Bezelye

bezelye (pisum sativum), baklagillerden (fabaceae) taze, yeşil kabuğu ile taneleri ya da yalnız taneleri yenilen bir bitki türü. ayrı taç yapraklı iki çenekli baklagiller familyasından tırmanıcı bir bitkidir. bezelye adlı lezzetli ve çok besleyici sebzeyi ilkbaharda ve yazın verir. gövdesi çok uzundur, bitkinin ağırlığını çekemeyecek inceliktedir. beyaz çiçek açar. yuvarlak tanelidir. meyvesi bakla veya fasulyeye benzer, tohumları bir kılıf içerisinde dizilmiştir.

bezelye bitkisi çok eski çağlardan beri yetiştirilmektedir. ana vatanı avrupa ve batı asyadır. i̇lk ve orta çağlarda, orta avrupa ve kuzey avrupa'da yetiştiriliyordu. xi. yüzyılda i̇ngiltere de geniş ölçüde yetiştirilmeye başlandı. günümüzde ise dünyanın birçok yerinde yetiştirilebilmektedir. türkiye'de öbür sebzeler ve fasulye kadar olmamakla beraber bol miktarda yetiştirilmektedir.

bahçe bezelyesi ve tarla bezelyesi adları verilen bu bir yıllık otsu bitkinin birçok çeşidi vardır. bunlardan bazısı bodur olup 30–40 cm boylanarak yeşil yapraklarıyla toprağa yayılıp zemini örter. bu tarz bezelyeler tarla bezelyesi olarak geçmektedir. çiçekleri karışık renkte olup, taneleri basık ve tane renkleri de esmer kül rengi veya yeşil renkte olup ekseriya taneleri lekelidir. sırık bezelyesi denilen diğer çeşidi gövdesinden çıkardığı sülüklerle yüksek boylu ne bulursa ona tutunan tırmanıcı bitkilerdir. sırık bezelyesi bahçe bezelyesi olarak geçmektedir. sırık bezelyenin çiçekleri beyaz ve taneleri yuvarlaktır, tanelerine göre beyaz,sarı ve yeşil olanları vardır. 70–90 cm boyuna kadar uzayabilirler. bu sırık bezelyeleri yetiştirilirken herekle desteklenmesi gerekir. bezelye çeşitlerinden bazılarının yalnızca taneleri yenilir. bazı bezelyeler de parşömen denilen sert tabaka bulunmaz. sultani bezelye adı verilen bu çeşit bezelyeler kabuğuyla birlikte yenilir.
bir başka önemli çeşitte, taneleri iri olan araka bezelyesidir.

bezelye nişasta, lif, antioksidan, karoten ve protein oranı yüksek bir sebzedir. bezelye c vitamini yönünden diğer baklagillere göre daha zengindir. i̇çeriğinde c vitamini yanı sıra ; a vitamini, b vitamini, demir, fosfor ve potasyum gibi mineralleri barındırır.

yaşam döngüsü kısa ve gözlemlenebilir olduğu için gregor mendel'in genetik araştırmalarında oldukça yararlı olmuştur.

bezelyenin faydaları 
bezelye lif yönünden zengin olması sayesinde kalp-damar hastalıkları yönünden koruyucudur ve kan şekerini dengeleyici bir etkiye sahiptir. kolayca çözümlenebilir çeşitli lif maddelerini çok miktarda içerdiğinden, bezelye, özellikle kandaki kötü kolesterol düzeyini düşürücü etki yapar, kalp krizi geçirme rizikosunu da azaltır. gene bu yüksek orandaki lif, midede uzun süre kalır. böylece kandaki şeker düzeyi artma ve azalmalarını bir düzene sokarak bedenin enerji düzeyini sabit tutar. ürik asit yönünden zengin bir besin olduğu için özellikle kan ürik asit değerleri yüksek olan bireylerin sıklıkla tüketmemesi gereken bir besindir. yüksek oranda b1 vitamini içeren bezelye, uykuyu da düzene sokar. i̇ştahı açar ve insanın ruhsal durumunu düzelterek neşeli olmasını sağlar. bezelye kansızlık ve kan kanserine karşı koruyucu bir etkiye sahiptir. karaciğerin çalışmasını düzene sokar. bağırsak kanseri riskini azaltır. bezelye taze olarak tüketilirse bağırsakları çalıştırarak kabızlığı giderir. kasların gelişmesine ve yenilenmesine yardımcıdır. kemik gelişimini destekleyicidir.ayrıca bezelye tüketicilerin üretemediği ve dışarıdan almak zorunda olduğu 8 aminoasit çeşidini de içinde bulundurur.

