Gırtlak

gırtlak (larinks veya larenks), boynun ön soluk borusunun üst kısmında yer alan bir solunum ve ses organı. boynun ön tarafında; yetişkinlerde 3. ve 6., bebeklerde ise 2. ve 4. boyun omurları hizasında bulunur. basit bir kutu görünüşünde olan gırtlak; kıkırdak, zar ve bağlardan yapılmış önemli vazifeleri bulunan bir organdır. solunum yolunun üst kısmını teşkil eder ve aynı zamanda ses organıdır. bu sebeple gırtlağın yapısı solunum borusunun diğer kısımlarından daha farklı ve karışıktır.

gırtlağın üst deliği solunum yolunu daraltabilecek ve hatta icabında tamamıyla kapatabilecek bir mekanizmaya sahiptir. bilhassa sesin meydana gelmesi ile ilgili olan bu mekanizma, icabında solunum yolunu kapatmak suretiyle yabancı maddelerin daha içerilere girmesine mani olur. bu suretle organizma kendini ölüme bile götürebilecek olan bir hadiseden kurtulma imkânına sahip bulunmaktadır.

büluğ çağında erkek çocukların gırtlağı hızla büyümeye başlar. bütün kıkırdaklarda ve her yönde cereyan eden bu büyüme sonucunda bir sene zarfında mizmar aralığının uzunluğu hemen hemen iki misline çıkar. ses kıvrımlarının (ses tellerinin) uzaması neticesinde bu çağda erkek çocuklarının sesi değişir ve kalınlaşır. kız çocuklarında gırtlağın büyümesi büluğ çağında da yavaştır. bu yüzden gırtlak erkeklerde hem genişlik hem de uzunluk bakımından kadınlardan daha büyüktür. gırtlağın çevresi erkeklerde ortalama 136, kadınlarda 112 milimetre kadardır. cins ve yaş durumlarından başka, çeşitli şahıslarda da gırtlak büyüklük ve şeklinde çeşitli farklılıklar görülebilr. bundan dolayı insanların sesleri de birbirinden çok farklıdır. 20 yaşından itibaren gırtlak kıkırdakları kemikleşmeye başlar ve elastiki kıkırdaktan yapılmış olan epiglot ve ses tellerinin bağlandığı çıkıntılar hariç diğer kıkırdakların büyük kısmı yaşlılarda kemikleşmiş olur.

gırtlağın iskeletini meydana getiren kıkırdaklar dokuz tanedir. bunların üçü çift, üçü tektir. tek olanlar tiroit kıkırdak (kalkansı kıkırdak), krikoit kıkırdak (yüzüksü kıkırdak) ve epiglot (gırtlak kapağı kıkırdağı)tur. çift olanları ise aritenoit, corniculat ve cuneiform kıkırdaklarıdır. tiroit kıkırdağın boynun ön tarafında yaptığı çıkıntıya halk arasında adem elması ismi verilir. gırtlağın kasları da beş tanedir. bunlardan dört tanesi çift, bir tanesi de tektir. bunların kimisi ses tellerini uzatır, kimisi de kısaltır. yine kasların bazıları mizmar aralığını daraltırken, bazıları da genişletir. gırtlak kaslarının vazifelerinden ikincisi ise, yabancı cisim ve zararlı maddelerin alt solunum yollarına geçmesini önlemek için gırtlağı kapatmaktır. bu kasları harekete geçiren uyarı, yabancı zararlı maddelerin gırtlak iç yüzeyine teması neticesinde meydana gelen reflekstir.

gırtlağın iç yüzü, bütün solunum yollarında olduğu gibi, çok katlı titrek tüylü epitel ile örtülmüştür. yalnızca fazla mekanik tesirler altında kalan ses tellerinin üzeri boynuzsu (çok katlı yassı) epitel ile örtülmüştür. gırtlak mukozasının altında her tarafta çeşitli salgı bezleri bulunur. bunların vazifeleri gırtlak iç yüzünün daima nemli kalmasını sağlamaktır. bu durum, burun boşluğunda olduğu gibi buradan geçen havanın temizlenmesi ve neminin arttırılmasında önemli rol oynar. larinks aynası denilen bir alet ile gırtlağın üst ve orta bölümleri görülebilir. gırtlağın sinirleri vagus sinirinin iki dalından gelir. bunların dallarının kesilmesi veya kanser hücreleri tarafından buraların istila edilmesi neticesinde ses kısıklığı meydana gelir.

