Mustafa Kemal Atatürk'ün dinî inancı

mustafa kemal atatürk'ün dinî inancı tartışma konusu olmuştur. kimi araştırmacılar onun dine ilişkin söylemlerinin dönemsel olduğunu vurgulamakta ve bu konuyla alakalı olumlu görüşlerinin 1920'lerin başlarıyla kısıtlı olduğunu belirtmektedirler. atatürk'ün dinî inancı hakkında farklı kaynaklar, farklı çıkarımlarda bulunmuştur. bazı kaynaklar müslüman olduğunu iddia ederken, diğer kaynaklar deist veya ateist olduğunu iddia etmektedir.

genel görüşleri 
bir sözünde dini "lüzumlu bir müessese" olarak gördüğünü ifade eden atatürk, başka sözlerinde de i̇slam için "bizim dinimiz" ve "büyük dinimiz" gibi ifadeler kullanmıştır. ayrıca kur'an için "şanı büyük" ve "en eksiksiz kitap", muhammed için "peygamberimiz efendimiz hazretleri" ve "allah'ın birinci ve en büyük kulu" demiştir. 1922 ve 1923'te yaptığı iki konuşmada "allah birdir, büyüktür." demiştir. 1923 yılında kendisine armağan olarak kur'an gönderilmesine "bence kıymetini takdire imkân olmayan bu hediyeyi, en derin ve hürmetkâr din duygularımla muhafaza edeceğim." sözüyle teşekkür etmiştir.

tarih profesörü mete tunçay, bu konuyla ilgili i̇nönü üniversitesi'nde verdiği bir konferansta "atatürk'ün bir deist olduğunu düşünüyorum. agnostik ya da ateist değildi." demiştir. akşam gazetesine verdiği bir röportajda ise "türkiye'de din, devletin denetimi altında. bu hiç kimseyi memnun etmeyen bir durum. mesela i̇mam hatipler'de, şimdi öyle mi bilmiyorum ama kitaplarının başında atatürk'ün portresi ve en büyük müslüman atatürk yazılıydı. bu doğru değil tabii. çünkü bana 'deist' gibi geliyor. diğer yandan prof. şükrü hanioğlu 'ateist' olduğunu düşünüyor. tanrı'yı reddetmek yerine atatürk'ün 'herhâlde bir yaradan var' inancı içinde olduğu kanısındayım." açıklamasında bulunmuştur.

yine atatürk'ün dinî inancı ile ilgili olarak bir diğer araştırma rıfat bali tarafından yapılmış, konuyla ilgili olarak ruhat mengi ile aralarında bir polemik yaşanmasına sebep olmuştur. taha akyol ise atatürk'ün dini ile ilgili olarak "atatürk'ün ideolojisi, jön türklerin pozitivist, materyalist ideolojisidir. bu yüzden atatürk'ün laiklik tatbikatı çok sert oldu." demiştir. prof. dr. yaşar nuri öztürk bir sohbetinde deist olduğu değerlendirmesinde bulunmuştur. prof. dr. zafer toprak ise atatürk'ün dine karşı mesafeli ve dinle ilgili sorunları olduğunu ifade etmiştir.

bireyler ve din hakkında görüşleri 
atatürk, 20 temmuz 1915'te madam corinne'e gönderdiği mektubunda şunları diyor:
 "görüyorsunuz ya madam, benim insanlarım şehit olmayı ararken de budalaca davranmıyorlar. peygamberimiz ne kadar bilgeymiş. i̇nsanların gerçek arzularını ne kadar iyi biliyormuş. bana gelince, çok yazık ki, bu inanmış insanların, allah vergisi nitelikleri bende yok, ama bu nitelikleri desteklemeyi de hiç ihmal etmiyorum.
 çok garip bulduğum bir şey var. erkeklere huriler ve başka güzel eğlenceler vadeden hazreti muhammed, kadınlar için hiçbir taahhüde girmiyor. bu duruma göre ölümden sonra erkekler, cennetteki kadınlara sahip olarak hoş vakit geçirirlerken, kadınların dayanılmaz hale düşecekleri anlaşılıyor. öyle değil mi?
 gördüğünüz gibi madam, dağdağalı ve kanlı bir yaşama alıştıktan sonra da insan, cennet ve cehennemden söz etmek ve hatta yüce tanrı’yı bile eleştirmek için zaman bulabiliyor. madam, eğer tanrımızı eleştirerek günaha girmemi önlemek isterseniz, çarpışmalar dışında kalan zamanımı, hangi meşgaleyle geçirebileceğim konusunda lütfen bana yol gösteriniz."

