Çan Kay Şek

çan kay şek (; i̇ngilizce: chiang kai-shek; 31 ekim 1887 – 5 nisan 1975), çin doğumlu tayvanlı asker ve siyasetçi.

asıl adı çan çongçeng (蔣中正 / 蒋中正 jiǎng zhōngzhèng); soy kütüğünde çan çutay (蔣周泰 jiǎng zhōutài), çocukluk adı: çan ruiyuen (蔣瑞元 jiǎng ruìyuán), okul adı: çan çıçin (蔣志清 jiǎng zhìqīng), japonya'da kaldığı dönemde kullandığı japonca soyadı ise nakamura'dır (中村).

modern çin'in kurucusu kabul edilen sun yat-sen'in 1925 yılındaki ölümünden sonra kuomintang'ın (çin milliyetçi partisi: çmp) başına geçen askerî ve siyasi liderdir. ülkedeki kukla iktidar ve iktidarı kontrol eden savaş beylerine karşı komintang'ın başlattığı ihtilalde kuzey seferi'nin komutanlığını yapan çan kay şek, 1928'de başarıyla sonuçlanan seferin sonunda  başkenti nanking'e  taşıyıp kendi başkanlığında bir milliyetçi hükûmet kurmuştur. 1928-1948 arasında  çin cumhuriyeti milliyetçi hükûmeti'nin önderi idi.

kuzey seferi sırasında iş birliği yaptığı çin komünistlerinin, mao zedong yönetiminde başlattıkları güz hasadı i̇syanı'nı kanlı biçimde bastırdı. bu olaydan sonra çin i̇ç savaşı çan kay şek rejimiyle komünistler arasındaki bir savaşa dönüştü ve ii. dünya savaşı sırasında japonya çin'i ele geçirme girişimine başladığında bile komünistlerle milliyetçiler arasındaki mücadele devam etti. çan kay şek'in savaş sırasında mançuryalı bir savaş beyi tarafından sian'a kaçırılıp komünistler aracılığıyla kurtarılmasından sonra çin komünist partisi ile kuomintang japonya'ya karşı ittifak kurmuş ve çan kay şek, birleşik cephe ordularının başkomutanı olmuştur.

japonya'nın 1945'te teslim olmasından sonra yeniden başlayan iç savaşta başarısız olan çan kay şek, tayvan'a kaçtı ve burada milliyetçi çin cumhuriyeti adı altında yönetimini sürdürmeye çalıştı. yaşamının sonuna kadar çin'in meşru hükûmetinin kendi hükûmeti olduğunu savundu.

çan kay şek, mao zedong gibi tartışmalı bir figür olarak görülüyor. destekleyenler, onu ulusun birleştirilmesinde ve çin'in japonya'ya karşı direnişine önderlik etmede ve ayrıca komünizme karşı koymada önemli bir rol oynadığı için ona saygı duyuyorlar. muhalifler ve eleştirmenler onu muhalifleri bastıran otoriter faşist bir diktatör olmakla suçluyor.

çocukluk yılları 

çan, çin'de xikou adlı bir kasabada doğdu, ama gerçek memleketi olan heqiao adlı kasaba çin için önemli bir yerdir.

öğrenim hayatı 
1905'te ningbo (寧波)'daki çiançin okulu (箭金學堂; jiànjīn xuétáng) ve 1906'da şiançeng (県城)'deki lonçin okulu (龍津學堂; lóngjīn xuétáng)'da okuduktan sonra tokyo'ya giderek seika gakkō (精華学校)'ya girmeye çalıştıysa kışın çin'e geri dönmüştür. 1907'de baoding'deki kara kuvvetleri subay okulu (保定陸軍軍官學校; bǎodìng lùjūn jūnguān xuéjiào)'na girerek japonya'da okuyacak öğrenci seçilmiş ve 1908'de japonya harp okulunun hazırlık okulu olan tokyo shinbu kakkō (東京振武学校)'ya kaydedilmiştir. aynı yıl chen qimei (陳其美) bastasıyla tongmenghui (中國同盟會)'ne üye olmuştur. 1910'da karargâhı takada (高田)'da bulunan japon i̇mparatorluğu kara kuvvetleri 13. tümen 19. topçu alayı (陸軍第十三師團野砲兵第十九聯隊)'na subay adayı olarak atanmıştır.

güçlenmesi

birinci milliyetçi-komünist birleşimi 
20 ocak 1924 yılında mao zedung önderliğindeki komünist çin ve çan kay şek önderliğindeki milliyetçi çin’in japon i̇mparatorluğu’na karşı birleşmesi ve sonuç olarak japon i̇stilası’nı durdurması olayına verilen ad.

