Heykel

heykel ya da yontu, sanatsal bakış açısıyla meydana getirilmiş üç boyutlu formlara denir. heykel temelde mekânın kapsanması, kavranması ve mekân ile ilişki kurulması ile ilgilenir.

genellikle insan, hayvan ya da nesnelerin heykelleri yapılır. taş ve ahşap gibi malzemelerden yontularak yapılabileceği gibi, kil, balmumu gibi ara malzemelerden modellenerek, bronz ve tunç gibi metallerden de dökülebilir. büst, rölyef, mimari heykel, asamblaj, bas rölyef, yüksek kabartma, çevresel heykel, heykelcik, mobil heykel, yontu, tors gibi heykel türleri vardır.

heykelin tarihçesi 
heykel ve heykelciliğin tarihi eski zamanlara kadar uzanır. dünyanın çeşitli yerlerinde yapılan kazılarda mermer, ağaç, taş, pişmiş toprak, maden gibi çok çeşitli malzemelerden yapılmış heykel ve heykelciklere rastlanmaktadır. bunlar ve diğer heykeller üzerinde yapılan incelemelerden, heykellerin büyük bir kısmının çeşitli kavimlerin ilah olarak tanıdıkları varlıkları tasvir ettikleri, bazılarının kral-kraliçe gibi hükümdar ailelerini, kahramanları ve kahramanlık olaylarını, bilim, sanat ve sporda meşhur olmuş kimseleri, bir kısmının da çeşitli insan ve hayvanları tasvir ettikleri anlaşılmıştır. tarihi araştırmalar, ilk heykelin ne zaman ve kimler tarafından yapıldığı hakkında herhangi bir netice vermemektedir.

tarihi çok eski olduğu bilinen heykel ve heykelciliği bu derece yaygınlaştıran asıl sebep, inançtır. çeşitli devirlerde yaşamış insanların tapındıkları ve ilah tanıdıkları şeylerin ağaç, taş, maden üzerine işlemeleri ve ibadetlerini bunlara karşı yapmaları, heykel ve heykelciliğe cemiyet hayatında geniş yer verilmesine yol açmıştır.

i̇lk çağ topluluklarında sanatçılar genellikle bir geleneği devam ettirir. ortaya konan eser, toplumun ortak malı olarak kabul edilir. dolayısıyla eserler sanatçıları değil üretildikleri kavim ve toplulukların adıyla anılırlar.

tarımsal faaliyetlerin başlamasıyla birlikte, verimsizlik sorununa çare olarak, magna mater (ana tanrıça) heykelcikleri yapılmıştır. bu heykelciklerin malzemesi ağaç ya da topraktır. heykeller genel olarak aynı duruşu sergiler, kişisel özellik taşımazlar. baş oranları vücudun geneline göre büyüktür. üç boyutlu heykellerde bile uzuvlar çizilerek gösterilir. heykel yüzeyleri çizilerek süsleme yoluna gidilir.

mısır heykel sanatı 
kültür alanında otuz yüzyıl boyunca süreklilik gösteren mısır’da heykeltıraşlar ağaç, granit, bazalt, profir gibi dayanıklı malzemeler kullandılar. tapınakların ve mezar anıtlarının iç ve dış cephelerini heykeller ve rölyeflerle süslemişlerdir.

mısır’da heykelcilikte zaman içinde gelişen bir üslupçuluk söz konusudur. bu üsluplaşma özellikle figürlerin duruşlarında ve vücudu kaplayan kumaşların yapımında kendini gösterir.
figürler genel olarak durgun ve hareketsizdir. frontal duruş hâkimdir. ayakta duran figürlerde, vücut ağırlığı iki bacağa eşit olarak dağıtılır. heykelin ortasından bir çizgi çekilirse iki eşit parça elde edilir. kollar vücuda yapışık şekilde aşağıya sarkar, eller yumruk şeklindedir.

mısır heykelcileri çok büyük ve sert taşlar yontuyorlardı. bu durum onları çalışmalarında sadeleşme yapmaya yöneltti. dolayısıyla heykellerde kas gibi detaylar görülmezken, yüzlerde de ifade de yoktur. yalnızca mezarlara, dini inançlar gereği konan heykeller, ölünün ruhuna ev sahipliği yapacağından sahibine benzemesi zorunluluğu taşır.

