Zambiya

zambiya ya da resmî adıyla zambiya cumhuriyeti, afrika kıtasının güney bölümünde denize kıyısı olmayan bir ülkedir. ülke zambiya ismi ile bağımsızlığını kazanmadan önce kuzey rodezya adı ile 1924 yılına kadar birleşik krallık sömürgesi olmuş ve bu tarihten sonra da  birleşik krallık'ın himayesi altına girmiştir. ülkenin angola, kongo dc, tanzanya, malavi, mozambik, zimbabve, namibya ve botsvana'ya sınırı bulunmaktadır. ülkenin ismi zambezi nehrinden oluşturulmuştur. zambiya, 24 ekim 1964 tarihinde birleşik krallık'tan bağımsızlığını kazanmıştır. ülkenin başkenti lusaka'dır.

ülke ismi 
ülkenin ismi afrika kıtasının dördüncü büyük nehri olan ve çıkış noktası zambiya olan ve ülkenin doğu kısımlarında geçen ve zimbabve ile sınır bölgesini oluşturan zambezi nehrinden esinlenerek konulmuştur.

coğrafya 

ülkenin toplamda var olan 5.664 km sınırının 1.110 km'si angola, 1.930 km'si demokratik kongo cumhuriyeti, 837 km'si malavi, 419 km'si mozambik, 233 km'si namibya, 338 km'si tanzanya, 797 km'si zimbabve devleti ile oluşmaktadır.  ayrıca dünya üzerinde tek dörtgen sınır bölgesinde ülkenin botsvana ile bağlantısını sağlayan ve metrelerle ifade edilen sınır çizgisi tartışmalıdır. söz konusu sınıra bağlantısı olan botsvana, zambiya, zimbabve ve namibya ülkelerinin sınır anlaşmaları ile sınırlarına karşılıklı olarak resmîyet kazandırmadıkları için kabul görmeyen bir sınır noktası konumunda olan bu bölge belirsizliğini korumaktadır.

zambiya sahip olduğu 752.614 km² alan ile dünyanın en büyük 39. ülkesi konumunda bulunmaktadır. bu alanlardan birçoğu 1.000 ila 1.400 m yükseklikte bulunan doğal yaylalardan oluşmaktadır. ülkenin en yüksek noktasını malavi sınırında bulunan mafinga hills'de bulunan mafinga noktası oluşturmakta olup, bu nokta deniz seviyesinden 2.300 m yükseklikte bulunmaktadır.
zambezi nehrinin kollarının da bulunduğu ülkenin batı kesiminde alçak düzeyde kalahari çölü'nün kumulları bulunmakta olup, bu kumullar güneye doğru giderek azalmaktadır.

i̇klim 
ülke genelinde hafif tropikal iklim hakim olup, yüksekliğe bağlı olarak sıcaklık değerleri ölçülmektedir. ülkede üç mevsim yaşanmakta olup bu mevsimler şu şekildedir:

 mayıs - eylül ayları arasında kuru ve soğuk bir dönem yaşanmaktadır. bu aylarda ortalama sıcaklık değerleri  15 °c ila 27 °c olup, haziran - temmuz aylarında gündüz sıcaklıkları 10 °c, gece sıcaklıkları ise 4,5 °c kadar düşmektedir.
 ekim - kasım ayları arasında kuru ve sıcak bir dönem yaşanmaktadır. bu aylarda ortalama sıcaklık değerleri  24 °c ila 32 °c arasında ölçülmektedir.
 aralık - nisan ayları arasında yağmurun bol olduğu, boğucu sıcaklıklar yaşanmaktadır. bu aylarda ortalama sıcaklık değerleri  27 °c ila 38 °c olup, bu dönemlerde gün içerisinde şiddetli yağmurdan sonra güneş de kendini gösterebilmektedir. 2007/2008 döneminde olduğu gibi, bu dönemlerde şiddetli şekilde yağan yağmurlar doğal felaketlere neden olup, ölümlere neden olabilmektedir.

ülke genelinde hakim olan bitki örtüsü savan olarak adlandırılan geniş çayırlık alanlardır.

