İbn Rüşd

i̇bn rüşd (; künyesi ebū'l-velīd muḥammed ibn aḥmed ibn muḥammed ibn rüşd ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد بن رشد; latince: averroes, 14 nisan 1126, kurtuba, endülüs - 10 aralık 1198, marakeş, fas), endülüslü-arap felsefeci, hekim, fıkıhçı, matematikçi ve tıpçı. tercüme ve yorumlamalarıyla aristo'yu avrupa'ya yeniden tanıtmıştır. i̇slam felsefesinde aristocu akım olan meşşailiğin temsilcilerindendir.

önemi 

i̇bn rüşd, en çok aristo'nun eserlerinden yaptığı, bugün batı'da pek çoğu unutulmuş arapçaya tercümeleri ve yorumlamalarıyla ünlüdür. 1150'den önce avrupa'da aristo'nun eserlerinin birkaç tercümesinden başkası yoktu ve bunlar da din adamlarınca beğenilmeyip incelenmiyordu. batı'da aristo'nun mirasının yeniden keşfedilmesi, i̇bn rüşd'ün eserlerinin 12. yüzyıl başlarında latinceye tercümesiyle başlamıştır.

i̇bn-i rüşd'ün aristo üzerine çalışmaları otuz yıllık bir dönemi kapsar ve bu dönem içinde erişemediği politika dışında bütün eserlerine yorumlamalar yazmıştır. eserlerinin i̇branice tercümeleri de i̇brani felsefesi üzerinde kalıcı bir etki bırakmıştır. i̇bn-i rüşd'ün düşünceleri, hristiyan skolastik gelenekten aristo'nun mantık çalışmalarına değer veren brabantlı siger, thomas aquinas ve dacialı boetius gibi paris üniversitesi öğretim görevlileri tarafından özümsenmişti. thomas aquinas gibi meşhur skolastik filozoflar, ona ismi yerine "şârih" (yorumcu) ve aristo'ya da "filozof" diyerek yüksek derecede önem veriyorlardı. i̇slâm dünyasında bir okul bırakmamış ve ölümü endülüs'teki serbest düşünce hayatının sonuna işaret etmiştir.

edebiyatta i̇bn rüşd 
orta çağ'ın avrupalı skolastiklerinin kendisine gösterdikleri saygıdan ötürü dante, i̇bn rüşd'ü i̇lahi komedya'da diğer büyük pagan filozoflarla beraber "iltifatın üne borçlu olunduğu" limbo'da göstermiştir.

victor hugo'nun, quasimodo ile esmeralda'nın talihsiz öyküsünün anlattığı, notre dame'ın kamburu adlı eserinde, bilimle hukukun kaynaklarına değinildiği bir bölümde, i̇bn rüşd referans verilir. avrupa'da bilinen adıyla avveroes ismiyle anılır.

james joyce'un ulysess adlı eserinde  ve jorge luis borges'un la busca de averroes (averroes'in arayışı) eserinde  de, i̇bn rüşd anılır.

umberto eco'nun gülün adı romanında i̇bni rüşd birçok kez anılır ve aristo'ya getirdiği yorumlar ve çıkarımlar referans olarak gösterilir.

eserleri 
i̇bn rüşd'ün siyaset, din, hukuk, tıp ve felsefenin pek çok alanında 150'den fazla eser kaleme aldığı bilinmektedir. özellikle aristo'nun organon külliyatı üzerine yazdığı pek çok şerh vardır. bu şerhlerin boyutları küçük, orta ve küçük olmak üzere üç çeşittir. küçük ve orta şehirler, ekseriya eserin tamamının şerhi olmamakla beraber bâzı kapalı ifadelerin sayfalar boyu analiz edildiği çalışmalardır. biz burada i̇bn rüşd'ün eserlerinin çokluğunun yanında birçok dile tercüme edildiğini de göz önünde bulundurarak çalışmaları hakkındaki bilgileri ayrıntısıyla aktaracağız.

organon (ὄργανον)'a giriş mahiyetindeki eserleri

îsâġūcî 
i̇bn rüşd, îsâġūcî adıyla organon'un altı kitaplık külliyatına giriş mahiyetinde bir eser kaleme almıştır. benzeri bir örneği i̇bn sina'nın şifa külliyatı'na yazdığı el-medhal isimli çalışmada görmekteyiz. i̇bn rüşd bu eser için iki şerh kaleme almış, bunlardan eż-żarûrî fi’l-manŧıķ adlı özetin i̇brânî harfleriyle arapça metninin iki nüshası günümüze ulaşmış, ancak i̇brânîce ve latince tercümeleri kaybolmuştur.

