Budapeşte

budapeşte, macaristan'ın başkenti ve en kalabalık şehridir. şehir sınırları içindeki nüfusa göre avrupa birliği'nin dokuzuncu en büyük şehri ve tuna nehri üzerindeki ikinci en büyük şehirdir; şehrin yaklaşık 525 kilometrekarelik (203 mil kare) bir alanda tahmini nüfusu 1.752.286'dır. hem şehir hem de ilçe olan budapeşte, 7.626 kilometrekarelik (2.944 mil kare) bir alana ve 3.303.786 nüfusa sahip budapeşte metropolitan alanının merkezini oluşturur. şehrin nüfusu, toplam macaristan nüfusunun %33'ünü oluşturmaktadır.

budapeşte'nin tarihi, antik bir kelt yerleşiminin aşağı pannonia'nın başkenti olan roma kenti aquincum'a dönüşmesiyle başlamıştır. macarlar bölgeye 9. yüzyılın sonlarında gelmiş, ancak bölge 1241-42 yıllarında moğollar tarafından yağmalanmıştır. yeniden kurulan budin, 15. yüzyılda rönesans hümanist kültürünün merkezlerinden biri haline gelmiştir. 1526 yılındaki mohaç savaşı'ndan itibaren yaklaşık 150 yıl süren osmanlı yönetimi izlemiştir. 1686'da budin, osmanlı egemenliğinden kurtulup bağımsızlığını kazandıktan sonra, bölge yeni bir refah çağına girmiş, kasım 1873'te buda, óbuda ve peşte'nin birleşmesinden sonra pest-buda küresel bir şehir haline gelmiş ve yeni başkente 'budapeşte' adı verilmiştir. budapeşte aynı zamanda i. dünya savaşı'nın ardından 1918'de dağılan büyük bir güç olan avusturya-macaristan i̇mparatorluğu'nun ortak başkenti oldu. 1848 macar devrimi ve 1945 budapeşte savaşı'nın yanı sıra 1956 macaristan ayaklanması'nın da odak noktası olan şehirdir.

budapeşte; ticaret, finans, medya, sanat, moda, araştırma, teknoloji, eğitim ve eğlence alanlarında güçlü yönlere sahip küresel bir şehirdir. macaristan'ın finans merkezi olan budapeşte aynı zamanda avrupa i̇novasyon ve teknoloji enstitüsü'nün, avrupa polis koleji'nin ve çin yatırım teşvik ajansı'nın ilk yurtdışı ofisinin merkezidir. budapeşte'de eötvös loránd üniversitesi, corvinus üniversitesi, semmelweis üniversitesi, budapeşte veterinerlik üniversitesi ve budapeşte teknoloji ve ekonomi üniversitesi dahil olmak üzere 40'tan fazla kolej ve üniversite bulunmaktadır. 1896 yılında açılan şehrin metro sistemi budapeşte metrosu, 1,27 milyon, budapeşte tramvay ağı ise günde 1,08 milyon yolcuya hizmet vermektedir.

budapeşte'nin tuna nehri boyunca uzanan merkezi bölgesi unesco dünya mirası alanı olarak sınıflandırılmıştır ve macaristan parlamentosu ve budin kalesi de dahil olmak üzere birçok önemli klasik mimari esere sahiptir. şehirde ayrıca yaklaşık 80 jeotermal kaynak, en büyük termal su mağara sistemi, dünyanın ikinci büyük sinagogu ve üçüncü büyük parlamento binası bulunmaktadır. budapeşte yılda yaklaşık 12 milyon uluslararası turisti çekerek avrupa'da oldukça popüler bir destinasyon haline gelmektedir.

tarihçe

osmanlı dönemi 

kanuni sultan süleyman tarafından ilk olarak 1526’da fethedilen budin ve peşte, bir buçuk asırlık bir türk hakimiyetinden sonra 1686’da elden çıkmıştır. türk idaresi sırasında, karadeniz üzerinden tuna yoluyla i̇stanbul’dan nispeten kolay ulaşılan bir beylerbeyilik merkezi olduğundan kolayca türkleşmişti. ticaret yollarının birleştiği bir yerde bulunan budin ve peşte, bir taraftan zengin bir ticaret şehri görünümü alırken, burada kurulan çeşitli vakıflar bu orta avrupa şehrine bir osmanlı yerleşim merkezi manzarası vermişti. 1662 yılında burayı ziyaret eden evliya çelebi’nin seyahatnamesi’nde budin ve peşte’nin etraflı bir tasviri bulunmaktadır.

evliya çelebi, buda’da 25 cami, 47 mescit, 12 medrese, 16 mektep, 2 hamam, 8 kaplıca, 9 han, 1 saat kulesi ve 1 bedesten bulunduğunu bildirmektedir. bunların çoğu bugün ayakta değildir. sokullu mustafa paşa'nın yaptırdığı mustafa paşa camii ve türbesinin, mîmar sinan’ın eseri olduğu bilinmektedir.

