İskenderpaşa Camii (Beykoz)

i̇skender paşa camii, i̇stanbul'un beykoz ilçesinde yer alan bir külliyedir. kanlıca i̇skelesi'nin önündeki küçük meydanda bulunmaktadır. i. süleyman (kanuni) ve ii. selim dönemlerinin devletin ileri gelenlerinden "mağusa fatihi" olarak tanınan gazi i̇skender paşa (ö. 1570) tarafından yaptırılmıştır. kanlıca camii olarak da bilinir. i̇skender paşa'nın 967/ 1559 tarihli vakfiyesi ile belirtilen bu mescidi, mimar sinan'ın tezkirelerinde "kanlıca'da merhum i̇skender paşa" ve "camii i̇skender paşa der kanlıca" şeklinde kayıtlıdır. caminin harim kapısı üzerindeki kitabede görülen 967/ 1559-60 tarihi külliyenin tamamlanma tarihi olarak kabul edilebilir. yapıların tasarımı mimar sinan'a aittir.

tarihçe 
zaman içinde çeşitli onarımlar geçiren bu yapı topluluğu 19. yy’ da birtakım ek binalarla donatılmış, tanzimat dönemi ileri gelenlerinden m. sadık rıfat paşa (ö. 1857 ) türbeye bitişik bir muvakkithane inşa ettirmiş, aşağı yukarı aynı yıllarda caminin doğu yönüne, zemin katı kahvehane olarak kullanılan fevkani bir mektep yaptırılmıştır.
1925’te üsküdar’ı beykoz’a bağlayan yolun genişletilmesi amacıyla, kanlıca’ nın çekirdeğini teşkil eden bu küçük külliye önemli ölçüde tahrip edilmiş, 1916’da bir yangın geçirerek harap düşmüş olan hamam, ayrıca camiyi üç yönden kuşatan hazire, çevre duvarları, üç adet avlu kapısı, fevkani mektep, caminin mihrap duvarının arkasında yer alan ahşap imam meşrutası ile yanındaki aşhane (imaret) ortadan kaldırılmış, bu arada, camiyi kuşatan ve hazireleri gölgelendiren asırlık ağaçların da bir kısmı kesilmiştir.
1930’ dan önce caminin sağ ve kıble tarafının kabristan ve hatta mihrap önünde nevres paşa’ nın kabri, tabutluk ve sonradan bekar odası ve kahvehane haline getirilen aşhane, iki oda, imam meşrutası, iki katlı ev olduğu ve bahsi geçen caddenin genişletilmesi sırasında bütün bunların da yok edildiği anlaşılıyor.
cabir vada’ ya göre cami ve diğer bölümler 1895, 1910, 1926 ve 1942’ de çeşitli tamirler görmüştür. 1944'te de bir ihata duvarı ve üç kapısı olan bir avlu içinde olduğu o tarihte yapılan rölövelerinde görülmektedir.

