15-16 Haziran olayları

15-16 haziran olayları, 15-16 haziran 1970 tarihlerinde türkiye'de i̇stanbul merkezli olarak başlayan ve yayılan, türkiye tarihindeki en büyük işçi eylemlerinden biri.

arka plan

yasal düzenleme girişimi 

1970'te, çalışma yaşamını ve temel sendikalar mevzuatını düzenleyen 274 sayılı toplu i̇ş sözleşmesi, grev ve lokavt yasası ile 275 sayılı sendikalar yasası'nda değişiklik yapan tasarı, adalet partisi ve cumhuriyet halk partisi'nin işbirliğiyle önce millet meclisi ardından senato'dan geçirildi. yapılan değişiklik, işçilerin sendika seçme özgürlüğünü önemli ölçüde kısıtlamakta, sendika değiştirmeyi güçleştirmekteydi. yasa taslağı 11 haziran 1970'te cumhurbaşkanı cevdet sunay'ın onaylamasıyla yürürlüğe girdi.

kanunlaşan tasarı esas olarak türk-i̇ş'ten di̇sk'e işçi akışını önlemeyi amaçlamaktaydı. di̇sk ve bağlı sendikalar yeni yasaya tepki gösterdiler. türkiye i̇şçi partisi ise söz konusu yasa değişikliklerini anayasa mahkemesi'ne götüreceğini açıkladı ve iptal davası açtı.

olayların gelişimi 

di̇sk'li sendikacıların ve yöneticilerin tepkileri, 15 haziran 1970 sabahı, i̇stanbul'un belli başlı merkezlerine doğru yürüyüşe geçmeleriyle yeni bir evreye girdi. son 1,5 yıldır bazı büyük fabrikalarda çeşitli işçi hareketleri ve direnişleri sürmekte olduğundan birçok fabrikada ve işçi semtinde gerginlik artmıştı. 15 haziran 1970'te patlak veren olaylar da bir nevi dışavurum oldu. kentin anadolu yakasında başlayan yürüyüş kartal ilçesinden yürüyüşe katılan işçilerle ankara asfaltı (e-5 karayolu) boyunca ilerlerken, kendilerine başka fabrikalardan da katılanlar oldu. göztepe dolaylarında, otosan fabrikası işçileri ile dmo işçileri de onlara katıldı ve yürüyüş saat 17:00'ye kadar sürdü. bir başka yürüyüş kolu da beykoz ve paşabahçe'den üsküdar'a doğru oluştu.16 haziran'da ise gebze'den başlayan işçi yürüyüşü, kartal'dan katılan işçilerle birleşerek bağdat caddesi üzerinden kadıköy i̇skele meydanı'na kadar ulaştı.

avrupa yakası'nda ise 15 haziran 1970'te, bakırköy-topkapı-sağmalcılar güzergahında yürüyüş yapıldı. 16 haziran'da da, kentin topkapı dışındaki kesimlerinden gelen kollar birleşip, aksaray üzerinden önce sultanahmet'e, oradan cağaloğlu ve vilayetten (valilik) geçip eminönü'ne geldiler. valilik haliç üzerinde yer alan o zamanki iki köprüyü de açtırarak, eylemcilerin beyoğlu tarafına geçmesini engelledi. levent ve beyoğlu'nda da küçük yürüyüş kolları oluşmuştu.

gösterilere pek çok fabrikadan 75.000 dolaylarında işçi katıldı. gösterilen tepki esas olarak di̇sk üyesi işçilerden geldiği halde, yürüyüşlere çok sayıda türk-i̇ş işçisi de toplu halde katıldı. olayların birinci günü akşamı bakanlar kurulu 60 günlük bir sıkıyönetim ilan etti. di̇sk ve bağlı sendikaların yöneticilerinin pek çoğu sıkıyönetim mahkemelerince tutuklandılar ve yargılandılar. kadıköy'de meydana gelen olaylarda 2 işçi, 1 polis ve 1 esnaf yaşamını yitirdi. 16 haziran'da ankara, adana, bursa ve i̇zmir'de de küçük çaplı olaylar yaşandı.