toplum ve din hakkında görüşleri 

atatürk'ün dolmabahçe sarayı'nda zaman zaman yakın dostlarıyla bir araya geldiğini ve kendisinin de bu ziyaretlere katıldığını anlatan manevi kızı ülkü adatepe, onun bazen efkarlanıp eski hikâyelerini anlattığını, savaşa giderken daima ellerini açıp "allah'ım sen türk milletini hiçbir zaman esir etme." diye dua ettiğinden bahsettiğini belirtmiştir. atatürk, türk milletinin dinî inancı ile ilgili bir sözünde şu ifadeleri kullanmıştır:"türk milleti daha dindar olmalıdır, yani bütün sadeliği ile dindar olmalıdır demek istiyorum. dinime, bizzat hakikate nasıl inanıyorsam, buna da öyle inanıyorum. bilince aykırı, ilerlemeye mâni hiçbir şey içermiyor. halbuki türkiye’ye bağımsızlığını veren bu asya milletinin içinde daha karışık, sun’i, bâtıl itikatlardan ibaret bir din daha vardır. fakat bu konuda yeterli bilgisi olmayanlar, bu âcizler sırası gelince, aydınlanacaklardır. onlar ışığa yaklaşamazlarsa, kendilerini yitirmiş ve mahkûm etmişler demektir; onları kurtaracağız."

atatürk'ün, dini "lüzumlu bir müessese" olarak gördüğünü belirttiğine ilişkin sözüne karşın "dini olanların fakir kalmaya mahkûm oldukları" ve bu nedenle "öncelikle din anlayışını kaldırmak" gerektiğine inandığına ilişkin görüşleri için de kaynaklar mevcuttur. kâzım karabekir'in belirttiğine göre, atatürk ona din ile ilgili olarak dini olanların kazanamayacağını ve fakir kalmaya mahkûm olduklarını söyleyip netice olarak önce din anlayışını kaldırmak gerektiğini söylemiş ve bu sebeple kur'an'ın anlaşılarak okunmasına önem verip türkçeye çevrilmesini emretmiştir. ayrıca i̇slam'a ilişkin olumsuz sözleri de bulunmaktadır. karabekir'in anlattığı üzere, atatürk balıkesir'de hutbe okumasına karşın daha sonra kur'an ve muhammed ile ilgili olumsuz sözler etmiştir. bir konuşmaları sırasında atatürk'ün şöyle dediğini anlatır:"... mustafa kemal paşa beyanâtıma karşı hiddetle bütün içini ortaya döktü:
— evet karabekir; arapoğlu'nun yavelerini türk oğullarına öğretmek için kur'an'ı türkçeye tercüme ettireceğim ve böylece de okutturacağım! tâ ki budalalık edip de aldanmakta devam etmesinler!..."

farklı bir kaynağa göre, 1926-27 yıllarında atatürk ile röportaj yapan grace ellison, 1928 yılında yayımlanan turkey today adlı kitabının 24. sayfasında atatürk'ün kendisine şunları söylediğini yazmıştır:"benim bir dinim yok ve bazen bütün dinlerin denizin dibini boylamasını istiyorum. hükümetini ayakta tutmak için dini kullanmaya gerek duyanlar zayıf yöneticilerdir. âdetâ halkı bir kapana kıstırırlar. benim halkım demokrasi ilkelerini, gerçeğin emirlerini ve bilimin öğretilerini öğrenecektir. batıl inançlardan vazgeçilmelidir. i̇steyen istediği gibi ibadet edebilir. herkes kendi vicdanının sesini dinler. ama bu davranış ne sağduyulu mantıkla çelişmeli ne de başkalarının özgürlüğüne karşı çıkmasına yol açmalıdır."

atatürk: modern türkiye'nin kurucusu kitabının yazarı andrew mango, bu sözleri kitabına alarak atatürk'ün deist olduğu değerlendirmesini yapmıştır.

öte yandan 1 kasım 1937'de yaptığı meclis konuşmasında şu sözleri söylemiştir:"...bizim devlet idaresindeki ana programımız, cumhuriyet halk partisi programıdır. bunun kapsadığı prensipler, idarede ve siyasette bizi aydınlatıcı ana hatlardır. fakat bu prensipleri, gökten indiği sanılan kitapların dogmalarıyla asla bir tutmamalıdır. biz, ilhamlarımızı, gökten ve gaipten değil, doğrudan doğruya hayattan almış bulunuyoruz. bizim yolumuzu çizen; içinde yaşadığımız yurt, bağrından çıktığımız türk milleti ve bir de milletler tarihinin bin bir facia ve ıstırap kaydeden yapraklarından çıkardığımız neticelerdir."

