Gagavuzya

gagavuzya (; ; ), veya gagavuz yeri özerk bölgesi (moldovca/rumence: unitatea teritorială autonomă găgăuzia), moldova'ya bağlı bir özerk devlet. ülkeye ismini veren gagavuzlar, oğuz türkü kökenlidir ve gagavuz kelimesinin gök-oğuzdan türediği düşünülmektedir.

tarihçe 
ana madde: gagavuzya tarihi

şu an yaklaşık 250 bin gagavuz, eski sscb topraklarında yerleşiktir. büyük bir kısmı moldova güneyindeki bucak yöresinde yaşamaktadır. gagavuz köyleri ukrayna'daki odesa ve zaporojye illerinde, romanya, kazakistan, kırgızistan, özbekistan ve kabardey'da yer almaktadır. moldova'da "gagavuz cumhuriyeti" dışında, kişinev'de 8.000, bender'de 1.600 ve dinyester nehrinin kuzey yakasında 3.300, balkanlar'daki bulgaristan ve yunanistan'da yaklaşık 20 bin gagavuz yaşamaktadır.

gagavuzlar ortodoks hristiyan kökenli etnik türklerdir. bizans yazılı kaynaklarında oğuzlar 11. yüzyılda tuna nehrini geçip balkanlardaki makedonya, paristrione, yunanistan ve bulgaristan'da yerleşen göçebe boyları olarak kaydedilmiştir.

11. yüzyılda balkanlara göç eden gagavuzlar ortodoks hristyanlığını kabul etmişler ve daha sonra osmanlı yönetimi altında kalmışlardır. 18. ve 19. yüzyıllarda balkanlarda başlayan ve bağımsız olma hedefini güden hareketler sırasında bulgarların baskısına dayanamayan gagavuzlar, 1750-1846 yılları arasında tuna nehri üzerinden rusya'ya göç etmişler ve tuna bölgelerine (1769-1791) ve besarabya'ya (1801-1812) yerleşmişlerdir. moldova'da yaşayan ve türkçe konuşan, ortodoks hristiyan gagavuz halkının bir bölümü 19. yüzyılın başında türk - rus savaşları sırasında bulgaristan'dan moldova'ya gelmiş ve 1906 yılındaki 15 günlük bağımsızlık dönemi dışında, sırasıyla rus, romen ve sovyet yönetimi altında yaşamışlardır.

çok sayıda tarihçi, etnograf ve dil uzmanları 13. yüzyılda dobruca topraklarında idari merkezi korbuna şehri olan "dobruca prensliği" veya "uzi eyalet" adı altında kurularak iki yüzyıldan fazla yaşamış devlete sahip olan gagavuzları türk dünyası'nın en orijinal halklarından biri olarak kabul etmektedirler.

köylülerin ayaklanması sonunda komrat cumhuriyeti'nin ilan edildiği 1906 yılındaki 15 günlük bağımsızlığın dışında gagavuz halkı, rusya i̇mparatorluğu, romanya, almanya (ii. dünya savaşı döneminde) ve sovyetler birliği'nin egemenliği altında kalmıştır.

sovyetler birliği'nde demokrasiye yönelik değişikliklerinin başlatıldığı 1980'lerin sonunda gagavuz aydınları çevresinde yer alan millî bilinç yayılmaya başlamış olup gagavuzların kültür ve ekonomik sorunlarının mevcudiyetini ileriye sürme imkânı ortaya çıkmıştır. gagavuz aydınlarının faal üyeleri, diğer etnik azınlıklarının gayretlerini de birleştirip 1988 yılında "gagavuz halkı hareketi"ni kurmuşlardır.

