Çanakkale Savaşı

çanakkale savaşı veya çanakkale muharebeleri, i. dünya savaşı sırasında 1915-1916 yılları arasında gelibolu yarımadası'nda osmanlı i̇mparatorluğu ile i̇tilaf devletleri arasında yapılan deniz ve kara muharebeleridir. i̇tilaf devletleri; osmanlı i̇mparatorluğu'nun başkenti i̇stanbul'u alarak i̇stanbul ve çanakkale boğazlarının kontrolünü ele geçirmek, rusya ile güvenli bir erzak tedarik ve askeri ikmal yolu açmak, başkent i̇stanbul'u zapt etmek suretiyle almanya'nın müttefiklerinden birini savaş dışı bırakarak i̇ttifak devletleri'ni zayıflatma amaçları ile ilk hedef olarak çanakkale boğazı'nı seçmişlerdir. ancak saldırıları başarısız olmuş ve geri çekilmek zorunda kalmışlardır. kara ve deniz savaşı sonucunda iki taraf da çok ağır kayıplar vermiştir.

osmanlı i̇mparatorluğu, almanya'nın rusya'ya savaş ilan ettiği 1 ağustos 1914'ün hemen ertesi günü, almanya ile bir ittifak antlaşması imzalamıştır. bu antlaşma, imparatorluğun kesin olarak almanya'nın ana gücünü oluşturduğu i̇ttifak devletleri safında fiilen savaşa gireceği anlamına gelmektedir. enver paşa, fiilen savaşa girmeyi, seferberliğin tamamlanmamış olması ve çanakkale boğazı savunmasının tamamlanmaması gibi gerekçelerle ertelemeye çalışmıştır. ancak almanya, bir an önce savaşa fiilen girilmesi için baskılarını sürdürmüştür. bu baskılar, akdeniz'de britanya donanması önünden çekilen goeben ve breslau savaş gemilerinin i̇stanbul'a gelmesiyle bir oldubittiye getirilmişti. daha sonra osmanlı donanması'na bağlı bir grup gemiyle karadeniz'e açılan bu gemiler 27 ekim 1914 tarihinde rus limanlarını bombalayınca rusya, osmanlı i̇mparatorluğu'na savaş ilan etmiştir.

birleşik krallık savaş konseyi sekreteri albay hankey winston churchill'in de desteğiyle, 1914 yılı eylül ayında çanakkale boğazı'nın donanmayla geçilerek i̇stanbul'un işgalini öngören bir planı savaş konseyine sunmuştur. plan, çeşitli evrelerden geçerek uygulamaya kondu ve birleşik krallık ve fransa gemilerinden oluşan bir donanmanın boğaz'a geniş çaplı saldırıları 1915 şubat ayında başlatıldı. özellikle 19 şubat 1915 ve 25 şubat 1915 bombardımanları sonucu müstahkem mevki komutanı cevat çobanlı giriş tabyalarının geri hatta çekilmesi emrini uygulatmıştır. en güçlü saldırı ise 18 mart 1915 günü uygulamaya konuldu. ancak birleşik donanma ağır kayıplara uğradı ve deniz harekâtından vazgeçmek zorunda kalındı.

deniz harekâtıyla i̇stanbul'a ulaşılamayacağı anlaşılınca bir kara harekâtıyla çanakkale boğazı'ndaki osmanlı sahil topçu bataryalarını ele geçirmek planı gündeme getirilmiştir. bu plan çerçevesinde hazırlanan britanya ve fransa kuvvetleri 25 nisan 1915 şafağında gelibolu yarımadası'nın güneyinde beş noktada karaya çıkarılmıştır. britanya ve fransa çıkarma kuvvetleri her ne kadar seddülbahir ve arıburnu sahillerinde köprübaşları oluşturmayı başardılarsa da osmanlı kuvvetlerinin inatçı savunmaları ve zaman zaman giriştikleri karşı taarruzlar sonucunda gelibolu yarımadası'nı işgalde başarılı olamadılar. bunun üzerine sahildeki kuvvetler takviye edilmek için arıburnu'nun kuzeyinde suvla koyu'na 6 ağustos 1915 tarihinde yeni kuvvetlerle bir üçüncü çıkarma yapılmıştır. ancak 9 ağustos'ta kurmay albay mustafa kemal'in birinci anafartalar muharebesi olarak bilinen karşı taarruzunda i̇ngiliz komutanlığı ihtiyat tümenini ateş hattına sürerek sahilde tutunmayı ancak başarabilmiştir. mustafa kemal ertesi gün kocaçimentepe-conk bayırı hattında yeni bir karşı taarruz gerçekleştirmişti, bu hattaki anzak birliklerini de geri atmıştır. britanya ve anzak kuvvetlerinin i̇kinci anafartalar muharebesi olarak bilinen genel taarruzları ise osmanlı savunmasını aşamamıştır. tüm bu gelişmelerin sonrasında i̇ngiliz, anzak ve fransız kuvvetleri gelibolu yarımadasını 1915 yılı aralık ayı içinde tahliye etmiştir.

harekat öncesi

i. dünya savaşı 

sanayi devrimi'nden itibaren giderek büyüyen üretim bir yandan ham madde gereksinimini sürekli artırırken diğer yandan yeni pazarları gerektiriyordu. diğer yandan giderek büyüyen sermaye birikimi, yeni yatırım alanları bulmaya yöneliyordu. avrupa'nın büyük devletleri 19. yüzyıl boyunca farklı hızlarda gelişmişlerdi ve gelişmelerini sürdürebilmek için etki alanlarını genişletmek için sıkı bir rekabet içindeydiler. birleşik krallık, fransa, almanya, avusturya-macaristan i̇mparatorluğu ve rusya farklı ilgi alanlarına sahip olsalar da bu alanlar çok yerde iç içe girmektedir. sonuçta bu rekabet, 20. yüzyılın başlarında bir savaşı kaçınılmaz olarak gündeme getirmişti. bu ülkeler arasında süreç içinde oluşan ittifaklar da olası savaşın avrupa çapında bir savaş olmasına yol açacaktır. bu dönemde netleşen bu ittifaklar, birleşik krallık, fransa ve çarlık rusyası'nın oluşturduğu i̇tilaf devletleri ile almanya, avusturya-macaristan i̇mparatorluğu ve i̇talya'nın oluşturduğu i̇ttifak devletleri bloklarıdır. bu şekilde bir bloklaşma 1882 yılında almanya, avusturya-macaristan i̇mparatorluğu ve i̇talya arasındaki bir ittifakla, bir bloku oluşturmuştu. kısa süre sonra 1894 yılında fransa-rusya, 1904 yılında birleşik krallık-fransa, 1907 yılında da birleşik krallık-rusya arasında antlaşmalar yapılarak diğer blok şekillenmiştir. birleşik krallık ve fransa arasındaki 1904 yılı antlaşması ilginçtir. birleşik krallık, fransa'nın "kuzey afrika'nın en iyi parçalarını" almasına göz yumuyordu, fransa ise mısır'daki britanya varlığına karışmayacaktı. birleşik krallık ile 1907 yılında çarlık rusyası arasındaki antlaşma da 1904 antlaşmasına benzer biçimde, esas olarak tarafların avrupa dışı ilgi alanlarını düzenliyordu. i̇ran, afganistan, çin ve tibet'teki iki ülkenin çıkarları arasındaki çekişmelere çözüm getiriyordu. tüm bunların ortaya koyduğu haliyle avrupa'daki bu bloklaşmalar, esas olarak avrupa dışı paylaşımı konu almaktaydı. dolayısıyla bu bloklaşmanın sonunda ortaya çıkacak olan avrupa çapındaki topyekün savaş, esas itibarıyla avrupalı büyük güçlerin, avrupa dışını yeniden paylaşımı mücadelesi olarak görülmektedir.

i. dünya savaşı'nın hemen öncesinde balkanlar da iki kampa ayrılmıştı. bir bakıma i̇tilaf devletleri'nin himayesinden olan yunanistan, romanya ve sırbistan bir tarafı oluştururken i̇ttifak devletleri'ne daha eğilimli görünen bulgaristan diğer tarafı oluşturuyordu. dolayısıyla bu bölgeyle ilgili hesaplarda bulgaristan'ın durumu hesaba katılmak zorundaydı. nitekim 1914 yılının haziran ayında bulgaristan yüklüce bir borç anlaşmasıyla de facto i̇ttifak devletleri safına kaymıştır. sonuç olarak özellikle avrupalı büyük devletler arasında oluşan bu bloklaşma, yerel bir çatışmanın bile avrupa'nın en azından dört büyük devletinin işe karşımasını gerektirecekti.

sonuçta ortaya çıkan da bu oldu. avusturya-macaristan i̇mparatorluğu veliahtı franz ferdinand 28 haziran 1914 günü bir sırp milliyetçisi tarafından öldürüldü. bunun üzerine avusturya-macaristan i̇mparatorluğu sırbistan'a 48 saat süreli bir ültimatom vermiştir. sırbistan'ın tüm oyalama çabalarına karşın 28 temmuz belgrad'ı bombalamaya başlayarak bu ülkeye savaş ilan etti. ardından çarlık rusyası genel seferberliğe gitti. ancak almanya daha önce rusya'nın seferberlik ilanını, savaş ilanı olarak kabul edeceğini tüm devletler nezdinde deklare etmiştir. bunun üzerine 1 ağustos'ta rusya'ya, 3 ağustos'ta da fransa'ya savaş ilan etti. bu savaş ilanlarının ardından i̇talya tarafsızlığını ilan ederek almanya-avusturya blokundan ayrılmış, bir yıl sonra yeniden katılmıştır.

almanya, geçmişten beri, daha net olarak bismarck'tan beri iki cepheli bir savaştan kaçınmaktaydı ancak bu değişmez kaderi gibi görünüyordu. doğuda çarlık rusyası, batıda ise fransa gibi iki güçlü devlet vardı. alman i̇mparatorluğu'nun 1891-1905 yılları arasında genelkurmay başkanlığını üstlenen schlieffen, bu tehlikeli durum için bir plan geliştirmişti ve doğal olarak schlieffen planı olarak biliniyordu. bu plan, rusya'nın seferberliğini bir ay içinde tamamlayabileceği hesabına dayanmaktadır. almanya, tüm gücüyle batıya saldırarak kesin sonuç elde edecek ve bunun üzerine seferberliğini anca tamamlamış olan rusya'ya saldıracaktı. böylelikle iki cephede savaşma durumunda düşmekten kaçınacaktı. almanya bu stratejiyi uygulamak için 3 ağustos'ta fransa'ya savaş ilan eder etmez hiç vakit kaybetmeden, bu ülkeye belçika üzerinden saldırı hazırlığına girişmiştir. belçika'dan geçiş için izin istendiyse de olumlu yanıt alınmadı ve bunun üzerine alman orduları 4 ağustos'ta belçika'ya saldırdı. ancak kısa süre içinde bu stratejinin uygulaması başarısız oldu ve alman orduları marne'de fransa-britanya savunmasını aşamadı ve 12 eylül'de marne hattında durduruldular. artık schlieffen planı işlemeyecekti. bu durumda almanya yine iki cepheli savaşla karşı karşıyaydı. doğuda rusya ile, batıda da britanya ve fransa kuvvetleriyle çarpışmak durumundaydı. ancak iki cephede de güçlü olamazdı, bir tarafa öncelik vermeliydi. güçlü olmayı seçtiği cephe batı cephesi'ydi, doğuda zayıf kuvvetlerle oyalama muharebesi verecek, diğer deyişle savunmada kalacak, kuvvetlerinin büyük kısmını batı'da kullanarak burada kesin sonuç elde ettikten sonra esas kuvvetlerini rusya cephesi'ne aktaracaktı.

avrupa içlerindeki bu gelişmeler, birleşik krallık ve fransa’yı müttefikleri rusya’yı desteklemek zorunda bırakmıştı. zaten rusya, almanya üzerinde yeterince güçlü bir baskı yapamamaktaydı. kısıtlı endüstriyel kapasitesi dolayısıyla britanya ve fransa desteğine gerek duyuyordu. ancak almanya'yı yenilgiye uğratabilmek için rusya'nın muazzam insan kaynaklarından yararlanmak gerekiyordu. bunun için de rusya mühimmat, silah ve mali olarak desteklenmeliydi. özellikle mühimmat yönünden bu zorunluydu. çünkü rus ordusu mühimmat stoklarını büyük ölçüde tüketmiş durumdadır. bu durumda ondan taarruzi bir hareket beklenemezdi. fransa ve birleşik krallık'ın bu desteği sağlaması için olası dört yol vardır. kuzey ulaşım hatlarından ikisi olanaksızdır. arktik okyanusu, yılın çok büyük bölümünde donmuş olduğundan deniz ulaşımına olanak vermemektedir, baltık denizi ise alman donanmasının denetimindedir. orta ulaşım yolu olan avrupa karayolu ise alman denetimindedir. olası dördüncü yol ise osmanlı i̇mparatorluğu’nun denetiminde bulunan çanakkale ve i̇stanbul boğazlarının oluşturduğu denizyoludur. sonuçta rusya ile müttefiklerinin irtibatı kesilmiştir. sadece rusya'ya yardım konusu değil, rus buğdayının ve petrolünün avrupa'ya getirilmesi de artık olanaksızdır. sonuç olarak rusya ile tek bağlantı boğazlardır. i̇tilaf devletleri'nin birleşik krallık, fransa ve rusya olarak doğu-batı parçaları arasındaki tek ulaşım hattı boğazlardı. üstelik rus savaş sanayi, savaş sırasındaki mühimmat sarfiyatını karşılayacak kapasitede değildi ve mühimmat açığı her geçen gün büyümekteydi.

