Yupikçe

yupikçe, yupik dili veya alaska yupikçesi (kendilerince yugtun), batı ve güneybatı alaska'da yupiklerin konuştuğu yupik dilleri kolundan bir eskimo dili.

yupikçenin de facto yazı dili olan biçimi yukon ve kuskokwim ırmakları çevresinde konuşulan şivedir. yupikler 23.000 olan nüfuslarıyla alaska'nın en kalabalık yerli halkıdır. fakat, ancak 14.000 den biraz fazlası anadilini konuşabiliyor. yine de bu rakam yupikçeyi alaska'da en fazla konuşanı olan yerli dil yapar. alaska yerli dil merkezindeki son rakamlara göre 25.000 kişilik yupik nüfustan 10.400 kadarı anadillerini konuşabiliyor.

1900'lü yıllarda anadili yupikçe olan uyaquk adlı birisi tarafından icat edilen hece yazısıyla (alaska yazısı ya da yugtun yazısı) da örnekleri olsa da, rus döneminde kiril alfabesi kullanılmıştır. 1960'lı yıllarda, irene reed ve başkaları tarafından alaska yerli dil merkezi (anlc) 'nde uygulanan latin kökenli alfabe, 1970'li yıllarda başarıya ulaşan bir programın sonucudur. bugün yukon ve kuskokwim şivelerinde (yupʼik) daha çok olmak üzere, hooper bay ile chevak bölgesinin şivesi (cupʼik) ve nunivak adasının şivesi (cupʼig) üzerine de kısa kısa öykücükler halinde ders kitapları çıkmaktadır. alaska yerli dil merkezi ile koordineli biçimde 17 kasabada yupikçe eğitim ve öğretimi yapılmaktadır.

eskimo dilleri içindeki yeri 
 eskimo – aleut dilleri
 aleut dilleri
 eskimo dilleri
 yupik dilleri
sirenik yupikçesi
öz yupik dilleri
sibirya yupikçesi
naukan yupikçesi
alaska yupikçesi
yupikçe
çupikçe
nunivak çupikçesi
supikçe
 i̇nuit dilleri
 i̇nyupikçe
 batı kanada i̇nuitçesi
 doğu kanada i̇nuitçesi
 grönland i̇nuitçesi

anadili 
alaska'da 1980 ile 1992 yıllarında eskimo-aleut dilli halkların nüfusu ve anadillerini konuşabilenlerin sayısı

alfabe 
modern yupik alfabesinde 18 harf vardır. bunların 14 tanesi (c, g, k, l, m, n, p, q, r, s, t, v, w, y) ünsüz olup, 4 kısa (a, e, i, u) ve 3 uzun (aa, ii, uu) ünlü bulunur. ayrıca, 6 tane de (ai, au, ia, iu, ua, ui) diftong vardır.

çift ünsüzler apostrafla gösterilir : yupʼik (ok: yuppik)

diyalekt ve kabileleri 
 unaliq-pastuliq yupikçesi [i̇ngilizce norton sound yup’ik] 
 unaliq yupikçesi [kendilerince unalirmiut; i̇ngilizce unaliq subdialect] 
 atnegmiut 
 kuuyuŋmiut 
 eŋlutaleġmiut 
 caxtulegmiut 
 uŋallaqłiŋmiut 
 tacirmiut 
 pastuliq yupikçesi [kendilerince pastulirmiut; i̇ngilizce kotlik subdialect] 
 yupikçe [kendilerince yugtun ya da yugcetun (dil), yupiaq (sg), yupiik (dual), yupiit (pl); i̇ngilizce general central yup’ik] : de facto yazı dilidir.
 qerauranermiut 
 kuigularmiut 
 qip’ngayarmiut 
 qaluyaarmiut 
 marayaarmiut 
 chnagmiut 
 kuigpagmiut 
 akulmiut 
 caninermiut 
 kusquqvagmiut 
 unegkumiut 
 kiatagmiut 
 çupikçe [kendilerince cugtun ya da cugcestun (dil), cup’ik (sg) cupiik (dual) cupiit (pl); i̇ngilizce cup’ik, hooper bay-chevak cup’ik]. yupik alfabesinde c harfi ç (ch) sesine tekabül eder.
 hooper bay çupikçesi [kendilerince askinarmiut; i̇ngilizce hooper bay subdialect] 
 chevak çupikçesi [kendilerince qissunamiut; i̇ngilizce chevak subdialect] 
 nunivak çupikçesi [kendilerince cugtun (dil), cup’ig (sg), cupiik (dual), cupiit (pl), nuniwarmiut; i̇ngilizce cup’ig, nunivak cup’ig or cup’ik]. nunivak adasında konuşulur
 egegik yupikçesi [kendilerince aglurmiut; i̇ngilizce egegik yup’ik, bristol bay yup’ik]

yupikçenin 5 şivesi vardır. bunlardan yukon ve kuskokwim ırmakları çevresinde konuşulan ana şive hooper bay ve chevak ile nunivak haricinde de facto yazı dilidir.

