Bulgaristan

bulgaristan (, bılgariya), resmî adıyla bulgaristan cumhuriyeti (, republika bılgariya), balkanlar'da yer alan ülke. avrupa birliği’ne tam üyedir. batıda sırbistan ve kuzey makedonya, doğuda karadeniz, kuzeyde romanya, güneyde yunanistan güneydoğuda türkiye ile çevrilidir. 110.994 kilometrekarelik yüz ölçümüyle avrupa'nın en büyük 16. ülkesidir. balkan, rodop ve rila gibi dağlar yüzey şekillerini belirler. rila dağı üzerindeki musala zirvesi, doğu avrupa ve balkanlar'ın en yüksek doruk noktasıdır. kuzeydeki tuna ovası ve güneydeki yukarı trakya ovası da bulgaristan'ın alçak ve verimli bölgeleridir.

günümüz bulgaristan topraklarındaki en eski toplumlardan biri, mö 6.500 yılına uzanan neolitik karanovo kültürüdür. mö 6. ila 3. yüzyıllarda bölge traklar, persler, keltler ve antik makedonlar arasında bir savaş alanıydı; ms 45 yılında roma i̇mparatorluğu tarafından hakimiyet kurulması ile birlikte bölgede siyasi istikrar sağlandı. roma devletinin dağılmasından sonra çeşitli kavimlerin istilaları yeniden başladı. 6. yüzyılda, bu topraklara ön slavlar yerleşti. yarı göçer bir halk olan ön bulgarlar, 7. yüzyılın sonlarında balkanları fethettiler ve ms 681'de birinci bulgar i̇mparatorluğu'nu kurdular. kurulan devlet balkanların çoğuna egemen oldu ve kiril alfabesini geliştirerek slav kültürlerini önemli ölçüde etkiledi. birinci bulgar i̇mparatorluğu, bizans imparatoru ii. basil tarafından işgal edilip dağıldığı 11. yüzyılın başlarına kadar sürdü. 1185'teki başarılı bir bulgar ayaklanması sonucunda i̇kinci bulgar i̇mparatorluğu kuruldu ve ii. i̇van asen (1218-1241) döneminde gücünün zirvesine ulaştı. çok sayıda yıpratıcı savaş ve feodal çekişmeden sonra, imparatorluk 1396'da dağıldı ve yaklaşık beş yüzyıl boyunca osmanlı i̇mparatorluğu egemenliğinde kaldı.

93 harbi, üçüncü bulgar devleti ve günümüz bulgaristan devletinin kurulmasına yol açtı. bundan sonraki yıllarda komşuları ile yaşadığı sorunlar bulgaristan'ın her iki dünya savaşında da almanya ile yakınlaşmasına neden olmuştur. bulgaristan, 1946'da sovyetler birliği liderliğindeki doğu bloku'nun bir parçası olarak tek partili bir sosyalist devlet hâline geldi. aralık 1989'da iktidardaki komünist parti, 1989 devrimleri sonucunda çok partili seçimlerin yapılmasına izin verdi ve bu da bulgaristan'ın demokrasi ve piyasa ekonomisine geçişini sağlamış oldu. bulgaristan, 1991 yılında demokratik bir anayasanın kabul edilmesinden itibaren yüksek derecede siyasi, idari ve ekonomik merkeziyetçiliğe sahip 28 ilden oluşan bir üniter parlamenter cumhuriyet olmuştur.

bulgaristan, i̇nsani gelişme endeksi'nde 56. sırada yer alan üst orta gelirli bir ekonomiye sahip gelişmekte olan bir ülkedir. piyasa ekonomisi, avrupa i̇ç piyasası'nın bir parçasıdır ve büyük ölçüde hizmet sektörü ve bunun ardından sanayi - özellikle makine yapımı ve madencilik - ve tarıma dayanmaktadır. yaygın yolsuzluk önemli bir sosyoekonomik sorundur; bulgaristan, 2018'de avrupa birliği'nde en çok yolsuzluk yapılan ülke oldu. ülke, ayrıca nüfusun 1990'dan bu yana her yıl azalması sorunu nedeniyle demografik bir krizle karşı karşıya; en çok 1988'de yaklaşık dokuz milyonu gören ülke nüfusu şu anda tahminen yedi milyondur. bulgaristan, avrupa birliği, nato ve avrupa konseyi üyesidir; aynı zamanda agi̇t'in kurucu üyesidir ve üç kez birleşmiş milletler güvenlik konseyi'nde yer almıştır.

