Türkiye cumhurbaşkanı

türkiye cumhuriyeti cumhurbaşkanı, türkiye cumhuriyeti'nin devlet ve hükûmet başkanıdır. türkiye büyük millet meclisi adına türk silahlı kuvvetlerinin başkomutanlığını, türkiye cumhuriyeti'ni ve türk milletinin birliğini temsil eder. türkiye cumhuriyeti anayasası'nın uygulanmasını ve devlet kurumlarının uyum içinde çalışmasını temin eder. cumhurbaşkanının görev ve yetkileri, türkiye cumhuriyeti anayasası'nın 104. maddesinde düzenlenmiştir.

cumhurbaşkanı, ayrıca türkiye büyük millet meclisi adına, meclisin manevi varlığının ayrılmaz bir parçası olan başkomutanlığı temsil etmektedir. türk silahlı kuvvetlerinin başkomutanlığı görevi, olası bir savaş hâlinde cumhurbaşkanı adına genelkurmay başkanı tarafından yerine getirilir.

28 ağustos 2014 tarihinde göreve başlayan recep tayyip erdoğan, türkiye'nin 12. ve şu anki cumhurbaşkanıdır.

tarihçe 
cumhurbaşkanlığı makamı, 29 ekim 1923'te cumhuriyetin ilanıyla kuruldu. aynı gün yapılan oylamada mustafa kemal atatürk oy birliğiyle ilk cumhurbaşkanı seçildi. bu tarihten 10 ağustos 2014 tarihine kadar, kenan evren dışındaki tüm cumhurbaşkanları türkiye büyük millet meclisi tarafından seçildi.

eski cumhurbaşkanları içerisinden mustafa kemal atatürk, i̇smet i̇nönü ve celâl bayar "partili cumhurbaşkanı" olarak görev yapmışlardır. atatürk ve i̇nönü hem cumhuriyet halk partisi başkanı hem de cumhurbaşkanı olarak görevi sürdürmüş, celâl bayar ise cumhurbaşkanlığı görevi başladığında demokrat parti genel başkanlığından istifa etmiş ama cumhurbaşkanlığı sırasında parti üyesi olmayı sürdürmüştür. tarafsız ve partisiz cumhurbaşkanlığını savunan türkiye'deki ilk parti, mustafa kemal paşa'nın hem chp genel başkanı hem de cumhurbaşkanı olmasına karşı çıkan terakkiperver cumhuriyet fırkası'dır.

1960 darbesi sonrası yapılan 1961 anayasası ile cumhurbaşkanı olan kişinin, üyesi olduğu parti ile olan ilişiğinin kesilmesine karar verildi ve partisiz cumhurbaşkanlığı dönemi başladı. 1980 darbesinin ardından devlet başkanı ve millî güvenlik konseyi başkanı sıfatlarıyla ülkeyi yönetmekte olan evren, 1982 anayasası'nın birinci geçici maddesi gereği anayasanın halk oylamasıyla kabul edildiği 7 kasım 1982 tarihinde cumhurbaşkanlığına getirildi.

2007 anayasa değişikliği referandumuyla cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesine karar verildi, bu değişikliğin ardından yapılan 10 ağustos 2014 tarihli ilk seçimlerde recep tayyip erdoğan halk tarafından cumhurbaşkanı seçildi. devletin başı olan cumhurbaşkanı, 2017 anayasa değişikliği referandumundan sonra 2018 yılından beri aynı zamanda hükûmetin de başıdır.

29 ekim 2014 itibarıyla cumhurbaşkanının resmî konutu atatürk orman çiftliği'nde bulunan cumhurbaşkanlığı sarayı'dır. daha önce bu amaçla 1923'ten beri çankaya köşkü kullanılmaktaydı.