ülkenin kuzey bölgesinden doğan zambezi nehri, ülkenin güney kesiminde komşuları olan namibya, botsvana ve zimbabve ile sınır çizgisini oluşturmaktadır.

ülke 1.000 m yükseklikteki bir plato üzerinde bulunduğu için ülke genelinde çok sayıda büyüklü küçüklü şelale mevcuttur. şelaler içerisinde en meşhur olanı ise zambezi nehrinden oluşan victoria şelalesi'dir.

nüfus 
zambiya'da nüfusun neredeyse tamamını, %98'ini, siyahi afrikalı halk oluşturmaktadır. bu grubun %99'unu da bantu etnik grubuna mensup gruplar oluşturmaktadır. bu grup içerisinde ve böylelikle ülkenin genelinde var olan en önemli grup ise toplumun %34'ünü oluşturan bemba etnik grubudur. ülke genelinde %14'lük bir paya sahip olan rotse etnik grubu ise özellikle güney bölgelerde yaşamaktadır. zambiya'da görev yapan birçok siyaset ve ticaret ile uğraşan kişiler bu etnik grubunun üyesidir. ülkenin güneyinde konuşlanan bir başka grup ise ülke genelinin %16'sını oluşturan tonga etnik grubudur. avrupalı göçmenlerin ülke nüfusu içerisindeki oranları ise sadece %1,2 dolayındadır.

zambiya genç bir nüfusa sahip olup, 2020 tahmini verilerine göre %65,77'si 0-24 yaş aralığındadır. ülkenin sadece %2,27'si 65 yaş ve üzerindedir.

0-14 yaş: %45.74 (erkek 4,005,134/kadın 3,964,969) 
15-24 yaş: %20.03 (erkek 1,744,843/kadın 1,746,561) 
25-54 yaş: %28.96 (erkek 2,539,697/kadın 2,506,724) 
55-64 yaş: %3.01 (erkek 242,993/kadın 280,804) 
65 yaş ve üzeri: %2.27 (erkek 173,582/kadın 221,316)

şehirde yaşayanların oranı 2022 verilerine göre %45,8 olan ülkede, nüfusun yıllık artış oranı 2022 tahmini verilerine göre %2,90 düzeyindedir.

dil 
ülke nüfusunun büyük çoğunluğu oluşturan bantu etnik grupları nedeniyle ülkede en çok konuşulan diller bantu dilleridir. ülkenin resmî dili i̇ngilizce olmasına rağmen, ülke içerisinde 40'tan fazla dil konuşulmaktadır. chewa dili ve bemba dili ülkede yaygın bir şekilde konuşulan dillerdir. ülke genelinde 3.300.000 kişi, yani nüfusun %36'sı bemba dilini konuşurken, 800.000'den fazla kişi de chewa dilini konuşmaktadır. chewa dili aynı şekilde ülkenin başkentinde de konuşulan diller arasındadır. bu iki dilin haricinde chitonga dili de bir milyona yakın kişi tarafından konuşulabilmektedir.

din 

özellikle misyonerlik faaliyetleri sonucunda hızlı bir artış gösteren hristiyanlık ülke genelinde en yaygın olan dindir. ülke nüfusunun %50'si bu dine inanmaktadır. hristiyan inancına göre yaşamını sürdüren nüfusun büyük bir oranı da protestan mezhebine göre inacını yaşamaktadır. hristiyanlık dininden sonra en yaygın olan inanış ise %24 ila %49 oran ile doğal dinlere inananlardır. i̇slamiyet'in ülke genelinde hemen hemen hiçbir etkisi görülmezken, i̇slami inancına göre yaşamını sürdüren nüfusun oranı %1,1 civarındadır.

sağlık 
zambiya, dünya genelinde en çok hiv vakasının yaşandığı ülkelerin başında gelmektedir. bu sebepten dolayı ülke genelinde yaş ortalaması 60 yaşından (1990 verileri), kadınlarda 37, erkeklerde ise 38 yaşına kadar düşmüş konumdadır. 2011 verilerine göre ülkede bir milyona yakın aids hastası bulunmaktadır. bu hastalık nedeniyle 2006 verilerine göre 750.000 dolayında aids nedeniyle ailesini kaybeden yetim çocuk bulunmakta olup, bu sayının yakın bir gelecekte ülkedeki çocuk nüfusunun %20'sine denk gelen bir milyona ulaşacağı tahmin edilmektedir.

