İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi

i̇nsan ve yurttaş hakları bildirisi (fransızca: la déclaration des droits de l'homme et du citoyen) fransız devrimi'nin temelini oluşturan, 26 ağustos 1789’da demokrasi ve özgürlük sebep gösterilerek yayımlanan temel metinlerden birisi olmuştur.

1789 fransız devrimi'nin ardından, insan haklarını korumak amacıyla fransız i̇nsan ve yurttaş hakları bildirisi yayımlandı. 26 ağustos 1789'da fransa ulusal meclisi'nde kabul edilen 1789 fransız i̇nsan ve yurttaş hakları bildirisi, 1791′de kabul edilen fransız anayasası'na önsöz olarak eklenmiştir.

bildiri; insanların özgür doğduğunu ve eşit yaşamaları gerektiğini, insanların zulme karşı direnme hakkı olduğunu, her türlü egemenliğin esasının millete dayalı olduğunu ve mutlak egemenliğin bir kişi ya da grubun elinde bulunamayacağını, devleti idare edenlerin esas olarak millete karşı sorumlu olduğunu, hiç kimsenin dini ve sosyal inançları yüzünden kınanamayacağını ortaya koyuyordu.

tarihi 

24 mayıs 1773’te fransa’da “grande loge nationale”, yani günümüzün “grand orient de france”ı (godf) oluşturulmuştur ve bunun için fransız devrimi’nin başarıları olan ilkelerini içinde barındıran bir anayasa hazırlanmıştır. grand orient de france’ın bir genelgesinde sonradan i̇nsan ve yurttaş hakları bildirgesi olarak değişen “yasa çoğunluğun ifadesidir” sözcükleri bulunmaktadır. i̇nsanlar daha sonra bundan gururla demokrasisi’nin vatandaşları olarak anılmıştır.

i̇ngiliz kolonilerinin amerikan bağımsızlık bildirgesi’nden sonra marquis de lafayette, 1777 yılında amerikan bağımsızlığı, eşitlik, özgürlük ve kardeşlik fikirlerini savunmak için amerika’ya gitmiştir. böylece protestanların yurttaşlık hakları için savaş vererek köleliğin kaldırılması için çaba göstermiştir. özgürlük düşüncesinin inançlı demokratı ve savunucusu olarak “demokrasi ve i̇nsan hakları” için oldukça uğraşmıştır. bu iki kavram amerika’da ilk defa asıl olarak george mason’un kaleminden çıkarak 1776’da “virjinya i̇nsan hakları bildirgesi”nde kesin olarak belirlenmiştir. bu dönemde lafayette george washington’un yanında mason locası’nda yer almıştır.

1778’de fransa ve amerika i̇ngiltere’ye karşı birlik olmuş ve i̇ngiltere fransa’ya savaş ilan etmiştir.

i̇çerik  
i̇nsan ve yurttaş hakları bildirgesi bir önsöz ve 17 maddeden oluşmaktadır. bunlar; insanların hakları ve ulus üzerinde varılan temel hükümleri içermektedir. bu hükümler özgürlük, mülkiyet, güvenlik ve baskıya karşı koyma gibi doğal ve devredilemez hakların vatandaşlara verilmesi gerektiğini ifade etmektedir. her bir insan özellikle hukuk ve kanun önünde eşit olmalıdır. aynı zamanda mason ve devlet teorisyeni montesquieu tarafından kendi yazdığı “kanunların ruhu” adlı kitabında da talep edilen demokratik güçler ayrılığını da içermektedir.

önsöz 
ulusal meclisin tasarladığı gibi fransız halkının temsilcileri, tek sebebinin resmî  kötü durum ve yönetim bozukluğunun olduğu insan hakları konusundaki habersizlik, dikkatsizlik veya küçümsemeyi de göz önünde tutarak; insanların doğal, devredilemez ve kutsal olan haklarını önemli bir bildirge ile açıklamaya karar vermiştir. bunun amaçları da;

 toplumun tüm üyelerinin bu bildirgeyi bilmesi ve hak ile görevlerini hatırlaması
 yasama ve yürütme eylemlerinin diğer politik kurumlarla karşılaştırılabilmesi ve bu sayede kurallara uyulmasının sağlanması 
 basit ve tartışılmaz ilkelerden oluşan vatandaş haklarının, daima anayasanın ve kamu refahının korunması ile bir yol alınmasıdır.

buna uygun olarak da ulusal meclis en büyük varlık olan insan ve yurttaş haklarının korunmasını kabul edip açıklamıştır.

madde 1 i̇nsanlar, haklar bakımından özgür ve eşit doğar ve yaşarlar. sosyal farklılıklar ancak ortak faydaya dayanabilir.

