Türkiye Büyük Millet Meclisi

türkiye büyük millet meclisi (tbmm), türkiye cumhuriyeti'nin yasama organıdır. 23 nisan 1920'de osmanlı devleti'nin i̇tilaf devletleri'nce işgaline direniş göstermek üzere kurulmuştur. asli görevi yürütmeyi denetlemektir ve yasama erkini kullanır. "egemenlik, kayıtsız şartsız milletindir" ilkesi, tbmm'nin varoluşunun temel dayanağını oluşturur.

halihazırda tali kurucu iktidar olan tbmm, diğer anayasal devlet organlarından üstün değildir. yasama yetkisi, kanun yapma yetkisidir. yasalar anayasa'ya aykırı olamaz. tbmm'nin anayasa'da da değişiklik yapma yetkisi bulunsa da bu yetki de anayasa'nın başlangıç bölümünde yer alan anlayışla ve anayasal bütünlüğe uygun olarak hareket etme ve ancak bu çerçeve içerisinde anayasada değişiklik yapabilme ile sınırlıdır ve bu çerçevede meşruiyet kazanır.

anayasanın 6. maddesinde yer alan “hiçbir kimse veya organ, kaynağını anayasa'dan almayan bir devlet yetkisini kullanamaz.” ifadesiyle yasama organı olan tbmm'nin, kendisinin yasal dayanağı olan anayasa'nın bütününü veya temel ilkelerini reddederek yeni bir anayasa yapma yetkisi yoktur.

anayasaya bağlılık yemini eden milletvekili veya partilerin bu girişimlerde bulunması, yetki aşımı ve yetki gaspı girişimi yönünden suç olan bu durum, milletvekilliklerinin meşrutiyetini sorgulanır hale getirir ve cebir kullanarak anayasayı değiştirmeye teşebbüsten yargılanma durumu ortaya çıkabilir. yasa ve anayasa değişikliklerinin halka ait egemenlik haklarını da koruyan bir toplumsal sözleşme olan anayasa'ya aykırı olup olmadığı anayasa mahkemesi tarafından denetlenir.

millete ait egemenlik yetkilerinin kuvvetler ayrılığı prensibi ile verilmesinin, kuvvetler ayrımının, devlet organları arasında üstünlük sıralaması anlamına gelmeyip, belli devlet yetki ve görevlerinin kullanılmasından ibaret ve bununla sınırlı medeni bir iş bölümü ve iş birliği olduğu ve üstünlüğün ancak anayasa ve kanunlarda bulunduğu anlamına geldiği anayasa'nın başlangıç bölümünde belirtilmiştir.

anayasa'nın 108. maddesine göre, yasama yetkisi türk milleti adına türkiye büyük millet meclisi milletvekili genel seçimleri, beş yılda bir, serbest, eşit, tek dereceli, genel oy esaslarına göre, yargı organlarının genel yönetim ve denetimi altında yapılır. seçilen milletvekili adayları, anayasaya bağlı kalacağına dair türk milleti önünde namusu ve şerefi üzerine yemin ederek 5 yıllığına tbmm üyeliği (milletvekilliği) hakkı kazanırlar. tbmm üyeleri (milletvekilleri), yasama dokunulmazlığına sahiptir.

tarihçe

türk siyasi tarihinde parlamento 
türk siyasi tarihinde ilk parlamento osmanlı döneminde i̇stanbul'da dolmabahçe sarayı'nda yapılan törenle 19 mart 1877'de açıldı. bu meclis kanuni esasi'nin göre "meclis-i umumi" olarak adlandırılmıştı. "meclis-i ayan" ve "meclis-i mebusan" olmak üzere iki kısımdan oluşan bu meclis, ilk oturumunu 20 mart 1877 tarihinde sultanahmet'teki i̇stanbul üniversitesi binasında yaptı. kısa süren bu meclis 93 harbi nedeniyle dağıldı. daha sonra yapılan ikinci genel seçimlerin ardından 18 aralık 1877'de yeniden açılan meclis, kanuni esasi'nin verdiği yetkiyle padişah ii. abdülhamid tarafından 14 şubat 1878'de kapandı.

1908'de bir seçim kanunu dikkate alınarak ilk seçim yapıldı. seçme yaşı 25, seçilme yaşı 30 olan bu seçimlerde vergi ödeyenler oy kullanabiliyordu. 17 aralık 1908'de yeniden açılan meclis, i̇stanbul'un i̇şgali'ne kadar açık kaldı. üç yıl sonra ise i̇stanbul'da ilk kez bir ara seçim yapıldı. osmanlı devleti'nin i. dünya savaşı'ndan yenilgiyle çıkmasından sonra bu meclis mondros ateşkes anlaşması sonrasında i̇stanbul'un işgali nedeniyle 11 nisan 1920'de resmen kapandı.

tbmm'nin kurulması

mustafa kemal'in samsun'a çıkışı 
mustafa kemal paşa, 19 mayıs 1919'da samsun'a çıkarak millî mücadele'nin başlamasını sağlamıştır. türk kurtuluş hareketi, mondros ateşkes anlaşması'nın ardından kurulan dernekler ve toplanan kongreler aracılığıyla yurdun çeşitli yörelerinde kurtuluşu amaçlamıştır. bu kongrelerde düşmana karşı savunma için örgütlenme gerçekleştirilmiş ve eylem biçimleri belirlenmiştir. bazı çevreler ise kurtuluşu i̇ngiltere'nin korumasında veya amerika'nın mandasında aramışlardır.

i̇ddialara göre bu faaliyetler, ateşkes anlaşması sonrasında işgal kuvvetlerinin yurdu bölmek, azınlıkları ve kürtler'i kışkırtmak, işgal bölgeleri oluşturmak ve yunan kuvvetlerinin işgalini gerçekleştirmesine yardımcı olmak amacıyla i̇zmir'i işgal etmeleri ve ege bölgesi'ne saldırmalarına izin verilmesi karşısında i̇stanbul hükümeti'nin seyirci kalmasıyla ortaya çıkmıştır. bazı çevrelerce, bu yerel örgütlerin kuruldukları yerlerde siyasi gücü temsil ettikleri ve feodal bir iktidar haline geldikleri iddiaları ileri sürülmektedir.