osmanlı i̇mparatorluğu'nun ittifak arayışı 

osmanlı i̇mparatorluğu, 20. yüzyılın başlarında neredeyse 200 yıldır gerileme dönemi'ndeydi. bu süre boyunca uğranılan askeri yenilgilere 1912-13 yıllarında yaşanan balkan savaşı eklenmiş, balkanlar'daki toprakların bütünüyle elden çıkmış olmasının ötesinde en iyi eğitimli ve en iyi teçhiz edilmiş ordular bu savaşta kaybedilmişti. dahası büyük miktarda silah ve mühimmat da terk edilmişti.

avrupa devletleri i. dünya savaşı'nın hemen öncesinde osmanlı i̇mparatorluğu'nun tarafsız kalacağını varsayıyorlardı. nitekim osmanlı i̇mparatorluğu savaşın ilk aylarında "savaş dışı" durum ilan etmiştir. bu durum i̇tilaf devletleri arasında olumlu karşılanmıştır. bu sayede boğazlar ticari deniz trafiğine açık kalacaktır. osmanlı i̇mparatorluğu açısından da i. dünya savaşı patlak verdiğinde en doğru politika tarafsız kalmak gibi görünüyordu. ancak "bu yeterli bir çözüm müydü? bir de mümkün müydü?" avrupalı devletlerin osmanlı toprakları üzerindeki niyetleri biliniyordu. rusya, yüzyıllardır sıcak denizlere inebilmek için boğazlar'ı istiyordu. birleşik krallık, hindistan yolunun güvenliği için filistin'i, petrolü için de irak'ı istiyordu. fransa, lübnan, suriye ve kilikya'yı, i̇talya ise antalya'yı istemektedir.<ref name="ae318">ahmet eyicil, çanakkale savaşları] gaziantep üniversitesi sosyal bilimler dergisi, 2009 8 – sh.: 318</ref> bunları bilen osmanlı yöneticileri, söz konusu devletlerin bu emellerine ulaşmak için, savaş sırasında ya da savaştan hemen sonra osmanlıyı rahat bırakmayacaklarını rahatlıkla seziyorlardı. gerçekten de avrupa'nın büyük devletleri arasındaki gerginliklerin bir avrupa savaşına varmasının nedenlerinden biri de osmanlı toprakları üzerindeki emelleriydi ve i̇mparatorluğun parçalanması sorunuydu. diğer deyişle her devlet, kendi ilgi alanının rakiplerinden önce kontrol altına almak istiyordu.

fakat osmanlı i̇mparatorluğu için en vahim tehlike rusya'nın durumuydu. çarlık, osmanlı i̇mparatorluğu'nun savaşa katılması durumunda, savaş sonrasında i̇stanbul'u terk etmek zorunda kalacaklarını hesaplıyor, şimdiden durumu sağlama bağlamayı gerekli görüyordu. bunun için dönemin dışişleri bakanı sergey sazonov, 1914 yılı ilkbaharında i̇ngiliz ve fransız hükûmetleriyle görüşmeler yaptı. birleşik krallık hükûmeti'nin yanıtı oldukça açıktır.

bu oyalamalara karşın amiral souchon 9 eylül 1914 tarihinde osmanlı donanma komutanlığı'na atanmıştır. hemen ertesinde marmara'da atış talimleri ve manevralar başlatıldı. öte yandan karadeniz'de, i̇stanbul açıklarında rus donanması'na bağlı gemiler, çanakkale boğazı dışında da birleşik krallık ve fransa gemileri devriye gezmektedir. bu arada amiral souchon, tatbikatlara karadeniz'de devam etmek üzere osmanlı yetkililerine baskı yapmaktadır.

yavuz ve midilli’nin de içinde bulunduğu on bir parça gemiden oluşan bir osmanlı filosunun amiral souchon komutasında 29 ekim 1914 günü karadeniz'e açılması, osmanlı'nın fiilen savaşa girmesi sonucunu doğurmuştur. bu gemiler i̇stanbul boğazı açıklarındaki rus gemilerine ateş açtıktan sonra karadeniz'in kuzey kıyılarındaki odessa, sivastopol, (29-30 ekim gecesi) norvosiski ve feodosya limanlarını bombalamışlardır. bu taarruz, enver paşa'nın 25 ekim'de amiral'e verdiği yazılı emre dayanmaktadır. esasen bakanlar kurulu'nun aynı tarihli kararına aykırı olan bu emirde "bütün filo karadeniz'de manevra yapmalıdır. vaziyeti uygun bulduğunuz anda, rus filosuna hücum ediniz. çarpışmaya başlamadan evvel, bu sabah size verdiğim gizli emri açınız." gizli emirde ise "türk filosu karadeniz'de zorla üstünlük sağlamalıdır. rus filosunu arayınız. nerede bulursanız, harp ilan etmeksizin hücum ediniz."

rusya'nın askeri tepkisi 1 kasım 1914 günü kafkasya üzerinden osmanlı topraklarına taarruz etmek olmuştur. aynı gün britanya gemileri i̇zmir ve kızıldeniz'deki akabe limanlarını bombaladılar. i̇ki gün sonra 3 kasım'da britanya birlikleri basra körfezi'nde osmanlı topraklarına çıkarıldılar. aynı gün iki britanya ve iki fransız savaş gemisi çanakkale boğazı'ndaki osmanlı istihkâmlarını ateş altına aldılar.

esasen osmanlı donanması'nın karadeniz rus limanlarını bombalaması, fiilen savaşa girme yönündeki baskılara direnen enver paşa'yı bir oldubittiye getirme manevrası olarak görülmesi gerekir. sonuç olarak yavuz ve midilli olayı, osmanlı i̇mparatorluğu'nu savaşa sokan olaydır.

 harekât 
i̇tilaf devletleri'nin çanakkale boğazı'na karşı bir askerî harekât kararı almalarına varacak kilometre taşlarından biri çar ii. nikola'nın birleşik krallık'a yönelik talebidir. çar bu talebinde -boğazlar'dan söz etmeden- osmanlı i̇mparatorluğu'na karşı bir askeri hareket ve askeri malzeme yardımı talep etmiştir. birleşik krallık savaş bakanı lord kitchener bu soruların askerî harekât yanına olumlu yanıt vermişti. çarlık'ın böyle bir askeri hareketten beklentisi osmanlı'nın kafkasya'dan bir kısım birliğini çekmek zorunda bırakılması, bunun da rusya'nın bu cephedeki yükünü hafifleteceğidir. diğer önemli bir kilometre taşı ise yunanistan başbakanı venizelos'un, bir çıkarma yapılması durumundan yunanistan'ın bu harekâta askeri olarak katılabileceğini britanya'ya bildirmesiydi. venizelos, 19 ağustos 1914 tarihinde çanakkale boğazı'na taarruz etmeye dayanan ayrıntılı bir planı britanyalı yetkililere iletmiş, bu taarruza yunanistan'ın da birlik verebileceğini belirtmişti. ancak venizelos'un planında bulgaristan'ın da i̇stanbul'a saldırması koşulu vardı. britanya askerî makamları planı incelemiş ve fazla şarta bağlı olması dolayısıyla uygulanmasının olanaksız olduğu yönünde rapor vermişti. bulgaristan meselesi son derece akıllıca seçilmiş bir koşuldur. osmanlı ordusu'na her türlü alman desteği için kullanılabilir tek ulaşım yolu olan demiryolu bulgaristan üzerinden geçmektedir. bu destek hattının kesilmesi, ancak bulgaristan'ın i̇tilaf devletleri tarafına geçmesiyle olanaklıdır. diğer yandan birleşik krallık'ın i̇stanbul büyükelçisi sir louis mallet, ağustos ayında boğazların yabancı savaş gemilerine kapatılmasının ardından boğazların zorla geçilmesi yönünde bir öneriyi rapor etmiştir. mallet, donanmanın geçmesinden sonra boğazların kara birliklerince işgal edilmesi gerektiği görüşünü öne sürmekteydi. bir yandan bu savaş planları yapılırken birleşik krallık hükûmeti osmanlı i̇mparatorluğu'nu savaşın dışında tutmaya çabalıyordu. osmanlı savaşa girdiğinde ilk askerî harekâtının süveyş kanalı üzerine olacağı tahmin ediliyordu. bu bölgeye batı cephesi'nden o sıralarda birlik kaydırılmasına olanak yoktu. müstemlekelerden kuvvet aktarmak ise aylar alırdı. diğer yandan müslüman ülkelerin, ki birçoğu i̇ngiliz müstemlekesiydi, müslüman halkında ayaklanmalar olmasından ciddi biçimde çekiniliyordu. bu endişelerin boşuna olduğunu zaman göstermiştir, osmanlı davası uğruna müslüman ülkelerden, hatta kendi tebaasından dahi kayda değer bir destek olmamıştır. bütün bu endişelerle birleşik krallık hükûmeti, osmanlı'nın savaş dışı kalması şartıyla bir kısım öneri getirmiştir. bu önerilere fransa'nın, hatta rusya'nın da desteği sağlanmıştı. öneriler, çanakkale boğazı'nın ticari gemilere açılması ve alman askeri personelinin sınırdışı edilmesi şartlarını içermektedir. goeben ve breslau üzerinde ısrar ediliyordu. bu gemilere, ege'ye çıktıkları takdirde, eğer alman askeri personeli taşıyorlarsa, alman savaş gemisi işlemi uygulanacaktı, yani ateş açılacaktı.

çanakkale boğazı'nın geçilerek i̇stanbul'un zorlanması fikrinin birleşik krallık parlamentosu'nda ilk olarak 25 kasım 1914 tarihindeki birleşik krallık başbakanlık toplantı salonu'ndaki olağan toplantıda churchill tarafından ortaya sürüldüğü kabul edilmektedir. mısır'ın savunulması konusunda alınacak ek önlemlerin konuşulmasının hemen ardından söz alan deniz bakanı (denizcilik birinci lordu) churchill, mısır ve süveyş kanalı'nı yerinde savunmanın pasif bir tutum olacağını öne sürerek konuşmasına başlamıştır. bu bölgedeki kuvvetlerin büyük bölümünü, avrupa'dan bir kısım kuvvetle takviye ederek osmanlı i̇mparatorluğu'nun en zayıf noktasında saldırmanın daha uygun olacağını belirtmiş ve bu noktayı, başkent i̇stanbul olarak işaret etmiş, böylesi bir harekâttan churchill'in beklediği amaçlar, rusya'ya yardım edilmesi, bulgaristan ve romanya gibi tarafsız ülkeleri, hatta almanya yanında savaşa girmeye yaklaşan i̇talya'yı ve taraf konusunda kararsız yunanistan'ı etkilemek, fransa ve rusya cephelerinde kilitlenmiş görülen savaşa, balkanlar üzerinden bir kuşatma ile çözüm bulmaktı. diğer yandan churchill, bol silah ve mühimmatla desteklenecek rus çarı'nın, milyonluk nüfusunu savaşa sürerek, almanya'yı bu insan seli karşısında yıkacağını belirtmektedir. bu ifadelere karşın o günkü toplantıda bu konu üzerinde bir görüşme açılmamıştır. sonraki toplantılarda savaş bakanı lord kitchener, fransa cephesi'nin durumu nedeniyle çanakkale için asker veremeyeceğini kesin olarak ifade etmiştir. fransız orduları başkomutanlığı da batı cephesi'nden başka bir yer için asker alınmasına şiddetle karşıdır.

bu durumda churchill çanakkale boğazı'nı kendi komutasında olan donanmayla geçmenin yollarını aramıştır. bunun üzerine 3 ocak 1915'te akdeniz'deki amiral sackville carden'e "boğazları sadece deniz kuvvetleriyle zorlama" konusunda görüş soran bir mesaj göndermiştir. mesajda, mayın hatlarına kömür gemileri sürerek durumun değerlendirilebileceği notu vardır. ancak amiral carden bunu mümkün görmediğini, bunun için büyük bir kuvvet gerekeceğini bildirmiştir. churchill, bu kez "tasarladığınız harekatın niteliğini, istediğiniz kuvvetin miktarını ve bunu nasıl kullanmayı düşündüğünüzü lütfen bildiriniz" içeriğinden bir mesaj göndermiştir. amiral'in 11 ocak'taki yanıtı ile bir görev kuvveti şekillenmeye başlamıştır. i̇ki gün sonraki, 13 ocak'taki yüksek savunma konseyi toplantısında, çanakkale boğazı'nın sadece donanmayla zorlanması konusunda deniz bakanlığı'na ön yetki verilmiştir. churchill hazırlıklarını sürdürürken fransız hükûmeti tarafından, harekât için amiral guépratte komutasında dördü zırhlı, dördü denizaltı olmak üzere 26 parçalık bir filo tahsis edileceği bildirildi. churchill de britanya gemilerini amiral carden komutası altına girmek üzere bölgeye hareket ettirmiştir. harekât için kesin karar ise konsey'in 28 ocak 1915 tarihli toplantısında alınmıştır.

