Jacques Derrida

jacques derrida (15 temmuz 1930; el-biar, cezayir - 8 ekim 2004, paris), fransız filozof, edebiyat eleştirmeni ve yapısökümcülük olarak bilinen eleştirel düşünce yönteminin kurucusudur.

yaşamı ve düşüncelerinin oluşumu 
derrida'nın etkinliği yalnızca felsefeyle sınırlı olmamıştı. özellikle, 1960'lardan sonra yoğunlaşan siyasal konjonktür içinde ırkçılık karşıtı hareketlerde yer aldığı, fransa'daki cezayirli mültecilerin haklarını desteklediği ve ayrıca soğuk savaş dönemi çekoslovakya'sının muhalif hareketlerini desteklediği ve bu nedenden 1982 yılında aynı ülkede tutuklanmış olduğu bilinmektedir.

körfez savaşı sırasında ise alman filozof jürgen habermas'la birlikte frankfurter allgemeine'de kaleme aldıkları bir yazıda, dünya entelektüellerini abd'nin irak'a karşı giriştiği saldırıya tavır almaya ve avrupa'nın dünyadaki yerini yeniden tanımlamaya  giriştiği bilinir.

paris'te ecole normale superieure'de ve sorbonne üniversitesi'nde okudu. 1970'lerden itibaren paris ve abd'deki johns hopkins, yale, harvard, kaliforniya üniversitelerinde akademik kariyerini sürdürdü. geliştirdiği yöntem ve kavramlar  edebiyat eleştirisinden sosyolojiye, kimlik sorunundan felsefeye bütün düşünsel alanlarda etkisini gösterdi ve sarsıcı sonuçlara yol açtı.

michel foucault, gilles deleuze ve félix guattari gibi ünlü postyapısalcı felsefenin ya da başka bir deyişle yapısalcılık-sonrası-teorinin kurucu öncülerinden biridir.

1960'lı yıllardan itibaren geniş bir entelektüel kesimin dikkatini çekmeye başladı, özellikle düşünce tarihine yönelttiği köktenci eleştiriler ve yazmanın (yazının) doğasıyla ilgili teorik önermeleri önemsendi. j.j.rousseau, friedrich nietzsche, andre gide, paul valery, albert camus gibi yazarları erken dönemde okuyan derrida, bergson ve sartre etkisiyle felsefe çalışmalarına yönelmiştir. bu yönelim sonrasında, sürekli felsefenin ve düşüncenin kıyılarında dolanacak, düşünce tarihi içinde geri alınması ya da yok sayılması olanaksız müdahaleler gerçekleştirecektir.

yapısökümcülük denilen derridacı yöntem, yani metnin derin yapılarını ayrıştırmayı hedefleyen yöntemsel yaklaşım edebiyat kuramı, dilbilim, felsefe, hukuk, sosyoloji, kültür kuramı, mimarlık gibi disiplinler başta olmak üzere birçok alanda yeni açılımlar getirdi. onun çalışmaları köktenci bir şekilde, platon’dan günümüze çeşitli ve karşıt eğilimlerle gelmiş olan metafizik felsefenin sorgulanması ve böyle bir sorgulama ışığında örneğin  marks, freud ya da nietzsche gibi düşünürlerin yeniden değerlendirilmesi olanağını sağladı.

postyapısalcılık 
derrida, dil’i yeniden sorunsallaştırır. dolayısıyla yapısalcılığı özellikle saussure'ü ve levi-strauss'u da kendi sınırlılığı çerçevesinde sorunsallaştırır. ona göre, dil, yapısalcıların sandığı ve gösterdiklerinden çok daha fazla oynak ve belirsiz bir şeydir. anlam, karşıtlık içinde başka bir anlama gönderme yapmaksızın doğamaz, ve anlamın sınırları dil'in tarihselliği içerisinde sürekli yer değiştirir; çünkü göstergeler her zaman başka anlam bağlamlarından geçerler, başka anlamlara gelirler, asla kapatılamazlar. bağlamdan bağlama değişen göstergeler zincirinde anlam, dolayısıyla durmadan değişen bir nitelik arz eder. derrida bağımsız bir gösterilenler alanının olamayacağını ileri sürer. burada iki önerme belirginleşir: birincisi, bağımsız bir gösterilenler alanının olanaksızlığı ve ikincisi, hiçbir şekilde ya da herhangi bir şekilde bir gösterge dizgesinden kaçılamayacağı.

