İzmiroğlu Cüneyd Bey

i̇zmiroğlu cüneyd bey (aydınoğlu hanedanına mensup olmakla birlikte, hanedanın olağan çizgisi dışından gelerek tarih sahnesine çıktığından ve i̇zmir valiliği yapmış olmasından ötürü i̇zmiroğlu cüneyd bey olarak anılır; kara cüneyd de denilir) osmanlı devleti'nin yaşadığı fetret devri ve ii. murad'ın saltanatının ilk yıllarında gündemde kalmış, osmanlı devleti'nin bu 20 yıllık süredeki bütün toparlanma çabalarında karşısına çıkmış bir yerel yönetici ve asidir. i̇smi bu anlamda fetret devri ile özdeşleşmiştir.

aydınoğulları beyliğini ele geçirmesi 
1402 ankara savaşı'nda yıldırım bayezid’in timur’a mağlup ve esir düşmesinden sonra aydınoğlu beyliği tekrar canlanmıştır. aydınoğlu hanedanının başında bulunan i̇sa bey ölmüş bulunduğundan, beyliğin başına timur'un emriyle, i̇sa bey'in oğlu musa bey geçti. musa bey'in de ertesi yıl vefatı üzerine, 1403'de yerine ii. umur bey geçti. fakat, aydınoğlu i̇brahim bahadır bey'in oğlu ve o sırada timur tarafından ceneviz cumhuriyeti'nden tamamen alınmış bulunan i̇zmir'in valisi olan cüneyd bey buna karşı çıkarak, saltanat iddiasında bulundu. ii. umur bey'in üzerine yürüyerek payitahtı ayasuluk'u zapteden cüneyd bey, umur'un 1405’te ölümüyle de, aydınoğlu topraklarına tek başına hakim oldu ve bu hakimiyetini aralıklarla 1425’e kadar sürdürdü.

osmanlı fetret devri içindeki entrikaları 

cüneyd bey, konumunu sağlamlaştırmak için, osmanoğlu hanedanı içinde fetret devri boyunca cereyan eden taht kavgalarına karıştı ve her defasında şehzadelerden birini tutarak, zaman zaman kendisine müttefik bulmak veya mevcut ittifaklara katılmak yolunu tuttu. birçok kereler başarısızlığa uğramasına rağmen, kendini bağışlatmayı bildi ve her seferinde yeni vazifeler almaya muvaffak oldu.

i̇zmiroğlu cüneyd bey'in fetret devri içinde karıştığı başlıca gaileler şunlardır:

1404 yılında i. mehmed çelebi'nin bursa'ya girerek hükümdarlığını ilan etmesinden sonra ulubat'ta yendiği kardeşi i̇sa çelebi, önce bizans'a, sonra edirne'deki diğer kardeş süleyman çelebi'ye, i. mehmed'e ikinci defa yenilmesinden sonra da i̇sfendiyar bey'e, üçüncü yenilgisinden sonra ise i̇zmiroğlu cüneyd bey'e sığınmıştı. onun aracılığıyla saruhan ve menteşe beyleriyle anlaşarak talihini bir kere daha denemek istedi, ancak yine mağlup oldu ve bu defa karamanoğlu beyliği'ne iltihak etti. ancak bir süre sonra yakalanarak ortadan kaldırıldı.

anadolu'da yalnız kalarak kuvvetlenen i. mehmed'in bu kez karşısına çıkan edirne'deki kardeşi süleyman çelebi'nin hakimiyetini i̇zmiroğlu cüneyd bey ve menteşeoğlu i̇lyas bey kabul ettiler. ancak i. mehmed'in diğer kardeşi musa çelebi'yi rumeli'ye göndermesiyle geri çekilmek zorunda kalan süleyman çelebi, musa çelebi'nin bir baskını ile ortadan kaldırıldı.

