Marcel Duchamp

marcel duchamp (28 temmuz 1887, blainville-crevon - 2 ekim 1968, neuilly-sur-seine), fransız-amerikalı sanatçı. asıl adı henri-robert-marcel duchamp'dır. yirminci yüzyılda avrupa ve kuzey amerika'nın en önemli sanatçılarından olmuş, ii. dünya savaşı sonrası amerika'da pop sanatı ve kavramsal sanat akımlarının temellerinin atılmasında etkili olmuştur.

duchamp'ın ilk eserleri post-izlenimci üslubunda olmuşsa da daha sonra en etkili dada sanatçısı olmuştur. académie julian okulundan gelip etkisini günümüzün çağdaş sanatçılarına kadar sürdürmüştür. siyasal görüş olarak bireyci anarşist olarak tanımlanabilir, i. dünya savaşı'na karşı çıkıp abd'ye yerleşmiştir. max stirner'in görüşlerinden etkilenmiş, bu fikirleri kendi sanatsal ve bireysel gelişimi için birer dönüş noktası olarak kabul etmiştir.

1. dünya savaşı öncesinde birçok sanatçının eserini "retinal" yani sadece göze hitap eder bulmuş ve bunun yerine sanatı "yeniden zihnin hizmetine sunmak gerektiğini" söylemiştir. doğal olarak duchamp'ın tabu deviren tarzı, dada hareketinin ilgisini çekmiştir.

hazır nesneler / buluntular 

geleneksel ve kabul gören sanat üretim yöntemlerini ironi ve yergi eşliğinde yıkmak duchamp'ın kariyerinin ana fikirlerinden olmuştur. en çarpıcı ve ikonoklastik üretimi ise diğer sanatçılara en fazla ilham vermiş olan buluntu nesnelerdir.

1913'te ortaya koyduğu ilk hazır nesne olan bisiklet tekerleği ile birlikte duchamp sanatsal yeteneğin antitezi olan bir yaratıcı sürece girmiştir. kendisini geleneksel resimden uzak tutmaya ve sanat eserinin kavramsal değerinin ortaya çıkarmaya çalışmıştır. nesne sanat eseri olur, çünkü sanatçı onu o şekilde tasarlamıştır.

duchamp'ın diğer belki de en ünlü hazır nesnesi başaşağı duran bir pisuar olan "çeşme"'dir. bu çalışma halkın beğenisinin ve sanatsal tekniklerin sınırlarını zorlamıştır.

duchamp'ın en ünlü hazır nesnesi; yan yatırıp çeşme diye adlandırdığı ve "r.mutt" imzasını attığı, daha sonra da 1917'de new york'taki bağımsız sanatçılar topluluğu'nun ilk sergisine gönderdiği bu porselen pisuardır. sergi resimlerini seçen komite tarafından yakışıksız bulunduğu, özgün olmadığı ve bir sanat eserini oluşturan şeylere saldırdığı için reddedilmiş olsa da çeşme modern sanatın gidişatını değiştirdi. duchamp, amerikan avangard sanatında gösterişçilik diye nitelendirdiği şeylerle dalga geçmeyi amaçlamıştı. mahlas olarak kullandığı "r.mutt" dikkatle seçilmişti.r, fransız jargonunda "para babası" demek olan richard'ı ifade ediyordu. mutt'la ise bu pisuarı üreten jl mott ironworks şirketini kastediyordu. eser, bağımsız sanatçılar topluluğu tarafından reddedildikten sonra, her nasılsa, başkaları, bir sanatçı tarafından sergilenmek için sunulan bir nesneye yeni bir anlam aşılandığını ileri sürdüler. duchamp, sanatın sanatçının eliyle yapması gerektiğine dair geleneksel görüşe meydan okuyor, sanatçının fikirlerinin yapımından daha önemli olduğunu iddia ediyordu. prefabrik nesneler sayesinde, belirli bir stile uyma "tuzağı"ndan kurtulduğunu da söylemişti. duchamp'ın fikirleri daha sonra, 20. yüzyıl sanatının kavramsal gelişiminin temelini oluşturdu.