mustafa kemal atatürk, yıldırım orduları grup komutanlığından ayrılarak 13 kasım 1919'da i̇stanbul'a gelmiştir. i̇stanbul'da altı ay boyunca çalışmalarını sürdüren mustafa kemal atatürk, i̇ngiliz, fransız, i̇talyan ve yunan savaş gemilerinden oluşan donanmayı görünce "geldikleri gibi giderler" sözünü söylemiştir. i̇ddialara göre padişah ve hükümetin kendisini i̇stanbul'dan uzaklaştırmak istemesiyle anadolu'ya geçmiş ve kurtuluşun anadolu'dan başlatılması düşüncesi ve kararı ortaya çıkmıştır.

mustafa kemal'in, ilk olarak ordularla temasa geçmiş ve ankara'da bulunan 20. ve diyarbakır'da bulunan 13. kolordu komutanlarına, vali ve mutasarrıflara 28 mayıs tarihli bir genelge göndererek milli direniş örgütlerinin tüm ülkede kurulmasını istemiştir. ayrıca yunan kuvvetlerinin kontrolü altındaki manisa ve aydın'ın ardından yapılacak mitinglerle milletin işgale karşı duygularının açığa çıkarılması, yabancı devlet temsilcilerine ve bâb-ı âlî'ye şiddetle kınayan telgraflar gönderilmesi için halkın uyarılması gerektiğini belirttiği söylenmiştir.

i̇ddialara göre bu genelgenin ardından, i̇ngiliz muhipleri cemiyeti adına belediye başkanlarına gönderilen bir telgrafta, milletin i̇ngiliz korumasını istediği ifade edilmiş, sadrazam damat ferid paşa'nın ermeni özerkliğini kabul ettiğini açıklaması ve bir diğer iddiaya göre hürriyet ve i̇tilaf fırkası başkanının i̇ngiltere'nin himayesini istemesi gibi olaylar yaşanmıştır. tbmm kütüphanesi tarafından yayınlanan esere göre mustafa kemal atatürk, bu durumu ve i̇stanbul hükümeti'nin davranışlarını açıklayan 3 haziran tarihli şifreli bir telgrafla komutanlar ve mülki idare amirlerini yeni bir uyarıya yönlendirmiştir.

8 haziran'da i̇stanbul'a çağrılan mustafa kemal atatürk, emri dinlemeyerek i̇stanbul'a gitmemesinin yaratacağı ortamda, bütün milletin birlik ve beraberliğini sağlayacak bir kurul adına yürütmenin daha uygun olacağını düşünmüş ve 19 haziran'da amasya'da bu yönde uygulamaya geçmiştir.

amasya genelgesi ve sonrası 
mustafa kemal atatürk, ulusal örgütleri birleştirerek merkezi bir yönetim altında birleştirmek amacıyla 18 haziran'da trakya örgütüne bildirdiği kararını, 21-22 haziran tarihlerinde amasya'da yaveri cevat abbas bey'e dikte ettiği "amasya genelgesi" ile uygulamaya koymuştur. bu genelgenin ana ilkeleri şunlardır:

 vatanın bütünlüğü ve milletin bağımsızlığı tehlikededir.
 merkezi hükümet, sorumluluğunu yerine getirememektedir ve bu durum milletimizi yok olmuş durumda bırakmaktadır.
 milletin bağımsızlığını kurtaracak olan azim ve karar yine millete aittir.
 milletin durumunu görüşmek ve haklı taleplerimizi dünyaya duyurmak için bağımsız bir milli kurulun varlığı gereklidir.
 anadolu'nun en güvenli yeri olan sivas'ta milli bir kongrenin en kısa sürede toplanması kararlaştırılmıştır.
 bu amaçla, tüm illerin güven kazanmış üç temsilcisini hızla toplantıya yetiştirmek üzere derhal yola çıkarmak gerekmektedir.
 herhangi bir olumsuz duruma karşı, durumun milli sır olarak saklanması ve temsilcilerin gerektiğinde kendilerini gizli tutarak seyahatlerine devam etmeleri gerekmektedir.
 doğu illeri adına 10 temmuz'da erzurum'da bir kongre toplanacaktır. diğer illerin temsilcileri, bu tarihe kadar sivas'a gelirlerse erzurum kongresi üyeleri de sivas genel toplantısında hazır bulunmak üzere harekete geçeceklerdir.

bu genelge, mustafa kemal atatürk tarafından amasya'da bulunan ali fuat paşa, rauf bey ve refet bey'e imzalatılmış ve şifreli telgraf olarak tüm sivil ve askeri makamlara gönderilmiştir. sivas kongresi, bu genelge üzerine toplanmıştır.

erzurum kongresi 
1919'da erzurum'da çalışmalara başlayan "vilâyât-ı şarkiye müdâfaa-i hukuk-ı milliye cemiyeti" doğu illerinde kürt devleti kurma amacı güden "kürt teali cemiyeti"nin etkisini azaltmak için kurulmuştur. dernek, doğu illerinin türk yurdu olduğunu vurgulayarak ermeni yayılmacılığına karşı dünya kamuoyunu bilgilendirmek amacıyla fransızca bir gazete çıkarma ve "hadisat" adında bir gazete yayınlama kararı almıştır. cevat bey ve kâzım bey önderliğindeki geçici kurul, erzurum valiliğine dilekçe vererek derneğin erzurum şubesinin açılmasını talep etmiştir. dernek, teşkilatlanarak düşünce ve eylem birliği sağlamak için çaba göstermiş ve "albayrak" gazetesi aracılığıyla türk-kürt birliğini savunmuştur. kazım karabekir'in 15. kolordu komutanı olarak atanmasının derneğe büyük etki yarattığı ifade edilmektedir. erzurum şube kongresi, osmanlı bütünlüğünden ayrılmama, milli varlığın korunması, yardımcı teşkilat kurulması ve köylülerin silahlandırılması gibi kararları alarak tamamlanmıştır. mustafa kemal atatürk'ün erzurum'a gelmesi ve askerlikten istifa etmesiyle dernek yönetimi değişmiş ve erzurum'da doğu illerini içeren bir kongre toplaması kararı alınmıştır. temsilcilerin seçilmesi için dernek teşkilatlarından kişiler belirlenmiştir. mustafa kemal paşa ve rauf bey, erzurum kongresi'ne katılabilmek için erzurum temsilciliğinden istifa etmiştir. diğer seçilen temsilciler belirlenmiştir.

