Tebriz

tebriz (, ), i̇ran'da doğu azerbaycan eyaleti'nin yönetim merkezi olan şehir. tebriz i̇ran'ın kuzey batısındaki en büyük şehri, aynı zamanda i̇ran azerileri'nin yoğunluklu olarak yaşadığı bir şehirdir.

aynı zamanda eyaletin aynı isimli tebriz şehristanı'nın da yönetim merkezi olan şehrin 2020 yılı resmî nüfusu 3.043.633

şehir nüfusunun çoğunluğunu i̇ran azerileri oluşturur. halkın dili azerbaycan türkçesi'dir. nüfus açısından i̇ran’ın tahran, meşhed,i̇sfahan, kerec ve şiraz'dan sonra altıncı en büyük şehridir. sanayi bakımından i̇ran’ın ikinci şehridir.

etimoloji 

tebriz adının farsçadaki teb (ateş) ve rîz (akıtan, döken) sözcüklerinin birleşmesinden meydana geldiği söylenmektedir. adın ortaya çıkışına dair bir hikâye bulunmaktadır. 791'de abbasi halifesi harun reşid'in ateşli hastalığa yakalanan eşi zübeyde hatun'un tebriz'deki kaplıcalara girdikten sonra sağlığına kavuştuğu için buranın adı tebriz (ateş döken) olmuştur.

evliya çelebi de şehrin adını "sıtma dökücü" olarak aktarmıştır.

şehrin adı arap coğrafya kitaplarında tibriz, bizans ve ermeni kaynaklarında tavrez ve tavreş şeklinde geçer. avam halk buraya tevriz de demekteydi.

i̇klim

tarih 
tebriz’in ne zaman kurulduğu hakkında kesin bilgi yoktur. şehirde yapılan arkeolojik kazılara göre tebriz’in 5 bin yıllık bir geçmişi olduğu tahmin edilmektedir.

çeşitli kaynaklar iii. yüzyılda şehrin varlığından söz ederler. gazaka olarak da bilinen kent atropatena’nın başkentiydi. fakat sonra bir depremde yıkıldı ve arap hâkimiyeti zamanında tekrar imar edildi.

tebriz’in kuruluşu ahameniş i̇mparatorluğu öncesine dayanır. i̇smi tavrez, tavrej, taris ve turi diye de tarih kitaplarında geçen tebriz, tarihi boyunca yıkımlara uğrayıp yeniden inşa edilmiştir.

tebriz'in eski ismi tavrez, tavriz şeklinde olmuştur. tebriz kelimesi  kıpçakçaya ait bir kelimedir: tebriz = tavris = tavaris. yani (tav)+(aris) "dağ+arası". bu da tebriz şehrinin üç yandan dağlar ile çevrili olmasıyla ilgilidir.

eskiden beri önemli bir merkez olan tebriz’in kuruluşunu hazırlayan etkenlerden biri de kuzey-güney ve doğu-batı doğrultularında önemli yollar üzerinde (i̇pek ve baharat yolları üzerinde) bulunmasıdır. tebriz, doğu ile batı arasında bir orta çağ kültür merkezi olmuştur. tebriz, gerek içinde barındırdığı türk nüfusu ve gerekse i̇ran’ı yüzyıllar boyunca yöneten i̇ran azerileri açısından önemli bir merkezdir.

1174 yılında tebriz ele geçirilmiş kızıl arslan onu i̇ldenizliler’in başkenti yapmıştır..

abaka han devrinde (1265-1281) tebriz, i̇lhanlıların başkenti oldu. gazan han'ın saltanatı sırasında başkent olan tebriz'de  1299’dan sonra geniş bir imar faaliyetine girişildi. 1336’dan sonra celayirlilerin eline geçen şehir daha sonra timur tarafından istila edildi. timurlular zamanı imparatorluğun batı eyaletlerinin idari merkezi olan şehir imar faaliyetleri ile daha da geliştirildi. timur'un  ölümünden sonra şehir onun oğulları arasında el değiştirdi.

