mismayil/tr_wikipedia huggingface dataset:
John Stuart Mill

john stuart mill (20 mayıs 1806 - 8 mayıs 1873), i̇ngiliz filozof, politik ekonomist, parlamento üyesi ve devlet memurudur.

mantık alanında, yalnızca tümdengelimsel mantıkla ilgili çalışmalar yapmayıp, tümevarımsal mantığı da formüle ederek geliştirmiş olan mill, mantıksal ilkeleri sosyal alana, siyaset ve ahlak alanına uygulamasıyla ün kazanmıştır. psikoloji alanında, çağrışımcılığın babası olarak kabul edilen filozof, psikolojiyi "zihin kimyası" olarak tanımlamıştır. o, çağrışımcı psikolojisini bilgi konusuna da taşımış ve bu alanda, berkeley'den esinlendiği besbelli olan psikolojik bir idealizm geliştirmiştir. mill, bununla birlikte, psikolojik idealizminde, maddesizciliği seçen berkeley'den ayrılmış ve dış gerçekliğin varoluşunu kabul ederek, söz konusu nesnel gerçekliği "duyumları mümkün kılan, kalıcı dayanak" olarak tanımlamıştır. ahlak alanında yararcılığı savunan mill, hazzı ya da mutluluğu insan eylemlerinin en büyük amacı ve mutlak ölçüsü yapmış ve yararcılığında, genelin iyiliğini ve refahını temele almıştır.

dış bağlantılar 
 utilitarianism

1806 doğumlular
londra doğumlular
1873 yılında ölenler
19. yüzyılda i̇ngilizler
19. yüzyıl yazarları
19. yüzyıl filozofları
i̇ngiliz filozoflar
i̇ngiliz ekonomistler
i̇ngiliz agnostikler
klasik liberaller
siyaset felsefecileri
victoria devri
sosyal liberaller
19. yüzyıl i̇ngiliz filozofları
19. yüzyıl i̇ngiliz yazarları
19. yüzyıl ekonomistleri
britanyalı agnostikler
britanyalı otobiyograflar
britanyalı klasik liberaller
britanyalı ekonomistler
britanyalı feminist yazarlar
britanyalı feministler
kurgusal olmayan eserler veren britanyalı yazarlar
britanyalı filozoflar
britanyalı siyaset felsefecileri
britanyalı siyasi yazarlar
britanyalı süfrajetler
klasik iktisatçılar
sonuççular
deneyciler
i̇ngiliz otobiyograflar
i̇ngiliz feminist yazarlar
i̇ngiliz feministler
kurgusal olmayan eserler veren i̇ngiliz yazarlar
i̇skoç asıllı i̇ngilizler
i̇ngiliz siyaset felsefecileri
i̇ngiliz siyasi yazarlar
amerikan bilim ve sanat akademisi üyeleri
feminist ekonomistler
feminist filozoflar
i̇fade özgürlüğü aktivistleri
bireyci feministler
fransa'da enfeksiyon hastalıklarından ölen kişiler
mantıkçılar
erkek feministler
ahlâkçılar
tarih filozofları
dil felsefecileri
zihin felsefecileri
bilim felsefecileri
st andrews üniversitesi rektörleri
toplum eleştirmenleri
birleşik krallık avam kamarası (1865-1868)
faydacılar
mantık felsefecileri
 
 
anti-natalistler
Jacob Moleschott

jacob moleschott, (9 ağustos 1822 - 20 mayıs 1893) hollandalı fizyolog ve maddeci düşünür.

1822 yılında 's-hertogenbosch, hollanda'da doğdu. 19. yüzyıl alman maddeciliği kapsamı içinde ele alınmak durumunda olan moleschott, bir hekim olup, maddeci ve pozitivist bakış açısı ile ün kazanmıştır. var olan her şeyin, veya evrenin bütün bir tarihinin, güç ya da enerjinin kendisinin temel ya da özsel özelliği olduğu bir ilk madde aracılığıyla açıklanabileceğini öne sürmüştür. moleschott'un diyalektik olmayan maddeciliğine göre, güçten yoksun maddeden olduğu kadar, maddeden yoksun güçten de söz edilemez. jacob moleschott 1893 yılında roma'da öldü.

hollandalı filozoflar
hollandalı fizyologlar
1822 doğumlular
1893 yılında ölenler
George Edward Moore

george edward moore (4 kasım 1873 - 24 ekim 1958), cambridge üniversitesi'nde önce okuyup sonra orada ders vermiş çağdaş i̇ngiliz düşünürü. i̇dealizme olan şiddetli karşı çıkışıyla ün kazanan moore, bertrand russell, ludwig wittgenstein ve (onlardan önce) gottlob frege, ile birlikte analitik felsefe akımının kurucularından biridir.

ahlak ve bilgi konusundaki görüşleriyle tanınan moore, ahlakın temel kavramı olan iyinin, daha basit başka bir şey aracılığıyla tanımlanamayan, analiz edilemeyen, fakat belirli şeylerin ya da durumların, ahlaki bir sezgiyle bilinebilecek doğal olmayan bir niteliği olduğunu öne sürmüştür. doğruluk, ödev gibi diğer ahlaki kavramlar ise, söz konusu iyilik niteliğini yaratabilen ve koruyabilen faaliyetler ya da eylemler yoluyla tanımlanabilir. bilgi alanında deneyci bir bakış açısı benimseyen moore, çoğu zaman empirizmden çıkartılan kuşkucu sonuçlardan sakınmış ve idealizme şiddetli eleştiriler yöneltmiştir. o, duyu-verileriyle maddi nesneler arasındaki ilişkiyi açıklamakta zaman zaman zorlanmakla birlikte, sağduyunun savunuculuğunu yapmış ve ortalama insanın dış dünya ile ilgili görüşünün doğru olduğunu öne sürmüştür. başka bir deyişle, sağduyunun dünyanın doğasıyla ilgili görüşlerini kuşkucu ya da metafiziksel görüşler karşısında savunan moore, felsefi problem ya da güçlükler söz konusu olduğunda benimsenecek doğru yaklaşımın, problemi çözmeye kalkışmadan önce, güçlüğü doğuran şeyin ne olduğu sorusunu sormaktan meydana gelmesi gerektiğini iddia etmiştir. moore, doğalcı yanılgı anlatımıyla örneğin iyinin mutluluk gibi tanımlanabilir bir ifadeye bürüneceğine inanmış olanların doğalcı yanılgıya saptıklarını söylemektedir. moore böylece bu yanılgıya düşenlerin sadece iyiyi tanımlayabildiklerini zannettiklerini, fakat bununla birlikte istenilen bir tanıma ulaşamayışlarından bahseder.

dış bağlantılar 

i̇ngiliz filozoflar
i̇ngiliz agnostikler
1873 doğumlular
1958 yılında ölenler
19. yüzyıl britanyalı filozofları
19. yüzyıl britanyalı yazarları
19. yüzyıl i̇ngiliz filozofları
19. yüzyıl i̇ngiliz yazarları
20. yüzyıl britanyalı filozofları
20. yüzyıl britanyalı yazarları
20. yüzyıl i̇ngiliz yazarları
trinity college'da öğrenim görenler
analitik filozoflar
aristotelesçi filozoflar
britanyalı agnostikler
britanyalı filozoflar
sonuççular
i̇ngiliz hümanistler
epistemologlar
british academy üyeleri
metafizikçiler
ahlâkçılar
ontologlar
eğitim filozofları
dil felsefecileri
zihin felsefecileri
mantık felsefecileri
Panaetius

panaetius (yunanca: παναίτιος) orta stoa'nın mö 185-109 yılları arasında yaşamış etkili düşünürü. stoacılığın idealist özünden belli ölçüler içinde vazgeçen, ruhsal dinginlik ve aldırmazlık idealini reddederken, gerçekten bilge olan insanların varoluşunu yadsıyan panaetius, ahlak alanı içinde nihai ve en yüksek amacın bireyin özünün olabildiğince geliştirilip yetkinleştirilmesi olduğunu öne sürmüştür.

