Zerkâlî

zerkali veya tam adıyla ebu i̇shak i̇brahim el-zerkali, (latince'de arzachel) (1029 - 1087), endülüs'lü arap asıllı astronom.

toledo'da bir rasathane kurdurmuş ve 1061-1087 yılları arasında burada yaptığı çalışmaları bir kitapta toplamıştır. bu kitap daha sonra alfonso tabloları adıyla anılan eserlerin yapılmasına öncülük edecekti.

zerkali, endülüs'de yetişen ünlü astronomi alimlerinden. i̇smi, i̇brahim bin yahya et-tecibi en-nekkaş olup, künyesi ebu i̇shak'tır. zerkali diye ünlü oldu. 1029 senesinde tuleytula şehrinde doğdu. küçük yaşta ilim öğrenmeye başladı. kısa zamanda din ve fen ilimlerini öğrenen zerkali, astronomi ilminde söz sahibi oldu. astronomi çalışmalarını ve rasadlarının çoğunu tuleytula'da yaptı. ömrünün sonuna doğru kurtuba'ya yerleşti ve 1087 senesinde burada öldü.

zerkali, ilk defa batlamyus'un aksine dünyanın gerçek yörünge noktası hareketini ve güneşin tadil merkezinin asırlık değişikliğe bağlı olduğunu keşfederek kanuna bağladı. hâlbuki, batlamyus, güneş sisteminin yörünge noktasını sabit ve ta'dil merkezini de değişmez kabul etmişti. güneşin yörünge noktasını 12 saniye kadar doğru bir yön, yani doğudan batıya doğru bir değişiklik vererek güneş için yeni bir teori ortaya atıp değişim merkezindeki düzensizliği de ortadan kaldırdı.

batlamyus kuramında, güneş'in yer'den en uzak konumu olan günötenin durağan olduğu benimsenmiş ve gözlemlerin bildirdiği farklı veriler gözlem hatalarıyla açıklanmıştı. i̇slâm dünyası'nda sâbit bin kurre, bu görüşten kuşku duymuş ama bunun yerine daha doyurucu olan başka bir görüş koyamamıştı. zerkâlî ise, günöte noktasının durağan olmadığını ve yılda 12 saniyelik bir açıyla batı'dan doğu'ya doğru yer değiştirdiğini öne sürmüştür; ona göre, bu yer değişikliğini, güneş'in yörünge merkezinin bir çember üzerinde dolandığını varsayarak açıklamak mümkündür. böylece zerkâlî, batlamyus kuramının doğruluğu konusundaki kuşkuların güçlenmesine neden olmuştur.

zerkali, tuleytula adıyla ünlü olan ilk astronomi cetvellerini düzenledi. güneş, gezegenler ve diğer yıldızların hareketlerini ilgilendiren bu cetveller, kısa zamanda avrupa'nın her tarafında kullanılmaya başlandı. sabır ve dikkatle incelemeler yapan zerkali dünyanın güneşe olan uzaklığını hesapladı. ayrıca bu mesafeyi güneş yörüngesine dayanan gün dönümleri ile gece ve gündüz eşitliğinin prestesyonuna intibak ettirebilmek için tuleytula'da 402'den fazla gözlem yaptı vepresesyon vüs'atini de aynı tarzda doğru olarak hesapladı.

zerkali'nin hazırladığı ziyc, 1450 senesinde birçok eksikliklerle latinceye tercüme edildi. bu tercümenin bir nüshası paris kütüphanesinde bulunmaktadır. bu ziyc, kendisinden sonra yapılan bütün ziyclere esas oldu. tercümenin önsözünde trigonometri cetvellerinin nasıl çıkarıldığı konusunda bilgi verilmiş ve buna bir de sinüs cetveli ilave edilmiştir. eserde ayrıca 35 sabit yıldızın kataloğu ile beraber meyil cetvellerine yer verilmiş ve safiha usturlabı hakkında açıklamalar yapılmıştır.

zerkali çalışmalarında usturlab kullanmıştır. batıda zerkali safihası adıyla ünlü olan alet afaki bir şekilde, her yerin ufkunu temsil edecek surette ufuk dairesi hareketli yapılmış, menazıri usul ile ayın tutuluş durumu resimlenmiş, dairevi ve safihadan ibarettir. bu aletin özelliklerinden bahseden zerkali'nin risalesi, kitab-ül amel bis-safiha ez-ziciya, latince, i̇branice ve diğer dillere tercüme edilmiştir. bir örneği paris kütüphanesinde mevcut olan alet hakkında mirim çelebi, sultan i̇kinci bayezid hanın emriyle farsça bir eser yazmıştır.''

kaynakça 

 rehber ansiklopedisi

1029 doğumlular
toledo, i̇spanya doğumlular
1087 yılında ölenler
11. yüzyıl matematikçileri
endülüslü bilim insanları
i̇spanyol astrologlar
orta çağ müslüman astronomları
orta çağ müslüman matematikçileri
orta çağ'da araplar