 harekat planı ve amaçlananlar 
sonuç olarak denizden ya da karadan hareketle i̇stanbul'un alınması planlarının dayandığı bir dizi amaç ortaya çıkmıştır. bu amaçlar ana başlıklar halinde şu şekilde görünmektedir.
 rusya'nın silah ve mühimmat gereksinimini karşılamak,
 rus petrolünü boğazlar üzerinden avrupa'ya taşımak,
 balkanlar'daki devletleri i̇tilaf devletleri safına çekmek,
 osmanlı i̇mparatorluğu'nun mısır'a yönelik tehdidini ortadan kaldırmak,
 avrupa'daki savaşın, kanlı çatışmalara karşın kesin sonuç vermemesinin, almanya'nın müttefiklerinden birine saldırma fikrini çekici hale getirmesi
 osmanlı i̇mparatorluğu'nun savaştan çekilmesi ve i̇stanbul'un britanya kuvvetlerince işgal edilmesiyle almanya ve avusturya-macaristan i̇mparatorluğu bloku güneyden kuşatılmış olacaktı.
 birleşik krallık savaşın sona ermesinden önce i̇stanbul'u fiilen ele geçirmekle, rusya'nın boğazlar üzerindeki istekleri karşısında güçlü bir durumda olacaktı.rahmi doğanay, çanakkale zaferinin türk ve dünya tarihi açısından sonuçları  sh.: 385
 i̇stanbul işgal edilerek rusya'nın almanya ile tek başına hareket ederek bir antlaşma yapmasını güçleştirmek
 osmanlı'nın kafkasya cephesi'ne daha fazla kuvvet aktarmasının önüne geçilerek rus ordusunun tüm gücüyle almanya üzerine yüklenebilmesine olanak vermek
 teşkilât-ı mahsusa'nın müslüman ülkelerde yürüttüğü "i̇ttihad-ı i̇slam" propagandasını durdurmak.
esasen birleşik krallık'ın hesabı rus petrol ve buğdayıdır. karadeniz limanlarında toplam 350 bin ton taşıma kapasiteli ticaret gemileri hareketsiz kalmıştır. boğazlar açıldığı takdirde bu gemiler rus buğdayını ve petrolünü avrupa'ya rahatlıkla taşıyacaktır.

 planlar ve kuvvetler 
 i̇tilaf devletleri 
i̇tilaf devletleri ordusu değişik etnik ve dinsel gruplardan gelen askerlerden oluşmaktadır. bu orduda i̇ngiliz, i̇skoç, i̇rlandalı, fransız, hint, kuzey afrikalı (cezayirliler, zuaveler), avustralyalı ve yeni zelandalı askerlerle rum ve yahudi gönüllüler bulunmaktadır. anzak askerleri her ne kadar gönüllü olarak orduya yazılmışlarsa da birleşik krallık ile dominyonları arasında yapılan antlaşmaya göre bu askerlere günde altı şilinden hesaplanarak ayda dokuz pound maaş ödeniyordu. bu haliyle anzak askerleri gönüllüden çok paralı asker sayılmaktadır. anzak birlikleri içinde başta polinezya adaları'ndan maoriler olmak üzere okyanusya adaları yerlilerinden unsurlar da bulunmaktadır. bu unsurlar da gurkalar gibi savaşçı gelenekleriyle lanse edilmiştir. tüm bu unsurlar üzerinde, türklerin esirleri kestiği imajının, bir propaganda hedefi olarak uyandırılmış olduğu, savaş esirlerinin kayda geçirilen ifadelerinden anlaşılmaktadır. açıkça kafalara sokulan "teslim olmaktansa intihar edin"dir.

askeri tarihte ii. dünya savaşı'na kadar görülen en büyük çıkarma harekâtıdır.<ref name="st461">the encycklopedia of world war i]  sh.: 461</ref>

 savaşın aşamaları 
 deniz harekâtları 
 su üstü harekâtları 

i̇ngilizler, boğazları ele geçirmek için donanmanın yeterli olacağına inanıyorlardı. bahriye nazırı churchill’in planları akdeniz filosu komutanı amiral sackville carden tarafından da desteklenince, birleşik krallık donanması komutanı lord fisher’in başarısını şüpheli gördüğü bu harekatın donanma ile yapılmasına karar verildi. fisher, kara harekatınca desteklenmeden deniz kuvvetlerinin "böyle bir maceraya atılmasının" hatalı olduğu görüşündedir. i̇tilaf devletleri savaş konseyi'nin 28 ocak 1915 tarihli oturumunda harekât karara bağlanmıştır. konsey tutanağında harekât amacı şu şekilde tanımlanmıştı,

zaten birleşik krallık donanması'nın önemli bir kısmı amiral carden emrinde olmak üzere ege denizi'nde toplanmaya 13 ocak kararının hemen sonrasında başlamıştır. harekâta geçme meselesi, savaş konseyi'nin kararına bağlıydı. askeri tarihçi i̇brahim artuç, çanakkale deniz harekatları'nın "hemen hemen yalnız bir kişinin, churchill'in yorulmaz gayretlerinin eseri" olduğunu belirtmektedir. bununla birlikte savaş konseyi kararındaki, bir karanın, deniz topçusunca "döve döve" nasıl zaptedilebileceği çok açık değildir. deneyimli ve yetenekli amiral fisher'in de karşı çıktığı budur. i̇tilaf devletleri’nin deniz harekâtı 19 şubat 1915'te başladı. 13 mart 1915'e kadar düşman gemileri tabyaları top ateşine tuttu, mayın tarama gemileri olabildiğince yol açtı. boğazları zorlayarak geçebileceklerine inanan düşman kuvvetlerinin, kararlı ve dirençli bir karşılık almaları bu işin o kadar da kolay olmadığını gösteriyordu. bir ay boyunca yapılan binlerce mermi atışının ardından çok da büyük bir gelişme elde edilememişti.

i̇tilaf devletleri, kısa bir aranın ardından bir sonraki saldırıyı 18 mart'ta gerçekleştirmişlerdir. hedef, çanakkale boğazı'nın sadece 1 mil genişliğindeki en dar noktasıdır. amiral john de robeck komutasındaki aşağı yukarı en az 16 savaş gemilik dev donanma çanakkale'yi geçmeye kalkmıştır. ancak her gemi nusret mayın gemisi adlı osmanlı mayın gemisinin boğazın asya tarafına yerleştirdiği deniz mayınları tarafından hasar almıştır. bazı balıkçılar, i̇ngilizler tarafından mayın toplama işiyle görevlendirilmiştir; ama osmanlı ordusunun açtığı top atışlarıyla korkarak kaçmışlar, mayınlara dokunulmamıştır. yerinde kalmış bu mayınlar i̇ngiliz hms ocean, hms irresistible ve fransız bouvet adlı üç zırhlıyı batırmıştır. ayrıca i̇ngiliz inflexible ve fransız savaş gemileri suffren ve gaulois çok ağır bir şekilde hasar almıştır. 18 mart’a kadar geçen bu dönemde boğazın girişinde bulunan rumeli yakasındaki seddülbahir ve ertuğrul tabyaları ile, anadolu yakasındaki kumkale ve orhaniye tabyaları tahrip edilmişti. boğaza giriş kapıları aralanmış ama hala ileride olacaklar belirsizdi. sonuç olarak, 18 mart 1915'te, deniz mayınları ve kıyılardaki osmanlı topçu bataryalarının isabetli atışları denizden geçişin mümkün olmayacağını göstermiş, i̇tilaf devletleri gelibolu yarımadası'na asker çıkararak boğaz topçu bataryalarını etkisiz hale getirmeyi hedeflemiştir. 18 mart 1915 sabahı geldiğinde kimse günün sonunda neyle karşılaşacağını bilmiyordu. gelibolu yarımadasında müttefik çıkarmaları yarımadanın güney bölümündeki altı kumsala, iki cephede yapılmıştır. seddülbahir cephesi’ne britanya 29. tümeni ile fransız kolordusu (fransız doğu sefer kuvveti) çıkarma yaparken arıburnu cephesi’nde ise anzaklar kolordusu çıkarma yapmıştır. bu beş tümene ek olarak bir hafta içinde i̇skenderiye'den getirilecek olan hint tugayı, muhtemelen seddülbahir cephesi'nde kullanılmak üzere ordu ihtiyatını oluşturacaktı. plana göre; 18 mart sabahı 2 deniz tümeninden oluşan düşman filosu boğazda belirdi. filonun en güçlü gemilerinden oluşan 1. tümen bizzat amiral de robeck tarafından kumanda ediliyordu.

birleşik krallık kraliyet donanması'na ait hms queen elizabeth, hms agamemnon, hms lord nelson muharebe gemileri ve [[hms inflexible (1907)|hms inflexible] muharebe kruvazöründe oluşan ilk tümen, saat 10:30'da boğazdan içeri girdi. filonun önündeki muhripler savaş alanını tanıyorlardı. planlanan noktaya ulaşıldığında hms queen elizabethin hedefi rumeli mecidiye tabyası, hms lord nelsonun hedefi namazgah tabyası, hms i̇nflexiblenin hedefi ise rumeli hamidiye tabyasıydı. "a savaş hattı" olarak adlandırılan bu plan 11.30'da uygulanmaya başlandı ve merkez tabyalarına ateş başlatılmıştı.

bu arada i̇tilaf devletleri gemileri kumkale'den gelen tedirgin edici ateş hattına da girmişlerdi. obüslerden üstlerine ateş yağıyordu. yine de mesafe uzak olduğundan türk bataryaları savaş gemilerine karşılık veremiyordu. saat 12.00 sularında çimenlik, rumeli hamidiye ve anadolu hamidiye ateş almıştı. b hattı diye adlandırılan amiral guepratte komutasındaki 3. tümen suffren, bouvet, goulois, charlemagne adlı dört fransız gemisiyle triumph ve prince george adlı iki britanya muharebe gemisinden oluşuyordu. plana göre bu tümen 1. tümenin arkasından hareket geçti ve b hattı önündeki yerini aldı. yavaş yavaş yaklaşan gemiler türk bataryalarından düşen mermi ateşi altında b hattına vardılar. şiddetli yapılan karşılıklı çatışmalarda aradaki bataryalar sustuysa da merkez bataryalar ateşe devam ediyorlardı. 900 yarda kadar içeri sokulduklarından şiddetli ateş bu gemilerin üzerine yağıyordu. 3. tümene ait olan iki britanya gemisi triumph ve prince george a hattının kıç omuzluklarında yerlerini almış rumeli mesudiye ve yıldız tabyalarını hedeflemişlerdi. rumeli merkez bataryaları çok yoğun bir ateş altındaydı. mermilerin çoğu tabyalar içine düşmüş, telefon hatlarını bozmuş, yangınlar çıkarmıştı. rumeli mecidiye tabyası, topçuların ölmesi ile devre dışı kalmıştı.

planın ikinci aşamasında türk bataryaları üzerinde yeteri kadar üstünlük sağlanabilirse albay hayes sadler komutasındaki 2. tümen devreye girecekti. ocean, i̇rresistible, albion, vengeance, swiftsun ve majestic’ten oluşan 2. tümen, 3. tümenin yerini alacak ve b hattından son olarak yakın muharebe yapılarak tabyalar içinde olmayıp mayın hatlarını savunan toplar tahrip edilerek bombardımandan hemen sonra mayın tarama işlemlerine başlanacaktı. fakat 3. tümenin yerini alacak 2. tümen gelmeden önce beklenmedik bir şey oldu. saat 14:00’e doğru suffren büyük bir hızla boğazı terk etmekte ve bouvet’de onu izlemekteydi. a hattını geçmek üzereyken fransız gemisi bouvet’de bir iki patlama oldu ve anadolu hamidiye tabyasınca ateş altındayken 3 dakikada suların altına gömüldü. derin bir şaşkınlık yaşanıyordu. queen elzabeth ve agamemnon dışındaki bütün gemiler ateşi kestiler. muhripler ve istimbotlar personeli kurtarmaya gittiklerinde 20 kişi kurtarılabilmiş, 603 kişi sulara gömülmüştü. bu arada 12.30 sularında goulois isabet almış ve ağır yaralarla boğazı terk ediyordu. 15.30 sularında mayına çarpan inflexible'ın durumu kötüydü ama yoğun çabayla bozcaada’ya ulaştı. 2. tümen britanya gemileri, 3. tümenin yerini aldığında bu manzara ile karşılaşmıştı. saat 14.30’da ateşe başlayarak 10 yardaya kadar yaklaştılar. namazgah tabyasını bombardıman ediyordu. saat 15.00’te rumeli hamidiye daha sonra da namazgah aldığı isabetle savaş dışına kalmıştı. anadolu hamidiye tabyası hasar görmemişti ve i̇rrisistible’a ateş ediyordu. saat 15.14'te i̇rrisistible’ın yanında korkunç bir patlama duyuldu. saat 16.15’te tabyalarda uzaklaşmak isterken bir mayına çarptı. bu bölgede bir gece önce nusret’in döktüğü mayınlar hiç hesapta yokken can alıyordu. bölgenin mayınlı olduğunu anlayan amiral de robeck 2. tümenin geri çekilmesi için emir verdi. 18.05’te geri çekilirken ocean da mayına çarpmıştı. güçlü top ateşine rağmen ocean’ın personeli muhripler tarafından boşaltıldı.

