Türk tarihi

türk tarihi, günümüzdeki türk halklarının ve yabancı halkların arasında türk dilini konuşmuş olan türk topluluklarının ortak tarihidir. göktürklerden önce var olmuş türk dili konuşan topluluklar bazı tarihçiler tarafından, türk tâbiri yerine ön türk tabiri ile anılırdı.

türkler'in siyasi bir topluluk olarak ilk tarih sahnesine çıkmalarının hun (hiung-nular veya şiongnular) hükümdarlığı ile olduğuna dair iddialar vardır.. başlangıcı hususunda tartışmalar olsa da türklerin tarihi, dünya tarihinin önemli bir parçasıdır. avrasya ve kuzey afrika'da ortaya çıkan her halkın tarihi uzaktan veya yakından türklerin hareketlerinden etkilenmiştir. türkler doğu kültürlerini batıya ve batı kültürlerini doğuya taşımakla da önemli bir rol oynamışlardır. kendi dinleri tengricilikten sonra benimsedikleri yabancı dinlerin çok kez öncüsü ve savunucusu olmuş ve yayılmalarını ve gelişmelerini sağlamışlardır (mani dini, musevilik, budizm, ortodoks ve nasturi hristiyanlığı, i̇slam).

türk tarihinin başlangıcı 
dünya üzerinde yaşayan insan topluluklarının milletleşme süreci onların avcı-toplayıcılıktan çiftçi-çobancılığa geçmesi ile başlar.. türkleri oluşturacak insan topluluklarının mö 6000'lerde koyun yetiştiriciliğine başladığı düşünülmektedir. bu tarih atlı göçebe türk kültürünün başlangıcı olarak kabul edilebilir.

türklerin  atalarının mö 2500 ile mö 1700 yılları arasındaki afanasiyevo kültürü ile başlayan ve mö 1700 ile mö 1200 yılları arasındaki andronovo kültürü ile devam ettiğini savunurlar. bu ırkın savaşçı ve göçebe kültüre sahip olduğu, mö 1700 yılları sonrasında kitleler halinde altay dağları ile tanrı dağları arasındaki bölgeye yayıldığı bilinmektedir. mensup olduğumuz türk kavmi, tarihe ancak 4.000 yıl önce giriyor. fakat biz, türklerin tarihini m.ö.vii yüzyıl, hatta tam mânâsıyle m.ö.iii.yüzyıldan, ilk büyük türk hakanı tuman (teoman) yabgu'dan biliyoruz.

milattan önce 3. yüzyıl 
 mö 312: büyük hun devleti'nin (hiung-nu) kuruluşu ve çin/hiung-nu arasında kuzey şansi savaşı 
 mö 240: bozkır halklarına karşı çin'in duvar inşası: çin seddi
 mö 209: hiung-nu lideri teoman'ın ölümü ve mete'nin hiung-nuların (hunların) lideri olması
 mö 201: kırgız halkından ilk kez söz edilmesi
 mö 201: pe-teng kuşatması

mö 2. yüzyıl 
 mö 187: çin ve hiung-nu arasında baideng muharebesi
 mö 177-mö 165: yüeçilerin hiung-nular tarafından kansu'dan baktriane'ye sürülmeleri ve oradaki helen krallığını ortadan kaldırmaları
 mö 177-mö 165: hiung-nuların çin'e akınları
 mö 138-mö 126: baktria'da çang kien elçiliği. çin-i̇ran ilişkileri
 mö 2. yüzyılda: asya hun devleti(büyük hun devleti) yıkıldı

mö 1. yüzyıl 

 mö 49-mö 36: çi-çi'nin talas'a göçü (batı hiung-nu)

1. yüzyıl 
 48: hiung-nuların ikiye bölünmeleri (kuzey hiung-nu ve güney hiung-nu)
 93: hiung-nuların siyenpiler (sien-pi) tarafından mağlup edilmeleri

2. yüzyıl 
 aşağı i̇til'de (hazar denizi'nin kuzeyi) hun varlığı

3. yüzyıl 
 260: şan-şi'nin kuzeyinde tabgaçlar

4. yüzyıl 
 304-351: çin'in kuzeyinde hiung-nu krallıkları (han zhao, hou zhao) 
 388-392: çin'in kuzeyinde ding ling krallığı (wei)
 374-375: avrupa hunlarının don nehri'ni geçişi
 386-409: tabgaçlar kuzey çin'de (kuzey vey)
 395: kavimler göçü