mö 185 doğumlular
mö 109 yılında ölenler
mö 2. yüzyıl filozofları
antik rodoslular
stoacı filozoflar
Michael Polanyi

michael polanyi(1891-1976) descartes'la başlayıp, viyana çevresi düşünürlerine kadar uzanan tarihsel süreçte savunulan "nesnel ve kesin bilgi ideali"ne şiddetle karşı çıkmış olan çağdaş bilim felsefecisi. bilimin kendisine bağlılık duyduğumuz bir inançlar sisteminden başka hiçbir şey olmadığını öne süren polanyi, bilimin açıklanması söz konusu olduğunda, dışsalcı bir yaklaşımı benimsemiştir. başka bir deyişle, bilimin kendi iç mantığıyla değil de, içinde yer aldığı tarihsel ve toplumsal bağlama dayandırılarak açıklanmak durumunda olduğunu öne süren polanyi'ye göre, bilim insanı toplumsal bir varlık olduğu için, bilimin bir sosyolojisi olması gerekir. thomas kuhn ve paul feyerabend'le birlikte pozitivist bilim anlayışının en güçlü muhaliflerinden biridir.

macar filozoflar
i̇ngiliz filozoflar
yahudi asıllı macarlar
yahudi asıllı britanyalılar
roma katolik filozoflar
katolikliğe dönenler
yahudilikten katoliliğine geçenler
Porfirios

porfiryus (ms 234-305), yeni- platoncu düşünür. plotinos'un öğrencisi olan ve eserlerine yorumlar yazmış olan porfiryus'un en önemli eseri, aristo'nun organon'una bir giriş olarak tasarlanmış ve içerisinde tümeller konusunu ele aldığı i̇sagoci'dir. porfiryus, bu eserinde, beş tümel konusunu, cins, tür, ayrım (fasıl), türsel ayrım (hâssa) ve ilinek (araz) kavramlarını sistematik bir tarzda incelemiş ve bu yolla orta çağ'ın ünlü tümeller kavgasına giden yolu açmıştır. porfiryus, pratik ve dini öğelere, plotinos'a kıyasla çok daha önem vermiş olan bir düşünürdür. felsefenin nihai ve en yüksek gayesinin ruhun kurtuluşu olduğunu söyleyen filozofa göre, ruh, dikkatini aşağı olandan daha yüksek olana doğru çevirmek suretiyle arınmanın yollarını aramalıdır. bu çerçeve içinde, arınmanın yolu, çilecilik ve tanrı'ya ilişkin bilgidir. eserleri arasında contra christianos (hristiyanlara karşı) da vardır ve bu eser imparator konstantin tarafından yasaklanmıştır.

eserleri 
 i̇sagoci
ad gaurum  – ed. k. kalbfleisch. abhandlungen der preussischen akadamie der wissenschaft. phil.-hist. kl. (1895): 33-62.
 ad gedalium 
 contra christianos 
 contra los cristianos: recopilación de fragmentos, traducción, introducción y notas 
 corpus dei papiri filosofici greci e latini iii: commentari 
 de abstinentia ab esu animalium 
 de philosophia ex oraculis haurienda 
 epistula ad anebonem 
 fragmenta 
 de antro nympharum

kaynakça 

 

234 doğumlular
305 yılında ölenler
antik yunan filozoflar
platon yorumcuları
Poseidonius

poseidonius. orta stoa'nın, mö 135-51 yılları arasında yaşamış olan etkili düşünürü. görüşlerinde akılcılıkla, gizemciliğin bir sentezini yapmış olan poseidonius, stoacı birciliği sürdürürken, bir yandan da bir varlık dereceleri anlayışı geliştirmiştir.

mö 135 doğumlular
mö 51 yılında ölenler
mö 1. yüzyılda yunanlar
mö 1. yüzyıl filozofları
antik yunan filozoflar
antik yunan astronomlar
antik yunan matematikçiler
antik yunan coğrafyacılar
antik rodoslular
helenistik döneminde tarihçiler
seleukos i̇mparatorluğu kişileri
antik yunanistan-roma ilişkileri
epemiye, suriye
stoacı filozoflar
Protagoras

protagoras (yunanca: πρωταγόρας; mö 481 - mö 420), sofistlerin en önemli ve kurucu filozoflarındandır.

hayatı

m.ö.481 yılında, yunanistan'ın abdera şehrinde doğmuştur. hayatının bir dö­neminde atina'ya taşındı ve orada perikles'e danışmanlık yaptı. perikles mö 444'te onu thurii sömürgesi için bir anayasa yazma işini verdi.
leukippos'un öğrencisi olarak yetişmiştir. atina'da uzun süre yaşamış ve etkinliklerde bulunmuş, agnostizm'in takipçisi olduğu için idam emri verilmiş, kitapları toplanıp yakılmıştır. tahminen m. ö. 411 yılında gemiyle idam edilmekten kaçarken boğularak ölmüştür.

felsefesi

sofist düşüncenin genel bir eğilimi olarak protagoras doğa felsefesine ilgi göstermez, aksine ona karşı önermelerini geliştirir. objektif anlamda geçerli bir bilginin olmadığı, yani genelgeçer bir doğrunun olamayacağı önermesi sofist felsefenin genel düşüncesidir ve protagoras bunu, heraklitos'un her şey değişir, sözünden hareketle kanıtlar. bundan protagoras, eğer her şey değişiyorsa hiçbir şey kesin anlamda belirli bir şey olamaz sonucunu çıkarır. dolayısıyla belirli bir bilginin herkes için aynı anlamda bir kesinlik taşıması ve doğru olması söz konusu olamaz.

bilgilerimiz, nesnelerin değişimlerine ve o andaki duyumlarımıza bağlı olarak meydana gelir. bu nedenle protagoras bunları doxa'lar (sanılar) olarak adlandırmaktadır. her sanı, belirli duyumlarla onu ortaya koyan kişi için doğrudur. bunun anlamı bilginin görelileştirilmesi ve merkeze insan ögesinin konulmasıdır. nitekim protagoras'un ünlü sözü;

"i̇nsan her şeyin, var olan şeylerin var olduklarının ve var olmayan şeylerin var olmadıklarının, ölçüsüdür" şeklindedir.

protagoras, insan aklını sorguya çekmiş, bir yandan soyut spekülasyonun önüne geçerken, bir yandan da insan aklının kendi üzerine düşünme gücünü gözler önüne sermiştir. pratik bir bilgeliğe sahip bir kişi olarak da, insana boş, sonuçsuz araştırmalardan, kendisine dönme çağrısı yapmış ve insanı dünyasının merkezine yerleştirmiştir. felsefe tarihi içinde insan felsefesi olarak adlandırılan eğilimin öncüsü bu anlamda protagoras'tır. bilgi, doğruluk ve değeri tümüyle göreli kılan, şeylerin insanlara göründüğü gibi olduğunu savunan protagoras, tanrı konusunda agnostik bir tavır almıştır.

kaynakça 

mö 490 doğumlular
mö 420 yılında ölenler
mö 5. yüzyılda yunanlar
agnostikler
sofistler
i̇skeçe doğumlular
Thomas Reid

thomas reid, 1710-1796 yılları arasında yaşamış olan i̇skoç filozofudur. sağduyu felsefesine çok önemli katkılar yapmış olan reid, sağduyuyu savunmuş ve her tür bilgiyle bilimin, apaçık ilkelere dayandığını öne sürmüştür. sağduyusu olan tüm insanların açık ve seçik bir biçimde algıladığını öne sürdüğü bu ilkeler arasında ona göre, matematiğin zorunlu ilkeleriyle sağduyunun, zihinden bağımsız bir dış dünyanın var olduğunu dile getiren ilkeleri vardır.

