Tuva Cumhuriyeti

tuva cumhuriyeti veya tıva cumhuriyeti (, tıva respublika; , respublika tıva); rusya federasyonu’nda güney sibirya'da özerk bir türk cumhuriyetidir. tuva cumhuriyeti, adını, türk halklarından biri olan tuvalardan alır. tıva cumhuriyeti olarak da türkiye türkçesinde kullanımı vardır. yüzölçümü 170.500 km²'dir. nüfusu 313.612 kişidir. konumu ise kuzeyinde rusya federasyonuna bağlı krasnoyarsk kray'ı, kuzeybatısında hakas özerk cumhuriyeti, batısında altay özerk cumhuriyeti, güneyinde moğolistan, doğusunda buryatya çevrelemiştir. çevresindeki ülkelere göre türk nüfusunun en yoğun olduğu güney sibirya ülkesidir.

genel bilgiler 
başkent kızıl ve moskova arası 4668 km'dir. büyük şehirleri ve sanayi merkezleri: kızıl, ak-dovurak (ak-toprak), şagonar, çeder'dir. yer altı kaynakları, altın, demir, asbest, kömür ve başka hammaddeler. büyük kaplıcaları ve çamur kaplıcaları mevcuttur. tahıl bitkileri ve yem bitkileri vardır. i̇nek, merinos koyun ve keçi ile birlikte gücünden faydalanmak için at yetiştirilir. ülke coğrafyasının çoğunluğu ormanlar, dağlar ve bozkırlardan meydana gelir. ülkenin esas halkı olan tuva türkleri, geniş türk dili'nin bir dalı olan tuva türkçesi ile söyleşirler.

tuva adı 
tuva kelimesi günümüzde tuva'da tıva şeklinde yazılmakta ve söylenmektedir. eski devirlerde de tuva, toba, tuba gibi adların türk dilinin küçük ünlü uyumundan dolayı halk ağzında tıva olması gerekmektedir. zaten günümüz tuva türkleri kendilerine bu ses uyumundan dolayı tıva derler.  orijinal şeklinin toba olduğu düşünülmektedir. toba, toplum anlamına geldiği sanılır.
yenisey akarsuyunun eski adının toba olduğu ve toba akarsuyu çevresindeki türk yerleşimcilere toba dendiği söylentisi bulunmaktadır.

güney sibirya'daki türk toplulukları içerisindeki "tuo-ba" (拓跋) veya "tuo-ba shi" (拓跋氏) diye bilinen kut almış türk kağan hanedanı çin'e egemen olduğunda çin'e tabgaç denilmiştir.  tuo-ba türkleri içinde hun, dingling, kırgız, jujuan, wuhuan ve doğu siyanpileri gibi 31 topluluk bulunuyordu.
tuo-ba’lar (拓跋) kuzey wei hanedanlığı (m.s 386 - 534) nı kurarak çin’i aşağı yukarı 150 yıl hakimiyeti altında tutmuştur. dolayısıyla batıdaki kavimler çin’i "tabgaç" (taughast) adıyla anmışlardır. orhun yazıtları’nda da görülen "tabgaç" adı orta asya’da çağatay dönemine kadar kullanılmaya devam etmiştir.
fakat çinliler (hanlar)  "qin", "çin" , "kıtay" , çin'e egemen olan eski türkleri ifade eden "tabgaç, tawgaç" adını benimsememişlerdir. çinliler kendileri için eskiden beri "zhong-guo" (中國), kendileri için de "xia" (夏), "han" (漢), "han-ren" (漢人), "han-zu" (漢族), "hua-xia" (華夏) terimlerini kullanmışlardır.
yalnız ilginç olan şudur ki "tabgaç (tawgaç)" adı tang (t’ang) hanedanlığı (唐朝) için de kullanılmıştır. demek ki çin'e hakim olan türk kağanlar sülalesinin adı asırlar sonra bile kaybolmamıştır. mesela singku seli tutung "hsüan-tsang (xuan-zang)’ın biyografisi"nde çince 唐朝 (táng cháo: "tang (t’ang) hanedanlığı")yı "t(a)vgač" diye tercüme etmektedir: 
"il-lig barca t(a)vgač ilingä kirdi" (devletlerin hepsi tang hanedanlığı’na girdiler).

 "ymä kutlug	ulug t(a)vgač elin[tä]" (ve kutlu büyük tawgaç elinde (ilinde)).