1989 mayıs ayında ilk kongresini yapan "gagavuz halkı" adlı hareket, güney moldova'da başkenti komrat olmak üzere kurulacak özerk gagavuz cumhuriyeti'nin kendi kültürel ve ekonomik işlerini büyük ölçüde kontrol etmekle birlikte, yine moldova'ya bağlı özerk bir yönetim talebiyle ilk önemli çıkışını yapmıştır.

demografi 

 gagavuz: %83,8
 moldovalı: %4,7
 bulgar: %4,9
 rus: %3,2
 ukraynalı: %2,5

din 
 hıristiyanlar – 96.0%
 ortodoks hıristiyanlar – 93.0%
 protestan – 3.0%
 baptistler – 1.6%
 yedinci gün adventistleri – 0.8%
 evanjelikler – 0.4%
 pentekostaller – 0.2%
 diğer – 2.2%
 dinsizlik – 1.6%
 ateizm – 0.2%

çevre 
bölgenin genel toprak fonu 150.100 hektarı tarım arazisi olmak üzere 181.100 hektardır. (65.400 hektar karbonatlı toprak; 63.400 hektar olağan kara toprak). bu toprak çeşitlerinin nem oranı daha azdır ve bir hektar üzerinde bir metrelik katmanda yaklaşık 280-350 ton humus bulunmaktadır. toprağın verimliliği moldova genelinde daha düşük olup 71-82 derecededir.

i̇klim sıcaktır. +10 derecedeki sıcaklık yılda 179-187 gündür. aktif sıcaklıkların tutarı 3.300 derecenin üzerindedir. ortalama yağış oranı 350–370 mm. yıllık hidrotermik katsayısı 0,7-0,8'dir. bu nedenle bölge sık sık kuraklıktan olumsuz bir şekilde etkilenmektedir. mineral ham madde kaynakları tahmini 23 milyon m³ kil (kiremit ve tuğla üretiminde son derece kalitelidir) ve 18 milyon m³ çakıllı kum yatakları vardır. bölgenin su stokları genelde yer altı sularından oluşmaktadır (tahmini hacim 8-10 milyon m³). yeryüzü suları (küçük dere ve göller) kısıtlıdır ve mineralleşme oranı yüksek olduğu için sulamada kullanılamaz.

ormanların ve yerel enerji kaynaklarının mevcut olmaması nedeniyle bölge enerjiyi dışarıdan temin etmek mecburiyetindedir. gelecekte, diğer ülkelerin tecrübesinden faydalanarak güneş ve rüzgâr enerjisi alternatif enerji kaynakları olarak gündeme getirilebilir.

sosyal durum

eğitim ve kültür 

gagavuz bölgesinde i̇lkokul, ortaokul ve lise düzeyinde eğitim veren 55 okul bulunmaktadır. bu okullardan bir kısmı yalnız ilkokul, ortaokul, lise eğitimi verirken bir kısmı bu eğitimlerin tamamını vermektedir.

türkiye cumhuriyeti'nin önemli ayni ve nakdi yardımlarda bulunmuş olduğu komrat üniversitesi bulunmaktadır.

komrat'ta ti̇ka'nın kurduğu yöredeki en önemli kültür merkezi niteliğinde olan, atatürk kütüphanesi'nde bilimsel çalışma yapmak isteyenler için ilgili her türlü kaynak bulunmaktadır. çadır-lunga şehrinde bulunan gagavuz anadilinde oyunların sahnelendiği mihail çakır gagavuz millî tiyatrosu bulunmaktadır.

gagavuz bölgesi'nin idari merkezi olan komrat şehrinde, çadır-lunga, vulkaneşti şehirlerinde ve komrat'a bağlı olan beşalma köyünde, gagavuz tarihi ile ilgili önemli bir kaynak niteliğinde olan antropolojik bir kaynak niteliğinde olan müzeler bulunmaktadır. gagavuz bölgesinde okul kütüphanelerinden bağımsız olarak 45 kütüphane bulunmaktadır.

düz ava ve "kadınca" adlı gagavuz millî şarkı ve oyun (folklor) toplulukları da faaliyette bulunmaktadır. bunların dışında da diğer benzer topluluklar da mevcuttur.