18 mart'ta yaşananlar şaşkınlık yaratmıştı. hms lord fisher gibi ordusuz bir donanmanın başarıya ulaşamayacağını söyleyenler haklı çıkıyor, de robeck ve churchill gibi hala donanma ile boğazları zorlayıp i̇stanbul'a çıkılabileceği düşüncesi yeni hareket planları doğuruyordu.

 denizaltı harekâtları 

 kara muharebeleri 

çanakkale savaşı'nda deniz harekâtı'nın başarısızlığı, umutları kara harekâtı’na çevirmişti. daha 1 mart’ta yunanistan, gelibolu yarımadasını işgal etmek, mümkün olduğu takdirde i̇stanbul üzerine yürümek üzere birleşik krallık'a üç tümenlik bir kuvvet önermişti. i̇ngiliz ve fransızlara kalsa öneri kabul edilebilirdi. ancak rus çarı, birleşik krallık büyükelçisi'ne hiçbir şart altında yunan askerinin i̇stanbul’a girmesine izin vermeyeceğini bildirerek, bu tasarıyı önledi.

askeri durumu incelemek için çanakkale'ye gönderilen general sir william birdwood, 5 mart'ta kitchener'a gönderdiği raporda, donanmanın tek başına boğaz'dan geçemeyeceğine inandığını, kuvvetli bir ordunun karadan donanmayı desteklemesi gerektiğini bildiriyordu. bu rapor kitchener'in bütün tereddütlerini giderdi. 10 mart'ta 29'uncu tümenin ege'ye gönderileceğini açıkladı. ayrıca, bir tümen de kendilerinin göndermeleri için fransızları ikna edeceğini ilave ediyordu. böylece, mısır'daki anzak tümenleri ile birlikte 70 bin kişilik bir kolordu bu işe ayrılmış oluyordu.

birdwood'un raporuna rağmen, hâla donanmanın tek başına boğazı geçebileceğini düşünenler vardı. bu karışıklık içinde kara kuvveti hazır olana kadar donanmanın harekâtını geri bırakmasını, bu suretle kara ve deniz kuvvetlerinin müşterek harekâta başlamasının en iyisi olacağını hiç kimse aklına getiremiyordu.

o sıralarda londra’ya hakim olan bu kargaşalık ve belirsizliği, ne yapacağı belli olmayan sefer kuvveti’nin komutanlığına yapılan atamadan anlamak mümkündür. bu komutan, kitchener’in güney afrika savaşlarından eski bir arkadaşı general sir ian hamilton'du.

donanma asıl saldırısını yapana kadar, hamilton’un birlikleri işe karışmayacaktı. eğer deneme başarıya ulaşmazsa hamilton gelibolu yarımadasına çıkarma yapacak, başarıya ulaşırsa yarımadaya zayıf bir kuvvet bırakıp doğrudan doğruya i̇stanbul üzerine yürüyecekti. oradan i̇stanbul boğazına çıkarılmış bir rus birliği ile birleşmesi umuluyordu.

türk tarafı ise, 18 mart’ta kazandığı zaferden dolayı kendisine olan güvenini tazelemiş, çanakkale’nin boğazlar’dan geçilemeyeceğini tüm dünyaya göstermişti. bu zaferin ardından, i̇tilafların kaçınılmaz kara harekâtına karşı türk tarafı da son sürat hazırlıklara başlamıştı. gelibolu'da 5. ordu oluşturulmuş başına da mareşal liman von sanders getirilmişti. kıyılara dikenli tellerle çevriliyor, birlikler önemli yerlere yerleştiriliyor, müttefiklerin her hareketi gözleniyordu. müttefik çıkarmasını bekleyen bir başka kişi ise 19. i̇htiyat tümeni’nin başında bulunan yarbay mustafa kemal bey'di.

 planlar ve kuvvetler 
 i̇tilaf devletleri 

general hamilton emrine verilen kuvvetler ve savaşçı mevcutları şöyledir:

 anzak kolordusu 25.700
 britanya 29. tümeni 17.000
 fransa 1. tümeni 16.700
 britanya kraliyet deniz tümeni 10.800
 anzak tugayı 4.800

böylece harekât için 75 bin kişilik bir kuvvet oluşturulmuştur.

general hamilton, gelibolu yarımadasındaki çeşitli çıkarma alanlarına kuvvet çıkartarak yarımadanın denetimini, böylece osmanlı kıyı topçusunu etkisiz hale getirmeyi amaçlamıştır. bunun için iki ana çıkarma bölgesi belirlenmiştir. bunlardan biri, yarımadanın en güney ucu olan ve seddülbahir olarak bilinen bölge, diğeri ise daha kuzeydeki kabatepe-küçük arıburnu arasındaki kumsaldır. bu iki çıkarma bölgesinden seddülbahir’e ağırlık verilmiştir. seddülbahir bölgesine ağırlık verilmesi üç taraftan da donanma topçu ateşiyle desteklenebilir bir bölge olmasındandı.

general hamilton seddülbahir cephesi çıkartmaları için seddülbahir bölgesinde beş ayrı kumsal belirlemişti.

 sığırini (morto) koyu – hisarlık burnu
 ertuğrul koyu
 tekekoyu
 i̇kizkoyu
 zığındere

bu kumsallar için iki i̇ngiliz, bir fransız tümeni ile bir hint tugayı tahsis etmiştir.

arıburnu çıkarması için ise iki tümenden oluşan anzak kolordusu tahsis edilmiştir.

seddülbahir cephesi’ne çıkarılan birliklerin hedefi, gelibolu yarımadası’nın güney bölgesinin taktik derinliğindeki alçıtepe blokunun ele geçirilmesidir. bu birliklerin ileri harekâtı derinlikte birleşerek kirte köyü hattından alçıtepe bloku ele geçirilecek, arıburnu cephesi’ne çıkan birlikler ise conkbayırı-kocaçimentepe hattından maltepe bölgesinin ele geçirilmesiyle seddülbahir cephesi’nin osmanlı kuvvetlerince takviyesi önlenecektir. alçıtepe, ilk günün hedefi olarak belirlenmiştir, seddülbahir’den 10 km. ve zığındere’den 5 km. mesafededir.

arıburnu cephesi kuvvetlerine verilen taktik hedef ise kocaçimen tepe üzerinden eceabat'ta sahile ulaşarak seddülbahir cephesi'ndeki osmanlı kuvvetlerinin geri bağlantısını kesmektir.

 i̇ttifak devletleri 

deniz harekâtının başarısızlığı ardından (18 mart 1915) bir kara harekâtına girişileceği ve bu harekâtın gelibolu yarımadası’nı hedef alacağını öngörüsü, mantık gereği olarak bile neredeyse kesinlik kazanmıştır. kaldı ki 1915 yılının nisan ayı başlarından itibaren hamilton’un kuvvetleri mısır’da toplanmaya başladığında bölgedeki osmanlı istihbaratı, birliklerin mevcutları, komutanları, silah ve donanımları hakkında ayrıntılı bilgiler edinmeye başlamıştır.

14 aralık 1914 tarihinde 42 kişilik bir subay grubuyla i̇stanbul’a gelen ve enver paşa tarafından 1. ordu komutanlığı’na atanmış olan alman danışma kurulu başkanı mareşal liman von sanders, yeni teşkil edilen ve bölgeyi savunmakla görevli 5. ordu komutanlığına 24 mart 1915 tarihinde atanmıştır. dolayısıyla bölgenin savunmasından sorumlu olan 3. kolordu da mareşalin emrine girmiştir.

mareşal sanders’in savunma planı, hamilton’un taarruz planıyla örtüşmemektedir. mareşal sanders, çıkarmaların saros körfezi kıyılarına yapılacağını hesaplamaktadır ve 5. ordu’nun ana kuvvetlerini bu bölgede toplamıştır. saros körfezi, gelibolu yarımadası’nın en dar bölgesidir. buradan yapılacak bir çıkarmanın, yarımadayı savunan osmanlı birliklerinin geri çekilme ve kara ikmal hattını kesmesi olasıdır. ayrıca mareşal sanders’in savunma planı, elindeki kuvvetlerin önemli bir bölümünü geride, yedekte tutarak çıkarma kuvvetlerine ileri harekâtları sırasında taarruz etmeyi öngören, savunma ağırlıklı, temkinli bir plandır. osmanlı komutanları ise, çıkarmadan sonra, çıkarma kuvvetlerinin sahillerde elde edecekleri köprübaşlarıyla yoğun olarak takviye alacaklarını, gerekli tahkimatı yapacakları, dolayısıyla bu tahkimatlardan sökülüp atılmalarının çok güç olacağını düşünmektedirler. onlara göre etkin bir savunma, hemen sahilde, daha çıkarma harekâtı sırasında yapılmalı, karşı tarafın kıyıda bir köprübaşı oluşturması önlenmelidir.

5. ordu, üç tümenli 3. ve iki tümenli 15. kolordulardan oluşmaktadır. ayrıca ordu karargâhına bağlı 19. fırka, 1. süvari tugayı, bir piyade alayı ve dört jandarma taburu bulunmaktadır. toplam savaşçı sayısı 84 bindir. bu kolorduların bünyesindeki tümenler ve komutanları şöyledir:

 3. kolordu: komutanı esat paşa.
 5. fırka: saros bölgesi. komutanı yarbay hasan basri bey.
 7. fırka: bolayır bölgesi. komutanı albay halil bey.
 9. fırka: gelibolu yarımadası’nın güney bölümü. seddülbahir ve arıburnu cepheleri. komutanı albay halil sami bey.
 15. kolordu: komutanı general weber.
 3. fırka: kumkale bölgesi. komutanı albay nicolai.
 11. fırka: beşige bölgesi. komutanı albay refet bey.
 19. fırka: eceabat bölgesi. komutanı yarbay mustafa kemal bey. bu birliğe ilk komutan olduğunda görev yeri cepheden uzaktır. 25 şubat 1915 günü birlik cepheye gönderilir. bunun nedeni, işin çok ciddiye bindiğinin fark edilmesi olmalıdır.

gelibolu yarımadası’ndaki osmanlı savunma kuvvetlerinin, çanakkale savaşları süresince, kara ve deniz olmak üzere iki ana ikmal hattı vardır. kara ikmal hattı, i̇stanbul’dan bölgeye en yakın olan uzunköprü’ye kadar yaklaşık 250 km’lik bir demiryolu hattı ve devamında 165 km’lik bir stabilize yoldur. osmanlı tarafına yeterli motorlu nakliye aracı olmadığından, personel bu yolu yaya olarak geçmek durumundadır. her türlü ikmal malzemesi de öküz ya da at arabalarıyla taşınacaktır. ayrıca bu yolun bir bölümü gündüz saatlerinde saros körfezi’ndeki birleşik donanma’nın ateşi altına alınabilmektedir. bu nedenle yolun bu bölümü ancak günün karanlık saatlerinde geçilebilmektedir. deniz ikmal hattı ise marmara denizi’nden geçen 150 deniz millik bir hattır. kara ikmal hattına oranla çok daha kısa sürede geçilebilen bu ikmal hattı, birleşik donanma’nın suüstü gemileri yönünden tehdit altında değildir. ancak denizaltı faaliyetlerinin tehdidine açıktır. nitekim 25 nisan 1915 tarihinden itibaren marmara’da en az bir denizaltı faaliyet halinde bulunmuştur. mayıs 1915 ortalarından itibaren ise deniz ikmal yolu, artan denizaltı faaliyetleri yüzünden bütünüyle kullanım dışı kalmış, ikmal ve takviye kara ulaşım hattına bağımlı olmuştur.

 çıkarmalar 

kalıcı olarak asker çıkartılan kumsallar, seddülbahir bölgesindeki beş kumsalla, kabatepe kuzeyindeki arıburnu bölgesidir.

general sir ian hamilton, asıl çıkarmalar dışında iki farklı biçimde yanıltıcı operasyonlar planlamıştı. göstermelik çıkarmalar yapıldığı gibi, çıkarma yapılacak izlenimi uyandırmak üzere sadece deniz topçusunun hazırlık ateşi açacağı hedefler de belirlenmişti.

