765 - ?) 
 vak kimi hanb pakal (ya da 4. pakal, 17 kasım 799-?)

ayrıca bakınız 
 teotiuakan
 mayalar
 uksmal tapınağı

kaynakça

başvurular
  
  (1963) the palenque triad. journal de la société des américanistes, n.s. 5(52):91-99. paris.
  (2005). the mask flange iconographic complex [electronic resource]: the art, ritual, and history of a maya sacred image. doctoral dissertation, the university of texas at austin. available electronically from http://hdl.handle.net/2152/1027.
  and  (2002) the cosmogonic symbolism of the corbeled vault in maya architecture. mexicon volume xxiv, no. 2, april.
  (1991) iconographic heritage of the maya jester god. in sixth palenque round table, 1986. virginia m. fields, ed. pp. 167 - 174 palenque round table (6 session, 1986) university of oklahoma press norman.
  and  (2000) creation redux: new thoughts on maya cosmology from epigraphy, iconography, and archaeology. pari journal 1(2):1-8,18.
 
  (1996) symbolic sweatbaths of the maya: architectural meaning in the cross group at palenque, mexico. latin american antiquity, 7(2), pp. 132-151.
  (1965) the birth of the gods at palenque. in estudios de cultura maya 5, 93-134. méxico: universidad nacional autûnoma de mexico.
  (1976) a rationale for the initial date of the temple of the cross at palenque. in the art, iconography, and dynastic history of palenque, part iii: proceedings of the segunda mesa redonda de palenque, ed. merle greene robertson, 211-224.pebble beach, ca.: robert louis stevenson school.
  (1980) some problems in the interpretation of the mythological portion of the hieroglyphic text of the temple of the cross at palenque. in the third palenque round table, 1978, part 2, ed. merle greene robertson, 99-115. palenque round table series vol. 5. austin: university of texas press.
  (1985) the identities of the mythological figures in the "cross group" of inscriptions at palenque. in fourth round table of palenque, 1980, vol. 6, gen. ed. merle greene robertson; vol. ed., elizabeth p. benson, 45-58. san francisco: pre-columbian art research institute.
 
 
 
  and  (1959) the incensario complex of palenque, chiapas. american antiquity, 25 (2):225-236.
 , , and  (1979) thematic and compositional variation in palenque region incensarios. in tercera mesa redonda de palenque, vol. iv, edited merle greene robertson and donnan c. jeffers, 19-30. palenque: pre-columbian art research, and monterey: herald printers.
 
  (1991) the sculpture of palenque vol. iv. princeton university press, princeton.
  (1958) exploraciones arqueológicas en palenque: 1953. anales del instituto nacional de antropologìa e historia. vol. 10(39):69-116. mexico.
  (1956) exploraciones en la pirámide de la cruz foliada. informe 5. dirección de monumentos prehispánicos. instituto nacional de antropologìa e historia, mexico.
  (1999) the seventy wonders of the ancient world. thames and hudson.
  (1976) accession iconography of chan-bahlum in the group of the cross at palenque. in the art, iconography, and dynastic history of palenque, part iii. proceedings of the segunda mesa redonda de palenque, ed. merle greene robertson, 9-34. pebble beach, ca.: robert luis stevenson school.
  (1979) genealogical documentation in the tri-figure panels at palenque. in tercera mesa redonda de palenque, vol. iv, edited merle greene robertson, 41-70. palenque: pre-columbian art research, and monterey: herald printers.
  (1985) "some suggested readings of the event and office of heir-designate at palenque". in phoneticism in mayan hieroglyphic writing, 287-307. albany: institute of mesoamerican studies, state university of new york at albany.
  (1986) "architectural development and political history at palenque". in city-states of the maya: art and architecture, edited elizabeth p. benson, 110-138. denver: rocky mountain institute for pre-columbian studies.
  (1992) notebook for the xvith maya hieroglyphic writing workshop at texas. austin, texas: university of texas at austin.
 
 
  (2005) the inscriptions from temple xix at palenque. pre-columbian art research institute. isbn 0-934051-10-0
  and  (1994) classic maya place names studies. pre-columbian art and archaeology, 33. washington, d.c.: dumbarton oaks research library and collection.
archaeology of native north america, 2010, dean r. snow, prentice-hall, new york. pp.
  (1983) "the ancient maya" stanford, california: stanford university

dış bağlantılar

maya araştırmaları merkezi.
unaahil b'aak: palenque tapınakları (wesleyan university)  -bir öğrenme nesneleri programı, panoramalar, 3d modeller ve glifler ve çeviriler içerir.
mesoweb'in palenque kaynağı
palenque-3d.com üzerinde 3d çizim
96 hiyeroglif tableti
palenque kalıntıları
palenque bölgesinin antonio del rio 1784 seferi çizimleri
açıklamalar ve fotoğraflar 
palenque ile ilgili tahminler (pdf)

antik amerika
maya kentleri
meksika'daki arkeolojik sitler