Japonya tarihi

japonya tarihi antik zamanların şehir devletlerinin modern japon ulus devletine ulaşacak şekilde coğrafi ve sosyal tarihini anlatmaktadır.

son buz devrinden sonra (mö 12000) japonya coğrafyasının zengin ekosistemi insan yaşamını destekledi. japonya'da bulunan en erken çömlek jömon dönemine ait olup japonya'yı gösteren ilk yazılı belge "book of han" olup çin'de han hanedanlığı döneminde yazılmıştır. bir numaralı kültürel ve dinsel etki çin'den gelmiştir.

günümüz japon i̇mparatorluk sarayı 6. yüzyılda yapılarak ilk kalıcı imparatorluk başkenti 710 bugün nara kenti olan heijō-kyō'da kuruldu. bu şehir budist sanatı, dini ve kültürü adına bir merkez halini aldı. heian-kyõ'da (günümüz kyoto) kurulan yeni başkent güçlü bir merkezi devletin sonuçlanmasıydı. heian periyodu klasik japon kültürünün altın zamanı olarak geçer. takip eden asırlarda hüküm süren imparatorların gücünün ve saray halkının zayıflaması merkezi devletin gücünü çatlatmıştır. 15. yüzyıla gelene kadar politik güç birkaç yüz daimyo tarafından yönetilen, kendi samurayları olan feodal bölgelere bölünmüşlerdi. uzun bir iç savaştan sonra japonya'yı birleştiren tokugawa ieyasu imparator tarafında 1603 yılında şogun olarak görevlendirilmiştir. tokugava ieyasu fethettiği toprakları destekçilerine dağıttı ve edo'da kendi tokugawa şogunluğunu kurdu. i̇mparator bu dönemde eski başkent kyoto'da kalmaktaydı. edo döneminde barış ve refah hakimdi. japonya hristiyan misyonerliğini engelleyip dış dünyayla bütün bağlantısını kesti.

1860'larda tokugawa şogunluğu mevkisini kaybetti, imparator gücü tekrar eline aldı meiji dönemi başladı. yeni ulusal yönetim şekli feodalizmi bitirerek izole ve geri kalmış ada toplumunu batı modelini izleyen bir dünya gücü haline getirdi. demokrasi uygulaması için sorunlar vardı. bunların başında japonya'nın yarı bağımsız ve güçlü ordusunun siviller üstünde 1920-30 yıllarında siviller üstünde baskı kurmasıydı. ordu 1931 yılında mançurya'yı işgal etti ve 1937'de çin'e karşı savaşa girişti. sahilleri ve büyük şehirleri kontrol eden japonya kukla devletler kurdu fakat çin'i tamamen yenemedi. aralık 1941'de pearl harbor'a yapılan saldırıyla beraber birleşik devletler ve müttefiklerine karşı savaşa girdi. 1942 ortalarına kadar kazanılan birkaç deniz zaferinden sonra endüstriden uzaklaşan askeri güçlere gemi, mühimmat ve yakıt sağlama sıkıntısı çekmeye başladı. donanmanın batırılması ve büyük şehirlerin birleşik devletler tarafından yok edilmesine rağmen 1945'te hiroşima ve nagasaki'ye atılan atom bombaları ve sovyetler birliği'nin mançurya'yı işgal etmesi sonucunda imparator orduyu teslim olması için zorladı.

birleşik devletler japonya'yı 1952 yılına kadar kontrol altında tuttu. 1947 yılında birleşik devletler tarafından yeni bir anayasanın hazırlanması ve kabul edilmesi zorlandı. bu anayasa sonucunda japonya parlamenter monarşi halini aldı. 1955 yılından sonra japonya oldukça yüksek ekonomik büyüme rakamlarına sahip oldu. mühendislik, otomotiv, elektronikte dünya merkezi haline geldi. sahip olduğu gelişmiş altyapı, yüksek yaşam kalitesi ve en yüksek beklenen yaşam süresine sahiptir. i̇mparator shõwa 1989 yılında ölerek yerine oğlu akihito'yu getirdi. 1990'larda ekonomik durgunluk büyük bir sorundu ve 2011'de yaşanan tsunami sonucunda ekonomik kayıplar yaşandı.

japon tarih öncesi

paleolitik çağ 

japon paleolitik dönemi en erken  mö 50.000'lerden, son buzul çağının sonun zamanları olan mö 12.000'lere kadar geniş bir dönemi kapsamaktadır. mö 38.000'den önce ortaya çıkan kalıntıların çoğu kabul edilmeyip, pek çok tarihçi paleolitik dönemin 40 bin yıl önce başlandığına inanmaktadırlar.

japon adaları anakaradan mö 11.000 dolaylarında buz devrinin bitmesiyle ayrılmıştır. amatör araştırmacı, shinichi fujimura tarafından alt ve orta paleolitik çağ hakkında aldatmaya yönelik buluntular sunuldu. i̇ncelemeler sonucu fujimura ve beraberindekilerin çalışmaları reddedildi.

