İlyas

i̇lyas ( ; , "tanrım yhwh" anlamına gelir; yunanca: elias ), i̇branice i̇ncil'deki krallar kitaplarına göre bir peygamber ve bir mucize yaratıcısıdır ve kral ahab'ın hükümdarlığı sırasında (mö 9. yüzyıl) kuzey i̇srail krallığında yaşar. 1 krallar 18'de i̇lyas, kenan tanrısı baal'a karşı i̇brani tanrısı yhwh'ye tapınmayı savunur. tanrı ayrıca i̇lyas aracılığıyla diriliş, gökten ateş indirme ve "ateşle" diri diri göğe girme gibi birçok mucize gerçekleştirir. ayrıca "peygamberlerin oğulları" olarak bilinen bir peygamberler okuluna liderlik eder. yükselişinin ardından, öğrencisi ve en sadık yardımcısı elyesa, bu okulun lideri rolünü üstlenir. malaki kitabı, i̇lyas'ın "tanrı'nın büyük ve korkunç gününün gelişinden önce" döneceğini kehanet eder, onu i̇brani kutsal kitabına  saygı duyan çeşitli inançlarda mesih'in ve eskatonun habercisi yapar. i̇lyas'a yapılan atıflar sirak, yeni ahit, mişna,talmud, kuran, mormon kitabı ve bahai yazılarında yer almaktadır.

i̇lyas'ın adı şabat'ın sonunu gösteren haftalık avdala ayininde, fısıh bayramı seder ve brit milah (ritüel sünnet) gibi yahudi geleneklerinde anılır. babil talmud'u da dahil olmak üzere haggadah ve haham literatüründe çok sayıda öykü ve referansta yer almaktadır. i̇brani i̇ncili'ne göre, i̇lyas ahirzaman'da geri dönecek.

yeni ahit, bazı insanların bir anlamda i̇sa'nın i̇lya olduğunu düşündüğünü açıkça da vaftizci yahya'nın malaki 3:1'de geleceği vadedilen "i̇lyas" olduğunu belirtir; 4:5  üç sinoptik i̇ncil'deki kayıtlara göre, i̇lyas, i̇sa'nın başkalaşımı sırasında musa ile birlikte ortaya çıkar.

i̇lyas, kuran'da bir peygamber ve tanrı'nın elçisi olarak görünür ve burada baal'a tapanlara karşı vaaz i̇ncil anlatısı özetlenir. müslümanlar, katolikler ve ortodoks hristiyanlar için önemi nedeniyle elijah, 1752'den beri bosna-hersek'in koruyucu azizi olarak saygı görüyor.

i̇ncil hikayeleri 

i̇ncil'e göre, m. 9. yüzyılda, bir zamanlar süleyman'ın yönetiminde birleşmiş olan i̇srail, kuzey i̇srail ve güneyde yahuda krallığı olmak üzere ikiye bölünür. kuzeyin kralı omri, yarovam'ın saltanatından kalma, dinsel odağı kudüs'ten uzaklaştırmayı amaçlayan, dini yasalara aykırı politikalara devam eder: yerel kurbanlar sunaklar inşa etmek, levi ailesinin dışından rahipler atamak ve eski kenan dininde önemli bir tanrı olan baal'a adanmış tapınakların teşvik edilmesi gibi. omri, oğlu ahav ile baal'e tapan ve fenike'deki sayda kralının kızı olan prenses i̇zebel arasında gerçekleşen evlilik ittifakıyla iç güvenliği sağlar. böylece i̇srail'e bir süreliğine güvenlik ve ekonomik refah gelir, ancak dini kanunun katı bir tesniyeci yorumunu savunan i̇srailli peygamberlerle başı beladadır.

ahab, krallığı altında baal için bir tapınak inşa eder ve karısı i̇zebel, ülkeye baal ve aşera' rahip ve peygamberlerinden oluşan büyük bir maiyet getirir. bu bağlamda 1. krallar 17:1'de "i̇lyas tişbite " ahab'ı, çiy bile oluşmayacak kadar yıkıcı kuraklık olacağı konusunda ahav'ı uyarır, çünkü ahab ve kraliçesi, "rab'bin gözünde kötülük yaptıkları" söylenen bir "i̇srail krallar listesi"nin sonuncusudur.

