Zeus

zeus (eski yunanca: , zeús; modern yunanca: δίας, días), "tanrıların ve i̇nsanların babası" ve yunan mitolojisinde en güçlü ve önemli tanrıdır. roma'da jüpiter olarak da bilinir. göklerin, şimşeklerin ve gök gürültülerinin tanrısıdır. çoğu zaman elinde bir şimşek ile resmedilmiştir. bereket ile özdeşleşmiştir, yağmur ondan beklenir. titan kronos'un ve eşi rhea'nın en küçük çocuğu ve oğludur. tanrıça hera'nın kocasıdır. simgesi şimşeğin yanında boğa, kartal ve meşe ağacıdır. aynı zamanda tanrıların kralı olduğu için taht ve asa ile de sık sık betimlenir. ayrıca athena'nın ona hediyesi olan aegis'in de taşıyıcısıdır. zeus'un en eski kült ve bilicilik merkezi yunanistan'daki dodona antik şehirdir. habercisi oğlu hermes'tir. gigantlar arasındaki karşıtı kral porphyrion'dur.

en bilinen özelliklerinden biri çapkın oluşudur. i̇stediği her şeyin şekline girebilen zeus'un leda için kuğu, antiope için satir, aegina için ateş, danae için altın yağmuru, alkmene için kocasının kılığına, hera için guguk kuşu, callisto için bakire tanrıça artemis'in kılığına, mnemosyne için yakışıklı bir çoban, i̇o için bulut, demeter için geyik, europa için boğa oluşu kudretine en iyi örnektir. ölümlü ölümsüz herkese aşık olabilen tanrıların tanrısı zeus çapkınlığı yüzünden eşi hera tarafından sürekli takip ettirilmektedir. tanrı zeus'un tahtı için yaptıkları şeylerin başlıcaları şunlardır: eşi metis'i yutması, prometheus'u zincirlemesi, thetis'i bir ölümlü ile evlendirmesi.

babası olan titan tanrı kronos'u diğer olimpos tanrılarının yardımıyla yer tartarusa hapsetti. sonra atlantisliler tanrı zeus'un takipçilerini (yani yunanları) ellerinde olmadan (çünkü onlara tuzak kurulmuştu) yok ederek olimposlu tanrıların gücünü azaltıp kronos ve yanındaki diğer titanları serbest bıraktılar.

zeus ayrıca i̇ksion, salmoneus, arkadya kralı lykaon ve ateşi çalan prometheus'u küstahlıkları nedeniyle cezalandırmıştır.

en bilinen efsanesi
tanrı zeus'un en bilinen efsanesi hera'nın yanına poseidon, apollon ve athena'nın desteğini alarak kronos'u devirme girişiminde bulunmasıdır:

zeus'un diğer kadınlarla ilişkisine kızan hera bir plan kurar ve bu plan baş tanrıyı devirmektir poseidon, apollon, athena ve hera yani bir i̇tilâf yapan bu dört tanrı zeus'u altın bir ağ ile bağlar fakat thetis, olimpos’ta oluşabilecek karışıklığı önceden görüp ve yüz elli briareus’tan yardım ister ve briareus'un ağı çözmesiyle zeus kurtulur ve hepsini cezalandırır: hera'yı yüksek bir yere asarak, ayaklarına ağırlık bağlar ve tanrıların teker teker sadakat yemini etmediği müddetçe hera'yı serbest bırakmayacağını söyler. bunun ardından isyana karışmış poseidon ile apollon'u da ceza olarak truva kralı laomedon'a hizmet etmeye yollar. laomedon apollon'a çobanlık yapmasını yani sürülerini otlatma emri verir. poseidon'a ise çıplak elleriyle truva şehrinin etrafına yeni duvarlar yapma emrini verir. uzun bir zaman sonra poseidon ve apollon'un sürgünü biter ve zeus onları olimpos'a geri alır. dionysos'a ise 100 yıl şarap içmeme cezası verir ama kısa bir zaman sonra onun üzüntüsüne dayanamayıp cezasını bitirir.

çapkınlığı
tanrı zeus yunan tanrıları arasında en çapkını ve en çok çocuğu olan tanrı'dır. öyle ki çapkınlığı tanrıçaları, kadınları, nemfleri, titanları bile kapsamaktadır. yaptığı kandırmacalar ile herkesi elde edebilmektedir. kız kardeşleri hera ve demeter'in yanı sıra kendi kızı persephone'ye bile aşık olmuş hatta ondan zagreus isminde bir oğlu olmuştur.

doğumu 
kronos ile rhea'nın evliliklerinden hestia, demeter, hera adlarında üç kızla, hades, poseidon, zeus adlı üç erkek çocuk dünyaya gelir. babası uranüs'e yaptıklarını unutmayan kronos kendisinin de oğullarından aynı karşılığı göreceğinden korkar ve bu yüzden karısının her yeni doğurduğu çocuğu yutup, karnında saklar. bu duruma üzülen rhea ise gaia'nın öğütleri ile yalnız zeus'u onun elinden kurtarır. tanrıça, zeus'u yanına alarak gecenin karanlığından faydalanarak çabucak koşup girit adası'nda i̇da dağı'nın tepesine çıkar. orada gaia çocuğu alır ve onu bir mağaranın dibine saklar. rhea ise geri dönüp bir kocaman taşı kundak bezlerine sarıp kronos'a verir.