de la grammatologie 1967’de yayınlandı. o dönem yayınlanan, yazı üzerine diger iki ayrı çalışmasıyla birlikte bunlar derrida'nın çizgisinde bir dönüm noktası olarak kabul edilir. bu metinler fenomenoloji (ve edmund husserl’i), dilbilimi (ve ferdinand de saussure’ü), psikanalizi (ve jacques lacan’ı), yapısalcılığı (ve levi-strauss’u) eleştiriye aldığı temel ve öncü çalışmalardır. yapısalcılığı ve fenomenolojiyi, bir yapısalcının ve fenomenoloğun yapamayacağı şekilde kendi içinde mantıksal sonuçlarına götürerek dilin ve yapı'nın merkeziliğini sorunsallaştırdı. buna bağlı olarak yapıların tarafsızlığı önermesini bu düzlemde geçersiz kıldı.

yapısalcılık iç-ögelerinin ayrımı olarak yapıyı tanımlamakla geleneksel felsefedeki " merkez " anlayışını yerinden etmişti. derrida, bu noktada yapıların merkeziliğine yönelik eleştirisiyle devreye girer ve yapısökümcülüğü oluşturarak yapısalcılığı  yerinden eder. yapısöküm, burada, deconstruction’un türkçe karşılığı olarak kullanılmaktadır. başka yerlerde bunun yapıbozum ya da yapıçözüm olarak karşılandığı da görülür.

derrida’nın yapısalcı dil anlayışına itirazı, kendisinin asıl temel sorgulama konusu olan mevcudiyet metafiziği (başka bazı çevirilerde "bulunuş metafiziği" olarak çevrilir) dediği geleneksel düşünce yapısına  karşı itirazının temelini oluşturur. mevcudiyet metafizigi, platon’dan husserl’e ve yapısalcılığa kadar uzanmaktadır ve sonuçta hepsi bağımsız bir mevcudiyet ya da varlık alanının olduğu varsayımından hareket ederler; oysa derrida, göstergelerin ( ya da işaretlerin) işaret ettiği ve bu göstergelerden tamamen  bağımsız bir alanın olanaksızlığını ileri sürer ve gösteren'den bağımsız bir gösterilen'in mümkün olmadığını ortaya koyar.

buna göre, anlama işaret eden işaretlerden ya da göstergelerden bağımsız bir anlam alanının olamayacağı gösterilmiş olunur, yani hiçbir koşula bağlı olmayan bir bulunuşun ya da mevcudiyetin söz konusu olamayacağı belirtilir. şu-anda-bulunuş, dil bağlamında söz konusu olamaz. çünkü " aşkın bir gösterilen yoktur ". her gösteren, başka bir göstereni gösterir ve buradan elde edilecek olan yalnızca  mevcudiyet değil anlama kaynaklık eden " gösterge zincirleri "dir. böylece "anlam oyunu" sonsuz/ bitimsiz bir oyuna dönüşür.

sesmerkezcilik ve sözmerkezcilik 
derrida’nın sesmerkezcilik’i ve sözmerkezcilik’i reddedişi de tam bu noktaya ilişkindir. bunların yapılarını sökerek derrida, mevcudiyet metafiziğinin örtülerini kaldırır. idea, tanrı, akıl ya da madde gibi merkezlerin başka nosyonlara dayanak olmaları söz konusu olamaz derrida'ya göre. çünkü "aşkın bir göstergenin yokluğu" söz konusudur. dolayısıyla, yazı karşısında ses’e ve söz’e öncelik ve ayrıcalık verilmesi de anlamsızdır. söz-yazı ayrımının kendisi bizzat, bu metafiziksel düşüncenin ürünüdür, yani belirli bir merkez üzerinde ikili karşıtlıklarla  işleyen felsefe geleneğinin bir sonucudur. her tür metafiziksel düşünce  derrida'ya göre ikili karşıtlıklarla taşınır. madan sarup bunları şöyle belirtir: gösteren /gösterilen, duyulur/ düşünülür, konuşma /yazı, söz/dil, artzamanlı/eşzamanlı, uzam/zaman, edilgenlik/etkenlik. ayrıca bunlara daha ideolojik kullanımları olan ikilikleri de ekler: madde/tin, özne/nesne, yanlışlık/doğruluk, beden/ruh, temsil/mevcudiyet, görünüş/öz, içsel/dışsal gibi. derrida, yapısalcıların bu ikilikleri fazla sorgulamadan kabul ettiklerini söyler. bu karşıt terimlerin her biri ancak diğerinin var olmasıyla birlikte var olurlar. derrida bunu anlamanın yöntemsel araçlarını geliştirir yapısökümcülüğü ile.

