Kopernik günmerkezliliği

kopernik gün merkezliliği, nicolaus copernicus tarafından geliştirilen ve 1543 yılında yayımlanan bir astronomik modeldir. bu modele göre güneş, evrenin merkezinde hareketsiz olarak konumlandırılmıştı ve her şeyin başlangıcı olarak kabul edilirdi. modern astronomik ve bilimsel gelişmelerin başlangıç noktası olarak gösterilir. dünya ve diğer gezegenler ise sabit güneş etrafında,sabit hızla periyodik hareketler yapmaktadırlar.

kopernik, halihazırda antik yunan aristarkus'un güneş merkezli evren teorisini ileri sürdüğünün farkındaydı. kopernik, aristarkus'u kendi teorisi için referans noktası olarak gösterdi fakat aristarkus'un teorisi yayınlanmadan önce kaldırılmıştı. yine de kopernik'in aristarkus'un teorisine dair bilgi sahibi olduğuna veya teorinin spesifik detaylarına erişebildiğine dair hiçbir kanıt bulunamamıştı. kopernik çalışma arkadaşlarına kendi güneş merkezli teorisine ait ön çalışmasını 1514 tarihinden önce göstermiş olsa da öğrencisi retikus'un ısrarlarına dek çalışmasını yayınlamayı hiç düşünmedi. kopernik'in bu modeli daha zarifti ve güneş yılının uzunluğunu metafiziksel olaylardan kaçınıp matematiksel bir sıra halinde hesaplayarak ptolemik model için daha pratik bir model teşkil ediyordu. fakat kopernik'in güneş merkezli modeli de ptolemik modeldeki bazı unsurlardan dolayı meydana gelen hataları da içeriyordu. bu unsurlar gezegenlerin dairesel yörüngeleri, dış çemberler ve sabit hızlardan oluşmaktaydı. bu sırada bazı yenilikleri tekrar tanıttı:

 dünya da birkaç gezegen gibi belli bir sırada dizilmiş olarak sabit güneş etrafında döner.
 dünya'nın üç farklı dönme şekli vardır: i̇lki kendi etrafındaki günlük dönüşü, ikincisi güneş etrafındaki yıllık dönüşü ve üçüncüsü ise kendi ekseni etrafında yıllık olarak yatık olarak dönmesi.
 dünya'nın hareketiyle gezegenlerin ters yönde döner.
 dünya'dan güneş'e olan uzaklık, yıldızlar arasındaki uzaklığa kıyasla çok kısadır.

dünya'nın dönüşüyle ilgili ilk teoriler

filolaos (mö 4. yüzyıl), dünya'nın hareketine dair tez hazırlayan ilk kişilerdendi. pisagor'un küresel  tezlerinden ilham aldığı düşünülmektedir. sisamlı aristarkus (mö 3. yüzyıl), heraklet pontikus'un bazı teorilerini (dünya'nın kendi ekseninde dönüşü hakkında) geliştirdi. aristarkus'un ilk önemli modeli güneş merkezli güneş sistemini önerdi. orijinal metni kaybolmasına rağmen arşimet'in "kum sayacı" (yunanca: ψαμμίτης, psammites; latince archimedis syracusani arenarius & dimensio circuli) adlı kitabında aristarkus'un geliştirmiş olduğu güneş merkezli model çalışmalarından söz etmiştir. bu kitabında aristarkus'un çalışmalarıyla ilgili şöyle bahseder:

ortak bir görüşe göre güneş merkezli model, aristarkus'un dönemindeki insanlar tarafından reddedilmiştir. bunun nedeni 17. yüzyılda yaşamış olan gilles ménage'nın plutarkhos'un "ay'ın görünen yüzü" adlı kitabından yaptığı kısa bir bölümü çevirmesidir. plutarkhos'a göre aristarkus ile aynı dönemde yaşamış ve stoacı felsefenin kurucusu olan klentes, güneş'e tapmaktaydı ve güneş merkezli modelin karşıtıydı. aristarkus esprili bir dille klentes'in tanrı'ya saygısızlık yaptığından dolayı cezalandırılması gerektiğini söyledi. gilles ménage, galileo ve giordano bruno'nun denemelerinden kısa bir süre sonra akuzatif (fiilin nitelediği nesne) ile nominatifi (cümlenin öznesi) değiştirdi. böylece güneş merkezli modele inanmak tanrıya saygısızlık olmaktan çıkmış oldu. sonuç olarak yanlış anlaşılmış ve zulme uğramış aristarkus bugüne dek aktarıldı.