etimoloji 
bulgaristan adı, birinci bulgar i̇mparatorluğu'nu kuran türki kökenli bir boy olan ön bulgarlardan gelmektedir. ön bulgarların isimleri günümüzde hâlâ tam olarak aydınlatılamamıştır ve ms 4. yüzyıldan daha erken bir tarihe kadar izini sürmek zordur ancak muhtemelen proto-türkçe bulģha ("karıştırmak", "sallamak", "yerini değiştirmek") kelimesinden ve onun türevi olan bulgak ("isyan", "düzensizlik") kelimesinden türetilmiştir. anlamı, "isyan etmek", "kışkırtmak" veya "bir düzensizlik durumu yaratmak" ve dolayısıyla "karışıklık çıkarıcılar" olarak genişletilebilir. 4. yüzyılda hem "karma bir ırk" hem de "baş belası" olarak tasvir edilen ve çinliler tarafından "beş barbarlar" (wu hu) olarak adlandırılan göçer grubunun bir parçası olan jieler gibi i̇ç asya'daki fonolojik olarak yakın isimlere sahip boy grupları da sıklıkla benzer isimlerle adlandırılmıştır.

tarih 

bulgaristan'ın ilk sakinleri hint-avrupa kökenli bir kavim olan traklardır. milatla birlikte ülke önce roma i̇mparatorluğu, sonra da bizans i̇mparatorluğu egemenliğine girer.

bizans i̇mparatorluğu yıkılıncaya değin bizans ile savaşıp hâkimiyet alanlarını genişleten bulgarlar, 1018-1186 yılları arasında yeniden bizans i̇mparatorluğu'nun egemenliğine girmiştir. 14. yüzyılda türklerin rumeli'ye çıkmasından sonra bağımsızlıklarını yitirerek osmanlı devleti'nin egemenliğine girmişlerdir.

osmanlı devleti'nin gerilemeye başlaması ve çarlık rusyası'nın da desteğiyle, balkanların tümünde olduğu gibi bulgaristan'da da ulusal kurtuluş hareketi alevlenmiş, 93 harbi'nden yenilgiyle çıkan osmanlı devleti, bulgaristan'ı 3 mart 1878 tarihinde içişlerinde bağımsız bir prenslik olarak, 5 ekim 1908 tarihinde ise tam bağımsız çarlık olarak tanımıştır.i. dünya savaşı'nda osmanlılarla aynı cephede savaşa katılan bulgaristan, ii. dünya savaşı'na da almanya saflarında katılarak her iki savaştan da yenilgiyle çıkmıştır.

ii. dünya savaşı'nın ardından balkanlar'da ilerleyen sovyet ordusunun da yardımıyla georgi dimitrov önderliğinde sosyalist rejime geçen ülke, soğuk savaş yıllarında varşova paktı'nın üyesi olarak kalmıştır.

doğu bloku'nun çözülmesiyle 1990 yılında sosyalist rejimin yıkıldığı bulgaristan, komşusu türkiye ile olan ilişkilerini oldukça olumlu bir temele oturtmuştur. ülke 1 ocak 2007 tarihinde avrupa birliği'ne katılmıştır.

politika
bulgaristan parlamenter demokrasi ile yönetilen bir cumhuriyettir. seçimler merkez seçim komisyonu tarafından denetlenir ve düzenlenir. siyasi partiler doğrudan halk oylamasıyla meclisteki 240 sandalye için yarışırlar. ulusal meclis yasaları çıkarma, bütçeyi onaylama, cumhurbaşkanlığı seçimini düzenleme, hükûmeti oylama ve görevden alma, savaş ilan etme, askeri birliklerini yurt dışına gönderen tezkereyi çıkarabilme ve uluslararası sözleşmeleri onaylama yetkisine sahiptir.

13 kasım 2016'da yapılan cumhurbaşkanlığı seçimlerini bulgar sosyalist partisi ve koalisyon  ortakları tarafından desteklenen rumen radev %59,37 oyla kazandı.

2017 parlamento seçimleri
24 mart 2017'de bulgaristan ulusal meclisi'nin 240 üyesini belirlemek için yapılan seçimde çok sayıda parti yarıştı. en az 4, en fazla 16 milletvekili çıkaran 31 seçim bölgesinde yarışan partiler %4 seçim barajını da aşmak zorundadırlar. %54,07 oranında katılımın olduğu seçimlerde 5 parti barajı geçerek meclise girmeyi başarabildi.

coğrafya 

koca balkan dağları (stara planina) bulgaristan'ı kuzeyde tuna platosu, güneyde ise trakya platosu olarak kabaca iki coğrafi bölgeye ayırır. oldukça dağlık bir coğrafyaya sahip olan güney bulgaristan'da rodop ve rila sıradağları yer alır. ülkenin ve balkanların en yüksek zirvesi olan 2.925 metre rakımlı musala dağı da burada bulunmaktadır.