parodi 
duchamp'ın parodilerinden birisi, bir mona lisa reprodüksiyonu üzerine çizdiği sakal ve bıyıktır. marcel duchamp, şişe rafı ya da kar küreği gibi seri üretim ürünlerini heykel olarak sergileyerek "yüksek sanat", "kültür" ve pazardaki ürünler hakkındaki geleneksel düşünce ve kanıları hedef almıştır. görsel parodilerini eserlerine verdiği isimlerle de güçlendirir: çeşme isimli eserini "r. mutt" (bir yandan amerikalı sanatçı tarafından yapılmış izlenimi verirken bir yandan da almancadaki armut - fakirlik kelimesinin anlamını da kullanarak) olarak imzalaması, üzerine sakal çizdiği mona lisa'yı (fransızca "elle a chaud au cul" olarak okunup "kızın kalçaları yakıcı" olarak tercüme edilebilecek) l.h.o.o.q. olarak adlandırması gibi..

sürrealistlerle iş birliği 
1923'ten 1954'e kadar zamanının çoğunu satranç oynamakla geçirdi. 1930 ortalarında sürrealistlerle işbirliği yapıp sergilerine katılmıştır. 1942'de kalıcı olarak new york'a yerleşmiş, 1944'ten itibaren max ernst ve andré breton ile birlikte sürrealist dergi vvv'yi yayınlamıştır.

etkileri 
1920'lerde sansasyonel birşekilde sanat yapmayı hayatının sonuna kadar satranç oynamak için bıraktığını açıklasa da, sanatçı-provokatör rolünden tam olarak kopmamıştır. duchamp cubism'den dada'ya ve sürrealizme birçok sanat akımıyla bağlantılandırılmış, ve pop sanat (andy warhol), minimalizm (robert morris)ve kavramsal sanat (sol lewitt) gibi birçok akıma yol açmıştır.

bu üretken sanatçının, sanat tarihine en büyük katkısı, statükoyu kırmak için, var olan normları sorgulama, uyarma, eleştirme, ve oyuncu bir şekilde aşağılama yetisiydi. kendisi çalışmalarıyla sanatçının bu rolünü tasdik ettirmiştir.

duchamp'ın çeşme  eseri 2004 aralığında i̇ngiliz sanat çevresinden 500 kişinin oylarıyla 20. yüzyılın en etkili eseri seçilmiştir. bugün de günümüz sanatçıları üzerindeki etkisi devam etmektedir.

duchamp biyografisi 
1887	rouen yakınlarında blainville'de doğdu.

1897-1907 rouen'deki corneille lycee'de felsefe, tarih, belagat, aritmetik, fen, i̇ngilizce, almanca, latince ve yunanca içeren ağır ve akademik bir eğitimden geçti. bu yıllarda izlenimcilik (empresyonizm), simya (alkemi), gizemli bilimler (okültizm) ile ilgilendi. 1904'te paris'i ziyaret etti.

1908	courrier français gazetesinde çalıştı.

1910 	fovizm ile ilgilendi. francis picabia ile tanıştı.

1911 	futurizm, orfizm ve biçim ayrışması uygulamaları ile ilgilendi. "symbolic overtones" çalışmaları yaptı. simya ikonografisi "bahar" adlı resmini etkiledi.
albert poisson'un "simyacıların teorileri ve sembolleri" adlı kitabı ile içiçeydi. kübistlerin "section d'or" grubu ile çalışmaya başladı.

1912	i̇ki aylığına münih'i ziyaret etti. "merdivenden inen çıplak" adlı tablosu, section d'or sergisinden reddedildi. temmuz ayında "büyük cam"ın ilk eskizlerine başladı.

1913	st. genevieve kütüphanesinde çalıştı. "zaman ve mekanı ölçülendirme sistemi"ni geliştirdi. "şansın yasaları" nı konu alan müzikal kompozisyonlar yazdı. new york'a gitti. dev "armory show" sergisine "merdivenden inen çıplak" ile katıldı. resim skandal yarattı.