5. yüzyıl 

 407-431: çin'in kuzeyinde hiung-nu krallığı (xia)
 422: luoyang'ın tabgaçlar tarafından alınışı
 427: romalılar ve hunların ittifakı
 434: bizans ile hunlar arasında margos antlaşması
 451: attila galya'da (bugün fransa)
 452: attila'nın roma seferi ve papa i. leo ile görüşmesi
 480: hazar denizi ile tuna nehri arasında ön bulgarlar
 480: mazdek i̇syanları'nda sasaniler 'e ak hunların yardım etmesi

orta çağ/türkler

6'ncı yüzyıl 

 531-578: kafkas surları'nın i̇ranlı hüsrev tarafından dikilmesi
 534: tabgaçların (vey hanedanlığı) dağılması
540: ergenekon destanında bahsedilen, kaybolan orta asya türklerinin yeniden ortaya çıkışı
 552: tu-kiulerin (türkütler/göktürkler) rouran egemenliğe karşı ayaklanması. birinci göktürk kağanlığı'nın kuruluşu.
 565: ak hunların (eftalitler) göktürkler tarafından ortadan kaldırılmaları
 582: birinci göktürk kağanlığının bölünmesi

7. yüzyıl

orta asya
 630: doğu göktürk kağanlığı'nın çin egemenliğine girmesi, batı göktürk kağanlığı'nın çin etkisine girmesi
 639: göktürk prensi kürşad'ın çin sarayında ihtilal denemesi
 659: batı göktürk kağanlığı'nın çin egemenliğine girmesi
 673-674: arapların maveraünnehir'e ulaşması ve buhara'yı kuşatması.
 674: paralı türk askerlerinin (memlûkler) arap ordularında görülmeye başlanması
 681: i̇kinci göktürk kağanlığı'nın kuruluşu
 699: türgiş hanlığı'nın kuruluşu (bugünkü kırgızistan topraklarında)

doğu avrupa
 626-627: doğu roma i̇mparatoru herakleios'un hazarlar'dan yardım istemesi, hazarların sasaniler'i yenerek kafkasya'yı işgali
 630:  batı göktürk kağanlığı'na bağlı don-volga havzasında yerleşik hazarların bağımsız olması, karadeniz'in kuzeyinde ise büyük bulgar hanlığı'nın kurulması
 651-652: sasaniler'i yıkarak tüm i̇ran'ı ele geçiren arap i̇mparatorluğu ile hazarların savaşı
 678: hazarların batıya doğru baskısıyla büyük bulgar hanlığı'nın bölünmesi
 680: balkanlara inen bulgarların birinci bulgar devleti'nu kurmaları

bulgarların bölünmesi:

8. yüzyıl

orta asya
 705-715: arapların maveraünnehir'i alması
 720-735: ötüken'de orhun anıtlarının dikilmesi
 721-737: türgişlerin araplara karşı saldırısı
 744: i̇kinci göktürk kağanlığı'nın ayaklanan uygurlar, karluklar ve basmiller tarafından yıkılması
 745: uygur kağanlığı'nın kuruluşu, kimeklerin bugünkü kazakistan'da bağımsız hanlık kurmaları
 750: arap i̇mparatorluğu'nun başına abbasilerin geçmesiyle türk-arap ilişkilerinin yumuşamaya başlaması
 751: çinlilerin orta asya'ya girişi, arapların talas muharebesi'nde karluklar'ın yardımıyla çinlileri mağlup etmesi, karlukların i̇slamiyet'e geçmeye başlaması
 762: uygur kağanlığı'nın çin'deki tang hanedanına an-lu-şan ayaklanmasının bastırılmasına yardımı
 765: uygur hanı bögü'nün mani dinini benimsemesi
 766: türgiş hanlığı'nın uygur kağanlığı'na bağlı karluklar'a yenilerek dağılması, özerk karluk hanlığı'nın kurulması, karluklardan kaçarak hazar ve aral gölleri civarına göçeden oğuzlar'ın oğuz yabgu devleti'nin temellerini atmaları
 789-795 uygur kağanlığı'nda taht mücadeleleri ve gerileme

doğu avrupa
 713-737 hazar-arap savaşı, hazarların kafkasya'yı kaybı
 716: tuna bulgar hanlığı'nın bizans i̇mparatorluğu ile ilk yazılı anlaşması ve vergi almaya başlaması
 717-718: arapların i̇stanbul kuşatması'na karşı bulgarların bizans'a yardımı
 740: hazarların yahudiliği resmî  din olarak kabulü
 745-775: bulgar-bizans mücadelesi
 764: hazarların abbasiler'i yenerek kafkasya ve i̇ran'ın batısını istilası
 780: i̇til bulgar hanlığı'nın kuruluşu
 792: markeli muharebesi sonrası bizans'ın bulgarlara tekrar vergi vermeye başlaması