süleyman çelebi'yi bertaraf eden musa çelebi edirne’de bu kez kendi hükümdarlığını ilan edince i̇zmiroğlu cüneyd bey bu defa da onun tarafına geçti. musa çelebi i. mehmed'in anadolu’da kuvvetli olduğunu bildiği için daha ziyade bizans'la meşgul oldu ve i̇stanbul'u bir kez kuşattı. bu arada sonradan büyük bir isyan çıkaracak şeyh bedreddin’i kazasker yaparak, nüfuzunu artıracağı bir mevki edinmesini sağladı. bizans i̇mparatoru'nun musa çelebi'ye karşı yardım istemesiyle i. mehmed 1411’de i̇nceğiz mevkiinde kardeşi ile savaşa girişti ve kaybetti. gemilerle anadolu tarafına geçerek yaralı bir halde bursa’ya geldi. bir yıl sonra musa çelebi’yle yaptığı ikinci savaşta da yenildi. musa çelebi’nin sert yönetiminin ahaliyi i. mehmed tarafına meylettirmesiyle i. mehmed kardeşine karşı üçüncü defa rumeli’ye geçti. kendisine katılan sırp despotu ve bazı ümera ile birlikte, tuna’ya çekilmekte olan musa çelebi üzerine yürüyen i. mehmed, çamurlu derbend mevkiinde meydana gelen savaşta musa çelebi’yi nihayet yendi. musa çelebi, yaralı olarak kaçarken yakalanıp boğduruldu ve bursa’ya nakledilip, babasının türbesine defnedildi. i̇zmiroğlu cüneyd bey ise ohri'ye sürüldü.

ancak i̇zmiroğlu cüneyd bey kısa süre sonra ohri’den kaçarak aydın’a geldi ve ayasuluk’u (selçuk) kuşatarak şehri aldı ve sancakbeyini öldürttü. i. mehmed, anadolu’ya dönünce önce cüneyd bey üzerine yürüyüp i. çandarlı i̇brahim paşa eliyle menemen, kayacık ve nif kalelerini aldı.

bu arada i̇zmir de temelli olarak osmanlı devleti idaresine alındı. i̇zmiroğlu cüneyd bey'in sürekli istikrarsızlık oluşturması; ailesinin ve kuvvetlerinin içinde bulunduğu kadifekale'nin kuşatılmasında bölge güçlerinin ortak hareket etmelerini beraberinde getirdi.  menteşe beyliği donanmasının yanı sıra midilli ve sakız adalarının hristiyan donanmaları ile rodos şövalyeleri de osmanlılarla işbirliği yaparak i̇zmir'in zaptında rol oynadılar. rodos şövalyeleri yardımları karşılığında timur tarafından yıktırılan i̇zmir okkale'yi yeniden inşa etme talebinde bulundular. i. mehmed rodos şövalyelerinin ısrarlarına karşı direndi; ancak ilişkileri büsbütün bozmak istemediği için onlara bodrum kalesi'ni inşa etmelerine izin verdi.

bu arada çelebi i. mehmed, cüneyd’in annesinin ricası üzerine i̇zmiroğlu cüneyd bey'i affederek 1414’te ona niğbolu sancakbeyliğini verdi ve aydın sancakbeyliğine de bulgar kralı i̇van şişman'ın müslüman olan oğlu süleyman'ı atadı.

düzmece mustafa'ya verdiği destek 
 
i̇zmiroğlu cüneyd bey, affedilip niğbolu sancakbeyi tayin edilmişken, düzmece mustafa'nın  ortaya çıkmasıyla bu sefer onunla birlik oldu ve padişaha tekrar baş kaldırdı. harekete eflak voyvodası mirçe'yi de dahil edip tesalya ve selanik tarafında büyük karışıklıklar çıkardılar. bu bölgeyi seçmelerinin sebebi, yenilgi halinde, o dönemde hem bizans i̇mparatorlu'na hem de osmanlı devleti ile bağımlılık anlaşmaları olmakla birlikte özerk bir konumda olan selanik'e sığınabilme düşüncesiydi.

nitekim i. mehmed,  çelebi mustafa ordusunu selanik mıntıkasında yendi ve isyancılar selanik valisi dimitrios laskaris'in himayesine sığındılar. uzun müzakerelerden sonra i. mehmed, bizans i̇mparatoru ii. manuil isyancıların selanik'te tutuklanmalarına ve bizanslıların yıllık üç yüz bin akçe karşılığında kayd-ı hayat şartıyla çelebi mustafa, cüneyd bey ve otuz üç maiyetinin limni adasında sürgün edilmelerine ikna etti.