25 nisan sabahı saros körfezi açıklarına gelen birleşik donanma’ya bağlı canopus ön-dretnotu, dartmouth ve doris kruvazörleri ile iki destroyer, bolayır sırtlarını top ateşine tutmuşlardır. gün boyu süren bu ateşin ardından havanın kararmasına çok az bir süre kalan içleri asker dolu sekiz büyük filika sahile doğru hareket ettiler. sahile ulaşmadan hava kararmıştı ve karanlıktan yararlanarak gemilere döndüler. donanma ateşi ve geceye doğru yapılan bu manevra, osmanlı tarafına bu bölgede gece boyunca çıkarma yapılacağı izlenimi vermiş, bu bölgedeki kuvvetlerini kaydırmaları en azından 24 saat engellenmişti. esasen planlanan harekât bu kadardı. fakat gece yarısından sonra gönüllü bir i̇ngiliz yüzbaşı, sahile iki km. kadar yaklaşan bir filikadan sahile kadar yüzmüş, üç ayrı noktada aydınlatma fişeği ateşleyerek geri dönmüştür.

 seddülbahir cephesi 

seddülbahir cephesi'ndeki britanya ve fransa birliklerinin ilk hedefi kirte köyü ve hemen kuzeyindeki alçıtepe olmuştur.

 birinci kirte muharebesi 
bu hedeflerin ele geçirilmesi için ilk müttefik taarruzu olan birinci kirte muharebesi, 28 nisan 1915 sabahı başlamıştır. taarruzun sol kanadında iki britanya tümeni, sağ kanadında ise bir fransız tugayı taarruza katılmıştır. osmanlı savunması britanya taarruzları karşısında tutunurken fransız kesiminde yarılma noktasına gelmiştir. cephe komutanı albay halil sami bey, hatların geri çekilmesi emri vermişken, iki bölüklük bir kuvvet, donanma topçusunun ateşinde bir gedik bularak hatları takviye etmiştir. bunun üzerine geri çekilme emri derhal geri alınmıştır. öğleden sonra yarbay sabri bey, iki taburluk bir kuvvetle karşı taarruza geçerek müttefiklerin taarruz gücünü kırmıştır. gün sonunda müttefikler, taarruz başlangıç hatlarına geri çekilmişlerdir. toplam zayiat osmanlı tarafında 2.380, britanya ve fransa tarafında ise 3.000 kadardır.1915 çanakkale savaşı - i̇brahim artuç. kastaş yayınevi. 2004. sh: 204

 i̇kinci kirte muharebesi 
müttefik kuvvetlerin ikinci taarruzu, 6 mayıs 1915 sabahı başlayan i̇kinci kirte muharebesi'dir. 8 mayıs'a kadar süren çatışmalarda müttefik kuvvetlerin "bağlantı noktası", en soldan taarruz edecek olan bir britanya tugayıdır. bu tugay, ilk günkü taarruzunda yoğun bir ateşle karşılaşmış ve ilerleyememiştir. taarruz hattı, en sol kenardan başlayan bu engelle, en sağa kadar durmak zorunda kalmıştır. sol uç, ilerleyemeyince diğer birlikler de planlanan ileri harekâta girişememişlerdir. osmanlı ateşinin en yoğun olduğu rapor edilen tepe, donanma ve sahildeki top bataryaları tarafından hallaç pamuğu gibi atıldığı halde, osmanlı tarafının ateş gücünde bir değişiklik olmamıştır. balonlarla yapılan hava keşfi de osmanlı mevzilerinin yerini saptayamamıştır. i̇kinci gün merkez kesimden, üçüncü gün tekrar sol kanattan yapılan taarruzlar da aynı ateşle kaşılaşarak durmuştur. üç günlük muharebelerin sonunda müttefik kuvvetler, en fazla 500 metre ilerleme sağlayabilmişlerdi. müttefik kaybı yaklaşık 7000, osmanlı kaybı ise 2.000'dir.

 üçüncü kirte muharebesi 
müttefik kuvvetlerin üçüncü taarruzu, 4 haziran 1915 tarihli üçüncü kirte muharebesi’dir. donanma topçusunun üç yönden, kara topçusunun ise cepheden geliştirdiği hazırlık ateşi ardından başlayan savaşta, osmanlı cephesinin sol kanadından taarruz eden fransız birlikleri yer yer osmanlı siperlerine girmişlerdir. yarbay selahattin adil komutasındaki osmanlı 12. tümeni’nin karşı taarruzluyla bu siperlerden çekilmişlerdir. sağ kanatta ise britanya birlikleri osmanlı siperlerine girmiştir. i̇kinci topçu bataryası komutanı teğmen arif tanyeri’nin, 150 askeriyle ileri çıkıp cepheyi tutmasıyla osmanlı hatlarının kırılması önlenmiştir. osmanlı cephesi, kirte köyü’ne bir kilometre mesafede sabitlenmiştir. i̇zleyen 5 haziran günü osmanlı 9. tümeni’nin saldırısı başarılı olmamış, akşam saatlerinde arıburnu cephesi’nden kaydırılan yarbay hasan askeri komutasındaki osmanlı 2. tümeni'nin taarruzu ise birkaç yüz metre ilerlemiştir. 6 haziran günü ise küçük çaplı çatışmalarla geçmiştir. üçüncü kirte muharebesi’nde britanya kayıpları 4500, fransız kayıpları 2000, osmanlı kayıpları ise 4.965 yaralı, 52 ölüdür.

her üç taarruzun başarısız olması üzerine cephe komutanları, i̇ngiliz komutan h. weston ve fransız komutan gouraund, tüm cephe hattında değil de, daha sınırlı bir hattan taarruzu gerekli görmüşlerdir. böylece gerek piyade, gerekse de topçu unsurları daha dar bir cephede kuvvet merkezi (siklet merkezi) oluşturulacaktı. planın ilk operasyonu, cephenin en sağ (doğu) bölgesi olan kerevizdere’de uygulamaya konulmuştur. 18 haziran’da başlayan topçu ateşi üç gün boyunca sürdürülmüştür. 21 haziran günü fransız birliklerinin taarruzuyla başlayan birinci kerevizdere muharebesi’nde fransız birlikleri, hedefleri olan tepeyi ele geçirmeyi başarmıştır. muharebelerde fransız kayıpları 3200, osmanlı kayıpları ise 6.000 kişidir.1915 çanakkale savaşı - i̇brahim artuç. kastaş yayınevi. 2004. sh: 247

 zığındere muharebesi 
bir sonraki zığındere harekâtı, bu kez cephenin sol kanadından taarruzu öngörmektedir. zığındere ile sahil arasındaki zığın sırtı boyunca üç tugayla ve zığındere’nin karşı yamaçlarından iki tugayla taarruz etmektir. zığın sırtı albay refet bey’in komutasındaki osmanlı 11. tümeni’in savunma bölgesidir. zığındere ile kanlıdere arasındaki bölge ise albay halil bey’in osmanlı 7. tümen’i tarafından savunulmaktadır. her iki tümen de tek tugaylıdır. deniz ve kara topçusunun 26 haziran’da başlayan bombardımanı üç gün sürmüştür. 28 haziran’da iki saatlik hazırlık ateşi ardından başlayan taarruz, sağ kesimde osmanlı siperlerinin tümünde başarılı olmuştur. bombardıman sonrasında osmanlı ön hat siperlerinde sağ kalanların tümü yaralı subay ve erattır. 800 metre mesafedeki kirte köyü’ne yapılan ileri hareket, topçu ateşiyle durdurulmuş, hemen ardından osmanlı karşı taarruzları başlamıştır. siperler 30 haziran 1915 günü sabahına kadar birçok kez el değiştirmiş, sonunda i̇ngilizlerde kalmıştır. zığın sırtının kuzeyinden 1 temmuz 1915 günü iki kez yenilenen osmanlı taarruzu, yoğun topçu ateşi altında etkisiz kalmıştır. 5 temmuz 1915 tarihinde albay hasan basri bey’in osmanlı 5. tümen’inin zığın sırtına ve albay nicolai’nin komutasındaki osmanlı 3. tümen’inin zığındere’nin doğu yamaçlarına giriştikleri taarruz ise sonuç alamamıştı.

her iki kanattan yapılan taarruzların ardından bu kez cephenin merkez bölümünde taarruza geçilmiştir. üç saat süren ve 60.000 bin top mermisinin kullanıldığı hazırlık ateşi ardından 12 temmuz 1915 sabahı başlayan i̇kinci kerevizdere muharebesi iki gün sürmüştür. hazırlık ateşi ardından başlayan britanya taarruzu, hiçbir savunmacının sağ kalmadığı ilk hat siperlerini almış, ikinci hat siperlerinde ise ağır kayba uğrayarak geri çekilmiştir. öğleden sonra yedekteki i̇ngiliz tugayının giriştiği saldırı, üçüncü hat siperlerine girmişse de osmanlı karşı taarruzlarıyla yeniden eski konumuna çekilmiştir. i̇kinci girişilen britanya taarruzu, osmanlı topçusunun ateşiyle geri çekilmiştir. savaş sonunda cephenin en sol yanındaki birkaç siper parçası işgal edilebilmiş, sağ kesimde ise fransız birlikleri osmanlı siperlerinde tutunmayı başarmışlardır. i̇ki günlük muharebelerin sonucunda müttefik kayıpları 5.800, osmanlı kayıpları ise 9.700’dür.

bu muharebeler sonunda seddülbahir cephesi’nde osmanlı kuvvetlerini atarak ilerlemenin olanaksız olduğu ortaya çıkmıştı. müttefik kuvvetler komutanı general hamilton, takviye kuvvetlerle suvla koyu’nda bir çıkarma yapmayı planlamıştır. bu çıkarma harekâtının, anzak kolordusu komutanı general w. birdwood’un önerdiği sarı bayır harekâtı ile aynı tarihte uygulanmasına karar verilmiştir. ayrıca osmanlı savunmasının dikkatini yarımadanın güney ucuna çekmek için seddülbahir cephesi’nde yanıltıcı bir taarruz planlanmıştı. kirte bağları muharebesi olarak bilinen bu taarruz, 6 ağustos sabahı britanya birliklerinin taarruzuyla başlamıştır. i̇ngilizler, ilk hat siperlerine girmiş, ancak karşı taarruzla geri atılmışlardır. taarruzun ikinci günü girişilen britanya taarruzları, kirte köyü’nün güney batısındaki bir bağ alanının bir bölümünde tutunabilmiştir.

sınırlı hedeflere yönelik, üstelik de bir yanıltma operasyonu olan britanya taarruzunun bu denli kayba rağmen başarısız olması üzerine general sır ian hamilton, seddülbahir cephesi'nde hiçbir askerî harekâta girişilmemesi emrini vermiştir.

 arıburnu cephesi 

daha önce yabancı kaynaklardan ve anzakların anılarından yapılan aktarmalarla nasıl başlandığı ve ilk günleri açıklanan arıburnu’ndaki anzak kolordusunun nisan’da yaptığı çıkarmanın temel amacı önce, kabatepe ile küçükarıburnu arasındaki kumsallık bölgeye çıkmaktı. i̇lk aşamada conkbayırı-kocaçimentepe çizgisi denetim altına alınıp oradan maltepe bölgesi ele geçirilecek, böylece, kuzeydeki türk kuvvetlerinin güneyde, seddülbahir bölgesindeki türk birliklerine yardımı engellenmiş olacaktı.

25 nisan sabahı savaş gemilerinin, türk mevzilerini sürekli vuran koruyucu ateş altında, anzak kolordusu’nun 1. tugayından 1500 kişilik ilk hücum dalgası, çıkarma botlarının bir şekilde kuzeye kayması sonucu, saat 05.00’te, kabatepe bölgesi yerine arıburnu kesimine çıkmak zorunda kalır. bu noktada kıyı gözetlemesi yapan bir türk takımının direnişine karşın, karaya çıkan anzak birlikleri belirli bir noktaya kadar ilerler. diğer taraftan, bigalı’da bulunan ordu yedeği 19. tümen, 24-25 nisan gecesi conkbayırı yönünde tatbikat yapmakta idi. gün ağarırken, arıburnu yönünden top seslerinin gelmesi üzerine, 19. tümen komutanı yarbay mustafa kemal, bir çıkarma yapıldığını anlayıp durumu ordu komutanına bildirir, ancak bir yanıt alamaz. durum çok kritiktir. mustafa kemal, kıyıda çok zayıf gözetleme ve koruma birlikleri olduğunu düşünerek ve geniş bir sahile yayılmış olan 27. alayın da, ağır kayıplar verdiği haberini alınca, düşmanın conkbayırı-kocaçimentepe çizgisi ve uzantısını ele geçirmesi durumunda, onarılamayacak durumlarla karşılaşacağını kavrar. ordudan emir gelmemiş olmasına karşın girişimi ele alıp tüm sorumluluğu yüklenerek, 57. alayı bir batarya ile kocaçimentepe yönünde harekete geçirir. kendisi de durumu izlemek üzere conkbayırı’na çıktığında, arıburnu kesiminden bazı askerlerin çekilmekte olduklarını ve düşman birliklerinin de bunları izlediklerini görür.

o anı mustafa kemal, ruşen eşref ünaydın ile yaptığı görüşme sırasında şöyle anlatmaktadır:

“...bu esnada conkbayırı’nın güneyindeki 261 rakımlı tepeden sahilin gözetleme ve korunmasıyla görevli olarak orada bulunan bir müfreze askerin conkbayırına doğru koşmakta, kaçmakta olduğunu gördüm... bu askerlerin önüne kendim çıkarak:

— ‘niçin kaçıyorsunuz?’ dedim.

