Merv Savaşı

merv savaşı, 2 aralık 1510 yılında meydana gelen ve safevi devletinin, şeybani hanlığı üzerinde kritik bir galibiyetle tamamladığı savaştır. sonuçta, safeviler horasan'ı kontrol altına aldılar (kuzeydoğu ve doğu i̇ran, batı ve kuzey afganistan, ayrıca şimdiki türkmenistan, özbekistan ve tacikistan'ın belirli bölümleri).

savaş öncesi

horasan bölgesi, safevî devleti ile özbek hanlığı arasında tampon bölgeydi ve 
çağatay-özbek çatışması nedeniyle horasan'da yaşanan gelişmeler iki ülke arasındaki 
rekabeti gün yüzüne çıkarmıştı. hem şah i̇smail hem de şeybanî han,lideri oldukları devletler için bir fetih politikası hazırlamışlar ve bu çerçevede önce horasan'a sonra birbirlerinin ülkelerine göz koymuşlardı. sonrasında da birbirlerine gönderdikleri mektuplar vasıtasıyla bu düşüncelerini açıkça ifade etmişlerdir.
1510 yılında vuku bulan merv savaşına kadar şah i̇smail ile şeybanî han'ın 
birbirlerine yazdığı birçok mektup bulunmaktadır. ancak sadece üçü günümüze kadar 
ulaşmıştır. bunlardan biri şeybanî han tarafından kaleme alınmışken diğer ikisi şah i̇smail 
tarafından şeybanî han'a hitaben yazılmıştır. bu noktada eldeki mektuplara dayanarak ve 
safevî kroniklerinde yer alan bilgiler ışığında tarafların birbirlerine yazmış oldukları tüm mektuplara ışık tutmaya çalışılmıştır. şeybanî han'a ait olan ve sadece şah i̇smail'in cevabî
mektubu vasıtasıyla varlığından haberdar olduğumuz ilk mektubun, 1508 yılı itibarıyla 
horasan üzerinde akınlara başlayan ve herat'ı ele geçiren özbek hanı tarafından bu fethe 
müteakip kaleme alındığını tahmin etmekteyiz.
o dönemin tarihi olaylarına kısaca değinilecek olursa şeybanî han,1506 yılından 
itibaren hüseyin baykara'nın çocukları bediüzzaman mirza ve muzaffer hüseyin mirza ile 
maveraünnehr hâkimiyet nedeniyle mücadeleye girişti. 1507 yılında i̇l aman adında bir emirini horasan'a gönderdi. nitekim bu özbek emiri ile çağataylar arasında aynı yıl içerisinde 
çatışma vuku buldu. bu karşılaşmada özbekler kaybeden taraf olmasına rağmen hüseyin 
baykara'nın çocukları muzaffer hüseyin han ile bediüzzaman mirza, kabil hâkimi babür'den yardım istemek durumunda kaldılar. bunun üzerine babür sultan derhal herat'a yöneldi. şeybanî han ise emirinin yenilgisinden sonra bizzat buhara'dan belh üzerine yürüdü 
ve burayı ele geçirdi.özbeklerin belh kuşatmasındaki başarısı karşısında babür sultan, 
kabil'e geri dönmek zorunda kaldı. çağatay mirzaları da herat'a yerleştiler
. 
karşı tarafın geri çekilip sessiz kalması üzerine şeybanî han kendisine yeni bir hedef 
belirledi. amacı babür'ün kardeşi cihangir mirza'nın yönetimi altında olan kandahar 
vilayeti'ni ele geçirmekti. cihangir mirza, şeybanî han'ın planından haberdar olunca 
beraberindeki 5.000 kişiyle şehri korumak üzere kale dışında hazır bekledi, kaledeki hazineyide kabil'de bulunan babür sultan'a gönderdi. cihangir mirza, kaleye özbek tarafından ilk 
ulaşan askeri birliği mağlup etmiş olmakla birlikte akabinde şeybanî han'ın gelmesiyle çaresizliğe kapıldı ve kalesine geri dönüp savunma pozisyonuna geçti. ancak şeybanî han'ın 
yanında toplamda 60.000 kadar asker yer almaktaydı. cihangir mirza bunu öğrendiğinde 
özrünü bildirmek ve af dilemek üzere han'ın yanına bir adamını gönderdi. şeybanî han da 
onu affetti ve babür sultan'a meydan okuyan mesajını iletmesi için kabil tarafına gönderdi. 
kendisi de kandahar'dan yola çıkıp çağatay sultanlarını cezalandırmak ve herat'ı ele 
geçirmek üzere yola koyuldu.

