Manyetosfer

yer, güçlü bir manyetik alana ve bu alanın etkisi ile şekillenen önemli bir manyetosfere sahiptir.

yer'in manyetik alanı, ekseni gezegenin dönme eksenine 11,4o açı yapan ve merkezine 460 km. uzaktan geçen bir çift kutuplu niteliğindedir. bu alanın gücü gezegen yüzeyinde (ekvatorda ölçüldüğünde) 0,31 gauss değerine ulaşır ve satürn, uranüs ve neptün yüzeyinde ölçülen değerlerle karşılaştırılabilecek büyüklüktedir. zayıf bir manyetik alana ve sınırlı bir manyetosfere sahip olan merkür bir yana bırakılacak olursa, yer'in manyetik alan ve manyetosferi yer benzeri gezegenler arasında en dikkate değer örneği oluşturur. yer manyetik alanının oluşması, gezegen içinde, elektriksel açıdan iletken, aynı zamanda da hareketli, yani akışkan bir ortam varlığını gerektirmektedir. yer kürenin iç yapısına ilişkin modeller geliştirilirken, bu nokta da dikkate alınarak, dış çekirdeğin sıvı halde demir içeren yapısı ortaya çıkarılmıştır. gezegenin tarihi boyunca birçok kez manyetik kutupların yer değiştirdiği bilinmektedir. bu olayların nedenleri aydınlatılamamış olmakla birlikte, yer çekirdeğinin dönme hızı ile gezegenin dönüşü arasındaki farklılıkların zaman içindeki değişimleri ile ilişkili olabileceği düşünülmektedir. yer manyetik alanının gücünde yakın dönemde önemli bir azalmanın olması, ve bu azalmanın özellikle son 150 yıl içinde hızlanarak devam etmesi, yakın bir gelecekte yeni bir kutup değişikliğinin olabileceği yönünde yorumlanmaktadır.

yer manyetosferi, tanım olarak, gezegenin manyetik alanın etkisi ile güneş rüzgarı adı verilen güneş kökenli hızlı parçacıkların oluşturduğu plazma akımının, saptırılarak engellendiği bölgedir. manyetosferin en dışında, plazma akımının aniden yavaşlayarak hızının ses hızının altına indiği ve yön değiştirdiği bir şok dalgası gözlenir. gezegene yaklaştıkça manyetik alanın etkisi giderek artar ve güneş kökenli parçacıkların aşamayarak çevresinden dolaşmak zorunda kaldığı manyetopoz, manyetosferin sınırını belirler. güneş etkinliğine göre gezegene uzaklığı değişen bu sınır, güneş doğrultusunda yer'in merkezinden yaklaşık 60.000 km. uzaklıkta (yer yarıçapının 10 katı kadar) bulunur. güneş rüzgarının deforme ettiği manyetik kuvvet çizgilerine uyumlu olarak, bu sınır yanlara doğru genişleyerek gezegenden uzaklaşır ve bir damla biçimini alarak gezegenin arkasında milyonlarca kilometre uzanan bir kuyruk oluşturur.

yer manyetik alanına yakalanan elektrik yüklü parçacıkların toplandığı simit biçiminde iki ışınım kuşağı yer küreyi çevreler. abd tarafından uzaya gönderilen ilk uydu olan explorer i yardımı ile 1958 yılında keşfedilen bu kuşaklar uyduyu tasarlayan james van allen onuruna van allen kuşakları olarak adlandırılmıştır. dışta yer alan kuşak, güneş rüzgarı kökenli hidrojen (h+=protonlar), helyum (he2+=alfa parçacıkları)ve oksijen (o+) iyonları yanı sıra serbest elektronlar içerir. yer yüzeyinden 10.000-60.000 km. yükseklikte bulunan bu kuşağın en yoğun kesimi 15.000-19.000 km. arasında bulunur. i̇çte yer alan kuşak ise kozmik ışınların iyonlaştırdığı atmosfer kaynaklı atomlar içerir. 650–6500 km. yükseklikte yer alan bu kuşak dış kuşağa oranla çok daha güçlü bir ışınım kaynağıdır ve bu yükseklikte bulunan uyduların etkinlikleri ve uzay adamlarının sağlığı üzerinde olumsuz etkiler yaratabilmesi açısından önem taşır.

yüklü parçacıkların yer'in manyetik kutuplarına yakın bölgelerde bulunan açık manyetik çizgiler boyunca ilerleyerek atmosferin yüksek tabakalarıyla etkileşmeleri, kutup ışıklarının ortaya çıkmasına neden olur.

kaynakça

jeomanyetizma
i̇yonosfer
gezegen bilimi
uzay plazmaları