hayat standardı 
2000 yılının ocak - kasım tarihleri arasındaki dönemde bir çalışanın ortalama aylık maaşı 285 ml olmuştur. aralık 2000 tarihi itibarıyla maaş borcu 31,3 ml dir.

ocak-eylül 2001 döneminde bir çalışanın ortalama aylık maaşı 329 ml olmuştur. 1 eylül 2001 tarihi itibarıyla maaş borcu 27,4 milyon ml dir. (devlet memurlarına 7,8 milyon ml).

altyapı 
alt yapının yeniden yapılanması, devlet ve özel mülkiyet şekilleri ile birlikte yeni hukuki, ekonomik ve organizasyon ilkelerine dayanmaktadır. gagavuzya'nın altyapısındaki en zayıf yeri içme suyu temini ve sulamadır. alt yapının diğer dallarında olduğu gibi su temini de çok büyük sermaye gerektirmektedir. fakat bu sorunun çözümü önceliklidir, çünkü bu bölgenin sosyo- ekonomik kalkınması ön şartı bu sorunların çözülmesinden geçmektedir.

haziran 1994 yılında türkiye cumhuriyeti gagavuz bölgesinin içme suyu ve sulama projesinin gerçekleştirilmesi için 35 milyon dolarlık kredi açmış fakat, moldova parlamentosu söz konusu kredinin ancak 15 milyon dolarlık kısmını onaylamıştır. bu miktar ile komrat şehrindeki içme suyu projesi tamamen ve çadır-lunga projesi kısmen gerçekleştirilmiştir. kredinin ikinci kısmının onaylanması ile ilgili çalışmalar hâlen devam etmektedir.

son zamanlarda altyapıya yapılan yatırımların devlete ait kısımda azalma, özel sektöre ait kısımda ise artış kaydedilmektedir.

kullanılmakta bulunan kara yollarının uzunluğu 451,5 km. bunlardan 219,8 km ulusal karayolları, 192 km ise - mahalli karayollarıdır. karayollarının % 86.sı asfalttır.

gagavuz bölgesi'ndeki şehirlerde 100 kişiye 18 telefon, köylerde ise 100 kişiye 8,5 telefon düşmektedir. bütün bölge televizyon ve radyo yayınlarının kapsamı dahilidedir. tika nın teknik yardımı ile yenilenen gagavuz radyosu şimdilik komrat'ın tamamı ile çadır-lunga şehrinin bir kısmından izlenebilmektedir. bu radyonun gagavuzya'nın tamamında izlenebilmesi için çalışmalara devam edilmektedir. radyodan gagavuzca yayınlardan arta kalan dönemde trt-fm yayınları verilmektedir..

siyasi yapı

siyasi-hukuki statü 

gagavuzya'da yönetim, moldova cumhuriyeti anayasası, "gagavuz yeri özel hukuki statüsü" kanunu, gagavuz ana kanunu ve gagavuz halk topluluğunun çıkardığı yerel kanunlara göre yürütülmektedir.

moldova cumhuriyeti'nin, bağımsız devlet olarak statüsü değiştirildiği takdirde, gagavuz halkı kendi kaderini tayin etme hakkına sahiptir. gagavuzya; siyaset, ekonomi ve kültür konuları ile ilgili sorunları gagavuzya özel hukuki statüsü kanununun verdiği yetkiler çerçevesinde bağımsız olarak çözmektedir. gagauzya, kendi millî simgelerine sahiptir, arması, bayrağı ve marşı vardır. ancak gagavuzya'nın muhtariyetin getirdiği tam yetkilere sahip olduğunu söylemek güçtür. örneğin hâlen kendi bütçesini yapamamakta, harcamalarını merkezi bütçenin izni dahilinde yapabilmektedir.

gagavuzya başkanı 
yürütme başında olan gagavuzya'nın üst görevlisi başkandır.

