İbnü'n-Nedîm

i̇bnü'n-nedîm () ya da tam adıyla ebü'l-ferec muhammed bin ebî ya'kūb i̇shâk bin muhammed bin i̇shâk en-nedîm, 935- 990 yılları arasında yaşamış arap bibliyografya bilgini, fihrist adlı kitabın yazarı.

hayatı 
hayatına dair yeterli bilgi yoktur. bağdat’ta yaşadığı ve orada öldüğü biliniyorsa da doğum tarihi kesin olarak belli değildir. el-fihrist’te (s. 330), hâricî fukahasından olan dostu berdaî’den söz ederken onu hicri 340’ta (951) gördüğünü ve kitaplarının listesini aldığını belirtir. anılan tarihte bu âlimle tanışıp dostluk kuracak kadar olgun bir yaşta olduğuna göre 320 (932) yılı civarında doğduğu söylenebilir.

eğitimi
ailesi hakkında bilgi bulunmadığı gibi i̇bnü’n-nedîm künyesini alış sebebi de tartışmalıdır. kendisinin, babasının veya dedelerinden birinin nedim olmasından dolayı bu künyeyi aldığı konusunda farklı görüşler ileri sürülmüştür. babası gibi i̇bnü’n-nedîm de “varrâk” idi. “virâka” (kitap istinsah edip ciltlemek, kitap ticareti yapmak) mesleğini babasından öğrenmiş, bu sayede devrin ilim, kültür ve sanat çevreleriyle ilişki kurma, değişik konularda pek çok kitap tanıma imkânına kavuşmuştur. el-fihrist’te çeşitli dinler, mezhepler, ilimler ve sanatlar hakkında bilgi verirken, bu alanlarda yazılmış eserleri ve bunların muhtevalarını tanıtırken âdeta her alanın uzmanı gibi sağlam bilgiler aktarmasından çok yönlü ve esaslı bir tahsil gördüğü belli olmaktadır. yazı, dil, edebiyat, hadis, fıkıh, felsefe, mantık ve helenistik dönem ilim ve kültürleriyle ilgili geniş bilgisini hocaları arasında yer alan ebû saîd es-sayrafî, ebü’l-ferec el-i̇sfahânî, i̇sâ b. ali, ebû abdullah el-merzübânî, i̇bnü’l-hammâr, i̇bn kirnîb ve ebû süleyman es-sicistânî gibi âlimlere borçludur.

görüşleri
i̇bnü’n-nedîm’in bazı sünnî âlimlerinden söz ederken “haşev’îyye'dendir” ifadesini kullanması, ebu'l-hasen el-eş'ârî’yi cebriyye’den sayması, hoca ve dostları arasında i̇smâilî ve mu'tezilîler’in bulunması gibi hususlar sebep gösterilerek onun şiî-mu'tezilî olduğu kabul edilmektedir. ancak “haşev’îyye'dendir” şeklindeki iddiası i̇bn küllâb gibi nâdir kişilerle ilgili olup bütün sünnî ulemâyı aynı kategoride saydığı anlamına gelmez. eş‘arî’ye “cebriyye” (el-mücbire) başlığı altında yer vermesi de (a.g.e., s. 257) i̇bnü’n-nedîm’in şiî olduğunu göstermeye yetmez. esasen müellif, bu başlık altında daha çok eş‘arî’nin mu‘tezile’den ayrılışını halkın huzurunda nasıl açıkladığı konusu üzerinde durur. bununla birlikte onun ılımlı bir şiî sayıldığını ortaya koyan daha güçlü deliller bulunmaktadır. i̇lim ve kültür çevresini oluşturan kimseler de genellikle mu‘tezile kelâmcıları ile fârâbî okulundan yetişen mantıkçılardı.