sultanları arasında 7 muharrem 913/19 mayıs 1507 yılında çatışma gerçekleşti. kalabalık 
özbek ordusunun başında şeybanî han‟ın oğlu timur sultan ile kardeşi oğlu ubeydullah han 
görevlendirildi. karşı tarafta ise horasan hâkimi emir zülnun ile birlikte hareket eden çağatay 
şehzadeleri yer alıyordu. özbekler sayıca üstün oldukları için çağatay ve horasan birliklerini 
mağlup etmeyi başardı ve emir zülnun katl edildi. böylece herat savunmasız kaldı ve
özbekler derhal şehre hücuma geçti. herat‟ta bırakılan vekil emir muhammed burnadık, bu 
durumu öğrenince, herat‟ı terk etti ve sebzvar‟a sığındı. herat‟ın önde gelenleri ise özbek 
gücünden korktukları için şehri teslim etmeye karar verdiler. sonuç itibarıyla herat, şeybanî
han‟ın eline geçti, camilerde onun adına hutbe okutuldu ve bu suretle herat‟taki özbek
hâkimiyeti resmen ilan edilmiş oldu. bediüzzaman mirza kandahar‟a kaçarken, muzaffer 
hüseyin ise esterabad‟a sığındı. bediüzzaman mirza, özbek ordusunun horasan akınına 
devam edeceğini anlayınca beraberindeki 10.000 kişiyle irak tarafına gitti. amacı şah‟a 
sığınmak ve özbeklere karşı ondan destek almaktı. i̇lk önce meşhed‟e gidip kardeşi i̇bn 
hüseyin mirza‟yı özbek seferi hususunda bilgilendirdi. hüseyin mirza, özbeklere karşı 
meşhed‟i korumak üzere yerinden ayrılmazken bediüzzaman mirza irak‟a doğru yürüyüşüne 
devam etti
. 
şeybanî han‟ın bir sonraki hedefi meşhed‟di. kendisi herat‟taki yönetimi 
yapılandırırken, oğlu timur sultan ile yeğeni ubeydullah han‟ı bir grup askerle bu şehir 
üzerine sevk etti. köpek mirza ve ebu‟l hasan mirza idaresindeki meşhed‟de vuku bulan 
çağatay-özbek mücadelesi özbeklerin lehine neticelendi ve şehir ubeydullah han tarafından
zapt edildi. akabinde sebzvar yönetimi de özbek hanlığına dâhil edildi.
şeybanî han‟ın ilk mektubunu bu büyük zaferin ardından ve bediüzzaman mirza‟nın 
sığınma talebinin safevî yönetimi tarafından olumlu karşılanması üzerine şah i̇smail‟i 
uyarmak düşüncesiyle kaleme aldığı tahmin edilmektedir. günümüze ulaşmayan bu mektubun
içeriğine şah i̇smail‟in cevabî mektubunda yer verilmiştir. buna göre şeybanî han, şah 
i̇smail‟e horasan bölgesinde ele geçirdiği yerlerin ecdadından kendisine intikal ettiğini, bu 
nedenle amacının tüm bu yerleri yeniden ihya edip refaha kavuşturmak ve adaleti sağlamak 
olduğunu söylemiştir. ayrıca hâkim olduğu yerlerde mescitlerin ve diğer hayır vakıflarının 
tamir edilip halkın hizmetine sunulması amacıyla şah‟dan ülkesindeki mâhir mühendis ve 
ustaları horasan‟a göndermesini rica etmiştir. 
akabinde kâbe-yi muazzama ziyaretinin müslümanlar için farz olması hasebiyle 
kâbe‟ye uzanan yolların emniyet içerisinde olması ve yeniden tanzim edilmesi arzusunu dile 
getirmiştir15. mektubun tam tarihi bilinmemektedir. ancak şah i̇smail‟in bu mektuba cevaben gönderdiği mektup 1 rebiülahir 914/30 temmuz 1508 tarihlidir. bu tarihten daha önce 
yazılmış bir mektuba ya da var olduğu bilgisine ulaşılamadığı için her iki mektubun da ilk 
yazışmaları teşkil ettiği düşünülmektedir.
şah i̇smail cevabî mektubunda şeybanî han‟ın mektubunun kendisine ulaştığını ve 
içindekilere vakıf olduğunu belirtip akabinde iki ülke arasında seyahat eden yolculardan 
şeybanî han‟ın kendisine muhalif tavırlar sergilediğine dair duyumlar aldığını ifade ediyordu. 
bunun üzerine ona geçmişteki dostluk ve arkadaşlıklarını hatırlatıyor, aynı allah‟a, aynı 
peygambere itikat ettiklerini söylüyordu. bu tarz bir üslupla şah i̇smail belki tarafların aynı 
safta olduklarını ima etmek istiyor, olası bir çatışmayı önlemeye çalışıyordu. belki de özbek 
hanı‟nı bu şekilde oyalamak ve onu savunmasız bir halde yakalamayı hedefliyordu.
mektubun devamında allah‟ın bazı şahıslara padişahlığı nasip ettiğini ve onları 
kâfirler karşısında konumlandırdığını söyleyerek kendisinin ve devletinin de bu amaç için 
ortaya çıktığını belirtti. hatta bununla da yetinmeyip şeybanî han‟a i̇slam ve peygamberinin 
yolundan ayrılmadan kâfirler karşısında bir olmayı teklif etti. şayet bu teklifi kabul edilirse 
dünya üzerindeki fesat ve kötülüklerin ortadan kaldırılacağını söyledi. sonra şah, tekrar 
allah‟a ve peygambere bağlığını ve hayatlarını peygamberin sahih sözleri ışığında 
sürdürdüklerini ifade ederek bir kez daha inanç ortaklıklarına vurgu yaptı.
özbek hanlığı‟yla aralarındaki ortak noktaları belirten ve ittifak çağrısı yapan şah 
i̇smail farklılıklarını da dile getirmekten çekinmemişti. zira mektubun devamında kendilerinin 
ali ve imamlara olan saygısını ve hürmetini zikretmesi buna delalet etmekteydi. o,
ali ve ailesine olan sevgisini şu sözlerle aktardı: 