i̇bn-i heysem, bîrûnî, siczî, necmeddin kazvînî ve kutbüddün şirazî; astronomi ve ptolemik sistemdeki mantık hatalarını tartıştılar fakat hiçbir zaman güneş merkezli sistemi (heliosentrik sistem) benimsemediler.

kopernik, kendine ait ilk el yazması kitabında aristarkus ve filolaos hakkında şöyle söz eder: "filolaos dünya'nın hareketliliğine inanıyor ve sisamlı aristarkus'un bile bu düşünceye sahip olduğundan bahsediyor." bazı bilinmeyen sebeplerden dolayı kopernik, filolaos ve aristarkus hakkında bahsettiklerine kitabında yer vermemiştir. kopernik'e ilham gezegenleri izleyerek gelmemiş aksine iki yazarın kitabını okumasıyla ilham almıştır. kopernik, cicero adlı eserde hicetas teorisi ile ilgili bilgi buldu. plutarkos, pontuslu evagrius ve filolaos'a hesap vermiştir. bu yazarlar öyle olmamasına rağmen merkezcil bir güneş'in etrafında fakat hareketli bir dünya'nın varlığını öne sürdüler. kopernik'in kitabı yayımlandığında lüteryen teolog andreas osiander'in izin vermediği bir önsöz bulunduruyordu. yazarın verdiği bilgiye göre kopernik dünya'nın hareketiyle ilgili kendisine ait olan heliosentrik sistem teorisini (güneş merkezli sistem) sade matematiksel hipotezlerle yazdığını, dahası doğru veya olasılıklara yer vermeden yazdığını belirtmiştir. kopernik'in hipotezlerinin eski ahit'in (yeşu 10:12-13) güneş'in dünya'nın ekseni etrafında döndüğü hipotezine ters olduğuna inanılıyor. görünüşe göre bu kitap herhangi bir dinsel açıdan kitaba karşı tepki çekmemek için yazılmıştı. fakat kopernik'in heliosentrik modeli sade matematiksel hipotezde yazmasıyla gerçek hayattan ayrıldığını gösteren kesin bir kanıt bulunamamaktadır.

kopernik modeli'nin gezegensel yörüngeler için öngörülmesi

matematiksel teknikler 13-14. yüzyıllar arasında müslüman astronomlar muayeddin el-urdi, nasîrüddin tûsî ve i̇bn eş-şatir tarafından gezegensel hareketlerin jeosentrik modellerden çok benzerlik gösterenlerin daha sonra kopernik tarafından kendi heliosentrik modelinde kullanmıştır. bazı bilginler, kopernik'in belirtilen astronomların çalışmalarına eriştiği yönünde tartışmışlardır. fakat bahsedilen çalışmanın henüz gün ışığına çıkmadığını ve diğer bilginlerin iddiasına göre ise kopernik'in bu fikirleri i̇slam geleneklerinden bağımsız olarak çok iyi bir şekilde geliştirmiş olmalıydı. ayrıca kopernik büyük çalışmasında al-battani ve averroes'in teorilerini de tartışmıştır.

batlamyus (ptolemik) sistemi

avrupa'da 1400'lü yıllardan 16. yüzyıla kadar genel kabul gören astronomik evren modeli antik romalı claudius ptolemy (batlamyus)'un mö 150 yıllarına dayanan algamest adlı eserinde yaratılmıştır. yazarı, mısır'ın ptolemik öncülerinden biri olarak yanlış ve az anlaşılmış olsa da, orta çağ boyunca gök biliminin tutucu yazarıydı. ptolemik (batlamyus) sistemi önceki çoğu teoriden yararlanmıştır. bunlardan biri dünya'nın sabit olduğu ve evrenin merkezi olduğunu benimsemesidir. yıldızlar büyük bir kürenin dışına yerleştirilmiş bir şekilde hızla hareket ederlerdi. bu sırada gezegenler ise kendileri için ayrılmış küçük küreler arasında hareketlerini sürdürürlerdi. görülen anormallikler özellikle gezegenlerin tersine dönmesinin sebebi sistemin yörüngesi ve dış çemberlerin kullanılmasıdır. gezegenlerin bir merkeze bağlı olarak  küçük daire (dış çember) etrafında döndüğü söylenebilir. bu merkez de büyük bir dairenin (yörünge) içinde bir merkeze bağlı olarak ya da dünya'ya yakın döndüğü söylenebilir.