krallar kitabı 
bir tishbite olarak kısa nitelendirmesi dışında, elijah'ın kişiliğine dair hiçbir arka plan verilmemiştir. i̇branice'deki adı "tanrım rab'dir" anlamına gelir ve baal'a tapınmaya meydan okuması nedeniyle ona verilen bir unvan olabilir.

i̇brani i̇ncili'nde anlatıldığı gibi, i̇lyas'ın meydan okuması cesur ve doğrudandır. baal, yağmur, gök gürültüsü, şimşek ve çiyden sorumlu kenan tanrısıydı. i̇lyas, kuraklığı ilk duyurduğunda, yalnızca bizzat yahve adına baal'a meydan okumakla kalmaz, aynı zamanda jezebele, rahiplerine, ahab'a ve i̇srail halkına da meydan okur.

zarepat'ın dul eşi 
ahab'la yüzleşmesinden sonra, tanrı ona i̇srail'den, ürdün'ün doğusundaki chorath deresinin yanında kuzgunlar tarafından besleneceği bir saklanma yerine kaçmasını söyler. dere kuruduğunda, tanrı onu fenike'nin zarefat kasabasında yaşayan dul bir kadının yanına gönderir.

kadın kendisi ve oğlunun hayatta kalmasına yetecek kadar yiyeceği olmadığını söyler. i̇lyas, tanrı'nın elindeki un veya yağın bitmesine izin vermeyeceğini söyleyerek, "korkma . . . çünkü i̇srail'in tanrısı rab şöyle diyor: rab'bin yeryüzüne yağmur yağdıracağı güne kadar un testisi boşalmayacak ve yağ testisi eksilmeyecek." onu son yemeğiyle besler ve elijah'ın vaadi gerçekleşir.

bir süre sonra kadının oğlu ölür ve kadın, "günahımı anmak ve oğlumun ölümüne neden olmak için bana geldin!"der. i̇lyas dua eder ve "[tanrı] i̇lya'nın sesini dinler, çocuk dirilir."  bu, kutsal yazılarda kaydedilen ölüleri diriltmenin ilk örneğidir.

üç yıldan fazla süren kuraklık ve kıtlığın ardından tanrı, i̇lyas'a ahab'a kuraklığın sona erdiğini duyurmasını söyler. elijah yolda yüz yahudi peygamberi i̇zebel'in tasfiyesinden saklamış olan obadiah ile karşılaşır. elijah'ın onu idam etmesi için ahab'ı kışkırtacağından korkar. elijah, obadiah'a güvence verir ve ahab'a gönderir.

baal'a meydan okuma 

ahab, i̇lyas'ı "i̇srail'in belası" olmakla suçlar; ancak i̇lyas, sahte tanrılara ( şedim ) izin vererek i̇srail'i rahatsız eden kişinin ahab olduğunu söyler.

i̇lyas'ın talimatıyla ahab, i̇srail halkını, baal'ın 450 ve aşera'nın 400 peygamberini kermil dağı'na çağırır. i̇lya daha sonra halkı baal'e tapınmaya razı oldukları için azarlar: "daha ne kadar iki farklı görüşle topallayacaksınız? efendi (yahve) tanrı ise, onu; ama baal ise, o zaman onu izleyin.

i̇lyas, baal ve yahve'nin güçlerinin doğrudan test edilmesini önerir (hikayede hem asherah hem de peygamberleri tamamen atlanır); o ve baal peygamberleri iki boğadan birini alacak, kurban için tahtaya koyacaktır, kurban kabul edildiğinde gökten gelen baal veya yahve'nin ateşi kurbanı yakacaktır.

baal peygamberleri bir boğa seçer ve hazırlar. sabahtan öğlene kadar dua ederler, başarılı olamazlar. elijah çabalarıyla alay eder. "i̇lyas öğle vakti 'yüksek sesle ağlayın! şüphesiz o bir ilahtır; ya meditasyon yapıyordur, ya yoldan çıkmıştır, ya yolculuktadır, ya da belki uykudadır ve uyandırılması gerekir'". daha yüksek sesle bağırarak ve kendilerini kılıç ve mızraklarla keserek karşılık verirler. akşama kadar dua etmeye devam ederler, ancak sonuç yoktur.