mektubun devamında ise:  demiştir.
şah, bu sözlerle açıkça safevîlerin şia mezhebine olan inancını ortaya koymakta ve 
sünni özbeklerin şia‟yı kabul etmelerini ve bu dine mensup kişilere saygı duymalarını
istemektedir. şah‟ın böyle bir isteği, farklılıkların kabullenilmesi noktasında dostluğun devam 
etmesi için söylemiş olabileceği akla gelmektedir.
nitekim o, mektubun devamında yolcu ve tüccarların özbeklerin düşmanca tavırlar 
sergiledikleri yönündeki sözlerine inanmadığını iki ülke arasında fitne ve fesâd çıkaranları en 
kısa zamanda ortadan kaldıracağını ve eski dostluğun sürdürülmesi için her türlü çabayı göstereceğini söyleyerek beklentisini alenen dillendiriyordu. şah i̇smail, şeybanî han‟ın 
 sözüne iktibas yapıp her ne zaman 
bu arzunuzu gerekleştirmek isterseniz sizi en iyi şekilde karşılayacağız ve her türlü yardımı 
göstereceğiz diyerek bir kez daha niyetinin sâlih olduğunu gösteriyordu. 
şah, şeybanî han‟ın mahir mühendis ve usta isteğini de olumlu karşılayıp  diyerek irak‟taki ünlü ustaları 
en kısa zamanda göndereceğini bildirerek mektubunu sonlandırıyordu.
bu sırada şeybanî han, horasan‟daki seferlerini devam ettiriyordu. nitekim herat‟taki 
başarısızlığın ardından esterabad‟a yerleşen bediüzzaman mirza, 914/1508-1509 yılında 
özbeklerin bu şehre saldırması üzerine irak ve azerbaycan tarafına yönelmişti. damğan‟da 
bulunan çağatay şehzadeleri ise özbek askerleri tarafından kuşatma altına alınmıştı. özbekler 
karşısındaki tüm bu mağlubiyetler üzerine çaresiz kalan çağatay şehzadeleri, elçiler vasıtasıyla 
şah i̇smail‟den yardım talep ettiler
. aynı yıl özbeklerin elinden kurtulmayı başaran 
bediüzzaman mirza da şah i̇smail‟e sığındı18. hem bu gelişmeler hem de şeybanî han‟ın 
915/1509-1510 yılında kirman üzerine saldırıya geçip burayı yağmalatması nedeniyle şah 
i̇smail, horasan seferini başlatma kararı aldı. akabinde şeybanî han‟a bir mektup gönderdi
.
bu yıl itibarıyla padişahların birbirlerine gönderdikleri mektuplar üslup olarak bir 
öncekinden farklılık arz etmektedir. taraflar horasan‟ı fethetme isteklerini açıkça 
dillendirmekte, ayrıca mutedil ifadeler yerine tehditkâr bir söylem tercih etmektedirler. i̇lk 
mektubu yine şeybanî han kaleme aldı ve horasan‟a gerçekleştireceği seferi şah i̇smail‟e bu 
sözlerle bildirdi.

