Alevilikte inanç

alevîler’in dinî i’tikadı siyâseten i̇slâmiyet’in “i̇mamiye-i i̇snâ‘aşer’îyye / onikicilik” fıkhî mezhebinden olan alevîler, i’tikaden horasan melametîliği’nden köken alan hoca ahmed yesevî’in kurduğu “sünnîliğin tasavvufî–yesev’îyye tarikâtı” ile fâtımîler halifeliği devrinde orta asya ve türkistan’da çok önemli fa’aliyetlerde bulunan muin’ed-dîn nâsır-ı hüsrev’in kurucusu olduğu pamir alevîliği’nin de altyapısını oluşturan “şiîliğin bâtınî–i̇smâilîyye” fıkhî mezhebinin şiddetli etkisi altında gelişimini tamamlayarak ortaya çıkan “tasavvufî-bâtın’îyye” i’tikadî mezhebi mensûplarıdır.
alevîlik içerisinde kızılbaş, dazalak, kalender’îyye, bedr’îyye, bektâş’îyye, câm’îyye, şems’îyye, edhem’îyye gibi farklı birçok bâtınî tarîkat (yol) yer almaktadır. 13. asırda babâîlik’ten ve 14. asrın sonlarından itibaren de yoğun olarak hurûfîlik’ten etkilenen anadolu kaynaklı bektaşilik tarikatı bunların içlerinde en meşhur olanıdır. 14. ve 15. asırlarda “fadl’allah ester-âbâdî” tarafından şiîlikten ayrılarak zuhur eden “hurûfîlik” mezhebinin tesirleri altında kendisini yeniden yapılandırmış olan bektâşîlik, alevîliğin içinde yer aldığı varsayılan bir tarîkat (yol) olması itibâriyle anadolu alevîliği’nin tamamını tanımlamamaktadır.

temel inanç 

alevîlik, allah-muhammed-ali üçlemesiyle ehl-i beyt, ve oniki i̇mamları önemseyen câferiyye şiîliği ile ortak noktalara sahip olan bir yoldur. alevîlik’te incelenmesi gereken asıl inanç vahdet-i vücud veya varlık birliği’dir. ayrıca, hurûfîlik’te de mevcut olan tanrının insan dâhil evrendeki her şeyin içinde olduğu inancı da vardır. (kamusaltanrıcılık)

alevîlik, tanrı korkusu yerine sevgisini, kur'an-ı kerîm’in şekli yerine özünü benimseyen (bâtınîlik), amacı ruhsal olgunlaşma (seyr-ü süluk) olan bir tasavvuf yoludur. özünü insan sevgisinde bulan, tanrı’nın insanda tecelli ettiğine (en-el hak), onun için de insanın ölümsüzlüğüne inanan, ibâdetlerinde kadın erkek ayrımı yapmadan, öz diliyle, musikîsiyle, semahıyla inancını icra etme biçimidir. yaşamın amacını, insanın ham ruhluktan çıkarak insan-ı kâmil olarak özüne dönmek şeklinde tanımlamaktadır.

ali bin ebû tâlib betimlemesi 

alevî i̇slâm inancında ali’nin çok özel bir yeri vardır. alevî-şiî amentüsünde bulunan imâmet anlayışına göre peygamber muhammed öldüğünde yerine imâm olması gereken kişi ali’dir ve imâmet ali bin ebû tâlib’in soyundan devam eder.

dört kapı kırk makam inancı 

dört kapı kırk makam şeklindeki kâmil insan olma ilkelerini hacı bektâş-ı velî’nin tespit ettiğine inanılır. hacı bektâş, "kul tanrı’ya kırk makâmda erer, ulaşır, dost olur" demiştir. 

alevîler kendi içlerinde bir çeşit hiyerarşi oluşturmuştur. örneğin "yol"a gönül vermiş olana "tâlip" denir. kişi, yolun kurallarını yerine getirip bilgi düzeyini arttırdıkça yükselir. alevîlik’te "yol" denen deyimin temelini "dört kapı kırk makam" anlayışı oluşturmaktadır.

