Tlos

tlos (likçe: 𐊗𐊍𐊀𐊇𐊀 tlawa, hititçe: 𒁕𒆷𒉿 dalawa, antik yunanca: τλώς veya τλῶς) bugün muğla'nın seydikemer ilçesi yakınlarında yer alan kadim bir likya kentiydi. likya'nın en önemli yerleşimlerinden biri olan tlos antik kenti, fethiye i̇lçesi’nin yaklaşık 42 km doğusundaki yaka köyü sınırları içerisinde kalmaktadır. bölgenin en yüksek dağları olan akdağlar'ın (kragos) sarp batı yamaçlarında başlayan antik yerleşim, eşen nehri'nin getirdiği alüvyonlarla oluşmuş vadi düzlüğüne kadar ulaşır. ayrıca güneydeki saklıkent kanyonu ile kuzey yönde bulunan kemer beldesi antik kentin egemenlik sınırlarını çizer.

savunmaya elverişli dağlık arazi yapısı ve eşen ovasına hakim konumuyla öne çıkan kentin antik komşuları arasında kuzeyde araxa, kuzeydoğuda wiyanawanda (oinoanda), kuzeybatıda kadyanda, güneyde awarna (xanthos), güneybatıda pina (pınara) ve batıda atriya (telmessos) şehirleri yer almaktadır. böylece tlos yerleşiminin başka hiçbir likya kentinde olmadığı kadar geniş bir coğrafyaya yayıldığı anlaşılır ki, bundan dolayı hitit kaynaklarında tlos için “şehir” yerine “ülke” ifadesi kullanılmıştır. gerçi tlos antik kenti için kullanılan ülke ifadesi şaşırtıcı gözükmektedir. ancak ele geçen yazıtlardan antik kentin çok sayıda semt ve mahallelerden oluştuğu, çevresinde ise merkeze bağlı pek çok köy yerleşiminin bulunduğu bilinmektedir.

etimoloji 
tlos, bölgenin yerli halklarından likyalıların şehre verdiği tlava adının helenize edilmiş halidir. şehrin adı hitit belgelerinde dalava olarak geçmektedir.

yunan sömürgeciliği döneminde yunan yerleşimciler batı anadolu'yu kolonize etmeye başladıktan sonra yerleştikleri her kent için bir kuruluş efsanesi ve bir de kurucu kahraman yaratmışlardır. tlos'un kuruluş efsanesi de helen mitoslarına dayandırılmış ve tlos kentinin adının tremilus ile praksidike’nin dört oğlundan biri olan “tloos”dan geldiğine inanılmıştır. hatta pinaros, xanthos ve kragos’un onun kardeşleri olduğu kabul edilmiştir. bahsi geçen mitolojik aktarımların en erkeni, mö 5. yüzyıla tarihlenen tarihçi herodotos’un çağdaşı ve ayrıca homeros ekolünden geldiği bilinen halikarnasos’lu panyasis’e aittir. benzer bir inanışın uzun yıllar boyunca kabul gördüğünü gösteren diğer bir antik kaynak ise, ms 6. yüzyılda yaşadığı kabul edilen byzantion’lu stephanos’dur. stephanos byzantinos yazdığı “ethnika” isimli coğrafi kitapta panyasis’in aktarımlarını aynen kopyalamıştır.

tarihçe 
likyalıların batı anadolu'nun yerli halkı olan luviler ile akraba oldukları kabul edilmektedir. konuştukları dil tunç çağı luvicesine oldukça benzemektedir ve ana tanrıça eni mahanahi başta olmak üzere luvi tanrılarına taparlar. eberhard zangger de likya'yı luvi kültürünün merkez bölgesi olarak tanımlamaktadır. aynı zamanda anadolu'da yunan sömürgeciliği başlamadan önce güneybatı anadolu'da yaşadıkları hitit kaynaklarında da doğrulanmıştır. likyalıların adı önce hititlere ve daha sonra yunan işgalcilere karşı birleşen bir batı anadolu konfederasyonu olan aşşuva konfederasyonu listesinde lukka olarak yer almaktadır.

