Güneybatı Kafkas Geçici Hükûmeti

güneybatı kafkas geçici hükûmeti (osmanlı türkçesi: cenûb-i garbî kafkas hükûmet-i muvakkate-i millîyesi/cenûb-i garbî kafkas hükûmet-i cumhuriyesi), 17-18 ocak 1919 tarihleri arasında gerçekleştirilen büyük kars kongresi'nin sonucunda kurulan ve 12 nisan'da i̇ngilizlerin kars'ı işgal etmeleriyle son bulan geçici hükûmet. elviye-i selâse'nin tamamını kapsamakta birlikte kars (hükûmet merkezi), batum, ahıska, ahılkelek, artvin, ardahan, acara, posof, çıldır, göle, oltu, karakurt, sarıkamış, karapınar, kağızman, kulp, iğdır, serdarabat, aralık, nuraşen, nahçıvan, culfa ve ordubad gibi yerleri kapsamaktaydı. güneybatı kafkas cumhuriyeti veya kars cumhuriyeti adlarıyla da bilinir.

i̇ngiliz yüksek komiseri amiral somerset arthur gough-calthorpe tarafından kaldırılmıştır.

tarihi

kuruluşu 
9 ekim 1918'de ahıska hükûmet-i muvakkatası, 3 kasım'da aras türk hükûmeti, 5 kasım'da kars i̇slam şurası kurulmuştur. 15 kasım'da birinci kars kongresi düzenlenmiş ve sekiz kişilik muvakkat heyeti seçilmiştir. 30 kasım'da i̇kinci kars kongresi (kars i̇slam şurası büyük kongresi) düzenlenmiş ve millî şura hükûmeti kurulmuştur. aras ve ahıska'daki hükûmetlerini birer şubesi sayarak millî şura hükûmetine katılmıştır.

i. dünya savaşı sonunda 30 ekim 1918 tarihinde imzalanan mondros mütarekesi, osmanlı devleti ordusu birliklerinin güney kafkasya'dan çekilmesini öngörmüştür. osmanlı devleti bu hükme uyarak 4 aralık 1918 tarihinde askerlerini 1877 yılından önceki rusya sınırına aynı uzaklıktaki yere çekecektir. fakat kars'tan askerlerini 2 ay sonra çekme kararı almıştır.

bu kararın nedeni halkın bölgede bir hükûmet kurmasına zaman vermektir. çünkü askerlerin geri çekilmesi ile elviye-i selase denen kars, batum ve ardahan, ermenistan demokratik cumhuriyeti işgaline açık bir hale gelecektir. bunun üzerine 29 ekim 1918 tarihinde ahıska ve ahılkelek çevresinde ahıska hükümet-i muvakkatası (ahıska geçici hükûmeti), 3 kasım 1918 tarihinde emir bey ekberzâde başkanlığında, merkezi iğdır olmak üzere aras türk hükûmeti ve 5 kasım 1918'de kepenekçi emin ağa (emin ağa borçalı) ve piroğlu fahreddin bey başkanlıklarında merkezi kars olmak üzere kars i̇slâm şûrası kurulmuştur. 30 kasım 1918 tarihinde kars'ta toplanan kongrede bu üç hükûmet kars millî i̇slâm şûrası merkez-i umumisi adı altında birleşmiştir. başkanlığına cihangirzade i̇brahim bey seçilmiştir. 60 yöresel temsilcinin katıldığı bu kongre ile kars, oltu, kağızman, igdır, sarıkamış, ardahan ile türklerin veya müslümanların yaşadığı ahılkelek, ahıska ve batum gibi şehirlerde yaşayan halk örgütlenmiştir. 17 ocak 1919 ve 18 ocak 1919 tarihlerinde dr. esat oktay bey başkanlığında kars'ta toplanan kongreye 131 temsilci katılmış ve kongrede kars millî i̇slam şûrası'nın adı cenûb-i garbî kafkas hükûmet-i muvakkata-i milliyesi (güneybatı kafkasya milli geçici hükûmeti) olarak değiştirilmiştir. başkanlığına yine cihangirzade i̇brahim bey seçilmiştir. bu geçici hükûmet, 18 maddeden oluşan anayasası ve yeşil ve kırmızı zemin üzerinde bulunan ay-yıldızlı bayrağı kabul edip; 12 üyeli bir bakanlar kurulu ve halkın oyu ile seçilen 131 milletvekilli bir parlamento kurmuştur. 25 mart 1919 tarihinde bu meclis cenûb-i garbî kafkas hükümet-i cumhuriyesi adını almıştır. hükûmet kars'ın dışında artvin, ardahan, batum, gümrü, sarıkamış, nahcivan, ordubad ve iğdır'ı sınırları içinde saymıştır.

yıkılışı 
bölgede bulunan i̇ngilizler, yerel hükûmetin çalışmalarına bir süre göz yumdular. ancak 19 nisan 1919’da kars’ı işgal ederek hükûmetin varlığına son verdiler. hükûmetin 12 üyesini tutuklayarak önce batum’a, sonra da malta’ya sürdüler.

i̇ngilizlerin ermenilere devrettiği kars, 1920 sonbaharında kâzım karabekir komutasındaki türk birliklerinin bölgeyi ele geçirmesine kadar bir buçuk yıl işgal altında kaldı.

malta sürgünü 
malta'ya sürgüne gönderilen isimler aşağıdaki gibidir.

zaman çizelgesi 

 mart 1878, rusya kars'ı osmanlı'dan ilhak eder.
 3 mart 1918, rusya brest-litovsk antlaşması'nın şartlarına uyarak kars'ı terk eder.
 14 nisan 1918, osmanlı kars'ı tekrar topraklarına dahil eder.
 30 ekim 1918, mondoros mütakeresi imzalanır ve 1. dünya savaşı'nın orta doğu cephesi sona erer.
 30 ekim 1918, osmanlı ordusu kafkaslar'dan çekilir.
 1 aralık 1918, güneybatı kafkas geçici hükûmeti ilan edilir.
 13 ocak, 1919, ermenistan demokratik cumhuriyeti'nden ermeniler kars'a gönderilir.

ayrıca bakınız 
 brest-litovsk antlaşması
 türk kurtuluş savaşı doğu cephesi
 gümrü antlaşması
 kars antlaşması
 malta sürgünleri
 kurtuluş savaşı
 türk kurtuluş savaşı kronolojisi
 iğdır millî cumhuriyeti

kaynakça 

osmanlı i̇mparatorluğu dağılma dönemi
türk kurtuluş savaşı
kars tarihi
ardahan tarihi
rus i̇mparatorluğu sonrası devletler
geçici hükûmetler
azerbaycan demokratik cumhuriyeti
gürcistan demokratik cumhuriyeti
1918'de kurulan bölgeler ve ülkeler
1918'de asya'da kurulan oluşumlar
kukla devletler
tarihteki türk devletleri