erzurum kongresi, 23 temmuz 1919 tarihinde sanat okulu'nda toplanmıştır. toplantıyı açan şube başkanı raif efendi, bir başkanın seçilmesi gerektiğini belirterek konuşmasını yapmıştır. delegelerin oybirliğiyle mustafa kemal paşa başkanlığa seçilmiştir. mustafa kemal paşa, yaptığı konuşmada ateşkes anlaşması hükümlerine aykırı olarak yapılan saldırı ve işgalleri anlatarak tarihin bir milletin varlığını ve hakkını inkar edemeyeceğini vurgulamıştır. milli ceryanın ruhunu ve iradesini vatan ve milletin mukaddesatını korumak için kullanacak bir iradeye sahip olmanın önemini vurgulayarak anadolu'dan iradei milliyeyle hareket edebileceğimizi ifade etmiştir. kongre 14 gün boyunca devam etmiş ve ülkenin içinde bulunduğu durum ve karşılaşılan sorunlar ele alınmıştır. "doğu anadolu müdafaayı hukuk cemiyeti" adını alan ve i̇stanbul'daki cemiyetle bağları koparan yeni nizamname kabul edilmiş ve "heyeti temsiliye" seçilerek çalışmalar sona erdirilmiştir. mustafa kemal paşa kongre kapanış konuşmasında, milletin umuduyla burada toplandığını ve vatan ve milletin kurtuluşu için önemli kararlar alındığını belirtmiştir. kongrenin ulusal kurtuluş mücadelesindeki yeri ve önemini vurgulayarak tarihin bu kongreyi büyük bir eser olarak kaydedeceğini ifade etmiştir. kongrede alınan kararlar özetle şu ilkeleri içermektedir:

 vatanın tüm bölgeleri bir bütündür ve ayrılamaz.
 yabancı işgallere ve müdahalelere karşı direniş gösterilecektir. osmanlı hükümetinin düşmesi durumunda millet birlik içinde savunma yapacaktır.
 vatanın ve bağımsızlığın korunması için merkezi hükümetin gücü yetersiz olduğunda geçici bir hükümet kurulacak ve bu hükümet milli kongre tarafından seçilecektir. kongre toplantı halinde değilse, bu seçimi heyeti temsiliye yapacaktır.
 milli gücün oluşturulması ve millet iradesinin egemen kılınması önemlidir.
 hristiyan azınlığa siyasi egemenlik ve sosyal dengelere aykırı ayrıcalıklar verilmeyecektir.
 manda ve himaye kabul edilemez.
 milli meclis'in derhal toplanması ve hükümetin meclis'in denetimine tabi olması için çaba gösterilecektir.

bu esaslar bir bildiri şeklinde her yere ve yabancı temsilciliklere iletilmiş, ayrıca komutanlara ve güvenilir makam sahiplerine gönderilerek çoğaltılıp dağıtılması sağlanmıştır. bu sayede içeride ve dışarıda herkesin bu ilkelere vakıf olması hedeflenmiştir. erzurum kongresi, ulusal direnişin temelini oluşturmakta ve kurtuluşa giden yolda ilk toplu hareketi temsil etmektedir.

anadolu ve rumeli müdâfaa-i hukuk cemiyeti'nin oluşumu 
kongrenin yedinci genel toplantısı 10 eylül'de gerçekleşmiştir. toplantıda, daha önce oluşturulan komisyon tarafından amerika kongresine gönderilecek mektup içeriği ele alınmıştır. mektupta kongrenin üyeleri ve temsil ettikleri bölgeler belirtilerek, yanlış bir barışın önlenmesi için yerinde bir incelemenin önemi vurgulanmıştır. mektup kabul edildikten sonra nizamname'nin görüşmeleri tamamlanmıştır.

bu bağlamda, cemiyetin adı "şarki anadolu müdafaayı hukuk cemiyeti" yerine "anadolu ve rumeli müdafaayı hukuk cemiyeti" olarak değiştirilmiştir. heyeti temsiliye'nin vatanın tümünü temsil edeceği vurgulanarak mevcut üyelere altı üye daha eklenmiştir. ayrıca, her türlü işgal ve müdahaleye ve özellikle rum ve ermenilik teşkil edecek faaliyetlere karşı birlikte savunma ve direnme ilkesi netleştirilmiştir.

kongrenin yayımlayacağı beyanname okunmuş ve bütçe ve para konularında kararlar alındıktan sonra batı anadolu adına heyeti temsiliye'ye altı yeni üye eklenmesine karar verilmiştir. vasıf, hüsrev sami, hakkı behiç, ömer mümtaz, mazhar müfit ve ratıpzade mustafa efendi heyeti temsiliye üyeliğine seçilerek kongre toplantıları sona ermiştir.

i̇stanbul mebusan meclisi seçimleri, meclisin çalışmaları ve dağıtılması 
heyeti temsiliye, sivas kongresi'nin dağılmasından hemen sonra korgeneral ve tümen komutanlarına, valilere ve mutasarrıflara, belediye başkanlarına ve müdafaa-i hukuk cemiyeti merkez heyetlerine 13 eylül 1919 tarihli bir genelge gönderdi. bu genelgede, milletin haklarının savunulması ve varlığının korunması için ulusal meclis'in en kısa sürede seçilip toplanmasının önemli bir görev olduğu vurgulanarak seçim hazırlıklarına başlanması talimatı verildi. daha sonra, 7 ekim 1919'da mebusan meclisi için milletvekili seçimlerine başlanacağı yurdun her yanından ilan edildi.

mustafa kemal paşa'nın meclisin ankara'da toplanması isteği, 20 ekim 1919'da amasya'ya gelen i̇stanbul hükümeti temsilcisi bahriye nazırı salih paşa tarafından olumlu karşılandı. ancak padişah ve hükümetinin, meclisin saltanat ve devlet merkezi olan i̇stanbul'da toplanması konusunda direnmeleri ve erzurum, trabzon, balıkesir ve manisa müdafaa-i hukuk merkezlerinin bu yönde düşüncelerini dile getirmeleri üzerine durum, heyeti temsiliyenin 16-29 kasım 1919'da sivas'ta komutanlarla birlikte yaptığı toplantıda görüşüldü. toplantı sonucunda meclisin i̇stanbul'da toplanması kabul edildi, ancak seçilecek milletvekillerinin i̇stanbul'a gitmeden önce belirli merkezlerde toplanarak güvenlik önlemleri alınması ve mecliste savunulacak esaslar hakkında bilgilendirilmeleri ve bu amacın gerçekleştirilmesi için mecliste güçlü bir grup oluşturulması kararlaştırıldı.