gagavuzya başkanı seçimle dört sene için halk tarafından seçilir. gagavuzya başkanı, aynı zamanda moldova cumhurbaşkanı'nın kararı ile moldova cumhuriyeti hükûmet üyeliğine de yetkilidir.

gagavuzya'nın daimi icraat organı i̇craat komitesidir. gagavuzya başkanı tarafından önerilerek halk meclisi tarafından dört sene için tayin edilir. i̇craat komitesi halk meclisi'ne yasa taslağı gönderme veya o konuda yasa çıkarılmasını isteme hakkına sahiptir.

gagavuzya'nın idari birimleri (bakanlık) daire başkanları, aynı zamanda moldova cumhuriyeti'nin ilgili bakanlıkları ve makamları gibi kurumların üyeleridir.

yasama organı 
gagavuzya'nın üst temsil organı yerel kanunları çıkarma hakkına sahip halk topluşu (meclisi) dir. gagavuzya'ya dahil olan her yerleşim yeri halk topluşu'nda en az bir millet vekili ile temsil edilmektedir. halk topluşundaki milletvekili sayısı 34 tür.

gagauz cumhuriyeti 

gagavuzlar, 21 ağustos 1990'da özerk gagavuz sovyet sosyalist cumhuriyeti'ni, güneyde gagavuzların en yoğun yaşadığı komrat yöresinde ilan etmişlerdir. bu karar, moldova yüksek sovyeti tarafından iptal edilmiştir. 25 ekim 1990'da gagavuzlar, gagavuz cumhuriyeti'ni oluşturmaya yönelik seçimler yapmış, ancak moldova milliyetçileri bu girişimi, yöreye 50,000 silahlı gönüllü göndererek önlemeye çalışmış ve rus askerlerinin müdahalesiyle şiddet önlenmiştir. devam eden seçimler sonucunda 31 ekim'de komrat'ta yeni bir gagavuz yüksek sovyeti kurulmuş, stepan topal başkan seçilmiştir. moldova'nın bağımsızlığını ilan etmesinden sonra (27 ağustos 1991), gagavuzlar da kendi cumhuriyetlerini ilan etmişlerdir. moldova meclisi 23 aralık 1994 tarihinde " gagavuz yeri " özel hukuki statüsünü yasa olarak çıkarmıştır. yasaya göre, gagavuzlara moldova anayasası'na ters düşmemek şartıyla, çeşitli sahalarda yasa çıkarma hakkı verilmiştir. gagauz yeri'nin en yüksek mercii başkandır ve gagavuz yeri'nin tüm makamları başkan'a bağlıdır. gagauz yeri'nin resmî dili gagavuzca, rumence ve rusça'dır. gagavuzlara bu kanunla geleceklik hakkı tanınmıştır. gagavuzlara özel statü tanıyan bu yasaya göre (madde 113), millet kongresi, kültür, bilim, eğitim, iskan, belediye hizmetleri, sağlık, spor, bütçe, ekoloji, finans ve ekonomi alanlarında moldova anayasası'na ters düşmemek kaydıyla kanun yapmaya yetkili kılınmıştır.

ekonomik yapı 
gagavuzya verimli toprakları dolayısıyla oldukça yüksek bir tarım potansiyeline sahiptir. aşağıda belirtilen alanlarda yeni yatırımların yapılması ve çağdaş teknolojilerin kullanılması durumunda yüksek verim alınabileceği düşünülmektedir: üzüm işleme, şarap üretimi 
meyve işleme (şeftali, kayısı, erik, elma, armut, ayva vb.); 
ayçiçeği, mısır, buğday, soya üretimi ve işleme; 
süt mamulleri üretimi; 
yün ve deri işleme; 
yün ve deri mamulleri üretimi; 
tütün ve tütün mamulleri üretimi 
 
toprağın özel mülkiyetin elinde olması çiftliklerin gelişmesini teşvik etmektedir. gagavuzya'nın, işletme sermayesi, kiralama (leasing) usulü öncelikli olmak üzere tarım makinalarına, çağdaş teknolojilere ve tarım ürünleri ambalajlama teknolojilerine ihtiyaç bulunmaktadır.

