Sanayi Devrimi

sanayi devrimi ya da endüstri devrimi; avrupa'da 18. ve 19. yüzyıllarda yeni buluşların üretime olan etkisi ve buhar gücüyle çalışan makinelerin makineleşmiş endüstriyi ortaya çıkarmasıyla birlikte, yaşanan gelişmelerin de avrupa'daki sermaye birikimine katkı sağlamasına ve artırmasına denmektedir. sanayi devrimi; ilk olarak manchester, birleşik krallık'ta ortaya çıkmış, ardından batı avrupa, kuzey amerika ve japonya'ya sıçramış ve bütün dünyayı etkisi altına almıştır.

nedenleri  
düşünsel nedenlerin yanında sanayi devrimi'ni doğuran diğer unsurlar şunlardır:
 hızlı nüfus artışıyla birlikte 16. yüzyıldan başlayarak avrupa'nın nüfus verilerinde artış sağlamıştır.
 tarımdaki gelişmeler bu sektördeki nüfus ihtiyacını azaltarak bu nüfusun kentlere göç etmesine neden olmuştur.  böylece kent sanayisine hazır iş gücü ortaya çıkmıştır.
 yaşam düzeyi yükselmiş aynı zamanda eskiden lüks sayılan şeker, kahve, çay gibi mallar artık orta sınıf ve alt sınıflar için doğal bir gereksinim olmaya başlamıştır. bu da dolaylı olarak tüketim malı talebinde artışa neden olmuştur.

 geniş çaplı kaynak sömürü anlayışı sanayi devrimi'nin en önemli finans kaynağı olmuştur. gerek i̇spanyollar tarafından sömürülen orta amerika altınları; gerekse de i̇spanyol gemilerini vuran, sömürge devletine ait olan i̇ngiliz gemileri avrupa'ya tonlarca altın getirmiştir. bütün bu yaşananlar 16. ve 17. yüzyıllarda, sanayi devrimi'ne götüren süreçleri desteklemiştir.
 hindistan'da 23 haziran 1753 tarihinde fransız birliklerini savaş alanında yenen i̇ngilizler (plassey muharebesi), babür imparatorlarının devasa hazinesine el koymuştur. bu hazinenin i̇ngiltere'ye taşınmasıyla bu ülke ekonomisinde ortaya çıkan para ve finans olanaklarının, dokuma ve buhar makineleriyle ilgili tüm teknik buluşların 1758 ve 1791 tarihleri arasında gerçekleşmesini açıklamada birincil argüman olduğu söylenebilir. 18. ile 19. yüzyıllar arasında oluşmuştur.
 sömürgecilik: avrupa ülkeleri yeni koloniler oluşturarak buradan getirdikleri malları sanayide kullanmaya başlamışlardır. i̇şlenen mallar tekrar sömürge ülkelerine satılmıştır.
 bankacılık ve sigortacılık çalışmalarının önemi artmıştır.
 küçük burjuvazinin gelişmesi ve orta sınıfın zenginleşmeye başlaması bir itici kuvvet olmuştur.
 kapitalizm: orta sınıfın zenginleşmesi sürecine paralel olarak kapital birikimi oluşmaya başlamıştır. böylece yeni yatırım alanları aranarak gerekli görülen noktalara yatırımlar yapılmıştır.
 taşıma ve teknolojide meydana gelen gelişmeler.
 protestan reformu ve "bugün çok çalışıp yarını düşünmek" öğretisinin önemli bir değer olarak yerleşmiştir.
 17. yy aydınlanma çağı'nda aklın başat konumu ve bilimsel bilginin akıl yoluyla inşa edilme süreci hakim olmuştur.
 bilimsel yöntem ve rasyonel düşünme ilkelerinin bilimleri ortaya çıkarması ve teknolojik gelişmeleri etkilemesine olanak sağlamıştır.
 fransız devrimi aracılığıyla sanayi toplumuna uygun siyasal bir yapılanmanın temellerinin atılması amaçlanmıştır.