söz-yazı ayrımı, metafiziğin en gizli ve güçlü argümanının kalbidir ve kabul edilemezdir; çünkü derrida’ya göre, geleneksel düşüncede  konuşmanın birincil konuma çıkarılmasının gerisinde "bulunuş metafiziği"nin temel mantığı yatmaktadır. buna göre  konuşmada, konuşan kişi ürettiği sözle eş-anlı bulunmakta yani sözüyle arasında zamansal ya da uzamsal bir uzaklık olmamaktadır. bu doğrudanlık, konuşmada, dolayısıyla ses ve söz'de,  konuşan kişinin ürettiği söz ve o söz aracılığıyla anlatmaya çalıştığı şey arasında bir örtüşme (özdeşlik) olduğunu varsayar. başka bir deyişle, anlamın söz'de içkin olduğunu kabul edilir burada. derrida bunun böyle olamayacağını gösterir. şimdi-burada-varoluş, söz’ün içinden belirlenebilecek bir şey değildir. yazı için geçerli olan söz için de geçerlidir; her söz söyleyenin ve söylenenin yokluğunda söylenmiştir, dil’e gelen aşkın bir gösterilene asla işaret edemez.

logos'un sökümü 
derrida yaptığı yapısökümcü okumalarla, klasik felsefenin, yani derrida'ya göre mevcudiyet metafiziğinin    bilinçdışı kaynaklarını ortaya koymaya çalışmış, metinin yapısındaki ikili karşıtlıkları sorunsallaştırmış ve böylece mevcut düşünüş yapısını sökmeyi denemiştir. bir "merkez" ve "dışarısı" olduğu varsayımına karşı, derrida'nin ünlü argümanı ve sav sözü şöyledir:

 metnin dışında hiçbir şey yoktur.

bu noktada, derrida, nın çalışmasında logos'a yönelik temelli itirazların geliştirildiği görülür. batı felsefesi'nde hem söz hem de akıl anlamına gelir logos. derrida'nın eleştirisinin tam da bu hedeflere yöneldiği açıktır. burada metafizik bir varlık görüşü gizlidir çünkü ve derrida, bir yandan akıl'ın konumunu sorunsallastırarak bir yandan da söz-merkezcilik'in yapısını deşifre ederek, mevcudiyet metafiziğinin ardındaki temel dayanak olan logos'un sökümünü gerçekleştirir. bunun sonucunda özne'nin metafizik mevcudiyet fikrinin merkezindeki konumu sona edilir. söz ve akıl sahibi özne artık metafizik mevcudiyetin merkezi dayanak noktası değildir.

bazı yapıtları 
 de la grammatologie,1967
 la dissemination (yayılım),1972
 marges de la philosophie (felsefenin kıyıları),1972
 la verite en peinture(resim olarak gerçek), 1978
 la cartepostale(kartpostal), 1980
 psyche, inventions de l’autre (psyche, ötekinin icatları),1987
 du droit a la philosophie (felsefe hakkı üzerine), 1990
 apories(açmazlar), 1996
 l’autre cap (öteki hedef/başka baş),1991