altyapı yatırımları 
2000 yılında gagavuz bölgesinde yerleşik her türlü mülkiyet şekillerine sahip şirketler ve kuruluşlar tarafından 22 milyon ml'lik inşaat işleri dahil olmak üzere 28 milyon ml tutarında altyapı yatırımı yapılmıştır. bir önceki yıla kıyasla bu veriler % 13 ve % 11 oranlarda gerçekleşmiştir. sanayi tesislerin inşaatında 25 milyon ml harcanmıştır (yapılan yatırımların % 89.udur). 1999 yılına göre % 12 oranda gerçekleşmiştir.
 
gagavuz bölgesi'nde 2000 yılında 5100 m²'lik konut işletmeye açılmıştır. 2000 yılında üretilen konut miktarı 1999 yılında üretilen konutun % 82 sine denk düşmektedir.

sanayi 
2000 yılında gagavuz özerk bölgesi'ndeki sanayi işletmeler tarafından 163 milyon ml tutarında ürün (iş, hizmet) istihsal edilmiştir. bir önceki yıla göre % 7,5 oranda azalma kaydedilmiştir.

bir önceki yıla göre konfeksiyon üretimi 3 kat, konserve üretimi 1,9 kat, şarap üretimi 1,6 kat artmıştır. bunun yanı sıra, ısı enerjisi üretimi % 40, makarna mamulleri ve yem üretimi % 74, hayvansal yağ üretimi % 73, et üretimi % 69, salam, sucuk mamulleri ve bitkisel yağ üretimi % 63, ekmek üretimi % 42, süt mamulleri üretimi % 41 bulgur ve fermentasyonlu tütün üretimi % 32 oranlarda azalmıştır.

gagavuz bölgesi sınırları dahilinde bulunan sanayi işletmeler tarafından ocak - eylül 2001 dönemini kapsayan süre içerisinde 163 milyon ml'lik (2000 yılının aynı dönemine göre % 16 oranda artış kaydedilmiştir) üretim gerçekleştirilmiştir.

şu an gagavuzya'nın sanayi potansiyeli 30 civarında büyük sanayi tesisiyle tanıtılmaktadır. bunlardan 17'si gıda sanayi tesisleridir.

sanayideki istihdam yaklaşık 4 bin kişidir (2000 yılı). gagavuzya'nın sanayi sektörü; 150 bin ton üzüm işleme, 10 bin ton tütün mayalama, 148 bin ton un üretme, 200 bin ton yem üretme, 21 bin ton et işleme, 21 bin ton süt mamulleri üretme kapasitesine sahiptir.

ana sanayi tesisleri 
 sekiz büyük şarap fabrikası,
 basarabia-agroexport. konsorsiyumu (meyve-sebze konserveleri, meyve suları),
 üç un fabrikası,
 tütün fermantasyon fabrikası,
 et kombinası,
 üç süt fabrikası,
 üç yem fabrikası,
 bir kilim fabrikası,
 yedi konfeksiyon fabrikası,
 elektrotermik makinaları fabrikası,
 betonarme mamulleri fabrikası,

tarım 
tarım sektörü, gıda ve tarıma dayalı sanayinin hammadde ihtiyacını karşılamaktadır. bölge nüfusunun çalışma çağındaki kesimin büyük bir kısmı bu sektörde istihdam edilmekte olup, gagavuzya'nın sosyo-ekonomik gelişmesinin temeli de tarıma dayalıdır. öncelikli tarım dalları: üzümcülük, meyve ve sebzecilik, tütüncülük, mısır, tahıl ürünleri üretimidir. gelişmiş bir alt sektör olarak ayçiçeği ve mısır tohumculuğu da önem arz etmektedir.