telħîśu medħali furfuryus 
telħîśu medħali furfuryus adını taşıyan ve yukarıdaki eser üzerine yaptığı orta hacimde bir şerh kaleme almıştır. william de lune tarafından averrois, commentarium medium. super librs introductionum porphyrii adıyla latinceye tercüme edilen bu şerhin bir de i̇brânîce tercümesi bulunmaktadır. her iki tercüme jacob mantino tarafından yayımlanmıştır (venedik, 1560). herbert a. davidson, latince ve i̇brânîce çevirilere dayanarak eseri i̇ngilizce’ye tercüme edip “corpus commentariorum averrois in aristotelem” serisi içerisinde neşretmiştir

kategoriler üzerine çalışmaları

i. kitâbü’l-maķūlât (categorias) 
aristo'nun kategoriler eserinin çevirisidir. filozof bu esere iki şerh yazmış, arapça küçük şerhinin orijinali kaybolmuştur. palmesli abraham’ın "epistola de primitate praedicatorum" adıyla yaptığı latince tercümesi basılmış olup (venedik 1560) i̇brânîce çevirisi kayıptır.

ii. telħîśu kitâbi’l-maķūlât/katıguryas (kategoriler şerhi) 
yukarıdaki kategoriler çevirisine yazmış olduğu orta şerhtir. arapça yazma nüshaları da günümüze ulaşmıştır. i̇brânî harfleriyle yazılmış olan arapça orijinalinden sadece bir nüsha mevcuttur. orta şerhin arapça metnini maurice bouyges neşretmiş (beyrut, 1932), gérard jéhami daha sonra floransa, leiden ve meşhed nüshalarını esas alarak bunu telħîśu manŧıķı arisŧo içinde (beyrut 1982, s. 1-77) yeniden yayımlamıştır. bu orta şerh üç defa latinceye tercüme edilmiştir. jacob mantino tarafından commentum averrois cordubensis expositione media adıyla yapılan çeviri basılmış (venedik, 1552, 1562, 1573), anonim olduğu anlaşılan ikinci çeviri liber praedicamentorum aristotelis cum commeentariis averrois (lyon, 1542), yine anonim olan bir başka çeviri de padoalı nicolet tarafından commentum auerois super librum predica-mentorum aristotelis (venedik, 1483) adıyla yayımlanmıştır. ayrıca zacharias zenari’nin 1560’ta venedik’te eserin yeni ve farklı bir edisyonunu yaptığı görülmektedir. eserin jacob ben abba-mari anatolio tarafından napoli’de yapılan i̇brânîce çevirisinden de günümüze iki nüsha ulaşmıştır. herbert a. davidson bu eseri arapça, i̇brânîce ve latince tercümelerine dayanarak middle commentary on aristotle’s categoriae adıyla i̇ngilizceye çevirmiş ve “corpus commentarium averrois in aristotelem” serisi içerisinde yayımlamış (cambridge, 1969), levi ben gerson bu i̇brânîce çeviri üzerine bir şerh yazmıştır.

"yorum üzerine" üzerine çalışmaları

i. kitâbu'l-i̇bâre (περὶ ἑρμηνείας / peri hermenias / de interpretatione) 
aristo'nun yorum üzerine adlı eserinin arapça çevirisidir. balmesli abraham tarafından latinceye tercüme edilmiştir. i̇bn rüşd, kendisinin arapça çevirisi üzerine küçük ve orta olmak üzere iki şerh yazmıştır. arapça küçük şerhin orijinali kaybolmuştur. fakat bu şerhin latincesi mevcut olup "epithome in libros perihermenias" başlığı altında yayımlanmıştır (venedik, 1560).

ii. telhîsu kitâbi'l-i̇bâre/bari ermenias ("yorum üzerine" şerhi) 
yorum üzerine adlı eserinin orta büyüklükteki şerhidir. arapça orijinali günümüze ulaşmış ve gérard jéhami tarafından neşredilmiştir. bu şerhin jacob mantino’nun yaptığı, hâlen venedik’te bulunan latince tercümesi cominum de tridino tarafından "aristotelis perihermenias commentum averrois cordobensis expositione media" adıyla basılmıştır (venedik, 1560). eserin ayrıca william de lune’nun yaptığı bir başka çevirisi daha vardır.