şartlar 
cumhurbaşkanı olmak için gerekli şartlar, anayasanın 101. maddesinde düzenlenmiştir. bu şartlar şunlardır:
 40 yaşını doldurmuş olmak,
 yükseköğrenim mezunu olmak,
 milletvekili seçilebilme yeterliliğine sahip bir türk vatandaşı olmak.

bir kişi en az yirmi milletvekili ile oluşan siyasi parti grupları, en son yapılan milletvekili genel seçimlerinde geçerli oylar toplamı tek başına ya da birlikte hesaplandığında yüzde beşi geçen siyasi partiler veya yüz bin seçmen tarafından cumhurbaşkanlığına aday gösterilebilir.

cumhurbaşkanının görev süresi 5 yıldır ve bir kişi en fazla iki kez seçilebilir. cumhurbaşkanının ikinci döneminde meclisin seçimleri yenilemesine karar vermesi halinde cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir.

cumhurbaşkanı seçilen milletvekilinin türkiye büyük millet meclisi üyeliği sona erer.

seçim 

cumhurbaşkanı seçimine ilişkin esaslar anayasa'nın 101. maddesinde ve cumhurbaşkanı seçimi kanunu'nda aşağıda yazıldığı şeklide düzenlenmiştir:

genel oyla yapılacak seçimde, geçerli oyların salt çoğunluğunu alan aday, cumhurbaşkanı seçilir. i̇lk oylamada bu çoğunluk sağlanamazsa, bu oylamayı izleyen ikinci pazar günü ikinci oylama yapılır. bu oylamaya, ilk oylamada en çok oy almış iki aday katılır ve geçerli oyların çoğunluğunu alan aday, cumhurbaşkanı seçilir.

i̇kinci oylamaya katılmaya hak kazanan adaylardan birinin herhangi bir nedenle seçime katılmaması halinde; ikinci oylama, boşalan adaylığın birinci oylamadaki sıraya göre ikame edilmesi suretiyle yapılır. i̇kinci oylamaya tek adayın kalması halinde, bu oylama referandum şeklinde yapılır.

oylamalara tek adayla gidilmesi hâlinde, oylama referandum şeklinde yapılır. geçerli oyların salt çoğunluğunu alan aday cumhurbaşkanı seçilir. oylamada, adayın geçerli oyların salt çoğunluğunu alamaması hâlinde seçim yenilenir ve kesin sonuçların ilânından sonra gelen kırkbeşinci günü takip eden ilk pazar günü sadece cumhurbaşkanı seçimi yapılır.

cumhurbaşkanlığı makamının herhangi bir nedenle boşalması ve türkiye büyük millet meclisi genel seçimine bir yıl veya daha az süre kalması hâlinde, cumhurbaşkanı seçimi, makamın boşaldığı günden sonra gelen altmışıncı günü takip eden ilk pazar günü türkiye büyük millet meclisi genel seçimiyle birlikte yapılır.

cumhurbaşkanlığı makamının herhangi bir nedenle boşalması ve türkiye büyük millet meclisi genel seçimine bir yıldan fazla süre kalması hâlinde, cumhurbaşkanı seçimi, makamın boşaldığı günden sonra gelen kırkbeş gün içindeki son pazar günü yapılır. bu şekilde seçilen cumhurbaşkanı türkiye büyük millet meclisi seçim tarihine kadar görevine devam eder. kalan süreyi tamamlayan cumhurbaşkanı açısından bu süre dönemden sayılmaz.

seçimlerin tamamlanamaması halinde, yenisi göreve başlayıncaya kadar mevcut cumhurbaşkanının görevi devam eder.

türkiye büyük millet meclisi tarafından savaş sebebiyle yeni seçimlerin yapılmasına imkân görülmediğine dair karar verilmesi hâlinde, cumhurbaşkanı seçimi bir yıl geriye bırakılır. geri bırakma sebebi ortadan kalkmamışsa, erteleme kararındaki usule göre bu işlem tekrarlanabilir.