ülkenin en önemli ırmağı olan tuna nehri, aynı zamanda romanya-bulgaristan sınırının çok büyük bir kısmını oluşturur. bulgaristan sınırları içerisinde doğup, yunanistan-türkiye sınırını oluşturarak ege denizi'ne dökülen meriç (марица) ve sofya yakınlarında doğup ülkenin güneybatısından geçerek yunanistan'dan ege denizine dökülen struma ırmakları, ülkenin başlıca ırmakları arasında gösterilir.

i̇ller

nüfus dağılımı 
31.12.2022 itibarıyla 'national statistical institute' tarafından yayınlanan verilere göre bulgaristan nüfusu 6.447.710 kişi olarak belirtilmiş olup illere göre nüfus dağılımı aşağıdaki gibidir;

ekonomi

i̇hracat ve i̇thalat 

1990'a değin devlet yönetiminde sosyalist ekonominin hâkim olduğu ülke, doğu bloğu'nun çözülmesi sonucu sovyet pazarını kaybetmesi ve kapitalist ekonomiye eklemlenme sorunları nedeniyle 90'lı yıllar boyunca millî gelirin %70'e yakın küçüldüğü çok ağır bir ekonomik bunalım yaşamıştır. bulgar ekonomisi, 90'lı yılların sonundan itibaren toparlanma sürecinde ve avrupa ülkeler arası en hızlı büyüyen ekonomileri arasında yer alır.

ekonomi ile ilgili bazı istatistik veriler şöyledir: millî gelir (2001): $16,5 milyar, kişi başına düşen millî gelir: $3.500, devlet borçları: $10 milyar, devlet gelirleri (2000): $6,4 milyar, devlet giderleri (2000): $4,4 milyar, enflasyon (2001): %3, ekonominin sektörlere göre dağılımı (2001): hizmet: %57, endüstri: %29, tarım: %14.

çöken eski sistemin yerine, yeni sistemin yerleşmesinin sancılarını yaşayan bulgaristan, polonya ve rusya gibi şok ekonomik paketler uygulamadı. daha muhafazakâr bir ekonomik reform paketleri uyguladı.

2004 itibarı ile nato üyesi olan bulgaristan 1 ocak 2007'de de ab'nin tam üyesi olmuştur.

demografi 

2021 verilerine göre bulgaristan'ın nüfusu 6,898,947'dir

din 

bulgaristan vatandaşlarının büyük bir oranı ortodoks hristiyan'dır. 2011 tarihindeki kişi sayımında bulgar ortodoks kilisesi'ne bağlı 4.374.135 kişi (nüfusun %59,4'ü), katolik 48.945 kişi (nüfusun %0,7'si), protestan 64.476 kişi (nüfusun %0,9'u), müslüman 577.139 kişi (nüfusun %7,9'u), diğer dinlere mensup 11.444 kişi (nüfusun %0,1'i), dinsiz 682.162 kişi (nüfusun %9,3'ü) ve soruya cevap vermeyen 1.606.269 kişi (nüfusun %21,8'i) kaydedilmiştir. 4 aralık 1992'de yapılan kişi sayımında ilk kez alevîler ayrı bir öbek olarak sayılmış ve 83.537 kişi kendini alevî olarak tanıtmıştır.

etnik yapı 

nüfus, etnik açıdan 6.655.210 bulgar (%83,9),: 747.000 türk (%9,4), 370.908 roman (%4,7), 15.595 rus, 10.832 ermeni, 10.566 ulah, 5.071 makedon, 3.408 yunan, 2.489 ukraynalı, 1.363 yahudi ve 1.088 rumen bireyden oluşur. diğer gruplara ait 18.792 kişi mevcuttur. 131.531 kişi kendilerini müslüman bulgar (pomak) ilan etmiştir.

kültür 

çağdaş bulgar kültürü trak, slav ve ön bulgar kültürünün bir karışımı olsa da yunan, roma, osmanlı ve kelt kültüründen de etkilenmiştir. trak eserleri pek çok lahit ve altın hazineyi içerir. ülkenin sınırları roma i̇mparatorluğu'nun moesia, trakya ve makedonya eyaletlerini içerir ve pek çok arkeolojik keşif roma dönemine dayanır, buna rağmen antik bulgarlar da müzik ve erken dönem mimaride etki bırakmışlardır. birinci ve i̇kinci bulgar i̇mparatorlukları slav kültürü egemenliği altındaydı ve preslav, ohrid edebiyat okulları sayesinde doğu ortodoks slav dünyasında edebi ve kültürel anlamda büyük bir iz bıraktılar. doğu avrupa ve asya'da pek çok ülkede kullanılan kiril alfabesi bu edebiyat okullarında şekillendi.