homeros, her ne kadar likyalıların yunan kökenli olduğunu iddia etmişse de i̇lyada destanında tüm anadolu halklarının birleşerek troya önlerinde miken yunanları birliğine karşı savaştığını etraflıca anlatmıştır. anadolu halklarının dış güçlere karşı oluşturduğu bu birliktelik troya savaşları öncesinde de bilinmektedir. örneğin hitit kralı ii. muvatalli ile mısır firavunu ii. ramses önderliklerinde gerçekleşen hitit-mısır savaşı esnasında, tüm anadolu halkları bir araya gelerek hititlerin yanında savaşmıştır. bu birliktelik, daha sonra ii. hattuşili zamanında imzalanan kadeş barış antlaşması’nda da kendini gösterir. dolayısıyla homeros ve onu izleyen antik yunan kaynaklarında likyalıların yunan olarak gösterilmesi, i̇yonya döneminde anadolu halklarının helenize edilmesi politikasının bir parçasıdır. çünkü bu iddia ilk kez homeros'un aktarımlarında geçer ve mö 8. yüzyıldan önce bu teori ile ilgili hiçbir yazılı belge bulunmamaktadır. anadolu ve mısır kökenli yazılı belgeler ise likyalıların yunan kökenli olmadığını, luvilerle akraba olan bir yerli anadolu halkı olduğunu göstermektedir.

likyalıların anadolu'daki yunan sömürgeciliği öncesinde bu topraklardaki varlığı bugün epigrafik ve arkeolojik buluntularla belgelenmiştir. örneğin bölgenin coğrafi olarak tanımlanmasında kullanılan lukka/lukki ifadeleri hem hitit hem de mısır metinlerinden, mö 15. yüzyıldan itibaren bilinmektedir. gelidonya burnu ve uluburun batıkları ise dönemin arkeolojik kalıntılarını oluşturur. benzer bronz çağ buluntularına son yıllarda kıyı likya şehirlerinde de rastlanılmaktadır. dolayısıyla likyalıların hellen soylu olduğu ve isimlerini atina kralı pandion’un oğlu lykos’dan aldığı mitos inancı gerçeği yansıtmamaktadır. doğrusu, lykia ifadesinin yunancalaştırılmış bir kelime olduğudur. diğer yandan likyalılar kendilerini trmmili, ülkelerini ise trmmise olarak tanımlamışlardır. homeros’un likyalılar için kullandığı termilai ifadesi trmmili ile özdeştir. trmmili ya da termilai kelimelerinin bugünkü dirmil/altınyayla yerleşimi ile aynı olduğu, claudius dönemi’nde dikilen patara yol kılavuz anıtı üzerindeki trimili ifadesiyle kesinlik kazanmıştır. bununla da herodotos’un trmmili halkının girit adasından geldiği aktarımının gerçeği yansıtmadığı anlaşılır. eğer likya halkı bölgeye başka bir yerden göç ederek gelmiş ise, onların anavatanı eşen irmağı’nın doğduğu ve bereketli toprakların bulunduğu bugünkü dirmil ve yakın çevresi olmalıydı.

tlos isminin de yunanlar ile hiçbir ilişkisi bulunmamaktadır. tlos kent adı likçe bir ifade olan “tlawa” kelimesinden türetilmiştir. tlawa ismi ise, mö 15. yüzyıldan itibaren hitit metinlerinde pek çok kez karşılaştığımız lukka toprakları içerisindeki “dalawa” yerleşimi ile özdeştir. dalawa isminin geçtiği hitit kaynakları arasında konya-yalburt’da bulunan ve üzerinde büyük hitit kralı iv. tuthaliya'nın (mö 1250-1220) lukka seferinin anlatıldığı açık hava tapınağı ortostatları büyük önem taşımaktadır. söz konusu ortostatlardan 14. ve 15. bloklar üzerinde: “dalawa ülkesi’ne indim. dalawa ülkesi’nin kadınları ve çocukları önümde eğildiler”, ifadesi okunmaktadır. yalburt hieroglif yazıtlarından tüm likya bölgesinin büyük hitit krallığı dönemi’ndeki varlığı ve hititlerle olan yakın ilişkisi açıkça görülebilmektedir.