ant içmesi 
anayasanın 103. maddesine göre cumhurbaşkanı, görevine başlarken türkiye büyük millet meclisi önünde aşağıdaki şekilde ant içer:

görev ve yetkiler 
anayasanın 104. maddesine göre, cumhurbaşkanının görev ve yetkileri şunlardır:

 gerekli gördüğü takdirde, yasama yılının ilk günü türkiye büyük millet meclisinde açılış konuşmasını yapmak,
ülkenin iç ve dış siyaseti hakkında meclise mesaj vermek,
kanunları yayımlamak,
kanunları tekrar görüşülmek üzere türkiye büyük millet meclisine geri göndermek,
kanunların, türkiye büyük millet meclisi i̇çtüzüğünün tümünün veya belirli hükümlerinin anayasaya şekil veya esas bakımından aykırı oldukları gerekçesiyle anayasa mahkemesinde iptal davası açmak,
cumhurbaşkanı yardımcıları ile bakanları atamak ve görevlerine son vermek,
üst kademe kamu yöneticilerini atamak, görevlerine son vermek ve bunların atanmalarına ilişkin usul ve esasları cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlemek,
yabancı devletlere türkiye cumhuriyeti'nin temsilcilerini göndermek ve türkiye cumhuriyetine gönderilecek yabancı devlet temsilcilerini kabul etmek,
milletlerarası antlaşmaları onaylamak ve yayımlamak,
anayasa değişikliklerine ilişkin kanunları gerekli gördüğü takdirde halkoyuna sunmak,
millî güvenlik politikalarını belirlemek ve gerekli tedbirleri almak,
türkiye büyük millet meclisi adına türk silahlı kuvvetleri'nin başkomutanlığını temsil etmek ve türk silahlı kuvvetleri'nin kullanılmasına karar vermek,
sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebiyle kişilerin cezalarını hafifletmek veya kaldırmak,
anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleriyle dördüncü bölümde yer alan siyasi haklar ve ödevler ve anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen ve kanunda açıkça düzenlenen konular haricinde, kanunlara aykırı olmamak şartıyla yürütme yetkisine ilişkin konularda cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarmak,
anayasada ve kanunlarda verilen seçme ve atama görevleri ile diğer görevleri yerine getirmek ve yetkileri kullanmak.

sorumluluk

cezai sorumluluk 
cumhurbaşkanının cezai sorumluluğu türkiye cumhuriyeti anayasası'nın 105. maddesinde düzenlenmiştir. cumhurbaşkanı hakkında, işlediği iddia edilen suç hakkında soruşturma açılıp açılmaması türkiye büyük millet meclisi tarafından karara bağlanır. eğer soruşturma açılması gerekiyorsa bu soruşturma, yüce divan sıfatıyla anayasa mahkemesince yürütülür. cumhurbaşkanı cezai sorumluluğu şartları şunlardır:

- meclis üye tam sayısının salt çoğunluğunca soruşturma açılması

- meclis üye tam sayısının 3/5'inin gizli oyu

buradan iki ihtimal vardır. i̇lki soruşturmanın reddi, diğeri soruşturmanın kabulüdür. kabul söz konusu olduğunda on beş kişilik soruşturma komisyonu kurulur. komisyon kurulduğunda rapor oylaması yapılır. bu aşamadan sonra meclis'teki siyasi partilerin, güçleri oranında komisyona verecekleri üyelerden oluşan komisyon, soruşturmayı yürütür ve raporunu genel kurulda görüşülmek üzere meclis başkanlığına sunar. üye tam sayısının üçte ikisinin oyuyla cumhurbaşkanının yüce divana gönderilmesine karar verilebilir.

eğer yüce divana sevk edilirse cumhurbaşkanı anayasa mahkemesi'nde yargılanmak durumundadır. yargılama sonucunda mahkumiyet kararı verilirse cumhurbaşkanının bu görevde kalıp kalmayacağı hükmolunan karara göre değişiklik gösterir. eğer milletvekilliğini engelleyecek bir mahkumiyet kararı verilirse bu görev son bulur. ancak seçilme engeli oluşturmayacak bir karar verilmişse cumhurbaşkanlığı devam eder.