jömon dönemi 
jömon dönemi mö 14.000 ile mö 300 arasında kabul edilir. kalıcı yerleşmelerin ilk görüldüğü zaman mö 14.000'de görülür. jömon kültürü, mezolitik ve neolitik arasında yarı yerleşik avcı toplayıcı hayat tarzı ve ilkel tarımdan ibarettir.

dokuma bu zamanlarda yoktur, kıyafetler genelde kürkten yapılırlar. jömon halkı bu dönemde kilden kaplar yapmaya başlamıştır. bu kapların üzerine desenleri örgülü iplerle ve çubuklarla işlemişlerdir. günümüze ulaşan eserler üstünde yapılan radyokarbon tarihleme bu nesneleri mö 11.000'e tarihlenmiştir.

yayoi dönemi 

yayoi dönemi mö 400 veya 300'den ms 250 yılına kadar süren dönemdir. tõkyõ'da bulunan yayoi'den adını almıştır.

yayoi döneminin başında dokuma, pirinç tarımı, bronz ve metal işleme görülmektedir. bronz ve demirin bu dönem içinde aynı anda kullanılmaya başlandığı görülmektedir. demir genellikle tarım ve benzeri aletlerin yapımında kullanılırken bronz ayin ve törenlerde kullanılmaktadır. bronz ve demir döküm mö 100 yılında gözükmeye başlar, bu dönemde her iki madenin cevheri anakaradan gelmektedir. yayoi döneminde iyi mahsul elde etmek için şamanizm ve kahinler ortaya çıkmıştır.

japonya'nın ilk geçtiği yazılı kayıtlar ms 57 yılında çin'de yazılmış olan "han hanedanlığı tarihi" 'de geçmektedir. (book of the later han) kayıtlarda "lelang'ta okyanusun ardında wa'nın halkı yaşar. yüzden fazla kabile sık sık gelerek vergilerini öderler." metinlerde ayrıca wa kralı suishõ'nun çin imparatoru an'e köleler sunduğu da aktarılır. 3. yüzyılda yazılan 3 krallığın kayıtları (records of the three kingdoms) ülkenin 30 küçük kabileden oluştuğu ve şaman kraliçe yamatai'li himiko tarafından yönetildiği yazılır.

antik japonya

kofun dönemi 
kofun dönemi ms 250 yılında başlayıp ismini antik mezar anlamına gelen kofun'dan almaktadır.

kofun dönemi klanların etrafında gelişen güçlü askeri devletlerin gelişimine tanık oldu. yamato ve kawachi etrafında 3. ve 7'ci yüzyıllar arasında baskın olan yamato devleti japon imparatorluk sülalesinin oluşmasına katkı sağladı. bu yönetim klanları bastırarak ve tarım arazileri eline alarak batı japonya'da etkisi güçlü bir devlet kurdu

japonya çine 5. yüzyıldan başlayarak vergi göndermeye başlamıştır. çin kayıtlarında bu durum wa olarak kayıtlı olup çin sistemine bağlı olarak vergi veren 5 kral vardır.

klasik japonya

asuka dönemi 

asuka döneminde, yönetimde bulunan yamato yönetimi merkezi bir devlet olma yolunda ilerlemekteydi.

japonya'da budizm 538 yılında kore krallığı baekje tarafından tanıtıldı. budizm büyük oranda yöneten kesim tarafından kendi amaçları doğrultusunda desteklendi. yeni tanıtıldığı zamanlarda genel toplum içinde budizm popüler bir hale gelmedi.  budizmin uygulaması ölülerin büyük kofunlarda gömülmesi geleneğini sekteye uğrattı.

japonya'dan çin'e 607 yılında getirilen mektupta; "güneşin doğduğu toprağın imparatorundan güneşin battığı toprağın imparatoruna" yazılması japon imparatoru tarafından yapılmış üstü kapalı bir hakaret olarak kabul edilir.

nara dönemi 
710 yılında devlet, başkenti çin tang hanedanlığının  başkenti olan chang'an'ın ardından modellenen heijõ-kyõ'ya (günümüz nara'sı) taşır. kojiki ve nihon shoki japonya'da üretilen ilk iki kitap olarak bu dönemde karşımıza çıkar. i̇ki kitapta japonya'nın tarihi ve yaratılış hakkında efsaneler içerir. 8. yüzyılın ikinci yarısı ise adı man'yõshũ olan ve japon şiirinin en iyi parçalarından oluşan bir koleksiyon olarak görülen eser yazılmıştır.

bu dönemde japonya pek çok doğal afet geçirdi. bunların arasında yangın, kuraklık, kıtlık, ve nüfusun %25'inden fazlasını öldüren çiçek hastalığı gibi bulaşıcı hastalıklar bulunmaktadır. i̇mparator shõmu dine olan bağlılığının yeteri kadar olmadığı için bunların olduğunu düşünerek budizm üzerine yapılan destekler arttırıldı. tõdai-ji tapınağı bu dönemde inşa edildi. nara döneminde japonya nüfusun gerilemesinden muzdarip oldu ve bu sorun heian dönemine kadar devam etti.

