Bernt Michael Holmboe

bernt michael holmboe (23 mart 1795, vang, norveç -  28 mart 1850, christiania, norveç), norveçli matematikçidir. 1810'a kadar herhangi bir okula gitmeyen holmboe, ilk dönemlerinde eğitimini evinde sürdürdü. kısa bir süre christopher hansteen'in asistanlığını da yaptığı frederick kraliyet üniversitesi döneminden sonra, 1818 yılında christiania katedral okuluna matematik öğretmeni olarak kabul edildi. burada, daha sonra tanınmış bir matematikçi olacak niels henrik abel'le tanıştı. 1826'da frederick kraliyet üniversitesi'ne geçen norveçli matematikçi, 1850'deki ölümüne kadar burada çalıştı.

hem okulda hem de okul dışında abel'in hocalığını yapan kişi olması, holmboe'nin dünya çapında matematiğe yaptığı kalıcı etki olarak görülmektedir. i̇yi bir dostluk kuran ikili, abel'in erken ölümüne kadar bu hâli sürdürmüştür.

holmboe'nin norveç çapında matematiğe yaptığı önemli katkı ise liseler için hazırladığı iki ciltlik ders kitabıdır. çokça kullanılmış olan kitaba, christopher hansteen'in yazdığı alternatif rakip oldu; böylece, norveç'te belki de ilk kez okul ders kitapları tartışılmaya başlandı.

i̇lk yılları 
bernt michael holmboe 1795 yılında vang beldesinde, jens holmboe (1746-1823) ile cathrine holst (1763-1823)'un çocuğu olarak dünyaya geldi. dokuz kardeşiyle birlikte eidsberg'de büyüyen holmboe'nin, en büyük erkek kardeşi christopher andreas holmboe tanımış bir filologdu. küçük yaşlarda eğitimini evinde sürdüren holmboe, 1810'da orta öğretimini tamamlaması için christiania katedral okulu'na gönderildi. burada ders programının dışında bazı matematik dersleri aldı. norveç tarihindeki çalkantılı yıllardan olan 1814'te frederick kraliyet üniversitesi'ne kaydoldu. 1397'den beri danimarka'nın yönetiminde olan norveç, 1814 ocak ayında yapılan kiel antlaşması'yla i̇sveçlilerin kontrolüne girmişti. i̇sveç, norveç'in 17 mayıs anayasası ile bağımsızlığını ilan etmesinin ardından, bu duruma 1814 yazında başlattığı askeri operasyonla karşılık verdi. holmboe i̇sveç birliklerinin ülkedeki varlığına karşı çıkan öğrenci grubunun sözcülüğünü yapmaktaydı. 1813 yılında kurulmuş olan üniversitenin sadece 17 öğrencisinin bulunması, o dönemlerde öğrenci grubundan çıkan herhangi bir sesin anında dikkat çekmesine yol açıyordu.

holmboe kendi çalışmalarının yanında søren rasmussen'in verdiği derslere katıldı. 1815 yılında üniversite hocalarından christopher hansteen'in asistanı oldu; bu görevi kapsamında bazı derslere girdi. 1818'in başlarında, holmboe christiania katedral okulu'nda 1817'den beri boş olan matematik öğretmenliğine getirildi. daha önce okul müdürü jacob rosted, holmboe'nin matematik üzerine çalışmış abisine, christopher andreas, bu öğretmenliği önerse de o, filoloji çalışmalarına odaklanmak için teklifi reddetti; christopher o dönem sanskritçe üzerine araştırmalara başlamıştı. holmboe öğretmenlik döneminde joseph-louis lagrange'dan ilham aldı.

niels henrik abel 

holmboe christiania katedral okulu'ndaki ilk yılında niels henrik abel'le tanıştı. abel'in özelliklerini kısa zamanda keşfeden holmboe, karnesinde onu "müthiş zeki" olarak nitelemişti. okulun önceliği eski yunanca ve latince eğitimi olduğundan dolayı, holmboe abel'i özel olarak yetiştirmeye başladı. abel'e verdiği bu destekten "holmboe'nin matematiğe yaptığı en önemli katkı" şeklinde bahsedildi.

holmboe ile abel yakın dost oldu. holmboe'nin iki küçük kardeşi de abel'le birlikte eğitim aldı; bu üçlü de aralarında arkadaşlık kurmuştu. abel, noel kutlamaları da dahil birçok kez, holmboe ailesinin eidsberg'deki evine davet aldı.

abel 1829 yılında, yirmi altı yaşındayken, verem sebebiyle hayatını kaybetti. abel'in ölümünden on yıl sonra, holmboe onun bütün çalışmalarını iki ciltte derleyerek yayımladı; oeuvres complètes de n.h. abel (n.h. abel'in bütün eserleri). holmboe abel'in bıraktıkları üzerine böyle bir çalışma yapan ilk kişiydi.

sonraki yılları
holmboe 1825 yılında ilk matematik ders kitabını çıkardı. 274 sayfalık kitabın adı lærebog i mathematiken. første deeldi (matematik ders kitabı. birinci bölüm). bunu 1827'deki ikinci cilt, lærebog i mathematiken. anden deel (matematik ders kitabı. i̇kinci bölüm), izledi; ikinci kitap 155 sayfadan oluşuyordu. holmboe kitaplarda kendi öğretmenlik deneyimlerini temel aldı; ana hatlarıyla eserlerinin amacı mantığa dayalı düşünebilmeyi yerleştirmekti. örneğin geometri bölümünde, okuyucu bir şekli kağıda çizmeye değil, zihninde canlandırmaya yönlendiriliyordu. yaygın biçimde kullanılan kitaplar, sonraları dört ve beş ciltlik olarak yeniden basıldı.

