Kaldera

kaldera, volkanik patlama sonucu toprağın çökmesiyle oluşmuş volkanik yer şekli. bazen volkanik kraterlerle karıştırılmaktadır. kelime, i̇spanyolcada ‘caldera’ ve latincede ‘calderia’  denilen ‘pişirilmiş çömlek' anlamına gelmektedir.

kaldera terim olarak alman jeolog leopold von buch tarafından 1815 yılında kanarya adalarında bulunan taburiente kalderasını görmesi ve bu ismi kullanması sonucu literatüre eklenmiştir.

oluşumu 

volkanik bir patlama sonucu yanardağın altında bulunan magma odasından büyük bir magma çıkışı meydana gelir. eğer yeterince magma çıkıyorsa, büyük miktarda boşalmış olan magma odasına doğru bir çökme meydana gelir. bu çökmenin sebebi magma odasında üstünde kalan ağırlığı taşıyabilecek kadar malzeme kalmamasıdır. kabaca dairesel bir kırık, veya bir halka, volkanın kenarında gelişir. bu halka kırıklar da dayk olarak bilinen sokulum müdahaleleri için besleyici olarak hizmet vermektedir. i̇kincil volkan bacaları yine bu halkasal kırık üzerinde gelişir. magma odası boşaldığı zaman halka şeklindeki kırığın merkezinde kalan volkanın merkezi içeriye doğru çökmeye başlar. bu çöküş, meydana gelebilecek patlamalarla bir doğal felakete dönüşebilir. çöken alan 1 ila 250 km kadar olabilir.

cevherleşme 
bazı kalderaların zengin madenlere ev sahipliği yaptığı da bilinmektedir. dünyanın en iyi korunan ve içerisinde maden bulunduran kalderalarından biri kanada kuzeydoğu ontario’da bulunan yeni arkean döneminde oluşmuş olan sturgeon gölü kalderasıdır.

patlamalı kalderalar 
magma silis açısından zengin ise kaldera genellikle ignimbiritinin, tüf, riyolit ve diğer magmatik kayaçlar ile doludur. silikaca zengin magma yüksek bir viskoziteye sahip ve bu nedenle bazalt gibi kolay akmaz. sonuç olarak, gazlar magma içinde yüksek basınç altında kapalı kalmış olma eğilimindedir. magma dünya'nın yüzeyine yaklaştığında, magmanın boşaltılmasıyla hızlı bir şekilde patlama meydana gelir. geniş alanlara volkanik kül ve gaz sıkışmasının da etkisiyle lav yayılımı olabilir.

eğer volkanik aktivite devam ederse, kaldera merkezi gibi magmanın sonraki yükselmelerinde cerro galan, toba gölü ve yellowstone’da da görülebileceği gibi volkanik dom oluşabilir. bir silisik veya riyolitik kaldera tek bir olayda yüzlerce hatta binlerce
kilometrelik alanı etkileyecek kadar malzeme yayabilir. bu tür patlamalara 1881 krakatoa veya 1991 pinatubo volkanlarının faaliyetleri örnek verilebilir. bu tür patlamaların sonucu olarak küçük çaplı patlamalar, yerel yıkımlar ve hatta dünya ölçeğinde sıcaklığın fark edilebilir derecede değişmesine neden olabilir.

yellowstone kalderası yaklaşık olarak 650 bin yıl önce patladığında kuzey amerika’nın önemli bir bölümünü kapsayan malzemenin yaklaşık olarak 1000 m³ olduğu tahmin edilmektedir. 1980 yılında patlayan st. helena dağı’ndan çıkan malzemeler 1,2 km³’lük bir hacme sahiptir. büyük bir kaldera patlamasının ekolojik sonuçlarını endonezya’da bulunan ve 74 bin yıl önce patlayan toba dağı’nda gözlenmiştir.

patlayıcı olmayan kalderalar 
bazı kalkan volkanlar (kilauea ve mauna loa volkanları gibi; ayrıca bu volkanlar hawaii’de bulunmakta ve dünya’daki en aktif volkanlardır) farklı bir türde kaldera oluşturmaktadır. bu tür volkanları besleyen magma az miktarda silis içerdiğinden bazaltiktir. sonuç olarak magma daha az ağdalı riyolitik bir magma ve magma odasıdaki malzeme büyük lav akıntılarından ziyade patlayıcı olaylara drene edilir. elde edilen kalderalar da çökme kalderalar olarak bilinir ve daha yavaş patlayıcı kalderalardır. örneğin 1968 yılında fernandina adası’ndaki kalderada 350 metre birden bir çöküş gerçekleşmiştir. kilauea kalderasında ise halema‘uma‘u adıyla bilinen iç kalderasında bir lav gölü oluşmuştur.

nisan 2007’de patlama sırasında réunion’da bulunan piton de la fournaise zirvesi aniden 300 metre birden düştü. bu çökmenin sebebi volkanın güney tarafında magmanın aşağı doğru çekilmesidir.

bu tür kalderalarda lavın drenaj alanına boşaltımı çok sık görülür.

güneş sistemindeki kalderalar 
1960’ların başından bu yana, volkanizma güneş sistemindeki gezegenlerde ve onların uydularında gerçekleştiği bilinmektedir. i̇nsanlı ve insansız uzay araçları sayesinde volkanizma venüs, mars, ay ve jüpiter’in uydusu olan i̇o’da tespit edilmiştir. bunlardan hiçbirinde dünya’daki gibi levha tektonizması yoktur. bu gezegen ve uydularda meydana gelen volkanizma, sıcak nokta volkanizmasıdır. bunun sebebi ise iç ısılarının yüksek olmasıdır. boyutları oldukça değişse de bu gezegen ve uydularda bulunan kaldera birbirine benzerdir. venüs üzerindeki kaldera ortalama 68 km, i̇o’daki kalderanın 40 km çapındadır. tvashtar paterae, i̇o’da bulunan en büyük kalderadır ve çapı muhtemelen 290 km’dir. mars’taki kalderaların ortalama çapları venüs’ten oldukça küçük (yaklaşık olarak 48 km) dünya’daki kalderaların ortalama çapları ise 1,6 ila 80 km arasında değişmektedir.