9. yüzyıl

orta asya
 821: uygurların tibetlileri püskürtmesi
 832: uygur kağanlığı'nın kargaşaya sürüklenmesi
 840: kırgızların saldırısı sonucu uygur kağanlığı'nın yıkılması, kırgız kağanlığı'nın kurulması, uygurların güneybatıya kaçmaları, kırgız egemenliğini tanımayan karluklar'ın bağımsızlıklarını ilan ederek karahanlı devleti'nin temelini atmaları
 848: güneybatıya göçeden uygurların kansu uygur krallığı'nı kurmaları
 856: güneybatıya göçeden bir diğer uygur kolunun karahoca uygur krallığı'nı kurması

doğu avrupa
 811-814: tuna bulgar devleti'nin bizans i̇mparatorluğu'nu yenilgiye uğratması
 860: güneye inen ruslar'ın hazar kağanlığı'nın aleyhine kiev'e ulaşmaları
 861: sri derya civarındaki peçeneklerin oğuzlar, kimekler ve karluklar'ın baskısıyla karadeniz'in kuzeyine göçleri
 864-865: bulgar kralı i. boris'in hıristiyanlığı kabul etmesi, tuna bulgarlarının tamamen slavlaşarak türk dünyasından kopmaları
 889: karadeniz'in kuzeyindeki peçeneklerin, hazarlar ve kıpçaklar'ın baskısıyla batıya ilerlemeleri
 892: batıya ilerleyen peçenekler'in dinyeper boylarındaki macarlar'ıkarpatlar'ın ötesine göçe zorlamaları, bizans i̇mparatorluğu ile ittifak kurmaları

ön asya ve afrika
 833-842: halife mutasım döneminde türk kölemen askerlerin abbasi sarayında etkilerinin artması
 836: abbasilerin başkentinin bağdat'tan türk kölemen garnizonunun bulunduğu samerra'ya taşınması
 868: tolunoğulları'nın abbasi halifesine bağlı kalarak mısır, suriye, filistin ve irak'ın kuzeyine egemenlikleri

10. yüzyıl

orta asya
 923: çin'in kuzeyinde göktürk soyundan gelen şato türklerinin hou tang hanedanını kurması 
 924: moğol hitayların kırgız devletini yıkması, ötüken'de türk egemenliğinin bitmesi, kırgızların bugünkü anayurtlarına göçü
 934: satuk buğra han'ın i̇slamı kabul etmesiyle, karahanlı devleti'nin müslümanlığı benimsemesi
 979: şato türklerinin kuzey song hanedanı'nın egemenliğine girmesi, çin'in kuzeyinde türk varlığının erimesi
 990-999: karahanlı devleti'nin samanoğulları'nı yıkması, maveraünnehir'in 300 yıl sonra yeniden türk egemenliğine girmesi

doğu avrupa
 920: rus-peçenek savaşı
 922: i̇bn fadlan'ın i̇slamiyeti kabul eden i̇dil bulgar hanlığı'nı elçi olarak ziyareti
 940: hazarlar'a karşı rus-bizans ittifakı, hazarlar'ın kırım'ı yitirmesi
 943: peçenekler'in bizans i̇mparatorluğu'na karşı ruslarla ittifak kurması
 965: oğuz yabgu devleti'nin hazarlara karşı ruslarla ittifak kurması
 968-972: peçenekler'in ruslara saldırıları
 969: hazar başkentinin rus kralı i. svyatoslav tarafından alınışı, hazarların kafkasya'nın kuzeyine çekilmesi
 985: oğuz yabgu devleti'nin volga bulgar devleti'ne karşı ruslarla ittifak kurması
 986: selçuklu hanedanının oğuz yabgu devleti'nden koparak kazakistan'ın güneyine yerleşmeleri

ön asya ve afrika
 905: mısır'da tolunoğulları hanedanına abbasiler tarafından son verilmesi
 935: bir başka türk kökenli haneden akşitler'in mısır'da iktidarı ele geçirmesi ve suriye, filistin, hicaz ile sudan'ın kuzeyine egemen olması
 963: gazne devleti'nin kurulması, türk egemenliğinin afganistan ve pakistan'a yayılması
 969: akşitler'in egemenliğinin fâtımî devleti tarafından sonlandırılması

11. yüzyıl

orta asya
 1036: kansu uygur krallığı'nın moğol tankut krallığı'nın egemenliğine girmesi
 1042: karahanlı devleti'nin doğu ve batı olarak ikiye bölünmesi
 1050: kimek hanlığı'nın kıpçakların istilasına uğrayarak yıkılması
 1089: semerkant merkezli batı karahanlı devleti'nin selçuklu tabiyetine girmesi
 1091: kaşgar merkezli doğu karahanlı devleti'nin selçuklu tabiyetine girmesi
 1092: büyük selçuklu devleti'nin iç karışıklıklara sürüklenmesi sonucu iki karahanlı devletinin tekrar bağımsız olması

doğu avrupa
 1016: hazar kağanlığı'nın ruslar ve bizans i̇mparatorluğu tarafından ortadan kaldırılması
 1037: ruslar tarafından mağlup edilen peçenekler'in romanya'ya yerleşmeleri
 1061-1068: ruslar'ı mağlup eden kıpçaklar'ın karadeniz'in kuzeyi ve ukrayna'yı ele geçirmesi
 1091: malazgirt meydan muharebesi'nden sonra zor durumda bulunan bizans i̇mparatorluğu'na karşı saldırıya geçen peçeneklerin enez civarında bizans-kıpçak ittifakınca imha edilmesi
 1093: kıpçaklar'ın ruslar'ı kesin yenilgiye uğratması