çan'ın liderliği 
sun yat-sen'in 1925 yılında ölmesi ile çmp'de bir liderlik boşluğu oluştu. bu boşluğu doldurmak için çmp'nin sağ kanadını temsil eden çan kay şek ve sun yat-sen sağ kolu olan ve çmp'nin sol kanadını temsil eden wang jingwei mücadele etti. çan kay şek, sivil hiyerarşi içerisinde wang jingwei'a göre aşağıda olması ve wang jingwei'ın sun'u milli hükûmet'in başkanı olarak seçtirme başarısına rağmen, akıllı politik manevralarında başarılı olmuştur.

kuzey seferi 
çan, 1925 yılında milliyetçi devrimci ordu güçlerinin başına geçerek, 1 temmuz 1926 - 29 aralık 1928 tarihleri arası süren kuzey seferi'ni yönetti. bu sefer sayesinde çin'in kuzeyindeki mahalli diktatörler temizlenerek bütün çin çmp altında birleşti.

şanghay darbesi 
çan kay şek liderliğindeki milliyetçiler, 12 nisan 1927 tarihinde komünistleri öldürterek çin i̇ç savaşı'nı başlattı. mao zedong önderliğindeki komünistler ve çan kay şek liderliğindeki milliyetçiler japonya'nın çin'i işgaline kadar geçen yaklaşık 10 yıllık sürede savaştılar.

savaş zamanı liderliği

şi'an olayı ve i̇kinci milliyetçi-komünist birleşimi 
i̇şgalden sonra komünistler ve milliyetçi kanat anlaştılar. i̇ki grup da japonlara karşı direniş kararı aldı ve başkomutan çan kay şek oldu.

çin i̇ç savaşı 
japonların geri çekilmesinden sonra iki grupta iktidar için görüşmelere başladılar. fakat, sonuç alınamayınca i̇ç savaş 1946'da tekrar başladı. 3 yıl süren (1946-1949) sonunda çan kay şek ve yandaşları savaşı kaybederek tayvan'a kaçtılar. çan kay şek sağlam kalan kendisine bağlı birkaç bin adamıyla 1949'da tayvan'ı işgal etti ve burada kendi yönetimini ilan etti.

çin'i kaybetmesi 
çin'deki komünistlerin 1 ekim 1949'da mao zedung öncülüğünde devrim yapmasıyla birlikte çan kay şek tayvan'a kaçtı. ve çin cumhuriyeti çin anakarasından çıkarıldı. çin cumhuriyeti varlığını tayvan adasında devam ettirdi. yerine komünistlerin kurduğu çin halk cumhuriyeti kuruldu. günümüzde çin tayvan gerilimi devam etmektedir. gerilim çin halk cumhuriyeti'nin ve çin cumhuriyeti'nin birbirlerine karşı olan mücadelesinden kaynaklanmaktadır.

tayvan'daki başkanlık yılları 

çan hükûmetini 1 mart 1950 yılında tayvan, taipei'ye taşıdı. burada çin cumhuriyeti başkanlığı görevine devam etti. başkanlığını ilki 20 mayıs 1954 olmak üzere 1960, 1966 ve 1972 yıllarında yapılan seçimlerde seçimi kazanarak sürdürdü. soğuk savaş'ın da devam etmesi nedeniyle çin cumhuriyeti başkanlığı görevi batı ülkelerince de tanındı ve uluslararası organizasyonlara bu başkanlık sıfatıyla katılması kabul edildi. fakat, birleşmiş milletler çin'in resmi hükûmeti olarak mao cumhurbaşkanlığındaki çin halk cumhuriyeti'nin 6. kongre düzenlemesi ile tanındı.

nişanları 

ulusal nişanları
 ulusal şeref madalyası
 1. sınıf mavi gök ve ak güneş nişanı
 kutsal üçayak nişanı

dış bağlantılar 
 time dergisi kapakları 

 
1887 doğumlular
1975 yılında ölenler
çin cumhuriyeti devlet başkanları
20. yüzyıl liderleri
çinli askerler
generalissimolar
çinli antikomünistler
çinli hristiyanlar
soğuk savaş'ta liderler
çin i̇ç savaşı
milliyetçiler
çin-japon savaşı'nda kişiler
time yılın kişisi