göktürk kağanlığı döneminden çok sonralara kadar çin adı yerine bu sözcüğü kullanmayı sürdürdüler. çin kaynaklarının topa diye zikrettiği tabgaçların adı, kâşgarlı mahmud tarafından "ulu, saygıdeğer" diye açıklanmıştır ki yaşadığı dönemde türkistan coğrafyasına egemen olan hakaniye devleti veya gerçek adıyla türk hakanlığı hükümdarlarınca "tafgaç, tamgaç" şeklinde unvan olarak kullanılmaktaydı. modern köken bilimsel araştırmalarda ise l. bazin değişik bir yorum getirmiş: türkçe tab+gaç = (mala, mülke) sahip, malik.
kâşgarlı mahmud'un türklüğünü iddia ettiği tabgaçlar, çin kaynaklarına göre de hiung-nulardan bir bölüktür ve mete'yi eski toba hükümdarı sayarlar. kaşgarlı mahmud, tabgaçları türklerden bir bölük olarak kaydeder. çin kaynaklarından saptanan bazı etnografik ve dilsel bulgular da onların türklüklerine ilişkin ipuçları vermektedir. örnek sunmak gerekirse, kurt ve göç efsanelerinin varlığı; mağara, dağ ve orman kültleri (tengricilik); dillerinde tespit edilen bitegçin (bitikçi, kâtip), kapukçın (kapıcı,hacip?), atlaçın (atlı, süvari), korakçın (koruyucu,muhafız alayı), aşçın (aşçı), törü (yasa, töre), il (devlet) gibi sözcükler mevcuttur. tabgaç türklerinin büyük bir bölümünün çin'in işgaliyle çinlileştiği ve türk özelliklerini yitirdikleri belirlenmiştir.

6. yüzyılda kurulan günümüz tarihçilerinin kök türk devleti adını verdikleri türk kağanlığı kağanlarından tapar/taspar ḳaġan (572-581) hanedanına çince tuvaların atası anlamında tuobo denilmişir. kağanın adı türkçede tapar ve sogdça’da t’sp’r (taspar) şeklinde geçerken unvanı da sogdçada t’sp’r γ'γ'n ve çincede ta/tuóbō kěhàn (t’o-bo k’o-han) 佗鉢可汗 şeklindedir.
tarihsel kaynaklarda "tuba" adına çin'in su hanedanının (581-618) kayıtlarında görülmektedir. bu kayıt kaynaklarına göre türk kağanının soyundan gelen tubalar, kırgız türklerinin doğusunda ve baykal gölünün güneyinbatısında, uygurların kuzeyinde yenisey dolaylarında ötüken taygasında yarı yerleşik olarak yaşamaktadırlar. çin kayıtlarında türlü yazılış şekli dubo-tubalar sayan dağlarının geniş vadilerinde meskun idiler. kök türk kağanlığından başka ad olarak kullanıldığı bir öbür yer ise hazar kağanı'nın adı tuvan kağan'dır (825 - 830).
"moğolların gizli tarihi" adlı çince eserde de tuva türklerinden "tuba" diye bahsedilir.
çin tarihi konusunda uzman olan w. eberhard tova (toba) devletini kuran 119 topluluğun türk soyundan gelenler olduğunu belirtir.
günümüzde tuva (tıva), tofa(karagas), tuba (altay türklerinin bir kolu) şekilleriyle karşılaştığımız adlar hep aynı kökene dayanmaktadır. ünlü türkbilimci n.f.katanov da aynı soydan geldiklerini eserlerinde belirtmektedir.

sonuç olarak tuva, tofa, duha, toba şekillerinde günümüzde i̇rkutsk'tan doğu türkistan ve altay'a kadar yaşayan türk soylu tuva topluluklarının hun, tabgaç ve göktürk kağanlığı'nın tanrı'dan kut almış kutlu hakanlar sülalesinden geldiği anlaşılmaktadır. günümüzde ötüken ve dolayına, ötüken tayga bölgesine en yakın türk topluluğu dahi tuva türkleridir.

asyanın orta noktası 
bazı bilim insanları tarafından yapılan hesaplamalar neticesi asya kıtasının doğu-batı uzantısında tam orta noktasının tuva cumhuriyetindeki kızıl şehri olduğu belirtilir.

çevre yerler ve sibirya 
tuva özerk türk cumhuriyetinin kuzeyinde, tomsk, abakan, krasnoyarsk şehirleri çevresinde ve bu bölgenin batısındaki tobol nehrinin kenarına kurulu tümen, tobolsk, tara, barabinsk kentleri çevresinde, ayrıca bu iki bölgenin arasındaki baraba bozkırlarında baraba türkleri yaşarlar. kemerova ilinde ise  şor türkleri yaşamaktadır. krasnoyarsk bölgesi içinde önceden çok nüfusa sahipken günümüzde çok az kalmış tuva türkleri de yaşar. rusların baskısı sonucu tuva cumhuriyetine göç etmek zorunda kalmışlardır. krasnoyarsk içindeki tanzıbey taraflarının tuvaların toprağı olduğu tuva halkı tarafından hâlâ bilinmektedir.

tarihi gelişim 

çin kaynaklarına göre tuvalar kırgızlar'ın doğusunda, "küçük deniz"in (muhtemelen baykal gölü) güneyinde ve uygurların kuzeyinde bulunmaktadır. bugün de tuvalar buralarda oturmaktadırlar ve buraya da tannu-tuva denilmektedir.
1207 yılında tuva, cengiz han devrinde moğol devletinin işgaline girmiştir. moğolların gizli tarihi adlı tarihi esere göre tuba, tubas şeklinde kuzeybatıda, hanghaslar ile birlikte söylenmiş bir türk halkıdır. cengiz han'ın oğlu coçi, oyrat, buryat, barhun, ursut, habhanas, hakas ve tuba'ları moğollara bağlamıştır.
moğolların egemenliği devrinde tuva türkleri, türklüklerini sıkı bir şekilde muhafaza etmişlerdir. moğol ırki ile her anlamda bir kaynaşmayı reddetmişler, hatta işgaller sırasında ormanlarda asırlarca saklanabilmişlerdir. bazı kaynaklarda bu sebepten orman halkı manasında uranhay adlandırılması yakıştırılmıştır.

