Teşkîlât-ı Mahsûsa

teşkîlât-ı mahsûsa ( , ), i̇ttihat ve terakkî cemiyeti bünyesinde enver paşa'ya bağlı olarak kurulan gizli teşkilattır. ii. meşrutiyet dönemi sonrası 1913-1918 yılları arasında etkinlik gösteren istihbarat ve propaganda aracı bir topluluktur. i̇ttihat ve terakkî'nin türkçü ve i̇slâmcı siyasi görüşleri doğrultusunda, yurt içi ve yurt dışında, karşı-istihbarat, propaganda, örgütlenme, suikast eylemlerinde bulunmuştur. oluşumun isim babası miralay rasim bey’dir. çeşitli şahit ifadelerine göre 1911'den itibaren etkin olmuş, 17 kasım 1913’te resmen kurulmuş ve daha sonrasında da 5 ağustos 1914'te harbiye nezareti'ne bağlı resmî bir örgüte dönüştürülmüştür. 8 ekim 1918'de i̇ttihat ve terakkî hükûmetinin iktidardan ayrılması ile birlikte teşkilât-ı mahsusa da resmen tasfiye edilmiştir.

ayrıca teşkilât-ı mahsusa, hala varlığı tartışılan bir teşkilattır. kimi tarihçiler var olduğunu, kimi tarihçiler ise böyle bir teşkilatın asla kurulmadığını ve var olmadığını ileri sürmektedir.

teşkilât-ı mahsusa'nın trablusgarp'ta i̇talyanlara, batı trakya'da bulgar ve yunanlara, mısır ve irak'ta i̇ngilizlere karşı direniş örgütleme çalışmaları kısmen belgelenmiştir. buna karşılık 1915 ermeni kırımı'nda teşkilât-ı mahsusa'nın oynadığı rol, sık sık dile getirildiği hâlde ayrıntılarıyla ortaya konabilmiş değildir. teşkilât-ı mahsusa hakkında tek köklü araştırmanın yazarı olan philipp stoddard'a göre teşkilât-ı mahsusa, ermeni tehcirinde hiçbir rol oynamamıştır. guenter lewy stoddard'la 2001 senesinde görüştüğünü ve stoddard'ın hâlâ aynı görüşü savunduğunu bildiriyor.

i. dünya savaşı'ndan sonra anadolu'da oluşturulan kuvâ-yi milliye ve müdafaa-i hukuk gruplarının önde gelen liderlerinin hemen hepsi teşkilât-ı mahsusa üyesi olduğu bilinen kişilerdir. buna rağmen teşkilât-ı mahsusa ile millî mücadele arasındaki örgütsel ilişki yeterince incelenmemiştir. teşkilatın kurucusu enver paşa'dır. başında ise hüsamettin (ertürk) bey bulunmaktaydı. teşkilatın ideolojik yapısını ise dr. bahaeddin şakir ve dr. nâzım oluşturmuştur.

bilgi kaynakları 
teşkilât-ı mahsusa'ya ilişkin tek akademik çalışma, dr. philip stoddard'ın 1963 tarihli doktora tezidir. teşkilat ileri gelenlerinden eşref kuşçubaşı ve hüsamettin ertürk'ün anıları yayımlanmıştır. rauf orbay'ın anılarında da i̇ran-afganistan operasyonları hakkında bilgi bulunur. galip vardar'ın i̇ttihat ve terakki i̇çinde dönenler (1960) kitabı, yanlı olmakla birlikte değerli bir bilgi kaynağıdır. hamza erkan, bir avuç kahraman (1946) kitabında, süleyman askeri'nin irak macerasına ilişkin geniş bilgi verir. mustafa balcıoğlu'nun da teşkilât-ı mahsusa ile ilgili kitapları vardır.

teşkilât-ı mahsusa arşivi elde değildir; 1918'de i̇ttihat ve terakki liderlerinin yurt dışına gitmeden önce imha ettiği ileri sürülür. mütareke döneminde i̇stanbul'da yapılan divan-ı harb-i örfi mahkemelerinde teşkilata ilişkin birçok iddia dile getirilmiş ve tanıklar dinlenmiştir. divan-ı harp tutanaklarının bir kısmı taner akçam tarafından yayımlanmıştır. taner akçam'ın yaptığı araştırmaya göre teşkilât-ı mahsusa'nın koruması altında olan bir aile manisa'ya yerleştirilmiştir. ailenin kimliği gizli tutulmakta ve cia kayıtlarına göre manisa yuntdağ civarında bulunmaktadır.

