Tarikat

tarikat (), veya tarik kelimesi "yol" tarikat "yollar" anlamına gelir, "allah’a ulaştıran yol" mânâsında kullanılmaktadır. tarikatlar selçuklu ve osmanlı'ya özgü düşünce ve inanç hareketleri olarak değerlendirilmektedir. birçok tarikatın menşei hicri 5./miladi 11. asırda abdülkâdir geylânî’nin yolundan gidenler tarafından oluşturulan kadiri tarikatıdır. ebû sâlih muhyiddîn abdülkâdir geylânî, neseben hem hasanî ve hem de hüseynîdir. abdulkadir geylânî’nin soyundan gelen evlat ve torunları da yaşadıkları muhitlerde “şerîf”, “şurefâ”, “seyyid” olarak anılmışlardır.

tarikat, allah'a ulaşma ve onu tanıma yollarından her biridir. i̇slamiyet'te, i̇slamiyet'in kalbi boyutu üzerinde duran ve "kalbin fıkhı" diye nitelenen tasavvuf öğretisinin (terbiyesinin) uygulandığı düzenli kurumsal yapılar olarak tarif edilir.

tarîk 

tarîk arapçada "yol" demektir. tarîkat ise bu kelimenin çoğuludur ve "yollar" manasına gelir. mezhep kelimesi "" (gitmek) fiilinden türemiş olup anlam olarak benzemektedir. tarikat tasavvuf için yol, mezhep ise şeriat için yol demektir. tarikat keşfe, ilhama ve şeriate dayanırken mezhepler "nakle" (kutsal kitaplara ve peygamberlere) dayanır.

tarikler (tarikat) de "mürşit" denilen mânevî önderler eşliğinde tasavvuf öğretisini uygulamaya istek duyan kişilere (tâlip) yolun esasları hakkındaki terbiye sistemine dahil eder. bunu da "emr-i mânevî" denilen allah'tan bir işaret olmadan genellikle başlanmaz. yola giren kimseler (mürid) ve yolda ilerleyenler (sâlik) tasavvuf öğretisinin esaslarını yaptıkları pratiklerle (zikir, tefekkür, râbıta, murakabe, nafile ibadetler v.s.) kendi derûnlarında keşfederler.

 türkiye'de tarikatlar 
türkiye'de çeşitli halk sınıfları ve tipleri arasında farklı sûfî tarikatları gelişmiştir. örneğin bektaşi tarikatı daha çok köylülere ve askerlere hitap ederken nakşibendi tarikatı ilahiyatçı ve bilim insanları; mevlevî tarikatı müziği ve şiirleriyle sanatsal eğilime sahip olanları; halvetî tarikatı ise tarikat fabrikası olarak bilinen kendi içinden birçok içtihat çıkaran sultanlar, generaller, önemli hükûmet adamları ve yöneticileri içinde barındırmıştır.

dört ruhî durakta "tarikat"

tarîkat silsileleri
 silsileleri ali bin ebâ tâlib'e bağlananlar 
ali bin ebâ tâlib ve ehl-i beyt’e karşı olan muhâbbet duyguları sebebiyle mevlevîlik ile kadirîlik gibi aslen sünnî kimlik gösteren bâtınî-tarîkat, silsilelerini cüneyd-i bağdâdî, serî-i sekatî, ma'ruf-u kerhî’den sonra sırasıyla ya “davud-u taî”, “habib-i acemî”, “hasan-ı basrî” veyahut ta câferiyye şiîliği'nin resmen i̇mâm olarak kabul ettiği ve on i̇ki i̇mâmlar’ın ilk sekizi olarak da bilinen “i̇mâm ali er-rıza”, “i̇mâm mûsâ el-kâzım”, “i̇mâm câʿfer-i sadık”, “i̇mâm muhammed el-bakır”, “i̇mâm ali bin hüseyin zeyn el-âb’ı-dîn”, “hüseyin seyyîd’ûs-şuhedâ”, ve “hasan el-mûctebâ” aracılığıyla ali bin ebâ tâlib merkedî ile muhammed mustafa’ya bağlamaktadırlar.

ayrıca, yine sünnî-bâtınî tarikâtı olarak bilinen halvetilik ile bayramilik'' de kendi silsilelerini “cüneyd-i bağdâdî”, “serî-i sekatî”, “ma'ruf-u kerhî”, “davud-u taî”, “habib-i acemî”, “hasan-ı basrî” aracılığıyla; rufâîlik ise “i̇mâm mûsâ el-kâzım”, “i̇mâm câʿfer-i sâdık”, “i̇mâm muhammed bakır”, “ali zeyn el-âb’ı-dîn”, “hüseyin seyyîd’ûs-şuhedâ” aracılığıyla ali ile muhammed’e bağlanmaktaydılar. bunlardan başka sühreverdilik ile üveys’îyye silsileleriyse ali el-mûrtezâ ve ömer ibn hattab aracılığıyla muhammed mustafa’ya bağlanmaktaydılar.

silsileleri ebu bekir es-sıddîk'a bağlananlar 
diğer taraftan da nakşibendilik ile onun kolları olan hakkân’îyye ile hâlid’îyye gibi yine sünnî kimlik gösteren bâtınî-tarîkat, silsilelerini ebû’l hasan kharakânî, ebâ yezîd-i bistâmî, i̇mâm câʿfer es-sâdık, kâsım bin muhammed, salmân-ı fârisî aracılığıyla ebu bekri’s-sıddiyk ile muhammed mustafa’ya bağlarlar.

ayrıca bakınız 
 adâvv’îlik
 ahilik
 alevîlik
 âli’îlik 
 babâîlik
 bâbîlik
 bahâîlik
 barak’îyyûn
 bâtınîlik
 bayramilik
 bektaşîlik
 câferîlik
 celâl’îlik 
 celvetilik
 cerrahilik
 çınarcılık
 davudî i̇smailîlik 
 dürzîlik
 ekberilik
 galibilik
 gümüşhanev’îlik
 halidilik
 halvetilik
 harabât’îlik 
 haydarîlik
 hurûfîlik
 işıkçılık 
 i̇mam (i̇slâm)
 i̇mamet
 i̇mamilik
 i̇smailîlik
 onikicilik
 kadirîlik
 kalenderîlik
 karmatîlik
 keysanîlik
 kızılbaşlık
 melamilik 
 mevlevîlik
 mustâlîlik
 nakşibendîlik
 nimetullahi tarikatı
 nizarî i̇smailîlik
 nûrbakşîlik
 nusayrîlik
 onikicilik
 on i̇ki i̇mam
 rufâîlik
 sabbahiyye
 safevîlik
 sühreverdilik
 şâzelîlik
 üveys’îyye
 vefâîlik
 yarsanilik
 yesevîlik
 zahid’îyye
 zeydîlik

kaynakça