cumhurbaşkanının bir suç işlediği iddiasıyla meclis üye tam sayısının salt çoğunluğunun önergesiyle soruşturma açılması istenebilir ve beşte üçünün oyuyla soruşturma açılabilir. hakkında soruşturma açılmasına karar verilen cumhurbaşkanı, seçim kararı alamaz. cumhurbaşkanı soruşturulmaya başladığı andan itibaren türkiye büyük millet meclisi seçimlerinin yenilenmesini gerçekleştiremez.

cumhurbaşkanının hukuki sorumluluğuna gelirsek bu da iki şekilde mümkündür. yüce divanda seçilmeye engel bir suçtan mahkûm edilen cumhurbaşkanının görevi sona erer. cumhurbaşkanının görevde bulunduğu sürede işlediği iddia edilen suçlar için görevi bittikten sonra da bu hüküm uygulanır.

hukuki sorumluluk 

cumhurbaşkanının kişisel eylemlerinden dolayı hukuki sorumluluğu tamdır. özel hukuk alanında cumhurbaşkanı bir borç altına girmişse herkes gibi ifa etmekle yükümlüdür. aksi halde birtakım yaptırıma ve tazminata hükmedilir.

cumhurbaşkanının diğer hukuki sorumluluğu göreviyle ilgili işlemlerinden ötürüdür. ancak bu sorumluluk i̇dare hukukunda görülen "i̇darenin kusur sorumluluğu"dur. böyle bir dava da ancak idari yargıda açılır.

cumhurbaşkanları

cumhurbaşkanlığına vekâlet 

anayasanın 106. maddesi ve cumhurbaşkanlığı teşkilatı hakkında cumhurbaşkanlığı kararnamesi göre, cumhurbaşkanının hastalık ve yurt dışına çıkma gibi nedenlerle geçici olarak görevinden ayrılması durumlarında, görevine dönmesine kadar; ölüm, çekilme ya da başka bir nedenle cumhurbaşkanlığı makamının boşalması durumunda da yenisi seçilinceye kadar, en yaşlı cumhurbaşkanı yardımcısı, cumhurbaşkanlığına vekâlet eder ve yetkilerini kullanır.

2017 anayasa değişikliği öncesinde, cumhurbaşkanlığına tbmm başkanı vekâlet etmekteydi.

cumhurbaşkanlığı teşkilat yapısı

bakanlıklar 

 adalet bakanlığı
 aile ve sosyal hizmetler bakanlığı
 çalışma ve sosyal güvenlik bakanlığı
 çevre, şehircilik ve i̇klim değişikliği bakanlığı
 dışişleri bakanlığı
 enerji ve tabii kaynaklar bakanlığı
 gençlik ve spor bakanlığı
 hazine ve maliye bakanlığı
 i̇çişleri bakanlığı
 kültür ve turizm bakanlığı
 millî eğitim bakanlığı
 millî savunma bakanlığı
 sağlık bakanlığı
 sanayi ve teknoloji bakanlığı
 tarım ve orman bakanlığı
 ticaret bakanlığı
 ulaştırma ve altyapı bakanlığı

başkanlıklar 
 devlet arşivleri başkanlığı
 devlet denetleme kurulu
 diyanet i̇şleri başkanlığı
 i̇dari i̇şler başkanlığı
 i̇klim değişikliği başkanlığı
 i̇letişim başkanlığı
 millî güvenlik kurulu genel sekreterliği
 millî i̇stihbarat teşkilatı başkanlığı
 millî saraylar i̇daresi başkanlığı
 sağlık endüstrileri başkanlığı
 savunma sanayii başkanlığı
 strateji ve bütçe başkanlığı
 türkiye varlık fonu
 yazılım ve donanım endüstrileri başkanlığı

kurullar 
 yerel yönetim politikaları kurulu
 gıda, tarım, orman ve hayvancılık kurulu
 sağlık ve sosyal politikalar kurulu
 kültür ve sanat politikaları kurulu
 hukuk politikaları kurulu
 güvenlik ve dış politikalar kurulu
 ekonomi politikaları kurulu
 eğitim ve öğretim politikaları kurulu
 bilim, teknoloji ve yenilik politikaları kurulu
 yüksek i̇stişare kurulu

