Birinci Anafartalar Muharebesi

birinci anafartalar muharebesi, gelibolu'daki müttefik kuvvetleri'ne ulaşan takviye kuvvetleri ile gerçekleşen suvla koyu çıkarması ardından bu birliklerle osmanlı kuvvetleri arasında 9 ağustos 1915 tarihinde gerçekleşen muharabelerdir.

öncesi 
i̇tilaf devletleri’nin gelibolu harekâtı, osmanlı devleti’nin başkenti i̇stanbul’a donanma ile ulaşarak osmanlı devletini savaş dışı bırakmak amacını taşıyordu. ancak 1915 yılının mart ayında, bu görev için organize edilen birleşik donanma’nın, osmanlı kıyı topçusu tarafından püskürtülmesi üzerine gelibolu yarımadası’nın bir kara harekâtıyla işgal edilmesi, bu yolla osmanlı topçu bataryalarının etkisiz hale getirilerek donanmaya yol açılmasını amaçlayan bir işgal planı uygulamaya konulmuştur. 25 nisan 1915 tarihinde gelibolu yarımadası’nın güney ve güney batı sahillerine yapılan çıkarmalarla müttefik kara harekâtı başlatılmıştı. 1915 yılının mayıs ayı sonlarına kadar müttefik kuvvetlerin giriştiği taarruzlar boyunca osmanlı savunma hatları, birkaç yüz metre gerilemişse de direnmeyi başarmış, müttefik ileri harekâtını ağır kayıplara uğratarak durdurmayı başarmıştı.

gelibolu yarımadasının işgaliyle görevli müttefik kuvvetler komutanı general sır ian hamilton, kilitlenen cepheleri açmak için takviye gönderilen birliklerin bir bölümüyle suvla koyu’nda bir çıkarma yapmak, bir kısmıyla takviye ettiği anzak 2 tümeni ile taarruz etmeyi planlamıştır. her iki harekâtın da 6 ağustos 1915 gecesi yapılması planlanmıştı.

suvla koyu’na çıkan i̇ngiliz birlikleri ise 8 ağustos akşamına kadar kayda değer bir ilerleme yapmamışlardır.

anzak 2. tümeni’ne verilen görev, kocaçimen tepesi – besim tepe – conk bayırı - düztepe hattının işgal edilmesidir. tümen, bu sırtlara iki kola ayrılarak taarruz edecektir. 6 ağustos akşamı ilerleyen anzak kolları, osmanlı gözcü postaları tarafından yer yer ateş altına alınmıştı. bu silah sesleri osmanlı karargâhlarını harekete geçirmiştir. hızla bölgeye akan takviye birlikleri gün doğarken, zaten gece boyu osmanlı direnişi karşısında yıpranan anzak ileri hareketini bütün bütün durdurmuştur. 8 ağustos 1915 akşamına kadar özellikle conk bayırı sırtlarında sert ve kanlı çatışmalar olmuş, osmanlı savunması bu sırtları elde tutmayı başarmıştır.

osmanlı hazırlıkları 
bölgeye ulaşıp mevzilere giren 9. ve 4. tümenlerle kocaçimen tepesi – anafartalar hattında, müttefik saldırıları durdurulmuş, cephe tutulmuştu. ancak daha kuzeyde suvla koyu’na çıkmış olan i̇ngiliz 9. kolordusu karşısında yarbay wilmer komutasında üç taburluk bir kuvvet vardır. 5. ordu komutanı mareşal liman von sanders, saros grup komutanı albay fevzi bey’e, emrindeki 7. ve 12. tümenlerle anafartalar bölgesine hareket etme emri vermiştir. emre göre albay fevzi bey, derhal taarruz edecekti. mareşal sanders, albay fevzi bey’i anafartalar grup komutanı olarak atamış, kocaçimen tepesi – conk bayır hattındaki osmanlı kuvvetleri komutanı yarbay cemil bey’i ve yarbay wilmer’i onun komutası altına vermiştir.
albay fevzi bey’in 7. ve 12. tümenlerinin anafartalar bölgesine ulaşması ve taarruz için yayılması 8 ağustos akşam saatlerini bulmuştur. general sanders, albay fevzi bey’e derhal taarruz edilmesi emri vermiştir. albay fevzi bey, 7. tümen komutanı albay halil bey ve 12. tümen komutanı yarbay selahattin bey’le görüştükten sonra bu emri uygulamamaya, birlikleri gün doğarken taarruza kaldırmaya karar vermiştir. her üç osmanlı komutanı da daha önceki çarpışmalarda uzun bir yürüyüşün hemen ardından, dinlenmeden, hele hele gece karanlığında girişilen taarruzların hem sonuç getirmediğini hem de askerin kırılmasına yol açtığını bilmektedirler. mareşal sanders, emrine uymadığını öğrenir öğrenmez 8 ağustos akşamı albay fevzi bey’i görevden almıştır. aynı gece saat 21:45'te kuzey grup komutanı esat paşa’ya telefonla, emrindeki 19. tümen komutanı albay mustafa kemal bey’in anafartalar grup komutanlığı’na atandığı bildirilmiştir. mustafa kemal bey, kendi tümeninin komutasını yarbay şefik bey’e teslim ederek at sırtında iki buçuk saatlik bir yolculuğun ardından yeni karargâhına, çamlıtekke’ye 01:30 dolaylarında ulaşmıştır. o saatlerde 7. ve 12. tümenler, bölgeye tam mevcuduyla ulaşmış ve taarruz hazırlıklarını tamamlamışlardır. taarruz hazırlıklarının tamamlanmış olduğunu gören mustafa kemal bey, kocaçimen tepesi ve conk bayırı’nda savunmada kalmak, her iki anafartalar sırtlarından ise taarruz etmek kararındadır.

