Işıkçılık

işıkçılık / işık alevîliği son dönemlerde alevîler arasında yaygınlaşan, alevî inanç ve tarihini alternatif bir şekilde algılayan bir hareketi imâ etmek amacıyla kullanılan bir terimdir.

erdoğan çınar 
her ne kadar 1990'lı yılların başlangıcından beri alevîler arasında alternatif görüşler varolduysa (örneğin nejat birdoğan), ciddi ve etkili bir biçimde görüşler 2004 yılında ortaya çıktı. bu farklı görüş ve yorumlar erdoğan çınar'ın aleviliğin gizli tarihi isimli kitabının 2004 
yılında yayınlanmasıyla kurumsallaştırılmıştır.

luvilik-aluvilik nazâriyesi 

 alevîler'in kökeni, hititler'den önce anadolu’da yaşamış olan luviler'e dayanır.
 bizans dönemindeki pavlikenler aslında hristiyan değil, alevî'dirler.
 pavlikenler altı dede ocağı kurmuştur.
 pîr sultan olarak bilinen kişi aslında bir pavliken önder olan pir silvanus’tur.
 pîr sultan abdal’ın da başına gelen olaylar aslında silvanus’un yaşadıklarından başka bir şey değildir.

alevilik etimolojisi 

işık-alevî hareketi "alevî" teriminin eski bir anadolu uygarlığı olan luvilerden geldiğini, ve luvi sözcüğünün hitit dilinde "işık i̇nsanları" anlamına geldiğini öne sürmektedir. buna karşın, geleneksel alevîlik'te alevî terimi, arapça "ali'ye bağlı" anlamına gelen sözcükten geldiği kabul edilir. ama "al" kelimesi ibranicede tanrı demektir ve tanrıdan gelen anlamında da kullanılabilir. (). bazı osmanlı kaynaklarinda belirli bölgelerde yaşayan bir kısım alevîler için "işık taifesi" denmesi, işık-alevîlerine göre, luvilerin ve alevîlerin arasındaki bağın ispatıdır.

i̇nanç 

işıkçılar kendilerini ezoterikçi olarak görürler ve alevîliğin de ezoterizmin ta kendisi olduğunu savunurlar. böylece kendilerini tarihteki bütün ezoterik inançlarla özdeşleştirirler (örneğin hristiyan ezoterizmi, i̇slâm ezoterizmi (bâtınîlik), musevi ezoterizmi (kabbala) ve pagan ezoterizmi gibi kimliklerle).

işık alevîleri, alevîliğin dünya'nın en eski dini olduğunu ve bu dinin zamanla birçok kılıfa bürünmeye mecbur kaldığını savunurlar. dünya'nın bu "ilk ve orijinal" dininin, diğer din ve inançlara asıl kaynak olduğunu öne sürerler:

işık hareketi, alevîlerin dini törenlerinin hititler ve hatta sümerler tarafından bile yapıldığını iddia eder. işıkcılara göre, orta çağ'daki paulusçuluk ve bogomilizm gibi hristiyan mezhepleri de aslında alevî idi. bu görüşe dair iyi bir örneği, sean martin'in the cathars: the most successful heresy of the middle ages isimli kitabının türkçeye çevirilmesinde görüyoruz. kitabın orijinalı "alevî" sözcüğünü içermediği halde çeviren kişi, kitabın başlığını ortaçağ'da avrupa'da alevî hareketi - katharlar olarak çevirmistir.

i̇lk başta alevî tarihinin 3.000 yıllık olduğunu savunan işık hareketi, bu rakamı 12.000 yıla yükseltmiştir. bunu ocak 2009'da berlin şehrinde bir konferansta beyan etmişlerdir.

işıkçılık nazariyesince savunulan fikir ve görüşler 

geleneksel alevîlik ile kıyaslandığı zaman işık hareketinin en çarpıcı farklılıkları, hareketin tarih algılayışında görülmektedir. işıkçıların itikadlarına göre:

 işıkçılar, alevîler'in yaşamlarını devam ettirebilmek için tarihte defalarca gerçek kimliklerini gizlemek zorunda kaldıklarını öne sürmektedirler. işıkçı-çınarcılık inancına göre, pavliken ve bogomil gibi heretik hristiyan mezheplerinin de aslında bizans baskısından kurtulabilmek için kendilerini hristiyan göstermeye uğraşan en eski alevîler'den oldukları varsayımı temel inanç akidesini oluşturmaktadır.
 işık-alevi düşüncesi, çoğu heterodoks grupların da baskının birer ürünü olarak ortaya çıktıklarını savunmaktadır. aynı şekilde günümüz anadolu aleviler'in tümünün de osmanlı baskısından kurtulabilmek için i̇slami bir kılıfa bürünmeye mecbur kalan takiyyeci gruplar olduklarını iddia etmektedir.
 böylece, ehl-i hak ve yezîdîlik gibi kökleri yezdânizm'den beslenen ve i̇slâmiyet ile sufilik'ten başka hiçbir ortak tarafı bulunmayan farklı gayri-i̇slâmî dini grupların içerisine, i̇slâm şiiliğinin i̇mamiye-i i̇snaaşeriye mezhebinden etkilenmiş olan bektâşî tarikâtı ile ghulat-i şîʿa'dan olan nusayrî inancı gibi itikatları da dahil etmek suretiyle, bunların tümünün aslında i̇slâmiyet ile hiçbir alâkası bulunmayan, kendini gizlemek zorunda kalmış olan dini inanışlar olduğunu iddia ederler.