mebusan meclisi, 12 ocak-18 mart 1920 tarihleri arasında (65) gün süren (24) birleşimde birçok önemli iş gerçekleştirdi. en olumlu gelişme, 28 ocak'taki gizli birleşimde kabul edilen ve 17 şubat'ta kamuoyuna duyurulan "ahdi millî" (misak-ı millî) beyannamesi oldu. bu beyanname yabancı parlamentolara gönderilmesi kararlaştırıldı.

ancak mecliste yaşanan olumlu gelişmelere rağmen, sadrazam ali rıza paşa'nın 14 şubat'ta valilere ve bağımsız mutasarrıflara gönderdiği bir genelgede kuvay-ı milliye ve heyeti temsiliye aleyhinde bulunduğunun öğrenilmesi ve 19 şubat'ta felahı vatan grubu'nda yaptığı konuşmayla bu düşüncelerini pekiştirmesi, mustafa kemal paşa'nın sert tepkisine yol açtı. ulusal baskıya dayanamayan kabine, 3 mart'ta istifa etmek zorunda kaldı.

ertesi gün mustafa kemal paşa, mebusan meclisi başkanına ve padişaha gönderdiği telgraflarda, "bütün ulusun bu tarihi günlerde milli iradeyi temsil eden milletvekillerinin kesin kararlarını sabırsızlıkla beklediğini" ve "i̇çte ve dışta bin türlü ihtirasın köpürmesiyle huzur ve selametimizin tehdit altında olduğunu" bildirdi. ayrıca, "milli vicdana güven vermeyecek bir kabine başkanına hiçbir surette tahammül edemeyeceğimizi" ifade etti.

kabinenin yeni başkanı salih paşa önderliğinde 8 mart'ta kurulmasına rağmen i̇stanbul'da kuvay-ı milliye aleyhindeki hareketler devam etti. i̇tilaf devletleri, 15 mart'ta asker ve sivil (150) türk'ü tutukladı ve ertesi gün i̇ngiltere, fransa ve i̇talya yüksek komiserlerinin imzaladığı bir notayı sadrazam salih paşa'ya vererek i̇stanbul'un askeri işgal altına alınacağını bildirdi. i̇şgal, 16 mart'ta saat 16.00'dan itibaren fiilen başladı.

mustafa kemal paşa, işgali öğrendiği anda yabancı devletlerin meclislerine, dışişleri bakanlarına ve siyasi temsilcilere gönderdiği telgraflarda "osmanlı milletinin siyasi egemenliği ve bağımsızlığına indirilen bu son darbenin, yaşamımızı ne pahasına olursa olsun savunmaya kararlı olduğumuzu" belirtti. ayrıca yayınladığı bir bildiriyle "i̇şgal ile osmanlı devletinin yediyüz yıllık hayat ve egemenliğine son verilerek türk milletinin uygarlık yeteneğinin, hayat ve bağımsızlık hakkının ve bütün geleceğinin savunmasına çağrıldığını" ulusa ve bütün dünyaya duyurdu.

tbmm'nin toplanması

ankara'da toplanacak olağanüstü yetkili meclis i̇çin seçimler 
mustafa kemal paşa, "müessisan meclisi" adı altında toplamayı düşündüğü meclisin amacının halk tarafından doğru anlaşılıp değerlendirilemeyeceğini düşünerek, "olağanüstü yetkili bir meclis" toplanmasına karar verildiğini açıkladı. bu meclis için hemen seçimlere gidilmesi gerektiği heyeti temsiliye tarafından belirtilen yönerge ile ilgili makamlara 19 mart 1920 tarihinde gönderildi.

yürürlükte olan 7 zilhicce 1293 tarihli kanun-i esasi'ye göre düzenlenen "i̇ntihab-ı mebusan kanun layihası" ve talimatnamesi'ne göre:

a) her sancak için 50.000 erkek nüfusa bir milletvekili seçilmesi gerektiği belirtilmiştir. b) 25 yaşını dolduran ve devlete vergi veren osmanlı uyruklarının seçme hakkına sahip olduğu ve osmanlı devleti uyruklarının osmanlı sayıldığı ifade edilmiştir. c) seçimlerin iki dereceli olarak gerçekleştirilmesi ve her birinci seçmenin bir ikinci seçmen seçerek milletvekillerinin bu ikinci seçmenler tarafından seçilmesi gerektiği belirtilmiştir. d) milletvekili seçilmek için 30 yaşında olunması gerektiği ifade edilmiştir.

ancak heyeti temsiliye'nin 19 mart 1920 tarihli seçim talimatında, mevzuattaki seçmen oranı, seçmenler, seçim kurulları ve seçilme yaşı hakkındaki hükümler göz ardı edilerek:

aa) her sancaktan 5 üye seçilmesi, nüfusun dikkate alınmaması, bb) müslüman olmayanların seçimlere katılmaması ve vergi yükümlüsü olup olmadığının aranmaması, cc) milletvekillerinin seçiminin ikinci seçmenler tarafından değil, genel meclis ve belediye meclisi üyeleri ile müdafaayı hukuk cemiyeti merkez veya i̇dare heyeti üyelerinden oluşan bir kurul tarafından aynı günde ve oturumda yapılması, dd) her parti, dernek veya topluluğun aday gösterebilmesi ve herkesin bağımsız olarak aday olabilmesi, ee) seçimlerin en geç 15 gün içinde tamamlanarak çoğunluğun ankara'da bulunmasını sağlaması kabul edilmiştir.

buna göre 66 seçim çevresinden 349 milletvekili seçilmiş ve i̇stanbul mebusan meclisinden (malta'dan gelenler dahil) gelen 88 milletvekiliyle toplam milletvekili sayısı 437'ye ulaşmıştır. ancak 34 milletvekili istifa ettiği için i. dönemin toplam milletvekili sayısı 403'tür.

meclisin açılması hazırlıkları 
heyeti temsiliye'nin 19 mart 1920 tarihli seçim talimatına göre seçilen milletvekilleri, nisan ayının başından itibaren ankara'ya gelmeye başlamışlardır. ancak ankara'da konaklayacak pek çok yer olmadığı için kiralık ev bulmak da zor olmuştur. bu nedenle, daha önce erkek öğretmen okulu olarak hizmet veren ve sonradan maârif vekâleti olarak kullanılan binada milletvekillerine bir otel ayrılmış ve yemek için bir tabldot hizmeti sunulmuştur.