albay mustafa kemal bey, elindeki kuvvetlerin bir kısmını ihtiyata ayırmamış, tüm kuvvetleriyle taarruz etmiştir. emrindeki, yarbay selahattin adil bey komutasındaki 12. tümen mestantepe, albay halil bey komutasındaki 7. tümen ise damakçılık bayırı yönünde taarruz edip bu bölgeleri işgal edecektir. böylece anafartalar bölgesi güven altına alınmış ve sahile çıkan i̇ngiliz 9. kolordusu ile taarruzda olan 2. anzak tümeni’nin bağlantısı kesilecektir. taarruza katılan kuvvet 16.000 kişilik bir kuvvettir. yarbay wilmer'in kuvvetleriyle birlikte anafartalar bölgesindeki osmanlı kuvvetleri 19.000'dir. 7. tümen eksik kadroludur. mareşal sanders'in emriyle bir alayını saros'ta bırakmıştır.

müttefik hazırlıkları 
kocaçimen tepesi – conk bayırı sırtlarında kanlı çatışmaların sürdüğü 7-8 ağustos günlerinde çıkarma bölgesi suvla koyu sakindir. çıkarmanın ikinci günü i̇ngiliz 9. kolordusu’nun 10. ve 11. tümenleri sahile çıkmıştı. askerler denize giriyor ve güneşleniyorlardı. her iki tümen komutanı da topçu bataryalarının sahile çıkıp mevzi almasını beklemekte, genel bir taarruzu 9 ağustos sabahı için planlamaktadırlar. tam da mareşal sanders’in geciken taarruzuyla aynı saatlerde.

müttefik kuvvetler komutanı general sır ian hamilton, 8 ağustos günü saat 16:30’da suvla koyu’na gelmiştir. çıkarma tam olarak tamamlanmamış, kolordu komutanı sahile inmeyip açıktaki bir gemide bulunmaktadır. hamilton, taarruz için emir verememiştir, gün kavuşmak üzeredir. çaresiz taarruzun bir gün sonra şafak vaktine ertelenmesine razı olmuştur.

general hamilton ertesi sabah için yani 9 ağustos 1915 sabahı için gerekli gördüğü emirleri vermiştir, 2 anzak tümeni, kocaçimen tepesi, besim tepe ve conk bayırı’na taarruz edecek, i̇ngiliz 9. kolordusu’nun 10. ve 11. tümenleri ise teketepe, küçük anafartalar ve büyük anafartalar tepelerini ele geçirecektir. sahile çıkışı sabahın ilk saatlerinde tamamlanan 53. tümen ise ihtiyatta tutulacaktır. 10. tümene verilen görev kavak tepe, tekke tepe ve küçük anafartaların işgali, 11. tümenin görevi ise büyük anafartalar'ın işgalidir. suvla sahillerindeki i̇ngiliz birlikleri, 32.000 mevcutlu bir kuvvettir.

