Yıldız mahkemesi

yıldız mahkemesi, 27 haziran- 29 haziran 1881 tarihleri arasında yıldız sarayı'nın bahçesinde kurulan bir çadırda yapılan, osmanlı padişahı abdülaziz'i öldürmekle suçlanan sanıkların yargılandığı özel amaçlı bir mahkemeydi.

mahkemenin gerekçeleri 

 30 mayıs 1876 tarihinde osmanlı padişahı abdülaziz tahttan indirilerek feriye sarayı'nda hapsedilmişti. ancak 4 gün sonra tahttan indirilmiş olan padişah bilekleri kesilmiş olarak ölü bulundu. çok sayıda yerli ve yabancı doktorların abdülaziz'in naaşını muayenesi sonucu ölüm nedeni ihtihar olarak kabul edildi. ancak bu olaydan tam 5 yıl sonra padişah ii. abdülhamit'in emriyle ve yeni görgü tanıklarının ortaya çıkmış olduğu gerekçesiyle eski padişahın ölümünden suçlu görülen kişilerin yargılanmasına karar verildi.

sanıkların en başında ünlü osmanlı devlet adamı ve eski sadrazam mithat paşa yer alıyordu. ayrıca abdülaziz'in tahttan indirilmesine karışmış olan damat mahmud celaleddin paşa ve damat nuri paşa ile abdülaziz'in tahttan indirilmesine fetva vermiş olan şeyhülislam hasan hayrullah efendi de sanıklar arasında yer alıyordu. en önemli tanıklar ise abdülaziz'in çocuk yaştaki cariyelerinden pervin felek hanım ile cinayeti işlediğini itiraf eden pehlivan mustafa çavuş idi. mahkeme kurulunun başkanı ali sururî efendi ve ikinci başkanı ise rum asıllı hristo forides efendi idi. sanıkların mahkeme öncesinde sorgulanmalarında ve mahkeme kararının gözden geçirilerek onaylanmasında plevne savunması kahramanı gazi osman paşa ve zamanın adliye nazırı olan mecelle ve tarih-i cevdet kitaplarının yazarı ahmet cevdet paşa da rol oynamıştı. mahkeme normal bir mahkeme salonu yerine yıldız sarayı'nın bahçesindeki bir avluda yapıldı. mahkemenin yerli ve yabancı gözlemcilere açık olarak yapıldığı ilan edildiyse de mahkemeyi izlemek isteyen birçok kişiye izin verilmediği ileri sürülmüştür.

mahkemenin yapısı 

yıldız mahkemesinin önemli sanıkları şunlardı:

 mithat paşa, eski sadrazam
 hüseyin avni paşa, eski sadrazam (5 yıl önce öldürülmüştü)
 mütercim mehmed rüşdi paşa, eski sadrazam
 hasan hayrullah efendi, eski şeyhülislâm 
 damat mahmud celaleddin paşa, abdülmecit'in damadı
 damat nuri paşa, abdülmecit'in damadı
 sakızlı ahmed esad paşa, bahriye nazırı 
 v. murat, eski padişah
 şevkefza sultan, v. murat’ın annesi
 süleyman hüsnü paşa, eski askeriye nazırı (mahkeme sırasında bağdat'ta sürgünde)
 ali bey, namık kemal’in kardeşi
 mehmed raşid paşa, hariciye nazırı
 fahri bey, 
 seyyid bey, 
 albay i̇zzet bey,
 binbaşı namık paşazade ali bey, 
 binbaşı gürcü necip bey, 
 pehlivan mustafa çavuş, 
 pehlivan cezayirli mustafa, 
 pehlivan hacı mehmed

mahkeme kurulu üyeleri ise şunlardı:

 ali sururî efendi (başkan)
 hristo forides efendi (i̇kinci başkan)
 hüseyin hamit bey
 mehmet emin bey
 hacı emin bey
 gadban efendi
 emrullah efendilerin
 abdüllâtif bey (savcı)
 mehmet raşit bey (savcı yardımcısı)
 mustantık fıkdıklılı mehmet nazmi efendi
 hüseyin sıtkı efendi
 hüseyin şükrü efendi

mithat paşa 1876 yılında ii. abdülhamit tarafından sadrazamlıktan indirilip sürgüne gönderilmişti. hakkında tutuklama kararı çıktığında aydın valisi olarak i̇zmir'de bulunuyordu. midhat paşa önce fransız konsolosluğu'na sığındı ama fransa'yla osmanlı devleti arasında yapılan pazarlık sonucu osmanlı devleti'ne teslim edildi. hüseyin avni paşa mahkeme başladığında zaten vefat etmiş bulunuyordu. eski padişah v. murat ve annesi şevkefza hanım zaten hapis halinde oldukları için duruşmaya hiç getirilmediler. süleyman hüsnü paşa ise bağdat'ta sürgünde bulunuyorlardı.

karar ve temyiz 

savcı, sanıklar ve tanıklar dinlendikten sonra 29 haziran 1881 günü mahkeme kurulu başkanı ali sürûri efendi kararı açıkladı. abdülaziz'in öldüğü sırada hapis halinde bulunduğu feriye sarayı'nın görevlilerinden pehlivan mustafa, cezayirli pehlivan mustafa ve boyabatlı pehlivan hacı mehmed ile mâbeynci fahri bey, ali bey, necib bey, midhat paşa, damat mahmud celaleddin paşa ve damat nuri paşa idama, seyyid bey ve albay i̇zzet bey de 10 yıl hapse mahkûm edildi.

bu karar 9 temmuz 1881 günü toplanan 25 kişilik bir temyiz kurulu tarafından tekrar gözden geçirildi. bu kurulun üyeleri arasında gazi osman paşa ve ahmet cevdet paşa da vardı. 25 kişi arasından 15 kişi mahkemenin kararının aynen uygulanması, 10 kişi ise cezaların hafifletilmesi yönünde oy kullandı. böylece onaylanmış olan idam cezalarını ii. abdülhamit taif'te çekilmek üzere müebbet hapse çevirdi. taif'te zor koşullar altında hapis hayatı yaşayan mithat paşa ve damat mahmud celaleddin paşa 8 mayıs 1884 gecesi muhafızları tarafından boğularak öldürüldüler. eski şeyhülislam hasan hayrullah efendi de 1898'de gene taif'te öldü.

kaynakça 

osmanlı i̇mparatorluğu dağılma dönemi
mahkeme