19. yüzyıl 
19. yüzyılda macaristan'ın bağımsızlık mücadelesi ve modernleşmesi dönemin karakterini oluşturmuştur. 1848'de habsburglara karşı başkentte ayaklanma başlamış ve bir yıl sonra bastırılmıştır. budapeşte 1867 avusturya-macaristan antlaşması ile doğan avusturya-macaristan i̇mparatorluğu'nun iki başkentinden birisi oldu. bu uzlaşma budapeşte'nin i. dünya savaşı'na kadar sürecek olan ikinci büyük kalkınma dönemini başlattı. budin ve peşte'yi birbirine bağlayan ilk kalıcı köprü olan zincirli köprü de 1849'da açıldı. peşte ülkenin idari, siyasi, ekonomik, ticari ve kültürel merkezi haline gelmeye başladı. şehrin gelişmesine bağlı olarak macaristan'ın kırsal kesimlerinden artan göç macarların şehirde çoğunluğa sahip olan etnik grup olmasını sağladı. 1851'de macarlar budapeşte nüfusunun %35.6'sını oluştururken bu oran 1910 itibarıyla %85.9'a çıkmıştır. buna bağlı olarak budapeşte'de en çok kullanılan dil artık almanca değil macarca oldu. diğer yandan 1900'de şehrin nüfusunun %23.6'sı yahudiydi. budapeşte'deki büyük yahudi topluluğundan dolayı 20. yüzyılın başında budapeşte sıkça "yahudilerin mekkesi" ya da "yudapeşte" şeklinde anılır olmuştu.

20. yüzyıl 
i. dünya savaşı'nın sonunda avusturya-macaristan i̇mparatorluğu yıkıldı ve macaristan cumhuriyeti ilan edildi. 1920'de imzalanan triyanon antlaşması ise ülkenin bölünmesine ve macaristan'ın nüfusunun ve topraklarının üçte ikisini kaybetmesine yol açmıştır. 

1944 yılında, ii. dünya savaşı'nın sonlarına doğru, budapeşte kısmen britanya ve amerikan hava saldırıları tarafından tahrip edildi. 24 aralık 1944'ten 13 şubat 1945'e kadar şehir budapeşte muharebesi'nde kuşatıldı. budapeşte'ye saldıran sovyet ve rumen askerleri, alman ve macar askerlerine karşı şehri savunmak büyük zarara yol açtılar. bütün köprüler almanlar tarafından tahrip edilmiştir. ancak zincirli köprü'deki aslan heykelleri savaşın yıkımından kurtulmuşlardır. 38.000'den fazla sivil çatışma sırasında hayatını kaybetti. budapeşte'de bulunan 250.000 yahudi nüfusunun %20 ila %40'ı 1944 ve 1945 başlarında nazi soykırımı yoluyla öldü. i̇sveçli diplomat raoul wallenberg yahudilere i̇sveç pasaportları vererek ve onları konsolosluk koruması altına alarak onbinlerce budapeşte yahudi'sinin hayatını kurtarmayı başarmıştır.

1949 yılında, macaristan komünist halk cumhuriyeti ilan edildi. yeni komünist devlet budin kalesi'ni eski rejimin sembolü olarak görmüş ve 1950'lerde kale ciddi şekilde tahrip edilmiştir. 23 ekim 1956'da budapeşte'de demokratik değişiklikler talep eden barışçıl gösteriler başladı. göstericiler budapeşte radyo istasyonuna giderek taleplerinin yayınlanmasını istediler. yönetimse göstericilerin vurulması emrini verdi. macar askerlerse silahlarını göstericilere vererek binanın ele geçirilmesini sağladılar. böylece macar devrimi başlamış oldu. göstericiler imre nagy'nin başbakan olmasını talep ettiler ve aynı günün akşamında macaristan i̇şçi partisi merkez komitesi bu talebi kabul etti.

