Küçük Kaynarca Antlaşması

küçük kaynarca antlaşması, osmanlı i̇mparatorluğu ile rusya arasındaki 1768-1774 osmanlı-rus savaşı’nı sona erdiren ve osmanlı devleti‘nde önemli toprak kayıplarına yol açan antlaşmadır. güney dobruca’daki küçük kaynarca kasabasında imzalandığından bu adı almıştır.

1768-1774 osmanlı-rus savaşı 

osmanlı ordusunun, 1773’te ruslara karşı kazandığı rusçuk, silistre ve varna zaferlerinin intikamını isteyen çariçe ii. katerina, tuna ordusunu takviye etmişti. başkumandan mareşal petro rumyantsev, osmanlı ordusunu, merkezinde muhasara için şumnu’ya doğru hareket etti. bu sırada rahatsız olan vezîr-i âzam ve serdâr-ı ekrem muhsinzade mehmed paşa, düşmanı karşılamak üzere yeniçeri ağası yeğen mehmed paşa kumandasında bir kuvvet sevk ettiyse de, bu kuvvetler kozluca’da mağlup oldu. rumyantsev’in, bu başarıdan sonra şumnu önlerine gelip varna yolunu kesmek suretiyle, osmanlı ordusunu iâşe ve mühimmattan mahrum etmesi, askerin dağılmasına yol açtı ve orduda on iki bin kişi kaldı. yanındaki az sayıdaki kuvvetle mukavemet etmenin bir fayda sağlamayacağını anlayan serdâr-ı ekrem mütareke istemek zorunda kaldı. sadrazam kethüdâsı ahmed resmî efendi, nişancı rütbesi ile birinci, reîsül-küttab i̇brâhim münib efendi de ikinci murahhas tayin olunarak, 12 temmuz 1774’te şumnu’dan hareketle balya boğazına yakın küçük kaynarca kasabasına geldiler. ruslar tarafının murahhası, general nikolay repnin idi. mareşal rumyantsev mütareke kabul etmeyerek birinci sulh müzâkeresinde esasları iki tarafça kabul edilmiş olan esaslara göre derhal sulh akdini istediğinden, mecburen teklif kabul olunup, iki günde ve iki celsede antlaşma imzalandı.

rus başkumandanı, sulh görüşmesi yapabilmek için başlangıçta kılburun, kerç ve yenikale’nin ruslara terkini şart koydu. osmanlı murahhasları, bütün fırsatların elden çıkması ve kendilerine zaman verilmemesi üzerine, rus isteklerini çaresiz kabul ettiler.

antlaşmanın koşulları 

17 temmuz 1774 tarihinde imzalanan ve henüz tahta yeni çıkan i. abdülhamid tarafından tasdik edilen, yirmi sekiz maddelik bu antlaşmaya göre;

 kırım hanlığı’yla kuban ve bucak tatarları siyâsî bakımdan müstakil olup, ancak dînî işlerinde hilâfet makamına tâbi olacaklardır.
 kılburun, kerç, yenikale ve azak kalesi’yle dinyeper (özi) ve buğ (aksu) nehirleri arasındaki arazi, rusya’ya terk edilmiş ve aksu hudut kabul edilmiştir.
 ruslar tarafından işgal edilen besarabya, eflak, boğdan ve gürcistan ülkeleriyle akdeniz adaları osmanlılara iade olunacaktır.
 rus ordusu, bulgaristan’da tuna’nın sağ sahilinden, bir ay içinde sol sahiline çekilecektir.
 rusya, osmanlı topraklarındaki ortodoksları daimî surette himaye edebilecektir.
 rus sefirlerinin, eflâk ve boğdan vaziyetleri hakkındaki müracaatları dikkate alınacaktır. (bu madde mucibince memleketin işlerinde rus müdahalesine devamlı açık kapı bırakılmış oluyordu.)
 rus ticaret gemileri, karadeniz’le akdeniz’de hareket serbestisine sahip olacak ve istedikleri zaman boğazlardan geçebilecekler ve osmanlı limanlarında kalabileceklerdi. böylelikle karadeniz bir türk gölü olmaktan çıktı.
 ruslar, i̇stanbul’da daimi elçilik bulundurabilecek ve balkanlar’da istedikleri yerde konsolosluk açabileceklerdi. bu da rusların panslavizm politikasına zemin hazırlamıştır.
 i̇ngiltere ile fransa’ya verilen kapitülasyonlar, rusya’ya da aynen tanınacaktır.
 osmanlı devleti, savaş tazminatı olarak, üç senede ve üç taksitte, rusya’ya on beş bin kese akça verecektir. osmanlı devleti, tarihinde ilk defa savaş tazminatı ödemiştir.
 orta-kuzey kafkasya’da osmanlı devleti ile rusya arasında tarafsız bir bölge olan kabarda ya da kabardiya, rusya’ya ilhak edildi.