olayların ardından chp genel sekreteri bülent ecevit, genel başkan i̇smet i̇nönü ile birlikte partisi adına, ti̇p'den ayrı olarak anayasa mahkemesi'ne başvurdu. anayasa mahkemesi, yasa değişikliği konusunda açılmış olan davaları daha sonra karar bağlayarak, söz konusu yasa değişikliklerini iptal etti.

sonuçları

eylemler sırasında ve sonrasında hayatını kaybedenler

16 haziran günü ölenler 
 yaşar yıldırım, mutlu akü fabrikası işçisi
 mustafa bayram, vinleks işçisi
 mehmet gıdak, cevizli tekel fabrikası işçisi
 doğukan dere, esnaf
 yusuf kahraman, polis memuru

eylemle bağlantılı direnişlerde ölenler 
 hüseyin çapkan, eylemlerden sonra direniş başlatan gıslaved işçilerinden lastik-i̇ş sendikası üyesi işçi
 necmettin giritlioğlu, aliağa rafinerisi inşaatında çalışan ve greve giden yapı-i̇ş sendikası genel başkanı

eyleme katılan işçilerin çalıştıkları fabrika / işletmelerden bazıları 
 türk demir döküm
 sungurlar
 derby
 elektrometal
 rabak
 auer
 çelik endüstrisi
 mutlu akü
 vinileks
 otosan
 arçelik
 vita

değerlendirme 
16 haziran'da kocaeli ve i̇stanbul'da sıkıyönetim ilan edildi. 12 mart ve 12 eylül askeri darbelerinde kemal türkler ve diğer di̇sk yöneticileri halkı kışkırtmak ve bölücülük propagandası yapmaktan yargılandılar; davalardan beraat ettiler. olayların ardından chp genel sekreteri bülent ecevit, genel başkan i̇smet i̇nönü ile birlikte partisi adına, türkiye i̇şçi partisi'nden ayrı olarak anayasa mahkemesi'ne başvurdu. anayasa mahkemesi, yasa değişikliği konusunda açılmış olan davaları daha sonra karar bağlayarak, söz konusu yasa değişikliklerini iptal etti. yasa da anayasaya aykırı olduğu için anayasa mahkemesi tarafından iptal edildi.

mirası 
15-16 haziran eylemleri özellikle sol siyasi partiler için türkiye'deki geniş çaplı ilk büyük işçi sınıfı eylemi olduğu için önem taşır ve sahiplenilir. sol partiler ve sendikalar eylemin yıldönümlerinde çeşitli etkinlikler ve toplantılar düzenlerler.

popüler kültüre etkileri 
vasıf öngören'in 1977'de yazdığı zengin mutfağı adlı tiyatro eserinde ve aynı eserin 1988 yılında sinemaya aktarılması olan zengin mutfağı adlı filmde 15-16 haziran olayları sırasında bir burjuvanın konağındaki mutfağında gelişen olaylar işlenir.

ayrıca bakınız 
 di̇sk
 kemal türkler
 zengin mutfağı (film)

kaynakça

konuyla ilgili yazılan eserlerden bazıları 
 kemal sülker, 15-16 haziran türkiyeyi sarsan i̇ki uzun gün, i̇leri yayınları 2005, isbn 975-6288-50-7
 sırrı öztürk, i̇şçi sınıfı sendikalar ve 15/16 haziran, sorun yayınları 2001, isbn 975-431-118-8
 kamil ateşoğulları, i̇ki uzun gün ve bir uzun yürüyüş, 15-16 haziran, birleşik metal-i̇ş yayınları 2003, pdf formatında kitap için 

türkiye'de protestolar
i̇şçilik
toplumsal hareketler
1970'te türkiye