i̇ç ticaret ve hizmetler 
2000 yılında perakende satış cirosu 76 milyon ml tutarında gerçekleşmiştir (1999 yılına göre % 88,1). 1 ocak 2001 tarihi itibarıyla perakende ticaretteki 46 günlük ticareti temin eden mal stoku 12 milyon ml tutarındaydı . 
ocak-eylül 2001 döneminde perakende satış cirosu 72 milyon ml tutarında gerçekleşmiştir (2000 yılının aynı dönemine göre % 121). 1 ekim 2001 tarihi itibarıyla perakende ticaretteki 50 günlük ticareti temin eden mal stoku 17 milyon ml tutarındaydı.

ulaştırma 
2000 yılında nakliyat şirketleri tarafından 2,3 bin ton eşya (1999 yılına göre % 62) ve 383,5 bin yolcu (1999 yılınna göre % 84) taşınmıştır.

eylül 2001 döneminde nakliyat şirketleri tarafından 1,4 bin ton eşya (2000 yılının aynı dönemine göre % 67) ve 291,5 bin yolcu (2000 yılının aynı dönemine göre % 106) taşınmıştır.

valkaneş serbest bölgesi 
gagavuz bölgesi'nin ilk serbest girişimcilik bölgesi olan valkaneş sanayi parkı 143,7 hektarlık arsaya sahip olarak moldova cumhuriyeti'nin güneyinde üç ülkenin (moldova, romanya, ukrayna) kavuştuğu yerde bulunmaktadır. romanya ile sınıra kadar 35 km, ukrayna ile sınıra kadar 1 km. serbest girişimcilik bölgesi, tuna nehri üzerindeki reni deniz limanı (odesa bölgesi, ukrayna, 38 km) ve galats deniz limanı (romanya, 48 km) ile bağlayan ana demiryolu hattının yanında bulunmaktadır. odesa şehri 260, kişinev şehri 180 km uzaklıktadır.

valkaneş sanayi parkı serbest girişimcilik bölgesi ile ilgili kanun moldova cumhuriyeti parlamentosu tarafından 19 şubat 1998 tarihinde kabul edilmiştir. serbest bölgenin kuruluş amacı yabancı yatırımı ve teknolojiyi çekmektir. bölgenin faaliyet süresi 25 yıl olarak belirlenmiştir. moldova cumhuriyeti kanununda, bölgede faaliyet gösteren firmalar için elverişli iş şartları sağlayan garantiler ve muafiyetler öngörülmüştür. bölgenin yönetim organı moldova cumhuriyeti hükûmeti tarafından atanan genel müdürünün başında olduğu idaredir. serbest bölgenin i̇daresi, bölgenin ekonomi hayatının geliştirilmesi ile ilgili konularda geniş yetkilere sahiptir. serbest bölgede, yabancı sermayenin de payı olan moldova'daki gerçek ve tüzel kişiler ve tamamen yabancı şirketler faaliyette bulunabilir. serbest bölgede faaliyet gösterecek firmaların tescili bölgenin idaresi tarafından yapılmaktadır.

valkaneş sanayi parkı serbest girişimcilik bölgesi'nde şu faaliyet türleri belirlenmiştir:

 ekoloji açıdan temiz sanayi üretimi,
 nakliyat, depo ve iletişim hizmetleri,
 i̇nşaat,
 finans aracılığı,
 toptan ticaret,
 gayri menkul ile ilgili muameleler,
 ferdi hizmetler,
 otelcilik ve lokantacılık.

kaynakça

dış bağlantılar 
 www.comrat.md - official website of comrat - the capital of gagauzia
 www.gagauzia.md - official website of gagauzia
 www.kdu.md - komrat devlet universiteti (comrat state university)

gagavuz devletleri
eski sovyet ülkeleri