yazılı belgelerde vurgulanan tlos’daki hitit dönemi yerleşimi bugün antik kentte ele geçen arkeolojik buluntularla da desteklenmektedir. özellikle geç bronz çağı’na tarihlenen buluntular arasında taş balta ve el aletleri ile farklı formlar gösteren bronz baltalar, hançer ve ok ucları örnek gösterilebilir. ancak bu bölgede yaşayan ilk insanların geçmişi hem tlos kazılarında ele geçen arkeolojik kalıntılar hem de tlos teritoryumunda yer alan arsa ve girmeler mağara/ höyük buluntuları ışığında hititler zamanından çok daha öncesine geri gitmektedir. özellikle 2009-2010 yıllları araştırmaları esnasında tlos’da gün ışığına çıkartılan taş baltalar ve çakmak taşı el aletleri ile girmeler mağarası önündeki höyük kalıntısında tespit edilen buluntular arasında büyük benzerlik bulunmaktadır. girmeler mağarası önündeki buluntular içerisinde hacılar ve kuruçay seramikleriyle yakın benzerlik gösteren çömlek parçaları da yer almaktadır. benzer seramikler arsa köyü sınırları içerisinde yer alan tavabaşı mevkii mağaralarında da tespit edilmiştir. bahsi geçen tüm arkeolojik buluntular yapılan stilistik ve tipolojik incelemeler doğrultusunda geç neolitik dönem’e kadar tarihlenebilmektedir. ayrıca tavabaşı mevkii mağaralarının dış yüzeylerinde bulunan farklı ikonografideki kaya resimleri de benzer örnekler ışığında yine aynı döneme verilmektedir. dolayısıyla batı likya bölgesi’nin eşen nehri havzasında neolitik dönem’den itibaren kullanılan diğer mağara veya höyük yerleşimlerinin bulunması muhtemeldir. diğer yandan elmalı ovası ve doğu uzantısında bulunan hacılar, kuruçay, bademağacı ve höyücek gibi neolitik dönem yerleşim buluntuları ile yapılan karşılaştırmalarda her iki bölge arasında yoğun ticari ilişkilerin bulunduğu da anlaşılmıştır. böylece orta anadolu neolitiği’nin batı anadolu kıyılarına kadar olan uzantısı ilk kez arkeolojik verilerle belgelenmiştir.

tlos ve yakın çevresinde neolitik dönem ile başlayıp demirçağı’na kadar kesintisiz devam eden yerleşim izleri tespit edilmesine rağmen, demirçağ başlangıcından mö 540 yıllarındaki pers istilasına kadar geçen süreye ait pek fazla arkeolojik buluntu ele geçmemiştir. sadece mö 2. binyılı sonlarına tarihlenen ve gri seramik olarak da adlandırılan küçük çömlek parçaları ile az sayıda geometrik dönem seramikler ancak günümüze ulaşabilmiştir. söz konusu döneme ait buluntular uzun yıllardır kazıları devam eden diğer likya kentlerinden bilinmektedir. tlos kazıları oldukça yenidir ve dolayısıyla zaman içerisinde bahsi geçen döneme ait yeni arkeolojik veriler beklenmektedir.

başlangıçtan itibaren tüm likya kentleri arasında ethnos-polis düşüncesine dayanan askeri (symmachia-epimachia), politik (sympoliteia) ve dini (amphiktionia) bir birliktelik bulunmaktaydı. söz konusu birlikteliğin başlangıcı, mö 15. yüzyılda oluşturulan batı anadolu’daki aşşuva/arzawa konfederasyonuna tüm likya kentlerinin “lukkalılar” kimliği altında katılımında hissedilir. benzer bir birlik oluşumu hitit kralı ii. muvatalli ile mısır firavunu ii. ramses önderliklerinde gerçekleşen hitit-mısır savaşı esnasında “lukka ülkesi” adıyla hitit’lerin yanında yer almalarında da gözlemlenir. lukka kimliği altında mısır’a ve kıbrıs’a saldırmaları da yine bu birlik oluşumunun somut bir göstergesidir. bunlardan başka, troya savaşları esnasında akha hellenleri’ne karşı kral sarpedon önderliğinde lukka ordularının da ön saflarda yer almaları, söz konusu birlik oluşumunun mö 2. binde ne kadar kuvvetli olduğunun önemli diğer bir ifadesidir. likya halkının bu organize görünümü sadece mö 2. binli yıllarla sınırlı kalmamış, demir çağ’ından itibaren de pek çok benzer örnek olduğu bilinmektedir. herodotos’un likyalılar ile ilgili aktarımlarında benzer bir düşünce özellikle vurgulanmıştır. mö 452-445 yılları arasındaki atik delos birliği listelerinde “likyalı” kavramının kullanılması, pers veya yunan egemenliğine karşı likya şehirlerinin ortak savunma yapma planları yine bu birliktelik düşüncesinin somut göstergeleri olarak kabul edilebilir. mö 2. yüzyıl ilk yarısındaki likya birliği kuruluşu öncesi basılan beylik dönemi sikkelerin üzerinde kullanılan ortak semboller de yine birlikteliğe işaret etmektedir. likyalıların erken dönemlerde kendi aralarında oluşturdukları birlik yapısı, mö 168/67 yıllarında kurumsallaştırılıp resmileştirilmiş ve böylece, özünde likya kentlerinin ve vatandaşlarının demokratik bir anayasa çerçevesinde oylama esaslı, seçimle yönetilmelerine dayanan likya birliği kurulmuştur.