madde 2 
her bir politik birleşmenin amacı; doğal ve dokunulamaz insan haklarını korumaktır. bunlar; özgürlük hakkı, mülkiyet hakkı, güvenlik hakkı ve baskıya karşı direnme hakkıdır.

madde 3 
egemenliğin temeli, esas olarak ulustadır. hiçbir kuruluş, hiçbir kimse açıkça ulustan kaynaklanmayan bir iktidarı kullanamaz.

madde 4
özgürlük başkalarına zarar vermeden istediğini yapabilmektir: her bir insanın doğal haklarını kullanması da toplumun diğer üyelerinin de aynı hakları kullanmasını garanti altına alacak sınırlar içindedir. bu sınırlar da sadece yasalarla belirlenebilir.

madde 5
yasa sadece topluma zarar verebilecek eylemleri yasaklar. yasaların yasaklamadığı hiçbir şey engellenemez ve kimse yasanın emretmediği bir şeyi yapmaya da zorlanamaz.

madde 6
yasa genel iradenin ifadesidir. bütün yurttaşlar bizzat veya temsilcileri aracılığıyla yasaların oluşturulmasına katılma hakkına sahiptir. koruyan veya cezalandıran olarak yasa herkes için aynı olmalıdır. bütün yurttaşlar yasalar önünde eşit olduğu için yeteneklerine uygun olarak ve özellikler ile yetenekleri konusunda ayrım görmeden, her türlü rütbe, mevkii ve göreve de eşit olarak getirilirler.

madde 7 
yasanın belirlediği haller veya yasanın öngördüğü biçimin dışında başka bir yoldan hiç kimse suçlanamaz, yakalanamaz ve tutuklanamaz. keyfi düzenlemeler yapılmasını isteyen, keyfi emirler veren, bunları uygulayan veya uygulanmasına izin verenler cezalandırılmalıdır. ancak yasaya uymaya davet edilen veya yasalarca yakalanan her yurttaş yasalara itaat etmelidir. yasalara karşı gelmek onu suçlu kılar.

madde 8 
yasalar sadece kesin ve açık bir şekilde gerekliliği olan cezalar belirlemelidir ve hiç kimse suçun işlenmesinden önce ilan edilen ve gereği şekilde uygulanan yasalar dışındaki başka bir yasa nedeniyle cezalandırılamaz.

madde 9 
her insan suçlu olduğuna karar verilinceye kadar masum sayıldığı için; tutuklanması kaçınılmaz olduğunda, yani suçlu olduğu karar verildiğinde göreceği sertlik yasa tarafından ağır bir şekilde cezalandırılmalıdır.

madde 10
hiç kimse, dışavurumu yasalarla oluşturulan düzene zarar vermediği sürece inançları nedeniyle sorumlu tutulamaz.

madde 11
düşüncelerin ve inançların serbestçe dışavurumu en değerli insan haklarından bir tanesidir. her bir yurttaş yasaların belirlediği durumlarda bu özgürlüklerin kötüye kullanımından sorumlu olmak şartı ile bu ifadelerini özgürce konuşabilir, yazabilir ve yayınlayabilir.

madde 12
i̇nsan ve yurttaş haklarının garanti altına alınması resmî  bir gücü gerektirmektedir. bu güç herkesin yararı için oluşturulmuştur. bu gücü kendilerine emanet edilenlerin özel çıkarları için oluşturulmamıştır.

madde 13
bu kamusal gücün ve yönetim görevlerinin devamlılığını sağlamak için genel bir vergi zorunludur. bu vergilendirme bütün yurttaşların olanaklarına göre eşit ölçüde bölünmelidir.

madde 14 
bütün yurttaşlar bizzat veya temsilcileri aracılığıyla verginin gerekliliğini belirleme, bunu serbestçe kabul etme, bu vergilerin kullanımını gözlemleme ve verginin miktarını, matrahını, tahsil şekli ve süresini belirleme hakkına sahiptir.

madde 15
toplum tüm kamu görevlilerinden, görevleriyle ilgili olarak hesap sorma hakkına sahiptir.

madde 16
hakların güven altına alınmadığı ve güçler ayrılığının belirlenmediği bir toplumun anayasası yoktur.

madde 17
mülkiyet dokunulmaz ve kutsal bir hak olduğu için, yasaların belirlediği kamusal gereklilik açıkça doğmadıkça ve meşru bir tazminat ödenmedikçe kimse bu haktan yoksun bırakılamaz.

kaynakça

fransız hukuk sistemi
i̇nsan hakları tarihi
siyasi fermanlar
aydınlanma çağı
tarihsel belgeler
egemenlik
1789'da fransa
1789'da hukuk
dünya belleği kütüğü