1406’da tebriz, karakoyunlu hükümdarı kara yusuf’un eline geçti. kara koyunlular zamanında da tebriz başkent olarak kullanıldı. timur’un yerine geçen şahruh, 1436’da tebriz’i kesin olarak ülkesine kattı. şehrin yönetimini oğlu cihanşah’a verdi. cihanşah devrinde tebriz’de meşhur gökmescit ve daha birçok bina yapıldı. 1468’de tebriz akkoyunlular hükûmdarı uzun hasan tarafından alındı.

i. i̇smail akkoyunlu elvend mirza'yı şarur (nahçıvan) yakınlarında yendikten sonra 1501 yılının temmuz ayında tebriz'de kendisini şah ilan etti ve safevi devleti'ni kurdu. safeviler'in başkenti olan tebriz, yavuz sultan selim zamanındaki çaldıran muharebesinden sonra  osmanlılarla safeviler arasında birçok kere el değiştirdi.

coğrafya 
kuzeyde eynali dağı, güneyde volkanik sehend dağı arasında bulunmaktadır. bu yüzden dağlarla çevrili bir düzlükte kurulmuştur. ayrıca kömür çayı (mehran çayı ya da kuru çay) ve acı çay’ın birleşmesinden oluşan nehir yatağında konumlanmıştır. i̇mam humeyni caddesi kenti doğudan batıya iki parçaya bölen bir ana caddedir. bu caddenin bir ucunda tahran’a giden ana yol, diğer ucunda ise tebriz garı bulunmaktadır. i̇ran ermenilerinin piskoposu tebriz'de oturur.

şems-i tebrizi 1185 yılında bu şehirde doğmuştur.

tarihî yerler 

 erk-e-alişah
 rebi-reşidi
 i̇tfaiye kulesi
 tebriz kapalıçarşısı: doğudaki en büyük ve en önemli pazarlardandır. pazarının genişliği bir kilometre karedir. i̇çindeki küçük çarşıların ve kervansarayların sayısı yirmiye ulaşır. eskiden beri ticaret merkezi olmuş ve bugün de i̇ran'ın kuzey batısının en görkemli ticaret merkezlerindendir.
 tebriz belediye sarayı
 el-gölü (şah-gölü): büyük bir havuz ortasında bir binadır. binanın yapılış tarihi bilinmemektedir. ancak abbas mirza zamanında restore edilmiş ve 1931 yılından itibaren genel mesire yeri şekline dönüşmüştür. bu mesire yeri, ferah yeşil bir alana sahiptir. 
 meşrutiyet müzesi
 azerbaycan müzesi
 senceş müzesi
 şehriyarın müzesi
 şairler anıtı (makberet-ol şuara): i̇ran'ın yetiştirdiği birçok şairin ve önemli insanın mezarının bulunduğu yerdir. i̇ran’ın çağdaş büyük şairi şehriyar’ın mezarı da burada yer almaktadır.
 un i̇bn ali anıtı
 ferdowsi lisesi
 alişah camisi
 tebriz ulu camisi
 kebud camisi
 ostad ve şagerd camisi
 seyyed hamze camisi
 magbare camisi
 zehiriye camisi
 tebriz garı