ptolemi (batlamyus)'nin tamamlayıcı teorisi eş merkezli küreler üzerine çalışmaktaydı. bu kürelerde de gezegenler dönmektedir. bu teori ptolemik teoriden daha önce yazılmıştır. ayrıca bu teori kopernik'in zamanında  ilk olarak  eudoxus of cnidus tarafından yazılmıştır. ayrıca dönme ekseni dengelidir ve tamamen merkezde olmayan dışmerkezliler gibi çeşitli varyasyonları astronomlarca tutulmaktadır.

ptolemi'nin bu teoriye en büyük katkısı ise ekuanttır (eni-boyu aynı olma). ekuant, bir m-noktanın gezegenin merkezinin dışçemberinin sabit açısal hızla hareket etmesidir fakat aynı zamanda bu merkezin yörüngesinden olan uzaklığıdır. bu teori aristocu kozmolojinin ana ilkelerini ihlal eder. aristocu kozmolojiye göre gezegenler sabit dairesel hareketle açıklanmalıdırlar ve çoğu orta çağ astronomcusu tarafından birçok önemli hatası tespit edilmiştir. kopernik'in zamanında en modern ptolemik versiyon peurbach (1423–1461) ve regiomantus (1436–1476)'a aittir.

kopernik'in teorisi

kopernik'in başlıca işi olan ilk baskısı 1543 yılında nuremberg'de ve ikinci baskısı 1566'da basel'de yayımlanan (de revolutionibus orbium coelestium) türkçesiyle ‘göksel kürelerin devinimileri üzerine' adlı kitabını yazmak olmuştur. kopernik'in bu eseri öldüğü yıl yayımlanmıştır. kopernik kitabındaki teorileri ölmeden onlarca yıl önce oluşturmasına rağmen eserinin yayımlanmasını görememiştir. kopernik'in bu eseri, evrenin merkezinde dünya ile geosentrik ve insanmerkezciliğinden uzaklaşmıştır. kopernik eserinde dünya'nın sabit güneş etrafında döndüğünü ve bunu bir yılda gerçekleştirdiğini ve dünya'nın kendi etrafında bir günde döndüğünden söz etmiştir. kopernik, güneş'i gök kürelerinin merkezine koymuştur. güneş'i tam olarak evrenin merkezine koymak yerine evrenin yakınına koymuştur. kopernik'in sistemi sadece sabit dairesel hareket içeriyordu ve ptolemik (batlamyus) sisteminin içerdiği hataları düzeltmiştir.

kopernik'in modeli, ptolemik sistemin eş daireleriyle daha çok dış çemberlerle yer değiştirmiştir. bu olay kopernik'in sisteminin ptolemik sistemden daha çok dış çembere yer vermesinin ana sebebi olarak açıklanabilir. kopernik'in sistemi birkaç kısımla özetlenebilir fakat kopernik'in önceden yazmış olduğu commentariolus (küçük eleştiri) ‘yi tahminen 1510 yılında sadece arkadaşlarına vermiştir. küçük eleştiri hiçbir zaman basılmadı. bunun varlığı sadece dolaylı olarak bir kopyasının 1880 yılında stokholm'de bulunmasıyla bilindi.1880 yılında stockholm'de kopyasının bulunmasının birkaç yıl sonrasında yeni bir kopyası viyana'da bulundu. kopernik'in teorisinin başlıca özellikleri şunlardır:

 göksel hareketler, sabit, ebedi ve dairesel ya da birkaç dairenin birleşiminden oluşmaktadır.
 evrenin merkezi güneş'in yakınlarındadır.
 güneş'in etrafında sırayla merkür, venüs, dünya ve ay, mars, jüpiter, satürn ve diğer sabit yıldızlar bulunmaktadır.
 dünya'nın üç farklı hareketi vardır: ilki günlük kendi etrafında dönüşü, ikincisi güneş etrafında bir yılda tamamladığı dönüş, üçüncüsü ise kendi ekseninde eğik bir şekilde yıllık dönüşü.
 gezegenlerin ters yönde dönmesi dünya'nın hareketiyle açıklaması.
 dünya'nın güneş ile arasındaki mesafenin yıldızlar arasındaki mesafeyle karşılaştırıldığında çok küçük olması.