 yezidi-yaresani itikatları için geçerli olduğu düşünülen yukarıdaki bu olguyu i̇slâmiyet'in i̇smâilîyye, nusayrîlik ve bektâşî tarikâtı için de geçerli olduğunu iddia ederler ve bu duruma, kökeni çoğunluk tarafından i̇slami olarak kabul edilse de, hem alevilik kelimesini hem de inancına ait bazı karakteristikleri kanıt gösterirler.
 yeni bir "alevi itikat tanımlaması" oluşturmak amacıyla, alevîlik ile i̇slamiyet arasındaki bağlantıyı tamamıyla reddederek, kökenini hititler ile luviler'e dayandırdıkları "alisiz-alevîlik"  olarak da tanımlanabilecek yeni bir itikat üretmeye çalışıyorlar.
 bu kuramın en ileri mertebedeki savunucuları ise "alevi" kelimesi ile "ali" arasında hiçbir bağın geçmişte de mevcut olmadığını, aslında "alevi" kelimesinin kökeninin "luvice" içinde saklı olduğu ve luviler'e delalet ettiği iddiasını savunuyorlar.

eleştiriler 
işıkçı-gelenekçi ayrışması alevi camiasında derin bir fikir ayrılığına yol açmıştır. alevîler son yüzyıllarda ilk kez inanç bakımından bu kadar ciddi bir ayrışmaya tanık olmuşlardır.

bazı geleneksel aleviler, işıkçı hareketine şiddetli bir biçimde karşı çıkmıştır. onlar, işık alevilerini yeni bir din icat etmekle ve bazen alevi birliğini bozmaya çalışan ajanlar olmakla bile suçlamışlardır. işıkçılar aşırı politik olmakla ve aleviler tarafından çok okunan buyruk gibi önemli alevi kaynaklarından vazgeçmekle de eleştirilmiştir.

ünlü alevi tarihçisi hamza aksüt de erdoğan çınar'ın eserlerini birkaç makalede onu bilerek çarpıtmakla ve komplocu olmakla eleştirmiştir. aksüt'ün ilk resmî cevabı çınar'dan uyarı: 'her flörtün sonu evlilikle bitmez isimli röportaja yönelik gelmiştir. diğer bir araştırmacı ünsal öztürk de erdoğan çınar'ı eleştirmiştir. 2010 yılında hamza aksüt, hasan harmancı ve ünsal öztürk'le beraber alevi tarih yazımında skandal - erdoğan çınar örneği isimli kitabı çıkarmıştır. bu kitap erdoğan çınar'ın öne sürdüğü iddiaları ele alan bir incelemedir.

bazı gelenekçiler tepki olarak hasan kılavuz gibi işıkçı düşünceyi benimsemiş dedelerin yol düşkünü ilan edilmesini bile talep etmiştir.

son zamanlarda birçok yeni blog ve websitesi (örnegin aleviyolu.org), işıkçı hareketine bir tepki olarak ortaya çıkmıştır. bunların bazıları rakip kurum olarak görülen cem vakfı tarafından kurulmuştur.

işık-alevî kurumları 

işık hareketi önemli ve güçlü alevi kurumları arasında çok etkili olmayı başarmıştır. örneğin avrupa alevi birlikleri konfederasyonu (aabk), 2006 yılında geleneksel alevilik anlayışını işık-alevi düşüncesine uygun bir anlayışla değiştirmiştir.

bugün aabk'ya ait yol tv isimli bir televizyon kanalı da bulunmaktadır. son zamanlarda türkiye'de bulunan bazi alevi kurumları da alevilik anlayışlarını değiştirmiştir.

işıkçı dedeler 
her ne kadar çoğu dedeler hâlâ geleneksel alevilik anlayışını benimsiyorsa da bazıları zamanla işıkçı hareketinin alevilik anlayışını kabul etmiştir. gayri geleneksel görüşlere sahip olduklarını bildiren ilk dedeler arasında 1995 yılında alevilik bir sır değildir isimli kitabı yayınlanan ali haydar cilasun ve 2003 yılında hasan kılavuz yer almaktadır. hasan kılavuz, bugün avrupa alevi birlikleri konfederasyonu'nda ve buna bağlı televizyon kanalı yol tv'de önemli bir kişiliktir.

ayrıca bakınız  
 keysanîlik
 karmatîlik
 dürzîlik
 i̇smailîlik
 mustâlîlik
 davudî i̇smailîlik
 nizarî i̇smailîlik
 haşhaşilik
 bâtınîlik
 nusayrîlik
 vefâîlik
 babâîlik
 hurûfîlik
 kızılbaşlık
 alevîlik
 bektaşîlik
 dedebabalık
 alicilik
 bâbîlik
 bahâîlik
 ehl-i hak
 ezidilik
 sâbiîlik
 mani dini 
 nebatiler
 luvi mitolojisi 
 gnostisizm
 zerdüştlük
 zurvanizm

kaynakça

bibliyografya 
işık aleviliğinin temel kaynakları erdoğan çınar'ın yazmış olduğu eserlerden oluşmaktadır:

 aleviliğin gizli tarihi / demirin üstünde karınca i̇zi (2004)
 aleviliğin kayıp bin yılı (325-1325) yolcu ateşte yanmak i̇le yol yanmaz (2006)
 kayıp bir alevi efsanesi (2007)
 aleviliğin kökleri & abdal musa'nın sırrı (2008)
 bahçe bizim gül bizdedir / eski çağ'dan cumhuriyet'e alevilik (2009)

erdoğan çınar başka yazarlardan da destek görmüştür:

 haşim kutlu: kızılbaş alevilikte yol erkân meydan, yurt kitap yayın, 2007

alevilik tarihi
ezoterizm
luviler
yezdanizm