dünya'daki bazı kalderalar

afrika 

 ngorongoro krateri, tanzanya
 menengai krateri, kenya
 elgon dağı, uganda/kenya
 fogo dağı, cape verde
 erta ale, etiyopya
 nabro volkanı, eritre
 mallahle, eritre

asya

doğu asya 
 dakantou kalderası, çin
 ma'anshan kalderası, çin

 yiyang kalderası, çin
 aira kalderası, japonya
 kussharo, japonya
 kuttara, japonya
 mashū, japonya
 aso, japonya
 kikai kaldersı, japonya
 towada, japonya
 tazawa, japonya
 ashi, japonya
 halla dağı, güney kore
 heaven gölü-baekdu dağı, kuzey kore

güneydoğu asya 
 pinatubo volkanı, filipinler
 taal volkanı, filipinler
 laguna de bay, filipinler
 batur, endonezya
 krakatoa volkanı, endonezya
 toba gölü, endonezya
 tondano dağı, endonezya
 tambora volkanı, endonezya

 tengger volkanı, endonezya

güneybatı asya 
 derik, mardin, türkiye
 nemrut volkanı, türkiye

rusya 
 akademia nauk, kamçatka yarımadası
 golovnin, kuril adaları
 karymsky kalderası, kamçatka yarımadası
 khangar, kamçatka yarımadası
 ksudach, kamçatka yarımadası
 kurile gölü,kamçatka yarımadası
 lvinaya past, kuril adaları
 tao-rusyr kalderası, kamçatka yarımadası
 zavaritski kalderası, kuril adaları
 uzon, kamçatka yarımadası

kuzey ve güney amerika

amerika birleşik devletleri 
 aniakchak dağı, alaska
 mazama dağı, oregon
 katmai dağı, alaska
 la garita kalderası, colorado
 long valley, kaliforniya
 henry's fork kalderası,
idaho

 island park kalderası, idaho,
wyoming

 newberry volkanı, oregon
 okmok dağı, alaska
 valles kalderası, new
mexico

 yellowstone kalderası, wyoming

kanada 
 silverthrone kalderası,
british columbia

 edziza dağı, british
columbia
 bennett gölü volkanik
alanı, british columbia/yukon
 pleasant dağı kalderası,
new brunswick
 sturgeon gölü kalderası,
ontario
 skukum volkanizma alanı,
yukon

 blake nehri megakaldera
alanı, quebec/ontario
 new senator kalderası, quebec
 misema kalderası, ontario/quebec
 noranda kalderası, quebec

meksika 

 amealco kalderası, querétaro
 las cumbres kalderası, veracruz-puebla
 los azufres kalderası, michoacán
 mazahua kalderası, mexico state

şili 
 chaitén
 cordillera nevada kalderası
 laguna del maule
 sollipulli
ekvador
 pululahua jeobotanik rezervi
 fernandina adası, galapagos adaları
 sierra negra, galápagos adaları
 cuicocha
el salvador
 ilopango gölü
 coatepeque gölü

diğerleri
 masaya, nikaragua
 atitlan gölü, guatemala
 galán, arjantin

avrupa 
 banská štiavnica, slovakya
 bakuriani/didveli kalderası, gürcistan
 samsari, gürcistan
 santorini, yunanistan
 nisyros, yunanistan
 askja, i̇zlanda
 grímsvötn, i̇zlanda
 katla, i̇zlanda
 krafla, i̇zlanda
 campi flegrei, i̇talya
 bracciano gölü, i̇talya
 bolsena gölü, i̇talya
 las cañadas, i̇spanya
 ardnamurchan, i̇skoçya
 laacher see, almanya
 lagoa das sete cidades, azorlar, portekiz
 furnas, azorlar, portekiz

okyanusya 
 rotorua gölü, yeni zelanda
 okataina, yeni zelanda
 kapenga, yen, zelanda
 ohakuri, yeni zelanda
 maroa, yeni zelanda
 reporoa kalderası, yeni zelanda
 taupo gölü, yeni zelanda
 kilauea, hawaii, abd
 rano kau, easter adası, şili

antarktika 
 deception adası

hint okyanusu 
 cirque de mafate, réunion
 cirque de salazie, réunion
 enclos fouqué, réunion
 cirque de cilaos, réunion

mars 
 olimpos dağı kalderası

venüs 
 maat dağı kalderası

kaynakça 
 clough, c. t; maufe, h. b. & bailey, e. b; 1909. "the cauldron subsidence of glen coe, and the associated igneous phenomena". quarterly journal of the geological. society. 65, 611-678.
 gudmundsson, a (2008). magma-chamber geometry, fluid transport, local stresses, and rock behavior during collapse caldera formation. in gottsmann j. & marti, j (ed. 10) caldera volcanism: analysis, modeling, and response (314-346) elsener, amsterdam, the netherlands
 kokelaar, b. p; and moore, i. d; 2006. glencoe caldera volcano, scotland. isbn. 0852725252. pub. british geological survey, keyworth, nottinghamshire. there is an associated 1:25000 solid geology map.
 lipman, p; 1999. "caldera". in haraldur sigurdsson, ed. encyclopedia of volcanoes. academic press. isbn 0-12-643140-x
 williams, h; 1941. calderas and their origin. california university publ. geol. sci. 25, 239-346.

kalderalar