Filetairos

philetairos, (yunanca: φιλέταιρος, philetairos, latince philetaerus, mö 343 - mö 263), mö 2. ve 3. yüzyıllarda anadolu'da toros dağları'ndan marmara denizi'ne kadar uzanan bir alanda egemen olan pergamon krallığı'nın ve bu krallığı yöneten attalos hanedanı'nın kurucusudur. mö 343-263 yılları arasında yaşamıştır.

anadolu'nun karadeniz bölgesi'nde, antik çağda paflagonya denen bölgede bulunan tieion kentinde doğmuştur.
tieion, eski adı billaeus olan filyos çayı  ağzındadır. bu kent bugün zonguldak ilinin çaycuma ilçesine bağlı  filyos beldesinde bulunmaktadır.belki makedonya kökenli olan babasının adı attalos, paflagonya yerlisi olan annesinin adı boa'dır.

büyük i̇skender mö 323'te öldüğünde philetairos yirmi yaşındadır ve i̇mpatarorluk topraklarını paylaşma kavgasına düşen komutanlarında lysimakhos trakya’da, antigonos frigya’da, seleukos suriye’de hükümrandır. philetairos,  önce antigonos’a hizmet eder, o savaşta öldürülünce lysimakhos’un emri altına girer. kısa zamanda güvenilir bir kişi olur. lysamakhos 9.000 talent'lik, yaklaşık 2.700.000 cumhuriyet altını   değerindeki hazinesini, pergamon kalesinde koruması için philetairos’a teslim eder. pergamon kalesi bugün i̇zmir iline bağlı bir kent olan bergama'dadır.

philetairos lysimachos'a mö 282 yılına kadar hizmet eder. lysimachos'un üçüncü karısı arsione ile anlaşmazlığa düşünce suriye kralı seleukos'un tarafına geçer. bir yıl sonra seleukos lysimachos'u manisa yakınlarındaki korypedion'da yenip öldürür. birkaç ay sonra da arsione trakya'da seleukos'a tuzak kurdurur ve öldürtür.

philetairos bu durumdan yaralanır. seleukoslarla iyi geçinir ve pergamon yarı otonom bir kent devletçiği olur. kyzikos (erdek), pitane (çandarlı), kyme (aliağa) gibi komşu kentlerle dayanışma içine girer. anadolu'yu haraca kesen vahşi galatlarla savaşır. çevresini yavaş yavaş genişletirken pergamon akropolü’nü  kalın ve yüksek surlarla çevirir, arsenaller, silah depoları yapar, paralı askerlerden güçlü bir ordu kurar.

pergamon'a athena kültünü getirir. aspordone, yunt dağları’na anadolu’nun ana tanrıçası, magna mater, kybele adına  bir tapınak kurar. annesi boa onuruna, pergamon tepesinin eteklerinde, bereket ve hasat tanrıçası demeter’in tapınağını yaptırır.

philetairos hiç evlenmemiştir ve çocuğu yoktur. bu konuda birçok söylenti vardır. coğrafyacı strabon'a göre bunun nedeni; küçük bir çocukken tieion'da bir cenaze töreninde izdihamdan dolayı çıkan bir kargaşada testislerinin ezilmesi ve hadım kalmasıdır. tarihçi david maggie ise bunun, philetairos'un hiç evlenmemiş olmasından dolayı çıkarılan  bir dedikodu olduğunu söyler. ancak bir çocuğunun olmadığı kesindir.

bu nedenle kardeşi eumenes'in aynı adlı oğlu i.eumenes'i evlat edinir ve onu varis yapar. geride temelleri atılmış bir krallık bırakarak mö 263'te ölür.

kaynakça
 hansen, esther v. (1971). the attalids of pergamon. ithaca, new york: cornell university press; london: cornell university press ltd. isbn 0-8014-0615-3.
 kosmetatou, elizabeth (2003) "the attalids of pergamon," in andrew erskine, ed., a companion to the hellenistic world. oxford: blackwell: pp. 159–174. isbn 1-4051-3278-7. text
 strabon, coğrafya, arkeoloji ve sanat yayınları,i̇stanbul,
 david magie, attalos’un vasiyeti, arkeoloji ve sanat yayınları,i̇stanbul, 2001
 r.e.allen, the attalid kingdom, oxford university pres, new york, 1983
 wolfrang radt, pergamon, yapı kredi yayınları, i̇stanbul 2002
 david magie, attalos’un vasiyeti, arkeoloji ve sanat yayınları,i̇stanbul, 2001

mö 3. yüzyıl liderleri
hadımlar
mö 3. yüzyılda yunanlar
attalos hanedanı
mö 343 doğumlular
mö 263 yılında ölenler