meclisin toplanacağı yer ise ayrı bir sorun olmuştur ve sonunda şu anki müze olan bina, 20. kolordu ve ankara müdafaayı hukuk cemiyeti'nin katkılarıyla hazırlanmıştır. bu bina, i. dünya savaşı'nın son yıllarında i̇ttihat ve terakki fırkası tarafından numune mektebi ve kulüp olarak inşa edilmeye başlanmıştır. ancak i̇ttihat ve terakki'nin ankara temsilcileri olan memduh şevket bey'in ankara'dan ayrılması üzerine yerine atanan necati bey tarafından inşaatı devam ettirilmiş, ancak savaş koşulları nedeniyle tamamlanamamıştır.

meclisin toplanacağı yer olarak belirlenen binanın bir odasında fransız işgal müfrezesinin komutanı oturmaktadır ve giriş kapısının önünde fransız bayrağı asılıdır. fransız subayı önce binadan çıkarılmış, ardından çatıya kiremitler döşenmiş, okullardan sıralar getirilerek toplantı salonunda oturma düzenlemeleri yapılmış ve kürsü kurulmuştur.

türkiye büyük millet meclisi, 23 nisan 1920 cuma günü saat 13.45'te toplandı. açılışı yapan en yaşlı üye olan sinop milletvekili şerif bey, 1845 doğumludur. şerif bey, başkanlık kürsüsüne çıktı ve konuşma yaparak meclis'in ilk toplantısını açtı:

bu açış konuşmasında, millî egemenliğe dayalı yeni türk parlamentosunun adı da "büyük millet meclisi" olarak konulmuştu. bu ad herkesçe benimsendi. daha sonra atatürk'ün tüm konuşmalarında yer aldığı şekliyle ve ilk kez 8 şubat 1921 tarihli bakanlar kurulu kararnamesinde de yazılı olarak, "türkiye büyük millet meclisi" (tbmm) adı kalıcılık kazandı.

tbmm, 24 nisan 1920 tarihinde yaptığı ikinci toplantısında mustafa kemal atatürk'ü meclis başkanlığına seçti. mustafa kemal atatürk, kendi öncülüğünde kurulan tbmm'nin başkanlığını cumhurbaşkanı seçildiği gün olan 29 ekim 1923 tarihine kadar sürdürdü.

1923-1927

lozan antlaşması 

kurtuluş savaşını kazanan birinci dönem türkiye büyük millet meclisi, yönetimi devralarak i̇kinci dönem türkiye büyük millet meclisi'ni oluşturdu. birinci dünya savaşı'nın ardından mondros mütarekesi imzalandı ve mütareke hükümlerine uymayan müttefikler, i̇stanbul dahil olmak üzere ülkeyi işgal etmeye başladı. hükümetin aciz durumu ve tepkilere neden olan tutumu sonucunda direniş örgütleri kuruldu. mustafa kemal'in 19 mayıs 1919'da samsun'a çıkması, milli dayanışma örgütlerini harekete geçirdi ve güçlendirdi. bu teşkilatlar kongrelerle birleşerek milli ordu'yu oluşturdu. milli mücadele, askeri ve siyasi başarılarla geçti ve 30 ağustos 1922'de başkumandanlık savaşı ile sona erdi. bu savaştan sonra fransa, i̇ngiltere ve i̇talya'nın i̇stanbul'daki komiserleri, yunan hükümeti adına ankara hükümeti'ne mütareke isteğini iletti.

türkiye temsilcisi i̇smet paşa, 24 temmuz salı günü saat 15.09'da, ona mustafa kemal'in hediye ettiği altın kalemle ilk imzayı attı. bu törenle osmanlı i̇mparatorluğu fiilen tarihindeki yerini alarak yeni türk devleti'nin temelleri atıldı. birinci dünya savaşı, 9 yıl süren bir dönemi noktaladı. türk heyeti'nin tüm belgeleri imzalaması 7 dakika sürdü. i̇ngiltere, fransa, i̇talya, japonya, yunanistan ve romanya türkiye'yi izledi ve belçika ile portekiz de kendi anlaşmalarını imzaladılar. konferansın başkanı i̇sviçre konfederasyonu cumhurbaşkanı scheur, kapanış konuşmasında "hiçbir millet haklarından mahrum edilemez" ve "galibiyet türklere ait, kahramanca mücadele sonucunda haklarını elde ettiler" dedi.

lozan barış antlaşması, türkiye büyük millet meclisi tarafından uzun süren zorlu görüşmelerin ardından onaylandı. türklerin isteği, mustafa kemal'in sivas'ta amerikan generali harbord'a söylediği gibi, dağılmış bir ülkeyi bir araya getirerek bağımsız bir devlet ve özgür bir millet olmak olarak ifade edildi.

cumhuriyet döneminde çok partili siyasetin ilk denemesi, mustafa kemal'in isteği üzerine 1924 yılında birkaç ay sonra kapatılan terakkiperver cumhuriyet fırkası'nın kurulmasıyla yapıldı.

1930-1946 

6 yıllık tek parti iktidarının ardından, 1930 yılında yine mustafa kemal'in isteği üzerine ali fethi okyar tarafından serbest cumhuriyet fırkası kuruldu ancak parti, ülkenin doğusundaki isyanlar nedeniyle 17 kasım 1930 tarihinde kapatıldı. 1945 yılına kadar çok partili demokrasiye geçiş için başka bir denemede bulunulmadı.

millî şef dönemi 
atatürk'ün ölümüyle birlikte, kasım 1938'e kadar tek parti yönetimi altında olan türkiye'de i̇smet i̇nönü cumhurbaşkanı seçildi. bu yeni dönem, 1938-1945 yılları arasındaki süreyi kapsayan ve türk siyasi tarihinde "millî şef dönemi" olarak adlandırıldı. i̇smet i̇nönü, türk siyasi hayatında "millî şef" olarak anılan tek kişidir. bu kavramın kullanımı daha öncesine dayanmasına rağmen, i̇nönü'nün seçilmesiyle şeflik siyasi bir sistem haline gelmiştir. i̇nönü, resmi unvanı olarak "millî şef" olarak anılmış ve bu tâbir her yerde onun için kullanılmıştır.

millî şef döneminde, türkiye'de iki genel seçim yapılmıştır. bunlardan biri 1939'da, diğeri ise 1943'te gerçekleşmiştir. ayrıca, 1938, 1939, 1943, 1944 ve 1945 yıllarında bazı seçim bölgelerinde boş olan milletvekillikleri için ara seçimler düzenlenmiştir. 1939 genel seçimleri, 1908 tarihli i̇ntihâb-ı mebusân kanunu'na göre yapılan son seçimdir. büyük millet meclisi, ocak 1939'da yeni bir seçime gitme kararı almıştır. basında da sık sık seçimle ilgili haberler yer almıştır. chp, tüm illerde aday göstereceğini ve birkaç ilde bağımsız milletvekilliği için boş yer bırakacağını duyurmuştur.