antlaşma sonuçları 
osmanlı devleti, bu antlaşmayla ilk defa müslüman ve türk olan bölgeleri yitirmiş, kırım hanlığı ile ona bağlı kuban ve bucak tatarlarının müstakilliğini tanımak durumunda kalmıştır. bu durum, özellikle i̇stanbul'da tepkiyle karşılanmış ve sonraki yıllarda osmanlı devleti’nin üzerinde kırım'a müdahale etmesi yönünde baskı yaratmıştır. rusların eflak ve boğdan üzerinde elde ettiği söz hakkı, istedikleri yerlerde konsolosluk açabilmeleri ve ortodoksların hâmisi sıfatını takınmaları gibi maddeler sebebiyle osmanlı devleti, rusya'nın iç ve dış müdahalelerine açık hale gelmiş ve bu hal, gelecek savaşların zeminini hazırlamıştır.

 kırım'ın kaybedilmesi ile ilk defa halkı türk ve müslüman olan bir bölge kaybedildi ve ilk defa hilafet makamından faydalanma yoluna gidildi.
ruslar osmanlı i̇mparatorluğu'nun içişlerine müdahale etme hakkına sahip oldu.
i̇lk kez savaş tazminatı ödendi.
 yüzyılın en ağır antlaşmasını imzalamıştır.
 karadeniz’de yüzyıllardır devam eden egemenliğini kaybetmiştir.
 osmanlı devleti bu antlaşma ile avrupa devletlerinin üstünlüğünü kabul etti.

bu antlaşmanın başlattığı sürecin devamı olarak, antlaşmadan 9 yıl sonra ii. katerina’nın emriyle kırım hanlığı, rus i̇mparatorluğu tarafından ilhak edildi.

kaynakça

dış kaynaklar

 uzunçarşılı, i̇smail hakkı (1955 son baskı:5.bas.) osmanlı tarihi iv. cilt 1. kısım: karlofça antlaşmasından xviii. yüzyılın sonlarına kadar ankara:türk tarih kurumu isbn 975-16-0015-4
 erim, nihat (1953) devletlerarası hukuku ve siyasi tarih metinleri, ankara:ankara üniversitesi hukuk fakültesi yayınları : türk tarih kurumu basımevi, sayfa:121-174.

dış bağlantılar

 beydilli, kemal (2002) "küçük kaynarca antlaşması" türkiye diyanet vakfı i̇slam ansiklopedisi cilt:26 sayfa:524-527, ankara: türkiye diyanet vakfı   online:
 küçük kaynarca antlaşması'nın rusça metni : online:  {rusça}
 koch, christophe guillaume (1797) "histoire de traité de paix de kaynardgi du 21 juillet 1774 entre la russie et la porte", abrege de l'histoire des traites de paix  cilt:3 sayfa:114-151   "küçük kaynarca anlaşması"'nın fransızca metni arşivlerde bulunan bir eski kitapta. online:  

kırım hanlığı
kırım tarihi
romanya tarihi
eflak
rusya antlaşmaları
1768-1774 osmanlı-rus savaşı
osmanlı i̇mparatorluğu'nun antlaşmaları