1710 doğumlular
1796 yılında ölenler
18. yüzyılda avrupalılar
18. yüzyıl filozofları
i̇skoç filozoflar
david hume
Charles Bernard Renouvier

charles bernard renouvier ya da charles renouvier, 1815-1903 yılları arasında yaşamış ve leibniz'le kant'ın etkisi altında kalıp, pragmatizmin kurucusu james'ı etkilemiş olan fransız düşünür. şeylerin bilgi bakımından fenomenler olduğunu söyleyen renouvier, buradan, berkeley'in yaptığı gibi, şeylerin varoluşları için özneye bağlı olduğu sonucunu çıkartmamıştır. ben ile de, tasarımların bir sentezini anlayan renouvier, söz konusu empirizmi irade özgürlüğüyle aşmaya çalışmıştır.

1815 doğumlular
1903 yılında ölenler
fransız filozoflar
fransa ahlaki ve siyasi bilimler akademisi üyeleri
Paul Ricoeur

paul ricoeur, (27 şubat 1913 - 20 mayıs 2005) fransız filozof.

ününü, felsefede çok büyük ölçüde rasyonellik öncesi işaret ya da simgelerde içerilen anlamı yorumlamaktan oluşan hermeneutik yöntemi özgün bir biçimde geliştirmiş olmaktan alan ricoeur, rakip kuramlardan uyumlu, sağlam ve yetkin bir sentez yarattı.

hermeneutikten başka, karl jaspers ve gabriel marcel'in varoluşçuluğu ve edmund husserl'ın fenomenolojisiyle de uzun yıllar meşgul olan ricoeur, "sembol düşünceyi doğurur" derken, hermeneutiğin ilk ve temel öncülünü iyi bir biçimde ifade etmiştir. efsane, din, sanat ve ideolojinin sembollerinin felsefi yorum yoluyla açığa çıkarılabilecek mesajlar taşıdığını öne sürdü ve hermeneutiği, dolaylı anlamı yorumlama, görünüşteki anlamların gerisindeki gizli anlamları gözler önüne serme yöntemi olarak tanımladı.

2004 yılında kongre kütüphanesi tarafından kluge ödülü verildi. kluge ödülünün mali değeri nobel ödülleriyle aynı seviyede olup, nobel ödülü kapsamında değerlendirilmeyen tarih, felsefe, siyaset, antropoloji, sosyoloji, ilahiyat, sanat eleştirmenliği ve dil bilimi alanlarında büyük başarılar elde etmiş, dallar arası bir etki bırakabilmiş şahsiyetlerin ödüllendirilmesi amacını taşımaktadır.

dış bağlantılar 
 "başkası olarak kendisi – paul ricoeur", beyaz arif akbas; 27 nisan 2011, yenişafak 
 ricoeur collection - fonds ricoeur 
 paul ricoeur: official academic homepage
 cogito dergisi "paul ricœur" sayı: 56 / güz 2008

1913 doğumlular
2005 yılında ölenler
20. yüzyıl fransız filozofları
21. yüzyıl fransız filozofları
20. yüzyıl fransız yazarları
21. yüzyıl fransız yazarları
fransız protestanlar
paris üniversitesinde öğrenim görenler
chicago üniversitesi öğretim üyeleri
hristiyan filozoflar
hermeneutik
fenomenoloji
Roscelinus

roscelinus, (1050 - 1120), orta çağ filozofu.

skolastik düşünceyi ilk benimseyenlerden biri olup abelardus'un da hocası olan roscelinus, tümeller konusunda aşırı bir adcılığı benimsemiştir. tümel'in yalnızca sesin esintileri olduğunu yani sözcüklerden ya da fiziksel eylemlerden ibaret olduğunu söyledi. eserleri günümüze ulaşmamış olan roscelinus, kutsal üçlemenin unsurlarını birleştirmeye çalışma çabasıyla da tanınır. bu dönemde isimciliğin etkisi sınırlı ve önemsizdir. i̇simcilik fazla yayılamamıştır. çünkü kilise'nin direnmesi ve "düşmanlığı" hız karşılaşmıştır. nitekim 1092 yılında soisson sinod, roscelinus'un isimciliğini (nominalizm) açıkça suçlamıştır.

fransız filozoflar
1050 doğumlular
1120 yılında ölenler
Friedrich Schelling

friedrich wilhelm joseph schelling (sonradan friedrich schelling; 27 ocak 1775 – 20 ağustos 1854), alman i̇dealist düşünür. fichte'nin temel kavrayışını ve idealist bakış açısını paylaşmakla birlikte, onun mutlak ego'nun bir ürünü olarak yalnızca bireysel bilinçle iradeye karşı koyan bir engel işlevi gören doğa anlayışına karşı çıkmıştır.

gerçeklik; temelde insan ruhuna ya da tinine çok benzer olan ve kendi kendini belirleyen canlı bir süreç ise, doğa yalnızca iradeye karşı koyan, ölü, mekanik bir düzen olamaz. schelling'e göre; biz insan varlıkları doğayı anlayabiliriz, çünkü doğanın bizimle bir yakınlığı vardır, çünkü o dinamik bir zihnin ifadesi olup, onda yaşam, akıl ve amaç vardır.

schelling, romantiklerle birlikte, tin, zihin ya da akıl kavramını bilinçsiz, içgüdüsel ve amaçlı bir gücü de içerecek şekilde genişletir. var olan her şeyin mutlak temeli ya da kaynağı yaratıcı enerji, mutlak irade ya da egodur, her şeyde hüküm süren dünya-ruhudur. aktüel olan her şey, schelling'e göre ondan çıkar. şu halde, ideal olan ile gerçek, düşünce ile varlık bir ve aynıdır.

schelling, fichte'yle birlikte, değişmez töz düşüncesini reddeder ve onun yerine evrensel yaşamı, bilinçsizlikten bilince doğru gelişen ve nihai amacı, insandaki kendi kendisinin bilincine varan akıl olan, canlı, yaratıcı ve amaçlı bir evrim ilkesini geçirir.