holmboe 1826'da frederick kraliyet üniversitesi'nde öğretim üyesi oldu. kimilerine göre bu görevi alabilmesini sağlayan, o dönem avrupa'yı dolaşan abel'in yokluğuydu. 1826'dan ölümüne kadar, bir askeri okulun matematik öğretmenliğini de yapan holmboe, 1834'te üniversiteden profesör unvanı aldı. sonraki dönemlerinde stereometrie (stereometri) (1833), plan- og sfærisk trigonometrie (düzlem ve küresel trigonometri) (1834) ve lærebog i den høiere mathematik (yüksek matematik ders kitabı) (1849) gibi kitaplar yayımladı. norveçli matematikçi, abel'in yanı sıra, ole jacob broch gibi bazı başka matematikçileri de etkilemişti.

holmboe üniversitede christopher hansteen'le yeniden bir araya geldi; 1816'da profesör olan hansteen, 1815 yılında orta öğretimde okutulması için kendi matematik ders kitabını yazmıştı. eseri, holmboe'nin kitapları ve öğretim yöntemine karşı, daha çok pratik düşünce temelliydi. hansteen'in kitabı için morgenbladet gazetesinde bir değerlendirme yapan holmboe, yazısında okullara bu kitabı kullanmamalarını tavsiye etti. bunun üzerine kamuoyunda başka matematikçilerin de dahil olduğu bir tartışma başladı. zaman zaman, bunun norveç'te ders kitaplarını konu alan ilk tartışma olduğu iddia edilmişti. hansteen'in eseri bir daha basılmadı.

holmboe sigortacılık sektöründe de çalışmıştı. 1832-1848 döneminde, ülkede sigorta şirketlerinin kontrolü için kurulan ilk kamu komitesinin, tilsynskomiteen for private forsørgelses- og understøttelsesselskaper, üyeliğini yaptı. holmboe bunun yanında, 1847'den itibaren eski öğrencisi ole jacob broch tarafından kurulmuş olan sigorta şirketi gjensidige'in yönetim kurulu üyeliğinde bulundu.

hatırası
2005 yılında, matematik öğretmenlerine bernt michael holmboe anı ödülü adıyla bir ödül dağıtılmaya başlandı. anı ödülü'yle birlikte verilen 50.000 norveç kronu, abel ödülü'nü de finanse eden abel derneği'nden alınmaktadır. ödülün koordinasyonu norveç matematik topluluğuna bırakılmıştır. şu an görevde olan kurul başkanı, oslo üniversitesi profesörlerinden tom lindstrøm'dur.

oslo'nun majorstuen bölgesindeki bir sokağa, bernt michael holmboe'nin anısına holmboes gate ismi verildi. 1879'dan önce adını christopher hansteen'den alan bu sokak, hansteens gate olarak biliniyordu.

özel hayatı 
holmboe iki kez evlendi. i̇lk evliliğini 14 haziran 1834'te yaptı. i̇lk eşi, nikoline antonie finkenhagen, 1804'te toten'de doğmuş ve evliliklerinden beş yıl sonra 1839'da hayatını kaybetmişti. bu evlilikten üç kızları oldu; bir erkek çocukları ise ölü doğdu. kızlardan ikisi, fredrikke ve nikoline jr., sorunsuz şekilde yaşamını sürdürürken, hanne elisabeth iki yaşında hayatını kaybetti. 15 aralık 1842 tarihinde ikinci karısı, ingeborg cathrine hannestad'la evlendi. ingeborg 1812'de voss'ta doğmuştu. çiftin iki oğlu, christopher ile jens ve iki kızı, cathrine ve olava, oldu. dört çocuktan sadece ikiz olan jens ve cathrine hayatta kalabildi. olava beş, christopher ise on bir yaşında hayatını kaybetti.

bernt michael holmboe 1850'de öldü; ikinci eşi ölümünden sonra otuz üç yıl daha yaşadı.

eserleri 
holmboe'nin basılı eserleri aşağıda listelenmiştir:

forsøg paa en fremstilling af mathematikens principer, samt af denne videnskabs forhold til philosophien, 1822
lærebog i mathematiken. første deel . indeholdende indledning til mathematiken samt begyndelsesgrundene til arithmetikken, 1825
lærebog i mathematiken. anden deel . indeholdende begyndelsesgrundene til geometrien, 1827 
kort fremstilling af niels henrik abels liv og videnskabelige virksomhed, 1829
stereometrie, 1833
plan- og sfærisk trigonometrie, 1834
de evolutione functionum cos. nx et sin. nx, dissertatio, 1836
oeuvres complètes de n.h. abel, 1839
lærebog i den høiere mathematik, 1849

konuyla ilgili yayınlar

dipnotlar

kaynakça 

1795 doğumlular
1850 yılında ölenler
norveçli matematikçiler
i̇sveç kraliyet bilimler akademisi üyeleri
oslo üniversitesi öğretim üyeleri
niels henrik abel
norveç'te ölenler