göksel kürelerin devinimleri üzerine (de revolutionibus orbium coelestium) 

eser açılışta kopernik'in teolog arkadaşı olan andreas osiander'ın "her kim bu teori ile  tartışırsa bu eser ona bir araç olacak, hesaplamaları daha kolay ve daha doğru hesaplamalar yapacaktır. bu eser dışarıdaki kısıtlı astronomik diyarın imalarına ihtiyaç gerektirmeyecektir."

kopernik'in asıl kitabı ölen arkadaşı olan  nikolaus von schönberg'in mektubuyla başlamaktadır. capua'nın kardinal başpiskopos'u kopernik'in teorisini yayımlaması için ısrarcı olmuştur. uzunca bilgilendirmeden sonra kopernik kitabını papa 3.paul'e adamıştır. kendi içgüdülerini açıklayarak önceki astronomların gezegenler hakkında yeterli teorilere sahip olmadıklarını ve eğer tahminlerinin doğruluğu artarsa bu kilisenin doğru bir takvim yapmasına olanak sağlayacaktı. jülyen takviminin reformunun gerekli olduğu ve kilisenin astronomiyle ilgilenmesinin asıl sebebinin bu olduğu dile getirilmiştir.

kopernik'in bu çalışması daha sonra altı kitaba bölünmüştür:

 gün merkezlilik teorisinin genel vizyonu ve kopernik'in dünya fikrinin özetlenmiş yorumu.
 çoğunlukla teorik olarak küresel astronominin temellerini ve yıldızları listelemiştir. (daha sonra çıkan kitapların tartışmalarının temel nedeni olmuştur)
 güneş'in görülebilen hareketlerine ve olağanüstü olaylara dayanmaktadır. 
 ay'ın ve yörüngesel hareketlerinin açıklaması. 
 gezegensel boylamı içeren yeni sistemi somut bir şekilde yorumlama 
 gezegensel enlemi içeren yeni sistemi daha ileri bir şekilde somut olarak yorumlama

kopernik gün merkezliliğinin kabulü 

eserin 1700'lü yıllarda kısmen yaygın olarak yayımlanmasına rağmen çok az sayıda astronom kopernik'in sistemine ikna olmuşlardı. yaklaşık olarak 500 civarı birinci ve ikinci baskısının kopyası basılmıştır. bu sayı o zaman için bilimsel standartlarda oldukça yüksek bir rakamdır. kopernik'in sadece bazı yorumlamalarının dünya'nın hareket ettiğini kabul ettiriyordu. buna rağmen erasmus reinhold, kopernik'in parametrelerini kullanarak prutenik tablolar oluşturdu. fakat bu tablolar kopernik'in matematiksel metotlarını gün merkezlilik kozmolojiyi fiziksel ve teolojik temelleri reddederek tekrar jeosentrik sisteme çevirmişti. prutenik tablolar prusyalı ve alman astronomlar tarafından tercih ediliyordu. bu tabloların geliştirilmiş doğruluk derecesi hala akıllarda bir soru işareti bırakıyor. fakat bu tabloların kopernik fikirlerini kullanma şekli gün merkezlilik modelinin daha ciddi bir şekilde  göz önünde bulundurulmasına yol açtı. yine de de revolutionibus yayımlanmasından 45 yıl sonra bile astronom tycho brahe daha ileriye giderek kopernik'inkine benzer bir kozmoloji inşasına başladı. fakat güneş'in yerine dünya gök kürelerinin merkezinde konumlandırıldı. bu gün merkezlilik kozmolojisini kabul etmiş olan alıştırma yapan astronom topluluğundan önceki diğer bir varyasyondur.