kalkışmanın en önemli karakteristiği ise sovyet karşıtı olmasıdır. nagy başbakan olduktan sonra varşova paktı'ndan ayrılacaklarını  ve tarafsız olacaklarını ilan ettikten sonra sovyet tankları isyanı bastırmak için budapeşte'ye girdi. çatışmalar 3000'den fazla ölü bırakarak, kasım ayının başına kadar devam etti. 2006'da devrimin 50. yılına istinaden şehir parkı'na yapılan anıt açıldı.

altmışlardan seksenlerin sonuna kadar budapeşte doğu bloku'nun en mutlu "kışlası" olarak anılırdı ve şehir bu dönemde ii. dünya savaşı'nın yarattığı yıkımı sonunda atlatabilmiştir. yıkılan köprülerden erzebet köprüsü ancak 1964'te tekrar inşa edilebilmiştir. 1970'lerde ayrıca m2 ve m3 metro hatları açıldı. 1987 yılında, tuna kıyısındaki buda kalesi dünya mirası unesco listesine dahil edilmiştir. andrassy bulvarı (milenyum yeraltı, hosok tere ve városliget dahil) 2002 yılında unesco listesine eklendi. 1980'li yıllarda kentin nüfusu 2,1 milyona ulaşmıştır.

20. yüzyılın sonlarında ise 1989 devrimleriyle sivil hayattaki değişim budapeşte sokaklarına da yansımıştır. diktatörlük döneminden kalan anıtlar kamusal alanlardan kaldırılmış ve hatıra parkı'na taşınmıştır.

ekonomi 
eskiden ekonominin merkezi buda iken 19. yüzyıldan sonra ticaret etkinlikleri peşte’ye kaymıştır. büyük bankalar, ülkedeki yabancı şirketlerin çoğu ve en güzel mağazalar peşte’nin belvaros semtindedir.

budapeşte temel sanayi (termik santral, çelik ve boru fabrikaları, petrokimya, yapı sanayileri) ve tüketim sanayisi (un fabrikaları, hazır giyim, kereste, kâğıt, matbaacılık, ilaç, kozmetik sanayileri) merkezidir. ayrıca comecon çerçevesi içinde, mekanik ve elektrikli makinalar (takım tezgâhları, kamyonlar, demiryolu gereçleri, telefon santralleri, elektronik cihazlar) yapımı da önemli seviyelere ulaşmıştır.

i̇kinci dünya savaşında budapeşte büyük bir hasar görmüştü. fabrikaların ve meskenlerin neredeyse tamamı ya yıkıldı ya da hasar gördü. bütün köprüler yıkıldığı için ulaşım da durmuştu. 1945’te sovyet orduları budapeşte’ye girdiğinde nüfus dörtte biri kadar azalmıştı. şehrin inşası yıllar sürdü. 1950’de çevredeki köy ve ilçelerin katılmasıyla genişletildi. sanayileşme tekrar başladı ancak çevre il ve ilçelere yayılması için de tedbirler alındı. şehrin tuna üzerinde her zaman önemli bir kavşak noktası olması, sanayileşme öncesinde yapılan merkezî demiryolları ve macaristan’a dağılan yolların merkezinde bulunması budapeşte’nin gelişmesinde önemli katkılarda bulunmuştur. 1970'lerde şehiriçi trafiğinin rahatlatılmasında önemli rol oynayan metro sistemi kuruldu. temizliği, hızlı ve ucuz olmasıyla budapeşte metrosu şehrin özelliklerindendir. macaristan’ın en iyi okulları, macar bilimler akademisi, orta avrupa üniversitesi (central european university) ve araştırma enstitüleri budapeşte’dedir.

i̇klim 
budapeşte’de büyük macaristan ovasının sert kara iklimi ile transtuna’nın bol yağışlı iklimi arasında bir geçiş iklimi hüküm sürer. hava sıcaklığı en sıcak ay olan temmuz’da ortalama 22 °c ve en soğuk ay olan ocak’ta ise ortalama -1 °c’dir.

nüfus 

tuna kıyısında büyük bir liman ve avrupa'nın kavşak noktalarından biri olmuştur. tarihi gelişimin verdiği birikim sonucu nüfusun yarısı hizmetler sektöründe diğer kesimi de sermaye ve sanayi alanındadır.

yıllara göre nüfus:
 1800:  54.200
 1830: 102.700
 1850: 178.000
 1880: 370.800
 1900: 733.400
 1910: 882.000
 1925: 957.800
 1990: 2.016.100
 2003: 1.719.343

mimari

kardeş şehirler

galeri

kaynakça

dış bağlantılar 
 budapeşte toplu taşıma haritası
  budapest information