Ay doğrultusuna giriş

ay-doğrultusuna giriş (i̇ng: trans-lunar injection - tli), bir   uzay aracının ay'a varmasına sebep olacak doğrultuya (i̇ng::en:trajectory) yerleştiren bir çeşit  itkili manevradır (i̇ng:orbital_maneuver).

tipik bir ay'a geçiş doğrultusu/rotası hohmann geçişlerine çok benzemektedir, ancak hiten sondasında olduğu gibi bazı durumlarda  düşük-enerjili geçiş rotası da (i̇ng:low-energy transfer) kullanılmıştır. dünya-ay sistemi dışındaki kaynaklardan önemli ölçüde yer-çekimsel etkiye maruz kalmayan kısa süreli görevler için  hızlı bir hohmann geçiş rotası genellikle daha kullanışlıdır.

bir uzay aracı, dünya etrafındaki duraklama yörüngesinden (i̇ng:parking orbit)  ay doğrultusuna geçişi başlatmak için tli manevrasını gerçekleştirir. genellik kimyasal yakıt kullanan bir roket motoru tarafından gerçekleştirilen büyük tli ateşlemesi, uzay aracının hızını artırarak yörüngesini dairesel olan alçak dünya yörüngesinden fazlaca dış-merkezli bir yörüngeye değiştirir.  uzay aracı ay'a geçiş yayı (i̇ng: lunar transfer arc) üzerinde seyretmeye başladığında, aracın rotası/doğrultusu dünya çevresinde en öte noktası ay'ın yörüngesinin yarıçapına yakın olan bir eliptik yörüngeye yakınsar. tli ateşlemesinin miktarı ve zamanlaması, ay'ın dünya çevresindeki dönüşü hesaba katılarak, tam olarak ay'ı hedeflemek üzere yapılır. ateşleme, ay'a doğru ilerlenirken, uzay aracı yerleştiği eliptik yörüngedeki en öte noktasına yaklaşacak şekilde zamanlanır böylece uzay aracı ay'a varacak şekilde rota ayarlanmış olur. son olarak, uzay aracı ay'ın etki alanına (i̇ng:sphere of influence) girer hiperbolik ay salınımı (i̇ng:hyperbolic lunar swingby) yapar.

modelleme

birleştirilmiş koniler (patched conics) 
tli hedeflemesi ve ay doğrultusuna geçişler, çeşitli yöntemlerle ele alınabilecek olan n'li nesne sistemi sorunun özel uygulamalarıdır. ay doğrultusuna geçiş rotalarını araştırmanın en basit yolu, birleştirilmiş koniler yaklaşımı (i̇ng:patched conics) yöntemidir.  uzay aracının genel 2'li nesne dinamikleri etkisinde hızlandığı kabul edilir, bu durumda ay'ın etki alanına (i̇ng:sphere of influence) girene kadar  dünya'nın etkisinde kalır. birleştirilmiş-konik sistemde hareket çok belirgindir ve hesaplanması kolaydır, dolayısıyla zorlu görevlerin tasarımında ve de "zarf-arkası" (i̇ng:back of the envelope) çalışmalarında kullanılır.

kısıtlı dairesel 3'lü nesne 
daha gerçekçi bir yaklaşım bakıldığında, uzay aracının birden çok gök cisminin yer-çekimsel etkisine  maruz kaldığı görülür. dünya ve ay'ın yer çekimi etkileri uzay aracının hızlanmasında baskındır, ve aracın kendi kütlesi dünya ve ay ile karşılaştırıldığında göz ardı edilebilir olduğundan, uzay aracının uçuş rotası kısıtlı üçlü-nesne problemi (i̇ng:euler's three-body problem) yardımıyla yaklaşık olarak hesaplanabilir.  bu model daha yakın bir sonuç üreten yaklaşımdır ancak but lacks an analitik bir çözüm içermemektedir, runge-kutta gibi yöntemler üzerinden sayısal hesaplama gerektirmektedir.

daha kesin hesaplama 
daha ayrıntılı bir benzetim (simülasyon) kapsamında ay'ın yörüngesel hareketi; diğer astronomik cisimlerin yerçekimleri, dünya'nın ve ay'ın bağdaşık (homojen)  olmayan (i̇ng:non-uniform) yerçekimi alanları ve güneş ışınımı baskısı gibi etkenler de eklenerek modellenir. bu tür bir modeldeki uzay aracının yayılan hareketi sayısal olarak yoğundur ancak bu durum gerçek görev kesinliği için gereklidir.

i̇tkisiz dönüş (free return) 
bazı durumlarda tli, itkisiz dönüş rotası hedeflenerek tasarlanabilir, böylece uzayaracı fazladan itkili manevralara gerek duymadan, ay'ın arkasından dolanarak dünya'ya geri döner.  bu şekildeki itkisiz dönüş rotaları insalı uzay uçuşu görevlerine bir kat daha güvenlik eklemektedir; çünkü uzayaracı, ilk tli ateşlemesinden sonra, dünya'ya  "bedava"ya dönebilecektir (i̇ngilizce "free return" terimindeki "free" sözcüğü, yakıt kullanılmadığını göstermek üzere bedava anlamında kullanılmıştır).

tarihçe 
tli manevrasını başarıyla gerçekleştiren ilk uzay sondası, sovyetler birliği'ne ait luna 1 olmuştur (2 ocak 1959). bu manevrayı gerçekleştirerek dünya'nın etkisi dışına çıkan  ilk mürettebatlı görev, 21 aralık 1968 tarihinde, apollo 8 görevi olmuştur.

apollo ay görevleri sırasında, saturn v roketinin  üçüncü (i̇ng viki:s-ivb) aşamasındaki tekrar-başlatılabilir özellikteki j-2 motoru, tli manevrasını gerçekleştirmiştir. yaklaşık olarak 350 saniye sürmüş olan bu tli ateşlemesi, 3,05-3,25 km/s  (10 bin-10 bin 600 ft/s) arası hız farkını (delta-v) sağlamıştır,  bu noktada uzay aracı dünya'ya göre  yaklaşık 10,4 km/s (34 bin 150 ft/s) hızla (bkz: bağıl-hız) hareket ediyordu.  apollo 8 tli manevrası, hawaii  adalarından, honolulu'nun waikiki sahilinin güneyi doğrultusunda güneş doğuşu öncesinde olağanüstü bir şekilde gözlemlendi, fotoğraflandı ve sonraki gün gazetelerde bildirildi.  1969 yılında, apollo 10 aracının gerçekleştirdiği şafak vakti öncesi tli manevrası, avustralya'nın cloncurry ilçesinden izlenebilmişti . sisli bir tepenin ardından gelen bir arabanın farlarına benzetilen uzayaracı hafif yeşilimsi bir tona sahip parlak bir kuyrukluyıldız gibi görünmüştü.

ayrıca bakınız 
 dünya-doğrultusuna giriş (i̇ng:trans earth injection)
 mars-doğrultusuna giriş (i̇ng:trans-mars injection)
 düşük-enerjili geçiş rotası (i̇ng:low energy transfer)
 gök mekaniği (i̇ng:astrodynamics)
 yörüngesel fırlatma sistemlerinin karşılaştırılması (i̇ng:comparison of orbital launch systems)

kaynakça

astrodinamik
uzayaracı sevki
yörüngesel manevralar
ay'ın keşfi
apollo projesi