çocukluğu 
rhea, zeus'u girit'teki i̇da dağı'ndaki bir mağarada saklar. bundan sonra zeus, hikâyenin değişen sürümlerine göre sırayla;
 rhea tarafından bırakıldıktan sonra gaia tarafından yetiştirilir.
 amalthea adlı bir keçi ile kourete'ler tarafından yetiştirilir. ormanların sık dalları arasında büyüyen zeus'un ağlamalarını babası kronos duymasın diye koureteler da onun başında kalkanlarını çarparak gürültüler çıkarırlar. 
 adamanthea adlı bir nemf tarafından bir ağaca asılarak yer'e, göğ'e ve deniz'e hükmeden kronos'tan gizlenerek yetiştirilir. 
 cynosura adlı bir nemf tarafından yetiştirilir. zeus da buna şükran olarak onu yıldızlar arasına koyar.
 sürülerini kurtlardan koruması sözü üzerine giritli çoban bir ailenin yanında yetiştirilir.

tanrıların kralı oluşu 
olgunluk çağına gelince zeus, saklandığı mağaradan çıkar. ve savaşa hazırlanır. i̇lk iş olarak yer altı ülkesine gider ve kronos'un hapsettiği kiklopları ve elli başlı, yüz kollu hekatonkheirleri serbest bırakır. kikloplar ise buna karşılık yıldırımlarını hediye eder. savaş, kiklopların hekatonkheirlerle birlikte devasa büyüklükteki kayaları gökyüzündeki titanlara savurmasıyla başlar. her bir hekatonkheir, yüz koluyla aynı anda yüz taş atabildiğinden aynı anda çok büyük miktardaki iri kayayı titanlara atarak onları geri püskürtürler. bu esnada zeus da şimşekleri ile titanlara saldırır. sonra da rhea'nın verdiği kusturucu bir içecek ile kronos'u yuttuğu tanrıları ve taşı çıkarmaya zorlar. titanomachy (titan - tanrı savaşları) adlı savaşta zeus ve kardeşleri, hekatonkheirler ile kikloplarlarla beraber kronos ile titanlara karşı savaşırlar. sonra da kronos ve titanları gökten kovup dünyanın dibine, yerin ve denizin alt tabakasının daha da altına, tartarus'a atar. bu savaşta zeus'a karşı savaşan titanlardan biri olan atlas, zeus tarafından gök kubbeyi omuzlarında taşımakla cezalandırılır. bunların ardından tanrılar arasında kura çekilir. ve hades'e yer altı, poseidon'a denizler zeus'a ise gökler düşer. bu savaştan sonra hikmet ve akıl tanrısı okeanid metis, zeus'tan hamile kalır. zeus ise gaia'nın 'metis'in doğuracağı erkek çocuğun iktidarına el koyacak' şeklindeki kehanetine uyarak metis hamileyken onu yutar. ama athena ölmez daha sonra zeus'un kafasından doğar. zeus kızının kendini affetmesi için ona mızrak, miğfer ve kalkan verir. böylece zeus, kuşaktan kuşağa geçen iktidar lanetini yok eder ve böylece değişmez bir düzen kurar.

fakat bu savaşta tanrıların savaşıp tartarus'a attıkları titanlar, gökyüzünü sırtında taşımak zorunda kalan atlas ve kafkas dağlarına zincirlenmiş prometheus, gaia'nın çocukları olduğundan gaia buna öfkelenir. ve bu yüzden çocukları typhon ile ehidna, olimpos tanrılarına saldırır. tanrılar bu savaşta birçok gigant(dev) ile savaşır. bunun üzerine zeus da typhon ile savaşıp onu yener ve ehidna ile beraber etna dağı'nın en dibine kapatır.

zeus ve hera 
hera, zeus’un kardeşi aynı zamanda tek resmi karısıdır. bir bahar günü zeus, tapınağında dinlenirken, pencerenin kıyısına gider. ve bahçede çiçek toplayıp şarkı söyleyen dünyalar güzeli bir kız görür ve ona aşık olur. zeus daha önce de yaptığı gibi farklı bir kılıkta görünerek, soğuk bir gecede soğuktan titreyen bir guguk kuşu olur. hera kuşa acıyıp avuçlarına alır ve onu göğsüne bastırır. bu sırada zeus, gerçek haline bürünür. ve şu sözleri söyler:

"hera, istiyorum ki sen benim karım olasın, büyük gözlü güzel tanrıça benim peşimden gel, olimpos'ta parlak bir taht üzerinde ve benim sağımda oturarak saltanat sür."

