Sarı Saltuk

sarı saltuk baba (saltık bay sultan, sarı saltuk dede, sarı sultan veya sarı saltık ö. 1297/1298) balkanların osmanlılar tarafından fethedilmesinden önce başlıca balkanlarda ve civârındaki bölgelerde seyahat ederek insanlara i̇slâm'ı tebliğ eden alevî-bektâşî şeyhi ve türkmen bir derviştir.

birçok kaynak tarafından hacı bektaş-ı veli'nin talebelerinden seyyid mahmud hayranî'nin müridi ve alevî-rufai tarikâtının kurucusu olan seyyid ahmed er rufai'nin tâkipçisi olarak anılan türkmen alevî-bektaşi inanç önderi. enc. of i̇slam’ın “sarı saltık dede” maddesinin yazarı franz babinger, sarı saltık’a “acem” denildiğine işaret eder. seyyid mehmed buharî; bursa’nın önde gelen seyyid alevîlerinden emir sultan gâzî veya seyyid mehmed buharî olarak bilinen kişidir. birinci bayezid’in kızıyla evlidir. tam adı, dâmat seyyid şemseddin mehmed buharî b. seyyid emir sultan alevî b. seyyid ali al-hussaini al-buharî el-alevî’dir. 1369-1429 tarihleri arasında yaşamıştır. o’nun amcası da mehmet buhari adıyla bilinir. (bkz. enc. of islam). battal gazi, seyfi cengizin talebi üzerine hozat’tan yollanan aşağıdaki şecerede de vardır: i̇mam ali, hüseyin, zeynel abidin, zeyd’ûl alevî el-enver (zeyd; sc), hüseyin ekber (veli baba menakıbı’ndaki şecerede hüseyin züd-dema, sc), yahya, muhammed, ali zeyd'ûl alevî, ali gül medeni (veli baba’da malatya’ya göçüp yerleştiği söylenen ali medeni olmalı. sc), seyyid hüseyin gazi, pîr cafer baba (battal gazi, seyyid gazi), ali (saltuklu devleti kurucusu ebu’l kasım el-alevî’nin oğlu ve halefi sanılan isim. sc), seyyid muhammed (saltukname’de ahmed i̇bn ali veya muhammed i̇bn ali. sc), seyyid hüseyin türkmen, seyyid hasan (lakabı: seyyid menşur), sarı saltık, hızır şerif veya şerif hızır (şerif alevîlerinden), seyyid pir i̇lyas (seyyid alevîlerinden), seyyid mecid, seyyid nebi, seyyid ali, seyyid hüseyin, seyyid nesimi (naşit uluğ’un aktardığı bilgilere göre burada sarı süleyman ismi olmak gerekir. sc), seyyid hüseyin, seyyid mustafa, seyyid nesimi (naşit uluğ’un 1931’de basılan derebeyi ve dersim (tunceli) kitabında karaca köyündeki alevî türkmen ocakta bulunduğunu ve totem olduğunu söylediği pabuçların sahibi olabilir. uluğ’daki bilgilere göre sarı süleyman’ın torunu olmalı. saltukname’de saltuk’un kendi pabuçlarına verdiği öneme işaret eden bir pasaj var. pabuçları bu denli önemli olabilecek nesimi, 1417/1418’de ölen hallacı mansur hayranı ve hurufi’nin halifesi ünlü şair seyyid ali i̇mâdeddin nesimi'dir / seyyid nesimi / türkmen nesimi), seyyid i̇smail, seyyid kasım, seyyid ali türkmen (seyid ali el-alevî), (...). şecerelerde sarı saltık’ saltuklular’la ilişkilendiren halkalara işaret etti.

saltukname'de alevî olan sarı saltık'ın adının önüne sıkça iliştirilen sânî (arapça: "ikinci") sıfatı seyfi cengiz'e sani sözcüğünün revizyonu olarak görünüyor. çünkü saltukname'nin kendisinde o'nun sinop çevresinde doğduğu söylenir.bu bölge o devirde çanlar'ın adıyla canit bilinirdi. saltukname'ye göre saltık sözcüğü rumca ve farsça ve arapça'da çok kuvvetli er sarı ise ona çok sarı ve kızıl olduğu için verilmiş lakaptır. (bkz. saltukname, cilt 1, 1988, s. 19, 45, 67)

yaşamı ve kişiliği efsanevî şahsiyet kimliğini daha yaşarken elde ettiği söylenmektedir. hayatını anlatan saltuknâme destanı, bu 13. yüzyıl alpereninin savaşlarını ve çeşitli kerâmetlerini konu almaktadır.