kuzeyde yer alan unaliq - pastuliq şivesi bir i̇nuit dili olan komşusu i̇nyupikçeden etkilenmiş ve onu da etkilemiştir. hatta bu güney i̇nyupikleri yupiklerin verdiği malimiut adıyla anılırlar.

güneyde yer alan egegik şivesi de diğer bir yupik dili olan supikçeden etkilenmiş ve onu da etkilemiştir.

hooper bay ile chevak yörelerinde az sayıda konuşanı olan çupikçe, genel yupikçeden ayrı olarak yazıya geçirilir ve chevak'taki okulda öğretilir.

nunivak adasında konuşulan nunivak çupikçesi, ada izolasyonu sonucu yupikçenin en farklı lehçesi olup ayrı bir dil gibi nitelendirilir ve nunivak'taki okulda öğretilir ve yazıya geçirilir. nunivak adasında mekoryuk kasabasında yaşlılarca konuşulmaktadır.

genel yupikçe ile çupikçe (hooper bay ve chevak) ve nunivak çupikçesi sayı adlarının karşılaştırması

daha çok kelime bazında lokal kullanışlardan kaynaklanan diyalektler ve şiveler arası farklar, karşılıklı anlaşmaya engel olmaz.

bazı gramer özellikleri 
yupikçe, eskimo - aleut dillerinin tipik görünümünü sergiler:

 kelimelerde üç sayı vardır: tekil, ikil, çoğul

 kelimeler yalın halde çoğu zaman nominatif eki alırlar : daha çok -q ya da -k
 kelimeler (ya da cümleler) 4 bölümden oluşur: kök (stem), yapım eki (postbase), çekim eki (ending), bağlaç (enclitic)
 tamlama (isim ya da sıfat) bulunmaz
 türkçede iyelik tamlaması (genitive + possessive) ile ifade edilen (örn: adamın evi) yapılar, yupikçede iyelik tamlaması olmadığı için ona yakın başka bir yapıyla kurulur: relative + absolutive:

kuigem paanga : ırmağın ağzı
qayam paanga : kayağın ağzı
nunam iqua : tundranın sonu
asverem enra : morsun kemiği
anipam quliraa : baykuş hikâyesi

her ikisi de sayı ile uyumludur:

angun : adam
angutem qimugtii : adamın köpeği
angutem qimugtai . adamın köpekleri
angutet qimugtiit : adamların köpeği
angutet qimugtait : adamların köpekleri
angutek qimugtegkek : iki adamın iki köpeği

sayı (= rakam) adlarında da sayı (= gramer sayısı) uyumu vardır:

yuinaq : yirmi
yuinaak malruk : kırk (harfiyen: 'iki yirmi')
yuinaat pingayun : altmış (harfiyen: 'üç yirmi')

fiiller de sayı ile uyumludur:

yurar- : eskimo usulü dans etmek
arnaq yurartuq : kadın dans ediyor
arnak yurartuk : iki kadın dans ediyor
arnat yurartut : kadınlar (en az üç kadın) dans ediyor

nere- "yemek" fiilinin şimdiki zaman çekimi:
nerua  ben yiyorum
ner’uten sen yiyorsun
nertuq o yiyor
ner’utek siz ikiniz yiyorsunuz
ner’uci siz (en az: üçünüz) yiyorsunuz
ner’ukuq biz ikimiz yiyoruz
ner’ut = onlar yiyorlar

örnekler 
yupiugua : ben yupiğim
yupiugukut : biz yupiğiz
yup'ik-aamek elitnaurtua : yupikçe öğreniyorum
yup'ik yugtun qanyuitua : yupikçe bilmiyorum
kass'atun qanyiutua : i̇ngilizce bilmiyorum
kituuga atren?  : adın(ız) ne ?
winga atqa ... : adım ...
quyana qalarullua : beni dinlediğiniz için teşekkür ederim
kuingiryaqunak : sigara içilmez
kenkamken : seni seviyorum
piurci : hoşçakal(ın)

yupikçede olmayan kelimeler i̇ngilizceden ödünç alınarak kullanılır ve bunlar yazıda bir tire işareti ile eklerinden ayrılır:
ciulirneret museum-aani : deneyimli yaşlılar müzede (i̇ng. museum)
atam uksumi, tua-i december aam maani kinguani, january-m maani nangyartullranek ayagluku qayarkanek-llu up'ngetullrulriit : şimdi kışın, bazen aralık (i̇ng. december) ayından sonra, bazen de ocak (i̇ng. january) ayının sonunda kayak malzemelerinin yapım ve tamirine başlarlar.
yugtun qaneryaramteni science-aartaitellruuq : bilim (i̇ng. science) kelimesi dilimizde bulunmuyor