bâzı eserleri 
felsefe üzerine sayısız eseri vardır. aristo'nun organon külliyatı üzerine küçük, orta ve büyük olmak üzere pek çok şerhi vardır. şunları sıralayalım:

 organon'a giriş (i̇sagoci)
 organon'a giriş şerhi (leiden üniversitesi ktp., nr. 2073, 2820; william de lune tarafından averrois, commentarium medium. super libri introductionum porphyrii adıyla latinceye çevrilen bu şerhin bir de i̇brânîce tercümesi bulunmaktadır. her iki tercüme jacob mantino tarafından yayımlanmıştır (venedik, 1560). herbert a. davidson, latince ve i̇brânîce çevirilere dayanarak eseri i̇ngilizceye tercüme edip “corpus commentariorum averrois in aristotelem” serisi içerisinde neşretmiştir.)
 i̇kinci analitikler şerhi
 diyalektika şerhi
 sofistika şerhi
 poetika şerhi
 retorika şerhi
 devlet şerhi

bilim ve felsefe eserleri 
 cevâmi, el-hiss ve el-mahsûs (duyum ve algı üzerine)
 cevâmi, fî el-felsefe (felsefe üzerine değerlendirme)
 cevâmi kitâb el-nefs (nefis kitabı üzerine değerlendirme)
 cevâmi kütûb aristutâlîs fî el-tabiîyyât ve el-i̇lahîyyât
 cevâmi mâba'de't-tabî'a (metafizik üzerine değerlendirme)
 cevâmi siyâseti eflâtun (platon'un devlet kitabı üzerine değerlendirme)
 darûrî fî el-mantık (mantık üzerine zorunlu bilgiler)
 darûrî fî el-nahv (nahiv üzerine zorunlu bilgiler)
 kelâm 'ala el-kelimeti ve el-i̇sm el muştak (kelime ve türetilmiş i̇simler üzerine)
 kitâb el-hayevân (hayvanlar üzerine)
 kitâb fî el-fahsi an mesâil vaka'at fî el-'i̇lm el-i̇l'ahi fî kitâb el-şifâ lî i̇bn-sina (i̇bn sînâ'nın şifâ'sının metafizik kısmındaki problemlerin açıklanması)
 makâle fî el-'akl (akıl üzerine)
 makâle fî el-cimri' el-semâvî (göksel nesnelerin doğası üzerine)
 makâle fî el-kıyâs (kıyas üzerine)
 makâle fî el-kıyâs el-şartî (şartlı kıyaslar üzerine)
 makâle fî el-mantık ve el-'i̇lm el-tabî-î (mantık ve doğa felsefesi üzerine)
 makâle fî hareket el-felek (feleklerin hareketi üzerine)
 makâle fî i̇ttisâl el-'akl el-mufârık bî el-i̇nsân (mufarık aklın i̇nsanla i̇lişkisi üzerine)
 mes'ele fî enne allahe tebâreke ve te'ale ya'lemu el-cüz'iyyât (yüce allah'ın tekilleri bilmesi üzerine)
 mes'ele fî el-zamân (zaman üzerine)
 mes'ele fî el-hikme (felsefe problemleri)
 muhtasar el-mecisti (almagest'in özeti)
 muhtasar kitâb el-mustasfâ lî el-gazâlî (gazâlî'nin mustafâ kitabı üzerine)
 risâle el-âsâr el-'adiyye (olağan yapıtlar üzerine)
 risâle el-âsâr el-ulviyye (yüce yapıtlar üzerine)
 risâle el-kevn ve el-fesâd (oluş ve bozuluş üzerine)
 risâle el-nefs (nefis üzerine)
 risâle el-semâ el-tabî'î (gökyüzü üzerine)
 risâle el-semâ ve el-'âlem (gökyüzü ve evren üzerine)
 risâle mâba'de't-tabî'a (metafizik üzerine)
 şerh akîde el-i̇mâm el-mebdî (i̇mam medbî'nin kurallarının yorumu)
 şerh el-kebir lî kitab el-nefs lî aristutâlis (aristoteles'in nefis kitabı'nın büyük yorumu)
 şerh kitâb aristutâlis fî el-semâ ve el-'âlem (aristoteles'in gökyüzü ve evren kitabının yorumu)
 şerh kitâb el-burhân lî aristutâlis (aristoteles'in burhan kitabı'nın yorumu)
 şerh kitâb el-kıyâs lî aristutâlis (aristoteles'in kıyas kitabı'nın yorumu)
 şerh kitâb el-nefs lî aristutâlis (aristoteles'in nefis kitabı'nın yorumu)
 şerh kitâb siyâset lî eflatun (platon'un devlet kitabı'nın yorumu)
 şerh mâba'di't-tabî'a (metafizik'in yorumu)
 şerh makâle el-i̇skender fî el-'akl (i̇skender'in akıl hakkındaki makalesi'nin yorumu)
 tefsîr mâba'de't-tabî'a (i̇bn sînâ'nın tıp özeti kitabının yorumu)
 tehâfüt el-tehâfüt el-felâsife (filozofların tutarsızlığı'nın yorumu)
 telhîs i̇lâhiyyât lî nikulâvus (metafizik'in özeti)
 telhîs kitâb aristoteles fî el-cedel (aristoteles'in cedel kitabının özeti)
 telhîs kitâb el-'i̇bare lî aristutâlis (i̇bare kitabının özeti)
 telhîs kitâb el-ahlâk lî aristutâlis (aristoteles'in ahlak kitabının özeti)
 telhîs kitâb el-âsâr el-ulviyye (yüce yapıtlar kitabının özeti)
 telhîs kitâb el-burhân lî aristutâlis (aristoteles'in burhan kitabı'nın özeti)
 telhîs kitâb el-hâss ve el-mahsûs (duyum ve algı kitabının özeti)
 telhîs kitâb el-hitabe lî aristutâlis (aritoteles'in retorik kitabı'nın özeti)
 telhîs kitâb el-kevn ve el-fesâd lî aristutâlis (aristoteles'in oluş ve bozuluş kitabı'nın özeti)
 telhîs kitâb el-kıyas lî aristutâlis (aristoteles'in kıyas kitabı'nın özeti)
 telhîs kitâb el-ma'kûlât lî aristutâlis (aristoteles'i̇n kategoriler kitabı'nın özeti)
 telhîs kitâb el-nefs lî aristutâlis (aristoteles'i̇n nefis kitabı'nın özeti)
 telhîs kitâb el-safsata lî aristutâlis (aristoteles'in safsata kitabı'nın özeti)
 telhîs kitâb el-semâ el-tabiî (gökyüzü üzerine kitabının özeti)
 telhîs kitâb el-semâ ve el-'âlem lî aristutâlis (aristoteles'i̇n gökyüzü ve evren kitabının özeti)
 telhîs kitâb el-şi'r lî aristutâlis (aristoteles'in şiir kitabı'nın özeti)
 telhîs kitâb mâba'de't-tabî'a (metafizik kitabının özeti)
 telhîs mantıki aritutâlis (aristoteles'in mantık'ının özeti)