19. yüzyıl filozofları
19. yüzyılda almanlar
hristiyan filozoflar
alman soylular
berlin humboldt üniversitesi öğretim üyeleri
romantizm
1775 doğumlular
1854 yılında ölenler
alman filozoflar
panteistler
Friedrich Schleiermacher

friedrich daniel ernst schleiermacher (1768 – 1834), aydınlanma eleştirilerini geleneksel protestan hristiyanlık ile uzlaştırma girişimi ile tanınan bir alman reformcu ilahiyatçı, idealist filozof ve yeni ahit bilginidir.

felsefesi 
düşüncesinin merkezinde din bulunan schleiermacher için en önemli problem, aklı olduğu kadar gönlü, yüreği de tatmin edecek bir gerçeklik anlayışına ulaşmak olmuştur. o, bu konuda kant, fichte, schelling ve spinoza'nın görüşlerinden yararlanarak eklektik bir sistem oluşturmuştur. schleiermacher, tüm gerçekliği benden türettiği için fichte'nin idealizmini reddeder ve gerçek dünyanın varoluşunu onaylar. ona göre, biz düşünce ve varlığın aşkın bir temeline ulaşmak zorundayız; var olan her şeyin kaynağı, hepsinin mutlak birliği olan, kendisinde tüm farklılık ve karşıtlıkların çözüldüğü bir ilkede bulunur. biz, yalnızca fenomenleri değil fakat şeylerin bizzatihi kendilerini de bilebiliriz. schleiermacher'e göre, ideal olanı dinsel duygu ya da sezgide yakalayabiliriz. düşünce ve varlığın mutlak birliği ya da özdeşliği, doğrudan ve aracısız olarak bilinçte tecrübe edilir. din, sonlu olan her şeyin sonsuz olduğunun ve varoluşunu sonsuz olana borçlu bulunduğunun, zamansal olan her şeyin ezeli-ebedi olduğunun ve ezeli-ebedi olana dayandığının bilincine varılmasıdır. tanrı zaman ve mekanın dışında olan bir varlıktır. tanrı'ya ona göre, kişilik atfedemeyiz, zira bu o'nu sonlu bir varlık haline getirir. o'na düşünce ve irade yükleyemeyiz, çünkü bunlar birbirleriyle çelişirler. zira her tür düşünme ve irade zorunlu olarak sonludur. tanrı ezeli-ebedi, evrensel yaratıcı güçtür, yaşamın kaynağıdır. o'na göre, din kuramsal birtakım dogmalardan oluşmadığı gibi, ibadetten de meydana gelmez, çünkü tanrı bilinemez.

kaynakça 

1768 doğumlular
1834 yılında ölenler
18. yüzyılda almanlar
19. yüzyılda almanlar
alman filozoflar
i̇dealist filozoflar
hristiyan filozoflar
aydınlanma filozofları
mantık felsefecileri
hermeneutik
din filozofları
alman protestanlar
alman ilahiyatçılar
18. yüzyıl alman ilahiyatçıları
19. yüzyıl alman ilahiyatçıları‎
yeni ahit eleştirmeni
18. yüzyılda yeni ahit eleştirmenler
19. yüzyılda yeni ahit eleştirmenler
berlin humboldt üniversitesi öğretim üyeleri
prusya bilim akademisi üyeleri
Moritz Schlick

moritz schlick (14 nisan 1882, 22 haziran 1936), alman filozof ve fizikçi. viyana çevresi'nin kurucularından ve zamanının önde gelen mantıkçı pozitivistlerinden biri olan schlick, hem yeni-kantçı eğilimleri ve hem de husserl'in felsefesini reddetmiş, felsefede analitik ve mantıksal yöntemlerin önemini vurgulayarak, algıyı eleştirel bir tarzda analiz etme çabası vermiştir. bilgi konusunda, kant'a ve kantçılığa karşı çıkarak, empirist bir bakış açısı benimseyen, matematiğin ve mantığın önermelerinin, sentetik a priori önermeler olmayıp, tanım gereği doğru olan, analitik, yani içerik yönünden boş olan önermeler olduğunu öne süren moritz schlick, poincare'de söz konusu olan uzlaşımcılığa da şiddetle karşı çıkıp, bilimsel kuramların, doğrulukları tekabüliyete bağlı olan kavramlardan meydana gelen a posteriori bir sistem olduğunu iddia etmiştir. şu halde, önermeleri mantıksal bakımdan zorunlu olan analitik önermeler ve gerçek bir içeriği olan empirik ya da sentetik a posteriori önermeler olarak ikiye ayıran schlick, mutlak kesin bilgiye ulaşmanın olanaksız olduğunu öne sürmüş; yapılabilecek en iyi şeyin, bilimin gerçekliği betimlerken oluşturduğu önerme sistemlerine yönelmek olduğunu belirtmiştir.

1882 doğumlular
berlin doğumlular
1936 yılında ölenler
20. yüzyıl filozofları
alman filozoflar
alman ateistler

bilim felsefecileri

mantıksal pozitivizm

suikast sonucu ölen almanlar
avusturya'da cinayet sonucu ölenler
ateist filozoflar
John Duns Scotus

johannes duns scotus, 1266-1308 yılları arasında yaşamış olan i̇skoç asıllı fransisken skolastik felsefeci ve tanrıbilimci.

1993'te papa ii. yuhanna pavlus tarafından kutsanmıştır.

aristoteles'in mantık ve metafiziğini benimsemekle birlikte, daha çok augustinusçu gelenek içinde yer alan filozof, i̇bn rüşd'e de, thomasçılığa da karşı çıkmıştır. o, metafizikle teoloji arasında bir ayrım yapmış ve tüm varolanlar arasında bir ayrım yapmış ve tüm varolanlar için ortak olan ilkeleri araştıran metafiziğin tanrı'yı kavrayamayacağını öne sürmüştür. ona göre, tanrı, teolojinin konusuna girer. scotus'a göre, evrendeki hareket ve değişmenin bir başlatıcısı, evrendeki varlıkların bir ilk hareket ettiricisi olmalıdır ki bu da tanrı'dır. tanrı zorunlu varlıktır, birdir, özü itibarıyla basittir, özgür bir iradeye sahiptir. tümeller konusunda, onların öncelikle tanrı'nın zihnindeki formlar olarak varolduğunu söyleyen scotus, onların ikinci olarak nenelerde nesnelerin özleri ya da genel doğaları olarak ortaya çıktığını iddia etmiştir. tümeller, ona göre, nihayet, zihnimizdeki soyut kavramlar olarak varolur. i̇radeciliği benimseyen scottus'a göre, tanrı'yla birleşme hedefine ulaşmada en önemli rolü akıl veya zeka değil irade oynamaktadır.

geliştirdiği "eşzamanlı olumsallık" kavramı hristiyan anlayışını etkilemiştir.

kaynakça 

1265 doğumlular
1308 yılında ölenler
i̇skoç filozoflar
almanya'da defnedilenler
fransiskenler
katolik ilahiyatçılar
hristiyan ilahiyatçılar
hristiyan aziz ve azizeleri
katolik aziz ve azizeleri
Anthony Ashley-Cooper

anthony shaftesbury (26 şubat 1671 - 4 şubat 1713), i̇ngiliz düşünür.

daha çok ahlak alanındaki görüşleri ve leibniz'i derinden etkilemiş olan iyimserliği ile tanınan shaftesbury, her şeyin kendi yerinde ve kendi amacına yönelmiş olduğunu, bundan dolayı var olan her şeyin özü itibarıyla iyi olduğunu savunmuştur. i̇nsanda bir ahlak duyusu bulunduğunu, bu duyunun iyi ve kötüyü ayırt etmeye yaradığını ve bencilliğin ilkel tatminlerinden çok, fedakarlığın içten sevinçleriyle harekete geçtiğini savunan shaftesbury, erdemin karşılık beklemeyen karakterini de, bu duyuyla temellendirmeye çalışmıştır. o ateizmle savaşmakla birlikte, bir deizmde karar kılarak, vahyedilmiş dinlere saygı göstermemiş ve din alanında mutlak bir hoşgörü ve tarafsızlığı önermiştir.

