Kaside

kaside (arapça: قصيدة), genellikle din ve devlet büyüklerini övmek amacıyla yazılan bir şiir formudur. ancak kaside biçiminin şiirin farklı konuları için de kullanıldığı vakidir. kaside sanatı, öncelikli olarak araplar tarafından geliştirilmiştir. kaside, klasik arap şiirinin en yüksek hali kabul edilmektedir. eski arap edebiyatında kasideler birkaç farklı dahili kısımdan oluşacak şekilde nazmedilmiştir.

türk edebiyatına 13. yüzyılda araplardan geçmiş bir nazım şeklidir. türk edebiyatında kaside şairlerine kaside-gü (kaside söyleyen), kaside-sera ya da kaside-perdaz (kaside yazan) denir.

özellikleri 

 nazım birimi beyittir.
 beyit sayısı en az 15-30-33 ile en çok 99 arasında değişir.
 kasidenin ilk beyitine "matla beyit", son beyitine "makta beyit" denir.
 şâir kasidesi içinde matlayı tekrar ederse tecdid-i matla denir.
 matlayı birden çok tekrar ederse bu zat-ül metali veya zül metalidir.
 şairin mahlasının bulunduğu beyite taç beyit denir.
 kasidenin en güzel beyiti beyt-ül kasid olarak isimlendirilir.
 aruz ölçüsüyle yazılır.
 kafiye düzeni gazelle aynıdır. yani aa,ba,ca,da,ea,fa ... ancak gazelden daha uzun bir nazım şeklidir.

i̇simlendirilmesi

konularına göre 

kasidenin methiye bölümünden bahsedilene göre kasideler sınıflandırılır.

 allah'ın birliğinden bahsediliyorsa tevhid,
 konusu allah'a yakarış ise münacaat,
 muhammed'i övmek amacıyla yazılmışsa naat,
 devlet büyüklerini övmek için yazılmışsa methiye,
 birini yermek için yazılmışsa hicviye,
 birinin ölümü anlatılmışsa mersiye adını alır.

başlangıcına göre 

kaside, nesip (teşbib) bölümünde anlatılana göre isimler alır. baharın tasviri yapılıyorsa: bahariye, kışın tasviri yapılıyorsa: şitaiye, temmuzun tasviri yapılıyorsa: temmuziye, ramazanın tasviri yapılıyorsa: ramazaniye, atın tasviri yapılıyorsa: rahşiye, hamamın tasviri yapılıyorsa: hamamiye vb.

redifine göre 

kaside, redifindeki harf ya da kelimeye göre isimler alır. lamiyye, su kasidesi, kerem kasidesi, güneş kasidesi gibi

kasidenin bölümleri

nesip (teşbib) 

 kasidenin ilk bölümüdür, şiir yönünden en ağır bölümdür.
 genelde 15-20 beyit olur.
 şair bu bölümde betimleme yapar. kadın, kış, at, bahar vs. bu bölüm, mevsim betimlemesi içeriyorsa teşbib adını alır. diğer durumlarda nesip denir.
 ramazan tasvirleri yapılır.

girizgâh 

 nesip bölümünden methiye bölümüne geçerken söylenen ve basamak görevinde olan beyitlerdir.
 şair bu bölümde övgüye başlayacağını haber verir.
 1-2 beyitten oluşur.

rahîl 

 rahîl, şairin çölde devesi veya atıyla çıktığı yolculuğu anlattığı kısımdır.

methiye 

 kasidenin sunulduğu kişinin övüldüğü bölümdür.
 şiir yönü çok zayıf, dil yönü diğer bölümlere göre çok ağırdır.
 bu bölümde abartılı bir anlatım göze çarpar.
el-mutenebbî, el-ahtal ve hassân b. sâbit önemli methiye şairlerindendir.

tegazzül 
 gazel söyleme anlamına gelir, bütün kasidelerde yoktur.
 şair zaman zaman monotonluğunu kırmak için kasidenin içinde,aynı ölçü ve uyakla gazeller yazar.

fahriye 

 şairin kendini övdüğü bölümdür.
 nefi'nin bazı kasideleri sadece fahriyeden oluşur.
alkame b. abade'nin şiirlerinde fahriye bölümlerine rastlamak mümkündür.

taç beyit 

 şairin kendisi hakkındaki yeni düşüncelerini söylediği bölümdür.
 i̇ki üç beyit bulunur.
 taç şairin isminin geçtiği beyittir.

dua 

 kasidenin son bölümüdür.
 birkaç beyit olur.
 şair burada övdüğü kişinin başarılı, uzun ömürlü, talihinin iyi olması yönünde dua eder.

kaside ve tarihsel önemi 

kasideler, sosyal ve kültür tarihi araştırmacısı için önemli bir belge ve bilgi kaynağı olarak değerlendirilebilirler. resmî tarihi vesikalar kadar, edebî metinlerin de tarih araştırmacısı için önemli bir belge olduğunu ispatlayacak mühim kaynaklar arasındadır.

kasideler, ideal devlet adamı profili çizme, sosyal ve ekonomik konularda devrin özelliklerini yansıtma, sosyal hayatın değişik sahnelerini anlatma, tarihî şahsiyetlerin biyografik bilgilerine katkıda bulunma, siyasal ve kültürel tarihin pek çok değişik safhası için yazılmış edebi eserlerdir. namık kemal'in hürriyet kasidesi buna örnek verilebilir.

konuyla ilgili yayınlar 
esat ayyıldız, "‘alkame b. ‘abede el-fahl ve i̇ki kasidesi" . i̇stem / 36 (aralık 2020): 389-415 . https://doi.org/10.31591/istem.836393

esat ayyıldız, klasik arap şiirinde rahîl bölümleri , muasır filoloji ve edebiyat tetkikleri, i̇ksad publishing house, 2020, s. 5-34.

kaynakça

dış kaynaklar

 pala, i̇skender (1999 27.bas. 2016), ansiklopedik divan şiiri sözlüğü, i̇stanbul:kapı yayınları, isbn 9758950218, sayfa
 dilçin, cem (1983) örneklerle türk şiir bilgisi, ankara:türk dil kurumu yayınları isbn 9789751604897
 i̇pekten, haluk (1994, 14.bas.2011), eski türk edebiyatı nazım şekilleri ve arûz, i̇stanbul:dergâh yayınları, isbn 9759953539
 muallim nâci, (haz. m. a. yekta saraç), (2004) edebiyat terimleri: istılahât-ı edebiyye, i̇stanbul:
 tural, sadık kemal (ed.) (2001, 2003, 2004, 2005, 2006), türk dünyası edebiyat terimleri ve kavramları ansiklopedik sözlüğü 5 cilt, atatürk kültür merkezi yayınları,  isbn 3990000025722
 i̇sen, mustafa; macit, mahsun; horata, osman; kılıç, filiz; ve aksoyak, i̇. hakkı, (2002) eski türk edebiyatı el kitabı, i̇stanbul:grafiker yayınları isbn 9786054512232

dış bağlantılar 

 pala, i̇skender, (2010) "kaside. türk edebiyatı ", türkiye diyanet vakfı i̇slâm ansiklopedisi. c.24 say. 564-566 online:  

beyitlerle kurulan divan nazımı
türlerine göre divan nazımı