modern bir görüşle kopernik'in modelinin birçok avantajı vardır. bu teori sayesinde gezegenlerin güneş'e olan uzaklığı hesaplanabiliyordu. bu değer verilen aristocu fikri terk etmek demekti. çünkü aristocu fikre göre gezegensel küreler arasında boşluk yoktu. dahası kopernik mevsimlerin oluşumuyla ilgili belirgin açıklama da yapmıştır. ona göre dünya'nın ekseni yörüngesinin yüzeyine dik değildi. ek olarak kopernik'in teorisi gezegenlerin ters yönde dönmesiyle ilgili dikkat çekici kısa bir açıklama vermiştir. bunun nedeni paralaktik uzaklık olarak bilinen dünya'nın güneş etrafında dönmesiyle sonuçlanır. johannes kepler'in görüşüne göre bu teori büyük ölçüde doğruydu. gün merkezlilik ters yönde dönme hareketinin neden dünya'nın diğer gezegenlere yakıngen gerçekleştiğini açıkladı.(jeosentrik modelin gerçekliği ele alınarak yapılmış bir gözlem).

fakat çağdaşları için kopernik'in sunduğu fikirler jeosentrik teori yerine kullanmak için kolay değildi ve gezegenlerin konumları hakkında kesin tahminler yapamıyordu. kopernik bunun farkındaydı ve gözlemlenebilir hiçbir kanıt sunmamıştı. bunun yerine yapılan tartışmaları ve karşıt yorumları dikkate alarak nasıl daha düzgün ve daha mükemmel bir sistem yapabileceğini düşündü. kopernik'in modeli genel görüşün aksi gibi görülürdü ve kutsal kitap(i̇ncil) ile çelişirdi. tycho brahe'nin kopernik'e karşı olan polemiği fiziksel, teolojik ve hatta astronomik temeli açılayan gün merkezlilik kozmolojisini reddetmesidir. tycho, tartışmasız olarak döneminin en başarılı astronomuydu. kopernik sisteminin mükemmelliğine hayran kalmıştı fakat hareket eden bir dünya fikrini fizik, astronomi ve dinin temellerine göre ele almıştı. o zamanın aristoteles fiziği (modern newton fiziğin gelmesine daha bir yüzyıl vardı) dünya gibi büyük kütleli cisimlerin hareketlerini fizikle açıklamıyordu. fakat bu oldukça ağır cisimlerin hareketlerini farklı bir maddenin özünden oluştuğunu farz etmiştir. bu madde esir (aether) (evreni doldurduğuna, ağırlığı olmadığına, ısı ve ışığı ilettiğine inanılan töz) olarak bilinir. tycho, kopernik sistemi hakkında ptolemik sistemin gereksiz ve uyumsuzluklarından ustalıkla ve tamamen kurtulmuştu. fikirlerinin hiçbir noktasında matematiğin temellerine karşı gelmemiştir. yine de dünya için hantal, tembel,hareket edemeyen esir ışıkları kadar hızlı hareket eden ve üçlü dönüş yapan bir sıfatlar kullanmıştır. aynı şekli de tycho yıldızlarla aradaki çok büyük mesafeyi ele almış, kopernik ise  dünya'nın hareketinin neden gözle görülebilen sabit yıldızların görünümünde hiçbir değişikliğe yol açmadığını ele almıştır (yıllık yıldız paralaksı olarak bilinir). tycho gözle görülebilen yıldızların boyutunu hesaplamış (şu an hayal olarak geliyor) ve geometri kullanarak hem görülebilen boyutlarını ve gün merkezliliğin gerektirdiği kadar uzaklıkta yıldızlar büyük olmalıydı(dünya'nın yörüngesi güneş'in yörüngesinden daha büyüktür). tycho: ‘'eğer isterseniz bu şeyleri geometrik olarak ele alın ve bu varsayımın (dünya'nın hareketi) ne kadar çok saçmalıklarla (diğerleri hariç) dolu olduğunu siz de göreceksiniz. olarak yazmıştır. ona göre kopernik sistemi'nin özellikleri ile  jeosentrik sistemin birleşimi olan tychonik sistem ne fiziğin temellerini ne de kutsal kitaba karşı gelmiştir. bu sebeple çoğu astronom kopernik'in teorisinin bazı yönlerini diğer astronomlar pahasına kabul etmişlerdir. onun modeli kendinden sonraki bilim adamlarının etkilenmesinde önemli rol oynamış. örneğin galileo ve johannes kepler bu teoriyi benimsemiş, savunmuş ve hatta geliştirmeye çalışmışlardır (özellikle kepler olayında). fakat de revolutionibus yayımlanmasından sonra astronomların öncülerinden olan erasmus reinhold, kopernik'in fikirleri onun için bir anahtar olmuştur. gezegenlerin sabit dairesel hareket fikrini yeniden gündeme getirmiştir. 17. yüzyıl boyunca gerçekleştirilen başka keşifler gün merkezliliğin yaygın bir şekilde kabul edilmesini sağlamıştır:

 buluşu yeni gerçekleştirilen teleskobun kullanımı, galileo jüpiter'in dört büyük ay'ını (bu keşif güneş sistemi'ndeki gök cisimlerinin dünya'nın yörüngesi etrafında dönmediğinin kanıtıydı.) venüs'ün evreleri (ptolemik sistemle açıklanmayan ilk gözlemlenebilen kanıt) ve güneş'in sabit bir eksende dönmesi güneş lekelerinin yıl boyunca yapmış olduğu hareketleri izleyerek açıklamıştır.
 1639 yılında giovanni zupi, teleskop kullanarak merkür'ün evrelerini gözlemlemiştir.
 1609 yılında kepler gün merkezlilik konseptine bağlı kalarak geliştirdiği fikirle gezegenlerin yörüngelerinin daireden çok eliptik bir şekilde olduğunu vurgulamıştır.
 1687 yılında isaac newton evrensel yerçekimini ileri sürdü ve kepler'in eliptik gezegensel yörüngelerini yer çekimsel tepkinin tersinin karesiyle ilişkilendirdi.

1725 yılında james bradley yıldız sapmalarını keşfetti. görülebilen yıldızların küçük eliptik yörüngeler etrafındaki yıllık hareketlerini ve bunu da sınırlı ışık hızıyla ve dünya'nın güneş'in yörüngesi etrafındaki hareketiyle ilişkilendirmiştir.

1838 yılında friedrich bessel, cygni 61 yıldızının (0,314 yay-saniye) yıllık paralaksını ilk defa doğru olarak hesaplamıştır. böylece bu yıldızın dünya'dan 10,3 ışık yılı uzaklıkta olduğunu bulmuştur. (şu an bu rakam yaklaşık olarak 11,4 ışık yılı olarak bilinmektedir.) bessel, aynı yıl vega ve alfa centauri yıldızlarının paralaksını hesaplayan friedrich georg wilhelm struve ve thomas henderson'ı kıl payı yenmiştir.

 modern görüş 

kopernik' in sunduğu teori 20.yüzyılın sonlarında devrim niteliğinde ya da korunumlu bir tartışma konusu olmuştu. thomas kuhn, kopernik' in daha önceden sadece dünya için söylenen astronomik olguları güneş için uyarladığını savunuyordu. diğer tarihçiler, kuhn' un kopernik' in çalışmalarında neyin devrimsel olduğunu küçümsediğini ve kopernik' in sade geometriyle oluşturduğu astronomiyle ilgili yeni bir teori ileri sürerken ne kadar zorlandığını vurguladılar. dahası kopernik bunu yaparken hiçbir deneysel kanıt da bulunmuyordu.

arthur koestler the sleepwalkers: a history of man's changing vision of the universe (yürüyen adımlar : evrenin vizyonunu değiştiren adamın tarihi) adlı kitabında kopernik' i farklı bir ışık altına koyarak çoğu yazarın bununla ilgili ne düşündüğünü göstermek istemiştir. bu kişiler, yaptığı çalışmalardan dolayı kendisinin alay konusu olmaması için yayımlamaması nedeniyle kopernik' i bir korkak yerine koydular.

 kaynakça 

 

 {{kitap kaynağı | başlık = astronomies and cultures in early medieval europe
              | yazar = mccluskey, s. c.
              | yayıncı = cup
              | yıl = 1998
              | konum = cambridge
              | kaynak = reference-mccluskey-1998}}

konuyla ilgili yayınlar 
 analyses the varieties of argument used by copernicus in de revolutionibus.

nicolaus copernicus
astronomi tarihi