mimari 
cami, mimar sinan ’ ın çatılı camiler grubuna girmektedir. her ikisi de enine dikdörtgen planlı, bir harim ile ahşap duvarlarla kuşatılmış bir son cemaat yerinden meydana gelir. i̇ki sıra tuğla hatıllı moloz taşla örülmüş duvarları ile kâgir bir yapıdır.batı cephesinde üst katta iki, alt katta iki pencere açıklığı yer almaktadır. güney cephesinde üst katta üç pencere açıklığı, alt katta iki pencere açıklığı yer alır. doğu cephesinde üst katta iki alt katta iki olmak üzere toplam dört pencere açıklığı yer almaktadır. kuzey cephesinde üst katta yedi, alt katta altı adet pencere açıklığı vardır. kuzey cephesindeki pencereler hariç tüm pencerelerde, alt sıradaki pencerelerin dikdörtgen açıklıkları kesme küfeki taşından sövelerle çevrelenmiş, lokma demir parmaklıklarla donatılmış, tuğla örgülü sivri hafifletme kemerleri ile taçlandırılmıştır. üst kat pencereleri sivri kemerli olup alçı revzenlerle kaplıdır.oranları ve ayrıntıları ile klasik üslubu sergileyen, kesme küfeki taşı örgülü minare harimin kuzeybatı köşesinde yer alır. çokgen kesitli gövdesi, batı cephesinde taşkınlık yapan, kare tabanlı kaideye oturmakta, şerefenin altındaki mukarnasların ince işçiliği dikkati çekmektedir. sağır olan korkuluğu geometrik taksimatlıdır. 1895 depreminden sonra yenilendiği bilinen petek kısmı, koni biçiminde, kurşun kaplı bir külahla son bulur.kuzey cephesinin önünde, tek katlı üstü kırma çatı ile örtülü bir çıkma bölümü yer alır. bu çıkmanın önünde üç bölüme ayrılmış bir pencere açıklığı vardır. sağında ve solunda son cemaat yerine girişi sağlayan birer kapı bulunmaktadır.son cemaat yerinin aslında, ahşap direklerle taşınan bir revak şeklinde tasarlandığı, bu niteliğe sahip yapıların büyük çoğunluğunda olduğu gibi, sonradan ahşap duvarlarla kapatıldığı ve içine bir kat ilave edildiği anlaşılmaktadır. sonuçta iki katlı bir ahşap mesken görünümü kazanmış olan son cemaat yerinin yan cepheleri sağır bırakılmış, kuzey cephesinin eksenine caminin girişi yerleştirilmiştir. tüm dış cephesi ahşap ile kaplanmıştır. derinliği 4.50 metredir. son cemaat yerinin sağında ve solunda kadınlar mahfiline çıkan merdivenler yer alır. soldaki merdivenin altı oda haline getirilmiştir.caminin cümle kapısı iki kanatlıdır. kapının sağında ve solunda dikdörtgen açıklıklı, lokma demir parmaklıklı birer pencere yer almaktadır. cümle kapısının basık kemeri üzerinde üç satırlık ve üç beyitlik arapça ve sülüs celisiyle yazılmış kitabesi yer alır. tarih rakamla ve ebcedle 967/ 1560 olarak verilmiştir.kitabe şu şekildedir:

 “sadr- ı al- i i̇skender paşa kerim
 seyakdirullahü zü’ l- kadri’ l- a’ zim
 kad bena haze’ l- binae li’ l- a’ bidin
 hasenete’ l- vahide’ l- ferdi’ l- kadim
 kale rıdvanü’ l- u’ la tarihehu
 kulna bismillahirrahmanirrahim”

cümle kapısından caminin dikdörtgen planlı harim bölümüne girilir. caminin harimi günümüzde, çıtalarla “çubuklu” denilen türde taksim edilmiş bir ahşap tavanla kaplıdır. evliya çelebi, hâlen kiremitle kaplı olan çatının kurşunla örtülü olduğunu, çatının altında da topkapısı’ndaki takkeci camii gibi ahşap bir kubbenin yer aldığını nakletmektedir.moloz küfeki taşı ile örülmüş olan duvarlarda, klasik osmanlı üslubundaki düzene uygun olarak iki sıra halinde pencereler açılmıştır. üst sıra pencereler dışarıdan sivri kemerli olmasına rağmen içeriden dikdörtgen biçiminde ve renkli cam ve alçı ile süslenmiştir. alt sıradaki pencereler klasik üslupta kalem işi alınlıklarla taçlandırılmış, tepe pencereleri de aynı türde şeritlerle kuşatılmıştır. duvarlarda allah, muhammet, ebubekir, ömer, osman, ali, hasan,hüseyin isimlerinin yazılı olduğu levhalar asılıdır.güney duvarının sağında ve solunda ayaklı birer saat bulunur.klasik üslûbu yansıtan mihrabın yarım sekizgen plânlı nişi, köşe sütunçeleri ile kuşatılmış ve mukarnaslı bir yaşmakla donatılmıştır. minber ve vaaz kürsüsü ahşap ve yenidir.