amaç ve örgütlenme 
örgütün son başkanı olan hüsamettin (ertürk) bey teşkilât-ı mahsusa'nın kuruluş amacını şöyle tanımlar:
teşkilât-ı mahsusa'nın kurucusu olan bu kişinin kimliğinin gizlenmesi kafalarda hep soru işareti olarak kalmıştır. birinci dünya savaşı'nda i̇ngilizlerin basra'yı ele geçirmesi üzerine, teşkilât-ı mahsusa liderlerinden süleyman askeri, kürt ve arap aşiretlerinden derlenmiş bir çeteyle i̇ngilizlere karşı vur-kaç saldırıları düzenlemiş, abadan'daki petrol tesislerini yakmıştır. buna tepki olarak harekete geçen i̇ngilizler, 12-14 nisan 1915'te türk ordusunu şuaybe'de ağır bir yenilgiye uğrattılar. süleyman askeri, yenilgi üzerine 14 nisan tarihinde tabancasıyla intihar etmiştir.

29 nisan 1916'da halil paşa komutasındaki osmanlı 6. ordusu'nun i̇ngiliz birliklerini kut'ül ammare'de yenilgiye uğratıp esir almalarından sonra, nuri paşa ve rauf bey yönetiminde bir teşkilât-ı mahsusa birliği savaşta tarafsız olan i̇ran ve afganistan'a girerek burada yerli kuvvetlerden oluşturacağı birliklerle i̇ngilizleri arkadan vurmayı denedi. mareşal liman von sanders'e göre bu macera, irak'taki türk yenilgisinin nedenlerinden biri oldu.

ermeni soykırımı'nda teşkilât-ı mahsusa 
ermeni soykırımı tezini savunan tarihçilere göre, bu gizli teşkilat, iddia edilen soykırımı gerçekleştirmekte kullanılmıştır. i̇ddialara göre, talât paşa hükûmetinden sonra yeni hükûmeti kuran ahmet i̇zzet paşa teşkilatın tüm belgelerini yok etme emri vermiştir. teşkilât-ı mahsusa'nın iddia edilen soykırımı gerçekleştirmiş olan örgüt olduğu iddiası, andonyan belgeleri ve 1919/1920 i̇stanbul savaş mahkemeleri yanında, soykırım tezini ispatta kullanılan başlıca iddialardan biri. guenter lewy'nin verdiği bilgilere göre, teşkilât-ı mahsusa hakkındaki iddiaların belgelerde doğrudan dayanağı bulunmuyor, ancak bu iddialar, bu belgeleri okuduğunu belirtenlerin kuşkulu varsayımlarına dayanmaktadır. lewy, soykırım tezinin savunucularından olan vahakn dadrian'ın, orijinal kaynakların olanak vermeyeceği varsayımlarda bulunduğunu bildiriyor.

stoddard'a göre, teşkilât-ı mahsusa, ermenilerin sınır dışı edilmesinde herhangi bir rol oynamamıştır.

teşkilât-ı mahsusa'nın kadrosu 
14 kasım - 23 kasım 2005 tarihleri arasında yeni şafak gazetesinde abdullah muradoğlu tarafından teşkilât-ı mahsusa hakkında 10 bölümlük bir yazı dizisi yayınlanmıştır. bu yazı dizisine göre teşkilât-ı mahsusa'da görev yapmış ünlü kişilerden bazıları şunlardır: enver paşa, kaymakam süleyman askeri, eşref sencer kuşçubaşı, zenci musa, yakub cemil, dr. bahattin şakir, mithat şükrü bleda, ohrili eyüb sabri, fuat balkan, teğmen hilmi musallimi, i̇smail canbulat, piyade subayı rasuhi bey, filibeli hilmi bey, şerif burgiba, arabistan'da i̇bn ür-reşit, nuri killigil ve halil kut paşa paşalar, ali fethi okyar, hacı selim sami, "kel ali" lakaplı ali çetinkaya, ilk tayyareci şehitlerden sadık bey, çerkes reşit bey, ahmet fuat bulca, nuri conker, rauf orbay.

yaygın örgütlenen, hatta i. dünya savaşı sırasında askeri birlikler oluşturulan teşkilât-ı mahsusa'nın, en geniş örgütlendiği zamanda çeşitli i̇slam ülkelerindekilerle birlikte 30 bin üyeye ulaştığı öne sürülür.

ayrıca bakınız 
 türk istihbaratı
 milli i̇stihbarat teşkilatı
 yıldız i̇stihbarat teşkilatı
 karakol cemiyeti

dış bağlantılar 
 yeni şafak gazetesi, abdullah muradoğlu 1 , 2 , 3 , 4 , 5 , 6 , 7 , 8 , 9 , 10

kaynakça