tüketilme şekilleri 
bezelye pek çok yemekte ve çorbalarda kullanılır. bezelye taneleri taze olarak çok çeşitli yemekleri yapılıp yenildiği gibi kurutularak, dondurularak, konservesi yapılarak ileride tüketmek için saklanabilir. kuru bezelye protein ve nişasta açısından taze bezelyeden daha zengindir. bununla birlikte taze bezelyeyi sindirmek daha kolaydır. taze bezelye olarak tüketildiğinde su oranı yüksek olduğu için önceden bir pişirme tekniği uygulamaya gerek yoktur. direkt pişirilebilir. kuru bezelye taneleri halinde pişirilecekse yine diğer kurubaklagiller gibi önceden suda bekletilmelidir. diğer tüm posalı yiyecekler gibi tok tutma derecesi yüksektir. kuru bezelye tanelerinin öğütülmesiyle bezelye unu elde edilir. bu un besleyici özelliklerinden dolayı çocuk mamalarına katılır.

bütün bu yararlarının yanında içerdiği besin ögeleri nedeniyle kuvvetli bir besin olan bezelyeyi sindirmekte bazen güçlük çekilebilir. bu sebeple bezelye tüketilmesi sıklıkla olmamak şartıyla özellikle yaz mevsiminde haftada bir, iki haftada bir şeklinde yapılabilir. beslenmemiz açısından haftada 2 veya 3 defa baklagillerin tüketilmesi sağlığımız açısından oldukça önemlidir.

besin değerleri 
100 gr. çiğ (pişirilmemiş) taze bezelye tanesinin besin değerleri şöyle sıralanabilir: 
84 kalori, 6,3 gram protein, 14.4 gram karbonhidrat, 0 kolesterol, 0,4 gram yağ, 2 gram lif, 116 miligram fosfor, 26 miligram kalsiyum, 1.9 miligram demir, 2 miligram sodyum, 316 miligram potasyum, 35 miligram magnezyum, 0.7 miligram a vitamini, 0.35 miligram b1 vitamini, 0.14 miligram b2 vitamini, 2.9 miligram b3 vitamini, 0,16 miligram b6 vitamini, 35.5 miligram folik asit, 27 miligram c vitamini ve 2.1 miligram e vitamini.

bezelye bitkisinin üretilmesi 
bezelye bitkisi, tohumlarıyla (kurutulmuş taneleriyle) çoğaltılır. bu tohumlar, doğrudan doğruya bezelye tarımının yapılacağı bahçe ya da tarlaya ekilir.

i̇lkbaharda hasadı yapılacak bezelyeler ekim-kasım-aralık aylarında, yazın hasadı yapılacak olanlar ilkbahar aylarında ekilir. kışı sert geçmeyen yerlerde ilkbaharda hasat alınacak şekilde ekilmeli, kışı sert geçen yerlerdeyse yazın hasadı yapılacak şekilde ekilmelidir. bezelye tohumları, kesinlikle soğuk ve yaş toprağa ekilmeye elverişli değildir, aynı toprakta iki yıl üst üste bezelye tarımı yapılmamaya özen gösterilmelidir. baklagillerden olması, toprağı temiz, kuvvetli ve iyi bir halde bırakmasından dolayı, kendisinden sonra buğdaygillerden birinin ekilmesi uygundur.