i̇skender paşa'nın türbesi 
türbe kanlıca camii’nin kuzeyindedir. bir zamanlar ihata duvarı var iken orta avlu kapısı solunda bulunuyordu. caminin kuzey tarafında bulunması, bani türbelerinin yerleşiminde gözlenen geleneğe aykırıdır. türbe, 1267/ 1850 yılında tamir görmüştür.dikdörtgen planlı, kâgir duvarlı ve düz ahşap çatılı bir yapıdır. i̇çeriye kuzey duvarından birkaç basamakla girilebilmektedir. buradaki basık kemerli kapı aslına uygundur. türbenin ön cephesinde dört pencere, arka cephesinde beş pencere, yan cephelerinde ise üçer pencere yer almaktadır. pencerelerin köşelerinde iri taş ayaklar ve aralarında yine taş söveler vardır. pencerelerin dikdörtgen açıklıkları topuzlu demir parmaklıklarla donatılmıştır.osmanlı mimarisinin klasik üslup döneminde alışılmadık bir görünüm arz eden bu türbenin başlangıçta üzeri açık olarak tasarlandığı sonradan üzerine, bugünkü kurşun kaplı ahşap çatının konduğu tahmin edilebilir. türbede bulunan, i̇skender paşa ile oğlu ahmed paşa’ ya ait kabirlerin üzerine ahşap sandukalar yerine mermer lahitler konmuş olması da bu ihtimali desteklemektedir. lahitlerin ayak ve baş uçlarında silindir biçiminde mermer şahideler yükselmekte, başucu şahidelerinde, ölüm tarihlerini vermeyen kitabeler bulunmaktadır. bu iki mermer lahidden sağdakinin yuvarlak baş taşında “merhum ve mağfur oğlu ahmed paşanın ruhuna fatiha” yazılıdır. i̇skender paşa’ ya ait olanda ise merhum/ gazi i̇skender/ paşa ruhuna/ fatiha yazılıdır.

muvakkithane 
muvakkithane, camiden dört yüz yıl sonra inşa edilmesine ve ampir üslubu yansıtmasına rağmen, mütevazı boyutları ve sade cepheleri ve köşesine iliştirilmiş olduğu türbe ile uyum içindedir.sekizgen planlı yapının kâgir duvarları sıva ile kaplanmış, üzeri basık sekizgen prizma biçiminde bir ahşap çatı ile örtülmüştür. dikdörtgen açıklıklı kapısı ile boğaz tarafına (batıya) açılan üç adet yuvarlak kemerli penceresi mermer sövelerle kuşatılmıştır.