mürşid, pîr ve rehber huzurunda ikrar verilerek dört kapı kırk makam aşamasından geçilir. bu makamlar sırasıyla şeriât, tarikât, hakikât ve marifet kapılarıdır. bu kapıların hepsinin "alt bölüm" olarak nitelenebilecek onar tane makamı vardır. bütün kapı ve makamların kendi içinde bir anlamı bulunmaktadır. şeriat kapısı, özetle doğru inanç ve doğru yaşam tarzıdır ve toplumdaki her bireyin inanç ve yaşam kurallarını düzenler. tarikat kapısı ise tarikâta hizmet etmek, alevîliğin kurallarına özen göstermektir. hakikat kapısı ise bir nev’î kendisi için kuralları aşıp başkaları için de bir şeyler yapabilmek, fedakâr olabilmektir. marifet kapısı ise kişinin bütün dünyevi kaygıları aşıp tanrı ile arasındaki sırra nail olması demektir.

dört kapı ve mertebeleri şunlardır:
 şeriat (bel kapısı / mü’minlik mertebesi),
 tarikat kapısı (yol kapısı / zâhidlik mertebesi),
 hakikat kapısı (i̇l kapısı / âriflik mertebesi),
 marifet kapısı (gök aman – yer ana / mûhiplik mertebesi).

her kapının on makâmı vardır.

dînî âyinler 
alevîler, muhammed’in son peygamber olduğuna, ali bin ebu talib’nin ise veliliğine (ya da i̇mamlığına) inanırlar. alevîler, ibâdetlerini cemevi’nde yaparlar. kadir gecesi’yle bağlantılı olarak üç gün ve muharrem ayında ise on iki gün oruç tutarlar. muharrem’den sonra da üç gün hızır orucu tutarlar. muharrem orucundan evvel üç gün masumu paklar orucunu tutarlar.

cem 

cem, alevîler’in toplu halde ettikleri ibâdetin adıdır. kavram olarak "cem" arapça bir kelime olup toplanma, birikme, bir araya gelme manasına gelmektedir. alevîlik’te, cem’de bulunan bir kişi başka bir kişiye dargınsa, bu iki kişinin dargınlıkları giderilmeden, barışmaları sağlanmadan cem’e başlanmaz. alevîler’in toplu anlamda temel ibadeti olan cem, bir dede’nin gözetiminde ve önderliğinde yerine getirilir.