büyük öneme sahip bir tarihsel kalıntı, varna nekropolü'nden çıkarılmış ve mö 5. binyıldan kalmış olan, dünyanın en eki işlenmiş altın hazinesidir.

resim, müzik ve edebiyat 
küçüklüğüne karşın yüzyılı aşkın bir süredir yapılan on binlerce derlemesiyle bölgesel farkları, halk çalgılarının çeşitliliği ve çok sayıda dahi müzisyeni ile inanılmaz bir hazinedir. hristiyanlık öncesi pagan geleneklerin ve arkaik şarkı formlarının hala capcanlı ayakta durduğu ülkede şarkı söylemede kadınlar açıkça öndeler. ülkenin orta çağ'a kadar uzanan bir müzik tarihi vardır. joan kukuzel (c. 1280-1360), orta çağ avrupası'nın bilinen en eski bestecilerinden biridir. zengin dans geleneği pek çok otantik toplulukça korunup dünyanın pek çok ülkesine taşınmaktadır. ulusal halk müziği ayırt edilebilen bir sese sahiptir ve çeşitli geleneksel müzik aletleri kullanır, bunların arasında gıdulka, gayda, kaval ve davul vardır. bulgar devlet televizyonu kadın ses korosu, en başarılı halk müziği topluluklarından biridir ve 1960'ta bir grammy ödülü almıştır. halk müziği icralarında genellikle erkekler çalar, kadınlar söyler. bulgar folklorunda kadınların kendi aralarında söyledikleri "sedenka" şarkılarının ve çalışırken ya da çalışmanın ardından söylenen hasat şarkılarının büyük bir önemi vardır. bunun dışında ağırlıklı olarak osmanlı yönetimi yıllarıyla bağlantılı çete şarkılarında da bol miktarda rastlanır. rodop ve pirin dağlarında yaşayan pomaklar bugün geleneklerini korumaya gayret etmektedirler. orta rodoplarda yaşayan pomakların müziğinde gayda ve kaval ağırlıklı bir önem taşır. mesta ve pirin bölgesi pomaklarının müziğine ise daha geniş bir enstrüman yelpazesi eşlik eder. ancak her iki durumda da temel unsur gaydadır. dağlık rodop bölgesinin halk müziği geleneği diğer bölgelerden farklıdır. şarkı ve dansların hemen hepsine rodoplar'a özgü, bulgaristan'daki en büyük boy gayda olan "kabagayda" eşlik eder. yine şarkı ve danslarda rodoplar dışında görülmeyen pentatonik gam görülür. yiğitlik temasının en yaygın olduğu bölge burasıdır. erkek şarkıcılardaki heybetli ve davudi söyleme özelliği dikkat çeker. 100 kabagayda topluluğu her yaz hala rodop dağlarını büyülü tınılarıyla doldurmaktadır. şarkıcılar georgi čilingirov, rumen rodopski ve valja balkanska bulgaristan dışında da iyi tanınmaktalar.

bulgar mutfağı diğer balkan ülkelerine benzer ve güçlü türk ve yunan etkileri gösterir. yoğurt, lukanka, baniçka, shopska salatası, lütenitsa ve kozunak en bilinen yöresel yiyecekler arasındadır. kültürel olarak çok çeşitli salatalar tercih edildiğinden et tüketimi avrupa ortalamasının altındadır. bulgaristan 1989 yılına kadar dünyanın en büyük ikinci şarap ihracatçısıydı ancak o zamandan beri bu konumunu kaybetti. 2016 hasadı 128 milyon litre şarap verdi ve bunun 62 milyonu ağırlıklı olarak romanya, polonya ve rusya'ya ihraç edildi. mavrud, rubin, siroka melniska, dimiat ve cherven misketi, bulgar şarabı'nda kullanılan tipik üzümlerdir. rakı, 14. yüzyıl kadar erken bulgaristan'da tüketilen geleneksel bir meyve brendi’sidir.

notlar

kaynakça 

 каталог и албума на банкнотите в българия

ayrıca bakınız 

 bulgaristan'daki türkler
 bulgaristan bağımsızlık bildirgesi

dış bağlantılar 
 bulgaristan resmî sitesi 

 
avrupa ülkeleri
eski imparatorluklar
liberal demokrasiler
nato ülkeleri
avrupa konseyi ülkeleri
avrupa birliği ülkeleri
birleşmiş milletler üyesi ülkeler
cumhuriyetler
slav ülke ve bölgeler
681'de kurulan bölgeler ve ülkeler
1908'de kurulan bölgeler ve ülkeler
balkanlar
akdeniz i̇çin birlik ülkeleri
balkan ülkeleri