eğitim 
ülke genelinde okula gitme zorunluluğu bulunmamaktadır. nüfus genelinde okuma yazma bilmeme oranı özellikle kadınlar arasında yaygın bir durumdur.

tarih 

 kabwe yakınlarında tarih öncesine ait olan ve bu bölgede yerleşimin olduğunu gösteren kafatası bulunmuştur
 1890: cecil rhodes'in birleşik krallık adına satın alıp işlettiği bölgede isminden de esinlenerek kurulan rodezya'nın bir parçası olunmuştur
 1918: i̇spanyol gribi salgını yaşanmıştır.
 1923: birleşik krallık himayesinde kurulan kuzey rodezya
 1954: (1964'e kadar) kuzen rodezya olarak güney rodezya (günümüzde zimbabve) ve nyasaland (günümüzde malavi) ile birlikte rodezya ve nyasaland federasyonu (orta afrika federasyonu) oluşturulmuştur.
 1963: çiçek hastalığı salgını yaşanmıştır
 24 ekim 1964: kenneth kaunda başkanlığında birleşik krallık'tan bağımsızlık kazanılmıştır. i̇ngiliz milletler topluluğu üyesi olunmuştur.
 1964: lusaka'da university of zambia (zambiya üniversitesi) kurulmuştur.

ülkenin, kuzey rodezya olarak birleşik krallık himayesinde bir bölge iken başkanlık makamına seçilen kenneth kaunda, bağımsızlığın kazanılması ile bağımsız ülkenin de ilk devlet başkanı olmuştur. yönetimde olduğu süre içerisinde rüşvet başta olmak üzere birçok olumsuzlukta artış görülmüş, bunların engellenmesi yolunda önemli adımlar atılmamıştır. 1973 yılında yasa değişikliği ile ilgili yaşanan gelişmeler neticesinde ülke içerisinde oluşan olumsuzluklar, kaunda tarafından tek partili sisteme geçişin açıklanması ile noktalanmış, böylece ülkede kendisine karşı oluşabilecek muhalif bir oluşumu engellemiştir.

uluslararası baskılar neticesinde 1990 yılında çok partili ilk demokratik seçimlere izin veren kaunda, 1991 yılında yapılan seçimlerler devlet başkanlığı görevini frederick chiluba'ya bırakmak durumunda kalmıştır. 2002 ve 2006 yılında gerçekleştirilen ancak bağımsız gözlemciler tarafından olumsuzluklar ifade edilen seçimlerde levy mwanawasa devlet başkanlığı görevini üstlenmiştir. mwanawasa'nın ağustos 2008 yılında hayatını kaybetmesi neticesinde geçici devlet başkanı olarak görevi üstlenen rupiah banda, ekim 2008 tarihinde yapılan erken seçimlerde oyların çoğunu kazanarak bu göreve resmî olarak seçilmiştir. son olarak 2011 yılında gerçekleştirilen seçimlerde, bir önceki seçimde banda'ya karşı kaybeden muhalefet lideri michael sata, banda'ya karşı bu seçimleri kazanarak ülkenin yeni devlet başkanı olmuştur.

i̇dari yapılanma 

zambiya kendi içerisinde on ilden oluşmaktadır. 2011 yılına kadar dokuz olan il sayısı, o tarihte oluşturulan muchinga ili ile ona çıkarılmıştır. bu on il kendi içerisinde ayrıca 105 ilçeye ayrılmış bir konumdadır.

 merkez bölgesi - (kabwe)
 copperbelt - (ndola)
 doğu bölgesi - (chipata)
 luapula - (mansa)
 lusaka - (lusaka)
 muchinga - (chinsali)
 kuzey bölgesi - (kasama)
 kuzeybatı bölgesi - (solwezi)
 güney bölgesi - (livingstone)
 batı bölgesi - (mongu)