i̇ngilizcede yapıtları 
 of grammatology, çeviren: gayatri chakravorty spivak, katkıda bulunan gayatri chakravorty spivak: jhu press, 1998, isbn 0-8018-5830-5, 9780801858307, 360 sayfa
 the gift of death, çeviren: david wills, katkıda bulunan: david wills: university of chicago press, 1996, isbn 0-226-14306-6, 9780226143064, 124 sayfa 
 on cosmopolitanism and forgiveness : routledge, 2001, isbn 0-415-22711-9, 9780415227117, 60 sayfa

türkçede yapıtları 
 marx’ın hayaletleri, (çev. a.tümertekin, ayrıntı yay.2001)
 marx ve mahdumları, (çev. a.tümertekin, ayrıntı yay., 2002)
 şiir nedir?, (çev. ahmet sarı, abdullah arslan, babil yay.)
 mahmuzlar/ nietzsche’nin üslupları, (çev. mehmet baştürk, babil yay.)
 öteki hedef/ başka baş, (çev. m.başaran, bağlam yay. 2003)
 bağışlama ve kozmopolitizm, (çev. ali utku, mukadder erkan, birey yay., 2005)
 çile,  (çev. melih başaran,kabalcı yay.2008)
 i̇sim hariç, (çev.didem eryar,kabalcı yay.2008)
 khora, (çev.didem eryar,kabalcı yay.2008)
 terör günlerinde felsefe (j. habermas ve j. derrida ile diyaloglar,çev.emre barca,yky,2003)
 edebiyat edimleri (çev.ali utku, mukadder erkan,otonom yayıncılık,2010)
 gramatoloji (çev.i̇smet birkan,bilgesu yayıncılık,2011)
 nietzchelerin şöleni (çev.ali utku, mukadder erkan,otonom yayıncılık,2008)
 önemsizin arkeolojisi: condillac okuması (çev.ali utku, mukadder erkan,otonom yayıncılık,2007)
yazı ve fark (çev.p. burcu yalım, metin yayınları, 2020)

kaynakça 
 post-yapısalcılık ve postmodernizm, madan sarup, çev:abdülbaki güçlü, bilim ve sanat yay.
 edebiyat kuramı, terry eagleton, çev:tuncay birkan, ayrıntı yay.
 derrida, 1997 yılında  türkiye'ye gelmiştir. katıldığı seminerlerdeki sunular sonradan kitaplaştırıldı. bkz: pera peras poros, jacques derrida ile birlikte disiplinlerarası çalışma, yay. haz. ferda keskin, önay sözer, y.k.y., i̇stanbul, 1998).

dış bağlantılar 

 derrida üzerine belgesel video
 new york üniversitesi derrida'yı anma toplantı videosu

 
1930 doğumlular
cezayir (şehir) doğumlu yazarlar
2004 yılında ölenler
pankreas kanserinden ölenler
paris'te kanserden ölenler
20. yüzyıl fransız filozofları
21. yüzyıl fransız filozofları
20. yüzyıl deneme yazarları
20. yüzyıl çevirmenleri
21. yüzyıl çevirmenleri
fransız mimarlık yazarları
fransız çevreciler
fransız deneme yazarları
fransız edebiyat eleştirmenleri
fransız edebiyat teorisyenleri
fransız göstergebilimciler
fransız postmodern yazarlar
fransız siyaset felsefecileri
fransız demokrasi aktivistleri
yahudi filozoflar
çağdaş filozoflar
yorumsamacılar
ontologlar
fenomenologlar
sanat felsefecileri
kültür felsefecileri
eğitim filozofları
tarih filozofları
dil felsefecileri
hukuk filozofları
edebiyat felsefecileri
zihin felsefecileri
psikoloji felsefecileri
teknoloji felsefecileri
postyapısalcılar
anlambilimciler
dilbilim filozofları
retorik teorisyenleri
mimarlık teorisyenleri
école normale supérieur'de öğrenim görenler
harvard üniversitesinde öğrenim görenler
paris üniversitesi öğretim üyeleri
kaliforniya üniversitesi, irvine öğretim üyeleri
école des hautes études en sciences sociales
pied-noirlar
cezayir yahudisi asıllı fransızlar
fransa'daki cezayirli göçmenler
irak savaşı karşıtı aktivistler
dekonstrüktivizm
yapısöküm