Panzehir

panzehir, bir zehirin etkisini önleyen veya yok eden madde. panzehirler ağız yoluyla zehirlenmelerde emilimi azaltmak amacıyla kullanılanlar (bölgesel panzehirler) ve kan dolaşımına çeşitli yollarla karışmış olan zehire karşı kullanılanlar (sistematik panzehirler) olmak üzere iki büyük grupta toplanırlar.

bölgesel panzehirler 

mide yıkamalarında son yıkama suyuna karıştırılarak kullanılan bölgesel panzehirlerden en yaygın olanı aktif kömür (carbon vegetale)dür. bitki kaynaklı kömürün ufaltılması ile elde edilen bu madde çok küçük parçalar halinde olduğu için zehiri tutucu sahası son derece arttırılmıştır. bağırsakta emilme özelliği olmadığı için de vücuda zarar verme durumu yoktur. çok yüksek dozlarda verilebilir. 20 gram aktif kömür 200 mililitre suda bulamaç haline getirilerek verilmesi en büyük faydayı sağlar. aktif kömür birçok zehirlenmede kullanılan bir panzehirdir. kuru ekmeğin yakılmasıyla da basit olarak aktif kömür elde edilebilir.

potasyum permanganatın (kmno4), 1/10.000'lik solüsyonu veya tentürdiyotlu su, alkaloidlerle olan zehirlenmelerde kullanılır. bu iki panzehir alkaloitleri okside ederek etkisiz hale getirir.

asit ve alkali (bazik) maddelerle olan zehirlenmelerde, zehiri hemen nötralize etmek gerekir. çünkü bunlar çok fazla tahriş edici ve dokuyu harap edici özellikte maddelerdir. sülfürik asit, nitrik asit, tuz ruhu gibi asit maddelerle olan zehirlenmelerde nötralizasyon için magnezyum sütü (mg(oh)2 gibi anti asitler kullanılır. alkali zehirlenmelerinde; sirke, sirkeli su, askorbik asit gibi asit maddeler kullanılır.

anyon değiştirici bir reçine olan kolestiramin, aspirin ve asetaminofen gibi zayıf asit yapısındaki ilaçlarla olan zehirlenmelerde ağızdan verilir. kolestiramin bunları bağlayarak emilip hızla kana geçmelerini önler. yumurta akı, süt, yoğurt gibi proteini bol maddeler, cıva ve gümüş gibi ağır metal zehirlenmelerine karşı panzehir olarak etkilidirler.

diğer bölgesel panzehirler arasında gümüş nitrata karşı sodyum klorür, iyota karşı nişasta, demire karşı sodyum karbonat, süt, yoğurt, nişasta sayılabilir.

sistemik panzehirler 
kan dolaşımına geçmiş olan zehirlere karşı kullanılırlar. kimyasal, fizyolojik ve farmakolojik panzehirler olarak üç gruptur.

sistemik panzehirlerin kimyasal olanları genellikle şelasyon yapıcı (zehirle halkalı bileşik meydana getirici) maddelerdir. bu yolla oluşan halkalı maddeye şelat adı verilir. şelatlar suda kolay çözündüklerinden vücuttan atılmaları da kolaydır. şelasyonla zehir etkisiz hale gelir, zehirlenme belirtileri giderek azalır ve kaybolur. bu bakımdan zehir alımından sonra ne kadar erken verilirlerse o kadar iyi olur.

şelat yapıcı maddelerden biri dimerkaprol'dür (british anti lewisite = bal). arsenik ve cıva bağlamak için kullanılır. ayrıca altın, krom ve kadmiyum zehirlenmelerinde de etkilidir. kas içine şırınga edilir. dimerkaptosüksinik asit adlı bir türevi ise, ağızdan kullanılan bir panzehirdir.

yaygın bir şelat yapıcı madde de kalsiyum disodyum etilendiamin tetra asetik asittir (cana2 edta). % 5'lik dextroz solüsyonu içine katılarak damardan uygulanır. bilhassa kurşun zehirlenmelerine, ayrıca çinko ve manganez zehirlenmelerine karşı da kullanılır.

kurşun zehirlenmelerinde bundan sonra ikinci güçlü madde penisilin parçalanırken meydana gelen penisilamindir. bu bir amino asittir. ayrıca cıva zehirlenmelerinde bilhassa n-asetil penisilamin türevi çok başarılıdır.

desferrioksamin, demir bağlayan şelat yapıcı bir maddedir. hem ağızdan verilir, hem de şırınga edilir.

fizyolojik panzehirler, zehirin etkisiyle organın bozulan faaliyetini düzelten maddelerdir. mesela, damarı büzücü maddelerle olan zehirlenmelerde damar genişletici olan bir ilaç, fizyolojik panzehir olarak kullanılır.

farmakolojik panzehirler daha karışık etkileri olan maddelerdir. daha çabuk etki gösterirler. bunlardan biri organofosfat (böcek zehiri) zehirlenmelerinde kullanılan atropindir. zehirlenme esnasında ağız kuruyuncaya kadar atropin verilir. atropin ayrıca karbamat (mesela baygon) zehirlenmesinde de kullanılır. morfin zehirlenmelerinde damardan naloksan adlı madde veya cilt altına nalorfin verilir. bunlar verilince solunum düzelir ve morfinin diğer etkileri hızla silinmeye başlar.

aşırı antikoagülan (kan pıhtılaşmasını önleyici) alınınca k vitamini, karbonmonoksit zehirlenmesinde oksijen, antifiriz zehirlenmesinde etil alkol, heparine karşı protamin sülfat, sayılabilecek diğer panzehirlerdir.