Özdeyişler Kitabı

süleyman'ın özdeyişleri kitabı (), tanah'taki ketuvim'de bulunan bir kitaptır ve kısaca özdeyişler veya meseller olarak anılır. orijinal i̇branice'de kitabın adı "süleyman'ın meselleri" anlamına gelen "mişle şlomo"dur. yunanca tercüme olan septuagint (lxx)'te kitabın adı "paroimai paroimiae" ("özdeyişler") ve latince tercüme olan vulgata'de "proverbia"dır.

yazar 
özdeyişler'in yazarının kim olduğu uzun bir süredir tartışılan bir konudur. süleyman'ın adı kitabın ilk cümlesi olan 'de geçer: "davut oğlu i̇srail kralı süleyman'ın özdeyişleri". süleyman'ın yanı sıra agur (30:1) ve lemuel (31:1) isimli yazarların isimleri de kitapta geçmektedir. bu isimler yunan tercümesi septuagint'te bulunmaz. latin tercüme vulgate'de ise orta çağ dinbilimcileri tarafından bu isimlerin süleyman'ın sembolik isimleri olduğu iddia edilmiştir. 
gerek ahit'te gerek ahit dışı kaynaklarda süleyman bilgelik seviyesi yüksek biri olarak tasvir edilmektedir. 1. krallar 4:32'de, 3000 özdeyişin ve 1000'den fazla ezginin süleyman'dan geldiği söylenmektedir, ayrıca antik dünyanın dört bir yerinden süleyman'ın bilgeliklerini dinlemek için insanların geldiği anlatılmaktadır. "agur" ve "lemuel" isimlerinin yanı sıra kitap içindeki unsurların birlik içinde olmaması kitabın birden fazla yazar tarafından yazıldığını ima etmektedir.
yazarlardan bazılarının "hezekiya'nın adamları" olduğu belirtilir (25:1), fakat bu kişilerin kendi bilgeliklerini yazmayıp süleyman'ın bilgeliklerini kağıda döktüğü belirtilmektedir.

metnin içinde sekiz farklı noktada yazarla ilgili bilgi sunulmaktadır, bunlardan bazıları şöyledir:

kelimelerin kullanılışı açısından yapılan çalışmaya göre aralarında ortak özellikler bulunan kısımlar, süleyman tarafından yazıldığı söylenen ilk üç bölümdür. bundan sonra gelen ortak özelliği bulunan kısım, muhtemelen süleyman'ı etkilemiş olan bilge adamlar kısmıdır. bunu ise agur, lemuel ve kim olduğu bilinmeyen yazarın bölümleri takip eder. aralarında james l. crenshaw, roland e. murphy ve l. g. perdue'nun da bulunduğu eleştirisel uzmanlar, özdeyişlerin çoğunun süleyman'dan çok sonraları bir araya getirildiğini savunmaktadır. fakat, j. i. packer, john piper, john f. macarthur ve albert mohler gibi tutucu evanjelistler kitabı süleyman ile bağdaştırırlar.

yapı

 süleyman'ın özdeyişleri (1-24)
 başlık ve önsöz (1:1-7)
  söylevlere bölünmüş ana metin (1:7-9:18)
 özdeyişleri (10:1-22:16)
 otuz "bilgenin sözleri" (22:27-24:22)
 i̇lave "bilgenin sözleri" (proverbs 24:23-34)
 hezekiya'nın adamlarınca çoğaltılan süleyman'ın özdeyişleri (24-29)
 agur'un sözleri (30)
 kral lemuel'in sözleri (31)
 kralın görevleri (31:1-9)
 erdemli kadını yüceltme (31:10-31)

etkileri 
özdeyişlerin mısır ve asur doğası nedeniyle, uzmanlar arasında amenemopet ve ahikar'ın bilgelik metinlerinden esinlenildiği konusunda fikir birliği mevcuttur.

bilgelik edebiyatı olarak özdeyişler 
eyüp, ezgiler ezgisi ve vaiz kitaplarıya birlikte özdeyişler kitabı bilgelik edebiyatı olarak adlandırılır. bazı mezmurlara da bilgelik mezmurları denir. ahit'in bir parçası olmayıp da bilgelik edebiyatının bir parçası olarak görülen eserler sirah ve süleyman'ın bilgelikleri kitaplarıdır.