gırtlağın kendi özel isimleriyle anılan çeşitli hastalıkları vardır. gırtlak difterisi, gırtlak veremi, larenjit (gırtlak iltihabı), gırtlak felci en önemlileridir.

gırtlak tümörleri 
bütün organlarda olduğu gibi, gırtlak tümörleri de iyi huylu (selim) ve kötü huylu (habis) olmak üzere ikiye ayrılır.

gırtlağın iyi huylu tümörleri sıklık sırasına göre papillomlar, fibromlar, anjiomlar ve poliplerdir. papillomlar virüslerle meydana gelirken, ses teli nodülleri sesin kötü kullanılmasından ileri gelir. bir kısmı da doğuştan beri mevcuttur.

selim gırtlak tümörlerinin en sık rastlanılan belirtisi ses kısıklığıdır. gelip geçici veya daimi ses kısıklığı olabildiği gibi bir kısmı ses kısıklığı husule getirmeyebilir. ağrı çok nadir görülür. çok büyük tümörler nefes darlığına sebep olabilirler. tedavileri tümörlerin cerrahi olarak çıkarılmalarından ibarettir. çıkarılmasalar bile ses kısıklığı ve nefes darlığından başka zararları olmaz.

gırtlak kanserleri 

gırtlağın habis tümörleri denilince gırtlak kanserleri akla gelir. kanser dışında habis tümörü varsa da bunların oranı % 1'i geçmez. gırtlak kanserleri bütün vücud kanserlerinin % 2'sini teşkil eder. daha ziyade 45-50 yaşları arasında görülür. 20 yaşın altında görülmesi çok nadirdir. erkeklerde sık görülür. yaklaşık on erkeğe karşı bir kadında görülür. hazırlayıcı sebepler arasında ilk sırayı tütün alır. müzmin iltihaplar, aşırı ses tahrişi, tahriş edici gazlar ve alkolizm diğer sebepler arasında yer alırlar.

gırtlak kanserlerinin belirtileri erken ve geç belirtiler olarak ikiye ayrılır.

erken belirtiler kanserin yerleşim yerine bağlı olarak meydana gelen ses kısıklığı, nefes güçlüğü, yutkunurken takılma hissi ve kulağa doğru vuran ağrı. bunların dışında gırtlakta rahatsızlık hissi, balgam çıkarmada artma, seste ton değişiklikleri, bazen bir gıcık öksürüğü ilk belirtiler olarak karşımıza çıkabilir.

geç belirtiler nefes darlığı, yutma güçlüğü, iştahsızlık, aşırı zayıflama, öksürük, kanlı balgam, boyun lenf bezlerinin büyümesi, şiddetli ağrılar.

tedavisi cerrahi tedavi ve şua tedavisi en önemli iki tedavi usulüdür. gırtlağın cerrahi olarak çıkarıldığı durumlarda hasta ses tellerini de kaybettiğinden, ses rehabilitasyonuyla yuttuğu havayı yemek borusu vasıtasıyla sese çevirerek konuşur. bunu beceremeyen hastalara tek tonda ses çıkaran elektronik bir aletle yardım edilir. şahıs bu aleti çene altına dayar ve aletin çıkardığı sesi ağız içinde harflere çevirip konuşur. son yıllarda teknolojinin ilerlemesi ile bu cihaz korkutucu, rahatsız edici olduğu için ve psikolojik problemler gibi sebeplere neden olduğu için genellikle önerilmemekte ve kullanılmamaktadır. bunun yerine konuşma kanülü adında valf olan nefes ve yemek borusu arasına bir aparat yerleştirilir. bu aparat hava geçişine izin verir hasta deliği kapatarak konuşur çıkardığı ses ise gırtlak alınmadan önce olan konuşma sesiyle ses tellerinden çıkan doğal insan sesi ile oldukça yakındır.

erken teşhis edilen gırtlak kanserinde tedavi oldukça başarılıdır. i̇ki haftayı geçmiş her ses kısıklığı vakası veya yukardaki belirtileri gösteren her şahıs hele sigara içiyor ve yaşı 45'in üzerindeyse, muhakkak bir kulak-burun-boğaz doktoruna muayene olmalıdır.

 
otolarengoloji
sesbilim
kafa ve boyun