din birliği fikri hakkında görüşleri 

atatürk ortaokul ve liselerde ders kitabı olarak okutulması için kendi el yazısıyla kaleme aldığı medeni bilgiler adlı kitabın ilk ve en uzun bölümü olan millet bölümünde şu eleştirileri kaleme almıştır:
"din birliğinin de bir millet teşkilinde müessir olduğunu söyleyenler vardır. fakat biz, bizim gözümüz önündeki türk milleti tablosunda bunun aksini görmekteyiz. türkler arapların dinini kabul etmeden evvel de büyük bir millet idi. arap dinini kabul ettikten sonra bu din, ne arapların, ne aynı dinde bulunan acemlerin ve ne de mısırlıların ve sâirenin türklerle birleşip bir millet teşkil etmelerine hiçbir tesir etmedi. bilakis, türk milletinin millî rabıtalarını gevşetti; millî hislerini, millî heyecanlarını uyuşturdu. bu pek tabii idi. çünkü, muhammed'in kurduğu dinin gayesi, bütün milliyetlerin fevkinde şamil bir arap milliyeti siyasetine müncer oluyordu. bu arap fikri, ümmet kelimesi ile ifade olundu. muhammed'in dinini kabul edenler, kendilerini unutmağa, hayatlarını allah kelimesinin her yerde yükseltilmesine hasretmeğe mecburdular. bununla beraber, allah'a kendi millî lisanında değil, allah'ın arap kavmine gönderdiği arapça kitapla ibadet ve münacatta bulunacaktı. arapça öğrenmedikçe allah'a ne dediğini bilmeyecekti. bu vaziyet karşısında türk milleti birçok asırlar ne yaptığını, ne yapacağını bilmeksizin adeta bir kelimesinin manasını bilmediği halde kur'ân'ı ezberlemekten beyni sulanmış hafızlara döndüler..."
"...türk milletini allah için, peygamber için topraklarını, menfaatlerini, benliğini unutturacak, allah'la mütevekkil kılacak derin bir gaflet ve yorgunluk beşiğinde uyuttular..."
"...din hissi, dünyanın acısı duyulan tokadıyla derhal türk milletinin vicdanındaki çadırını yıktı, davetlileri, türk düşmanları olan arap çöllerine gitti. artık türk, cenneti değil, son türk ellerinin müdafaa ve muhafazasını düşünüyordu. i̇şte dinin, din hissinin türk milletinde bıraktığı hatıra..."
"...kralların ve padişahların istibdadına dinler mesnet olmuştur..."

kitabın bu kısımlarını köşe yazısında değerlendiren can dündar, ilgili yerlerin 1969 ve 1988'de türk tarih kurumu tarafından sansürlendiği belirterek "nasıl oluyor da din konusundaki görüşleri bu kadar net olan bir lider hâlâ yanlış yorumlanıyor?" demiştir.

atatürk 1931 yılında türk tarih kurumu başkanı tevfik bıyıklıoğlu'na yazdığı sansürlenmiş mektubunda şöyle diyor:
 "arabistan yarımadasının kumsal çöllerinden; (ikre, bismi, rabbi) safsatasını esas tutmuş olan araplar, uygar dünyada, bilhassa türk zengin uygar bölgelerinde bu ilkel ve cahiliyet devrinin simgesi olan ilkeye dayanarak yapmadıkları tahrifat kalmamıştır."
 "...asıl kilise yakınına gelindiği zaman deveye binmek sırası köleye geldiğinden ötürü ömer’in yürüyerek; arap ırkından başka ve yüksek ırklardan oluşan ordunun yüksek ve muhteşem huzurunda o ordunun kumandanlarına karşı yerden taş alarak atmak suretiyle gösterdiği çıplak ve çıfıt araplık malumunuzdur. bunu artık türk çocuklarına bir erdem gibi okutmakta ısrar gösteren notları göz önüne almalısınız."