17 ve 20 şubat 1939 tarihli tan gazetesinde, milletvekili olmak isteyenlerin sayısının birkaç bine ulaştığı belirtilmektedir. i̇kinci tur seçimleri için aday listesi 13 mart'ta ilan edilmiş ve seçimler 15 mart'ta başlamış, 21 mart akşamına kadar devam edeceği ifade edilmiştir.

1946-1960 

cumhuriyet tarihinin ilk çok partili seçimi 1946 yılında yapılmış (bugün hâlâ tartışmalı) ve iktidardaki chp 397 milletvekili, muhalefetteki demokrat parti ise 61 milletvekili kazanmıştır. seçim kanunu'nda yapılan değişiklik ile 1950 seçimleri gizli oy ve açık tasnif ile gerçekleştirilmiş ve bu sistem ile yapılan ilk seçimi demokrat parti 416 milletvekilliği ile kazanmıştır. ana muhalefete düşen chp 69 ve millet partisi ise 1 milletvekilliği kazandı.

bu alıntılar ve tespitler, 1950'li yıllarda türkiye'de demokrat parti'nin iktidara gelmesi ve dönemin siyasi atmosferi hakkında farklı akademisyenlerin ve uzmanların görüşlerini yansıtmaktadır. i̇şte bazı ana noktalar:

 prof. dr. bernard lewis'e göre, atatürk sonrası türkiye'nin demokratik gelişimi açısından en önemli dönüm noktası, 1950'de gerçekleşen serbest ve dürüst bir seçimin muhalefetin ezici bir zaferiyle sonuçlanmasıdır.
 prof. dr. mim kemal öke, dp'nin iktidara gelmesini toplum ağırlıklı siyasal sürece geçişin bir kilometre taşı olarak değerlendirir. ancak zamanla dp'nin popülist demokrasiden otoriter bir popülizme doğru ilerlediğini belirtir.
 cem eroğul'a göre, dp'nin iktidara gelmesinin en önemli sebepleri, chp'ye duyulan yaygın muhalefet ve egemen sınıfların artan iktidar arzusudur.
 akademisyen erdinç yazıcı'ya göre, 1950-1960 arası türkiye'de altyapı çalışmaları ve sanayileşme açısından önemli bir dönemdir. bu dönemde dp, geleneksel yapıları değiştirerek toplumsal dönüşümü başlatmıştır.
 akademisyen ömer çaha, dp'nin iktidara gelmesiyle birlikte türkiye'de cumhuriyetin gerçek anlamda halka dayalı bir yönetim haline geldiğini ifade eder.
 doç. dr. vedat bilgin'e göre, dp'nin iktidara gelmesiyle türkiye'de devletle toplum arasındaki siyasi mesafe fark edilmiş ve halkın denetimi ve katılımı artmıştır.
 suavi tuncay, dp'nin ekonomik ve siyasi anlayışının türkiye demokrasisi açısından önemli bir yer tuttuğunu belirtir.
 prof. dr. turan güneş, 1950'li yıllarda türkiye'nin geri kalmış bir ülke olduğunu, chp'nin halkla bağlantısının zayıfladığını ve dp'nin siyasi atmosferi değiştirdiğini ifade eder.

bu alıntılar, dp'nin iktidara gelmesinin türkiye'de demokratikleşme sürecini etkilediğini ve toplumsal değişimlere yol açtığını göstermektedir. farklı akademisyenler ve uzmanlar, dp döneminin türk siyaseti ve toplumu üzerindeki etkileri hakkında çeşitli değerlendirmelerde bulunmuştur:

tevfik çavdar'a göre, 1954 seçimlerinde chp'nin tam bir çöküntü ve dağılma yaşadığı ifade edilmektedir. şevket süreyya aydemir ise dp iktidarının 1954-1957 döneminde hem zaferin zirvesine ulaştığını hem de yenilginin başlangıcını yaşadığını belirtir. aydemir'e göre, dp'nin kader diyagramı bu dönemde çizilmeye başlanmıştır ve iktidarın tasfiyesi bu süreçte şekillenmeye başlamıştır.

başka bir değerlendirmede ise, 1950-1960 döneminde dp iktidarına yönelik eleştirilerin, halkın çıkarlarına ve temel politikalarına yönelik olmadığı belirtilmektedir. eleştirilerin büyük bir kısmının iktidar mücadelesi veren bürokrat ve seçkin aydınlardan oluşan grupların çıkarlarına yönelik olduğu ifade edilir. bu aydınların eleştirilerinin altında kendi ayrıcalıklarını hukuki bir şekilde korumak istedikleri görülmektedir.

1957 seçimlerinden sonra muhalefet güçlenmiş ve iktidara karşı bir cephe birliği oluşturulmuştur. bu durum dp yöneticilerini siyasi ve ekonomik alanda baskıya maruz bırakmış, iktidar-muhalefet anlaşmazlığı siyasi rejim konularında yoğunlaşmış ve ekonomik sıkıntılar muhalefetin halk desteğini kazanmasına yol açmıştır. basın da büyük ölçüde muhalefet tarafını tutmuştur, çünkü basın kanunu'nda yapılan değişiklikler ve ispat hakkı tartışmaları devam etmektedir.

siyasi atmosferin giderek ağırlaşması üzerine hükümet, basın ve muhalefet hakkında soruşturma yapmak ve baskıyı arttırtmak üzere meclis tahkikat komisyonu kurmaya karar vermiştir. bu karar muhalefet tarafından anayasa dışı bir girişim olarak nitelendirilmiş ve basın da geniş ölçüde desteklemiştir. bu gelişmeler sonucunda tepkiler sokaklara yansımış, üniversitelerde öğrenci gösterileri ve protestolar gerçekleşmiştir. bu hareket, "anayasa ve hukuk dışı davranışlarıyla meşruluğunu kaybetmiş bir iktidara karşı milletin direnme hakkını kullanması" olarak tanımlanmıştır. chp meclis grubu adına konuşan i̇smet i̇nönü, iktidarın tüm bu düzenlemeleri kendi lehine şartlar altında seçime gitmek ve % 96,6 çoğunlukla yeniden iktidara gelmek için yaptığını, ancak vatandaşın buna izin vermeyeceğini ileri sürmüştür.

kanunun çıkmasının ardından tepkiler sokaklara taşındı ve önce i̇stanbul üniversitesi'nde (28 nisan 1960) ve ardından ankara üniversitesi'nde (29 nisan 1960) geniş ölçekli öğrenci gösterileri ve protestolar gerçekleşti. bu olaylar 27 mayıs 1960 tarihine kadar tekrarlanmış ve türk silahlı kuvvetleri'nin askeri darbesi ile demokrat parti iktidarı sona erdirilmiştir.