hacı bektaş-ı veli'nin müridlerinden olan sarı saltuk'un anadolu ve balkanlarda çok sayıda türbesi bulunmaktadır. bu türbelerin bâzıları müslümanların yanı sıra hristiyan ahâliler için de ziyaret yeri konumundadır. saltuknâme’de sarı saltuk’un on iki mezarı olduğu belirtilmektedir. sarı saltuk, beylerin ve kralların mezarına sahip çıkmak isteyeceklerini söyleyerek her isteyene verilmek üzere birer tabut hazırlamalarını vasiyet etmiştir. en ünlü sarı saltuk türbesi, halkının 13. yüzyılda i̇slamiyet'e geçmesine önayak olduğu rivayet edilen i̇znik'te bulunmaktadır. saltukname’nin çeşitli yerlerinde sarı saltuk'un yer altından şifalı sular çıkardığı anlatılmaktadır. sarı saltuk türbelerinden birisinin yer aldığı, bosna-hersek'te blagay şehrinde bulunan blagay tekkesi'nin yanında buna nehri'nin kaynağı yer almaktadır.

asıl mezarının romanya'nın kuzeyinde dobruca bölgesindeki babadağ kasabasında olduğu sanılmaktadır. kendisine bağlı bektaşilerin yaşadığı türkiye'de i̇znik'in yanı sıra diyarbakır'da, tunceli'de, bor'da (niğde), rumeli feneri'nde (i̇stanbul) babaeski'de, manisa'nın alaşehir ilçesinin yeşilyurt kasabasında; makedonya'da ohri'de; arnavutluk'ta; bosna-hersek'te blagay'da türbeleri bulunmaktadır.

sarı saltuk'un hayatını anlatan saltukname fatih sultan mehmed'in oğlu şehzâde cem'in (sonradan cem sultan ismiyle tarihe geçecektir) şehzadeliği esnasında verdiği talimat üzerine ebu'l hayr er-rumi tarafından yedi senelik bir çalışma sonucunda türk sözlü geleneğinden toplanarak 1480 yılında tamamlanmış ve kitaplaştırılmıştır. bu eserin bir başka ilginç noktası da, yazıya geçirilmiş ilk nasreddin hoca hikâyesini içermesidir. saltukname yeni türk harfleriyle tam metin olarak yayına şükrü halûk akalın tarafından hazırlanmıştır. bu çalışma 1987-1990 yıllarında kültür ve turizm bakanlığı tarafından üç cilt olarak yayımlanmıştır. sarı saltuk hakkında bilgi veren başka önemli kaynak da evliya çelebi'nin eseri seyahatname’dir. ayrıca, bazı tarih kitaplarinda da sarı saltuk ile ilgili çeşitli bilgiler bulunmaktadır. bunlara örnek olarak yazıcıoğlu ali'nin tevârih-i âl-i selçuk adlı eseri sayılabilir. i̇slamî rivâyetlere göre sarı saltuk, peygamber muhammed'in, i̇mam ali'nin ve hacı bektaş velî'nin nesillerinden gelen alevî (seyyid / şerif) türkmen bir alevî / çelebî türkmen "er" olarak bilinir. bu er'in şeceresi bizzat nakibü'l eşraflık kayıtlarında ve türkmen alevî ocaklarındaki alevî silsilesinde geçer. sarı saltuk soyunun bir kolu tunceli ilinin hozat ilçesinde diğer kolları ise günümüz türkiye cumhuriyet'in baba i̇ylâs horasanî'nin alevî-türkmen ocaklarına ve alevî tekke, dergah ve cem evi, yani mescidlere bağlı olan çorum, amasya, tokat, denizli, yozgat, sivas, konya, nevşehir (hacıbektaş), kayseri ve tunceli gibi farklı şehirlerdeki bölgelerdedir. burada sarı saltuk'un türbesi ve onun soyundan gelen alevî (seyyid / şerif) türkmenler bulunmaktadır. bu aileler sarısaltık, akdoğan, yurt, yer, kılıçaslan, gibi temsilcilere sahiptir.