i̇ngiltere'de sanayi devrimi 
sanayi devrimi'nin önce i̇ngiltere manchester'da başlamasının başlıca sebepleri şunlardır:
 i̇ngiltere'de uzun süredir bir anayasal monarşi düzeni oluşmuştur. bu düzenin temelinde mülkiyet hakkının ve bireysel hak ve özgürlüklerin korunması öne plana çıkmıştır.
 18. yüzyıl i̇ngiltere'si zaten dünyanın mali merkezi konumunda ve borsa ve bankacılık sektörleri açısından diğer ülkelerden çok ileri bir konumda yer almıştır.

 parlamento, kapitalizm ilkeleri doğrultusunda iç piyasada özgür rekabeti önleyici bütün engelleri kaldırmıştır.
 i̇ngiltere, sanayi için gerekli en temel hammaddeler olan kömür ve demir yönünden zengin yeraltı kaynaklarına bünyesinde bulundurmaktaydı.
 i̇ngiltere, dünyanın en büyük sömürge imparatorluğu konumundaydı. bu da ona ham madde kaynakları ve üretilmiş mallar için geniş pazar olanağı sağlamıştır.
 kraliyet donanması ve güçlü ticaret filoları, taşımacılığı daha kolay hale getirmiştir.
 i̇ngiltere avrupa'da rönesans döneminden beri dokumacılık sanayisinde zirve noktalardaydı.
 i̇ngiltere bir ada ülkesidir. bundan dolayı avrupa’daki derebeylik mücadelesi, savaşlar, mezhep kavgaları gibi olaylardan uzak kalmıştır.

fabrika sistemi ile üretim, talep artışı doğrultusunda bir gereksinim olarak ortaya çıkmıştır. büyük makineler ev üretimi için elverişsiz durumdaydı. bu nedenle evler yerine işçilerin makinelerin bulunduğu büyük binalara giderek çalışma sistemi, başka deyişle fabrika sistemi süreç içinde meydana geldi.

fabrika sistemi hızlı üretim gibi olumlu sonuç yanında sosyal açıdan olumsuz birtakım sonuçlar da doğurmuştur. erkek işçiler yanında, hatta onların yerine (daha ucuza çalıştıkları için) çocuk ve kadınlar çalıştırılmaya başlanmıştır. 20 saate kadar varan iş saatleri küçük çocuk ve kadınlar üzerinde kötü etkiler bırakmıştır.

buna rağmen ücretler yetersiz kalmıştır. i̇şçilerin kalifiyeli olması önem arz etmiyordu. makineler tekdüze, basit, mekanik hareketler yapabilen herkesle çalışabiliyor durumdaydı. kalifiyeli işçilerin normal ücretle iş bulma imkanları kısıtlanmıştır.

teknolojik gelişmeler 
 buharlı makine. sanayi devrimi'nin en önemli gelişmelerinden birisidir. 1763'te james watt, i̇skoçya'da buharla çalışan makineyi bulmuştur. bu makinenin gelişmiş biçimi, makine çağının gerçek başlangıç noktasını oluşturmuştur.

 1807'de robert fulton adındaki amerikalı buharlı makineyi gemilere uygulamıştır. 1840'ta ilk düzenli okyanus ötesi buharlı gemi seferleri başlamıştır.
 1812 tarihinde, buharlı makine ilk kez  lokomotiflerde kullanılmaya başlanmıştır.
 1844'te samuel morse amerika birleşik devletleri'nde ilk ticari amaçlı telgraf servisini hizmete sokmuştur.
 1876'da alexander graham bell telefonu icat etmiştir.
 tarım teknolojisinde gelişmeler başlamıştır. almanya bu alandaki gelişmelere öncülük etmiştir. almanlar pancardan şeker çıkarma tekniğini keşfetmişlerdir. bir başka alman kimyager suni gübreyi bulmuştur. 1834'te bir amerikalı mühendis bir biçerdöveri icat etmiştir. tarımsal üretimde yaşanan bu hızlanma sonucu 1870'lerden sonra konserve yiyecek imalatı hızlı bir biçimde artış göstermiştir.
 1830 ve 1860 yılları arasında i̇ngiltere'de daha etkili maden tasfiye yöntemlerinin geliştirilmesine paralel olarak kömür üretimi hızlı bir artış göstermiştir. yüksek demir ve çelik talebi bu yöntemler sayesinde kolayca karşılanabilmiştir.
 bu üretim sayesinde 1800 ve 1830 yılları arasında köprü, kanal, demir yolu gibi inşaatlar hızla artmıştır. 1850'lere kadar genelde i̇ngiltere'nin tekelinde olan sanayi devrimi, bu tarihten sonra tüm avrupa'yı ve amerika birleşik devletleri'ni etkisi altına almıştır. günümüzde ise gelişmekte olan ülkelere doğru bir yönelim gözlenmiştir.