nara dönemi̇ edebi̇yati 
nara dönemi bilhassa edebiyat alanında bir gelişmeye tanıklık edecekti. kojiki ('eski olayların kayıtları') m.s. 712 yılında saray bilginlerinden ono yasumaro tarafından derlenmiş ve daha önceki kaynaklara, çoğunlukla da güçlü klanları soy kütüklerine dayanılarak yazılmıştı. ardından m.s. 720'de saray bilginlerinden oluşan bir heyet tarafından yazılan nihon shoki ('japonya kroniği' ve diğer adıyla nihongi), pek çok klanın önceki eserin yamato klanına verdiğini düşündüğü önyargıyı düzeltmeye çalıştı. o halde bu eserler, dünyanın yaratıldığı ve insanlığın kendi kendini yönetmesine fırsat vermek üzere aradan çekilmeden önce hüküm sürdükleri 'tanrılar çağı'nı anlatmaktadır. ayrıca bu eserler imparatorluk soyuna doğrudan tanrılardan geldikleri inancını vermektedir ki bu da eserlerin asıl yazılış amacıdır.

diğer önemli eserler arasında m.s. 751 tarihli kaifūsō şiir antolojisi ve man'yōshū ya da 'on bin yaprak koleksiyonu' bulunmaktadır. yaklaşık m.s. 760 yılında yazılan bu eser, her türlü konuyu kapsayan 4.500 şiirden oluşan bir başka antoloji niteliğindedir. nihayet, m.s. 713 yılında farklı eyaletlerdeki yerel kami (ruhlar) ve bunlarla ilintili efsaneleri kayıt altına almak üzere bir dizi yerel kronik ya da fudoki (hükümetin emriyle illerden toplanan veri kayıtlarının genel adı) kaleme alınmıştır.

kasuga-taisha 
nara dönemi'nin diğer bir önemli tapınağı da nara yakınlarındaki bir ormanda yer alan ve resmi tarihi m.s. 768 yılı olmasına rağmen tarihçilerin m.s. 710 yılını esas aldığı bir şinto tapınağı olan kasuga-taisha'dır. efsaneye göre bir geyiğe binen bir tanrının bölgede ortaya çıkmasının ardından güçlü fujiwara klanı tarafından kurulmuştur; bu da günümüzde dahi tapınağın içinde geyiklerin özgürce dolaşmasına müsaade edilmesinin gerekçesini açıklamaktadır. bölgede fujiwara'nın kurucu atasına adanmış bir tapınak bulunmaktadır. tapınağa giden yol, yüzyıllar boyunca ibadet eden kişilerin bağışladıkları taş fenerlerle kaplıdır. bu 2.000 adet fenerden pek çoğu bir geyik resmiyle süslenmiştir. ayrıca 1.000 adet bronz fener de alandaki tapınakların ve giriş kapılarının çevresine asılmıştır. kasuga'daki tüm fenerler her şubat ve ağustos aylarında düzenlenen muhteşem bir törenle yakılmaktadır. kasuga aynı zamanda unesco dünya mirası listesi'nde yer almaktadır.

heian dönemi 
heian dönemi (japonca: 平安時代 heian-jidai) japonya tarihinde ms 794-1185 yıllarını kapsayan dönemdir. heian dönemi klasik japon tarihinin son bölümüdür ve adını başkenti bugünkü kyoto olan heian-kyō'dan almaktadır. konfüçyüsçülük ve diğer çin etkileri doruk noktasındayken japon tarihinde yerini almış bir dönemdir. heian dönem'inde sanata, özellikle de şiir ve edebiyata önem verilmiştir. heian (平安) kelimesi japonca "barış" veya "sükûnet" anlamına gelmektedir.

ekonomi 
i̇nsanların %80 kadarı pirinç çiftçisiydi. pirinç üretimi yükselirken nüfusun çok değişmemesi sonucunda refah arttı. pirinç tarlaları 1600'den 1720'ye kadar neredeyse iki katına çıktı. gelişen teknoloji sayesinde çiftçiler tarlarının akış ve sulamasını kontrol etmelerine olanak sağladı. daimyõ (feodal kral) birkaç yüz kale şehri kontrol etti ve yerel bir ticaret oluşturdu. büyük ölçekli pirinç pazarları edo ve osaka'da gelişti. şehir ve kasabalarda artan hizmet ve ürün ihtiyacını tüccar ve zanaatkarlar loncası karşılamaktaydı. tüccarlar sınıf olarak düşük olsalar da zenginleşirlerdi. tüccarlar paranın el değiştirmesi kredi elemanlarını geliştirdi, para genel kullanım alanına sahip oldu. gelişen ve güçlenen market girişimleri destekledi.

samurayların tarım veya ticari bir işle uğraşmaları yasaklanmış olmasına rağmen borç para almalarına izin verilmekteydi. bir bilgin bütün ordu sınıfının "bugün ye yarın öde" fikriyle yaşadığını gözlemledi.

kaynakça