ayîn-i cemde görev alan hizmetliler 
 1. faraşçı: cem'in başlangıcından sonuna kadar duaz i̇mam söylendiğinde ve her bölüm sonunda faraşçı süpürgesini çalar ve faraşçı duasını okur.
 2. gözcü: gözcü baba dar esnalarında müminler dua aldıklarında, lokma dualattıklarında daima pirin veya mürşidin karşısında dara duranların, dua alanların sağ tarafında yer alır. müminlere bilmedikleri usûl ve kaideleri tarif eder ve cemin asayişini gözcü sağlar. müminlerin isteklerini ilgili dedeye, dedelerin buyruklarını müminlere iletir.
 3. kapıcı: kapıcılar 2 candır. birisi kapıdan dışarıya bakar. diğeri de kapıdan içeriye bakar. dışarıdan gelen olur ya da bir müşkülü olan olur ise kapıcılar gözcüye, gözcü de mürşide kavuşturur.
 4. i̇znikçi: ayakkabıları düzenler. müminlere tarikat abdesti aldırır. abdest suyu hazırlar. bunlar bir bacı, bir candır. meydan hizmetinde de bulunurlar.
 5. peyik: peyik, cemin gün ve tarihini rehberin talimatına göre duyurur. cemevi dışında bir yere haber gidecekse bu haberi götürür, haber getirir. gerekirse cemin acemisi olan misafirleri misafir evine götürür.
 6. zakir: pirden ve rehberden sonra gelen bir hizmet sahibi olarak sazını çalar. deyiş ve duaz i̇mamı zakir okur. cemde önemli bir yeri vardır.
 7. kurbancı: kurbanı alması, kurbanı dualatıp kesmesi, doğraması ve her türlü malzemelerin hazırlanması, aynı zamanda muhafaza edilmesi ve organizasyonu kurbancıya aittir. lokmacı da bu cemde kurbancıya yardım eder.
 8. rehber: 12 hizmet sahiplerine önderlik eden, genel organizasyonları yapan, hizmet sahiplerine talimat veren bir görev sahibidir. mûsahiplerin hazırlığını yapar. onları mürşidin ve cemaatin huzuruna götürür, getirir, aynı zamanda cem olayının kültürel ve tarihi olayını rehber gündeme getirir. i̇lgililere gerektiği zamanlarda bilgi verir.
 9. pir: mürşidden sonra gelen cemin ikinci yetkilisidir. duaları okur.
 10. mürşid: tarikat ceminin hakimidir. son söz onda biter ve genel duaları o okur. okuyacağı dualar dua bölümünde belirtilmiştir. cemde sorgulama, yargılama, cezalandırma, cezalı durumları aklama ve karar verme durumu 3 dedenin onayı ile olur. zira 3 dede mürşid, pir, rehber bir cürih heyetidir. bu cürih heyetinin ağırlıklı olarak rolü görgü ceminde görülür.
 11. delilci: delil malzemelerini hazırlar. varsa demirbaş malzemelerine sahip olur. delilci, delil yakmasını delil dualarını bilir. bu vazifeyi erkân-ı usulüne göre hizmetini takip eder ve yapar.
 12. lokmacı: vazifesi sürekli cemin içinde olmasına rağmen lokma dağıldığı ve de yenildiği esnalarda cem erenlerinden veya müminlerden olup ceme gelememiş olan var ise o mümine dedeler tarafından lokma gönderilirse o lokmayı götürüp o mümine sunmak vazifesi lokmacının görevidir. lokmacı lokma dağıtmalarında, lokma alamayanlara ve izinsiz lokma yiyenlere dikkat eder. lokmaları eşit olarak dağıtmaya özen gösterir.
burada eksik kalan hizmet sahibi tarıkçıdır. bu hizmetli ise görgü ceminde hizmet yapar. bu durumda 12 hizmet sahibi tamam olur. tarık çalma hizmeti rehberindir.

cemevi 

alevî ibâdetinin uygulandığı mekân cemevi/pîrevi’dir. alevîler’in ibâdet ettiği yere “toplanma” anlamında “cemevi” denir; bir olma, bütünleşme yeri, yaratan’la bir olma, bütünleşme anlamındadır. cem herhangi bir yerde yapılabilir. evde ya da temiz olan her yerde yapılabilir. önemli olan hakk teâlâ’ya sığınmak ve ibâdet etmektir. alevî geleneğinde cemevleri, salt tapınma (ibâdet) maksadı ile kullanılmamış ve kullanılmamaktadır. topluluğunun dinî gereksinimi yanında toplumsal, bireysel sorunların çözüme kavuşturulduğu bir meclis işlevi de görmüş ve görmektedir.

bütün tarikâtlarda en son merhale marifetullah makâmıdır ve oraya ulaşmak için de marifet kapısından geçmek gerekir.