ardından oyrotların ve çungarya'nın egemenliğine dahil edilmiştir. daha sonra ise çin'in mançu idaresine girmiştir.

tuva cumhuriyeti, 1860 yılındaki rus-çin antlaşması gereğince rus tüccar ve göçmenlerine o günkü adı ile uranhay-uygurların ülkesinde yerleşme müsaadesi verilmişti. tuva'ya rus istilası başlamıştır.  aynı zamanda çin işgali de söz konusudur. 1883 yılındaki tuva ayaklanmasında çin yönetimi çok sayıda tuva türk'ünü öldürmüştür. tuva türklerine karşı tam bir soykırım yapılmıştır. soykırımdan kaçan bazı tuva türkleri altay ve hakasya'daki başka türk topluluklarına sığınmıştır.  vatansever tuva halkı ise 1911 yılında çin'deki karışıklıkların olmasından da imkânını bulup bağımsızlığını ilan etmiştir. fakat bu bağımsızlık uzun sürmedi. 3 yıl sonra  rusya'nın denetimine dahil edildi. yani  1914'te ruslar tarafından işgal olunmuştur. 1912-1918 yılları arası tuva'ya gelen rus nüfusu % 300 artmıştır. rusya'daki 1917 bolşevik devrimindeki otorite boşluğunda tuva'da  bolşevikler (komünistler), beyaz ordu (rus çarı taraftarı ruslar),  çinliler, moğollar  ele geçirme mücadelesine girişmişlerdir. özellikle kızıl (çarlığa karşı rus komünistler) ve beyaz (rus çar taraftarları) rusların çatışmasında binlerce tuva türk'ü öldürülmüştür. tuva türklerinin gıda malzemelerine ve hayvanlarına el koymuşlardır. 18 temmuz 1918 tarihinde toplanan bütün tuva kurultayı (huralı) tuva'nın bağımsızlığını ilan etmiş, 1921'de cumhuriyet olarak bağımsızlığını tekrar kazanmıştır. 13-16 ağustos 1921 tarihinde tuvanın bütün bölgelerinin önderlerinin katılımı ile oyun (tandı) ilçesinin, sug-bajı (subaşı) adlı köyünde millî bir toplantı gerçekleştirilmiştir. bu toplantıdaki üyelerden buyan badırgı ise "bundan sonraki toplantıları tuvalar kendi aralarında yapmalıdır. biz kendi meselelerimizi, geleneklerimizi ruslardan daha iyi biliyoruz" diye görüş bildirmiştir. 1925 kasım ayında moğolistan, tuva'nın bağımsızlığını tanımış  ve diplomatik ilişkiler başlamıştır. tannu tuva halk cumhuriyeti kurulmuştur. 1926'da adı tuva halk cumhuriyeti'ne dönüşmüştür. tannu tuva cumhuriyetinin  siyasi hayatında rus ve moğol etkisi arasında kaldığı görülmektedir. tuva'daki aydınların çoğunluğu dindaş moğolistan ile bütünleşmek istemişlerdir. tannu tuva cumhuriyetinin ilk başkanı donduk, moğolistana yakın olmak ve budizmi yaygınlaştırmak politikasını yürütmüştür. buryat ve kalmık dini önderleri moğolistan ile birleşme politikları desteklenmiş ve onların propagandalarını geniş ölçüde gerçekleştirmişlerdir. 1926 yılında moğolistan ile tuva arasında dostluk antlaşması imzalanmıştır. 1928 mart ayında tuva'da budist lamaların kongresi yapılmıştır. bu devirde gazeteler moğolca çıkmaya başlamış, moğolistana tuva türklerinden öğrenciler gönderilmiş ve adlar moğolcalaştırılmıştır. bu dönemde buryat moğollarından çenkirov ise rus destekli olarak tuvalar arasında marksizmi yaymak amacıyla tuva halk devrim partisini kurmuştur. bu parti tuva'nın turan bölgesinde kurulmuştur. tuva devrim halk partisinde moğolistan ile birleşimin gündemde olması ve tuva devlet yönetiminin de anti-rus siyaseti üzerine rusya yönetimdekilerin etkisini azaltmak için rus yanlısı salçak toka'yı destekleşmiştir. ülke, ii.dünya savaşı devam ederken sscb yarı bağımsız tannu-tuva türk devletini işgal ederek ülkenin 170.500 km2lik yerini kendi kaynaklarına katmıştır. 16 ağustos 1946  yılında tuva'nın sovyetler birliğine dahil olduğu açıklanmıştır. tuva'nın zengin yeraltı ve verimli tarım-orman alanları sömürülmeye başlandı. rusya'ya bağlı muhtar bölge haline geldi. önceleri muhtar bölge olarak, 1965'ten itibaren de muhtar cumhuriyet olarak yerini almıştır. 1991 yılında sovyetler birliğinin dağılmasından sonra çözülüm dalgaları tuva'da da etkisini gösterse de tam bağımsızlığa ulaşılamamıştır. fakat özerk cumhuriyet haline gelebilmiştir. sovyet sosyalist cumhuriyetler  birliği dağılınca rusya (rusya içinde rosya)  federasyonu içinde kalmıştır. rusya federasyonu içinde yer alan 21 özerk cumhuriyetten biri de tuva cumhuriyeti'dir. fakat 13 mayıs 2000 yılında rusya'nın eritme politikası gereğince sibirya federal okruğu'na  dahil edilmiştir. nüfusları az olmasına rağmen türk benliklerini iyi korumaktadırlar. tuvalar rusya'daki diğer türk boylarına göre anadilin korunmuşluğu açısından en üst sırada yer almaktadır. doğusunda ve güneyinde moğollar, kuzeyinde ve batısında ruslar ile çevrelenen tuva halkı'nın güney batısında altay türkleri bulunmakta olup bu vasıta ile kazak türklerine bağlantıları vardır.

