Beşbalık

beşbalık, (çince: 北庭故城遗址, beiting gucheng yizhi; uygurca: بأس باَِخ, beshbaliq, bishbalıq), çin'de sincan uygur özerk bölgesi'nin kuzeydoğusunda, sanci hui özerk i̇li'inde jimisar i̇lçesi içinde tarihî bir kalıntı şehirdir.

beşbalık tarihî kalıntı şehir, 1988 yılından beri çin'de anıt listesi'ne alınmıştır.

tarihi 
jimisar i̇lçesi'nin 12 kilometre kuzeyinde, i̇lk han hanedanı (çince: 漢朝, hàn cháo) zamanında (mö 206 - ms 220)'den beri kurulu beşbalık (beiting), cungarya havzasında, ve kuzey i̇pek yolu üzerinde en önemli bir yerleşim yeridir.

uygurlar 4. yüzyılda, 605 - 630 yıllarında ve 745 - 840 yılları arasında varlığını sürdüren uygur kağanlığı zamanında beşbalık'ı ellerinde tutmuşlardır. bazı kaynaklar beşbalık'ı uygurlar'ın baş şehri olarak vermektedir. uygurlar i̇slâm'a dönmeden daha önce tengricilik (göktanrı), mani, budizm veya nestorian hristiyanlık gibi dinlere inanmışlar, şehirde bulunan kalıntı ve bulguların çoğu mani ve budizm dini ile ilgilidir. karahoca uygur krallığı'na (866 - 1209) turfan kış aylarında, beşbalık ise yaz aylarında başkentlik yapmıştır. 10. yüzyılın birinci yarısında ünlü bir uygur bilgini ve uygur edebiyatcısı olan singku seli tutung'un beşbalık'ta yaşadığı tahmin edilir.

kaşgarlı mahmud, divân-ı lügati't-türk'te;

"بلق balık:  i̇slâmlıktan çok evvel türk dilince sığınak, kal'e, şehir demektir. uygurcada dahî böyledir. uygurların en büyük şehirlerden birisine "béş balık" denir. burası uygurların en büyük şehridir; "beş şehir" demektir.. ... zülkarneynin yaptırmış olduğu "sulmî, koçu, can-balık, béşbalık, yanğıbalık" adındaki şehirlerdir..

beşbalık'ta bulunan taş yazıtlardan birinde bir baskında yenilmiş olan basmiller şöyle yazmışlar: "maymun yılında, dokuzuncu ayda, biz bishbalık'a gizlice gittik. mutlu bir kahraman güçlüğün içinde, onun ordusu tuzağa düştü. bu adamın orada mutlu olmasına izin ver! "

bilge kağan beñgü taşı 1. yüzünde (doğu yüzü);

982 yılı mayıs ayında beş-balık (pei-t'ing) yaylağında bulunan arslān kağan'a (musa baytaş'ın oğlu ali arslan han olabilir) gelen çin elçisi wang yen-tê' (wang yande), ziyaretini şöyle anlatır.

"altın dağa çıktı bir gün sonra şimal ordu'suna geldi... kağan bir koyun ve bir at pişirterek büyük bir ziyafet verdi. bu ilde çok at vardı. kağan, hatun ve tigin'in atlarının otlağı 100 li'dir (50 km.)... atları renklerinden fark ederler. beş-balık, birkaç bin li genişliğinde uzun bir vadi içindedir. merasim yedi gün sonra oldu. kağan oğulları ve hizmetkârları doğuya dönerek onu selâmladılar. kağan'ın yanında bir musikîşinas, sesli taşa (khing) vurarak selâm vermek sırasını tayin ediyordu... ziyaretten sonra tiyatro oynandı... ertesi gün kayık ile gölde gezildi. gölün etrafında musikî çalınıyordu..."

beş-balık yanındaki kin-ling'e (altın dağ) kaşgarlı mahmud altun kan adını verir.

637 yılında yapılan iki burkan ma'bedini gezen wang yen-tê' şöyle bahseder:

"şehirde pek çok "kahk"lar, kuleler ve bahçeler vardı... uygurlar çok becerikli ve yeteneklidir. altın, gümüş, demir kaplar yaparlar. yeşim taşını da oymalar ile süslerler. erkekler at biner ve ok atar. kadınların başında cilalı hotozlar vardır... pi-pa (kopuz) ve 25 telli kong-heou çalarlar... gezerken ellerinde musikî aleti taşırlar".

 notlar 

 kaynakça 
 beiting gaochang huihu fosi yizhi 北庭高昌回鶻佛寺遺址 [ruins of a buddhist temple of the khoco uighur period at the ancient city of beiting]. shenyang: liaoning meishu chubanshe 1991, isbn 7-5314-0873-2 (kaoguxue zhuankan)
 atalay, besim (2006). divanü lügati't - türk. ankara: türk tarih kurumu basımevi. isbn 975-16-0405-2.
 özkan i̇zgi, çin elçisi wang yen-te'nin uygur seyahatnamesi'', ankara 1989, türk tarih kurumu basımevi.

dış bağlantılar 
 
 beiting ancient city site 
 ruins of ancient city of beiting 
 the ruins of the ancient city of beiting  
 ruins of ancient city of beiting 
 the religious-funerary complex at beiting  
 beshbaliq, the old northern capital of the uighurs 
 beiting gucheng yizhi  
 beiting dufuhu gucheng yizhi 
 béşbalık on wikimapia 
 tageo.com'da beşbalık 

doğu türkistan