şeybanî han, bu beyitle horasan seferiyle amacının i̇ran ve irak ülkesini ele geçirmek 
olmadığını, mekke ve medine‟ye giden yolların güvenliği için buraların hâkimiyetini istediğini 
ifade ediyordu. 
şah i̇smail de hiç vakit kaybetmeden şeybanî han‟a cevabî mektubunu elçisi kadı 
(kâzi) ziyaeddin nurullah ile gönderdi ve ona şu beyitle seslendi.

şah, şeybanî han‟ın şia mezhebinden olmadığına vurgu yaparak, onun yanlış yolda 
olduğunu belirtmekte ve muhtemelen onu kendi mezhebine davet etmekteydi. nitekim böyle 
bir olay zuhur ettiği takdirde şah i̇smail rakibi olan şeybanî han üzerinde siyasi otoritesini de
kurmuş olacaktı. çünkü safevî devleti‟nde şah, hem devlet hem de din lideriydi. şia 
mezhebinden olanlar şah i̇smail‟i ve ondan sonra gelen şahları imamları olarak kabul etmekte 
ve dini vecibelerde onları referans alıp her türlü emirlerini yerine getirmekteydi bu 
bağlamda şeybanî han, şia mezhebini kabul ettiği takdirde şah i̇smail onun da imamı 
olacaktı. horasan ve maveraünnehir toprakları da savaşılmaksızın kontrol altına alınabilecekti. 
ancak kendisini timur soyuna dayandıran ve onun hâkimiyet sahası üzerinde hak iddia edecek 
kadar kendine güvenen şeybanî han gibi bir liderin böyle bir daveti kabul edeceğini düşünmek 
ya da beklemek boşa zaman kaybıydı. bunun farkında olan şah‟ın da böyle bir teklifi 
sunarken, amacının din kardeşi olduğu özbeklerle savaşmayı mubah kılmak olabileceği 
düşünülebilir.
elimize geçen bir diğer mektup, şah i̇smail tarafından şeybanî han‟a yazılmıştır. 
ancak bu cevabî mektup niteliğindedir. şeybanî han‟dan gelen mektubun zamanı ve içeriği 
konusunda arşivden ve de kroniklerden bir bilgiye ulaşılamamakla birlikte şah‟ın, şeybanî
han‟ın sözlerine kendi mektubunda yer vermesi hasebiyle mektubun konusu hakkında genel 
bir kanaatimiz oluşmaktadır. buna göre şeybanî han gönderdiği mektubuyla 913/1507-1508
yılında hüseyin baykara‟nın oğullarına karşı başlattığı savaşı ve onları mağlup ederek herat‟ı 
ele geçirişini anlatmıştır. ayrıca ele geçirilen çağatay şehzadelerinin de fermanı üzere katl 
edildiğini şah‟a haber vermiştir.
şah onun bu sözlerine cevaben kaleme aldığı mektubunda, şeybanî han‟ın yaptığı gibi 
913/1507 senesinde vuku bulan büyük başarısını dile getirmişti. nitekim bu yılın yaz aylarında
şah, diyarbekir hâkimi alauddevle‟ye karşı bir sefer gerçekleştirmişti. dulkadirliler‟den 
150.000 kişiyi savaş esnasında öldürülmüş, 115.000 kişi ise safevî ordusunun önünden 
kaçarken fırat nehrine düşüp boğulmuştu. kaçmaya çalışan alauddevle ise savaş esnasında 
aldığı yara nedeniyle kısa süre sonra vefat etmişti
. 
bu mektup vesilesiyle şeybanî han‟ı uyarmak isteyen şah, herat‟taki başarısıyla çok 
da sevinmemesini zira çağatay sultanlarına yaptığı zulmün kendi başına da geleceğini 
aşağıdaki beyitle ifade etmiş ve adeta şeybanî han‟a meydan okumuştur.