1671 doğumlular
1713 yılında ölenler
i̇ngiliz filozoflar
britanyalı deistler
Oswald Spengler

oswald spengler (29 mayıs 1880 - 8 mayıs 1936), alman tarih felsefecisi.

tarihi kör bir doğa oyununa benzetip tarihte bir amaçlılık aramanın boşuna bir çaba olduğunu savunmuş olan spengler, dünya tarihinin morfolojisini, felsefi ve bu arada biyolojik esaslara göre açıklamaya çalışmıştır. 14. yy. düşünürü i̇bn-i haldun'un ürettiği devlet kuramını destekleyen spengler'e göre, kültürler gelişigüzel doğar, gelişir ve ölürler. ona göre, tüm dünya tarihinde 8 tip kültür çevresi ayırt edilebilir. mısır, babil, hindistan, çin, antikite, arap, batı ve meksika olarak belirlediği 8 kültür çevresinde, 1. metafiziksel-dini yüksek kültürler, 2. simgeci erken kültürler, 3. sivil-geç kültürler diye üç gelişme basamağı ayırt etmiştir.

spengler'in the decline of the west (batı'nın çöküşü) adlı en önemli eseri, başta batı düşünürleri olmak üzere dünya düşünce tarihi üzerinde çok etkili oldu. spengler bu eserinde, "sivil-geç kültür" olarak tanımladığı batı kültürünün bir çöküş aşamasında olduğunu savunmuştur.

i̇lk olarak spengler'in ortaya koyduğu bir diğer ilginç görüşü de, büyük şehirler ile taşra arasında derin bir kültür ve uygarlık ayrımı yapmasıdır. öyle ki bu ikisinin arasındaki farkın ülkeler arasındaki farktan büyük olabildiğini örnekleriyle göstermiştir.

kaynakça 

1880 doğumlular
sachsen-anhalt doğumlular
1936 yılında ölenler
alman filozoflar
alman deneme yazarları
alman milliyetçiler
almanya'da ırkçılık
19. yüzyıl alman tarihçileri
20. yüzyıl alman tarihçileri
tarih filozofları
almanya yahudileri
Stilpon

stilpon mö 4. yüzyılda yaşamış olan yunan düşünür. megara okulu ile kinikliği birleştirmiş ve stoacılığı da belli şekillerde etkilemiş olan stilpon'un oğlu bryson da, kuşkuculuğun kurucusu olan phyrhon'un öğretmenlerinden biri olmuştur. bağımsızlığından ödün vermeyen stilpon ahlakı, pratik felsefeyi ön plana çıkarmış, özgürlük ve fakirliğini, çekici ve zengin bir yaşama yeğ tutmuş olan bilge bir düşünürdür

mö 4. yüzyılda yunanlar
mö 4. yüzyıl filozofları
antik yunan filozoflar
antik megara
Straton

straton, mö 335-269 yılları arasında yaşamış ve theophrastos'un ölümünden sonra akademi'nin başına geçmiş olan yunan filozof. aristoteles'in fiziğini, ondaki teleolojik ögeleri ayıklayarak yeniden tanımlamış olan straton, bilgi alanında duyumculuğu, varlık alanında materyalizmi ve din konusunda da ateizmiyle ün kazanmıştır. buna göre, demokritos'un etkisi altında, birci bir evren görüşü geliştiren straton, dünyanın, aralarında boş mekân bulunan, bölünemez parçacıklardan meydana geldiğini öne sürmüş ve dünyada doğal bir zorunluluğun hüküm sürdüğünü belirtmiştir.

mö 335 doğumlular
mö 269 yılında ölenler
mö 3. yüzyılda yunanlar
mö 3. yüzyıl filozofları
antik yunan filozoflar
hellenistik atina
Tatianus

tatianus (latince:tatianus d. 130 ö. 176) putperest bir aileden doğan, sonraları hristiyanlığı seçen bir hristiyan apolojisti. tatianus'un bir süre roma'da yaşayıp daha sonra edessa'ya döndüğü bilinir. bardesanes ile çağdaş olan tatianus süryani edebiyatına büyük katkılarda bulunmuştur.

felsefesi 
tatianus, kendi teolojisinde, insan aklının tanrı'nın varoluşunu yaratıklardan hareket ederek, a posteriori bir biçimde kanıtlayabileceğini kabul etmiş ve felsefeyle filozoflara yönelik eleştirisine karşın, teolojinin gelişimine katkı yapmıştır. ona göre, tanrı bir olup, var olan her şeyin ilkesidir. duyusal yoldan bilinemeyen tinsel bir gerçeklik, saf ruh olarak tanrı, nedeni olmayan nedendir.

i̇lk zamanlar iustinus'un yerini alan tatianus daha sonraları gnostik valentinus'un büyüsüne kapılınca roma'da itibarını kaybetmiştir. daha sonraları enkratitler (perhizciler) ola­rak bilinen yeni bir gnostik mezhebin temellerini atmıştır. bu mezhebe göre evlilik, et ve alkollü içkiler haram kabul edilmekteydi. enkratitler, komünyon'da şarap yerine su yahut süt kullanmalarıyla tanınmışlar­dı. roma’da dinsel otoritelerin kendisine karşı artan kuşkuları karşısında edessa’ya çekilmek zorunda kalan tatianus, burada hemşerileri tarafından büyük bir düşünür olarak karşılanmıştır.

grek uygarlığı hakkındaki düşünceleri 
grekçe kale­me aldığı greklere söylev bir yandan hristiyan saflığını savunurken, bir yandan da grek uygarlığını yerden yere vurmuş, bu uygarlığın temellerinin i̇sa’nın öğretileriyle uyuşmadığını savunmuştur. yunan filozofların bilgeliklerini, i̇branilerden almış olduklarını öne süren philon ve iustinus tarafından geliştirilmiş olan kanıtlara dayanarak, yunanlara karşı hristiyanlığın tüm diğer öğretilere kıyasla, eski ve üstün olduğunu dile getirmiştir. ona göre, yunanların bilim, felsefe ve sanatları kendilerinin bulmuş ya da kurmuş oldukları şeklindeki iddiaları temelsiz bir iddiadır. yunanlar tüm bildiklerini başkalarından öğrenmiş olup, bilimleri, hele felsefeyi geliştirip yetkinleştirecek yerde bozmuş, yanlış kullanmışlardır asıl ününü, başta “uyum” anlamına gelen diatessaron adlı eseri olmak üzere süryani dinsel yazınına yaptığı katkılara borçludur. aynı zamanda dört i̇ncil’den derleyerek i̇sa’nın hayatını kaleme alıp tutarlı ve uyumlu bir öykü oluşturan yine tatianus'du. o tarihe kadar süryaniler, süryanice yazılmış yeni ahit metinleri nin tamamına sahip değildi. böylece diatessaron kiliselerde sür­yanilerin meşru kutsal kitabı olarak kabul edildi.

ayrıca bakınız
 süryaniler listesi

kaynakça

130 doğumlular
176 yılında ölenler
2. yüzyıl filozofları
2. yüzyılda hristiyanlar
2. yüzyıl yazarları
süryani yazarlar
asurlular
hristiyan apolojistler
gnostisizm
kilise babaları
Timon

timon (philuslu timon, ), mö 320-230 yılları arasında yaşamış olan yunan kuşkucu düşünür. varolan şeylerin bilgisinin insan için olanaksız olduğunu dile getiren timon, insanın görünüşlerin ötesine geçerek gerçekliğin kendisine erişemeyeceğini, görünüşleri temele alarak eyleyebileceğini, fakat bilgi söz konusu olduğunda, insanın yargıyı askıya alması gerektiğini dile getirmiştir.