27 mayıs darbesi'nden sonra cumhuriyet senatosu ile birlikte çift meclisli sisteme geçilmiş ve 12 eylül 1980 darbesi'ne kadar bu sistem kullanılmıştır.

1960-1980 
27 mayıs 1960 askeri müdahalesi, demokrat parti'nin on yıllık iktidarını sonlandırdı ve çocukluk çağındaki demokratik siyasi rejimin sonunu hazırladı. bu müdahale, 1961 anayasası'nın doğrudan bir sonucu olarak kabul edilir ve türkiye'nin anayasal düzeni radikal bir şekilde değişti. bu yeni anayasa ile meclis üstünlüğü anlayışı yerine, egemenlik yetkili devlet organları arasında paylaşılan bir çoğulcu demokrasi anlayışına geçildi.

27 mayıs 1960 darbesi sonrasında başbakan adnan menderes, cumhurbaşkanı celal bayar ve meclisin diğer üyeleri tutuklandı. 1961 anayasası'yla oluşturulan millet meclisi ve cumhuriyet senatosu, türkiye büyük millet meclisi'nin iki alt meclisi idi. millet meclisi ve cumhuriyet senatosu başkanları, kendi meclislerince üye tam sayısının üçte iki çoğunluğu ve gizli oy ile ikişer yıl için seçilirler; ilk iki oylamada bu çoğunluk sağlanamazsa, salt çoğunlukla yetinilirdi. meclis başkanlıkları için meclisteki siyasi parti grupları aday gösteremezlerdi.

1980-2018 
12 eylül 1980 darbesi sonrası yapılan 1982 anayasasıyla her iki meclis de kaldırılarak tek meclisli sisteme geri dönülmüştür.

2018-günümüz 
2017 anayasa değişikliği referandumundan sonra, yeni tbmm'nin ilk genel seçimi, 24 haziran 2018 tarihinde başkanlık sistemi altında yapıldı. milletvekili sayısı 550'den 600'e çıkarıldı. ayrıca, güçler ayrılığı ilkesi gereği artık kabine üyeleri kanun tasarıları sunamamaktadır. bu görev, milletvekillerine bırakılmıştır. bu değişiklik doğrultusunda kabine üyeleri için parlamentoda ayrılan meclis başkanının sol tarafında bulunan koltuklar kaldırılmıştır.

tbmm'nin yapısı 
türkiye büyük millet meclisi üyeleri, seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, bütün milleti temsil ederler. göreve başlarken aşağıdaki şekilde ant içerler:

her 5 yılda bir yapılması öngörülen genel seçimler ile her ilden yasalarda belirtilen miktarda üye yüksek seçim kurulu kararı ile mazbata alarak meclis üyeliğine hak kazanırlar.

meclis başkanı 

her yeni yasama döneminde başkanlık seçimi yapılıncaya değin en yaşlı üye başkan, en yaşlı ikinci üye başkanvekilliği yapar. bir yasama döneminde 2 defa başkanlık seçimi yapılır. i̇lkinde 2 yıl, ikincisinde seçim döneminin bitimine kadar görev yapar.

başkanlık divanı 
bir başkan, dört başkanvekili, yedi kâtip üye ve üç idare amirinden kurulur. siyasi partiler sahip oldukları milletvekili sayısı oranında başkanlık divanı'nda temsil edilir.

anayasa'ya göre 94. maddesine göre "türkiye büyük millet meclisinin başkanlık divanı meclis üyeleri arasından seçilen meclis başkanı, başkanvekilleri, katip üyeler ve i̇dare amirleri'nden oluşur. başkanlık divanı, meclisteki siyasi parti gruplarının üye sayısı oranında divana katılmalarını sağlayacak şekilde kurulur. siyasi parti grupları başkanlık için aday gösteremezler. türkiye büyük millet meclisinin başkanlık divanı için, bir yasama döneminde iki seçim yapılır. i̇lk seçilenlerin görev süresi iki, ikinci devre seçilenlerin görev süresi üç yıldır. türkiye büyük millet meclisinin başkanı, başkanvekilleri, üyesi bulundukları siyasi partinin veya parti grubunun meclis içinde ve dışındaki faaliyetlerine; görevlerinin gereği olan haller dışında, meclis tartışmalarına katılamazlar; başkan ve oturumu yöneten başkanvekili oy kullanamazlar."

bu hükümler meclis başkanı'nın ve başkanlık divanı'nın tarafsızlığını sağlama amacı gütmektedir.

komisyonlar

milletvekilliği statüsü 
milletvekilleri bir dönem için seçilirler. dönem sonunda milletvekili olarak devam etmeleri için tekrar seçilmeleri gerekir. milletvekilleri belirli bir ilden aday olup seçilirler ancak sadece o ili değil bütün türk milletini temsil ederler. devlet memurları, kamuda çalışan görevliler milletvekili adayı olabilmek için bu görevlerinden istifa etmeleri gerekmektedir.

18 yaşını aşan her türk vatandaşı milletvekili seçilebilir, ancak aşağıdaki özelliklere sahip olanlar milletvekili seçilemez:
 i̇lkokul mezunu olmayanlar.
 hırsızlık, dolandırıcılık gibi yüz kızartıcı suçlardan mahkûm olanlar.
 muaf olmadıkça askerlik hizmetini tamamlamayanlar.
 taksirli suçlar hariç olmak üzere en az 1 yıl ağır hapis cezası nedeniyle hüküm giyenler.
 terör eylemi nedeniyle hüküm giyenler.

milletvekili görevi süresince meclis içinde veya dışında belirttiği oy, söz ve düşünceleri ile ilgili yasama sorumsuzluğuna sahiptir. bu hak görev süresi sona erse bile devam eder. milletvekili görevi süresince sorgulanmama, tutuklanmama ve yargılanmama hakkına yani yasama dokunulmazlığına sahiptir. bu hak görev süresi ile sınırlıdır.