savaş 
gerek osmanlı kuvvetleri, gerekse de i̇ngiliz kuvvetleri, 9 ağustos 1915 sabahı ileri harekâta başladılar. i̇lk çatışmalar 15 km.lik cephenin kuzey taraflarında, saat 04.40 dolaylarında başladı. osmanlı 12. tümeninin 35. alayı, i̇ngiliz 10. tümeninin 32. tugayının ileri hattıyla karşılaştı. tugayın iki taburu tekke tepe yönünde ilerlemekteydi. tugayın bir taburu kayıptır, nerede olduğu bilinmiyor, bulunur bulunmaz bekleyen taburla birlikte harekâta katılacaktır. tabur komutanlarından albay moore'un komuta ettiği i̇ngiliz öncü bölüğü kısa sürede tepeden aşağı akan osmanlı kolları arasında kuşatıldı. sağ kalan tek subay, bir teğmen teslim olmuştur. 35. alay ilerlemeyi sürdürerek yususçuktepe’yi ele geçirdi. aynı saatlerde sekiz taburlu i̇ngiliz tugayı, yarbay wilmer’in iki taburunu geri atarak i̇smailoğlu tepesi’ni ele geçirmiştir. önündeki i̇ngiliz bozguna uğratarak ilerleyen osmanlı 34. alayı’nın üç taburu bu tepeye taarruza geçmiş ve saat 06:00 dolaylarında tepeyi süngü hücumuyla ele geçirmiştir.

yusufçuktepe müttefik topçusunun ateşi altına alındığında buradaki fundalıklarda yangın çıkmıştır. 32. alay zorunlu olarak tepenin gerisine çekildi. ancak rüzgarın yön değiştirmesiyle yangın, tepe eteklerindeki i̇ngiliz birliklerine doğru ilerlemiştir. 32. alay yeniden tepeye yerleşti. her iki taraftan yaralılar bu ateşin içinde kaldılar.

osmanlı 34. alayı’nın yerleştiği i̇smailoğlu tepesi eteklerine osmanlı topçusunun açtığı ateş, i̇ngiliz taarruz kuvvetlerinin sol ucunda ani bir paniğe yol açmıştır. osmanlı topçusunun ateşi ileri kaydırmasıyla 34. alay, i̇ngiliz hatlarının merkezine doğru taarruza geçmiştir. üç ya da dört bölükten oluşan bir i̇ngiliz kuvveti bu bölgede savunma düzenine geçtiyse de osmanlı topçusunun ateşiyle silinmiştir.

günün ilk yarısında mestan tepe işgal edilmiş, ancak yoğun donanma ateşi ve i̇ngiliz takviyelerinin taarruzu sonucu boşaltılmak zorunda kalınmıştır.

günün ilerleyen saatlerinde müttefik komutanlığı, yedek olarak ayırdığı 53. tümen’in iki tugayı ile yusufçuktepe’ye dört kez yenilenen taarruzlarda bulunmuştur. ağır kayıplara uğramasına kaşın 34. alay bu tepeyi elde tutmayı başarmıştır.

cephenin güney kesiminde albay halil bey’in 7. tümeni eksik kadrolu, iki alaylı bir tümendir. alaylardan birini saros’da bırakmıştır. taarruza katılan alaylar, önceki aylarda seddülbahir cephesi’de savaşmış birliklerdir, dolayısıyla eratın en azından bir bölümünün ve subaylarının muharebe deneyimi vardır.

her ne kadar önlerindeki i̇ngiliz birliklerini geri atmayı başardılarsa da saat 10:00 dolaylarında ağır topçu ateşi altında durmak zorunda kaldılar. 20. alay komutanı yarbay halit bey, şehit düşmüş, 21. alay komutanı yarbay yusuf ziya bey yaralanmıştır. yarbay halit bey’in kaybı osmanlı tarafı için ağırdır. birinci kirte muharebesi’nde parlak bir komuta yeteneği sergilemişti.

saat 09:00 dolaylarında cephenin tüm kuzey kesiminde inisiyatif osmanlı kuvvetlerine geçmiştir. general stopford, saat 12:00 dolaylarında ihtiyattaki 53. tümeni ateş hattına sürerek, sahilde tutunmayı başarabilmiştir.

osmanlı kayıpları 2.065 erat ve subaydır.

akdeniz yurtdışı seferi kuvvetler komutanı general sır ian hamilton, i̇ngiliz savaş bakanı kitchener’e çektiği telgrafta, “dün sabah ece limanı’ndan büyük anafarta’ya kadar olan bölgeyi zapt edemeyişimize yeterli bir neden bulamamaktayım.” demektedir.

kaynakça 
 büyük harbin tarihi çanakkale gelibolu askeri harekâtı - general c.f.aspinall - oglander (general ian hamilton'un karargâh subaylarından)
 alçıtepe'den anafartalar'a çanakkale kara muharebeleri - tuncay yılmazer

anafartalar muharebesi, 1