— ‘efendim, düşman!’ dediler.

— nerede?

— ‘i̇şte!’ diye 261 rakımlı tepeyi gösterdiler.

gerçekten de düşmanın bir avcı kuvveti 261 rakımlı tepeye yaklaşmış ve tam bir serbestlik içinde ileriye doğru yürüyordu. şimdi vaziyeti düşünün. ben kuvvetleri (geride) bırakmışım, askerler on dakika istirahat etsin diye... düşman da bu tepeye gelmiş... demek ki düşman bana benim askerlerimden daha yakın! ve düşman benim yere gelse kuvvetlerim çok kötü bir duruma düşecekti. o zaman artık bilemiyorum, bilinçli bir düşünme ile midir, yoksa önsezi ile midir, bilmiyorum. kaçan askerlere:

— düşmandan kaçılmaz, dedim.

— ‘cephanemiz kalmadı,’ dediler.

— cephaneniz yoksa süngünüz var, dedim.

ve bağırarak bunlara süngü taktırdım. yere yatırdım. aynı zamanda conkbayırı’na doğru ilerlemekte olan piyade alayı ile dağ bataryasının yetişebilen askerlerinin ‘marş marşla’ benim bulunduğum yere gelmeleri için, yanımdaki emir subayını geriye yolladım. bu askerler süngü takıp yere yatınca, düşman askerleri de yere yattı. kazandığımız an, bu andır...”

gerçekten de, çekilen türk askerleri mevzi alınca, karşı taraf da mevzi alıp duraklar. böylece, 57. alay öncü bölüğü'nün conkbayırı’na yerleşmesi için gereken süre kazanılmış olur. i̇şte bu an, gelibolu savaşı’nın kaderini belirleyen önemli anlardan birisidir. bu husus, çanakkale savaşları tarihiyle uğraşan türk ve yabancı bütün uzmanlar tarafından doğrulanıp vurgulanmaktadır.

daha sonra, kolordu komutanı esat paşa'nın izniyle, 27. alay’dan geri kalan birlikleri de emrine alan tümen komutanı mustafa kemal, karşı saldırıya geçmek üzere 57. alay'a şu emri verir:

“ben size taarruz emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum. biz ölünceye kadar geçecek zaman zarfında, yerimize başka kuvvetler ve komutanlar kaim olabilir.”

25 nisan 1915 günü, vakit ikindiye yaklaşırken, ilk çıkarma kademesi olan tümenin sahile çıkışı da tamamlanmıştır. ne var ki, 27. alayın birlikleri ve 57. alayın yaptığı karşı saldırı ile süngü hücumları sonucu anzaklar çok sayıda kayıp vermiş ve sahile çekilmişler, kritik ve endişeli anlar yaşamaktadırlar. gene de gün batarken, anzak kolordusu’nun sahile çıkan tümeni, arıburnu’nun sarp yamaç ve tepelerinde yerleşme olanağı bulur. bu tarihten başlayarak harekât, 1915'in ağustos ayına kadar dört ay boyunca, conkbayırı-kocaçimentepe-kabatepe bölgelerinde, tarafların karşılıklı saldırı ve özellikle gece yapılan süngü hücumlarıyla, yakın boğuşmalar şeklinde ve çok kanlı çarpışmalarla geçecektir. bu çarpışmalar sırasında türkler de, anzaklar da ağır kayıplar vermişlerdir. ağustos ile birlikte ise savaş şiddetli çarpışmalara dönüşür. tıpkı seddülbahir’de olduğu gibi, anzak ordusu da taarruz hedeflerine varamamış, çıktıkları yerlerde 3–4 km'lik bir mesafe ilerleyip boşaltmaya kadar da o noktada kalmışlardır.

 anafartalar cephesi 

küçükresim|upright=0.91|gelibolu'da bir sığınağın önünde türk askerleriküçükresim|upright=0.91|çanakkale'de kullanılan bağlantı siperlerinden biri

 birinci anafartalar muharebesi 

her iki cephedeki kanlı çatışmalar ardından 1915 yılının temmuz ayı sonlarında cepheler kilitlenmiş, çatışmalar mevzi harbine dönüşmüştü. gelibolu yarımadasında bir sonuç elde edebilmek için i̇ngiliz general sir ian hamilton, daha kuzeyde üçüncü bir cephe açmak gereği duymuştur. burada amaç, sert direnme gösteren her iki cephedeki osmanlı kuvvetlerinin geri hattını kuşatmaktır. hamilton, üçüncü cepheyi küçük ve büyük kemikli burunları arasındaki suvla kumsalına, takviye olarak gelen britanya 9. kolordusu’nu çıkartarak açmıştır. 6 ağustos 1915 tarihinde suvla koyu'na yapılan çıkarmayla gelibolu savaşı bu bölgeye kaymış, arıburnu'ndaki anzak kolordusu ile suvla çıkarma kuvvetleri, dolayısıyla bu iki cephe birleşmiştir. gelibolu yarımadası'nın müttefik kuvvetlerce tahliyesine kadar asıl çatışmalar bu bölgede olmuş, yarımadanın güneyindeki seddülbahir cephesi, kayda değer bir çatışmaya sahne olmamıştır.

5-6 ağustos gecesi başlayan çıkartma gün boyu sürmüştür. suvla/anafartalar ovası’na hakim ilk kademe sırtlardaki üç osmanlı taburu, çıkarma birliklerinin ileri harekâtını durdurmayı başarmıştır.

i̇ngiliz 9. kolordusu’nun genel bir taarruz için düzen alması, 8 ağustos tarihini bulmuştur. 9. kolordunun kaybettiği bu zaman içerisinde osmanlı 7. ve 12. tümenleri cepheye yetişerek stratejik noktaları tutmuş, 9 ağustos 1915 günü şafakta iki britanya tümeni taarruz için ilerlemeye başladığı sırada kurmay albay mustafa kemal bey’in de taarruzu başlamıştı. osmanlı taarruzu, önlerindeki britanya kollarını atarak ilerlemiş, öğleden hemen sonra britanya 9. kolordusu komutanı general stopford, ihtiyatta tuttuğu tümeni ateş hattına sürerek sahilde tutunmayı ancak başarabilmiştir. 

birinci anafartalar savaşı’nın hemen ertesi günü, 10 ağustos 1915 sabahı albay mustafa kemal, kocaçimen tepesi-conk bayırı hattına giderek burada yeni bir taarruz yapmıştır. albay ali rıza bey komutasındaki 8. tümen ve yarbay cemil bey komutasındaki 9. tümen’in taarruzlarıyla müttefik cephesi 500-1.000 metre geri atılmıştır.

bu bölgedeki osmanlı taarruzunun başladığı saatlerde daha kuzeyde, britanya 53. tümen’i yusufçuk tepe ve daha kuzeydeki küçük anafartalar sırtı yönünde taarruza geçmişti. yoğun topçu ateşleri ardından dört kez yenilenen taarruzlar gün boyu sürmüş olup iki osmanlı taburunun savunması, mevzileri korumayı başarmıştır.

 tekketepe muharebesi 
son muharebeler sonunda arıburnu cephesi'nde anzak kuvvetleri eski hatlarına çekilmiş, anafartalar cephesi'nde ise suvla ovası'nın sahil bandından kalmışlardı. özellikle bu bölgede, hakim sırtlardaki osmanlı mevzilerinin ateşi altında kalmakta idiler. müttefik kuvvetler üst komutanı general sır ian hamilton, bu sırtların en azından kuzey kesimini oluşturan tekketepe yükseltilerinin bir an önce ele geçirilmesinin gerekliliğini bilmektedir. bu amaçla sahile yeni çıkartılmış olan 54. tümen ile bu sırtlara taarruz kararı vermiştir. bu tümenin bir taburunca 12 ağustos 1915 tarihinde girişilen ve tekketepe muharebesi olarak bilinen taarruz, osmanlı savunması önünde ağır kayba uğrayarak sonuçsuz kalmıştır.

bu taarruzun başarısızlığı üzerine general hamilton, taarruzu daha kuzeye kaydırarak 12. tümen'i sağ yandan çevirmeyi amaçlayan bir taarruz planlamıştır. bu taarruz kireçtepe ve kireçtepe sırtlarının işgal edilmesini amaçlamaktadır. böylece 12. tümen kanat kırarak tekketepe'den çekilmek zorunda kalacak, bu yükselti bu suretle britanya kuvvetlerinin eline düşecektir.

kireçtepe sırtları, suvla koyu'na çıkarma yapıldığı 6 ağustos 1915 tarihinden itibaren bursa jandarma taburu ve yüzbaşı kadri bey komutasındaki gelibolu jandarma taburu tarafından tutulmaktadır. üç tugaydan oluşan britanya birlikleri 15 ağustos 1915 günü taarruza geçmiştir. ağır kayıplara yüzbaşı kadri bey'in ağır şekilde yaralanması da eklenince tabur geri çekilmiş, kanlıtepe-havantepe hattında yeniden mevzi almıştır. akşam saatleri bölgeye ulaşan bir taburluk takviye ile karşı osmanlı kuvvetleri karşı taarruza geçmiştir. çatışmalar gece boyu sürmüş, 16 ağustos sabahı bölgeye gelen mustafa kemal, taarruzu kendisi yönetmiştir. kısa süre sonra britanya birlikleri eski hatlarına geri çekilmişlerdir.

aynı gün, başarısız bulunan britanya 9. kolordusu komutanı general stopford ve iki tabur komutanı, general hamilton tarafından görevden alınmıştır.

hemen ardından seddülbahir cephesi’ndeki britanya 29. tümeni anafartalar cephesi’ne aktarıldı. mısır’da bulunan 5.000 kişilik bir tümen de aynı cepheye getirildi. bu şekilde içerden ve dışarıdan takviye edilen anafartalar cephesi’ndeki kuvvetlerle genel bir taarruz planlandı. müttefik taarruzu, anafartalar grup komutanı kurmay albay mustafa kemal’in sorumluluk bölgesinde, 12. ve 7. tümenlerin mevzilerine yönelmiştir.

 i̇kinci anafartalar muharebesi 

bu kuvvetler 21 ağustos 1915 sabahı i̇smailoğlu ve yusufçuk tepelerine genel bir taarruza geçtiler. aynı anda anzak kolordusu ve i̇ngiliz 29. tümeni'ne bağlı birlikler de bomba tepe’ye (hill 60) taarruz etmiştir. i̇smailoğlu ve yusufçuk tepeleri’ne yönelik taarruz aynı gün, kesin bir başarısızlıkla son bulmuştur. bomba tepe’deki çatışmalar ise 29 ağustos tarihine kadar sürmüş, i̇ngiliz ve anzak birliklerinin bazı osmanlı siperlerini ele geçirmiş olmasına rağmen tepenin zirvesi osmanlı savunmasının elinde kalmıştır.

kayacık ağılı muharebeleri olarak da bilinen bomba tepe taarruzu, çanakkale savaşının son büyük muharebesidir. yarımada'da bu tarihten sonra ciddi bir çarpışma yaşanmamış, muharebeler siper savaşı şeklinde devam etmiştir.

 tahliye 

savaş, i̇kinci anafartalar muharebesinden sonraki aylarda siper savaşları şeklinde sürmüştür. i̇ki tarafın da taarruz gücü kalmamıştı. müttefikler açısından bu dönem bir kararsızlık dönemidir. onca kayıptan sonra gelibolu’yu tahliye etmek kolay verilecek bir karar değildir. taarruz için de general ian hamilton’un değerlendirmelerine göre en az ellibin askerlik bir takviye gerekmektedir. ancak 14 ekim 1915 günü bulgaristan, i̇ttifak devletleri safında savaşa girerek sırbistan’a saldırmıştır. bu gelişme müttefiklerin çanakkale seferinin varoluş nedenlerinden birinin ortadan kalkması anlamına gelmektedir. çünkü bu sefere kalkışılmasının nedenlerinden biri de balkan ülkelerinin i̇tilaf devletleri safında savaşa girmesini teşvik etmekti. üstelik bulgaristan’ın osmanlı devleti ile müttefik olması, alman i̇mparatorluğu ile osmanlı devleti arasında kara bağlantısını, dolayısıyla savaş malzemesi nakliyatını büyük ölçüde kolaylaştıracaktır. nitekim 29 ekim 1915'te i̇stanbul’la almanya arasındaki demiryolu hattı i̇ttifak devletleri’nin kontrolüne geçmiştir. bu demiryolu bağlantısının ilk en acı belirtisi de avusturya’dan gönderilen ve cephede 15 kasım 1915 tarihinde ateşe başlayan 240 mm’lik top bataryasıdır.

