Bonobo

bonobo (pan paniscus), primates (primatlar) takımının hominidae (büyük insansı maymunlar) familyasına dahil pan (şempanze) cinsini oluşturan iki türden biridir ve yakın geçmişe dek daha çok "pigme şempanze" ya da "cüce şempanze" adları ile anılmıştır. pan cinsinin diğer türü olan pan troglodytes (adi şempanze), iki türün daha iri yapılı olanıdır ve "şempanze" adı daha çok bu türü ifade etmek için kullanılır. bu maddede ise bu konuda artış göstermekte olan eğilim tercih edilmiş ve "şempanze" terimi pan cinsini (dolayısıyla da o cinsi oluşturan iki türü birden) ifade edecek şekilde kullanılmıştır.

bonobo, belçika'daki tervuren müzesinde bulunan ve genç bir şempanzeye ait olduğu düşünülen bir kafatası üzerinde çalışan amerikalı anatomi uzmanı harold coolidge tarafından 1928'de keşfedilmiştir. ancak tür otoritesi olarak, bu konudaki bulguları 1929'da bilimsel yayın haline getiren alman ernst schwarz kabul edilmiştir.

bu tür, dik duruşu, anaerkil ve eşitlikçi toplum yapısı ve bu toplum içinde de cinsel etkinliğin belirgin rolü gibi özelliklerle dikkat çeker.

cüce şempanze ya da bonobo (pan paniscus), bugün nesillerinin tükenmesi tehlikesi ile karşı karşıya olan yüzlerce canlı türünden biridir. cüce şempanzelerin ilginç hatta insanın genel bakış açısına göre "uçlarda" yaşam tarzı, kültür kavramının sadece insanlara ait olan bir olgu olmadığını ve yaşamın, sosyal boyutta bile nasıl çeşitlilik gösterebildiğine güzel bir örnek.

kongo dc sınırları içinde yaşayan cüce şempanzeler diğer bir adıyla bonobolar, ana erkil toplum yapısına sahipler. dişiler arasında örgütlenme genel şempanze türünde olduğundan farklı olarak baskın bir özellik göstermekte. erkekler arasındaki işbirliğinin düzeyi dişilere nazaran oldukça düşük. öyle ki dişi bireye bir erkek tarafından saldırı olur ise dişilerden oluşan bir grup, erkek saldırganı saf dışı etmekte hiç zorlanmıyor. fakat erkek bireye yapılan bir saldırıya, erkek şempanzeler tarafından topluca bir karşılık verildiği gözlenmemiş. bu örneğe bakarak şiddetin bonobolar arasında yaygın olduğunu düşünmeyin tam tersine bonoboların en az şiddete başvuran memeli olduğunu öne süren bilim insanları mevcuttur. bunun nedenleri aşağıdaki gibi özetlenebilir:

bonobo toplumunda seks, bir üreme aracı olmanın ötesinde sosyal bir davranış özelliği gösterir. hatta sosyal yaşamın çok önemli bir parçası olduğunu söylemek mümkündür. her ne kadar cinsellik bizim sosyal yaşantımızda da büyük etkilere neden olan bir olgu olsa da, bonoboların hayatında cinselliğin kullanıldığı boyut insanlardakinden epey farklı, belki de başarılı demek daha doğru olur. bunun ana nedeni, cinselliğin bizim hayatımızda aşırı bastırılmış içgüdülerin bir tezahürü olarak varolması. oysa bonobolarda cinsellik, erkek ve dişi arasında sosyal dengelerin kurulmasında önemli rol oynayan sosyal bir davranış özelliği göstermekte.

bonobolar insanlar gibi yüz yüze çiftleşebiliyor ve yine insanlar gibi seks yapmanın üreme dışında bir anlamı olduğu bonobo sosyal hayatında da gözleniyor. seksin her varyasyonu bonobolar tarafından uygulanmakta. seks veya cinsel içerikli hareketler her türlü anlaşmazlığı çözmekte yahut ödüllendirme amacı ile kullanılıyor. ana-oğul dışında her birey birbiri ile çeşitli boyutlarda cinsel oyun oynayabiliyor.

genel şempanze gruplarında şiddete başvurulan durumlarda bonobolar birbirine dokunarak hatta seks yaparak barışı sağlıyorlar. bu yüzden genel şempanze toplumunda görülen şiddet eğilimi bonobolarda görülmüyor. araştırmacılar bonobolar ile genel şempanze türü arasındaki farkın şempanze ile insan arasındaki fark kadar olduğunu ileri sürüyorlar. bonobolar genetik açıdan bize en yakın primat türü olarak kabul ediliyor. genel şempanze bireylerinden daha kısalar, iskelet ve kas yapıları da farklılık gösteriyor. özellikle kas ve iskelet sistemi insansı atalarımıza benzer özellikler gösteriyor. bir şempanze türü olarak kabul edilen bonobolar hakkında araştırmalar ilerledikçe farklı bir sınıflamaya koyulmaları konusunda daha fazla ikna edici veriler elde ediliyor. hayvanbilimci frans b. m. de waal, insanoğlunun geçmişini anlamak için şempanzeler, bonobolar ve insanın içinde bulunduğu üçlünün araştırılmasının temel olacağını söylemiştir.

sınıflandırma 

bonobo, dna verilerine göre homo sapiens nükleotid yapıları ile yüzde 98.8 oranında  benzerlerdir ve -şempanzeler ile birlikte- insanlara gorillerden daha yakın akrabalardır. i̇nsan ve şempanze genlerinin dna kritik bölgeleriyle ilgili başka bir çalışmada yüzde 99.4 benzer oldukları bulunmuştur.

en son dna kanıtları bonobo ve bayağı şempanze türlerinin birbirlerinden yaklaşık bir milyon yıl kadar önce ayrıldıklarını göstermektedir. şempanzeler ve bonoboların insanlarla en son ortak atası yaklaşık altı milyon yıl önce yaşamıştır. i̇nsanın 6 milyon yıl içerisindeki şempanzelerinkinden ayrı atalarından - ve akrabalarından - hiçbir tür yaşamadığı için şempanze ve bonobo türü modern insanın yaşayan en yakın akrabalarıdır.

bonobo'ların ortalama ömürleri 40 yıldır (doğal ortamlarında ise). eğer özel bakım evi gibi doğal ortamının dışındaysa 60 yıla kadar yaşayabilirler.

notlar

kaynakça 
özel

genel

 

şempanze
genomu dizilenmiş primatlar