1421 mayısında tahta geçen ii. murad padişah değişikliklerinin karışıklıklara gebe olduğunu bildiğinden ve daha bir yıl öncesinde, şehzadeliğinde, rumeli'de şeyh bedreddin i̇syanı'nın, ege bölgesi'nde börklüce mustafa ve torlak kemal (samuel) isyanlarının bastırılmasına bizzat nezaret ettiğinden, gönül alıcı mektuplar ve çok değerli hediyeler göndermek suretiyle herhangi bir kargaşa çıkmasını baştan önlemek istiyordu.

ii. murad zamanında da mevkiini koruyan amasyalı beyazıd paşa, i. mehmed'in ölümünün duyulmasından sonra bizanslilar tarafından serbest bırakılan ve bu sefer yeni meşru hükümdarla mücadeleye başlayan çelebi mustafa'nın üzerine gönderildi. edirne'nin sazlıdere mevkiinde çelebi mustafa'nın kuvvetleriyle karşılaştı. emri altındaki askerlerin büyük çoğunluğu çelebi mustafa tarafına geçince teslim olmak zorunda kaldı ve ertesi gün i̇zmiroğlu cüneyd bey'in tahrikleriyle katledildi.

sazlıdere zaferinden sonra çelebi mustafa bir süre boyunca güçlendi ve edirne'de saltanat sürmeye başladı. fakat çelebi mustafa kendine bağlı birlikler ile karşı tarafın avantajını değerlendirmekte geç kalmıştı. bundan istifade eden ii. murad'ın birlikleri ocak-şubat 1422'de ulubat çayı kenarında çelebi mustafa güçleri ile karşı karşıya geldiler. ii. murad'ın maiyetindeki hacı i̇vaz paşa ve mihaloğlu mehmed bey gibi şahısların, çelebi mustafa'ın emri altında bulunan rumeli beylerini sözlü ve yazılı olarak etkilemesi üzerine, herhangi bir çarpışma olmaksızın çelebi mustafa'nın kuvvetlerinde bir moral çöküntüsü yaşandı. bunu fark eden ve çelebi mustafa'nın sonunu iyi görmeyen i̇zmiroğlu cüneyd bey de değerli eşyaları ve kendisine bağlı yetmiş kişi ile birlikte gece vakti karargahtan kaçarak aydın yöresine sığındı.

beyliği yeniden ele geçirme girişimi ve yenilip öldürülüşü 

ancak düzmece mustafa olayı osmanlı devleti açısından bardağı taşıran son damla olmuştu. döndüğü aydın yöresinde aydınoğulları beyliğinin eski topraklarını tekrar ele geçirmek niyetiyle bizanslılar ve venediklilerle ilişkiler kurmak çabası içine girdi. aydın sancak beyi yahşi bey ve anadolu beylerbeyi oruç bey cüneyd bey'in üstesinden gelmeyi başaramadılar.  yeni anadolu beylerbeyi atanan hamza bey ise cüneyd bey'i akhisar civarında yenilgiye uğrattı. sıkıştırılan cüneyd bey sisam adası karşısındaki i̇psili kalesine sığındı. ancak osmanlıların anadolu'daki en önemli hasmı konumunda olan karamanoğlu beyliği'nden destek sağlamak icin gizlice karamanoğlu i̇brahim bey'in yanına kadar gidip bir miktar karaman askeri ile döndüğünde, bu yardımcı kuvvetler i̇psili'ye varışta cüneyd'i terk ettiler. bu suretle istediği yardımı bulamayan cüneyd bey osmanlı anadolu beylerbeyi'ne teslim olmak zorunda kaldı. osmanlı devleti başına devamlı gaile yaratan cüneyd bey ve yanındaki oğlu beyazıd ile birlikte öldürüldü. sonra da çanakkale hapishanesinde bulunan diğer oğlu kurt bey ve kardeşi hamza bey de öldürülerek soyuna son verildi.

bu bir türlü rahat durmayan tarihi şahsiyetin ortadan kaldırılmasıyla aydınoğlu beyliği toprakları tamamıyla osmanlı devleti'nin hakimiyeti altına girmiştir (1425).

kaynakça 
 dallog.net ve diğer muhtelif kaynaklar

dipnotlar 

fetret devri'nde kişiler
aydınoğlu beyliği
1425 yılında ölenler
i̇dam edilmiş türkler
bizans i̇mparatorluğu tarafından tutuklanan kişiler