ön asya
 1038 selçuklu devleti'nin horasan'da kurulması
 1040: dandanakan muharabesi'nde selçuklu hanedanının gaznelileri yenerek i̇ran'a doğru yayılmaları
 1048: bizans-gürcü ittifakını pasinler muharebesi'nde mağlup eden selçuklu hanedanının doğun anadolu'ya girmesi
 1055: selçuklu hanedanının bağdat'ı fethederek abbasiler'i egemenliği altına alması
 1064: selçuklu hanedanının ani kalesini fethederek ermeni-gürcü direnişini kırması
 1071: malazgirt muharabesi'nde bizans i̇mparatorluğu'nu yenen selçuklu hanedanı anadolu'ya yayılmaları
 1072: sivas'ta danişmentliler beyliği'nin kuruluşu (büyük selçuklulara bağlı)
 1077: başkenti i̇znik olan anadolu selçuklu devleti'nin kuruluşu (büyük selçuklulara bağlı)
 1081: çaka beyliği'nin ege kıyılarında donanma inşası ile türk deniz kuvvetleri'nin kuruluşu
 1085: suriye selçuklu devleti'nin kuruluşu
 1092: sultan melikşah'ın haşhaşiler tarafından öldürülmesi sonucu büyük selçuklu devleti'nin iç karışıklıklara sürüklenmesi
 1096: birinci haçlı seferi'nin öncülerinin anadolu selçuklu devleti tarafından i̇znik'te imhası
 1096-1099: birinci haçlı seferi sonucunda i̇znik ve batı anadolu'nun bizans tarafından geri alınması, suriye ve filistin kıyılarında haçlı devletçiklerinin oluşması

güney asya
 1001-1027: gazne devleti hakanı gazneli mahmud'un hindistan'a seferleri, türk egemenliğinin ve i̇slamiyetin hindistan'ın kuzeyi ve bangladeş'e yayılması
 1037-1059: gazne devleti'nin büyük selçuklu devleti'yle mücadelesi, horasan ve i̇ran'ın selçukluların egemenliğine geçmesi 
 1059: gazneliler ve büyük selçuklular arasında barış anlaşması
 1079-1080: gazne devleti'nin afganistan'da güç kazanan gurlular'ı mağlup etmesi

12. yüzyıl

ön asya
 1100: danişmendlilerin antakya prensliği'ni malatya'da yenerek haçlıların güneydoğu anadolu'ya ilerlemelerini kesin olarak durdurmaları
 1101: anadolu selçuklu devleti ve danişmendlilerin haçlılar'ı kastamonu ve merzifon'da mağlup edişleri
 1104: büyük selçuklu devleti'nin harran'da haçlılar'ı yenerek fırat'a ilerlemelerinin önünü kesmesi
 1104: şam'da börüoğulları atabeyliğinin kuruluşu
 1105-1128: suriye'de selçuklu hanedanı'nın haçlılarla mücadelesi, şam ve halep'in haçlı kuşatmalarına direnişi
 1127: musul'da zengi atabeyliği'nin kuruluşu
 1127-1174: zengiler'in haçlılar'la mücadelesi
 1144: zengiler'in urfa'yı fethi
 1144: erbil'de beyteginliler atabeyliğinin kuruluşu
 1147-1149: urfa'nın düşüşü üzerine düzenlenen ii. haçlı seferinde anadolu selçuklu devleti'nin eskişehir ve ladik'te haçlılar'ın alman kolunu mağlup etmeleri, zengiler'in haçlılar'ın şam kuşatmasını püskürtmeleri 
 1150: zengiler'in dört haçlı devletinden biri olan urfa kontluğu'nu ortadan kaldırmaları 
 1154: zengiler'in börüoğulları atabeyliğini ortadan kaldırmaları
 1173-1178: anadolu selçuklu devleti'nin danişmendliler'in tüm topraklarını ele geçirerek anadolu'da tek güç haline gelmesi
 1174-1183: selahaddin eyyubi'nin zengiin suriye'deki egemenliğini sonlandırması 
 1176: miryakefalon savaşı'nda bizanslıların anadolu selçuklu devleti tarafından bozguna uğratılması, anadolu'da selçuklu egemenliğinin kesinleşmesi
 1190: iii. haçlı seferi'nde haçlılar'ın alman kolunun konya'yı istilası, silifke'de alman i̇mparatorunun boğulması sonrasında alman ordusunun dağılması

i̇ran ve orta asya
 1092-1118: büyük selçuklu devleti'nde iç karışıklıklar ve yarı bağımsız atabeyliklerin ortaya çıkması
 1132: moğol karahıtaylar'ın karahoca uygur krallığı'nı ortadan kladırarak türk topraklarına doğru ilerlemeye başlamaları
 1134: karahıtaylar'ın doğu karahanlılar'ı yıkmaları
 1137: karahıtaylar'ın batı karahanlılar'ı yıkmaları ve orta asya'da hâkim güç olmaları
 1141: katvan muharebesi'nde karahitaylar'a mağlup olan büyük selçuklu devleti'nin çöküşe geçmesi
 1154-1157: oğuzların isyanı sonrasında büyük selçuklu devleti'nin dağılması, harezmşahlar devleti'nin bağımsız olması
 1182-1194: harezmşahlar devleti'nin i̇ran, horasan ve karahitaylar'ı yenerek maveraünnehir'i ele geçirmesi
 1188: büyük selçuklu devleti'nin ardıllarından kirman selçuklu devleti'nin oğuzlar tarafından ortadan kaldırılması
 1194: büyük selçuklu devleti'nin ardıllarından irak selçuklu devleti'nin harezmşahlar devleti tarafından ortadan kaldırılması

