Kadı Muhammed

kadı muhammed (, ), i̇ran kürdü lider, devlet adamı ve mahabad cumhuriyeti'nin kurucusudur. i̇ran kürdistan demokrat partisi'nin başkanı olarak siyaset yapmıştır. kürtlerin ilk cumhurbaşkanıdır.

hayatı 
kadı muhammed, mahabad'ın önde gelen kürt ailelerinden kadı ailesinden kadı ali'nin oğlu olarak doğmuştur. çocukluğunda kutabhane denilen din okulunda okumuş, babasından ve evde bulunan kitaplarından temel eğitimini almıştır. babası, 1920'lerde i̇ran hükûmetine karşı isyanı sırasında simko ile işbirliği yapmıştı ve kardeşi sadr qazi, i̇ran parlamentosunun bir üyesiydi. mahabad vakıflar dairesi müdürlüğünü yaptıktan sonra babasının yerine kadılığına atanmıştır. babasının ölümünden sonra 1930'larda mahabad'da hakimliğe aday gösterildi. kadı muhammed daha sonra nisan 1945'te sovyetler tarafından desteklenen i̇ran'da önde gelen bir kürt örgütü olan komala zhian i kurd'un bir üyesi oldu. kısa süre sonra bu örgütün lideri oldu. muhammed, ocak 1946'da kurulan ve aynı yılın mart ayında kamuoyuna ilan edilen mahabad cumhuriyeti'nin cumhurbaşkanı olarak görev yaptı. aynı zamanda daha şeffaf bir parti ihtiyacının taraftarları tarafından hissedilmesinden sonra kurulan i̇ran kürdistan demokratik partisi'nin de kurucusuydu (komeleyê jiyanêwê kurdistan, bundan önce gizli bir örgüt olarak vardı). irak kürdistanı'ndaki milliyetçi kürt hareketinin liderlerinden biri olan ve aynı zamanda günümüzde ki kürdistan yönetimi'nin kurucusu olan mustafa barzani, mahabad cumhuriyeti'nin savaş bakanıydı. kuzeni muhammed hüseyin seyfi kadı, kabinesinde bakandı. nisan 1946'da sovyetlerin desteğiyle muhammed, azerbaycan cumhuriyeti'nden cafer pişevari ile bir barış anlaşması imzaladı ve bu anlaşmada her cumhuriyette azerbaycanlı ve kürt azınlık haklarının korunacağına dair teminat alışverişinde bulundular. bir yıl sonra, sovyetler i̇ran'dan çekildikten sonra, 17 aralık'ta i̇ran ordusu mahabad'ı işgal ederek mahabad cumhuriyeti'ni yıktı. 31 mart 1947'de cumhurbaşkanı kadı muhammed ve savunma bakanı muhammed hüseyin seyfi kadı, cumhuriyetin kurulduğu yer olan çarçıra meydanı'nda asılarak idam edildiler.

kürdistan demokrat partisi-i̇ran

mahabad cumhuriyeti 

kadı muhammed 22 ocak 1946 tarihinde çarçıra meydanında, ortamda kürdistan cumhuriyeti'ni (mahabad cumhuriyeti) ilan etti. bu olaydan tam 20 gün sonra, 11 şubat 1946 tarihinde kürdistan milli meclisi (kmm) toplantısı yapıldı.

aynı gün kürdistan millet meclisi (kmm) kürtçe'yi devletin resmi dili olarak kabul etti, aynı zamanda "ey reqîb" kürdistan marşı ve kürt ulusal bayrağı devletin bayrağı kabul edildi, bayrağın şekli: üstte kırmızı, ortada beyaz, altta yeşil, onların üstünde de yirmibir köşeli, sarı bir güneş vardı.

bir süre sonra basın yayın örgütlenmesi yapıldı ve 10 ocak 1946′da yayın hayatına başlamış olan kurdistan dergisinin yayına devamına ve kurdistan adlı resmî bir gazetenin çıkarılmasına karar verildi. kürdistan milli meclisi, aldığı kararlar ile eğitim alanında iyileştirme kararı aldı ve genel ve zorunlu ilk öğretimi tesis eden yasalar çıkardı. fakir ailelerin çocuklarına para yardımı, giyecek ve ders kitapları verildi. kültürel çalışmaların önemini vurgulayan meclis, ilk olarak iki kürt şairin, hejar ile hêmen’in şiir kitaplarını devlet matbaasında bastırdı. kürtçe eğitime başlandı. hawar ve hilale adıyla iki yeni dergi yayınlandı. 10 mart’ta ise sovyetlerin göndermiş olduğu bir verici istasyonu ile mehabad radyosu yayın yapmaya başladı.

i̇damı 

sovyetler 9 mayıs'ta i̇ran topraklarından çekilince 17 aralık'ta i̇ran ordusu mahabad'ı işgal ederek mahabad cumhuriyeti'ni yıktı. 31 mart 1947'de cumhurbaşkanı kadı muhammed, savunma bakanı muhammed hüseyin han seyfi kadı, cumhuriyetin kurulduğu yer olan çarçıra meydanı'nda asılarak idam edildi.

vasiyeti 

kadı muhammed yazdığı vasiyetnamede kürtlere birlik ve ittifakı, şu sözlerle tembihlemiştir;

ayrıca bakınız 
 sovyetler birliği'nde kürtler
 mahabad cumhuriyeti
 kürdistan bölgesel yönetimi
 ağrı cumhuriyeti

kaynakça 

 william aegleton, 1946 mehabad kürt cumhuriyeti, koral yayınları, ekim 1990.
 sovyetler birliği bilimler akademisi doğu bilimleri enstitüsü ile ermenistan sovyet sosyalist cumhuriyeti bilimler akademisi doğu bilimleri enstitüsü kürt komisyonu (çev.: m. aras), yeni ve yakın çağda kürt siyaset tarihi, pêrî yayınları, i̇stanbul, temmuz 1998, isbn 975-8245-06-6.
 zeynel abidin kızılyaprak, hasan kaya, şerif beyaz, zana farqini, i̇stanbul kürt enstitüsü, 1900'den 2000'e kürtler - kronolojik albüm, özgür bakış milenyum armağanı, i̇stanbul, ocak 2000, s. 35-36.
 mehmet kemal işık (torî), 'kadı muhammed', ünlü kürt bilgin ve birinci kuşak aydınlar, sorun yayınları, i̇stanbul, kasım 2000, isbn 975-431-111-0, s. 111-118.

1893 doğumlular
1947 yılında ölenler
kürt siyasetçiler
i̇dam edilmiş siyasetçiler
kürt milliyetçileri
asılarak idam edilmiş kişiler
i̇dam edilmiş kürtler