mektubun devamında şah, i̇mam rıza‟nın türbesinin bulunduğu meşhed‟i ziyaret 
etme isteğini dile getirmiş ve buna hiç kimsenin mani olamayacağını vurgulamıştır. meşhed‟e 
vardığında da en önemli işinin horasan seferi için tüm hazırlıkları yapmak olduğunu 
söylemiştir. bu noktada şah‟ın, gerçekleştireceği horasan seferi hakkında şeybanî han‟ı 
bilgilendirmesi onun kendine ve ordusuna olan güvenini ortaya koyması açısından önemlidir
. 
bu açık tehdidin dışında şah, özbek hanı‟nı gizli ifadelerle de uyarmaktadır. bu gizli 
ifade alauddevle ve ahalisinin başına gelenlerin anlatımında aranmalıdır. şah‟ın çok güçlü bir 
orduya sahip olan alauddevle‟yi nasıl dize getirdiğini ayrıntılı olarak anlatması manidardır.
nitekim aynı taktiği şeybanî han da mektubunda kullanmış herat seferindeki başarısıyla 
gücünü şah‟a göstermek istemişti. şu durumda her iki padişahın kendilerine olan öz güveni 
şaşırtıcı olmakla birlikte tarihin 915/1509-1510 yılına işaret ettiği o günlerde şeybanî han ve 
şah i̇smail‟in kendi sahalarında elde ettiği başarılar ve küçük gruplar halinde yaşayan 
halklardan büyük ve güçlü bir devlet oluşturdukları düşünülürse doğal karşılanmalıdır.
mektupların sonuncusunu şeybanî han‟ın tahminen 915/1509-1510 yılında gönderdiği 
ve 916/1510 yılında şah i̇smail‟e ulaşan mektup teşkil eder. nitekim şeybanî han, 916/1510
yılında safevî üzerine hücuma geçmiş ve mektubunda dile getirdiği iddialarını gerçekleştirmek 
üzere gayret sarf etmiştir. şeybanî han bu namesinde; allah‟ın kendisine bahşettiği 
hükümranlık ve imamlık vasfının şah i̇smail‟inki ile kıyaslanamayacağını belirtmiş ve ona 
“i̇smail-i daruğa” yani vali i̇smail olarak hitap etmiştir. böylece şah i̇smail‟i sadece i̇ran 
mülkünün yöneticisi olarak gördüğünü ve ona hükümranlık sıfatını yakıştırmadığını açıkça 
belirtmiştir. buradan hareketle i̇smail‟in kendisine direnmemesini, şeybanî hilafetini kabul 
edip kendisine itaat etmesini istemiştir. çünkü ona göre bu yerlerin imamlığı için allah onun 
ceddini yani şeybanî hanedanlığını tayin etmiştir. i̇mamlık babadan oğula geçtiğine göre 
maveraünnehir, horasan hatta i̇ran‟ın yeni imamı da şeybanî han‟dır. o, kendisini güneşe 
benzetmektedir. nitekim güneş doğudan doğmaya başladığında batıdaki yıldızlar birer birer 
söndüğü gibi şeybanî han‟ın aydınlığı da sufioğlunun devletini söndürecektir.
tüm bunların dışında şeybanî han‟ın bir isteği daha vardır, o da mekke ve medine‟ye 
giden yolların şah tarafından tamir ve tanzim edilip yolculuğa uygun hale getirilmesidir. 
şeybanî han, ikinci bir kez hac ziyaretinin tüm müslümanlar için farz olduğunu hatırlatmakta
askerlerinin bu yolculuğu ne kadar arzuladıklarını mektupta dile getirmektedir. şayet yollar 
seyahate elverişli hale getirilirse, şeybanî han, mekke ve medine‟ye doğru yola çıkacaktır. bu 
noktada şah‟dan talebi şudur ki kendisi seyahate çıkmadan önce şah, özbek ordusunu 
