Cavid Bey

mehmed cavid bey (, d. 1875, selanik - ö. 26 ağustos 1926, ankara), ii. meşrutiyet döneminde maliye nazırlığı yapmış yahudi kökenli osmanlı siyasetçisi. atatürk’e suikast girişiminin sorumlularından biri olduğu gerekçesiyle tutuklandı ve yargılandıktan sonra idam edildi. osmanlı i̇mparatorluğu’nda liberalizm düşüncesinin öne çıkan isimlerindendi. hukukçu, dil eleştirmeni ve çevirmen şiar yalçın’ın babasıydı.

yaşamı
mehmed cavid bey, selanik'te 1877 (1294) yılında doğmuştur. doğumu ile ilgili olarak oğlu şiar yalçın 1875 tarihini verse de nazmi eroğlu’nun araştırması 1877 olduğunu ortaya koymaktadır. mehmed cavid bey'in babası recep naim efendi, selanik’te ticaret ile uğraşmaktadır. annesi ise fatma hanım'dır. mehmed cavid bey'in iki erkek kardeşi ve iki de kız kardeşi vardı. kendisi gibi eğitimci olan şefkati (gerçel) bey’de mehmed cavid bey ile beraber feyziye mektebinde çalışmış ve çalışmalarına yardımcı olmuştur. kazım (gerçel) bey ise ticaretle
uğraşmış ve gerçel çoraplarını marka haline getirmiştir. görüldüğü gibi kardeşleri, gerçel
soyadını kullanmaktadırlar. mehmed cavid bey'in iki defa evlendiğini ilk eşi olan saniye hanım'ın 1909 yılında erken yaşta ölmesinden sonra uzun yıllar bekar hayatı yaşadığı görülmektedir. mehmed
cavid bey, selanik'te iken akrabalarından saniye hanım ile 1906 yılında evlenmişti. bu evlilikten çocukları olmamış ve eşini üç yıl sonra verem hastalığından kaybetmiştir. cavit bey, sabetayist kökenlere sahip bir ailenin ferdiydi.

i̇stanbul’da mekteb-î mülkiye’de eğitim gördü. selanik’e döndükten sonra jöntürk hareketine katıldı. feyziye mektepleri’nde müdürlük ve öğretmenlik yaptı. 1908-1911 yıllarında i̇stanbul’da liberal düşünceyi savunan ve on beş günde bir yayımlanan ulûm-ı i̇ktisâdiye ve i̇çtimâiye mecmuası’nı rıza tevfik ve ahmet şuayip ile birlikte çıkardı.

ii. meşrutiyet’in ilanından sonra i.ve ii. dönem selanik ve iii. dönem çanakkale mebusu olarak i̇stanbul’daki mecliste yer aldı. 31 mart vakası'ndan sonra sadrazam ahmet tevfik paşa tarafından maliye bakanlığı görevine getirildi. i̇ttihat ve terakki yönetimi sırasında çeşitli defalar bu göreve getirilip ayrıldı. osmanlı maliyesini modernleştirdi. kapitülasyonların kaldırılması için büyük mücadele verdi. türk iş adamı sınıfının doğması için uğraştı. i̇ktisadi liberalizme inanmış olan cavit bey’in 1917 yılı bütçe konuşması ünlüdür:

“biz milliyetperveriz. i̇stemeyiz ki memleketimizde yapılacak bütün teşebbüsler ecnebiler tarafından yapılsın ve misafir olalım. hayır!”

ülkenin i. dünya savaşı’na girmesine ve ermeni tehciri'ne karşı çıktı. 1917’de bir devlet bankası hâline getirilmesi planlanan i̇tibar-ı milli bankası’nın (crédit national ottoman) kurucuları arasında yer aldı. bu girişim, "iktisadi cihad" olarak tanımlanıyordu. savaştan yenik çıkıldığı için bu proje gerçekleşmedi. mondros müterekesi’nin imzalanmasından sonra ahmet i̇zzet paşa kabinesi ile birlikte istifa etti. daha sonra kurulan hükümetlerde yer almadı.

savaştan sonra cavit bey, işgal devletleri tarafından kurulan âliye divan-ı harb-i örfi adlı mahkemede yargılandı. gıyabında 15 yıl kürek cezasına mahkûm edilince i̇sviçre’ye gitti. şubat 1921’de toplanan londra konferansı’nda ankara’nın temsilcisi bekir sami bey’e eşlik ettikten sonra temmuz 1922’de türkiye’ye döndü.

1916 ile 1918 yılları arasında hür ve kabul edilmiş masonlar büyük locası büyük üstatlığı yapmıştır.

osmanlı saltanatı’nın kaldırılmasından sonra sürgüne gönderilen şehzade burhaneddin’in eski eşi aliye nazlı hanım ile 1921’de evlendi. bu evlilikten oğlu osman şiar (yalçın) dünyaya geldi (1924).

lozan barış antlaşması’nı imzalayan türkiye delegasyonunda üye olarak bulunan cavit bey, cumhuriyet rejimi sırasında yönetime muhalif bir tutum takındı. i̇zmir suikastı hadisesi sonrasında suikast girişiminin bir parçası olmakla suçlandı. kendisini yargılayan i̇stiklâl mahkemesi hakimleri savunmasını suçsuzluğunu ispatlayıcı nitelikte bulmadı ve 26 ağustos 1926 günü cebeci’deki umumî hapishane’de doktor nâzım bey, yenibahçeli nail bey ve hilmi bey ile birlikte idam edildi. bu isimlerin cenazeleri hapishanenin avlusuna gömüldü. "i̇zmir suikasti" hâdisesiyle hiçbir ilgisinin olmadığı, suçsuz olduğu ve haksız yere idâm edildiği i̇smet i̇nönü'nün hatıralarında anlatılır.

suikast girişimi nedeniyle tutuklu bulunduğu sırada eşine çıktıktan sonra okuması için yazdığı mektuplar “zindandan mektuplar” adıyla, iki yaşındaki oğlu için yazdıkları ise “şiar’a mektuplar” adıyla yayımlandı. oğlu osman şiar’ı, arkadaşı hüseyin cahit bey yetiştirdi. mezarının yeri uzun süre gizli kaldı. kayıp mezarı 1950’lerde, eşi aliye hanım ve dönemin cumhurbaşkanı celâl bayar’ın girişimleriyle bulunarak cebeci asri mezarlığı’na nakledildi.

hakkında yazılanlar
“fırtınalı günlerin ünlü maliye nazırı cavid bey”, nazmi eroğlu, bir harf yayınları, 2009
"türkiye’nin iktisatla savaşının kısa tarihi" yıldıray oğur, karar https://www.karar.com/yazarlar/yildiray-ogur/turkiyenin-iktisatla-savasinin-kisa-tarihi-1591434

kaynakça

1875 doğumlular
1908-1912 osmanlı meclis-i mebusanı selanik üyeleri
1912 nisan-ağustos osmanlı meclis-i mebusanı selanik üyeleri
1914-1918 osmanlı meclis-i mebusanı çanakkale üyeleri
1926 yılında ölenler
20. yüzyılda osmanlılar
ankara'da ölenler
cebeci asri mezarlığı'na defnedilenler
i̇dam edilmiş siyasetçiler
i̇ttihat ve terakki üyeleri
i̇zmir suikastı nedeniyle idam edilmiş kişiler
osmanlı masonlar
selanik doğumlu siyasetçiler
türk liberaller
sabetaycılar