i̇lyas daha sonra yahve sunağını i̇srail'in on iki kabilesini temsil eden on iki taşla onarır. etrafına bir hendek kazar ve diğer boğayı kurban etmeye hazırlar. daha sonra kurban ve sunağın suyla ıslatılmasını emrederek siperi de doldurur. yahwe'den kurbanı kabul etmesini ister. gökten ateş yağarak kurbanı, sunağın taşlarını, toprağı ve siperdeki suyu tüketir. i̇nsanlar  efendi  o tanrı'dır; efendi   o tanrı'dır" derler. i̇lyas onlara baal'ın peygamberlerini yakalamalarını emreder ve i̇lyas onları kişon nehri'nin yanında öldürür.

horeb dağı 
i̇lyas'ın baal peygamberlerini öldürmesine öfkelenen i̇zebel, onu öldürmekle tehdit eder. elijah, yahuda'daki beerşeba'ya kaçar, çölde bir çalının altına tek başına oturup ölmek için dua eder ve uykuya dalar. rab'bin bir meleği onu nazikçe uyandırır. uyandığında ekmek ve bir testi su bulur, yer, içer ve tekrar uykuya dalar. melek daha sonra ona ikinci kez gelir ve önünde uzun bir yolculuk olduğunu söyler.

i̇lyas, kırk gün kırk gece horeb dağı'nda dolaşır. musa'nın on emri aldığı, birkaç yüzyıl önce musa ve neslinin ayrılmasından sonra oraya dönen tek kişidir. bir mağaraya sığınır.  "çık ve efendi (tanrı) huzurunda dağda dur, çünkü efendi geçmek üzere" denilir. güçlü bir rüzgar gelir, ardından bir deprem ve ardından bir ateş gelir, ancak rab bunların hiçbirinde yoktur, bunun yerine sakin, alçak bir ses olarak gelmeyi seçer ve i̇lyas'ın yeniden yola çıkmasını ister bu kez aram krallı olarak hazael'i meshetmesi için şam gidecek, i̇srail kralı olarak yehu ve eski peygamberin halefi olarak elişa'yı atayacaktır.

nabot'un bağları 
ahab cinayetle bir bağın mülkiyetini aldıktan sonra elijah, 1 kings 21'de ahab ile tekrar karşılaşır. ahab, yizreelli nabot'un bağına sahip olmak istemektedir. daha iyi bir bağ veya uygun bir fiyat teklif eder, nabot kabul etmez. ancak i̇zebel, arazi için bir plan yapar. yakında yaşayan yaşlı ve soylulara mektuplar gönderir. bir ziyafet düzenler ve nabot'u davet ederler. ziyafette, ona tanrı'ya ve ahab'a küfretmekle ilgili asılsız suçlamalar yapılır, plan tutar ve nabot taşlanarak öldürülür. nabot'un öldüğü haberi geldiğinde i̇zebel, ahab'a bağı ele geçirmesini söyler.

tanrı, i̇lyas ile tekrar konuşur ve onu ahab'ın karşısına bir soru ve kehanet ile gönderir: "onu öldürdün ve ele geçirdin mi?" ve "köpeklerin nabot'un kanını yaladığı yerde, sizin de kanınızı köpekler yalayacak."

ahab, elijah ile yüzleşir. elijah, kendi eylemleriyle kendisini tanrı'nın düşmanı yaptığını söyleyerek yanıt verir. elijah, ahab'a tüm krallığının onun otoritesini reddedeceğini söyler; i̇zebel yizreel içinde köpekler tarafından yenecektir; ve ailesi şehirde ölürlerse köpekler, kırsalda ölürlerse kuşlar tarafından yok edilecektir. ahab bunu duyduğunda o kadar içtenlikle tövbe eder ki, tanrı ahab'ı cezalandırmaktan vazgeçer ve gazabını oğlu ahazya ve i̇zebel üzerine boşaltır.

ahazya 

elijah'ın hikâyesi ahazia ile ( 2 kral 1 ) devam eder. sahne, ahazah'ın düşerek ciddi şekilde yaralanmasıyla başlar. i̇yileşip iyileşmeyeceğini öğrenmek için habercilerini i̇srail krallığının dışındaki ekron'daki baalzebub rahiplerine gönderir. i̇lya habercileri durdurur ve " i̇srail'de tanrı olmadığı için mi ekron tanrısı baal-zebub'a soru gönderiyorsunuz?" der. ahazya, habercilerden kendilerine bu mesajı veren kişiyi tarif etmelerini ister ve onu anında "tişbite elijah" olarak tanır.

elijah'ı tutuklamak için üç grup asker gönderir. i̇lk ikisi, i̇lyas'ın gökten çağırdığı ateşle yok edilir. üçüncü grubun lideri, kendisi ve adamları için merhamet diler.  ahazya, elijah'ın sözüne uygun olarak yaralarından kurtulamadan ölür.