timon (mö 320 – 230). bir başka septik pyrrhon'un öğrencisi olan timon’dur. timon atina’ya gelmiş ve platon akademisi’nde büyük bir saygınlık kazanmıştır. o kadar ki, timon’un etkisiyle akademi bir süre şüpheci bir yol izlemiştir. bu ise garip bir görünümdür. çünkü eflatun'un akademisi, hiçbir zaman şüphecilik eğilimi göstermemiştir. eflatun’u izleyenler şüpheci değil, daha çok mistik bir yola sapmışlardır. fakat eski akademinin “sayı mistisizmi” ne karşı, orta akademi şüpheci (septik) bir yol izlemiştir. *

phyrrhon'un öğrencisi timon, hocasının özetini üç soruda toplamıştır: 1- “nesnelerin gerçek yapısı nedir?”, 2- “nesneler karşısındaki duruşumuz ne olmalıdır?”, 3- “nesneler karşısında doğru bir duruştan ne kazanırız?”.

timon bu üç soruyu, çok kısa ama çok açık olarak, birer sözcük ile cevaplandırıyor:
birincisine akatalepsia (kavranamaz), ikincisine epokhe (yargıdan kaçınmak), üçüncüsüne de ataraxia (sarsılmazlık) diyor. 
ruhun tutkulardan kurtularak dirlik ve düzene kavuştuğu “sarsılmazlık” durumu olan ataraxia, burada, düşünce zincirlenmesinin asıl ve son amacıdır.

ataraxia, septikler için eudaimonia’dır, en yüksek mutluluktur.

epokhe de burada, sadece teorik değil, pratik anlamı ile de göz önünde bulundurulmaktadır. epokhe, sadece gerçek varlıkla ilgili her türlü yargıdan kaçınma olmayıp, bir de özellikle her türlü mutlak nitelikteki değerlemeden kaçınmak, dolayısıyla “nesnelerin kendisi”ne yönelmiş her türlü istek ve duygudan da kaçınmak demektir.

mö 3. yüzyıl yazarları
mö 3. yüzyıl şairleri
mö 3. yüzyıl filozofları
antik yunan filozoflar
antik argolis
Stephen Toulmin

stephen edelston toulmin, (d. 25 mart 1922 – ö. 4 aralık 2009) i̇ngiliz asıllı amerikan filozofu.

i̇lk kitabı ahlak konusunda olan, ahlak alanına dilsel bir açıdan yaklaşan toulmin, esas bilim felsefesi alanındaki çalışmalarıyla tanınır. o, 1953 yılında yayınlanan bilim felsefesine giriş adlı temel eserinde, bilimsel kuramlarla kuram oluşturma sürecinin, klasik tümevarım görüşlerinde betimlenen genelleme sürecinden çok, kişinin yolunu bulmasına yardım eden, kişiye kılavuzluk eden haritalar çıkarma ya da yapmaya benzediğini öne sürmüştür. bilim tarihi konusunda da çalışmış olan toulmin, mantık alanına da katkı yapmıştır.

bir etkinlik olarak bilimin tarihsel ve toplumsal boyutları olduğunu ileri sürer. paradigma görüşünü benimseyerek yeni bir paradigmanın ortaya çıkışını darwin'in evrim teorisi ile açıklar.

amerikalı filozoflar
toulmin, stephen
toulmin, stephen
2009 yılında ölenler
Arnold Joseph Toynbee

arnold joseph toynbee (14 nisan 1889, londra - 22 ekim 1975), i̇ngiliz tarihçi. tarihin konusunun kültürler olduğunu söyleyen, kültürlerin ise dinamik yapılar olup, özelliklerini yaratıcı kişilerden aldığı, dolayısıyla tarihin kültürler hakkında olumlu ya da olumsuz değerlendirmelerde bulunmak yerine, kültürleri anlamaya çalışması gerektiği düşüncesiyle seçkinleşen tarih felsefecisidir.

hayatı 

14 nisan 1889'da londra'da dünyaya geldi. winchester, balliol koleji ve daha sonraları öğretim kadrosu içinde yer alacağı oxford'da eğitim gördü. i. dünya savaşı çıktığında ülkesinin edebiyatçılarından birçoğu gibi o da savaş bakanlığına bağlı propaganda bürosunda çalıştırıldı. bu esnada birçok propaganda eserine imzasını attı. bunların arasında o zamanlar britanya i̇mparatorluğu ile harp halinde bulunan türkiye'yi karalayan mavi kitap ve benzeri kitaplar da bulunmaktaydı.

daha sonraları, londra üniversitesi'ndeki bizans ve modern yunan dili, edebiyatı ve tarihi üzerine koraís kürsüsünün kurucu profesörü olarak göreve başladı. 1921 yılında, mevcut görevinden izin alarak "manchester guardian" adına anadolu'daki türk-yunan savaşını yerinde izledi ve yunan birliklerinin giriştiği vahşet hareketlerini bu gazetenin okurlarına aktardı. dönüşünde, türkiye’de ve yunanistan’da batı meselesi adlı eserini kaleme aldı. bu kitap mustafa kemal önderliğindeki millî türk ordusunun yunan kuvvetlerini bozguna uğratmalarının hemen öncesinde, 1922 yılının yazında yayınlandı. toynbee’nin bu yazıları ve türklerin davasına karşı giderek artan sempatisi koraís kürsüsünün finansmanına katkıda bulunan yunan hükûmetinin ve destekçilerinin tepkisini çekti. baskı ve suçlamalardan bunalan toynbee 1924 yılında kürsüden ayrıldı. daha sonra, kraliyet uluslararası i̇lişkiler enstitüsünde 1955 yılında emekli oluncaya dek çalışacak ve önemli eserlerini bu kurumda kaleme alacaktı

22 ekim 1975'te öldü.

eserlerinin özellikleri 

tarihçinin insan türünün birtakım temel bölümlerinin yaşamlarını ele aldığını, toplum denen söz konusu varlıkları seçip incelediğini dile getiren toynbee, tarih araştırmacısının toplumlar arasındaki ilişkileri yalnızca belli kavram ve kategoriler altında incelediğini savunur.

kendisi bilhassa yunan ve doğu medeniyetleri üzerine önde gelen tarihçilerden biri olup eserlerinde ehliyetli bir bilim adamı tarafından yapılan yüksek kaliteli yorumların ağırlığı hissedilir. ufkunun genişliği ve anlatım gücü, dünya tarihini 26 medeniyete bölerek, yükseliş ve çöküşlerini "tehlikelerle yüz yüze gelme ve bunlara cevap verme" dönemlerine göre analiz ettiği, en önemli eseri olan, on iki ciltlik a study of history - tarih bilinci isimli eserinde de görülmektedir.

kaynakça 

1889 doğumlular
1975 yılında ölenler
i̇ngiliz tarihçiler
i̇ngiliz akademisyenler
i̇ngiliz anglikanlar
londra doğumlu bilim insanları
balliol college'da öğrenim görenler
Wang Chong

wang chong, ms 1. yüzyılda yaşamış ve etkisi uzun yıllar sürmüş bir akımın başlatıcısı olan çinli düşünür.

konfüçyusçuluğa yönelik kesin eleştirileriyle ün kazanmış olan wang chong, başarıyı ve aklı temele almış, her türlü boş inanca saldırmıştır. saçma görüşleri, batıl itikadları ve ruhlarla ilgili her tür inancı alaya alan wang chong, ölümsüzlük inancını da yererek, tanrı'nın dilediği olur diye düşünmenin yanlışlığını belirtmiştir.