sonuçları

batı'nın toplumsal sınıf yapısında değişmeler 
sanayi devrimi; 18. yüzyılda, önce i̇ngiltere'de başlayan demir ve kömürün asıl enerji kaynağı ve hammaddeyi oluşturduğu bir makineleşme çağıdır. kömür, buhar ve makinenin birleşiminin ortaya çıkardığı sanayi devrimi önemli ekonomik, siyasal ve toplumsal dönüşümlere neden olmuştur.

sanayi devrimi, avrupa'da burjuva sınıfının yapı değiştirmesine ve yeni bir işçi sınıfının doğmasına yol açmıştır. eski burjuva sınıfına fabrika sahipleri de katılmıştı. burjuva sınıfı artık her ülkede en zengin sınıf haline gelmiştir. ancak ülkelerin çoğunda orta sınıf pek çok siyasal ve sosyal haklardan mahrum bırakılmıştır. bu haklarını elde etmek için 19. yüzyılın sonlanmasını beklemek zorunda kalmışlardır.

avrupa'da sanayi devrimi öncesinde de bir işçi sınıfı varlığını göstermiştir. bu sınıf her zaman çoğunlukta ancak bilinçsiz bir düzene sahipti. sanayi devrimi sonucunda işçi sınıfı bilinçlenmeye başlamıştır. toplumların hemen hepsinde en kalabalık sınıfını oluşturmuştur. i̇şçi sınıfı, yoğunluğuna karşın ekonomik ve siyasal haklardan mahrumdur. ücretleri düşük, yaşama ve çalışma koşulları elverişsizdir. çalışma saatleri uzun, fabrikalar havasız ve her türlü sağlık koşullarından uzak bir özellik göstermiştir.

siyasal açıdan oy hakları yoktur. sendikalaşma ve grev yasaktır. ancak işçiler artık bu durumun farkındadır ve bilinç sahibi olmuşlardır.

sosyalizmin gelişmesi 
sanayi devrimi'nin yarattığı işçi sınıfı hakları ile ilgili olarak sosyalizm görüşü ortaya çıkmıştır. bu görüş önceleri ütopik sosyalizm olarak gelişmiştir. daha sonra karl marx ve friedrich engels sosyalizmi geliştirerek bilimsel sosyalizmi ortaya koymuşlardır. böylece toplumdaki uzlaşmaz sınıflar (burjuvazi ve proletarya) arasındaki çatışma daha çok belirginleşmiştir. sosyalizm, komünist topluma geçiş için bir araç olarak kabul edilmiştir.

kentleşme ve nüfus artışı 
sanayi devrimi'nin bir başka etkisi de nüfus artışı konusunda olmuştur. sanayileşme sayesinde tarım makineleşmiş, böylece aynı miktar toprak daha fazla insanı besleyebilir hale gelmiştir.

ayrıca kent sanayi, tarım sektörü dışındaki insanlara iş sağlayarak daha fazla insanı besleyebilir duruma gelmiştir.

sanayi devrimi kentlerde nüfusun yoğunlaşmasına neden olmuştur. amerika birleşik devleti, 1920'lerde nüfusunun yarısı kentlerde varlığını sürdürmekteydi. kentleşme önemli sorunları da beraberinde getirmiştir. gecekondu bölgeleri fazlalaşmıştır. bu bölgeler pis ve kalabalık hale gelmiştir.

kitle toplumu 
i̇şçilerin fabrikalarda toplanması ve fabrikaların da kentsel alanlarda fazlalaşmasıyla birlikte giderek kentler kırsal alanları içine çekmeye başlamıştır. bu gelişme tıp bilimindeki yeniliklerle ortaya çıkan nüfus artışı ve bu nüfusu doyurmak için gıda maddesi bulma çabalarıyla birleşmiştir. 20. yüzyılın değişmez özelliği olan kitle toplumu tarihteki yerini almıştır.

kaynakça