tuva  

tuva'daki yer adları eski türk yazıtlarında geçen çoğu yer adları ile aynıdır. bunlar arasında ödügen, kögmen, kazırgan, altay .vb sayılabilir.

şehirler 
ülkenin yüzölçümü 170.000 km²'dir. türkiye, yüzölçümü olarak tuva'dan dört kat büyüktür.
başkenti kızıl'dır. ülke nüfusunun yaklaşık üçte biri başkenttedir. başkent kızıl şehrinin eski adları  hem beldiri, kızıl hoto olmuştur. turan, erzin, ak-dovurak (dovurak: toprak) belli başlı şehirlerdir.

nüfus 

nüfusu 1989 yılında 308.557 iken 2010 yılı istatistiki bilgilere göre de 307,930 olup 20 yıldır nüfusun artmadığını tersine azaldığını söylemek mümkündür. sebebi iklim şartlarından ziyade politik ve göç olgusudur. 15 küçük bölgeye (kojuun) sahiptir. ülke, sibirya'nın güneydoğusundadır. güneyinde ve güneybatıda moğolistan bulunmaktadır. nüfusunun %70.02 tuvalardan, %20.11'i ruslardan, %3.7'si diğer milletlerden oluşmuştur. tuva'da anti-rus potansiyel gizli etnik gerilim bulunmaktadır.

1959-2002 yılları arasında tuva nüfusunun değişimi:

 nüfus: 305.510 (2002)(i̇zlanda ile karşılaştırılabilir)
 kentsel: 157.299 (%51,5)
 kırsal: 148.211 (%48,5)
 erkek: 144.961 (%47,4)
 kadın: 160.549 (%52,6)
 1000 erkeğe düşen kadın oranı: 1,108
 ortalama yaş: 25.5 yaş
 kentsel: 26.4 yaş
 kırsal: 24.5 yaş
 erkek: 25.2 yaş
 kadın: 27.6 yaş
 hane sayısı: 82.882 (ile 299.510 kişi)
 kentsel: 47.073 (ile 152.542 kişi)
 kırsal: 35.809 (ile 146.968 kişi)
 nüfus istatistikleri
kaynak: rusya federasyonu devlet i̇statistik kurumu

 tahmini yaşam ortalaması: tuva: 56.5 (erkek ve kadın ortalamasıe, undp data); rusya: (un data) erkek 59 (world rank 166); kadın 73 (127)

coğrafya

cumhuriyet sibirya'nın uzak güneyindedir. başkenti kyzyl, "asya'nın coğrafik merkezi"'nin yakınındadır. cumhuriyetin doğusu yüksek ve ormanlık iken batısı ovalık ve daha kurudur.
sınırları:
iç: khakassia (nw/n), krasnoyarsk krai (n), irkutsk oblast (n/ne), buryatia (e), altai republic (sw/w)
uluslararası: moğolistan (bayan-ölgii bölgesi, khövsgöl bölgesi, uvs bölgesi and zavkhan bölgesi) (s) ((sınır hattı uzunluğu: 1305 km
en yüksek noktası:  mongun-tayga dağı, 3970 m
maksimum k–g uzaklığı: 450 km
maksimum d–b uzaklığı: 700 km'nin üzerindedir
alanı: 170,427 km²

bioküre rezervi

ubsunur hollow bioküre rezervidir çevresel olarak korunan bölgedir ve çok çekicidir.

nehirler
tuva cumhuriyetinde 8,000 den fazla nehir vardır. alanı dünyanın beşinci en uzun nehri olan yenisei nehri'nin üst kolunu kapsar. cumhuriyetin nehirlerinin çoğı yenisei nehir kollarıdır. alanda sayısız mineral kaynakları vardır.
başlıca nehirleri şunlardır:
yenisei nehri (ulug-khem olarak da adlandırılır)
kantegir nehri
khemchik nehri
maly yenisei nehri (ka-khem veya kaa-khem olarak da adlandırılır)
yukarı yenisei nehri (also called biy-khem or bii-khem)

tuva yukarı yenisey nehri havzasında yer alır. moğolistan'a komşu olan cumhuriyetin yüzölçümü 170.500 km²'dir. bölgenin başlıca yüzey şekilleri olan geniş tuva ve todja havzalarının sularını yenisey nehri'nin iki ana kolu toplar. aralarında kuzeybatıdaki batı (zapadni) sayanlar'la kuzeydoğudaki doğu tuva dağ sıraları bu iki havzayı kuşatır. tuva özerk cumhuriyeti'nde başta başkent "kızıl" olmak üzere beş kent ve üç kentsel yerleşme vardır. ülkede 400'e yakın irili ufaklı göl yer alır bunların başlıcaları azas, tere-höl, çağatay,
süt-höl, hindiktiğ-höl ve noyan-höl'dür.

