Dört Kapı Kırk Makam

dört kapı kırk makam, islamın temel öğretisi, genel kurallar bütünü, allah'a giden yolda geçirilmesi gereken aşamalar bütünüdür. öğretisi muhammed döneminde i̇slam diniyle birlikte doğmuştur, her kapı ve her makam kur'an ayetlerine dayanmaktadır. ehl-i beyt ile devam etmiş, son yıllarda yapılan tarih araştırmaları ve analizler sonucunda bu anlayışın hoca ahmed yesevî'nin ehli beyt'e ulaşan icazetnâme ve tarikat silsilesiyle i̇mam ali rıza'ya, yani horasan'a ulaştığı bilinmektedir. böylece anadolu türkmen ocakların temellerini atarak sistem haline getirilmiştir. türkmen ocakların ehli beyte ulaştığı ve günümüz bektaşi tarikatın silsile yoluyla yesevi tarikatına ve dolaylısıyla da i̇mam ali rıza'ya ulaştığı bilinmektedir. tasavvuf tarikatların silsilesi ehli beyt'e dayanmaktadır, bunun için tasavvufta kendileri gibi tasavvuf ehli bir kimsenin önderlik / pirlik makamında olması zorunludur.

horasan tasavvûf okulu

“horasan tasavvûf okulu”da, bu okulun ortaya çıktığı toplumsal ortamda, eski ortaasyada, ortadoğuda ve anadoluda din ve inanışlarına kadar giden izlerini bulmak olasıdır. hacı bektaş-ı veli ve bektaşîlik de zaten bu kaynakların bireşimsel ürünüdür.

bektaşîlik, “dört kapı kırk makam” öğretisiyle somutlaşmış, ayakları yere basmıştır. i̇nsanı ve giderek bektaşi toplumunu bu olgunlaşma/ yetişme evrelerinden geçirerek yaratılmaya çalışılır.  bu yolla inanç, çeşitli kapı ve makamlara ayrılarak insanlar kurallara boğulmak istenmemektedir. tam tersine insanların karşısına sayısız seçenekler sunularak inançsal, düşünsel ve ahlâksal yaşamı kolaylaştırılmaya çalışılmaktadır.

her bektaşî’nin yaşamı boyunca ezberlediği “dört kapı kırk makam”a genellikle hacı bektaş-ı veli’nin “makalat” ile “fevaid” adlı kitaplarında ve “buyruk”larda yer verilmiş, işlenmiştir. kapı dörttür. bunlar sırasıyla; şeriat, tarikât,marifet ve  hakikât kapılarıdır. her kapının onar makamı vardır. böylece toplamda kırk makam olmaktadır.

tasavvufta "dört kapı" 

tasavvufta "mârifetullâh" (i̇rfân/gnosis) makâmına ulaşmadan evvel geçilmesi gereken "dört kapı" bulunmaktadır.

dört kapı 
bu "dört kapı" mertebelerine göre aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır. 
şeriat kapısı
tarikat kapısı
marifet kapısı
hakikat kapısı

bu kapılar ile makamlar arasındaki ilişkiler yandaki şemada görüldüğü gibi tasvir edilmişlerdir.
her kapının ise "onar" makâmı bulunmaktadır:

şeriat kapısının makamları 
 i̇man etmek,
 i̇lim öğrenmek,
 helal kazanmak,
 ibadet etmek,
 ailesine faydalı olmak,
 çevreye zarar vermemek,
 peygamberin emirlerine uymak,
 şefkatli olmak,
 temiz olmak,
 faydasız ve gereksiz işlerden sakınmak.

tarikât kapısının makamları 
 tövbe etmek,
 mürşidin öğütlerine uymak,
 temiz giyinmek,
 i̇yilik yolunda direnmek,
 hizmet etmeyi sevmek,
 haksızlıktan korkmak,
 ümitsizliğe düşmemek,
 i̇bret almak,
 nimet dağıtmak,
 özünü fakir görmek.

hakikât kapısının makamları 
 alçak gönüllü olmak,
 kimsenin ayıbını görmemek,
 yapabileceğin hiçbir iyiliği esirgememek,
 allah’ın her yarattığını sevmek,
 tüm insanları bir görmek,
 birliğe yönelmek ve yöneltmek,
 gerçeği gizlememek,
 manayı bilmek,
 i̇lahi sırrı öğrenmek
 i̇lahi varlığa ulaşmak  (vahdet-i vücud)

marifet kapısının makamları 
 edepli olmak,
 bencillik, kin ve garezden uzak olmak,
 perhizkarlık, (aşırı istekleri sınırlamak)
 sabır ve kanaat,
 haya,
 cömertlik,
 i̇lim,
 hoşgörü,
 özünü bilmek
 ariflik.

dış bağlantılar 
 https://web.archive.org/web/20060322164910/http://www.alevibektasi.org/tbaki.htm

tasavvuf uygulamaları
alevilikte inanç