dinî eserleri 
 bidâyet el-müctehid ve nihâyet el-muktesid (i̇çtihâdın başlangıcı ve ilımlılığın sonu)
 fasl el-makâl fî mâ beyne el-şerî'a ve el-hikme min el-i̇ttisâl (felsefe ve din i̇lişkisi üzerine)
 keşf'an menâhic el-edille ve 'akâ'id el-mille (milletlerin akaidleri hakkındaki kanıtların yöntemlerinin keşfi)
 kitâb el-'usûl el-fıkh (fıkıh üzerine)
 makâle fî el-'ümyu el-i̇lâhî (el-damîme) (i̇lahi körlük üzerine)

tıbbî eserleri 
 cümletün min el-edviye el-müfred (müfred i̇laçlar hakkında)
 kavl fî âlât el-teneffüs (solunum üzerine)
 kelâm fî i̇htisâr el-i̇lel ve el-a'râd lî câlînûs (galenos'un hastalıklar ve belirtileri kitabı üzerine)
 kitâb el-külliyât fî el-tıb (tıp külliyatı)
 kitâb fî hıfz el-sıhha (sağlığın korunması üzerine)
 makâle fi asnâf el-mizâc (mizaç türleri üzerine)
 makale fî el-mizâc (mizaç üzerine)
 makâle fi el-tiryâk (tiryak üzerine)
 makâle fî hummeyât el-'ufûn (ateşli hastalıklar üzerine)
 mes'eletün fî nevâib el-hummâ (humma hastalığıyla i̇lgili sorunlar)
 resâil i̇bn rüşd el-tıbbiyye (i̇bn rüşd'ün tıp makaleleri)
 şerh urcûze lî i̇bn sinâ (i̇bn sînâ'nın tıp özeti kitabının yorumu)
 telhîs el-nisfu el-sâni min kitâb hilet el-beri lî câlînûs (galenos'un hastalıklardan korunma kitabı'nın i̇kinci bölümünün özeti)
 telhîs evvelu kitâb el-edviye el-müfrede (müfred i̇laçlar'ın birinci kitabının özeti)
 telhîs kitâb el-hummeyyât lî câlînûs (galenos'un humma kitabının özeti)
 telhîs kitâb el-i̇lel ve el-a'râz li câlînûs (galenos'un hastalıklar ve belirtileri kitabının özeti)
 telhîs kitâb el-kuvvâ el-tabî'iyye lî câlînûs (galenos'un doğal kuvvetler kitabının özeti)
 telhîs kitâb el-mizâc lî câlînûs (galenos'un mizaç kitabı'nın özeti)
 telhîs kitâb ustukussât li câlînûs (galenos'un i̇lkeler kitabı'nın özeti)

kaynakça 

1126 doğumlular
1198 yılında ölenler
12. yüzyıl filozofları
12. yüzyıl hekimleri
12. yüzyıl astronomları
arap filozoflar
arap hekimler
aristotelesçi filozoflar
din filozofları
endülüslü bilim insanları
orta çağ müslüman astronomları
orta çağ müslüman hekimleri
i̇bn rüşdcülük
mantık felsefecileri
malikiler
eşariler