örnek metin: kuş gribi 

yupi̇kçe : tengmiat nangyutiit : manaa cali pinarqelraa nang’yun qanruteksugluuku makut teng’miat nang’yutiit arnarqelraa maavet nunamtenuun tekitnayukluuku, murilkesqluucii ak’maai teng’miat matumeng nang’yutmeng nal’aulliniut. alingnarkug manaa nang’yun, yuut’lu ilait matumeng ayag’nirluteng nalaa’quluuteng. qanrutek’saaqaat qallaullukii tengmiat, meqluu nang yun nalaaciqniluuku. pingran tau’waam cakneq murilkelluuta piniartukut. illait yuut nan’vaneng, kucircitanengluu mertatuut maggun’gguq tengmiat anaitgun nangyun cagtetuug. nunat tamalkuita pilliiniit nungyun murilkesqluuku. neqakniacii manaa tengmianeng nerqataaquv’cii wallu nanvaneng qang’allu kucircitaaneng mertaquv’cii, qallaulluki aturniacii. kiakuu nalamalrianeng tengmianeng nalkuskuv’ci agturavkenaaki piniartucii. ukuu’nun calistenun qan’rutekniacii. yuut tekiciqut maa’vet manaa nungyun pitekluuku. quyuureskaata tainiertucci, pinarqelriaruuk.

i̇ngi̇li̇zce çevi̇ri̇si̇ : bird flu : recently avian flu concerns have been going around nationally and internationally and we were given precautions on it. for now we were informed to boil our birds and be very careful in preparing them to consume that we will get on subsistence activities this spring. avian flu can get here by migratory birds from asia where it is starting and a few have died from it. other ways the flu can spread is by bird droppings through our drinking water from lakes, ponds, and rain water collection methods in homes. if you find any dead birds do not handle it but report it to us. some agencies are coming to our community to inform us and give us directions on the avian flu very soon. we are encouraging parents and others to attend meetings and pass this possible epidemic information to their children and others in the community.

alıntılar 
rus alaskası döneminde (1733 - 1867) ruslarla ve rusçayla karşılaşan yupiklerin dillerinde rusça alıntılar günümüzde de canlılığını sürdürür:

cainik (< rus. чайник) 'çaydanlık'
cukunak / cukunaq (< rus. чугунок) 'dökme demirden kap'
kaminiaq (< rus. камин) 'soba'
kelipaq (< rus. хлеб) 'ekmek'
kuskaq (< rus. кошка) 'kedi'
luuskaaq (< rus. ложка) 'kaşık'
mass'laq (< rus. масло) 'tereyağı'
missuuk (< rus. мешок) 'çanta; çuval'
mulut'uuk (< rus. молоток) 'çekiç'
nuussiq (< rus. нож) 'bıçak'
paltuuk / pal'tuuk (< rus. пальто) 'palto'
puckaq (< rus. бочка) 'namlu'
pucunaq (< rus. бочонок) 'namlu'
putuskaq (< rus. подушка) 'yastık'
saarralaq / caarralaq (< rus. сахар) 'şeker'
saayuq / caayuq (< rus. чай) 'çay'
sap'akiq / cap'akiq (< rus. сапоги) 'bot, potin'
saskaq / caskaq (< rus. чашка) 'fincan'
slaaviq 'rus ortodoks hristiyan'
spiickaaq (< rus. спичка) 'kibrit'
sulunaq / culunaq (< rus. солонина ?) 'tuzlama balık'
tiissicsaaq (< rus. тысяча) 'bin'
yaassiik : (< rus. ящик) 'kutu'

alaska'yı ruslardan satın alan amerikalıların dilinden de yupikçeye geçen alıntılar bulunur:

ingek : 'mürekkep' (< i̇ngilizce ink)
anainessaaq : 'soğan' (< i̇ngilizce onions)
patitussaaq : 'patates' (< i̇ngilizce potatoes)
snuukuuq : 'kar makinesi' (< i̇ngilizce snow-go)

yupikçe vikipedi 
yupik dilinde yayımlanan vikipedi versiyonu ( yugtun vik'ipitiyaq ) henüz incubator'da olup test edilmektedir.

ayrıca bakınız 
 alaska yerli dil merkezi

dipnotlar

kaynakça 
 terryl miller (2006), yup'ik (central eskimo) language guide (and more!): a useful introduction to the central eskimo (yup'ik) language 
 http://www.alaskool.org/language/central_yupik/yupik.html
 yup'ik eskimo grammar, irene reed and all.(1977)
yup’ik/cup’ik

dış bağlantılar 
qulirat qanemcit-llu  (yupikçe ses dosyaları)
nunalleq engel'umiut-llu, sample text from nelson island placename project, 2007  (yupikçe metinler ve i̇ngilizce çevirileri)
ayaprun elitnaurvik : yup'ik word of the week (haftanın yupikçe kelimesi)
 alaska election glossary, yup’ik (yupikçe seçim sözlüğü)

eskimo-aleut dilleri
yupik dilleri
alaska yerli dilleri