kral heykelleri sert taşlardan yapılırken, yumuşak taşlardan ve ağaçtan yapılan prens, rahip ve memur heykelleri bulunur.

yeni imparatorluk döneminin en güzel eseri, amerna şehrinde bulunan kraliçe nefertiti’ye ait olan büsttür. sanatçısı bir yanda geleneğe bağlı kalmaya çalışırken, bir yandan da modelinin şahsi özelliklerini betimlemeye çalışmıştır. gize piramidinin yanında bulunan sfenks heykeli ise eski krallığın krallarından olan kefren’nin portresini taşır.

rölyefler daha çok tapınak ve mezarların duvarlarını süsler. mısır rölyefleri daima bir olayı anlatır. rölyeflerde baş, kollar, ayaklar, bacaklar ve gövde profilden; gözler ve omuzlar ise cepheden gösterilir.

antik yunan heykel sanatı 
antik yunan heykelinde, kişisel özellikler değil, ortak ideal tip önemlidir. i̇deal yüzler, ideal ölçülere uygun insan vücutları yunan heykelinin başlıca özelliğidir. başlangıçta kil, taş, fildişi, kemik ve tunç gibi malzemelerden ilkel heykelcikler ortaya koyan yunan heykelcileri zaman içerisinde malzeme çeşitliliğini sürdürdüler. heykel sanatının gelişmesinin ve anıtsal heykeltıraşlığın ortaya çıkmasının nedenleri arasında olimpiyatlarda başarı kazanan atletlerin heykellerinin dikilmesi geleneği ile gelişen mimariye bağlı olarak tapınakların taştan yapılmasıyla bunların iç ve dış cephelerinin kabartmalarla süslenmesi sayılabilir.

yunan heykeli estetik anlamda karşıtlıklar ve bunun yarattığı dinamizm üzerine kuruludur. baş başka bir yöne, göz ile kollar ve bacaklar başka yönlere bakarlar. bu durumun da gösterdiği gibi yunan heykeltraşı vücut nüansları üzerinde çalışmalar yapmıştır.

yunan heykelcileri örtü altından hissedilen gövdenin biçimini ortaya çıkarmanın çekiciliğini fark etmişlerdir. bundan dolayı, gizlerken göstermek yunan heykelciliğinde bir motif olmuştur.

mö 7. ve mö 6. yüzyılda iki büyük heykeltıraşlık ekolü görülür:
 girit pelepones
 i̇yonya

yunan heykelciliği üç bölümde incelenebilir:
 antik çağ (mö 490–460)
 klasik çağ
 helenistik devir (mö 330–30)

antik çağ 
bu dönemden itibaren vücudun ağırlığının bir bacak üstüne verildiği, böylelikle frontal duruşun değiştiği görülür. bu yeni duruşun gelişmiş örneğine olimpiya zeus tapınağında rastlanır.

klasik çağ 
bu dönem parthenon tapınağının içinde bulunan altın, fildişi athena heykelini yapan heykeltıraş fidyas ile en parlak çağına ulaşmıştır. bu heykel kaybolmuştur. günümüze kalan ise zamanında romalıların yaptığı kopyadır. sanatçı en çok tanrı heykelleri yapmıştır.

helenistik çağ 
bu dönemde portrecilik gelişmiştir. özellikle devlet adamlarının portreleri yapılmıştır. bunlar arasında büyük i̇skender portreleri ve bunların sanatçısı lisppos öne çıkar. sanatçı o zamana kadar uygulanmakta olan oranlar sistemini değiştirmiştir. baş küçülmüş, gövde uzamış, baş vücudun 1/6’i olmuştur.

roma heykel sanatı 
romalılar bu alanda yaratıcılık gösterememişlerdir. yunanistan'dan heykeller getirtmişler ve bunları kopyalayarak çoğaltmışlardır. buna karşılık portrecilikte başarı göstermişlerdir. bu durum dini geleneklerle bağlantılıdır. roma geleneklerine göre ölen bir kişinin yüzünün balmumundan kalıbı alınır ve cenazeden sonra evin bir köşesinde saklanırdı. özellikle cumhuriyet döneminde portrecilik çok gelişmiştir. bu dönemde oldukça gerçekçi bir üslupla
yapılan portrelerde her türlü yüz ifadesi ve şahsi özellikler başarıyla işlenmiştir.