27 doğumlular
1. yüzyıl filozofları
han hanedanı kişileri
çinli filozoflar
çinli meteorologlar
çinli astronomlar
antik astronomlar
Vasubandhu

vasubandhu ms 420 ile 500 yılları arasında yaşamış olan ve "realist sistem" adıyla anılan budist öğretiyi geliştirmiş olan hint düşünür. nirvanaya erişme yolu olarak değilleme mantığını kullanan, hakikati mantık işlemleriyle bulmayı amaçlayan vasubandhu, varlığın bir taraftan çeşit çeşit somut nesnelerden, diğer taraftan da bu nesnelere geçici bir süre için yönelen benlik ya da ruhlardan oluştuğunu savunmuş, değilleme mantığını kişiler üzerinde uygulayarak sürekli ve kalıcı ruhlar olabileceği düşüncesini yadsımaya çalışmıştır.

4. yüzyılda doğanlar
hint filozoflar
budist keşişler
mahayana budistleri
i̇dealist filozoflar
4. yüzyılda ölenler
Giambattista Vico

giovan battista (giambattista) vico, (23 haziran 1668 –  23 ocak 1744) ünlü i̇talyan siyaset felsefecisi, retoriği, tarihçisi ve hukuk danışmanı.

özgün bir tarih anlayışı geliştirmiş olan vico, bilgi ve tarih konusunda araştırmaları konusunda oldukça marjinal bir fikir ortaya koydu. başta rené descartes'tan etkilenmesine rağmen sonraları descartes'ın tarihe açık ve seçik düşüncelerle yaklaşma tavrına karşı çıkmış ve doğruluğu, kesinliği, açık seçik düşüncelerde değil de, etkinlikte, insan varlıkları tarafından yaratılmış, gerçekleştirilmiş olanda aramıştır. vico'ya göre, tarih, insanların eseridir. çevrenin insan üzerinde belirli etken olduğu yaklaşımından uzak olduğunu vurgulamıştır. i̇nsan yalnızca kendisinin yarattığı şeyleri bilebilir düşüncesini benimsemiştir.

özellikle descartes'ın meşhur cogito ergo sum düşüncesini reddetti. vico bu düşüncenin matematiğe dayandığını matematiği ise insanın yaptığı bir şey olduğunu düşünüyordu. vico ortaya yepyeni bir ilke koydu: verum factum (gerçek olan yapılandır)

ona göre: ancak yaptığımız ya da yarattığımız şeyleri kesin olarak bilebilirdik.

ayrıca vico toplumun insanlar tarafından meydana getirildiğini, bu yüzden de ancak insanlar ve onların davranışları açısından anlaşılabileceğini düşünüyordu. değişmez bir insan doğası fikrini reddetmekle ve toplumdaki değişim ile gelişimi bir bütün olarak görmekle radikal bir tutum benimsemişti. vico toplumları anlamak için dile,mitlere,hukuka ve alışkanlıklara bakmanın önemini de vurguluyordu.

kıta rasyonalizminin hâkim olduğu sonraki yüzyıl boyunca değeri bilinemedi. birçok kesim tarafından deli olarak görüldü.

1668 doğumlular
napoli doğumlular
napoli krallığı doğumlular
1774 yılında ölenler
18. yüzyılda i̇talyanlar
18. yüzyıl filozofları
18. yüzyılda hristiyanlar
i̇talyan filozoflar
aydınlanma filozofları
Auvergneli William

auvergneli william, hristiyan orta çağ felsefesinin 13. yüzyılda yaşamış ünlü düşünürüdür.

augustinus geleneğinden olduğu kadar, aristotelesçi düşünce geleneğinden ve bu arada i̇bn sina'dan etkilenmiş olan william, özle varoluş arasında bir ayrım yapmış ve bu ayrımı, tıpkı i̇slam felsefesinde olduğu gibi, tanrı'yla yaratıklarını birbirlerinden ayırmak için kullanmıştır. buna göre, sonlu varlıkların özü varoluşundan ayrı olup, onların varolmaları zorunlu değildir; buna karşın zorunlu varlık olan tanrı söz konusu olduğunda, o'nun özünün varoluşundan ayrılmadığını görürüz. bu ise, william'a göre, sonlu yaratıkların varoluşlarını başka bir varlıktan aldıkları yerde, tanrı'nın saf varoluş olması anlamına gelmektedir.

aristoteles'ten gelen hiyerarşik akıllar düzeniyle dünyanın ya da maddenin ezeli olduğu düşüncesini reddetmiş olan william, tanrı'nın dünyayı zaman içinde, doğrudan doğruya ve hiçten yarattığını söylemiştir. buna karşın, aristotelesçi hilomorfik varlık anlayışını benimseyen filozof-teolog, son çözümlemede, aristoteles'ten aquinaslı thomas'a çıkan yolda bir geçiş düşünürü olarak kalmıştır.

13. yüzyıl filozofları
fransız filozoflar
John Wisdom

arthur john wisdom (12 eylül 1904 - 9 aralık 1993), wittgenstein'dan yoğun bir biçimde etkilenmiş olan çağdaş i̇ngiliz düşünürü.

çağdaş analitik felsefe geleneği içinde, felsefenin doğasını ve amacını yeniden tanımlama çabasıyla ün kazanmış olan wisdom, tıpkı wittgenstein gibi, felsefenin analitik ve dilsel bir araç olarak kullanılması durumunda, geleneksel felsefenin problemlerinin gerçek problemler olmayıp, sözde problemler olduklarının anlaşılacağını iddia etmiştir. o, bir yandan da, belirli varlıkların, örneğin maddi nesnelerin, daha temel öğelerden, örneğin duyu-izlenimlerinden hareketle oluşturulan mantıksal yapım ya da konstrüksiyonlardan başka hiçbir şey olmadığını iddia etmiştir.

1904 doğumlular
1993 yılında ölenler
20. yüzyıl filozofları
i̇ngiliz filozoflar
Christian Wolff

christian wolff, (24 ocak 1679 - 9 nisan 1754), alman rasyonalist filozoftur.

özgün bir düşünür olmayan wolff, leibniz felsefesinin yılmaz savunuculuğu ve felsefeye yönelik sistematik yaklaşımıyla ün kazanmıştır. felsefenin varoluşu değil de, özü konu alması gerektiğini belirten wolff, felsefedeki tüm kabul ve sonuçların leibniz'in özdeşlik ve yeter neden ilkelerinden türetilebilir olduğunu iddia etmiştir. o, tıpkı leibniz gibi, evrende yeter neden ilkesinin geçerli olduğunu savunmuş ve bunun, evrende her şeyin aklın egemenliği altında olduğu anlamına geldiğini düşünmüştür. tümdengelim yöntemini dini doğruların kanıtlanmasını da kapsayacak şekilde genişleten wolff, dini de çelişmezlik ilkesine bağlamış ve vahye dayanan dinin akla aykırı olan bilgileri kapsayamayacağını öne sürmüştür. wolff'un akla ve inanca, özgürlük ve otoriteye aynı derecede değer veren dini ve ahlaki felsefesi, zaman zaman kant'ın da saygısını kazanmıştır. wolff, ontoloji kavramını felsefede ilk kullanan filozoftur. wollf'un ontolojiden anladığı, tanrı'nın, ruhun ve dünyanın varlığını ispat etmek isteyen ispatçı bir metafizikti. aynı zamanda aydınlanma çağının da ünlü bir düşünürüdür.

türkçeye kazandırılmış eserleri 
 genel felsefe (pinhan yayıncılık, 2020, çeviren: m. mağsum gökyüz)