göller
tuva'da cumhuriyetinde en büyüğü todzha gölü, a.k.a. azas gölü (100 km²) ve uvs gölü (moğolistan'la paylaşılan and a world heritage site) olmak üzere çoğu buzul ve tuz gölü olan sayısız göl vardır.

dağlar
cumhuriyetin alanı, sayan ve tannu-ola sıradağları ile çevrili yaklaşık 600 m yükseklikte dağlık bir havzadır. bölgenin 80%'inden fazlasını dağlar ve tepeler kaplar. mongun-tayga ("gümüş dağı", 3,970 m) cumhuriyetteki en yüksek noktadır ve adını buzulundan alır.
moğolistan ile tuva arasındaki tannu-ola (tuva türkçesi:  tañdı-uula dağları) güney sibirya'da yer alan önemli bir dağ sırasıdır. tuva cumhuriyetinin güney tarafındadır. 
bu dağ yamaçlarında hayvancılık tarih boyunca yaygın haldedir. i̇nek, at, koyun yetiştiriciliği hayvancılıkta daha öne çıkan çeşittir. yöre halkının dilinde maljılık (sığır sürücülüğü) diye adlandırılır. yüzlerce at, koyun, inek sahibi kişiler bulunur.

i̇klim
i̇klimi kışları çok katı olup karasal bir iklime sahiptir. ocak ayı sıcaklık ortalaması -25, -35 c'dir. temmuz ayı sıcaklık ortalaması 20 c'dir. vadiler yılda 150 mm.ve 300 mm. arasında yağış alırken dağ yamaçları 400 mm. ve 600 mm. arası yağış almaktadır.

doğal kaynakları
tuva'nın başlıca doğal mineral kaynakları kömür, demir cevheri, altın ve kobaltı kapsar. faunası samur, vaşak, porsuk, gelincik, maral, sibirya dağ keçisi, misk geyiği, ayıları, kar leoparları, yer sincapları, yarasaları ve kartalları içerir.

zaman dilimi 

tıva kızılyar yani rusçası ile krasnoyarsk saati|krasnoyarsk zaman dilimindedir (krat/krast).  utc'ye göre saat farkı +0700 (krat)/+0800 (krast).

yönetim biçimi 
tuvalar, soyotlar ya da uryanhaylar olarak da bilinir. büyük bölümü rusya'ya bağlı tuva cumhuriyeti'nde, küçük bir bölümü ise moğolistan'da yaşayan ve moğolcadan etkilenmiş bir türk dili konuşan halktır. yenisey nehrinın kaynak sularının arasında, hem sibirya taygasının, hem de orta asya bozkırlarının özelliklerini taşıyan bir bölgede yaşarlar. geleneksel uğraşları avcılık ve çobanlıktır; kolektif tarım 1950'lerin başından bu yana önem kazanmıştır. darı üretimi ve balıkçılık öteden beri önemini korumaktadır. geleneksel tuva barınakları step bölgelerine özgü yurt adı verilen keçe çadırlarla, ağaç kabuğundan yapılma, sibirya'ya özgü huni biçiminde çadırlardan oluşur.

17. yüzyıldan sonra giderek rus kültürünün etkisinde kalan tuvaların geleneksel toplumsal örgütlenmeleri boy (aşiret) sistemine dayanır, geleneksel dinleri ise şamanizmdir. günümüzde rusya federasyonu'nda yaklaşık 180 bin, moğolistan halk cumhuriyetinde ise 24 bin kadar tuva yaşamaktadır.

bölgeler 

tuva, 1 ocak 2012 tarihinden beri yeni bir idari yapılanmaya ayrılmıştır. 2 büyük şehir yönetimi, 17 kojuun (ilçe idaresi) ve bunlar da kendi içinde 4 şehir idari yapılanması ve 120 sumon (köy, kırsal yönetim) idari yapılanması olarak bölünmüştür.