güney asya
 1117: büyük selçuklu ordusunun gazne'ye girmesi ve gazne devleti'ni vergiye bağlaması
 1119: gazne devleti'nin kuzey hindistan'daki egemenliğinin pekişmesi
 1135: büyük selçuklu ordusunun tekrar gazne'ye girmesi ve gazne devleti'ni yeniden vergiye bağlaması
 1148-1151: gurlular'ın gazne'yi ele geçirerek büyük yıkım yapmaları
 1152: büyük selçukluların gazne'yi gurlular'dan kurtarması
 1157-1163: büyük selçuklu devleti'nin dağılmasıyla gazne ve afganistan'ın tekrar gurlular'ın eline geçmesi
 1186: başkenti lahor olmak üzere pencap'a egemen olmaya devam eden gazne devleti'nin gurlular tarafından yıkılışı

doğu avrupa
 1111-1116: ruslar'a yenilen kıpçak boylarının gürcistan'a göçü ve gürcüler ile ittifakı
 1123: kıpçaklar'ın desteklediği gürcüler'in büyük selçukluları'ı tiflis'ten çıkarması
 1150: kıpçaklar'ın dinyeper boylarında yeniden güçlenmeye başlamaları
 1154: ruslar'ı püskürten kıpçaklar'ın harkov civarında yeniden egemenliklerini kurmaları
 1157-1174: i̇dil bulgarları'nın ruslarla mücadeleleri
 1174-1185: kıpçaklar'ın ruslar'a karşı askerî  başarıları

13. yüzyıl

ön asya ve ortadoğu
 1202: anadolu selçuklu devleti'nin saltuklu beyliği'ni ortadan kaldırarak doğu anadolu'ya genişlemesi
 1207: antalya'nın fethiyle anadolu selçuklu devleti'nin akdeniz'e açılması
 1214: sinop'un fethiyle anadolu selçuklu devleti'nin karadeniz'e açılması
 1228: anadolu selçuklu devleti'nin mengüçlü beyliği'ni ortadan kaldırması
 1230: moğol istilasından kaçarak anadolu'ya ilerleyen harezmşahlar'ın yassı çemen muharebesi'nde anadolu selçuklu devleti tarafından durdurulması
 1239: baba i̇shak ayaklanması'nın anadolu selçuklu devleti'ni güçten düşürmesi
 1243: kösedağ muharebesi'nde anadolu selçuklu devleti'nin moğollar karşısında bozguna uğraması
 1250: mısır'da türk kökenli kölemenler'in eyyubiler'e son vererek iktidarı ele geçirmeleri
nureddin bey, karaman'da beyliğin temellerini attı
 1299: osmanlı devleti'nin kuruluşu

orta asya
 1212: fergana'da hüküm süren karahanlılar'ın harezmşahlar devleti tarafından ortadan kaldırılması

güney asya
 1206: türk kökenli kölemen komutanlar tarafından delhi sultanlığı'nın kuruluşu
 1236: delhi sultanlığı'nın tüm kuzey hindistan, keşmir ve bangladeş'e egemen olması

doğu avrupa

1299: osmanlı i̇mparatorluğu'nun kuruluşu

14. yüzyıl 
çağatay hanlığı 1350 yılından itibaren tamamen türkleşmiş oluyor.

 1320-1424: delhi'de tuğluk hanedanlığı
 1346: osmanlıların avrupaya geçişi
 1361: edirne'nin osmanlılar tarafından alınışı
 1370: timur'un iktidarı ele alması
 1382: toktamış'ın altın ordu'nun başına geçmesi ve moskovayı ateşe vermesi
 1389: kosova: osmanlıların balkanlar'da egemenlik sağlaması
 1389-1403: i. bayezid hükümdarlığı
 1398: timur'un hindistan seferi

15. yüzyıl

ön asya 
 1402: timur ile i. bayezid arasında ankara muharebesi 
 1406: akkoyunlular ile karakoyunluların tekrar tarih sahnesine çıkışı
 1453: fatih sultan mehmed'in i̇stanbul'u fethi
 1453-1504: akkoyunlu devleti'nin altın çağı.