1679 doğumlular
wrocław doğumlular
18. yüzyıl yazarları
alman baronlar
18. yüzyıl alman filozofları
st petersburg bilimler akademisi'nin şeref üyeleri
aydınlanma filozofları
Kıbrıslı Zenon

kıbrıslı zenon (, ). mö 334-262 yılları arasında yaşamış olan, stoa okulunun kurucusu, yunan filozof.

akademi'de krates'in nezaretinde felsefeyle meşgul olan zenon, stoacılar tarafından benimsenen temel ilkeleri belirlemiştir. ona göre, gerçek olan her şey maddidir. fakat evren, pasif bir maddeden oluşmamıştır. değişen bir yapısı olan düzenli bütün olan evrendeki pasif maddeden başka, doğadaki düzenleyici, aktif öğeyi temsil eden bir güç daha vardır. bu aktif güç, maddeden farklı değildir, ancak maddenin değişik bir görünümüdür. o, hava akıntısı ya da nefes gibi, sürekli olarak hareket eden ince bir şeydir. zenon bu gücün ateş olduğunu söyler; ona göre, bu ateş var olan her şeye yayılır. bu maddi ateşin en temel özelliği akıldır. bu ateş, evrendeki en yüksek varlık türüdür. zenon'a göre, tanrı her şeydir. yani, tanrı bireyleri birbirleriyle birleştiren ateş ya da sıcak nefestir. o, doğanın içindeki akıl ya da rasyonel güçtür. tanrı'nın ateş ya da rasyonel bir güç olduğunu söylemek, doğaya aklın ve akıl ilkesinin egemen olduğunu söylemekten başka bir şey değildir. madde kendisinde bulunan bu akıl ilkesine göre davranır. zenon, bilgi anlayışında, sözcüklerin düşünceleri ifade ettiğini, düşüncelerin ise, bir nesnenin zihin üzerindeki etkisi sonucu ortaya çıktığını söyler. zihin, doğuştan boş bir levhadır ve düşünce dağarcığını dış dünyadaki nesnelerden etki aldıkça doldurur. zenon, insan ve ahlak anlayışında, dünyanın bir parçası olan insanın da aynı şekilde maddi bir varlık olduğunu ve tanrısal ateşten pay aldığını söyler. i̇nsandaki bu ateş, onun ruhunu meydana getirir. o, insan ruhunun en iyi ifadesini akılda ve akıllılıkta bulduğunu savunur. zenon'un ahlâkı ise, bir yandan akla ve bilgiye, bir yandan da doğal düzene boyun eğmeye dayanır.

kaynakça 

mö 334 doğumlular
larnaka doğumlular
mö 262 yılında ölenler
mö 3. yüzyıl filozofları
antik yunan filozoflar
kıbrıslı eğitimciler
kıbrıslı yazarlar
fenikeliler
panteistler
mantık felsefecileri
stoacı filozoflar
Ahura Mazda

ahura mazda (pehlevice: ohrmazd, , ahûra mazda; “bilginin efendisi”), eski pers i̇mparatorluğu resmi dini zerdüştlüğün, kötülük ilkesi ya da tanrı'sı olan ehrimen'le sürekli bir mücadele ya da savaş hali içinde olmakla birlikte, zerdüştçü iyimserliğin bir ifadesi olarak, sonunda mutlak bir zafer kazanacak olan baştanrısı, iyilik ilkesi. moğol mitolojisinde "hormosta", türk mitolojisinde "kurbustan" veya hürmüz (türk tanrısı kürmez ile özdeşleşmiştir) adıyla yer alır. moğollara göre 55 batı tanrısının başında bulunur.

hürmüz 
hürmüz (farsça: هرمز), fars kültüründen çevre uygarlıklara da geçmiş olan bir tanrıdır. adı ormuz, ormız, ormus, hormuz, hormus, hurmus olarak da söylenir. derin bir bilgiye sahiptir. türk kültüründeki kürmez (körmöz, körmös, kürmüs), moğollardaki hormosta (kormosta) ile, zerdüştlükte ahura-mazda ile özdeş olarak görülmüştür. fars mitolojisinde kötülük tanrısı ehrimen'le sürekli bir savaş halindedir. sözcük farsça ormus/ohrmazd/hormazd kavramı ile yakından alakalıdır. bu sözcükler ve türev okunuşları pers tanrısı ahura mazda ve geçmişteki ormuz (hormızd) devletine adını veren mitolojik anlayış ile bağlantılıdır. hürmüz yalnızca pers mitolojisinin değil tüm ortadoğunun ve hatta asyanın mitolojik anlayışlarının ortak figürlerinden birisi haline gelmiştir. adı pek çok sasani hükümdarına verilmiştir.

kaynakça

ayrıca bakınız 
 kürmez

zerdüştçülük
yaratıcı tanrılar
hikmet tanrıları
farsça deyişler
Anaksimenes (Lampsakoslu)

lampsakoslu anaksimenes (; ; 320) milet okulu'nun üçüncü ve sonuncu düşünürü.

arkhe olarak hava, buğu ya da sis anlamına gelen aer'i öne sürmüştür. aer, anaksimenes'e göre, eşit olarak dağılım gösterdiği haliyle, görünmez atmosfer olup, yoğunlaşarak buğu ve suya, daha sonra da toprak ve taş benzeri katı maddelere dönüşür. daha az yoğun olduğu zamanlarda ise, daha sıcak hale gelip, ateş olur. başka bir deyişle, anaksimenes'in felsefe alanındaki yeniliği, ilk kez olarak birlikten çokluğa geçiş süreci üzerinde, var olan her şeyin havadan nasıl varlığa geldiğini açaklama işinde yoğunlaşmış olmasıdır. buna göre, anaksimenes birlikten çokluğa geçiş sürecini açıklarken, dudaklarımızı birbirine yaklaştırıp avucumuza üflediğimiz zaman, ağzımızdan çıkan havanın soğuk, ağzımızı fazlaca açıp, avucumuza üflediğimiz zaman da, ağzımızdan çıkan havanın sıcak olması gözleminden yararlanarak, sıkışma ve seyrekleşme kavramlarına başvurmuştur. yani, anaksimenes'e göre, hava seyrekleştiği zaman, ateş, sıkıştığı zaman da rüzgar, bulut, su ve toprak haline gelebilir. bu çerçeve içinde, o, havanın seyrekleştiği zaman, daha sıcak hale geldiğini ve böylelikle de ateş olma yoluna girdiğini, buna karşın sıkıştığı zaman, daha soğuk olup katılaşma yoluna girdiğini düşünmüştür. anaksimenes'teki seyrekleşme ve sıkışma kavramları, birlikten çokluğa geçiş sürecini açıklamaya yaradıktan başka, her tür niteliği niceliğe indirgeme girişimini temsil eder.

mö 380 doğumlular
mö 320 yılında ölenler
mö 4. yüzyılda doğanlar
mö 4. yüzyılda ölenler
mö 4. yüzyılda yunanlar
mö 4. yüzyıl yazarları
mö 4. yüzyıl tarihçileri
antik yunan yazarlar
antik yunan tarihçiler
antik makedonya
milet okulu
antik yunan retorikçiler
mö 4. yüzyıl şairleri
Rodoslu Andronikos

rodoslu andronikos. mö 1. yüzyılda yaşamış ve aristoteles'in eserlerini tasnif edip, yorumlamış olan peripatetik düşünür. andronikos, ayrıca tümeller konusunda adçı bir bakış açısı benimsemiş ve insanmerkezci bir teleolojiye karşı çıkmıştır.

mö 1. yüzyılda yunanlar
antik yunan filozoflar
antik rodoslular
aristotelesçilik