1914	i̇lk "ready-made"ini yarattı.

1915	yeniden new york'a gitti. francis picabia ile buluştu. arensberg ve stieglitz'in katkılarıyla çağdaş sanat sergisini açtı. "büyük cam" üzerine çalışmaya devam etti. new york dada hareketinin merkez katılımcısı oldu. zürih dada ile bağlantı kurdu.

1917	"dada ve anti-sanat kuramları doğrultusunda, anti-sanat niteliği taşıyan çalışmalar yaptı. "bottle rock", "l.h.o.o.q." gibi manifestolarından sonra, new york'taki bir sergiye "r. mutt" takma adıyla "çeşme" ismini verdiği porselen bir idrar kabıyla başvurdu ve reddedildi.

1918	new york dada ile zürih dada'nın bir araya gelmesini sağladı.

1921	saçını kuyruklu yıldız (komet) biçiminde kestirdi. her türlü sanatsal rekabetten ve kendini kanıtlama çabasından çekildi. satrançla uğraşmaya başladı.

1926	man ray ve marc allegret ile beraber "anemik sinema"yı yaptı.

1934	"kendi güveyleri tarafından çırılçıplak soyulan gelin" ya da "büyük cam" adlı toplu çalışmayı yayımladı. new york ve paris çağdaş sanat sergileri gibi bazı organizasyonlara yardım etmek dışında hiçbir sanatsal etkinlikte bulunmadı. 1920'lerden beri büründüğü içine kapanık tavrı daha da arttı.

1947	paris'teki sürrealizm sergisinin gerçekleşmesine büyük yardımı dokundu.

1967	rouen müzesinde, kardeşleri yontucu raymond duchamp-villon, ressam gaston duchamp ve ressam suzanne duchamp ile beraber retrospektif sergisi açtı.

1968	neuilly'de öldü. daha sonra hayatının son yıllarını ve daha önceki çalışmalarını özetleyen ikinci bir asamblaj açıklandı.

referans eserler 
 tompkins, calvin (1996), duchamp: a biography. u.s.: henry holt and company, inc.
 a consice history of french painting, edward lucie-smith, thames and hudson, london 1971
 painting in the twentieth century, werner haftmann, lund humphries, london 1973
 the cubists, paul waldo schwartz, thames and hudson, london 1972
 surrealist art, sarane alexandrian, thames and hudson, london 1970
 20th century drawings, una e. johnson, little, brown and company publishement, toronto 1976
 a history of industrial design, edward lucie-smith, phaidon, oxford 1983
 an invitation to see, helen m. franc, the museum of modern art, new york 1973
 modern sanatın öyküsü, norbert lynton, çev. cevat çapan-sadi öziş, remzi kitabevi 1980
 a consice history of modern painting, herbert read, thames and hudson 1974
 the spritual in art : abstract painting 1890-1985, los angeles county museum of art, 1985
 marcel duchamp biografisi, metropolitan müzesi

kaynakça 

1887 doğumlular
seine-maritime doğumlular
1968 yılında ölenler
20. yüzyıl fransız ressamları
20. yüzyıl fransız heykeltıraşları
20. yüzyıl fransız yazarları
fransız satranç oyuncuları
fransız satranç yazarları
20. yüzyıl amerikalı ressamları
20. yüzyıl amerikalı heykeltıraşları
dadaizm
académie julian'da öğrenim görenler
satranç olimpiyatı katılımcıları
fransız çağdaş sanatçılar
kavramsal sanatçılar
kübist sanatçılar
fransız ateistler
amerika birleşik devletleri'ndeki fransız göçmenler
fransız deneysel sinemacılar
fransız kütüphaneciler
lycée pierre-corneille'de öğrenim görenler
oulipo üyeleri
patafizikçiler
gerçeküstücü sanatçılar
ateist yazarlar