 bay-tayga i̇li
 barıın-hemçik i̇li
 çöön-hemçik i̇li
 kaa-hem i̇li
 kızıl i̇li
 möngün(gümüş) tayga i̇li
 övür i̇li
 piy-hem i̇li
 süt-göl i̇li
 tandı i̇li
 tere-göl i̇li
 tes-hem i̇li
 toju i̇li
 uluğ-hem i̇li
 çaa-göl i̇li
 çedi-göl i̇li
 erzin (ersin) i̇li

eğitim 
tuva cumhuriyeti'nde eğitim öğretim rus dili ile yapılmaktadır. tuva türkçesinin konuşulma oranı yüksek olsa da bu oran azalabilir. tuvada millî hareket bir dil ve kültür hareketi olarak başlamıştır. 1989 yılında başkent kızıl'da bir ortaokulun tuvaca eğitim veren bir okula dönüştürülmesi için kampanya başlatılmıştır.  kampanyayı gerçekleştirenler 25 ekim 1989 yılında  tuva sosyal merkezi'ni kurmuşlardır. merkezin önderliğine de 39 yaşındaki dilbilimci tuva türk'ü kadır-ool biçeldey geçmiş ve biçeldey aynı yıl tuva halk cephesi'ni kurmuştur. sonra ad değiştirilerek demokratik orak hareket adını almıştır. tuva'da demokratikleşmenin önündeki en büyük engelin bürokrasi olduğu vurgulanmıştır. eski komünist partisine ait uygun binaların kültürel ve diğer faaliyetler için kullanılması talep edilmiştir.
tuva'da 157 ortaokulda (6.600 öğrencisi), 6 teknik okulda (4.000 öğrenci), 1 üniversitede (2900 öğrencisi) bulunmaktadır. yılda, tuvaca çok sayıda kitap, 2 dergi, 5 gazete yayınlanır. her 10 bin kişiye 36 doktor düşmektedir. sağlık hizmetleri devletin tekelindedir. ülkedeki tek üniversite, tıvanıñ kürüne üniversitedi (тываның күрүне университеди) yani tuva devlet üniversitesidir

kültür ve din 
tuva'da sovyet sosyalist cumhuriyetler birliği egemenliğinden önce 1928 yılında 4813 lama (din adamı) ve 28 budist ibadet yeri vardı. bunlar aşamalı olarak azaltılmış ve son olarak 1950 yılında da son "hüree"(buda dini ibadet yeri) de yok edilmiştir. tuvada sovyet etkisi ile sistemli bir şekilde şamanların halk arasındaki itibarı zedeletilmiş, aydınlar ve din adamları öldürülmüştür.  baskı ve yasaklar aşırı artmıştır. türkiye ile yaklaşık olarak aynı sayılan latin alfabesi yasaklanmış ve yerine rusların millî alfabesi olan kiril alfabesi dikta edilmiştir. tuva'ya komşu hakas ve altay ile saha kiril alfabelerinden ayrı harflerin olmasına en yüksek oranda çalışılmıştır. rus ve ukraynalılar tuvaya yerleştirilmiş, sanayi dalında işler öncelikli olarak slav kökenlilere verilmiştir. tuva türklerinin nüfus oranı % 85'ten böylece % 57'ye kadar düşmüştür. tuva'nın sovyetler birliğine dahil edildiği  1944 yılında tuva'nın nüfusunun yaklaşık % 85'i tuva türkleri idi. 1959 yılında ise tuva türklerinin nüfus oranı % 57 olmuştur. tuvaların yüksek doğum oranının etkisiyle  1989 yılında tuva türk nüfusu oranı % 70'e yükselmiştir. günümüzde bu oran % 90 kadar olmuştur. 1989 yılında tuva yöneticilerinin çoğunluğu ruslardan oluşmasına karşılık günümüzde neredeyse hemen hemen hepsi tuva türklerinden oluşmaktadır. 
1990 yılının yaz ayında  hovu-aksı şehrinde tuva türk gençleri ile rus sivil güvenlik görevlileri arasında başlayan çatışmalar tuva'nın başka yerlerine de yayılmıştır. tuva, sovyetler birliği'nin  "sıcak noktası" olarak kalmıştır. rusların baskıcı politikaları daha da artmış tuva türklerinin faşistlikle, şovenizmle suçlamaya başlamışlardır.  fakat rus basınının etkisi ters teperek tuvaların arasında millî bilincin yükselmesine sebep olmuş ve tuva'daki rus kökenli 3000 kişi tuva'yı terk etmiştir.

2023 itibariyle tuva nüfusunun neredeyse %84'ü tibet budizminin bir yorumu olan tuva budizmine inanmaktadır. tuva budizminin başı kambı lama olarak bilinir. günümüzde gelek natsyk dorju 9. kambı lama olarak görev yapmaktadır. tuva türkçesinde buda'ya bogda, budist tapınağına dungan, stupaya suburgan, keşişlere başkı, keşişler dışındaki budistlere genyen denilmektedir. rus hükümeti tuva budizmi üzerindeki baskıyı sovyetlerin yıkılışından sonra da devam ettirmektedir. 2008 yılında 14. dalai lama tenzin gyatso tarafından hindistan'dan tuva'ya gönderilen shivalha rinpoche, rus istihbarat teşkilatı fsb'nin rusya'yı 15 gün içerisinde terk etmesini istemesi üzerine tuva'dan ayrılmak zorunda kalmıştır. 56 metre yüksekliğindeki thubten shedrub ling manastırı ve tsechen ling manastırı başkent kızıl'da bulunur. çadaana kentinin dışında yer alan tarihi üstüü hüree tapınağı 2013 yılında restore edilerek hizmete açılmıştır. kızıl'ın kuzeyinde 12 metrelik bir buda heykeli de mevcuttur.

