Keseliler

keseliler (), memeliler sınıfının bir alt sınıfıdır. eteneliler ile aralarındaki en önemli fark, yavruların henüz iyi gelişmemiş (neredeyse embriyo) şekilde çok erken doğup annenin kesesinde gelişmeye devam etmesidir. bugün avustralya ve amerika'da yaklaşık 320 keseli türü yaşamaktadır. bunlar bütün memelilerin %6'sını oluşturur.

özellikleri 
keselilerde yavruyu süt ile emzirmek, kıllardan oluşan bir post, üç kemikçikten oluşan duyma mekanizması ve ses telleri gibi memeliler için tipik olan özellikler mevcuttur. ancak doğurma şekli, keseleri ve bazı diğer özellikleri etenelilerden farklı olduklarını gösterir.

kafatasları ve beyinleri vücutlarına orantılı olarak dar ve küçüktür. beyin yapısı diğer memelilerden olduğundan daha basittir. çoğu ortak özellikleri kafataslarında ve dişlerinde bulunur. vücut yapıları ise türden türe çok farklı olabilir. keselilerin daima 2 adet cinsel organı vardır.. dişilerin iki adet rahmi ve iki adet döl yolu vardır. erkeklerde de penis ve testis torbası ikişer adet vardır.

kese (marsupium) çoğu türde mevcut olsa da her keseli türünde yoktur. bazı keselilerin sabit bir kesesi varken, bazılarında sadece gebelik zamanında gelişir. keseli sıçangiller gibi bazılarının ise kesesi yoktur ve yavrularını karınlarında bulunan bir deri buruşukluğuna veya postun arasına saklarlar. kesenin yapısında da farklar vardır: zıplayarak ilerleyen kangurugiller'de kesenin girişi öndedir. dört ayak üzerinde yürüyen veya ağaçlara tırmanan türlerde ise kesenin girişi arkadadır.

vücut ölçüleri ve şekilleri de çok farklıdır. en büyük yaşayan keseli kızıl dev kanguru 1,8 m boya ve 90 kg ağırlığa ulaşır. en küçük temsilcileri yassı kafalı keseli fare 5 cm uzunluğa ve 5 gram ağırlığa ulaşır. ancak soyu tükenmiş olan çok daha büyük keseli türleri  de tanılmaktadır (örneğin diprotodon).

birçok keseli türleri eteneli türlere benzemekte ve konvergen evrimin mükemmel örneklerini sunmaktadır. örneğin soyu tükenmiş tazmanya kurdu bildiğimiz eteneli kurda çok benzemektedir. keseli köstebek, bildiğimiz eteneli köstebeğe benzer bir vücut yapısı ve yaşam şekli geliştirerek aynı habitatı ele geçirmiştir. keseli sıçangiller ve fare keseli sıçanıgiller'de yine eteneli kemirgenlere benzer vücut yapısı ile sıçan ve fare gibi habitatlara yerleşmiştir. bir keseli familyası olan uçar kuskusgiller'in geliştirdiği uçma membranı ve süzülme yöntemleri, eteneli bir familya olan uçar makigiller veya uçar sincapcıklar'da olanın aynısıdır, ama bu familyalar bunları birbirlerinden bağımsız şekilde geliştirmiştir. kangurugillerin beslenmesi ve sindirim sistemi eteneli çift toynaklılara benzemektedir. birden fazla mideye sahiptirler ve hatta bazen geviş getirirler.

yayılım ve yaşam alanı 
keseliler avustralya civarında ve amerika'da yaşar. amerika'da yaşayanların çoğu güney amerika'da yaşar. birkaç tür orta amerika'da ve sadece opossum türü kuzey amerika'da yaşar.

avustralya civarındaki keselilerin çoğu avustralya ve yeni gine'de yaşar. endonezya'nın doğusunda ve solomon adaları'nda da keseli türleri vardır. pasifik okyanusu'nun diğer adalarında ve yeni zelanda'da keseli türler yoktur.

keseliler farklı yaşam alanlarına uyum sağlamıştır: ormanlı, kurak ve çalılık, dağlı ve hatta çöl bölgelerinde rastlanabilirler. etenelilerden farklı olarak neredeyse hiç sucul yaşamaya uyum sağlamış keseli yoktur. sadece sucul keseli ve kısmen kalın kuyruklu keseli sıçan sucul bir yaşam şekli sürdürmektedir. birçok keseli türleri ağaçlarda yaşamaya uyum sağlamış ve tırmanmaya yönelik vücut yapıları ve kabiliyet geliştirmiştir.

yaşam şekli 
keselilerin yaşam şekilleride aynı yaşam alanları kadar birbirlerinden farklıdır. bazıları gece diğerleri gündüz aktifdir. etenelilerde olduğu gibi iyi gelişmiş sosyal yapılar keselilerde yoktur. bazı türler yalnız, diğerleri belli bir sosyal düzeni olmayan kısa ömürlü sürüler içinde yaşar.

keselilerin beslenmeside familyadan familyaya çok farklıdır. kangurugiller, vombatlar ve koala otçuldur. çoğu keseliler her şey yiyicidir (omnivor) ve sırf etçil beslenen keseliler yırtıcı keseliler ve fare keseli sıçanıgiller familyalarında bulunur.