ofisler 
 finans ofisi
 i̇nsan kaynakları ofisi
 dijital dönüşüm ofisi
 yatırım ofisi

görev süreleri cumhurbaşkanı'nın görev süresiyle sınırlı olan kamu yöneticileri 
üç sayılı üst kademe kamu yöneticileri ile kamu kurum ve kuruluşlarında atama usûllerine dair cumhurbaşkanlığı kararnamesinin  dördüncü maddesi uyarınca, mevcut cumhurbaşkanının görev süresi sona erdiğinde birçok kamu kurum ve kuruluşlarında görevli yöneticilerin görevi de sona erer. ancak bu kişiler, yerlerine atama yapılıncaya kadar görevlerine devam ederler. görev süreleri sona erenler yeniden atanabilir. bu kişilerin görev süreleri atandıkları tarihte görevde bulunan cumhurbaşkanının görev süresini geçemez.

 millî i̇stihbarat teşkilatı başkanı, başkan yardımcıları, mi̇t başkanlığı başkanları
 türkiye cumhuriyet merkez bankası başkanı, başkan yardımcıları
 millî güvenlik kurulu genel sekreteri, genel sekreter yardımcıları
 diyanet i̇şleri başkanı
 bakan yardımcıları
 savunma sanayii başkanı, başkan yardımcıları
 sayıştay başsavcısı
 trt genel müdürü, yönetim kurulu başkanı ve üyeleri
 yükseköğretim kurulu (yök) üyeleri
 ölçme, seçme ve yerleştirme merkezi (ösym) başkanı
 rektörler
 valiler
 büyükelçiler, daimi temsilciler/delegeler
 türkiye varlık fonu yönetim kurulu başkanı, genel müdürü ve yönetim kurulu üyeleri
 afet ve acil durum yönetimi başkanı
 gelir i̇daresi başkanı, başkan yardımcıları
 sosyal güvenlik kurumu (sgk) başkanı, başkan yardımcıları, sgk rehberlik ve teftiş başkanı
 devlet denetleme kurulu başkan ve üyeleri
 cumhurbaşkanlığı ofis başkanları
 cumhurbaşkanlığına bağlı kurum ve kurul başkanları, başkan yardımcıları
 özelleştirme i̇daresi başkanı 
 düzenleyici ve denetleyici kurumlar başkan ve üyeleri 
 tasarruf mevduatı sigorta fonu (tmsf) başkan ve üyeleri
 i̇ç denetim koordinasyon kurulu üyeleri
 yunus emre vakfı mütevelli heyet üyeleri
 türkiye i̇nsan hakları ve eşitlik kurumu başkan ve üyeleri
 küçük ve orta ölçekli i̇şletmeleri geliştirme ve destekleme i̇daresi başkanı
 türk i̇şbirliği ve koordinasyon ajansı (ti̇ka) başkanı
 türkiye i̇statistik kurumu (tüi̇k) başkanı
 yurtdışı türkler ve akraba topluluklar başkanı, başkan yardımcıları, genel müdürleri
 akaryakıt i̇kmal ve nato pol tesisleri i̇şletme başkanı
 atatürk kültür, dil ve tarih yüksek kurumu başkanı
 bakanlıkların teftiş kurulu, rehberlik ve teftiş, rehberlik ve denetim, denetim hizmetleri başkanları ile diğer kurul başkanları
 dışişleri bakanlığı stratejik araştırmalar merkezi başkanı
 toplu konut i̇daresi (toki̇) başkanı
 çanakkale savaşları ve gelibolu tarihi alan başkanı
 türk patent ve marka kurumu başkanı
 türkiye yazma eserler kurumu başkanı
 türkiye tıbbi cihaz ve i̇laç kurumu başkanı
 bölge kalkınma i̇daresi başkanları
 tarım ve kırsal kalkınmayı destekleme kurumu başkanı
 türkiye bilimsel ve teknolojik araştırma kurumu (tübi̇tak) başkanı
 türkiye sağlık enstitüleri başkanı
 türkiye su enstitüsü başkanı
 ulaştırma, denizcilik ve haberleşme araştırmaları merkezi başkanı
 vergi denetim kurulu başkanı
 türk akreditasyon kurumu genel sekreteri
 helal akreditasyon kurumu yönetim kurulu başkanı, genel sekreteri
 özelleştirme i̇daresi başkanı, başkan yardımcıları
 strateji geliştirme başkanları
 i̇ller bankası genel müdürü
 basın i̇lan kurumu genel müdürü
 adli tıp kurumu başkanı
 avrupa birliği eğitim ve gençlik merkezi başkanı
 türkiye’nin taraf olduğu uluslararası anlaşmalar gereği kurulan üniversitelerin mütevelli heyeti, yönetim ve denetim kurulu başkan ve üyeleri
 türkiye uzay ajansı başkanı
 türkiye adalet akademisi başkanı
 türkiye bilimler akademisi başkanı
 türkiye enerji, nükleer ve maden araştırma kurumu başkanı, başkan yardımcıları
 din i̇şleri yüksek kurulu üyeleri
 diyanet i̇şleri başkanlığı başkan yardımcıları, rehberlik ve teftiş başkanı
 din i̇şleri yüksek kurulu başkanı
 mushafları i̇nceleme ve kıraat kurulu başkanı

