Güvenilmez anlatıcı

güvenilmez anlatıcı, edebiyatta, filmlerde ya da tiyatro oyunlarında güvenilirliği ciddi anlamda riskli olan anlatıcı. terim, 1961 senesinde wayne c. booth'un the rhetoric of fiction eserinde ortaya çıkmıştır. bu tarz bir anlatım yöntemi yazar tarafından belirli nedenlerle seçilmiş olabilir. bu genelde seyirciyi ya da okuyucuyu kandırmak içindir. bu tarzda anlatıcı genelde birinci şahıs anlatıcıdır. aynı zamanda üçüncü şahıs anlatıcının da güvenilmez anlatı olarak kullanıldığı olur.

bu anlatıcının doğası bazen çok çabuk açığa çıkar. örneğin; hikâyenin başında anlatıcı açık bir hataya düşebilir, kuruntulu iddialarda bulunabilir ya da bazen şiddetli akıl hastası olabildiğini kabul eder. bu anlatım aracının dramatik şekilde kullanımında ise anlatıcı açığa çıkacak gerçeği hikâyenin sonuna kadar erteleyebilir.

güvenilmez anlatıcı için örnekler

tarihsel olaylarda

romanlarda 

ken kesey'in ünlü romanı guguk kuşu'nda "şef" bromden karakteri şizofrenidir. ve hikâyeyi anlatırken ara ara akli dengesini kaybederek insanların küçülüp büyüdüğü kısımlar anlatır. bu kısımlarda duvarlar gülmekte ve ortalığı bir sis kaplamaktadır.

filmlerde 
amadeus filminde antonio salieri karakterinin yaşlı hali, rakibi wolfgang amadeus mozart'ı öldürdüğünü iddia ettiği için akıl hastanesine kapatılmıştır. hikâyenin gerçekte var mı olduğunu yoksa sadece salieri'nin kuruntularından ibaret mi olduğunu bilemeyiz. hastanede salieri'nin mozart'ı öldürdüğüne dair herhangi bir bulgu olmadığından, bu hikâyenin gerçekçiliği özellikle belirsiz kalmıştır.

yurttaş kane filminde charles foster kane karakterinin hikâyesi, 5 farklı tanıdığı tarafından anlatıldığından ve hepsinin karakter için farklı görüşleri olduğundan belirsizdir. bu da güvenilmez anlatıcı(lar)a güzel bir örnektir.

raşomon filminde ölen samurayın hikâyesi birçok farklı anlatıcı tarafından anlatılmaktadır. ve bu anlatıcıların her biri olayları kendi açılarından ya da kendi çıkarlarına göre anlatır. bazısı anlattığı hikâyede çaldığı eşyayı saptırırken bazısı gururundan dolayı hikâyeyi kendini şereflendirecek şekilde anlatır. bu anlatım tarzı raşomon etkisi olarak karl g. heider tarafından incelenmiştir.

olağan şüpheliler filminde masum görünen ayağı sakat "roger 'verbal' kint" karakteri hikâyeyi film boyunca kendini temize çıkaracak şekilde anlatır. onu sorgulayan polis memuru ise onun anlattıklarına güvenmiyordur. lakin mecburen onu serbest bırakırlar. filmin sonunda kint karakterini lüks bir arabayla şehir içinde kaybolurken izleyici onun ayağının sakat olmadığını anlar.

televizyonda

çizgi romanlarda

güvenilmez anlatıcıların kullanıldığı eserler 

 martin amis - time - arrow
 emily brontë -  uğultulu tepeler
 angela carter -  wise children
 geoffrey chaucer -  canterbury hikâyeleri
 wilkie collins -  the moonstone
 bret easton ellis en belirgin eseri, amerikan sapığı
 william faulkner -  the sound and the fury
 f. scott fitzgerald -  muhteşem gatsby
 ford madox ford -  the good soldier
 kazuo i̇shiguro -  when we were orphans
 henry james -  yürek burgusu
 james lasdun -  the horned man
 anita loos -  gentlemen prefer blondes
 vladimir nabokov -  pale fire
 salman rushdie -  geceyarısı çocukları
 robert shea & robert anton wilson -  the illuminatus! trilogy
 gene wolfe'nin en belirgin eseri the book of the new sun ve the fifth head of cerberus

güvenilmez bakış açısından ya da açılarından anlatılan filmler;

 amarcord, yönetmen federico fellini
 big fish, yönetmen tim burton
 dr. caligari'nin muayenehanesi, yönetmen robert wiene
 fight club, yönetmen david fincher
 kahraman (2002), yönetmen zhang yimou
 akıl defteri, yönetmen christopher nolan
 rashomon, yönetmen akira kurosawa 
 stage fright, yönetmen alfred hitchcock
 the usual suspects, yönetmen bryan singer

kaynakça 

anlatıbilim
anlatı teknikleri