2.krallar 2:3–9'a göre elişa ve "peygamberlerin oğulları" i̇lyas'ın bir gün göğe alınacağını bilmekteydiler. elijah, elişa'nın onun "alındığını" görmesini kabul eder.

elijah elisha ile birlikte ürdün'e yaklaşır. mantosunu sıvar ve suya vurur. su ikiye ayrılır, i̇lyas ile elişa karşıya geçerler. aniden ateşten bir araba ve atlar belirir, i̇lyas bir kasırgayla yukarı kaldırılır, pelerini yere düşer ve elişa onu alır.

tarihsellik 
akademisyenler mö dokuzuncu yüzyılda kral ahab ve ahazya'nın hükümdarlıkları sırasında i̇srail krallığı'nda elijah adında bir peygamberin varlığı, büyük kişisel dinamizmi ve muhafazakar şevkiyle dini bir figür olduğu ve i̇srail'de baal tapınmasının yükselişine karşı direnişin lideri olduğu konusunda genel olarak hemfikirdirler.

bununla birlikte, bazı bilim adamlarının görüşüne göre, peygamberin i̇ncil'deki sunumu, onun faaliyetinin tarihsel bir belgesi olarak alınamaz. i̇ncil metinleri, onu kahraman bir kişilik olarak gören popüler efsanenin ve ardından gelen teolojik düşüncenin gözünden sunmaktadır. eylemleri, halk ve kral ile ilişkileri basmakalıp ve davranışları paradigmatiktir.

i̇slam'da

kuran 
kuran, i̇lyas'ın halkına tanrı'ya ibadet etmeye gelmelerini ve bölgenin birincil idolü olan baal'a tapınmayı bırakmalarını söylediğini anlatır. kur'an, "ve i̇lyas gerçekten elçilerden biriydi. "hatırla", kavmine şöyle demişti: "allah'tan korkmaz mısınız?" yaratanların en güzeli olan, sizin ve atalarınızın rabbi olan allah'ı terk mi ediyorsunuz?"

kuran, i̇lyas'ın kavminin çoğunluğunun peygamberi yalanladığını ve putperestliği takip etmeye devam ettiğini açıkça belirtir. ancak allah'ın az sayıda sadık kulunun i̇lyas'ın peşinden gittiğinden ve allah'a inanıp taptığından bahseder. kur'an "fakat onlar onu yalanladılar, bu yüzden mutlaka [ceza için] getirilecekler. ama allah'ın seçilmiş kulları değil. biz onu sonraki nesiller arasında ˹şerefle anma˺ lütfettik: "

allah kuran'da i̇lyas'ı iki yerde övmektedir:

sanat ve edebiyatta 

 elijah'ın öyküsünün belki de en iyi bilinen temsili , felix mendelssohn'un " elijah " oratoryosudur . oratoryo, elijah'ın ahab'a meydan okuması ve tanrıların yarışması, ölüleri diriltme mucizesi ve göğe yükselişi dahil olmak üzere hayatının birçok bölümünü anlatıyor. 1846'da bestelenen ve prömiyeri yapılan oratoryo, yeni alman okulu üyeleri tarafından eleştirildi, ancak yine de repertuardaki en popüler romantik koro-orkestra eserlerinden biri olmaya devam ediyor.
 antropolog safet hadžimuhamedović  , i̇lyas'ı beklerken: boşnak manzarasında zaman ve karşılaşma adlı  etnografisinde, bosna'daki hıristiyanlar ve müslümanlar tarafından paylaşılan i̇lyas günü'nün ( ilindan/aliđun ) senkretik hasat şölenini tartışıyor. güneydoğu bosna dağlık  bölgelerindeki gacko tarlası'na odaklanıyor. elijah'ın iki adı olan "öğleye kadar ilija - öğlenden sonra alija" ( do podne ilija, od podne alija ) hakkında iyi bilinen bir boşnak atasözüyle başlayan hadžimuhamedović, elijah'ı geleneksel ve savaş sonrası bekleyişin yanı sıra başka karakterlerin bolluğunu tartışıyor. ile birleşir (örn. slav tanrısı perun ve peygamber hızır ). kitaptaki ana kinaye olarak elijah'ı beklemek, milliyetçi şiddetten sonra evin ve kozmolojinin restorasyonunu beklemek haline gelir. elijah'ın yokluğu, yahudi ritüellerindekini anımsatıyor ve hadžimuhamedović, elijah'ın dönüşünü beklerken yaratıcı bir siyasi direniş biçimi keşfediyor.
 orlando furioso'da i̇ngiliz şövalye astolfo, elijah'ın alevli arabasında aya uçar.
 elijah rock, bazen yahudi gençlik grupları tarafından da kullanılan, elijah hakkında geleneksel bir hıristiyan ruhanidir .
 " go like elijah ", amerikalı rock-pop-caz söz yazarı chi coltrane'nin bir şarkısı.
 lorenzetto, raphael'in tasarımlarını kullanarak genç heykeltıraş raffaello da montelupo'nun yardımıyla bir i̇lyas heykeli yarattı.
 paulo coelho'nun beşinci dağ, elijah'ın hikâyesine dayanıyor.
 christian metal grubu disciple, 2001 albümleri by god'da "god of elijah" şarkısını yayınladı. şarkının teması, i̇lyas'ın baal ile i̇srail tanrısı arasında ahab'a karşı koyduğu meydan okumadır.
 kökler-füzyon grubu seatrain, aynı adlı albümlerde (1970), grup üyesi peter rowan'ın elijah'ın ikinci gelişini ima eden "waiting for elijah" şarkısını kaydeder.
 1974'ten 1976'ya kadar philip k. dick, elijah'ın ruhu tarafından ele geçirildiğine inanıyordu. daha sonra the divine invasion adlı romanında elijah'ı (elias tate olarak) dahil etti .
 ryan adams'ın 2005 albümü 29'da, "voices" şarkısı elijah'tan bahsediyor ve elijah'ın yıkım peygamberi olduğunu ima ediyor.
 elijah ile yolculuklar: peygamberin sekiz öyküsü, barbara goldin tarafından yazılan ve jerry pinkney tarafından çizilen kitap
 1996'da robin mark, days of elijah adlı bir övgü şarkısı yarattı.
 cormac mccarthy'nin kıyamet sonrası romanı the road (2006), kendisinden belirsiz bir şekilde ely olarak bahseden yaşlı bir adamı konu alıyor.
 elijah ("lije"), isaac asimov'un <i id="mwbpq">robot</i> serisinin üç romanındaki başkahramanın adıdır. i̇ncil hikâyelerine aşinadır ve bazen bunları anlatıda veya dinden yoksun bir dünya üzerine inşa edilmiş robot ortağıyla tartışırken anlatır. karısının adı ironik bir şekilde jezebel'dir.
 popüler ateş arabaları filmi, william blake'in ve o ayakları antik çağda yaptı şiirine atıfta bulunur ve bu da elijah hikâyesine atıfta bulunur.
 elijah, 1953 yapımı sins of jezebel filminde john hoyt tarafından canlandırılmıştır.
 clive hicks-jenkins'in 2003-07 civarında yaptığı bir dizi resim, oxford'daki christ church resim galerisi'ndeki bir toskana sunağının parçalarından esinlenerek, elijah'ı bir kuzgun tarafından beslenirken tasvir ediyordu.
 capleton ve drag-on'un yer aldığı, damian marley'in "it was written" şarkısında atıfta bulunulmuştur.
 denzel washington'ın başrolde oynadığı the book of eli filminde kıyamet sonrası bir dünyada i̇ncil'i güvenli bir şekilde saklaması için teslim etme görevindeki adam olarak referans alınmıştır.
 il peretz, 1917'de marc chagall tarafından çizilen sihirbaz'ı elijah hakkında yazdı.
 moby-dick'in başlarında ishmael ve queequeg, kendilerine ahab'ın gemisi pequod'a katılmanın tehlikelerini ima eden bir peygamber (veya belki de sadece korkutucu bir yabancı) olan elijah adında yaralı ve deforme olmuş bir adamla karşılaşırlar.
 elijah, psikolog carl jung'un " kırmızı kitap "ında ana kitap kahramanlarından biri olarak görünür.

ayrıca bakınız 

 i̇ncil anlatıları ve kuran
 ali (isim)
 efsaneler ve kuran
 i̇slam peygamberleri
 kısas-ı enbiya ( peygamber kıssaları )
 elijah'a adanmış kiliseler
 teoforik isimler
 i̇ki tanık

notlar

kaynakça 

hristiyanlık peygamberleri