bunun üzerine hera bu teklifi kabul eder. hesperidlerin bahçesinde bütün tanrıların ve perilerin katıldığı görkemli bir düğünle evlenirler. gaia, hera’ya doğurganlık simgesi olarak nar verir. hera onu hesperidlerin bahçesine diker. bu düğün yeryüzünde bolluk ve verimlilik simgesidir. bu nedenle bu düğüne “hieros gamos”(kutsal evlilik) adı verilir. düğüne yalnız khelone adındaki bir peri kızı gelmemişti. bu yüzden tembelliğinin cezası olarak onu ağır hareketin ve hantallığın sembolü olan kaplumbağaya çevrilir.

zeus ile hera'nın evliliğinden ares, hephaistos, angelos, heusha, hebe ve eileithyia doğar.

zeus'un sıfatları 
zeus'un ''bulutları devşiren'', ''tanrıların ve i̇nsanların babası'', ''tanrıların kralı'' dışında birçok sıfatı daha vardır. bunlar:
 pantokrator: ''her şeye gücü yeten, kainatın efendisi'' anlamına gelir. bu unvanı nikia (i̇znik) konsülü ile i̇sa'ya verilmiştir.
 zeus olympios: zeus'un diğer olimpos tanrılarının üstün olduğunu vurgular.
 zeus aegiduchos veya aegiochos: aegis'in taşıyıcısı anlamına gelir.
 zeus horkios: zeus'un yeminlerin tutucusu olduğunu belirtir.
 zeus xenios, philoxenon veya hospites: zeus'un misafirperverliğini belirtir.

birliktelikleri 

tanrıçalarla birliktelikleri
 metis: athena
 themis: hora'lar ve moira'lar
 dione: aphrodite ve niobe
 eurynome: kharit'ler
 mnemosyne: müzler
 leto: apollon, artemis
 demeter: persephone
 hera: ares, hebe, hephaistos, heusha, angelos ve eileithyia
 persephone: zagreus, melinoe                                                                               
selene: pandia
eos: carea, ersa
 kadınlarla birliktelikleri 
 alkmene: herakles
 antiope: amphion, zethos
 callisto: arkas
 danae: perseus
 aigina: aiakos
 elektra: dardanos, iasion
 europa: minos, rhadamanthys
 i̇o: epaphos, keroessa
 leda: helen, pollux
 maia: hermes
 niobe: argos, pelasgos
 plouton: tantalos
 semele: dionysos
 taygete: lakedaimon
 laodamia: sarpedon
 lamia: altheia, demetrius
 karme: britomartis

kült 

zeus kültü ilk olarak girit adasında ortaya çıktıysa da en önemli kült merkezi olympia'dadır. olympia zeus tapınağındaki zeus heykeli dünyanın 7 harikasından biridir. ayrıca ilk olimpiyatlar yine bu şehirde bu tanrı adına başlamıştır.

türkiye 
yunan kolonilerinde bile önce, tarım için yağmura muhtaç anadolu coğrafyasında gökyüzü ve yağmur tanrısı hep önemli rol oynamıştır. hitit baş tanrısı olan teşup elinde şimşekle betimlenen ve boğa ile özdeşleşen zeus gibi bir gökyüzü tanrıdır. i̇kisi de aynı şekilde ev ve yuva ile ilişkilendirilen tanrıçalarla evlidir. bu açıdan tanrının kökeni sırf yunan uygarlığında aranmamalıdır. zaten yerel inançlarda da var olduğu için anadolu'da saygı görmüş ve adına birçok tapınak yapılmıştır.

i̇stanbul boğazı'nın, yabancı dillerdeki karşılığı olan "bosphorus" yani "i̇nek geçiti" ismi zeus'un eşi hera'dan saklamak için inek şekline soktuğu sevgilisi i̇o'dan gelir. bunun dışında türkiye'de zeus ile ilgili veya zeus inancının olduğu yerler

adatepe zeus sunağı, zeus'un truva savaşını izlediği söylenen sunak, altar.
ankyra
didim
labranda, zeus labrandenos
magnesia, zeus sosipolis 
mylasa, zeus osogoa
olbe
smyrna
stratonikeia, zeus khrysaoreus
tralles, zeus larisaios
tyana

modern etkisi

helenizm 

zeus, 1990'lardan bu yana ortaya çıkan, çeşitli şekillerde eski yunan dini uygulamalarını canlandırmaya yönelik dini hareketler içerisinde inanılan tanrılardan biridir. helen dini oniki olimposlu yunan tanrıları etrafında dönen çağdaş bir dindir.

kaynakça 

 
mitolojik tecavüzcüler
kurtarıcı tanrılar
kurgusal büyücüler
on i̇ki olimposlu tanrılar
masal karakterleri
yıldırım tanrıları
güneş tanrıları
hava ve gök tanrıları
yunan mitolojisinde krallar
adalet tanrıları
jüpiter ilahları