i̇lklerin şehri: tebriz 

tebriz bulunduğu coğrafya nedeni ile, i̇ran'ın batı kapısı olarak görülür bu yüzden birçok modern yapı ve etkinlik, i̇ran’da ilk olarak tebriz’de yapılmıştır veya görülmüştür. bu yüzden çoğu tebrizli i̇ran'ın ilk modern hayata geçen şehri olarak görürler:
 i̇ran’da 1811'de ilk matbaa evi tebriz’de kuruldu.
 i̇ran’ın ilk modern okulu tebriz’de hasan roşdiye tarafından 1888 kuruldu. 
 i̇ran’ın ilk işitme engelliler okulu cabbar bahçıvan tarafından 1924 yılında tebriz’de kuruldu.
 i̇ran’ın ilk özel dahi çocuklar okulu 1926 yılında almanlar tarafından tebriz’de kuruldu.
 i̇ran’ın ilk ana okulu 1923 yılında tebriz’de kuruldu.
 i̇ran’ın ilk belediyesi, şehir meclisi ve belediye sarayı tebriz’de kuruldu.
 i̇ran’ın ilk modern polis teşkilatı tebriz’de kuruldu.
 i̇ran’ın ilk ticaret odası 1906 yılında tebriz’de kuruldu.
 i̇ran’ın ilk madeni para darphanesi tebriz’de işe başladı.
 i̇ran’ın ilk umumi kütüphanesi tebriz’de kuruldu.
 i̇ran’ın ilk sinema salonu 1900 yılında tebriz’de kuruldu, ayrıca 1921 yılında tahran’ın ilk sinema salonunu bir tebrizli kurdu.
 i̇ran’ın ilk tiyatrosu ve tiyatro grubu tebriz’de kuruldu.
 i̇ran’ın ilk modern fabrikası tebriz’de kuruldu.
 i̇ran’ın 1900'lü yıllardaki telefon sistemine kavuşan ilk şehri tebriz idi.
 i̇ran’ın ilk kadın derneği tebriz’de kuruldu.
 i̇ran’ın ilk öğrenci yurdu tebriz’de kuruldu.

oteller 

 hotel şehriyar (5 yıldızlı) - şah gölü caddesinde
 hotel pars (hotel el-gölü) (5 yıldızlı) - şah gölünde
 hotel gostereş (4 yıldızlı) - azadi (abresani) meydanında
 tebriz uluslararası hoteli(4 yıldızlı) - daneşgah meydanında
 hotel derya (3 yıldızlı) - humeyni(pehlevi) caddesinde
 hotel azerbaycan - şerieti (şehnaz) caddesinde
 hotel erk - şerieti (şehnaz) caddesinde
 hotel park - humeyni caddesinde
 hotel sina - gülistan parkının karşısı gonga başında

ekonomi

endüstri 
tebriz i̇ran’ın sanayi üretiminde büyük bir paya ve öneme sahiptir. tebriz’in modern sanayisi başlıca otomotiv, makine, kimya, petrokimya, petrol rafinerisi, çimento, elektrik/elektronik eşya ve tekstil üzerine kuruludur.

atölyeler 
 halı
 gümüş işlemeler

eğitim

üniversiteler 

 tebriz üniversitesi
 sehent teknik üniversitesi
 tebriz azad i̇slami üniversitesi
 tebriz tıp bilimleri üniversitesi
 azerbaycan terbiye muallim üniversitesi
 tebriz i̇slami sanat üniversitesi
 nebi ekrem kolej üniversitesi

liseler 
 ferdovsi lisesi
 pervin lisesi (memorial lisesi)
 talegani lisesi ve moteheri lisei (bölünmeden önce ismi mensur lisesi)
 ferzanegan lisesi (tizhuşan)
 şehit medeni lisesi (tizhuşan)
 meşkat lisesi
 sema lisesi
 emir al müminin lisesi
 segat ol islam lisesi

kardeş şehirler 

  bakü, azerbaycan
  erzurum, türkiye
  gazze, filistin
  gence, azerbaycan
  i̇stanbul, türkiye
  kazan, rusya
  kerbela, irak
  kocand, tacikistan
  mogilyov, belarus
  şangay, çin
  konya, türkiye

ayrıca bakınız 
 i̇ran karikatür krizi
 i̇ran türkleri
 tebriz ark tiyatrosu

kaynakça

dış bağlantılar 
 tebrizin tarihi binalar kütüpanesi
 tebriz i̇nformasyon 
 tebriz haritası
 tebriz

|}