her ne kadar likya kentleri arasında sürekli ortak bir birliktelik gözlemlense de, mö 540 yıllarında harpagos önderliğinde pers ordularının likya’yı istila etmesiyle bağımsızlık yitirilir ve beylikler dönemi sonuna kadar tüm likya bölgesi pers egemenliği altında kalır. mö 360 yıllarında perikle’nin perslere karşı başlattığı bağımsızlık savaşının başarısızlıkla sonuçlanması ardından likya kısa bir süreliğine karya bölgesi’ne bağlanır. mö 334/33’te büyük i̇skender likya’ya egemen olmuştur. i̇skender’in ölümünün ardından egemenlik sırasıyla antigonoslar, ptolemaioslar, seleukoslar ve rodos arasında sürekli el değiştirmiştir. likya’nın bu karmaşık dönemi, mö 168/67 yıllarında roma senatosu tarafından likya’nın bağımsızlığının tanınması ve likya birliği’nin resmileştirilmesiyle son bulur.

tlos antik kenti xanthos, patara, pinara, olympos ve myra gibi birliğin üç oy hakkına sahip en büyük altı şehrinden biri kabul edilmiştir. ms 43 yılında roma i̇mparatoru claudius likya bölgesi’ni bir roma eyaletine dönüştürür. bu dönemde de tlos birlik içindeki önemini korumuş ve metropolis unvanını taşımaya devam etmiştir. bu önemden kaynaklanmış olsa gerek ki, patara’da dikilen yol kılavuz anıtı’nda vurgulandığı gibi, likya yol ağı yedi farklı yönden tlos’a bağlanmış ve güneyde xanthos’tan, güneybatıda pinara’dan, batıda telmessos’tan, kuzeybatıda kadyanda’dan, kuzeyde araxa’dan, kuzeydoğuda oinoanda’dan ve doğuda choma’dan gelen ticari yollar tlos’da kesişmiştir. bu güzergahların pek çoğunun günümüzde de kullanıldığı bilinmektedir.

hristiyanlık dönemi’nde tlos, likya’nın önemli piskoposluk merkezlerindendir. bu dinsel önemin ms 12. yüzyıla kadar devam ettiği arkeolojik verilerle belgelenmiştir. tlos, likya sınırları içerisindeki önemini osmanlı dönemi’nde de hissettirir. bölgeye en son 19. yüzyılda gelen ve “kanlı ali ağa” olarak ünlenen osmanlı derebeyi, tlos akropolünün zirvesine antik dönem kalıntılarını da kullanarak şatosunu inşa etmiştir. bugünkü modern yaka köyü antik tlos yerleşiminin üzerine kurulmuştur. günümüzde kral mezarlarında yapılan kazılarda eski kralların iskeletleri bulunmuştur.

galeri

kaynakça 
 işık ülkesi li̇kya, antik kentleri-yazı:tekin gün.17.07.2020
 ebenhard zangger (2019). luvi uygarlığı – ege'nin bronz çağındaki eksik halka. ege yayınları. 
 trevor bryce (2006). the trojans and their neighbours (i̇ngilizce). routledge.
 bilsen şerife özdemir (2016). tlos tanrıları ve kültleri (doktora tezi). akdeniz üniversitesi.

dipnotlar

dış bağlantılar 
 akdeniz üniversitesi tlos antik kenti kazıları web sayfası

likya antik kentleri
türkiye'deki eski yerleşim birimleri
muğla ilindeki arkeolojik sitler
eski rum ortodoks kilisesinin piskoposluk bölgeleri
arkeoloji taslakları