Kabakçı Mustafa İsyanı

kabakçı mustafa i̇syanı, kabakçı mustafa’nın mayıs 1807 tarihinde, liderliğini yaptığı isyandır. i̇syan sonucunda iii. selim tahttan indirilerek yerine iv. mustafa geçirilmiştir.

i̇syanın başlaması ve gelişimi 

bu isyanın esasında pek çok nedeni vardır. 1789 fransız ihtilâli'nden sonra avrupa’da çıkan milliyetçilik akımı, osmanlı'yı diğer avrupalı ülkeler kadar çabuk etkilememişti. hattâ sultan iii. selim, nizâm-ı cedîd adı ile askerî, mülkî, idari, ticarî, sosyal ve siyasi bir dizi ıslahat teşebbüslerine girişerek, devlete yeni bir hayatiyet ve canlılık getirdi. bu durum özellikle avrupa ve osmanlı toprakları üzerinde paylaşım çatışmaları yaşayan rusya, fransa ve i̇ngiltere’nin hiçbirinin hoşuna gitmiyordu.1789 fransız ihtilali sonrası avrupa'da fransız yayılması sonrası başlayan, 1790-1795 rumeli dağlı i̇syanları,1798 napolyon bonapart'ın mısır'ı işgali,1805 de kara yorgi önderliğinde başlayan sırp isyanı, 1805 i̇ngilizlerin mısır'ı tahliye etmemesi, 1806 osmanlı-rus savaşı, 1807 osmanlı-i̇ngiliz savaşı ve i̇ngiliz donanmasının i̇skenderiye’yi işgali, tamamen osmanlı i̇mparatorluğunun toprak bütünlüğüne karşı gelişmelerdi.

bunlara ek olarak içeride de, iii.selim'in kurduğu modern nizâm-ı cedîd ordusuna karşı, rahata alışmış yeniçeriler, yerel ayanlar, bu ordu ve diğer yenilikler için ihdas edilen i̇rad-ı cedid, bahriye hazinesi gibi yeni koyulan vergilerin mültezimlerde yarattığı isteksizlik gibi nedenler de vardı.  12 nisan 1807 de osmanlı ordusu rusya ile savaşmak üzere yola çıktığında serdar-ı ekrem sadrazam çelebi mustafa paşa yerine  kaymakamlık görevine, nizam-ı cedid karşıtı köse musa paşa atandı. köse musa paşa, ordunun yokluğunda asayişi sağlamak üzere nizam-ı cedid askerlerini şehirdeki değişik karakollara dağıttı ve ek olarak trabzon'dan 2000 kadar yamak getirtti. fransızların i̇stanbul sefîri sebastiani’nin teşviki, yamaklara nizam-ı cedid'in elbiselerinin giydirileceği söylentisi, zaten vehhabi isyanı nedeniyle hacca da gidemeyen yerel halkın da huzursuzluğu gibi nedenlerle , 25 mayıs 1807 sabahı bir anda âsiler, ayaklanmaya hazır hâle geldiler ve yamaklar içlerinden hareketlenme başladı. gerici yerel vaizler de nizam-ı cedid askerine giydirilen pantolon ve ceketin de dinen caiz olmadığına dair söylentiler çıkartarak yerel halkı da bu isyanın içine çekmeye çalışıyorlardı. sadaret kaymakamı köse musa paşa’nın telkinleriyle, yamaklar, haseki halil ağayı parçaladılar.

bu hareket ile isyan başlatıldı. büyükdere çayırında toplanan âsiler, kastamonulu kabakçı mustafa’yı lider seçtiler. i̇syan genişledi. beş yüz kadar âsi, i̇stanbul’a yürüdü. âsileri, levend çiftliğindeki bir tabur nizamî asker durdurmaya kâfiyken, köse musa, nizâm-ı cedîd askerinin harekâtını durdurdu. sultan iii. selim kan dökülmesini istemedi. sultan iii. selim  “bu işlere sebep, benim hilmimdir (yumuşak huylu olmamdır)!” demesi üzerine, köse musa, âsileri teskin edeceğini ifade ederek, nizâm-ı cedîd askerlerinin kaldırıldığı hakkındaki fermanı çıkarttı.

kararın hemen ardından köse musa harekete geçti. çardak ve unkapanı i̇skelesine gelen âsiler, yeniçeriler ile birleşip, nizâm-ı cedîd taraftarı devlet adamlarını katlettiler. daha sonra "pâdişâhı da istemiyoruz "diye bağıran âsiler, 29 mayıs 1807’de, sultan iii. selim'i tahttan indirip, yerine iv. mustafa'yı geçirdiler.

kabakçı mustafa'nın sonu 
ana madde: alemdar paşa baskını

"rusçuk yaranı" adı ile anılan gizli bulunan, reform ve iii. selim yanlısı ve önemli devlet görevleri yüklenmiş olan grup (sedaret mektupçusu tahsin, başmuhasebeci ramiz, tuna yalisi mubayaacısı behiç, sadaret kethudası refik, reisikuttab galip efendiler) çaba göstererek hiç velvele çıkartılmadan alemdar mustafa paşa ve seymenler ve kıraçali ordusunun edirne'ye gelmesini sağlamışlardı. bu ordu mensupları trakya'da yollar ve konaklara dağılarak i̇stanbul trakya seyahatlerini önlemişlerdi. i̇şşemri ile 300 kişilik bir süvari baskın birliği oluşturulmuş ve  pınarhisar ayanı uzun ali ağa emrinde 14 temmuz'da rumelifeneri kalesi'ni basmışlardır. kalede bulunan kabakçı mustafa bu baskın sonucu hemen öldürülmüştür. fakat yamaklar i̇stanbul'dan getirdikleri toplarla direnişe geçmişlerdi. buna karşılık olarak baskıncı birlik ellerine geçirdikleri anadolufeneri kalesi toplarını kullanmaya başlamışlardı. müthiş bir muharebe başlamıştı. rumelifeneri köyü yamaklar tarafından yakılmış; rumelikavağı, sarıyer, yeniköy yıkılıp yakılıp büyük zarar görüştü. sivil halk denizden sandallarla kaçıp kurtulmaya çalışmaktaydı. bu muharebe 4 gün sürmüş ve sonunda yamaklar tepelenmişti. yamaklardan 300 ölü; alemdar milislerinden 13 ölü zayiat doğmuştu.

ii. mahmud'un tahta çıkışı ve iv. mustafa'nın sonu 

ana madde: alemdar paşa baskını

28 temmuz günü bayraktar mustafa paşa istanbul'a gelmiş ve topkapı sarayını basarak saray avlusuna geçmişti. mustafa paşa, şehzade mahmud'un getirilmesini emretmişti. iv. mustafa bu haberi alınca korkuya kapılarak amcası iii. selim ve kardeşi şehzade mahmud'un idam edilmesini emretmiştir. iii. selim acımasızca katledilmişti fakat şehzade mahmud kurtulmuştu. daha sonra alemdar paşa şehzadeyi tahta çıkarmıştı. sultan ii. mahmud ilk önceleri kardeşi mustafa'yı öldürme taraftarı değildi fakat daha sonra yeniçeriler ile bir isyan tertip etme çabalarına girişmesi sonucu şeyhülislamdan aldığı fetva ile kardeşini idam etti. daha sonralarında alemdar paşa da öldürülmüştü (bknz: alemdar vakası).

kaynakça 

1807'de çatışmalar
1808'de çatışmalar
yeniçeriler
osmanlı tarihinde isyanlar
iii. selim