özdeyişler boyunca bilgelik (veya bilge kişi), ahmaklık (veya ahmak kişi) ile kıyaslanır. özdeyişlerdeki 'ahmak' terimi, ahlaki değerlerden yoksun ve hatalarını düzeltmek için çaba sarf etme gereği duymayanlar için kullanılmaktadır. bilgeliğin, elde edilmesi için çaba sarf etmeye değer bir şey olduğu ve ilk adımın yehova'yı kabul etmekle atıldığı anlatılır: "rab korkusudur bilginin temeli"

buna ilaveten, özdeyişlerdeki bilgelik genelde ebeveynden çocuğa aktarılmaktadır. bu bilgelik edebiyatı, dünyevîden ulvîye insan deneyimlerini ve bu deneyimlerle ilahi güç arasındaki ilişkileri içerir. ataerkil olan bu dinde kadınların bilgeliklerine de yer verilir, hatta bilgelik genç bir erkeği evine davet eden bir kadın olarak tasvir edilir. bu bilge kadın birinci şahısla hitap eder. kadın, kendini adil ve ilahi eş olmanın yanı sıra toplumdaki düzenin ve yaşamdaki başarıların kaynağı olarak gösterir. özdeyişler kitabında sürekli olarak genç erkekler yabancı ve bilinmeyen kadınlarla cinsel ilişkiye girmemeleri için uyarılır.

ortam 
özdeyişlerin aslen hangi ortamda yazıldığını bulmak zor olsa da bazı fikirler ortaya atılmıştır:

aile
antik i̇srail'de, çocukların yetiştirilmesi ve eğitilmesi açısından aile önemli bir rol üstlenmekteydi. bazı dahili ipuçları, kitap ortamının aile olduğunu ileri sürer; "oğlum" kelimesi 20 kereden fazla kullanılmışken annenin rolü 10 kereden fazla anlatılmıştır.

saray
süleyman'ın adı kitaba verildiği için ortamın kraliyet ortamı olduğunu düşünenler de mevcuttur. eski ahit boyunca bilgelik saray ile bağlantılıdır.

okul
kullanışlı ve aksettirici bilgeliğin bir eğitim evinde aktarılmış olması mümkündür.

ortamla ilgili ahitsel örnekler 
özdeyişler kitabında, yukarıda anlatılan ortamlarla ilgili kanıtlar bulunmaktadır. coogan'a göre, yazarlar kitabı bazı monarşi delilleri bulunan ataerkil bir topluma yazmıştır. genelde değerlerinde ahdî olan özdeyişler kitabı, antik i̇srail hukuk fikirlerini ve peygamberlerin sosyal adalet ile ilgili öğretilerini kapsamaktadır.

coogan'a göre olası ortamlar şöyledir:
aile
annenin rolü - , 

saray
monark eleştirileri - ,

ayrıca bakınız 
ketuvim

kaynakça 
özel

genel
 benson, clarence h., old testament survey: poetry and prophecy, 1972
 blank, s. h. "book of proverbs," in the interpreter’s dictionary of the bible [1962]
 chapman, milo l., purkiser, w. t., wolf, earl c. & harper, a. f. beacon bible commentary: job through song of solomon, 1967
 crenshaw, james l. "book of proverbs," the anchor bible dictionary, 1992
 holman bible handbook, david s. dockery (general editor), holman bible publishers, nashville, 1992
 jewish encyclopedia , with dates of compilation and manuscript traditions
 lasor, william sanford, hubbard, david allan, & bush, frederic wm., old testament survey: the message, form, and background of the old testament, 1996
 murphy, roland e., wisdom literature: job, proverbs, ruth, canticles, ecclesiastes, and esther. grand rapids, 1981
 perdue, leo g. proverbs: interpretation a bible commentary for teaching and preaching, 2000
 steinmann, andrew e. "proverbs 1-9 as a solomonic composition," journal of the evangelical theological society, 43, no. 4

 bridges, charles, a commentary on proverbs, banner of truth, edinburgh (uk), 1968 (first published 1846), isbn 0851510884
 the macarthur bible commentary:unleashing god's truth, one verse at a time, by john macarthur, thomas nelson, inc., nashville tn usa, 2005, isbn 0-7852-5066-2
 matthew poole's commentary on the holy bible, by matthew poole, the banner of truth trust, edinburgh uk, first edition published in 1685, this edition published in 1963, isbn 0-85151-211-9

dış bağlantılar 
yahudi tercümeleri:
 mishlei - proverbs (judaica press)  translation [with rashi's commentary] at chabad.org
hristiyan tercümeleri:
the proverbs of solomon (kjv)
bible gateway 35 languages/50 versions
unbound bible 100+ languages/versions  at biola university

ketuvim