ekim elle yapıldığında, tohumların üzeri gübreli harçla sıkıca bastırılmalıdır. bezelye serpme ile seraya veya ocağa ekilir. seraya ekimde tohumlar 35–40 cm arayla 5–6 cm derine gömülür. serpme ekimde sürülerek hazırlanmış tarlaya, serpme suretiyle tohum saçılır ve ondan sonra tırmık veya diskaro ile tohumlar kapatılır. ocağa ekim yapılacaksa ocaklar açılır. bir avuç yanmış çiftlik gübresi konduktan sonra her ocağa 3-5 tane tohum konularak çapa ile kapatılır. dönüme makine ile 15–18 kg, serpme de ise 20–24 kg tohum harcanır. bu miktarlar çeşitlere göre değişir.

bezelye bitkisinin yetiştirilmesi 
i̇klim
bezelye, ılık, nemli, yağışlı ve serin iklimli yörelerin bitkisidir. fazla yağış aldığında rengi koyu yeşile kaçar. bulunduğu yerde sıcaklık -5 derecenin altına düşerse bitki donar. bezelye bitkisi, 4 ile 10 dereceler arasında çimlenir ve gelişmeye başlar.

toprak
bezelye bitkisi, toprak yönünden fazla seçici değildir. normal miktarda kireci olan toprağı sever. zayıf bünyeli topraklarda bitkiden alınan ürün, düşkırıklığı yaratacak derecede az olur. bol humuslu, süzek (suyu iyi akıntılı), killi-tınlı ya da milli-tınlı topraklarda bitkiden daha iyi sonuçlar alınmaktadır. bitki, toprağın asiditesinin yüksek oluşuna karşı duyarlıdır. toprağının ph'ının 5,5-6,7 arasında olması uygundur.

sulama
bezelye yetiştiriciliği yaz aylarına kadar devam ederse yağışsız ve sıcak günlerde toprakta yeterince nem bulunması için bitkinin düzenli olarak sulanması gerekir.

gübreleme
 bezelye tarımı yapılacak toprağa, ekimden önce çok iyi yanmış çiftlik gübresi ya da potaslı fenni gübre verilir. baklagiller'den olduğu için azotlu gübreler, bezelye bitkisine faydadan çok zarar verir.

toprağı i̇şleme
ekilen bezelyeden çıkan filizler gelişip 5-6 cm boya erişince, ilk çapalama ve zayıf bitkilerin sökülüp seyreltilmesi işleri yapılır. daha sonra bitkinin çevresinde yabani otların yetişmesine engel olmak üzere, arada bir yüzlek (yüzeysel) olarak çapalama işi yapılır.

herekleme
sırık bezelye gibi çeşitler desteklenmeye gerek duyar. bunların toprak üzerinde yatması, özellikle sümüklüböceklerin vereceği zararı artırır. bu çeşit bezelyeler, 10 cm. boylanmasından başlayarak hereklerle desteklenmelidir.

hastalık ve zararlılarıyla mücadele
bezelye bitkisine dadanacak zararlı ve hastalıklarla, uzmanlara danışılarak ve uygun tarım koruma ilaçları kullanılarak zamanında, eksiksiz ve aksatılmadan mücadele sürdürülmelidir, özellikle sümüklüböceklerle mücadele ihmal edilmemelidir.

hasat (derim)
sonbaharda ekilen bezelyeler 32 hafta, ilkbaharda ekilenler ise 12 -16 hafta sonra hasat edilmeye başlanır. bezelye badıçları taneyle sıkıca dolunca elle toplanır. taneler arasında hava varsa, bu badıçlar toplanmayıp bir sonraki toplama için bitkide bırakılır.

tablo 25: bezelyenin kimyasal özellikleri

ayrıca bakınız 
 bruchus

yenilebilir baklagiller
sebzeler