şehir 
zambiya'da kentsel yığılımın en fazla olduğu yer başkent lusaka'dır. başkentte 2010 resmî verilerine göre 1.742.979 kişi şehir merkezinde olmak üzere tüm lusaka bölgesinde 2.198.996 kişi yaşamaktadır. bu nüfus sayısı ile başkent çevresinde ülke nüfusunun %20'si yaşamaktadır. ülkenin en büyük beş şehri nüfus bilgileri ile şu şekildedir:
lusaka (1.742.979), kitwe (504.194), ndola (455.194), kabwe (202.914) ve chingola (179.658)

ekonomi 
zambiya dünya genelinde önde gelen bakır ihracatı gerçekleştiren ülkelerden bir tanesi konumundadır. 2000 yılında yapılan yatırımlar ile bakır ihracı 550.000 tona kadar çıkmış bir konumdadır. bu oran ile ihracat %80 artış bir konumda bulunmaktadır. 2004 yılından günümüze kadar zambiya ekonomisi ortalama %5,2 büyüme göstermiştir. tüm bu ekonomik verilere rağmen zambiya dünya üzerinden en az gelişmiş ve en fakir ülkelerden biri olarak sayılmaktadır. 2003 verilerine göre nüfusun %64'ü günlük 1 dolar'dan daha az bir kazanç ile yaşamını idame ettirmektedir.

ülke nüfusunun %80'i tarım ile uğraşmaktadır. başta bakır ve kobalt sektöründe olmak üzere nüfusun %14'ü ise madencilik ile uğraşmaktadır. bakır endüstrisi ülkenin en önemli gelir kaynaklarını oluşturmakta olup, özellikle bakır ve kobalt ihracatın %75'ine denk gelmektedir. 1969 yılında 750.000 ton düzeyinde olan bakır çıkarımı, sektörde oluşan problemler nedeniyle  1999 yılında 260.000 tona kadar gerilemiş, bakır piyasasında da ücretlerin düşmesi ile daha da problemli bir sektör haline gelmiştir. bu oranlar ile bakır üretiminde %2,1 ile dünya genelinde bakır üreten ülkeler arasında 12. sıraya kadar gerileyen zambiya, 2005 yılında bakır piyasasında bakırın değerinin artması ile yeniden ivme kazandırdığı bakır üretimi ile 550.000 ton üretime kadar çıkmıştır. günümüzde zambiya genelinde 37.000 kişi madencilik sektöründe çalışmaktadır.

i̇hracat 
ülke ekonomisinin en önemli ihracat ürünlerini bakır, kobalt, elektrik, tütün, çiçek ve pamuk oluşturmaktadır. ülkenin 2016 verilerine göre ihracat yaptığı ilk altı ülke şu şekildedir:

 i̇sviçre %39.4 
 çin %18  
 kongo dc %6.7  
 güney afrika cumhuriyeti %6.4 
 birleşik arap emirlikleri %6  
 singapur %5.6

i̇thalat 
ülke ekonomisinin en önemli ithalat ürünlerini makine ve ekipmanları, petrol ürünleri, gübre, gıda ürünleri ve ulaşım araçları oluşturmaktadır. ülkenin 2016 verilerine göre ithalat yaptığı ilk yedi ülke şu şekildedir:

 güney afrika cumhuriyeti %31.2 
 kongo dc %12.3 
 kuveyt %8.1  
 çin %7.6 
 mauritius %4.4  
 birleşik arap emirlikleri %4.2   
 hindistan %4

ulaşım 

ülke genelinde var olan önemli bölge ve ana yolları şu şekildedir:

bölge yolları

ana yollar

kaynakça

dış bağlantılar 

 republic of zambia: zambiya cumhuriyeti hükûmeti resmî sitesi auf www.zambia.gov.zm
 republic of zambia: zambiya merkezî i̇statistik ofisi / central statistical office (cso) www.zamstats.gov.zm

 
i̇ngiliz milletler topluluğu üyesi ülkeler