Amazon nehir yunusu

amazon nehir yunusu (inia geoffrensis) ya da diğer adlarıyla boto, pembe nehir yunusu  amazon nehri ve orinoco nehri sistemlerinde bulunan bir tatlısu nehir yunusudur. nehir yunuslarının en büyüğü olan bu tür, aynı yaşam alanı içinde bulunan ancak gerçek bir nehir yunusu türü olmayan tucuxi (sotalia fluviatilis) ile karıştırılmamalıdır.

iucn bu yunus türüne verilen diğer adları şöyle sıralar: amazon yunusu, boto vermelho, boto cor-de-rosa,
bouto, bufeo, inia, pembe yunus, pembe tatlısu yunusu, pembe porpoise, ve tonina.

taksonomi 

i̇lk örnek 1817 yılında henri marie ducrotay de blainville tarafından tanımlanmıştır.

rice'ın 1998 sınıflamasında inia cinsinde tek tür olarak i. geoffrensis listelenir, ve üç alttür tanımlanır:

inia geoffrensis geoffrensis - amazon havzası popülasyonu (bolivya'da teotonio rapids yukarısındaki madeira nehri akaçlama alanı dışında)
inia geoffrensis boliviensis - madeira nehri akaçlama alanı içindeki amazon havzası popülasyonu
inia geoffrensis humboldtiana - orinoco havzası popülasyonu

bazı eski sınıflandırmalarda boliviensis popülasyonu ayrı bir tür olarak sınıflanmıştır.

fiziksel tanımlama 
amazon nehir yunusunun rengi akılda kalıcı parlak pembe renkten hoş olmayan bir kahverengiye, gri, mavi-gri renkten krem beyaz renge kadar değişiklik gösterebilir.. yetişkin bireyler tipik olarak 2,5 metre boyunda ve 150 kg ağırlığında olur. gövde boyutlarına göre yan yüzgeçleri büyüktür ve arkaya doğru kıvrılır. amazon nehir yunusunun sırt yüzgeci yoktur ancak sırtındaki çıkıntı evrimsel olarak geçmişte bir sırt yüzgeci bulunduğunu gösterir. oldukça belirgin, ince ve uzun bir ağzı ve hem alt hem üst çenede 25-35 çift dişi vardır. ön dişler kanca şeklinde iken arka dişler sivri uçlu ama daha düzdür. öndeki dişler avı yakalamaya arkadakiler de ezmeye yarar. amazon nehir yunusları genellikle nehir tabanından beslenir ve tercih ettikleri avlar yengeç ve küçük balıklardır. bazen küçük kaplumbağaları da yedikleri olur.

bu tür yunuslar nadiren ikiden fazla birarda görülür ancak yirmiye kadar yunusun bir arada görüldüğü de olmuştur. diğer yunuslar gibi amazon nehir yunusunun boyun omurları bir arada kaynamadığı için başları daha geniş bir hareket alanına sahiptir. gözleri küçük olmasına rağmen oldukça iyi görebilirler, ancak dışarı çıkık yanakları nedeniyle aşağıyı çok iyi göremezler. ancak sırtüstü yüzerek bunu aşarlar.

koruma 
nehir yunuslarının içinde amazon nehir yunusu en az tehdit altında olan yunus sayılabilir ancak iucn tarafından 1994 ve 2000'de yayımlanan kırmızı liste'de amazon nehir yunusunun durumu hassas olarak sınıflandırılmıştır. yakın geçmişte soyu tükenen çin nehir yunusu ile ganj ve i̇ndus nehir yunusunun doğal yaşam alanlarının hızla azalmasına karşın amazon nehir yunusunun yaşam alanı zaman içinde oldukça sabit kalmıştır. yağmurormanlarına ulaşmanın zorluğu nedeniyle popülasyon araştırmaları tam olarak yapılamadıysa da amazon nehir yunusu popülasyonunun onbinlere ulaştığı sanılmaktadır.

amazon nehir yunusları doğrudan hiçbir zaman avlanmamıştır. ancak balıkçıların yakaladıkları balıkları ve malzemelerini korumak için yunusları öldürdükleri bilinmektedir. bu uygulamanın yerel popülasyonlara zarar verecek kadar önemli olup olmadığı bilinmemektedir. 1988'den beri bu uygulama brezilya ve bolivya'nın tamamında, peru, venezuela ve kolombiya'nın koruma altındaki bölgelerinde yasaklanmıştır.

amazon ve orinoco havzalarında insan nüfusunun artması biliminsanları arasında endişe yaratmaktadır. asya'da bulunan nehir yunuslarının soyunu tüketen tarzda çeşitli baraj projeleri bu bölge için önerilmektedir. çevreciler bu projelere oldukça sert bir şekilde karşı çıkmaktadır.

yaşam alanlarında cıva zehirlenmesi nedeniyle bazı yunus ölümleri olmuştur. altını kayadan ayırmaya yarayan cıvanın kullanıldığı altın madenlerine yakın bölgelerde bu ölümlerle karşılaşılmaktadır.

mitoloji 
geleneksel amazon nehri mitolojisinde yunus geceleri yakışıklı bir erkeğe dönüşür, kızları baştan çıkararak hamile bırakır ve sabah tekrar nehre dönerek yunusa dönüşür. bu yunusadamlara brezilya'da encantado denir. mitin ortaya çıkışına neden olarak yunus cinsel organlarının kısmen insan cinsel organlarına benzemesi öne sürülmüştür.

notlar

kaynakça

dış bağlantılar 
 kitap: "pink dolphin, friend of the river" (pembe yunus, nehrin dostu) (web sitesi - i̇ngilizce & i̇spanyolca)
 projeto boto - amazon'a özgü iki yunus türünün (inia geoffrensis vesotalia fluviatilis) araştırılması için kâr gütmeyen araştırma projesi
 arkive - amazon nehir yunusunun (inia geoffrensis) resim ve videoları
 dolphins, whales and porpoises: 2002–2010 conservation action plan for the world's cetaceans. iucn/ssc cetacean specialist group 2003, reeves et al. kitap uzunluğundaki raporun html kopyası
 göçmen türler üzerine konvansiyon'da amazon nehir yunusu sayfası
 walker's mammals of the world online - amazon nehir yunusu 
 amazon nehir yunusu animal info sayfası
 cetacea.org sayfası (i̇nternet arşivinden)
 - virtual explorers 

nehir yunusları
süper yırtıcılar
amazon havzası faunası
1817'de tanımlanan memeliler
bolivya'daki memeliler
brezilya'daki memeliler
kolombiya'daki memeliler
ekvador'daki memeliler
peru'daki memeliler
venezuela'daki memeliler