alfabe

sülaleler 
tuva cumhuriyetinde kişilerin hangi sülaleden geldikleri soyadlarına yansımıştır. bu sülale adlarının çoğunluğu eski türk hanedanları ve kabilelerinin adlarıdır. belli başlı sülaleler: kırgız (kırgıs), hertek, maadı, oorjak (oğur-oğuzlar), küjit, toju, çoodu, todot, ve diğerleridir. 13. asır elyazma eserlerde monguş, tumat, toju, tongok ve salçak (veya selçuk) geçmektedir.

dil 

tuvaca türkçenin sibirya grubuna aitir. tuvaların i̇lk ve ulusal alfabesi göktürk, turan, orhun alfabesi olarak da bilinen eski türk alfabesidir.  geçen yüzyılda yazı dili latin harfleri esasına göre düzenlenmişti, fakat 1941'den sonra diğer türk dillerinde olduğu gibi tuva türkçesi için de kiril harfleri kullanılmıştır.
geçmişte tuva diline soyon dili, uranhay dili de denilmiştir. 
tuva halkının en önemli destanı olan "keser" 1963 yılında yayınlanmıştır. 
mesela cumhurbaşkanı şolban kara-ool'un adı tuvacadır. şolban, çolpan yıldızının adıdır. kara, siyah demek olup ool sözü de oğul'dur.
tuva cumhuriyetinin birinci resmi dili olmasına rağmen tuvada rusya'nın eritme politikası gereğince eğitim-öğretim dili rusça'dır. bunda rusyaya ekonomik bağımlılığın büyük etkisi vardır. tuva parlamentosunda genellikle tuvaca konuşulmaktadır.

din 

tuva türkleri, inanış olarak eski türklerin dini olan şamanizm diye bilim insanlarının kabul ettiği gök tanrı veya tengricilik inancına mensuptur. aynı zamanda budizm de kabul edilmiştir. çok az sayıda tuvalı ise rusya'nın ve başka hristiyanların yaptığı misyonerlik faaliyetler sonucu hristiyanlık dinine geçmiştir. müslüman olan tuvalı da az da olsa vardır. kur'an ve önemli i̇slami kaynak eserler tuva türkçesine henüz tercüme edilmemiştir.

15 ağustos 1921 yılı tañnı tıva cumhuriyeti'nin 22 maddelik anayasasından 4. maddesinde " tañnu-tuva vatandaşları istedikleri dini seçme özgürlüğüne sahiptir. din görevlileri kendi işlerini yaparlar" denilmiştir.

müzik 

tuva kendine has müzik üslubu ile bölgesinde bir önderdir. gerek buryat, moğol ve gerekse altay, hakas şarkıcıları tuva sanatçıları kadar etkili olamamışlardır. tuva da boğazın derinliğinden söylenen şarkılar dünyaca tanınır. 
tuva'nın gırtlak sanatçıları epey vardır. 
kuvezin tuva halk topluluğu huun-huur-tu'nun (aslı hün-hürtü) kurucu üyelerinden birisidir ve tuva halk/rock/elektro/post punk grubu yat-kha'nın lideridir. benzersiz, kontra-bass biçimi tuva kargıraa gırtlak şarkıcılığı, kendi deyimiyle "kanzat kargıraa", ile ünlüdür.
 tuva topluluǧu alash tarafınca seslendirilmiş tuva girtlak müziǧi
 tuva topluluǧu alash tarafınca çalınan tuva enstrümanları

tuva şarkı sözleri hakkında tıva ir sözleri.

tuva gençlerinin en çok beğendiği popüler şarkıcı ise i̇şkin-oğludur. i̇şkin-oğlu'nun  çaptaşka, may ayı adındak şarkılar herkes tarafından beğeni ile dinlenilmektedir.

ekonomik yapı 
ren geyiği evcilleştirme türk toplulukları tarafından başlatılmış ve daha sonra terk edilmiştir. fakat samoyedler (samodi-halklar) tarafından, kuzeye götürülmeden önce kabul edilmiştir. altay-sayan bölgesindeki eski çağ kaya oymalarındanki resimlerden ren geyiklerinin evcilleştirmesi en azından m.s. 1. yüzyıla kadar geriye gittiği izlenimini uyandırır. bilim insanları (laufer, leimbach, mänchen-helfen) tuva tarzı geyik-sürübesiciliği, avrasya'nın en eski biçimi olabiliceğini söylerler.