üreme 

keselilerin üreme sistemi etenelilerin üreme sisteminden oldukça farklıdır. embriyonik gelişim esnasında tüm keselilerde bir koryo-vitellin plasenta oluşur. bandikutlarda ek olarak koryo-allantoik plasenta da oluşur ama eutheria kladı üyelerinde bulunan koryonik villi bulunmaz. sadece koala'da ve birkaç diğer türde gerçek bir plasenta vardır. keselilerde üremenin evrimi ve memelilerin üremesinin atasal durumu 19. yüzyılının sonundan beri tartışmalara neden olan bir konudur. her iki cinsiyet de, dışarı atılmadan önce atıkların saklandığı ürogenital keseye bağlı bir kloaka sahiptir. keselilerin mesanesi idrarı toplamak ve hem erkek hem de dişilerde ortak olan ürogenital boşluğa boşaltma işlevine sahiptir.

keselilerde gebelik 11 - 43 gün kadar kısadır. yavrular az gelişmiş, henüz embriyo seviyesinde dünyaya gelir. bazılarında 1 gram (bir türde hatta 1 mg) ağırlığında olan yavrunun henüz organları bile yeterince gelişmiş değildir. sadece kolları ve bacakları, kendi kendine annenin kesesine tırmanıp memeyi bulmaya yetecek kadar gelişmiş olur.

her keselinin içinde memelerin bulunduğu gerçek bir kesesi yoktur. bazı türlerde yavrular sadece memeye asılı şekilde postun arasında veya deri kırışıklıkları arasında saklı durur. keseli yavruları yaşamlarının ilk haftalarında veya aylarında annenin memesini ağzından bırakmaz ve anne ile bir bütün olur. keselilerde emzirme süresi etenelilerde olduğundan daha uzundur.

erkek üreme sistemi 

macropodidae ve keseli köstebekler dışında keseli erkeklerinin çoğunda dişilerin iki vajinasına uyacak şekilde iki kolu ve iki ucu olan çatallı bir penise sahiptirler. penis yalnızca çiftleşme esnasında kullanılır ve boşaltım sisteminden ayrıdır. ereksiyon hâlinde iken kavislidir ve ereksiyon hâlinde değilken s şeklinde kıvrık olarak gövdenin içinde saklanır. ne keselilerde ne de tek deliklilerde baculum yoktur. penis başının şekli keseli türleri arasında farklılık gösterir.

erkek tasmanya kaplanının çalılıklar arasında koşarken dış üreme organlarını koruyan bir kesesi vardı.

sınıflandırma 

eski sınıflandırmalarda keseliler marsupialia adında tek bir takım olarak kabul edilmiştir. ancak modern bilimde keselilerin sınıflandırmasını daha ayrıntılı ele alınıp, 2 üst takıma bölünen 7 takım kabul edilmektedir.

 alt sınıf marsupialia- keseliler
 üst takım ameridelphia (amerika keselileri)
 takım didelphimorphia - (yenidünya keseli sıçanları)
 familya didelphidae - keseli sıçangiller
 takım paucituberculata
 familya caenolestidae - fare keseli sıçanıgiller
 üst takım australidelphia (avustralya keselileri)
 takım microbiotheria
 familya microbiotheriidae - chiloé keseli sıçanı
 takım notoryctemorphia
 familya notoryctidae - keseli köstebekgiller
 takım dasyuromorphia - yırtıcı keseliler
 familya thylacinidae - tazmanya kaplanı soyu tükenmiş
 familya myrmecobiidae - keseli karıncayiyen
 familya dasyuridae - keseli sansargiller
 takım peramelemorphia - keseli porsuğumsular
 familya thylacomyidae - keseli tavşan (bilbie)
 familya chaeropodidae - domuzayaklı keseli soyu tükenmiş
 familya peramelidae - keseli porsukgiller
 takım diprotodontia - i̇ki ön dişliler
 alt takım vombatiformes - vombatımsılar
 familya phascolarctidae - koala
 familya vombatidae - vombatgiller
 alt takım phalangeriformes - kuskusumsular
 üst familya phalangeroidea
 familya burramyidae - keseli yediuyuklayangiller
 familya phalangeridae - kuskusgiller
 üst familya petauroidea - (uçan keseliler)
 familya pseudocheiridae - kıvrıkkuyruklu keseligiller
 familya petauridae - uçar kuskusgiller
 familya tarsipedidae - balcıl keseli
 familya acrobatidae - cüce uçar kuskusgiller
 alt takım macropodiformes - kangurumsular 
 familya hypsiprymnodontidae - misk sıçankangurusu
 familya potoroidae - sıçan kangurusugiller
 familya macropodidae - kangurugiller

i̇nsanlar ve keseliler 

dünyanın diğer kıtalarında da diğer memelilerde olduğu gibi, avustralya'da da keseliler et ve postları yüzünden avustralya yerlileri aborijinler tarafından avlanmıştır. aborijinlerin hangi türleri aşırı avlamak dolayı tükettikleri kesin söylenememektedir. eski çağlarda ortadan kaybolan keseli türleri doğal facialardan dolayı da tükenmiş olabilir.

ancak 19. yüzyılda avrupalıların avustralya'ya gelmesi ile birçok keseli türü yaşam alanlarının tarlaya veya otluğa cevrilmesi, aşırı avcılık ve avrupa'dan getirilen yabancı hayvan türleri yüzünden tükenmeye başlamıştır. özellikle avrupa'dan getirilen kızıl tilki ve ev kedisi avustralya'da her yere yayılmış ve birçok keseli türlerini ortadan kaldırmıştır ve hala günümüze kadar birçok türleri tehdit etmektedir.

kaynakça

özel

genel
 t. s. kemp: the origin & evolution of mammals. oxford university press, oxford 2005. isbn 0-19-850761-5
 malcolm c. mckenna, susan k. bell: classification of mammals – above the species level. columbia university press, new york 2000. isbn 0-231-11013-8
 ronald m. nowak: walker’s mammals of the world. johns hopkins university press, baltimore 1999. isbn 0-8018-5789-9
 d. e. wilson, d. m. reeder: mammal species of the world. johns hopkins university press, batimore 2005. isbn 0-8018-8221-4

 
johann karl wilhelm illiger tarafından adlandırılmış taksonlar