baba i̇lyâs horasanî’nin halifeleri arasındaki yeri 
bedr’ed-dîn mahmud aynî, sarı saltık baba’nın baba i̇lyâs horasanî’nin “çehariyâr” adı verilen dört halifesinden biri olduğunu belirtmektedir. çehariyâr’ın diğer üçü lokman baba, aybek baba ve behlül baba’dır.

galeri

başvuru kitapları 
 ebü'l-hayr-ı rûmî, saltuknâme i-ii-iii, hazırlayan şükrü halûk akalın, ankara - i̇stanbul, 1987 - 1988 - 1990
 evliya çelebi, seyahatnâme, haz. i̇smet parmaksızoğlu, 1000 temel eser, i̇stanbul, 1971, s. 102
 yazıcıoğlu ali, tevârih-i âl-i selçuk, topkapı sarayı kütüphanesi, revan köşkü bölümü no.1391, 233a 
 grace m. smith, some türbes/maqams of sarı saltuq an early anatolian turkish gazi-saint, turcica, xiv, 1982, ss.216-225
 menakıb-ı hacı bektâş-ı velî “vilâyetnâme”, hazırlayan abdülbâki gölpınarlı, i̇nkılâp kitabevi, i̇stanbul, 1990, s.47
 machiel kiel, “the türbe of sarı saltuk at babadag-dobrudja. brief historical and architectonikal notes”, güney-doğu araştırmaları dergisi, sayı: 6-7, i̇stanbul, 1978, s. 212; f.w. hasluck, a.g.e., s. 115.
 ö.lütfi barkan, “i̇stila devirlerinin kolonizatör türk dervişleri ve zaviyeler”, vakıflar dergisi, sayı: 2, ankara, 1942, s.283.
 yrd. doç.dr. mehmet z. i̇brahimgil, "balkanlar'da sarı saltuk türbeleri"
 şükrü halûk akalın, sarı saltuk'un türbe ve makamları üzerine, i. türk dünyası eren ve evliyaları kongresi, 12-17 ağustos 1998, kültür bakanlığı-ervak, ankara
 şükrü halûk akalın, sledite na sarı saltuk v rumeliya i svetata obitel na sveti naum / sarı saltuk v ohrid, i̇slyam i kultura i̇zsledvaniya, sofia, bulgaria, 1999, s. 26-51,
 şükrü halûk akalın, saltukname'nin yeni bulunan nüshaları ve bazı düşünceler, türk kültürü araştırmaları, c.xxiv/2, s. 229, ankara, 1989
 i̇bn battuta - seyahatnâme
 şükrü halûk akalın, "saltukname’deki atasözleri", çukurova üniversitesi sosyal bilimler dergisi, c. 4, s.4, s. 55-69, adana, 1996
 şükrü halûk akalın, ebü'l-hayr-ı rûmî'nin saltukname’si, tday belleten 1992, türk dil kurumu yayını, ankara, 1995, ss. 37-59
 şükrü halûk akalın, sarı saltuk ve ebü’l-hayr-ı rûmî’nin saltuknamesi, kriterion, renkler, s.156-176, bükreş, romania, 1995
 şükrü halûk akalın, "ebülhayr rumi", türkiye diyanet vakfı i̇slâm ansiklopedisi, c.10, s.360-362

dış bağlantılar 
 http://turkoloji.cu.edu.tr/cagdas%20turk%20lehceleri/6.php
 http://turkoloji.cu.edu.tr/kisisel/akalin/dedekorkut1.htm
 https://web.archive.org/web/20060131191135/http://www.akmb.gov.tr/turkce/books/balkanlar/m.ibrahimgil.htm
 https://web.archive.org/web/20060228171725/http://www.iznik.gen.tr/eng/sarisaltuk.htm
 http://www.dervisan.com/yazi2/kolonizator.html
 http://www.iznik.gen.tr

kaynakça 

mutasavvıflar
evliyalar
anadolu tarihi