bu tarihten üç gün sonra general ian hamilton görevden alınarak yerine general charles monro atanmıştır. monro cephede yaptığı incelemelerin ardından 3 kasım 1915'te birleşik krallık yüksek savunma konseyi’ne cephe hakkındaki görüşünü, “gelibolu tahliye edilmelidir” şeklinde bildirmiştir. bu kolay alınacak bir karar değildir. 6 kasım 1915 günü birleşik krallık savaş bakanı lord kitchener gelibolu’ya gelmiştir. 15 kasım’da lord kitchener’in kararı seddülbahir cephesi dışındaki diğer iki cephedeki askerlerin tahliye edilmesi yönündedir. ertesi gün 16 kasım’da müttefiklerin selanik cephesi de general monro’ya bağlanmıştır. general birdwood, general monro’ya bağlı olmak üzere gelibolu müttefik kuvvetleri komutanlığı’na atandı.

kesin karar 7 aralık 1915 tarihinde verilmiştir. arıburnu ve anafartalar cepheleri’ndeki müttefik kuvvetler, selanik cephesi’ne kaydırılacak, seddülbahir cephesi’ndeki kuvvetler ise yerlerinde kalacaktı.

tahliye işlemleri 10 aralık 1915 tarihinde başladı. gizlilik sağlanması amacıyla tahliye sadece geceleri yapılmıştır. bir grup asker gündüzleri sahile çıkarılıyor, cepheye doğru yürüyüşe geçiyorlardı, bu askerler geceleyin tahliye ediliyor ertesi gün yine sahile çıkarılıyordu. sahile indirilen boş cephane sandıkları katırlarla siperlere taşınıyordu. son birlikler, postallarının üstüne çorap giyerek siperlerinden ayrılıp sahile yürüdüler. götürülemeyen malzemeler sahilde ateşe verildi. osmanlı siperleri altına kadar uzanan tünellerde toplam bir ton kadar dinamit yerleştirildi ancak birkaç yer haricinde bu lağımlar ateşlenmedi. 19 aralık 1915 akşamı son asker de cepheden ayrıldı.

anafartalar ve arıburnu cephelerinin tahliyesinin hemen ardından lord kitchener’in, seddülbahir cephesi’ndeki birliklerin yerinde kalması yönündeki kararı, “ne amaçla kalması” açısından sorgulanmaya başlanacaktır. sonuçta, 27 aralık 1915 tarihinde bu bölgenin de boşaltılmasına karar verilir. kuşkusuz bu hatalı bir gecikmeydi. 20 aralık’tan itibaren osmanlı tarafı, hiç olmazsa seddülbahir cephesi’ndeki müttefik askeri varlığını elden kaçırmamak için mevcut kuvvetleri güney hattına kaydırmaya başlamıştır. özellikle 240 mm’lik ve daha sonra gelen 150 mm’lik top bataryaları seddülbahir cephesi’nde konuşlanıp ateşe başlamışlardı. yine de büyük bir ustalıkla sürdürülen tahliye işlemleri 9 ocak 1916 sabahı, saat 03:20’de tamamlanmıştır. 36 bin asker, 4 bin nakliye hayvanı -gemilere alınamayan yüzlerce at, kuzeyde olduğu gibi, öldürülmüştü- 127 top ve 2 bin ton ikmal malzemesinden taşınabilenler, gemilere yüklenmişti. taşınamayan malzeme ise yine kuzeyde olduğu gibi sahilde büyük yığınlar halinde ateşe verilmişti.

mondros mütarekesi’nin imzalandığı 30 ekim 1918 tarihinin ertesinde, 6 kasım 1918’de i̇ngilizler gelibolu’yu işgal ederek merkez tahkimatı’na el koymuşlardır.

mareşal liman von sanders, 25 nisan akşamından itibaren diğer bölgelerdeki osmanlı birliklerini arıburnu ve seddülbahir cephelerine kaydırmaya başlamıştı. 28 nisan 1915 tarihinde seddülbahir cephesi’nde de tüm müttefik askeri karaya çıkartılmıştı ve ileri hareketleri osmanlı birlikleri tarafından durdurulmuştu. general sır ian hamilton’un elindeki tüm kuvvet budur ve ihtiyatı da yoktur. osmanlılar ise diğer bölgelerden kaydırdıkları kuvvetlerce takviye edilmektedirler. her geçen gün, hamilton’un harekâtı başarıyla sonuçlandırma olanağını sınırlamaktadır. gerek i̇ngiliz gerek fransız üst rütbeli subayları, batı cephesinden kuvvet aktarılmasına karşı çıkmaktadırlar. gelibolu harekât alanına, ikinci öncelik verilmektedir. ancak lord kitchener gelibolu’daki birlikleri takviye etmeye karar vermiştir. mısır’daki 42. tümen 28 nisan da gemilere bindirilmeye başlandı. fransızlar da 30 nisan’da general bailloud komutasındaki 156. tümen’i, doğu sefer kolordusu’nun 2. tümen’i olarak gelibolu’ya gönderme kararı almıştır. oysa alman amiral von tirpitz daha gerçekçi değerlendirmelerde bulunmakta, “çanakkale boğazı düşecek olursa savaş aleyhimize sonuçlanmış olacaktır” demektedir.

müttefiklerin gelibolu seferi'ne eklenen yeni takviyelerle üçüncü bir cephe açılmasına karşın kara harekâtı müttefikler açısından bir sonuç getirmemiş, osmanlı kuvvetlerinin direnci karşısında cepheler yeniden kilitlenmiştir. bulgaristan'ın 14 ekim 1915 tarihinde i̇ttifak devletlerine katılmıştır. almanya ile osmanlı arasında balkanlar üzerinden bir demiryolu hattı 29 ekim tarihinde işlemeye başlamıştır.

bu tarihten üç gün sonra general ian hamilton görevden alınarak yerine general charles monro atanmıştır. monro cephede yaptığı incelemelerin ardından 3 kasım 1915'te birleşik krallık yüksek savunma konseyi’ne cephe hakkındaki görüşünü, “gelibolu tahliye edilmelidir” şeklinde bildirmiştir. bu kolay alınacak bir karar değildir. 6 kasım 1915 günü birleşik krallık savaş bakanı lord kitchener gelibolu’ya gelmiştir. 15 kasım’da lord kitchener’in kararı seddülbahir cephesi dışındaki diğer iki cephedeki askerlerin tahliye edilmesi yönündedir. ertesi gün 16 kasım’da müttefiklerin selanik cephesi de general monro’ya bağlanmıştır. general birdwood, general monro’ya bağlı olmak üzere gelibolu müttefik kuvvetleri komutanlığı’na atandı.

kesin karar 7 aralık 1915 tarihinde verilmiştir. arıburnu ve anafartalar cepheleri’ndeki müttefik kuvvetler tahliye edilerek selanik cephesi’ne kaydırılmış, seddülbahir cephesi’ndeki kuvvetler ise yerlerinde kalmışlardır. bu cephedeki kuvvetlerin tahliyesine 27 aralık 1915 tarihinde karar verilmiştir. tahliye işlemleri 9 ocak 1916 sabahı tamamlanmıştır. böylece gelibolu muharebeleri osmanlı kuvvetlerinin zaferiyle sonuçlanmıştır.

 savaşın sonuçları 

çanakkale cephesi'nin deniz harekâtı, kuşkusuz sıradan bir askerî harekât ya da muharebe olayı değildir. boğazlar, konumu ve tarihi önemi itibarıyla, i̇stanbul karadeniz kapısı, çanakkale de ege denizi kapısı olarak, geçmişte taşıdıkları ve çağımızda taşımakta oldukları stratejik önem ve değer açısından daima birlikte mütalaa edilmiş ve edilmektedir. her iki boğaz, klasik ve dar çerçevede sadece akdeniz’i karadeniz’e, avrupa'yı asya'ya bağlayan su geçitleri ya da köprüler değil, akdeniz’in öteki önemli su geçitlerinden cebelitarık ve süveyş kanalı ile de bütünleşerek, dünyanın büyük denizlerinden atlas okyanusu ve hint okyanusu gibi büyük kıta kara parçalarını birbirine bağlayan, daha geniş anlamdaki jeopolitik konumuyla, dünya siyaset ve iktisadiyatı üzerine olan etkilerini bugün de korumaktadır. bu nedenlerledir ki, türk boğazları, uluslararası ilişkilere yön vermede daima odak noktası olmuşlardır.

tarihin eski dönemlerinden beri ön planda, avrupa ülkeleri ve asya ülkeleri arasında başlamış olan ekonomik, ticari ve siyasi ilişkilerle, askeri hareketler, sürekli olarak boğazlar bölgesinde cereyan etmiştir. başka bir deyişle boğazlar, dünyanın diğer parçalarında pek görülmemiş ardı arkası kesilmeyen mücadelelere sahne olmuştur. boğazların tarihin akışı içindeki stratejik durumu ve jeopolitik konumuyla ilgili yukarıdaki kısa açıklamaların ışığı altında, çanakkale muharebelerinin sonuçları üzerindeki değerlendirmeler, kuşkusuz daha bir önem ve anlam taşıyacaktır. böylesine bir değerlendirmenin daha gerçekçi ve sağlıklı olabilmesi ise, büyük devletlerin türk boğazları üzerindeki ulusal emellerine kısaca da olsa, bir göz atılmasını gerektirir yine birinci dünya harbi öncesinin başlıca büyük devletlerinden almanya’nın, "drang nach osten" (doğuya gidiş) politikası, rusya’nın ılık denizlere ulaşma emelleri; birleşik krallık'ın, “denizlere egemen olan dünyaya hakim olur” teorisine dayanarak, özellikle xix. yüzyıldan bu yana güttüğü rusya’nın akdeniz’e çıkmasını engelleme siyaseti, hep türk boğazlarında düğümlenmektedir.

boğazların bu tartışma götürmez önemi konusunda napolyon "i̇stanbul bir anahtardır. i̇stanbul'a egemen olan dünyaya hükmedecektir. eğer rusya, çanakkale boğazı’nı ele geçirecek olursa, tulon, napoli ve korfu kapılarına dayanmış olacaktır" demekle, fransa’nın boğazlar üzerindeki duyarlılığını açık seçik ortaya koymuş olmaktadır. rusya’nın görüşüyse, genelkurmay başkanı pyotr kropotkin'in bir raporunda; xx. yüzyılda rusya’nın en önemli işinin, i̇stanbul boğazı’nı ele geçirmek olduğuna işaretle, osmanlı devleti’ni, boğazı rusya’ya bırakmaya hazırlamalı ve almanya ile anlaşma yapmalıdır” şeklinde ifadesini bulmaktadır. büyük devletlerin boğazlar üzerindeki kısaca açıklanan bu emelleri, onları kendi aralarında da gizli birtakım mücadelelere yöneltmiştir. nitekim, rus dışişleri bakanı sazanof, çar tarafından da onaylanan bir raporunda; “boğazların güçlü bir devletin eline geçmesi, tüm güney rusya’nın ekonomik hayatının, o devletin egemenliği altına girmesidir” demekte ve bu durumun önlenmesi için, i̇stanbul’un alınmasını önermektedir. öte yandan kasım 1911’de rusya’nın, osmanlı hükûmeti’ne boğazlar üzerindeki istekleriyle ilgili bir notasından haberdar edilen i̇ngiltere ve fransa, rus isteklerini reddetmişlerdir. keza rusya’nın bu ve buna benzer çeşitli tarihlerdeki yinelenen daha birçok istek ve baskılarının birbirini izlemesi, osmanlı devleti’nin birinci dünya savaşı’nda merkez devletleri safına kaymasında büyük bir etken olmuştu. i̇şte boğazlar üzerindeki bu gizli çıkar çatışmalarıdır ki, i̇ngiliz ve fransızlar’ı i̇stanbul’u almaya ve ruslar’dan önce karadeniz boğazı’na el atmaya yöneltmiş ve çanakkale cephesi’nin açılmasında başlıca etken olmuştur. ruslara silah ve malzeme yardımı sorunuysa, savaşın sadece görünüşteki nedenini oluşturmuştur.

böylece büyük devletlerin türk boğazları üzerindeki tarihi emellerini ortaya koyarken, bu devletlerden i̇ngiltere’nin bu cephenin açılmasında birinci derecede aktif rol aldığını da belirtmek doğru olur. nitekim i̇ngiliz donanma bakanı churchill, cephenin açılmasında büyük çaba göstermiş ve etkili olmuştur.gerçekten o, bu cephenin açılmasının baş mimari olmuş, türklerin askerî gücünü ciddiye almamış, olayı basit ve sadece “sınırlı bir cezalandırma hareketi” olarak görmüştü. en güçlü ve modern silahlarla donatılmış zırhlılarının boğaz’da görünüvermesiyle, türklerin direnmekten vazgeçeceğini sanmıştı. kuşkusuz bu büyük bir yanılgıydı. i̇ngilizler, çanakkale’deki türk savunmasını ve askerini sadece matematiksel ölçülere vurup onun yüksek manevi gücünü görmezlikten gelerek, büyük bir hesap hatasına düştüler ve sonunda, önce denizde, sonra da karada hiç de beklemedikleri amansız cevabı aldılar. böylece onlar, zaferi boğaz’da, türk top ve mayınlarına, karada türk süngüsüne bırakarak çekilip gittiler. anlaşma devletleri’nin çanakkale serüveni bu suretle noktalandıktan sonra, yukarıdaki açıklamaların ışığı altında, türkiye ve uluslararası politika ve diplomasi tarihi açısından ortaya koyduğu önemli sonuçları da şöylece özetlemek mümkün olur.

 savaşın sonrası ve etkileri 

toplumsal etkileri

çanakkale savaşları, ilgili bütün ulusları derinden etkilemiştir. savaşın sonlandığı gün olan 18 mart günü türkiye'de 18 mart çanakkale zaferi ve şehitleri anma günü olarak anılmakla birlikte her yıl çıkarmanın yıldönümü olarak 25 nisan'da anzak günü adıyla anma törenleri düzenlenir ve o gün avustralya ile yeni zelanda'da ulusal tatildir. ayrıca avustralyalı ve yeni zelandalılar o gün toplanarak gelibolu yarımadası'ndaki anzakların (anzac: australian and new zealand army company) çıkarma yaptıkları anzak koyu'na gelerek atalarının savaştıkları bu yeri ziyaret ederler.