orta asya 
 1405: timur'un ölümü
 1405-1447: şahruh'un herat'a gelişi
 1412-1460: ebu'l hayr'ın özbek gücünü kuruşu.
 1447-1449: uluğ bey
 1456: kazak hanlığı'nın kuruluşu

güney asya  
 1414-1517: i̇ranileşmiş türk hanedanlığı delhi seyyidleri

doğu avrupa 
 1430: kırım hanlığı'nın kuruluşu
 1445: kazan hanlığı'nın kuruluşu
 1462-1505: astrahan hanlığı'nın kuruluşu
 1473: hüseyin baykara: timurlu rönesansı

yeni çağ

16. yüzyıl

doğu avrupa 
 1502: kırım hanlığı'nın altın ordu devleti'ni yıkması
 1552: rusya'nın kazan hanlığı'nı ilhakı
 1556: rusya'nın astrahan hanlığı'ın ilhakı
 1557: rusya'nın nogay hanlığı'nı ilhakı
 1571: kırım hanlığı'nın moskova'yı yakması
 1580-1598: rusya'nın sibir hanlığı'nı ortadan kaldırması

orta asya 
 1500: muhammed şeybani ve maveraünnehir'de özbekler
 1510: muhammed şeybani'nin i̇smail tarafından mağlup edilmesi

ön asya 
 1502: şah i̇smail'in i̇ran'da safevi hanedanlığını kurması
 1514: çaldıran muharebesi, osmanlıların doğu anadolu'ya yerleşmesi
 1516: ridaniye muharebesi, osmanlıların suriye ve filistin'i kölemen devleti'nden alması
 1517: osmanlıların hicaz'da egemenlik kurmaları 
 1534: osmanlıların irak'ı safevilerden alması
 1538: osmanlıların yemen'de egemenlik kurmaları
 1546: osmanlıların basra körfezi'ne çıkışı
 1551: osmanlı egemenliğinin katar ve umman'a ulaşması
 1578: osmanlıların hazar denizi'ne ulaşması
 1590: osmanlıların tüm kafkasya ve batı i̇ran'ı almaları

güney asya 
 1526: babür i̇mparatorluğu'nun kuruluşu

afrika 
 1516: cezayir'de osmanlı idaresinin kuruluşu
 1516-1517: osmanlıların kölemen devleti'ni yıkması, mısır'da osmanlı egemenliği
 1551: libya'da osmanlı egemenliğinin başlangıcı
 1557: osmanlıların habeş eyaleti'ni kurması
 1574: tunus'ta osmanlı egemenliğinin başlangıcı
 1577: osmanlı egemenliğinin fizan'a yayılması
 1576-1580: fas'ta osmanlı nüfuzu

17. yüzyıl

doğu avrupa 
 1600: sibir hanlığının mağlup edilmesi.
 1606: osmanlı i̇mparatorluğunun zirveye ulaşmasını simgeleyen zitvatorok antlaşması
 1683: viyana'nın osmanlılar tarafından kuşatılması.
 1699: karlofça antlaşması. osmanlıların gerilemeye başlaması.

ön asya

orta asya 
 1605: rusya'nın yenisey'i işgali
 1615-1650: kırgızların ruslara karşı mücadelesi
 1620: rusya'nın yakut topraklarını ilhakı
 1628: dolganlar'ın rusya egemenliğine girmesi
 1628-1630: doğu moğollarına yenilen bir diğer moğol kavmi kalmukların kazakistan'ı çiğneyerek volga havalisine yerleşmesi
 1634-1642: rusya'nın yakut isyanlarını bastırması
 1639: rusya'nın büyük okyanus'a ulaşması
 1680: moğol çungarların doğu türkistan'ı ele geçirmesi, çağatay hanlığı'nın sonu
 1680-1698: çungarların kazak hanlığı'nı istilası

güney asya 
 1628-1658: hindistan imparatoru şah cihan.
 1658-1707: hindistan imparatoru evrengzeb.

afrika

18. yüzyıl

doğu avrupa 
 1742-1775: rusya'da pugaçev savaşı (tatar ayaklanması)
 1783: kırım'ın ruslar tarafından ilhakı.

ön asya 
 1717-1730: osmanlıların lâle devri
 1736-1747: nadir şah akını
 1794: i̇ran'da kacar hanedanlığı'nın bir türk tarafından kuruluşu.

orta asya 
 1709: hokand hanlığı'nın kuruluşu
 1709-1718: çungarlar-kazak hanlığı mücadelesi
 1718: kazak hanlığı'nın üçe bölünmesi
 1721: rusya'nın hakasya'yı ilhakı
 1731: kazak hanlığı'nın küçük cüzünün rus himayesine girmesi
 1740-1747: hive hanlığı'nda i̇ran egemenliği
 1755-1759: çin'de yönetimi ele geçiren mançu hanedanı'nın çungarlar'ın elindeki doğu türkistan'ı ele geçirmesi
 1755: çungarlar'a bağlı tuva'nın çin'de yönetimi ele geçiren mançu hanedanı'nın egemenliğine girmesi
 1756: rusya'nın altay bölgesini ele geçirmesi
 1785: buhara hanlığı'nda mangıtların yönetimi ele geçirmesi

güney asya

afrika 
 1705: osmanlı devleti'ne bağlı tunus'ta hüseyni hanedanı  
 1798-1799: napolyon bonapart'ın mısır seferi. türk-fransız mücadelesi.