karşılamak için hazırlıklar yapsın, hâkim olduğu yerlerde özbek hanlığı adına hutbe okutup 
para bastırsın, kendileri oraya ulaştığında da huzuruna gelip hediyelerini ve itaatini arz etsin.
şayet onun bu istekleri yerine getirilmezse tutumunun nasıl olacağını da mektupta 
kaleme almıştır. şeybanî han, istekleri yerine gelmediği takdirde oğlu ubeydullah bahadır 
han'ı buhara, semerkand, hazara, nokuderi, gur, gürcistan ülkesindeki emr ve askerlerle birlikte safevî ülkesine gönderecek ve bu devleti ortadan kaldırmak amacıyla savaş 
başlatacaktır. şayet ubeydullah han başarısız olursa diğer şehzade timur bahadır han, 
kunduz, boklan, hisar-ı şadman, bedehşan ve türkistan‟a bağlı bölgelerdeki emir ve 
askerlerle kızılbaş seferine çıkacaktır. bir kez daha başarısız olunursa şeybanî han kendi 
ordusunu bu göreve tayin edecektir. ordunun başına en büyük oğlu ebu‟l nasr kemaleddin 
sevincek muhammed bahadır han‟ı getirip, emirlerinden hamza bahadır han‟ı sağ cenahta 
selimeddin mehdi bahadır han‟ı da sol cenahta görevlendirecektir. bu büyük orduyu aynı 
zamanda andican, şahruhiye, gandebadam, taşkent, şehr-i sebz, otrar, seyran, ürgenç, 
harezm, ceyhun kenar, kaşgar ve mangıt‟tan kıpçak ve kalmuk bölgelerine kadar olan
yerlerden askerle takviye edecektir
. 
han‟ın gerçekleştireceği i̇ran seferine dair mektupta bu kadar ayrıntıya yer vermesi 
ilginçtir. ancak bir amaca hizmet ettiği de muhakkaktır. şeybanî han bu şekilde safevî
ülkesine gerçekleştireceği sefer için her türlü hazırlığı yerine getirdiğini bildirmekte, ayrıca ele 
geçirdiği memleketlerle birlikte askeri gücünün ne kadar fazla olduğunu şah‟a göstermektedir.
dolaylı olarak da şah‟a karşısındaki özbek gücünün büyüklüğünü bildirerek onu 
uyarmaktadır. şeybanî han, bu mektubu elçi tayin ettiği kemaleddin hüseyin ebiverdi ile 
birlikte şah‟a göndermiştir
.
özbek han‟ı, gönderdiği elçi vasıtasıyla ayrıca safevî devletine sığınan timurlu 
şehzadelerinin de kendisine iade edilmesini istemiştir. o, bu mektubu hazırlatıp elçiye gerekli 
direktifleri verdikten sonra emirlerinden can vefa mirza ile beyaku bahadır‟a dönüp 
“amacım şeyh oğlunu gaflet uykusundan uyandırmaktır” demiş ve bu emirlerin 10.000 askerle 
tabes yolundan kirman ve yezd tarafına gitmesini kararlaştırmıştır27
.

savaş 
şah i̇smail büyük hızla horasan'a ulaştı. şeybani hanı özbek kabilelerinden ek yardım beklemek için merv kalesine çekildi. şah i̇smail sonra yalandan geri çekildi, özbekler onu takip etmek için kaleyi terk etti, ama safevi ordusu tarafından yenilgiye uğratıldı. savaşta yara alan şeybani han bir çiftlikte öldürüldü. şah i̇smail, şeybani han'ın başını kestirerek derisine saman doldurdu ve 2. bayezid'e gönderdi. kafatasını ise kansu gavri'ye gönderip her iki sultana da gözdağı verdi.

kaynakça

ayrıca bakınız 
 safevi devleti
 horasan
 şeybani hanlığı

antik pers savaşları
türkmenistan tarihi