Halepçe Katliamı

halepçe katliamı veya halepçe'ye zehirli gaz saldırısı, i̇ran-irak savaşı esnasında saddam hüseyin'in, 1986-1988'de irak'ın kuzeyinde kürtlere karşı düzenlettiği el-enfal harekâtı adlı başkaldırıyı bastırma operasyonunun bir parçasıdır. kanlı cuma olarak da bilinen bu ağılı gaz saldırısı (kürtçe: kîmyabarana helebce کیمیابارانی ھەڵەبجە) kürt halkına yapılmış bir katliam olarak kabul edilir. birleşmiş milletlerce yürütülmüş tıbbi incelemeler sonucunda saldırıda hardal gazı ile türü tespit edilememiş bir sinir gazı çeşidinin kullanıldığı tespit edilmiştir.

saldırıda 3.200 ile 5.000 arasında kişi öldü ve 10.000 ile 7.000 arası sivil yaralandı. saldırıdan sonra komplikasyonlar, çeşitli sayrılıklar çıktı ve yapılan doğumlar sağlıklı neticelenemedi. bu saldırı o bölgelerde kürt halkına, sivil nüfusa karşı yapılmış en büyük kimyasal saldırı olarak bilinir. irak yüksek ceza mahkemesi 1 mart 2010 tarihinde soykırım eylemi olarak halepçe katliamı'nı tanıdı. saldırı bazı ülkelerde parlamentolar tarafından insanlığa karşı işlenmiş bir suç olarak tanımlanıp, kınandı. ayrıca türkiye büyük millet meclisi'ne bu katliamın tanınması için kanun teklifi verildi.

kimyasal saldırı öncesindeki gelişmeler 
saddam hüseyin'in 23 şubat-16 eylül 1988 tarihleri arasında el-enfal harekâtı'nı şiddetlendirdiği dönemde mart ayının ortasında i̇ran ordusu zafer-7 harekâtı adlı genel taarruzu başlattı. celal talabani liderliğindeki kürdistan yurtseverler birliği'ne bağlı peşmergeler de i̇ran ordusu ile işbirliği yaparak halepçe kasabasına girdi ve isyan başlattı.

kimyasal saldırı 
saddam hüseyin i̇ran ordusunun ilerleyişini durdurmak için irak ordusunun kuzey cephesi komutanı olan korgeneral alî hasan al-majîd al-tikritî'ye (batı medyası tarafından 'kimyasal ali' lakabı ile bilinir) zehirli gaz bombaları kullanmayı emretti.

16 mart 1988'de zehirli gaz bombalarını taşıyan sekiz mig-23 uçağı tarafından halepçe kasabasına bombardıman düzenlendi. halepçe sakinleri, i̇ran askerleri ve peşmergelerle birlikte 5.000'den fazla insanın öldüğü, 7.000'den fazla insanın da yaralandığı tahmin ediliyordu. ancak irak savaşı'ndan sonra bölgeye giren yabancılar tarafından bu rakamın daha da büyük olduğu tespit edildi.

sonuçları 
19 ağustos 1988'de irak ve i̇ran, ateşkes anlaşmasını imzaladılar. irak ordusu ateşkesten 5 gün sonra halepçe'yi geri aldı ve bu işgal esnasında 200 sakinin öldürüldüğü söylenmektedir.

süleymaniye üniversitesi tıp fakültesi öğretim üyesi prof. fuat baban, 7 aralık 2002 tarihli 'the sydney morning herald' gazetesinde yayımlanan 'experiment in evil' başlıklı makalesinde, halepçe'de engelli doğum oranının hiroşima ve nagasaki'nin 4-5 katı olduğunu iddia etti. amerika birleşik devletleri ise bu iddiayı suistimal ederek zayıflatılmış uranyum mermilerini kullanmasını meşrulaştırmaya çalıştı.

saddam hüseyin, halepçe katliamı'nda kürtlere karşı soykırım yaptığı suçlamasıyla da yargılanırken, başka bir katliam suçundan duceyil katliamı'nda, insanlığa karşı işlenen suçlardan mahkûm edildi ve asılarak idamına karar verildi. (5 kasım 2006)

pelletier iddiası 
2004'te cia'nın eski orta doğu'dan sorumlu yüksek araştırmacısı ve 1988-2000 arasında amerika kara harp okulu öğretim üyesi görevinde bulunmuş olan prof. stephen pelletier tarafından hazırlanan ve söz konusu zehirli silahların i̇ran'a ait olduğunu gösteren rapor açıklandı.

japon heyetinin ziyareti 
mart 2007'de halepçe'yi ziyaret eden bir japon heyeti hiroşima'ya yapılan atom bombası saldırısından hasar gören aogiri (i̇mparatoriçe pavlonyası) fidesi hediye etti.

tarık aziz'in i̇ran'ı suçlaması 
 aljazeera.net, 5. märz 2007

irak yüksek ceza mahkemesi'nin kararı 
1 mart 2010'da irak yüksek ceza mahkemesi halepçe katliamı soykırım olarak tanıdı. kürdistan bölgesel yönetimi tarafından memnuniyetle karşılandı.

i̇lgili şarkılar 
 hakan yeşilyurt, halepçe (bize kalan - 2013)
 şivan perwer, 'halepçe' hasan hüseyin demirel: halepçe (sessiz tanık-1989)
 grup baran, halepçe ağıdı: yediveren (1989)
 gani̇ nar, rewsha helepce
 hozan dino, ez zarokek bê navım
 i̇lker çakmak, halepçe
 grup kervan, ax halepçe (2011)
 bilal, ax halepçe
 emin gülsever/selami güneş ax halepçe şiir ve ağıt (2021)

i̇lgili filmler 
 samira makhmalbaf, takht-e siyah (türkçe: kara tahta, kürtçe: textê reş) (1999, i̇ran) makhmalbaf'ların resmî sitesi
 bahman ghobadi (behmen qubadî), kûsî jî' dikarın bıfırın (türkçe: kaplumbağalar da uçar, farsça: lakposhtha ham parvaz mikonand) (2004, irak) mij film resmî sitesi fragman

kaynakça

dış bağlantılar 

 halabja gas attack and the al-anfal campaign, hrw
 eyewitness report from wildcat no.13 1989
 lessons learned: iran-iraq war. army war college unclassified report by dr. stephen c. pelletiere and ltc douglas v. johnson ii
 section of a report on iraq weapons of mass destruction program relating to halabja, cia
 the 1988 chemical weapons attack on halabja, iraq - christine m. gosden, professor of medical genetics, university of liverpool.
 a war crime or an act of war?," new york times, 31 ocak 2003.
 icg article on the massacre from libcom.org
 report on halabja gas attack, u.s. state department
 rumsfeld should know : who minded iraqi mustard gas in 1983? international herald tribune, discusses the us role of shifting the blame for the gassing of halabja off of saddam and onto iran
 a timeline of us relations with iraq by glen ringwala and nathaniel hurd, two human rights researchers at the university of cambridge

halepçe ili
i̇ran-irak savaşı
kürt tarihi
irak'taki katliamlar
asya'da etnik temizlik
irak'taki savaş suçları
1988'de irak
kürt karşıtlığı