Muhammed Musaddık

muhammed hidâyet musaddık ( farsça: محمد مصدق) (d. 16 haziran, 1882; tahran - ö. 5 mart, 1967; tahran), i̇ran'daki i̇ngiliz petrol tesislerinin millileştiren ve başbakanlığı sırasında (1951-1953) şah muhammed rıza pehlevi'yle büyük bir iktidar çekişmesi içine giren i̇ranlı siyasi önder. 1951 yılında i̇ran başbakanlığına geldi ve 1953 yılında darbe ile görevden uzaklaştırıldı. başbakanlık maaşını almamıştır ve başbakanlık kurumunun masraflarını kendisi karşılamıştır.

hayatı
i̇ranlı bir devlet görevlisinin oğluydu. i̇sviçre'de lozan üniversitesi'nde hukuk doktorasını tamamladı. 1914'te i̇ran'a döndükten sonra fars iline vali olarak atandı. rıza han'ın (sonradan rıza şah pehlevi) 1921'de düzenlediği darbeyle yönetimde güçlü bir konuma gelmesinden sonra, önce maliye bakanlığı, ardından da kısa süreyle dışişleri bakanlığı görevinde bulundu. 1923'te ulusal danışma meclisi'ne seçildi. rıza han'ın 1925'te kendisini şah ilan etmesine karşı çıkması bütün görevlerinden uzaklaştırılmasına neden oldu.

rıza şah'ın 1941'de oğlu muhammed rıza pehlevi lehine tahttan çekilmek zorunda kalmasının ardından, siyasi yaşama dönerek yeniden meclise seçildi (1944). sovyetler birliği'ne i̇ran'ın kuzeyinde petrol çıkarma ve arama hakkı tanınmasına karşı başarılı bir muhalefet hareketi yürüttü. ardından i̇ngilizlere ait anglo-iranian oil company ltd.'nin i̇ran'daki tesislerinin millileştirilmesi çağrısında bulunarak, milliyetçi çevrelerde büyük saygınlık kazandı. musaddık'ın hazırladığı i̇ran petrollerinin millileştirilmesini öngören yasa tasarısı 1951'de meclisten geçti ve şah, meclisin bu kararıyla daha da güçlenen musaddık'ı başbakanlığa getirmek zorunda kaldı.

millileştirme kararı i̇ran'da giderek derinleşen bir siyasi ve ekonomik bunalıma yol açtı. musaddık ve önderlik ettiği ulusal cephe partisi, halk arasında güçlenmeye devam ettiyse de, yönetimde güçlü bir konumu olan elitlerin ve batılı güçlerin musaddık yönetimine tepkileri yoğunlaştı. i̇ngilizler çok geçmeden i̇ran petrol pazarından çekildiler. musaddık'ın i̇ran petrolü için yeni pazarlar bulmada karşılaştığı güçlükler ekonomik sorunları derinleştirdi.

musaddık'la ciddi bir iktidar mücadelesi içine giren şah, ağustos 1953'te başbakanı görevden alma girişiminde bulundu. ama musaddık yanlılarının başlattığı kitlesel sokak gösterileri karşısında i̇ran'dan kaçmak zorunda kaldı. musaddık'ın muhalifleri olaydan birkaç gün sonra abd'nin de desteğinin alındığı iddia edilen bir darbe düzenleyerek musaddık'ı yönetimden uzaklaştırdılar ve şahın ülkeye dönmesini sağladılar. darbe ile olan abd ilgisi 2000 yılında abd eski dışişleri bakanlarından madeleine albright tarafından kabul edilmiştir, daha sonra ise abd başkanı barack obama, 4 haziran 2009'da mısır'da yaptığı konuşmada bu ilgiyi resmen doğrulamıştır. son olarak 2013 yılında amerikan merkezi haberalma örgütü cia darbedeki sorumluluğunu resmen kabul etmiştir. vatana ihanet suçundan üç yıl hapse mahkûm edilen musaddık, hayatının geri kalan bölümünü ev hapsinde geçirdi. i̇ran'daki petrol tesisleri ise i̇ran hükûmetinin denetiminde kaldı. 1967'de evinde göz hapsinde iken öldü.

kaynakça 

1882 doğumlular
tahran doğumlular
1967 yılında ölenler
19. yüzyılda i̇ranlılar
i̇ran milliyetçiliği
20. yüzyılda i̇ranlılar
i̇ranlı sekülaristler
i̇slamcılık eleştirmenleri
lozan üniversitesinde öğrenim görenler
soğuk savaş'ta liderler
askerî darbe ile devrilen liderler
kaçar hanedanı
time yılın kişisi