kapının üzerindeki kitabe levhasına ta’lik hatla “eser- i rıfat paşa 1266” ibaresi yazılmıştır. günümüzde kitaplık olarak kullanılan muvakkithanenin bu yeni fonksiyonu da osmanlıca kitabenin altına yerleştirilmiş olan latin harfli küçük bir kitabe ile belirtilmiştir. demir parmaklıklarla donatılmış olan pencerelerin kemerleri, üzengi hizasında yer alan silmelerle birbirine bağlanmış, kemerlerin kilit taşları çıkıntılı olarak tasarlanmıştır. orta kapının bulunduğu yere ve türbeye yapışık olarak 1266/ 1850 tarihinde rifat paşa sekiz kenarlı bir muvakkithane yaptırmıştır. kapısı üzerinde “eser- i rifat paşa 1266” ibaresi mevcuttur.vakfiyelerinde görülmeyen bu medreseden sadece mimar sinan “kanlıca’da merhum i̇skender paşa medresesi” ve “medrese- i i̇skender paşa- bab 1” şeklinde zikreder. ne gariptir ki böyle bir medresenin varlığına tarih içinde de rastlanmamaktadır. nitekim evliya çelebi bir asır sonra, kanlıca’ da “iki muallimhane- i sıbyan” dan bahseder ve medrese ve darülhadis gibi eserlerin olmadığını yazar. konyalı medresenin mektebin altında olduğunu söyler. b. tanman da bu yapının medrese adı altında zikredilen mektep olması ihtimali üzerinde durur. c. baltacı malum eserinde bu medreseye ait hiçbir tevcihattan bahsetmemektedir. bu hale göre medrese, tanman’ ın ileri sürdüğü gibi sadece mektepti veya en azından yapıldıktan kısa bir süre sonra daha faaliyete geçmeden herhangi bir şekilde ortadan kalkmıştı. nitekim daha yakın kaynaklarda da böyle bir medresenin varlığına rastlanmıyor.cami ile birlikte inşa edildiği anlaşılan, evliya çelebi’ nin “muallimhane- i sıbyan” adı ile zikrettiği mektebin dikdörtgen planlı, kâgir duvarlı ve ahşap çatılı bir yapı olduğu, iki sıralı pencerelerin bulunduğu, duvarların moloz taşla örüldüğü, köşelerde, ayrıca kapı ve pencere sövelerinde kesme küfeki taşının kullanıldığı, çatısının kurşunla kaplandığı bilinmektedir.
c. vada’ nın naklettiğine göre 19. yy sonlarında metruk ve harap durumda olan mektep 1897’de iptidai mektep olarak kullanılmak üzere tadil edilmiş, bu arada pencere sıralarının arasına ahşap bir kat döşemesi yerleştirilmiş, çatı kaldırılarak bunlara bir kat daha ilave edilmiş, her üç kat da kendi içlerinde ahşap duvarlara bölünerek sınıflar ve öğretmen odaları meydana getirilmiştir. tevhid-i tedrisat kanunu’nun yürürlüğe girdiği 1924’e kadar bu şekli ile faaliyet gösteren mektep bu tarihte terk edilmiş, 1938’den sonra karakola dönüştürülmüştür. bu arada, 1897’de eklenen ahşap döşeme, üst kat ve iç duvarlar iptal edilmiş, cephelerde de değişiklik yapılarak, yapı asıl şeklinden iyice uzaklaştırılmıştır.zemin katındaki kahvehanenin üzerine oturan ve 1874- 1880 arasında ortaokul olarak kullanıldığı bilinen fevkani mektebin ise ahşap bir mesken görünümü arz ettiği tahmin edilebilir.
i̇skender paşa’ nın daha bostancıbaşı iken tanzim ettirdiği 951/ 1544 tarihli ilk vakfiyesinde görülen mektebin caminin avlu duvarının sol köşesinde ve 1944’e kadar mevcut olduğu anlaşılıyor. diğer vakfiyelerinde de aynen zikredilmiştir. bu bina, evliya çelebi’nin bahsettiği iki muallimhane- i sıbyandan biri olmalıdır. a. s. ülgen’ in 1944'te çizdiği rölöveye göre bina kare planlı, kâgir, çatılı tek bir hacim olarak görülüyor. her duvarda ikişer alt pencere (ve belki de ikinci sıra penceresi vardı) ve bir ocak bulunmaktadır. kapısı caminin avlusu dışındadır. evliya’nın bahsettiği diğer sıbyan mektebi ise muvakkithaneye bitişik olan avlu kapısından şoseye kadar devam eden fevkani ahşap bina olmalıdır. a. cabir vada’ya göre burada 1874 ila 1880 yılları içinde rüşdiye tahsili yapılmakta imiş ve kendisi de ilk tahsilini burada yapmış. yukarıda anlatılan kâgir bina ihya edilince bu ahşap bina terk edilmiş. buranın zemin katı caminin kahvehanesi ve abdest alma yeri olarak kullanılmakta imiş ve bütün bu yapılar yol yapımı bahanesi ile yıktırılmış.