tbmm doğrudan seçimle oluşur ve türk milleti adına görev yapar. parlamento'nun öncelikli görevi yürütmeyi denetlemek ve yasama yetkisini kullanmaktır. tbmm'nin çıkardığı yasalar anayasa mahkemesi tarafından denetlenir.

türkiye büyük millet meclisinin çalışmasında şunlar gözetilir: türkiye cumhuriyeti anayasası, tbmm i̇ç tüzüğü, türkiye cumhuriyeti kanunları, başkanlık divanı kararları, mahkeme kararları ve teamüller.

meclis iç tüzüğü 
tbmm'nin çalışma esasları meclis iç tüzüğünde belirlenmiştir. bu iç tüzük kurallarını yine meclisin kendisi belirler. 1961 yılında millet meclisi ve cumhuriyet senatosu'nun uyguladığı 2 farklı iç tüzük yürürlüğe girdi. 1973 yılında her iki meclisin ortak oturumlarında geçerli olan yeni bir iç tüzük kabul edildi. 1982 anayasası ile çift meclis uygulaması kaldırıldı ve sadece 1973 yılında kabul edilen iç tüzük uygulanmaya başlandı. günümüzde de bu 1973 yılında hazırlanan iç tüzük yürürlüktedir.

merkez teşkilatı 

 genel sekreterlik
 özel kalem müdürlüğü

meclis binaları 

günümüze kadar üç meclis binası kullanıldı. günümüzde kullanılan meclis binası 6 ocak 1961'de açıldı ve 1998'de bir yenileme çalışması gerçekleştirildi.

i̇lk meclis binası 

i̇lk meclis binası, bir bodrum katı üzerinde yer alan tek katlı 22x43 metre ölçülerine sahip, farklı ölçülere sahip dokuz oda ve bir büyük salondan oluşan bir yapıydı. ön yüzündeki geniş saçakları ve iki balkonu binaya belli bir görkem ve şıklık veriyordu. kurtuluş savaşı sırasında bütün askeri ve politik kararların verildiği bu küçük ve fazla kullanışlı olmayan yapı 18 ekim 1924 tarihine dek kullanıldı. bina günümüzde kurtuluş savaşı müzesi olarak hizmet vermektedir.

i̇kinci meclis binası 

tbmm'nin ikinci binasının yapımına mimar vedat bey'in projesiyle 1923'te başlandı. bina çok kısa bir sürede tamamlandı ve 18 ekim 1924'te hizmete açıldı. i̇lk binadan aşağı yukarı 50 metre uzağa yapılan yeni bina 36 yıl boyunca kullanıldı ve siyasi tarihimizde birçok önemli karara tanıklık etti.

binanın içi, bir bodrum katı üzerinde yer alan iki kattan oluşuyordu. merkezde genel kurul salonu yer alıyordu. üst katın tavanı, osmanlı motifleriyle dekore edilmişti. genel kurul salonunda dinleyiciler için balkonlar ve yıldız motifleriyle süslü duvar panelleri yer alıyordu. dış cephesi büyük bir giriş, köprü kemerleri ve saçaklarla süslenmişti.

cumhuriyetin ilk yıllarına tanıklık eden ikinci meclis binası önemli tarihsel bir dönemde meclis binası olarak kullanılmıştı. günümüzde cumhuriyet müzesi olarak hizmet vermektedir.

bugünkü meclis binası 

günümüzde de kullanılmakta olan tbmm'nin üçüncü binasının mimarı, ankara'da başka birçok önemli devlet yapısının da mimarı olan avusturyalı mimar prof. clemens holzmeister'dir. yüksek mimar ziya payzın da 1945 yılından binanın bitirilmesine kadarki süreçte holzmeister tarafından tam yetkiyle görevlendirilerek çalışmıştır.

ocak 1961'de kullanılmaya başlanan bina, türkiye cumhuriyeti'nin gücü ve kalıcılığını da temsil edebilecek şekilde, ciddi, kalıcı ve sağlamlığın ön planda tutulduğu mimari bir dışavuruma sahiptir. büyüklüğü açısından, dünyanın en büyük parlamento yapılarından biridir.

bina, 15 temmuz darbe girişimi sırasında havadan bombalandı ve bu saldırı farklı aralıklarda dört kez tekrarlandı. dört partiden yaklaşık yüz milletvekili bulunmakta iken gerçekleşen ve ikisi ağır olmak üzere on iki polis yaralandığı saldırıda şeref kapısı, dikmen kapısı ve ziyaretçi girişlerinin yapıldığı bölgelerin hasar görmüştür.

siyasi partilerin temsili 
tbmm'de en az 20 milletvekili ile temsil edilen siyasi partiler grup kurma hakkına sahiptir. her parti grubunun kendi disiplin kurulu bulunur. parti başkanı, eğer milletvekili ise doğrudan grup başkanıdır, parti başkanı milletvekili değil ise bir grup üyesi grup içi seçimle grup başkanı seçilir.

genel seçimlerde milletvekili çıkartan ancak grup kurmak için yeter sayıya sahip olmayan siyasi partiler tbmm başkanlık divanı, tbmm danışma kurulu ve komisyonlarda temsil edilemezler.

mevcut milletvekilleri sandalye dağılımı

yasama dönemleri

türkiye büyük millet meclisi 
tbmm'nin tarihçesi, kurulduğu 23 nisan 1920 tarihinden 2023 yılına kadar 28 yasama dönemine ayrılır. yasama dönemleri aşağıda listelenmektedir.

cumhuriyet senatosu 
15 ekim 1961 - 12 eylül 1980 tarihleri arasında "millet meclisi" ve "cumhuriyet senatosu" olmak üzere iki meclis halinde çalışmıştır.

tbmm'de söz alan yabancı konuşmacıların listesi 
türkiye büyük millet meclisi genel kurulu zaman zaman yabancı devlet adamlarını da ağırlamaktadır. ancak buradaki protokol duruma göre değişiklik gösterebilir. yabancı isimlerin konuşma yapabilmesi için genel kurul kararı gerekmektedir.

ayrıca bakınız 
türkiye'de siyaset
türkiye devlet protokolü
türk siyasetinde kadınların yeri
türkiye'deki siyasi partiler listesi
23 nisan ulusal egemenlik ve çocuk bayramı

notlar

kaynakça

dış bağlantılar 

 
 
 
 
 tbmm yapıları, fotoğraf koleksiyonu - salt araştırma merkezi 
 
 

 

 
türk lirası üstünde görünen yapılar
tek meclisli yasama organları