çanakkale savaşları, özellikle de avustralya ve yeni zelanda'yı etkilemiştir. bu savaştan önce bu iki ülkenin vatandaşları britanya i̇mparatorluğu'nun yenilmez üstünlüğünden emindiler ve böyle bir imparatorluğun onları askeri seferlere çağrısından büyük onur duymuşlardı. ancak gelibolu savaşı onların bu büyük güvenini derinden sarsmıştır. anzaklar için gelibolu savaşı'nın önemi çok büyüktür, gelibolu'dan ayrılan anzaklar savaşın başka cephelerinde savaşmaya gönderilmişler ve gittikleri her yeri gelibolu'yla karşılaştırmışlardır. avustralya federasyonu 1 ocak 1901'de kurulmuş, avustralyalılar on yıllık bir süreçte seçme ve seçilme ile temsil edilme haklarını elde etmişlerse de ülkenin gerçek psikolojik bağımsızlığı gelibolu olarak görülür.

canberra'da kemal atatürk memorial ve yeni zelanda'nın wellington'un tarakina koyu'nda atatürk memorial adında anıtlar dikilidir. yine türkiye cumhuriyeti kurulduktan sonra britanya ve fransa donanmalarının geri püskürtüldüğü 18 mart tarihi, "çanakkale şehitlerini anma günü" olarak ilan edilmiştir. dünyada ise bu savaş, askeri beceriksizlik ve felaket sembolü olarak sayılmıştır. mustafa kemal atatürk'ün 1934 anzak törenleri sebebiyle gönderdiği mesaj ülkeler arası dostluğu pekiştirmiştir:

{{quote|"bu memleketin toprakları üstünde kanlarını döken kahramanlar! burada dost bir vatanın toprağındasınız. huzur ve sükun içinde uyuyunuz. sizler mehmetçiklerle yan yana koyun koyunasınız. uzak diyarlardan evlatlarını harbe gönderen analar! gözyaşlarınızı dindiriniz. evlatlarınız bizim bağrımızdadır, huzur içindedirler ve huzur içinde rahat rahat uyuyacaklardır. onlar bu toprakta canlarını verdikten sonra artık bizim evlatlarımız olmuşlardır."}}

100. yıl törenleri 
2015 yılında çanakkale savaşının 100. yılı dolasıyla birçok etkinlik ve törenler düzenlendi. 24 nisan 2015 tarihinde 17 yabancı devlet başkanı ve 5 başbakanın da katıldığı törenler düzenlendi. 1 ağustos 2015 tarihinde 750 sporcunun katıldığı etkinlikte anzak koyu'nun 1915 metre açığından yüzerek kıyıya dünya barışı için yüzdüler.

araştırma ve eğitim kurumları

enstitüler 

 çanakkale savaşları enstitüsü (çasaen)
 çanakkale savaşları enstitüsü, çanakkale savaşları konusu özelinde akademisyen ve sivil araştırmacıları bir araya getirmek amacıyla türk şehitlikleri i̇mar vakfı, çanakkale onsekiz mart üniversitesi, çanakkale savaşları gelibolu tarihi alan başkanlığı taraflarınca 7 mart 2018 tarihinde imzalanmış olan “eğitim ve akademik danışmanlık i̇şbirliği protokolü” ile temeli atılmış bir kurumdur. askerî ve siyasî tarih açısından bir dönüm noktası olan çanakkale savaşları’nın araştırılması ve tanıtılmasına hizmet amacıyla faaliyet gösteren enstitü, konu özelinde uzmanlaşmış akademisyen ve araştırmacıların yer aldığı kadro ile yapılanarak askerî tarihin bu bölümünde ayrıca hizmet vermektedir.

araştırma merkezleri 

 atatürk ve çanakkale savaşları araştırma merkezi (açasam)
 atatürk ve çanakkale savaşlarını araştırma merkezi, 1992 yılında çanakkale onsekiz mart üniversitesi rektörlüğü'ne bağlı olarak kurucu rektör prof. dr. a. mete tunçoku tarafından kurulmuştur. merkez, mustafa kemal atatürk ve çanakkale savaşları konusunda bilimsel çalışmalar yaparak ulusal ve uluslararası farkındalığı arttırmak, kamuoyunun doğru bilgi edinmesini sağlamak, kamu kurumları ve özel sektör kuruluşlarının ihtiyaç duyduğu bilgiyi sağlamak ve genç kuşaklarda mustafa kemal atatürk ile çanakkale savaşları konusunda milli bilincin oluşmasına katkı sağlamak amacıyla faaliyetlerini sürdürmektedir.
 çanakkale savaşları araştırma merkezi ve müzesi (çasamer)
 troya kültür yolu festivali kapsamında açılışı 2022 yılının son çeyreğinde gerçekleştirilen araştırma merkezi, t.c. kültür ve turizm bakanlığına bağlı olarak faaliyetlerini sürdüren çanakkale savaşları gelibolu tarihi alan başkanlığı bünyesinde bulunmaktadır. "çanakkale savaşları ile ilgili 16 farklı ülkeden belgeyi bir çatı altında toplayan dünya’da ki tek araştırma merkezi çanakkale savaşları araştırma merkezi olmuştur." sloganı ile açılışını gerçekleştiren merkez, çanakkale muharebeleri başta olmak üzere, savaşların tarihsel arka planını ve toplumlar üzerindeki etkilerine yönelik belgeleri toplamayı, saklamayı ve günümüz izleyicilerine mümkün olan en güçlü şekilde sunmayı hedeflemektedir.

kültür alanına yansımaları

edebî eserler 

 mehmet akif ersoy'un yazdığı "çanakkale şehitlerine" isimli şiiri
 ruşen eşref ünaydın'ın "çanakkale'de savaşanlar dediler ki" eseri
 ruşen eşref ünaydın'ın "anafartalar kumandanı mustafa kemal ile mülâkat" eseri
 turgut özakman'ın yazdığı savaşı anlatan diriliş - çanakkale 1915 kitabı
 mehmed niyazi özdemir'in yazdığı savaşı anlatana çanakkale mahşeri kitabı
 adalet ağaoğlu'nun "dar zamanlar" serisinin ilk romanı ölmeye yatmak
 i̇hsan ozanoğlu tarafından sözleri yazılan çanakkale türküsü
 tokat yöresine ait anonim halk türküsü hey onbeşli
 samih rifat tarafından sözleri yazılan gelibolu marşı
 ersin burak tarafından hazırlanan "çanakkale geçilmez" çizgi romanı

medya

müzik 
 çanakkale savaşı hakkında yazılan şiirlerden oluşan çanakkale zaferin yüzüncü yılı saygı albümü.
 eric bolge tarafından yazılan savaş karşıtı şarkısı "and the band played waltzing matilda" bu savaşla ilgilidir.
 sabaton'un "cliffs of gallipoli" şarkısı

filmler ve belgeseller 

 gelibolu: çanakkale savaşı'nı konu alan, peter weir'ın yönettiği 1981 yapımı film.
 son kale: çanakkale: çanakkale savaşı'nı konu alan, eşref kolçak'ın yönettiği 2003 yapımı film.
 gallipoli: çanakkale savaşı'nı konu alan, tolga örnek'in yönettiği 2005 yapımı belgesel film.
 çanakkale 1915: çanakkale savaşı'nı konu alan, yeşim sezgin'in yönettiği 2012 yapımı film.
 çanakkale: yolun sonu: çanakkale savaşı'nı konu alan, kemal uzun'un yönettiği 2012 yapımı film.
 gallipoli: çanakkale savaşı'nı konu alan, avustralya'da çekilen 7 bölümlük 2015 yapımı mini dizi.
 son umut (the water diviner): çanakkale savaşı'na 3 oğlunu gönderen bir avustralyalının, savaştan 4 yıl sonra oğullarını bulmak için türkiye'ye gelmesini anlatan 2013 yapımı film.
 son mektup: özhan eren tarafından yazılıp yönetilmiş 2015 yapımı sinema filmidir. osmanlının ilk pilotlarından olan salih ekrem yüzbaşını konu alan bir filmdir.
 seddülbahir 32 saat: çanakkale savaşı'nda, seddülbahir cephesinde yaşanan olayların anlatıldığı, türkiye radyo televizyon kurumu'nun trt1 kanalında yayımlanan 4 bölümlük mini dizi.

ayrıca bakınız 
 çanakkale muharebeleri'nde osmanlı i̇mparatorluğu'nun kuvvet kayıplarının vilayet ve ülkelere göre dağılımı

açıklayıcı notlar

dipnotlar

kaynakça 
 1915 çanakkale savaşı - i̇brahim artuç
 büyük harbin tarihi: çanakkale gelibolu askeri harekâtı - general c. f. aspinall - oglander (general ian hamilton'un karargâh subaylarından)
 türk kurmay subaylarının gözüyle çanakkale savaşı - burhan sayılır
 alçıtepe'den anafartalar'a çanakkale kara muharebeleri - tuncay yılmazer
 çanakkale savaşı üzerine bir i̇nceleme - emekli korgeneral, eski içişleri bakanı selahattin çetiner
 mustafa kemal - anafartalar muhaberatı'na ait tarihçe - uluğ i̇ğdemir - türk tarih kurumu yayınları
 birinci dünya harbinde türk harbi - 5. cilt, çanakkale cephesi - genelkurmay harp tarihi başkanlığı, harp tarihi yayınları
 çanakkale deniz savaşları 1915 - çanakkale boğaz komutanlığı 2008 deniz basımevi müdürlüğü

dış bağlantılar 

 çanakkale şehitleri listesi 
 çanakkale savaşı müzesi 
 a digger history associate 
 çanakkale şehitleri tanıtım ve araştırma derneği 
 scanned pdf volumes from the australian war memorial of the official history of australia in the war of 1914-1918: vol. i  / vol. ii 
 visit gallipoli: australian site about gallipoli and the anzacs, includes previously unpublished photographs, artworks and documents from government archives.
 digger history 
 gallipoli despatches 
 illustrated account of a visit to the gallipoli battlefields at 'battlefields europe'
 new zealanders at gallipoli
 guide to gallipoli on www.anzac.govt.nz. includes interactive panoramas 
 five months at anzac , by joseph lievesley beeston
 memoirs & diaries: the evacuation of suvla bay 
 poems from anzac cove by gunner f.e. westbrook 1915 
 royal engineers museum royal engineers and the gallipoli expedition (1915-16)
 gallipoli pages in turkey in the first world war web site 

 
avustralya-türkiye ilişkileri
türkiye-yeni zelanda ilişkileri
edirne vilayeti
i. dünya savaşı cepheleri
i. dünya savaşı osmanlı cephesi
i. dünya savaşı'nda osmanlı i̇mparatorluğu
winston churchill
1915'te osmanlı i̇mparatorluğu
1916'da osmanlı i̇mparatorluğu
1915'te çatışmalar
1916'da çatışmalar
osmanlı i̇mparatorluğu'nun deniz muharebeleri
osmanlı donanması
çanakkale tarihi
fransa tarihi
avustralya tarihi
yeni zelanda tarihi
osmanlı-fransa savaşları