yeraltı zenginlikleri yönünden önemli bir ülkedir. tuvada kömür, demir, cıva, altın, asbest, kobalt, nikel, bakır, çinko, kurşun, taşkömürü, madeni tuz çoktur. 1970 yılında tuvanın en büyük sanayi kuruluşu olan asbest fabrikası, akdovurak dolayında açıldı.  tuva'nın ekonomisinde tarım sektörü ağırlıklıdır. burada 115.000 ton hububat elde edilir. 27.000 ton patates üretilir. 
tuvada besicilik yaygındır. hayvancılık da önemli yer tutar. tuva'da 1.229.000 küçükbaş hayvan, 201.000 büyükbaş hayvan yetiştirilmektedir. koyun, inek, domuz gibi hayvanlarla birlikte  at, deve ve ren geyiği beslenir. tuvanın çoğunluğunun ormanlık olması buralarda vahşi kürk hayvanlarının avlanmasına uygundur. 
sanayide önemli yeri hammadde çıkarılması faaliyetleri almaktadır. bununla beraber kereste imalatı, gıda maddeleri üretimi, hafif sanayinin bazı kolları gelişmiştir. başkent kızıl şehrinde ağaç, deri ve gıda sanayileri mevcuttur. 
433 km'lik şose yolu mevcut olup ana yollar kızıl-abakan, teeli-kızıl, kızıl-erzin arası yollardır.
verimli topraklara rağmen ziraat ise çok az yapılmaktadır. buğday, arpa üretilir. 
demir yolunun tuva topraklarından politik sebeplerle geçirilmeyişi tuva halkının ulaşımında sıkıntı ortaya çıkarmaktadır. i̇pek yolu treni veya türk dünyası demiryolu ağı oluşturma kapsamında  tuva-altay-kazakistan-azerbaycan-türkiye hattında en kısa olacak şekilde bir demiryolunun gerçekleşmesi umudu vardır. böyle bir proje bütün bölgeyi ekonomik alanda çekici hale getirecektir.
el sanatları olarak en çok dikkati çeken yumşak mermer gibi taşlardan yontularak yapılan hayvan heykelcikleridir. özellikle baytayga bölgesi taraflarında yaygın bir el sanatı niteliğindedir.

rusya federasyonu içindeki durumu 

rusya federasyonu içinde rusya'nın adı rosiya olarak belirlenmiştir. bu tabirle bir etnik unsur yani ruslar kastedilmediği vurgulanmak istenmiştir. her ne kadar içeride fark edilmese de uluslararası sahada rossiya yerine rusya denilerek rusların yaşadığı ülke anlamına gelmektedir.
tuva anayasasının (21 ekim 1993 yılındaki anayasa) ilk maddesinde
 rusya federasyonu içerisinde egemen demokratik bir devlet olan tuva cumhuriyeti, cumhuriyet boyunca yapılan halk oylamasıyla rusya federasyonundan çıkma hakkına sahiptir. bu ilk maddenin kaldırılması 2000 yılının sonrasında rusya federasyonu başkanı vladimir putin'den sonra olmuştur. ocak 1995 yılında tuva parlamentosu, tuvalı askerlerin çeçenistan'a müslümanlarla savaşmasına karşı çıkarak bu durumu protesto etmiştir.

politika

tuva'da devletin başı dört yıllık dönem için seçilen hükûmet başkanıdır. i̇lk hükûmet başkanı sherig-ool oorzhak idi. 2007'de hükûmet başkanı sholban kara-ool idi. tuva'nın yasama organı, büyük khural, 162 sandalyeye sahiptir; her milletvekili dört yıllık bir dönem için seçilir.
tuva'nın şimdiki bayrağı – refah için sarı, güç ve cesaret için mavi, saflık – için beyazdır ve 17 eylül 1992'de kabul edilmiştir. 
cumhuriyetin anayasası 23 ekim 1993'te kabul edildi. 3 nisan 2007'de, rusya başkanı vladimir putin önceden güreş şampiyonu olan 40 yaşındaki sholban kara-ool'yı  tuva hükûmetinin başkanı olarak atadı. sholban kara-ool's candidacy was approved by the khural on april 9, 2007.

uluslararası ilişkiler 
tuva ve türkiye arasındaki devlet düzeyinde ilk ilişkiler 1994 yılının temmuz ayında gerçekleşmiştir. dönemin tuva cumhurbaşkanı şerig-ool oorjak  tuva devlet heyetiyle birlikte türkiye'ye konuk olmuştur.

kaynakça

dış bağlantılar 
 https://web.archive.org/web/20070513023527/http://www2.omu.edu.tr/ogrenciklupleri/klupler/turkdunyasi/tuva.htm

  türkçe bilen tuvalı kişinin sitesi
  tuva seyahatinden i̇zlenimler
  tuva'dan son haberler
  tuva'nın yeni araştırmaları - fen dergisi
  news of tuva
  tuva ulusunun sitesi
  tuva haberleri
  tıva cumhuriyeti  resmi sitesi
  tuva cumhuriyeti millî müzesi
  сайт территориального органа фсгс по республике тыва
  административные преобразования в туве
  tuva'dan görünümler
 тува на globalsib.com
  история тувы

tuva'dan fotoğraflar 
 tuva gezi fotoğrafları
 tuvanın enfes coğrafyasında hünhüntü müzik grubu
 tuva kültür bakanlığı sitesi fotoğrfları
 
 tarihi yerler
 por-bajın
 por-bajın
 
  tuva kızı
 orografik şema tuva landşaft bölgesi
  tuva millî müzesi
  tuva öğrencileri
  moskova-kızıl arası uçak yönü
  kızıl şehrindeki asyanın ortası anıtı

ayrıca bakınız 

 sovyetler birliği'nin dağılması
 sovyetler birliği
 rusya'daki türk halkları

temsil edilmeyen milletler ve halklar organizasyonu üyeleri
sibirya türkleri
sibirya
özerk türk cumhuriyetleri