romalılar zaferle döndükleri seferler sonrasında, kazandıkları başarıları simgeleyen anıtlar dikmeyi adet edinmişlerdir. belirli zaman ve yerde gerçekleşen olayları anlatan kabartmalarla süslü bu anıtların en önemlileri augustos döneminde roma’da yapılmış olan barış sunağında bulunur. bir diğer önemli anıtsa i̇stanbul sultanahmet meydanındaki teodesius obeliskidir (m.ö. 4. yy.). bu anıtın kaide kısmında imparator, maiyetiyle beraber hipodrom locasında görülür. kabartmanın merkezinde imparator bulunurken, diğer figürler imparatora yakınlık derecelerine göre yerleştirilmiştir.

heykelcilikte yöntem ve teknikler 

heykelci hem çizici hem de uygulayıcıdır. heykelcilerin bazıları sadece ellerine verilen şekilleri ya oyarlar veya dökerler. heykelcilikte; oyma, biçimleme, inşa ve birleştirme, döküm, bitirme gibi teknikler vardır.

eksiltme (yontma) heykelci tek parça bir kütleyi istenen düzen içinde şekillendirir. taş ve ahşap heykelcilikte bu usul kullanılır.

manipülasyon (modelleme/biçimleme) şekillendirilebilir heykel malzemelerinin elle ya da çeşitli aletlerle biçimlendirilmesi. bunların maddesi kil, balmumu ve alçıdır.

birleştirme (yapılandırma/inşa) önceden şekillendirilmiş malzeme ve parçaların usulüne uygun olarak bir araya getirilmesidir. birleştirme heykelcilikte, kumaş, sac, çıta, kalas, formika, cam, ip, metal borular vb. maddeler kullanılır.

yerine geçme (döküm) kil, balmumu gibi ara malzemeyle yapılan heykellerin çeşitli döküm teknikleri kullanılarak bronz gibi dayanıklı malzemeyle dökülmesidir.

bitirme işi bitmiş heykelleri perdahlama, cilalama, boyama ve yaldızlama gibi uygulamaların yapılmasına denir.

günümüzde heykel ve heykelcilik 
i̇nsanların heykellere tapmaya başlamasından sonra, heykelcilik bir sanat ve ticaret metası olmuştur. yüzyıllarca insanlar, her çeşit malzeme ve maddelerden heykeller yapmışlar ve hatta bunları başkalarına satarak geçimlerini temin etmek yolunu tutmuşlardır. arkeolojik kazılarda, çeşitli yörelerde bol miktarda bulunup müzelere konan heykeller bunu ispatlamaktadır. bilhassa mermerden yapılan heykeller, günümüze kadar sanat özelliklerini korumuşlardır.

avrupa'da başlayan rönesans hareketi ile heykelcilik ayrı bir önem kazanmıştır. michelangelo bu devirde yetişen heykeltıraşların en meşhuru olmuştur. bu zamandaki heykellerin yapımı, süsleme sanatı ile birlikte gelişmiştir. ayrıca heykeller, şimşir, ıhlamur, meşe ve ceviz gibi sert ağaçlar oyularak çok çeşitli ölçülerde yapılmıştır. taştan yapılan heykellerin kırılma ihtimali olduğundan, eski zamanlardan beri heykellerde mermer kullanılması daha yaygın ve daha çok tercih edilir olmuştur. zamanımızdaki heykeltıraşlar tarafından genellikle mermer, bronz, tunç gibi kırılma tehlikesi daha az olan dayanıklı malzemeler kullanılmaktadır. bunların yanında fildişinden heykel yapmak, eskiden olduğu gibi günümüzde de biblo yapımı  şeklinde devam etmektedir.

galeri

ayrıca bakınız 
 heykeltıraşlar listesi
 balmumu heykel
 gotik sanat (heykel)
 türkiye'de heykelcilik
 michelangelo'nun davut heykeli
 düşünen adam

kaynakça

dış bağlantılar 

 
 
sanat terimleri
heykel teknikleri