19. yüzyıl

doğu avrupa 
 1829: yunanistan'ın bağımsız olması
 1878: berlin antlaşması, sırbistan, karadağ, romanya'nın bağımsızlıklarını, bulgaristan'ın özerkliğini kazanması
 1881: yunanistan'ın tesalya'yı ilhakı
 1881: atatürk'ün doğumu
 1885: bulgaristan'ın şarkî rumeli'yi ilhakı

ön asya 
 1813: rusya'nın dağıstan ve azerbaycan'ı ilhakı
 1827: balkarlar'ın rus egemenliğine girmesi
 1828: karaçaylar'ın rus egemenliğine girmesi
 1828: rusya'nın revan ve nahçıvan'ı ilhakı
 1829: rusya'nın ahıska'yı ilhakı
 1839: osmanlı devleti'nde tanzimat fermanı
 1876: osmanlı devleti'nde ilk anayasa

orta asya 
 1820: kazak hanlığı'nın büyük cüzünün hokand hanlığı'nın egemenliğine girmesi
 1847: kazak hanlığı topraklarının tamamen rusya'nın eline geçmesi
 1851-1854: hive hanlığı'nın ruslara yenilgisi 
 1864: rusya'nın batı türkistan'a yönelik seferlerinin başlaması
 1865: doğu türkistan'da kaşgar hanlığı'nın kuruluşu
 1866: buhara emirliği'nın rus egemenliğine girmesi
 1868: hokand hanlığı'nın  rus egemenliğine girmesi
 1871: rusların balkaş gölü civarını işgali
 1873: hive hanlığı'nın rus egemenliğine girmesi
 1876: rusya'nın hokand hanlığı'nı ilhakı
 1877-1878: çin'in kaşgar hanlığı'nı ortadan kaldırması
 1881-1884: rusya'nın türkmenistan'ı ilhakı

güney asya 
 1805: babür devleti'nin maratha konfederasyonu'nu yenen i̇ngilizlerin himayesine girmesi
 1857: i̇ngilizlerin babür devleti'ni ortadan kaldırmaları, hindistan'daki dokuz yüzyıllık türk idaresinin/varlığının sonu

afrika 
 1801-1815: abd'nin garp ocakları ile mücadelesi
 1822: sudan'ın osmanlı idaresine girmesi
 1830-1842: fransa'nın cezayir'i işgali
 1831-1840: osmanlı-mısır mücadelesi, mısır'ın özerklik kazanması
 1869: süveyş kanalı'nın açılması
 1881':fransa'nın cezayir'i işgali
 1882: i̇ngiltere'nin mısır'ı işgali
 1885: i̇talya'nın habeş eyaleti'ni işgali
 1885: sudan'daki türk yönetiminin sonu
 1888: i̇ngiltere'nin somali'yi işgali, afrika boynuzu'nda türk varlığının sonu

20. yüzyıl 

 1905: cedidcilik hareketlerinin başlaması.
 1910-1920: kazakların ve kırgızların alaş orda hükûmeti
 1911-1912: trablusgarp'ın i̇talya tarafından işgali
 1912: balkan savaşları
 1915-1916: çanakkale savaşı
 1915-1918: osmanlı'da ermeni kırımı'ndaki olayları
 1917: türkistan'ın özerkliğini ilan etmesi
 1918: türkiye ile i̇tilaf devletleri arasında mondros mütarekesi imzalandı.
1918 azerbaycan demokratik halk cumhuriyeti'nin ilanı
 1919-1922: türk kurtuluş savaşı gerçekleşti.
 1919-1928: sovyetler birliği'ne karşı basmacı ayaklanması
 1921-1944: tannu tuva halk cumhuriyeti
 1922: türklerin yunanlara karşı zaferi
 1923: türkiye'de cumhuriyetin ilanı
 1932-1934: çin'de uygurların doğu türkistan i̇slâm cumhuriyeti
 1938: atatürk'ün ölümü
 1944: rus ordusunun yardımı ile kısa ömürlü bir doğu türkistan cumhuriyeti ilan edilmesi
 1955: sincan uygur özerk bölgesi: sincan'ın (doğu türkistan'ın) özerk bölge ilan edilmesi
 1971: avrupalıların orta asya'dan çekilmeye başlaması
 1974: türkiye'nin kıbrıs çıkartması
 1983: kuzey kıbrıs türk cumhuriyeti'nin bağımsızlığını ilan etmesi
 1988: azeri-ermeni ihtilafının başlaması
 1990: sovyetlerin bakü baskını
 1991: sscb'nin dağılması ve bağımsız devletler topluluğu'nun ortaya çıkması
 1992: bdt türk cumhuriyetlerinin bm'ye kabulü:
 kazakistan
 özbekistan
 azerbaycan
 türkmenistan
 kırgızistan
 1992: 30 ekim 1992'de ankara'da ilk türk dili konuşan ülkeler zirvesi'nin yapılması.
 1993: azerbaycan'ın bir kısmının ermeniler tarafından işgali.
 1993: 1993 yılında, türk dili konuşan ülkelerin kültür ve sanat alanlarında işbirliğini sağlayan türk kültür ve sanatları ortak yönetimi'nin almatı'da kurulması.
 1993: kültürel, ekonomik ve siyasi nitelikte bir forum olan ve tüm türk devlet ve toplulukları ile akraba toplulukların katıldığı ilk türk kurultayı'nın yapılması.