hamam  
tamamen tarihe karışmış olan hamam hakkında c. vada’ nın verdiği bilgilerden, soğukluk bölümünün ahşap çatılı olduğu, çepeçevre, soyunma mahallerini barındıran iki asma katla kuşatıldığı, 1916’da hamamın yakınındaki ata molla yalısı’ndan sirayet eden yangında bütün bu ahşap aksamın yandığı öğrenilmektedir.bu bilgilerin ışığında hamamın planı tam olarak çizmek etmek mümkün değildir. ancak ılıklık kısmından iki hela birimine geçildiği, sıcaklığın kare planlı olduğu, bunun solunda dikdörtgen planlı bir halvetin yer aldığı anlaşılmaktadır. bu halvetteki kurnalardan birisinde yer alan, evliya çelebi’ nin de sözünü ettiği, fil kabartması ile bezeli aynataşı 1914’te evkaf-ı i̇slamiye müzesi’ne (bugün türk ve i̇slam eserleri müzesi) taşınmıştır. söz konusu hamamın, mimar sinan’ın mührünü taşıyan inşaat defteri topkapı sarayı müzesi arşivi’nde bulunmaktadır.mimar sinan, i̇skender paşa hamamı’ndan “i̇skender paşa hamamı bina olunmuştur” demekte fakat yer belirtmemektedir. ancak hamam hiçbir vakfıyede geçmemektedir. evliya çelebi ise kime ait olduğunu açıklamadan kanlıca’ da bir küçük hamam olduğunu söyler ve hamamın kurnasındaki bir fil suretini tasvir eder.kanlıca’ daki caminin köşesinde bulunan ve takribi 1925’ lerde yine yol genişletilmesi bahanesiyle yıkılan hamamın, i̇skender paşa’ya ait olduğunu ve mimar sinan tarafından yapıldığını söyleyen konyalı bir de vesika vermektedir. topkapı sarayı arşivinde 14/1461 numarada kayıtlı olan bir muhasebe defterinde bulunan 972/1564 tarihli bu vesika mimar sinan tarafından mühürlenip imzalanmıştır. defterin başında bulunan ifade, hamamın kanlıca’da olduğunu ve mimar sinan tarafından yapıldığını açıkça belirtir. bu ibareyi konyalı şöyle vermektedir:“muhasebe- i ihracat- ı binakerden- i hamam- ı cedid be ferman- ı hazret- i padişah- ı alempenah hullidet bi ma’ rifet- i sinan ağa ser mi’ maran- ı dergah- ı ali el vakıı fi 10 şabanü’ l- muazzam sene dokuz yüz yetmiş iki der kasaba- i kanlıca tabi- i kaza- i üsküdar”. ancak yine de hamamı bu kayıttan üç yıl sonra hazırlanan 975/ 1567 tarihli üçüncü vakfiyede göremiyoruz. konyalı’ nın izahatından hamamın inşaatı için 64 bin akça harcanmış olduğunu ve ne kadar ve ne çeşit malzeme kullanıldığını tafsilatıyla görmekteyiz.ayvansarayi i̇skender paşa’ ya ait bir başka hamamın yeniköy'de olduğunu söyler. mehmed arif de hamamın yerini yeniköy’de molla çelebi camii kurbinde çifte hamam olarak tarif etmektedir.cabir vada, hamamın cümle kapısının güneye caddeye açıldığını yazar. hamam bir soyunmalık ve iki hela ve tek kurnalı bir yıkanma yeri olan dar bir ılıklık ve daha sonra dört kurnalı sıcaklık ve buna bağlı 5 metre, uzunluğunda ve 2 metre genişliğinde üç kurnalı bir halvetten ibaret imiş ve evliya çelebi'nin bahsettiği fil kabartması bu kurnalardan birinde imiş.

kaynakça 
 tanman, baha, “i̇skender paşa külliyesi”, d. b. i̇stanbul ansiklopedisi, c. iv, i̇stanbul, 2003, s. 207
 yüksel, i̇. aydın, “i̇skender paşa’ nın eserleri”, osmanlı mimarisinde kanuni devri, c. 6, s.i̇stanbul, 2004, s. 261
 galitekin, ahmet nezih, osmanlı kaynaklarına göre i̇stanbul cami, tekke, medrese, mekteb, türbe, hamam, kütüphane, matbaa, mahalle ve selatin i̇maretler, i̇stanbul, 2003, s. 161
 öz, tahsin, i̇stanbul camileri, c. ii, ankara, 1997, s. 35
 yeşilbaş, mehmet ali, bir beykozlu’ nun anıları, i̇stanbul, 2005, s. 16
 teksari, serhat, i̇stanbul türbeleri, i̇stanbul, 2005, s. 103

mimar sinan'ın eserleri
i̇stanbul'daki osmanlı camileri
beykoz'daki camiler