duaz ve deyiş 

duaz, duazdeh’in kısaltılmış halidir. duazdeh farsça olup oniki (12) anlamına gelmektedir. duaz, cem âyinlerinde söylenen ve oniki i̇mamlar’ın adlarının geçtiği deyişlerdir. bazen dua olarak da nitelendirilirler. bu deyişlerde ayrıca oniki i̇mamlar’ın yanı sıra başta muhammed ve hacı bektaş veli olmak üzere alevî ulularının adları geçmektedir. alevîlik’te duazın, nefesin, türkünün, deyişin farklı anlamları bulunmaktadır. fakat günümüzde genellikle “deyiş” alevîliği çağrıştıran her melodinin adı olarak benimsenir. türkü, nefes, duaz da bunların alt adlardır. alevîlik’te duaz ve deyişlerde kullanılan dil türkçe’dir.

mersiye 

mersiye, bir edebiyat terimidir. dîvân edebiyatı’nda ölen bir kimsenin yiğitliğini, cömertliğini, iyiliğini, yaptıklarını övmek ve ölümünden duyulan acıyı dile getirmek için yazılan şiir türüne mersiye adı verilir. kutsal günlerde, ölüm törenlerinde mersiye okuyan kişiye de “mersiyehan” denir. mersiyeler genellikle mesnevi ve terkib-i bent nazım biçimlerinde yazılmıştır. ünlü divan şairi baki’nin kanuni sultan süleyman’ın ölümü üstüne yazdığı “kanûni mersiyesi”, bu türün önde gelen örneklerindendir. sekiz beyitten oluşur. arapça ve farsça kelimeler çok olduğundan dili ağırdır. aruz vezniyle yazılmıştır.

semah 

semah, cem’lerde deyişler eşliğinde yapılan dinsel törenin adıdır. ulu hünkâr hacı bektaş-ı veli bu konuda şöyle söyler: "semah, ariflerin aleti, muhiplerin ibadeti, taliplerin maksududur. bizim semahımız oyuncak değil, ilâhî bir sırdır. bir kimse ki semahı oyuncak sayar, o cahildir". semahın kaynağı "kırklar meclisi"’ne dayanır. i̇nanca göre bu meclise gelen i̇slam peygamberi muhammed’e salmân-ı fârisî tarafından bir üzüm tanesi verilir ve salmân-ı fârisî kendisinden bunu paylaştırmasını ister. muhammed, cebrâil’in getirdiği tabakta bu üzüm tanesini sıkar. bunu içen kırklar "ya allah" deyip semah dönmeye başlarlar.
geçmişte sadece cem’lerde dönülen semahlar, özüne aykırı düşmedikçe izleyiciler önünde de icra edilmektedir. günümüzde en özgün semah âyini hubyarlılar tarafından icra edilmektedir.

kutsal günler ve anma günleri

kutsal günler 

 5 - 6 mayıs: hıdırellez
 ocak - şubat (yöre farkları): hızır orucu
 11 /12 - 16 / 17 rebiülevvel: mevlut kandili
 recep ayının i̇lk perşembe / cuma gecesi: regaip kandili
 26 / 27 recep gecesi: miraç kandili
 14 / 15 şaban gecesi: berat kandili
 26 - 28 ramazan: kadir orucu
 1 - 3 şevval: ramazan bayramı
 10 - 14 zilhicce: kurban bayramı 
 28 - 30 zilhicce: mâsûm-u pâk orucu
 1 - 12 muharrem: muharrem orucu / mâtem orucu

anma günleri 

 hicrî 21 ramazan: i̇mam ali’nin "abd’el-rahman bin mûlcem" adında bir haricî tarafından kûfe'de namaz kılarken zehirli bir kılıç ile yaralandıktan birkaç gün sonra vefat ettiği gün.
 hicrî 10 muharrem: aşûre günü - hüseyin bin ali’in katledilmesi. (kerbela olayı) 
 21 mart: nevrûz / nevrûz-î sultân: ali bin ebu talib’in doğum günü ve i̇mâmet’in ilânı (gâdir-î hum)
 6 - 7 haziran: abdal mûsâ anma törenleri 
 16 - 18 ağustos: hacı bektaş-ı veli anma törenleri

kaynakça 

 
i̇nanç
i̇slam dini itikad mezhepleri