21. yüzyıl 
 2005: kırgızistan'da lale devrimi.
 2005: kazak lider nursultan nazarbayev'in yaptığı ulusa sesleniş konuşmasında orta asya'da ortak pazar kurulması teklifi.
 2005: özbekistan'da andican olayları 
 2006: bakü-tiflis-ceyhan boru hattının hizmete girmesi.
 2007: hazar denizinin statüsünün belirlenmesi için kıyıdaş ülkelerin ilk defa bir araya gelmesi. 
 2008: 21 kasım 2008 tarihinde türkiye, azerbaycan, kazakistan ve kırgızistan arasında türk dili konuşan ülkeler parlamenter asamblesi kurulması.
2009: türk keneşi kuruldu.
2020: azerbaycan'ın dağlık karabağ sorununu çözmesi.
2022: ocak 2022'de kazakistan'da iç karışıklıklar yaşandı.

kitaplar

türkçe kitaplar 
 hasan celal güzel, kemal çiçek, salim koca türkler ansiklopedisi, adana, 2002.
 i̇brahim kafesoğlu, türk millî kültürü, ankara, 1983.
 zeki. velidi togan, umumi türk tarihine giriş, i̇stanbul, 1970. 
 faruk sümer, oğuzlar, i̇stanbul, 1980.
 bahaeddin ögel, i̇slamiyetten önce türk kültür tarihi, ankara, 1962.
 bahaeddin ögel, türk kültür tarihine giriş, i̇stanbul, 1978.
 bahaeddin ögel, büyük hun i̇mparatorluğu tarihi, ankara, 1981.
 çeçen anıl, tarihte türk devletleri, i̇stanbul, 1986.
 o. esad arseven, türk sanat tarihi, i̇stanbul, 1955.
 muharrem ergin, orhun abideleri, i̇stanbul, 1977.
 erol güngör, tarihte türkler, i̇stanbul, 1989.
 abdülkadir i̇nan, eski türk dini tarihi, i̇stanbul, 1976.
 a. nimet kurat, karadeniz kuzeyindeki türk kavimleri ve devletleri, ankara, 1972.
 hüseyin namık orkun, eski türk yazıtları, i̇stanbul, 1986.
 hüseyin namık orkun, türk tarihi, ankara, 1946.
 osman turan, türk cihan hakimiyeti mefrukesi tarihi, i̇stanbul, 1978.
 bahaeddin ögel, türk mitolojisi, ankara, 1971.
 yusuf hikmet bayur, hindistan tarihi, ankara, 1946.
 i̇brahim kafesoğlu, selçuklu tarihi, i̇stanbul, 1972.
 i̇brahim kafesoğlu, harzemşahlar devleti tarihi, ankara, 1956.
 m. altay köymen, büyük selçuklu i̇mparatorluğu tarihi, ankara, 1954.
 çağatay uluçay, i̇lk müslüman türk devletleri, i̇stanbul, 1977.
 faruk sümer, karakoyunlular, ankara, 1984.
 a.n. kurat, peçenek tarihi, i̇stanbul, 1937.
 b. yenilmez, yenilmez, rize, 2002.

yabancı kitaplar 
 r. grousset, l'empire des steppes, paris, 1960 (türkçe çevirisi: reşat uzmen-bozkır i̇mparatorluğu, 1996.)
 de. guignes, histoire generale des huns des turcs et des mongols, paris, 1756.
 jean-paul roux, historie des turcs, 1984.
 jean-paul roux, timur, 1994.
 fayard paris, historie des turcs, 1984.
 d.sinor, aspects of altaic civilization, 1963.
 m. barthold, turkestan down to the mongol invansıon, londra, 1968.
 e. berl, historie de l'europe d'attila a tamerlan, paris, 1946.
 m.a. czaplıcka, the turks of central asia in history and at the present day, oxford, 1918.
 w. eberhard, kultur und siedlung der randvölker china, 1942.
 l. hambis, la haute-asie, paris, 1953.
 hammer-purgstall, von, historie de l'empire ottoman depuis son origine jusqu!a nos jours, paris, 1835.
 h. h. howorth, history of the mongols, londra, 1876.
 jean-paul roux, türklerin tarihi - pasifikten akdenize 2000 yıl, 2004

ayrıca bakınız 

 ön türkler
 tarihteki türk devletleri
 türk kurtuluş savaşı
 anadolu tarihi

kaynakça 

 
türk halkı