yabancı kaynaklarda görüşleri 
1932-1933 yıllarında ankara'da görev yapan abd büyükelçisi charles h. sherrill'in hazırladığı ve ilk kez toplumsal tarih dergisinde rıfat bali'nin hazırladığı yazıda yayımlanan rapor, atatürk'ün kendi ağzından dinle ilgili görüşlerini içermektedir. büyükelçi, ankara'da görev süresi boyunca atatürk ile yaptığı görüşmelere ve gözlemlere dayanarak a year's embassy to mustafa kemal adlı bir kitap hazırlamıştı. eser ilkin, 1934 yılında atatürk yaşarken, üç kez türkçeye çevrildi. kitabın atatürk'ün dine bakışını içeren bir kısmı mevcuttu. bu bölümde yazar, onunla yaptığı uzun bir mülakata yer vermiş ancak atatürk'ün sözlerinin bir kısmını kitaba almamış, bunu da "din konusundaki şahsi görüşleri hususunda söylediklerinin tamamını burada vermek hiç doğru olmaz" satırlarıyla dile getirmişti. ancak sherrill, kitaba sadece bir bölümünü aldığı görüşmeyi özetleyerek bir rapora döktü ve abd dışişleri bakanlığı'na gönderdi. raporda aktarılanlardan bazıları şunlardır:
"...agnostik olduğuna dair genellikle kabul görmüş inancı, kesinlikle reddediyor, ancak dininin sadece kâinat'ın mucidi ve hâkimi tek tanrı'ya inanmak olduğunu söylüyor. ayrıca beşeriyetin böyle bir tanrı'ya inanmaya ihtiyacı olduğuna inanıyor. buna ilaveten dualarla bu tanrı'ya seslenmenin beşeriyet için iyi olduğunu belirtti..."
"...yakın tarihte olan bursa hadisesi üzerinde serbestçe konuştu. bu hadise türklerce değil üç yabancı tarafından çıkarılmıştı: bir arnavut, bir bulgar ve bir rus. hatta üçüncü enternasyonal tarafından kışkırtıldığını da ima etti. muhtemelen sıkıntı verecek bu siyasi hareketi basit bir dil meselesine, ezanın arapça yerine türkçe okunması haline dönüştürerek gösterdiği siyasi maharetten ötürü kendisine iltifatta bulundum. bu sözlerim kuran'ın arapçadan türkçeye tercüme edilmesi için nasıl ve neden telkinde bulunduğu konusunda konuşmasına sebep oldu ve bu mevzuda yepyeni bir ufuk açtı. türk halkının uzun zamandan beri ezberden okuduğu bazı arapça duaların gerçek manasını anladığı zaman tiksineceğini söylüyor. kuran'dan alınan bir arapça bölüm okudu. bu duada muhammed amcası ile amca kızının yaptıkları bir şeyden ötürü cehenneme gitmeleri için beddua eder. 'düşünen bir türk'ün böylesi bir duayı okumaktan elde edeceği dini ilhamı veya dine ilgi göstermesini tahayyül edebilir misin?' dedi. bu fikrini geliştirdikçe ben de gitgide kuran'ın türkçe okunmasını teşvik etmesinin sebebinin kuran'ın türkler arasında gözden düşmesi olduğu neticesine varıyorum. daha sonra umumi ve şaşırtıcı bir beyanda bulunarak türk halkının gerçekte hiçbir şekilde dindar olmadığını, aralarından camilere giden az sayıda kişinin alışkanlıktan veya yüksek sesle söylenen duaların cezbine kapılarak camiye gittiğini ileri sürdü..."
"...sovyetler'in her türlü dini lağvetme fikriyle kesinlikle mutabık değil. bellibaşlı camilerin hükümetçe muhafaza edilmeleri ve amaçları doğrultusunda kullanılmaları gerektiğinde ısrarlı. üç büyük dinin ahlak öğretilerine dinden ziyade ahlak olarak inanıyor..."

atatürk, 20 mart 1937'de, ankara palas'ta; dönemin romanya dışişleri bakanı victor antonescu'ya şu sözleri söylemiştir:"...zamanında kitaplar karıştırdım. hayat hakkında filozofların ne dediklerini anlamak istedim. bir kısmı her şeyi kara görüyordu. “mademki hiçiz ve sıfıra varacağız, dünyadaki geçici ömür sırasında sevinç ve mutluluğa yer bulunmaz” diyorlardı. başka kitaplar okudum, bunları daha akıllı adamlar yazmışlardı. diyorlardı ki: “mademki sonu nasıl olsa sıfırdır, hiç olmazsa yaşadığımız sürece şen ve neşeli olalım.” ben kendi karakterim bakımından ikinci hayat görüşünü beğeniyorum, fakat şu sınırlar içinde: bütün insanlığın varlığını kendi şahıslarında gören adamlar zavallıdır. besbelli ki, o adam birey sıfatı ile yok olacaktır. herhangi bir kişinin, yaşadıkça memnun ve mutlu olması için gereken şey, kendisi için değil, kendisinden sonra gelecekler için çalışmaktır. anlayışlı bir adam, ancak bu şekilde hareket edebilir. hayatta tam zevk ve mutluluk, ancak gelecek nesillerin şerefi, varlığı, mutluluğu için çalışmakta bulunabilir..."

evening standard gazetesinin atatürk'ün ölümünden sonra hazırladığı yazı dizisinin sonuncusu "atatürk i̇slam geleneğini reddetti" başlığını taşıyordu.

ayrıca bakınız 

 atatürk'ün sansürlenen mektubu

kaynakça

konuyla ilgili yayınlar 
 mehmet ö. alkan (ed.), yakın türkiye tarihinden sayfalar sina akşin'e armağan içinde erik-jan zürcher, "mustafa kemal paşa'nın i̇slam tarihi yorumu", i̇stanbul, türkiye i̇ş bankası kültür yayınları, 2014: 327-341.

mustafa kemal atatürk
i̇nançlarına göre kişiler
dinlerine göre kişiler
din eleştirisi
tarihsel tartışmalar