i̇bnü’n-nedîm’in 377 (987) yılında kaleme aldığı, fihristü’l-kütüb, fihristü’l-‘ulûm ve fihristü’l-‘ulemâ’ adlarıyla da bilinen, fakat kısaca el-fihrist diye tanınan kitabı i̇slâm dünyasında bibliyografik eserler türünün ilkidir. zamanla kaybolmuş pek çok eserin adı, konusu ve müellifi hakkındaki bilgiler sadece bu eser sayesinde günümüze ulaşabilmiştir. buna rağmen i̇bn hacer el-askalânî’nin i̇bnü’n-nedîm hakkındaki oldukça menfî görüşlerinden de anlaşılacağı üzere (lisânü’l-mîzân, v, 72-73), muhtemelen şiî ve mu‘tezilî olduğu şeklindeki yaygın kanaat sebebiyle tarih ve tabakât yazarlarının büyük çoğunluğu müellif ve eserini tamamen ihmal etmiş, bazısı da birkaç satırla anmıştır.

i̇slâm’ın altın çağı olarak kabul edilen ilk dört asırda dinî, fikrî ve ilmî alanlarda yazılmış arapça te’lif eserlerle tercümeler ve bunların müellifleri hakkında verdiği bilgilerle ilim dünyasına ışık tutan el-fihrist “makale” adını taşıyan on bölümden oluşmakta ve her bölüm “fen” başlığıyla alt bölümlere ayrılmaktadır. birinci bölüm çeşitli milletlerin konuştuğu diller, kullandığı yazılar ve bunların özelliklerinin yanı sıra mukaddes kitaplar, kur'an, kıraat ilmi ve kurrâlara ayrılmıştır. i̇kinci bölüm dil ve gramer hakkında olup arap nahvinin teşekkülü, kûfe ve basra dil okullarında nahiv ilminin gelişmesi gibi konularla ilgili bilgiler içermektedir. üçüncü bölümde tarih, siyer, ensâb âlimleri ve bunların eserleriyle kâtipler, divanlar, nedimler, mûsikişinaslar tanıtılmakta ve eğlenceye dair konulara yer verilmektedir. dördüncü bölüm şiir ve şairler, beşinci bölüm kelâm ve i̇slâm’da kelâm akımları hakkındadır. altıncı bölüm fıkha ve fıkhî mezheplere ayrılmış olup eserin en geniş kısmıdır. yedinci bölüm felsefeye ve eskiçağ’dan intikal eden ilimlere, sekizinci bölüm sihir, büyü, tılsım, illüzyon ve hurafelere ayrılmıştır. dokuzuncu bölüm kaideliler, sâbiîler, maniheistler, mezdekîler gibi eski mezopotamya ve pers din ve kültürlerinin uzantısı olarak varlıklarını devam ettiren din, mezhep ve kültürleri, onuncu bölüm de i̇lkçağ’dan itibaren eski kimya alanındaki çalışmaları içermektedir.

eserde birinci bölümün ikinci kısmında yahudi ve hristiyan kutsal kitaplarına da temas edilmekte, yahudi âlimlerinden sadece saîd el-feyyûmî’ye (saadia gaon) yer verilmekte, ayrıca bazı hristiyan din âlimleri tanıtılmaktadır.

i̇lim, kültür ve medeniyet tarihi bakımından büyük değere sahip olan el-fihrist’in ilk ilmî neşrini yapmak üzere gustav flügel 1850’de çalışmaya başlamış, onun 1870’te ölümü üzerine johannes roediger ve august mueller eksikleri tamamlayarak neşri gerçekleştirmişlerdir (leipzig 1871-1872). bu çalışma ilk olmasına rağmen bazı grekçe ve latince isimlerin doğru olarak tespiti ve çeşitli indeksleriyle sonraki neşirlerden daha kullanışlıdır. ancak sadece paris, viyana ve leiden nüshalarına dayandığı ve el-fihrist’ten iktibasta bulunan diğer klasik kaynaklarla karşılaştırmadığı için bunda çok sayıda eksik ve okuma hatası mevcuttur.

kaynakça

bibiyografya
 “i̇bnü’n-nedîm”, nasuhi ünal karaaslan, di̇a, i̇stanbul 2000

arap bibliyograflar
935 doğumlular
990 yılında ölenler
bağdat'ta ölenler