cumhurbaşkanlığı forsu ve arması  

cumhurbaşkanlığı arması ortasında sekiz uzun, sekiz kısa ışını bulunan sarı bir güneş ve onu çevreleyen on altı sarı yıldızdan oluşur. cumhurbaşkanlığı forsu ise türk bayrağının sol üst köşesine cumhurbaşkanlığı armasının işlenmiş hâlidir.

fors, cumhurbaşkanının ikametgâhında ve ziyareti süresince bulunduğu yerde bayrak direğine çekilir; gece gündüz çekili kalır. makam odasında çalışma masasının sol gerisine konur. i̇çinde bulunduğu arabanın sol önünde, tepesinde ay yıldız bulunan kromajlı direğe çekilir. cumhurbaşkanlığı forsunun nasıl kullanılmaya başlanıldığına ilişkin resmî bir kayıt yoktur. ancak 1922 tarihli bir fotoğrafta, atatürk'ün i̇zmir'e giderken kullandığı otomobiline bugünkü forsa benzer bir flamanın takıldığı görülmektedir. bu flama şu an anıtkabir'deki atatürk ve kurtuluş savaşı müzesi'nde sergilenmektedir.

fors ve armadaki güneşin sonsuzluğu ve bu özelliği ile türkiye cumhuriyeti'ni, on altı yıldızın ise tarihteki bağımsız on altı büyük türk devletini simgelediği kabul edilir. i̇lk kez 1969 yılında, harita yüzbaşı akif özbek'in türkiye cumhurbaşkanlığı forsu ve taşıdığı anlam adlı kitabında ortaya atılan bu görüş ilerleyen yıllarda armanın resmî anlamı olarak benimsenmiştir. başka bir görüşe göreyse on altı yıldızdan dokuzu orta asya türklerinin sancaklarında kullandığı dokuz tuğu, kalan yedi yıldızsa anadolu türklerinin sancaklarında kullandıkları 7 tuğu temsil etmektedir.

armadaki on altı yıldızın simgelediği kabul edilen türk devletleri şunlardır:
  büyük hun i̇mparatorluğu
  batı hun i̇mparatorluğu
  avrupa hun i̇mparatorluğu
  ak hun i̇mparatorluğu
  göktürk i̇mparatorluğu
  avar i̇mparatorluğu
  hazar kağanlığı
 uygur devleti
  karahanlılar devleti
  gazne devleti
 büyük selçuklu i̇mparatorluğu
 harezmşahlar devleti
  altın orda devleti
  büyük timur i̇mparatorluğu
  babür i̇mparatorluğu
  osmanlı i̇mparatorluğu

kaynakça