Derleyici

derleyici, kaynak kodları makine koduna derleme görevine hizmet eden yazılımların adıdır. bir programlama dilinin derleyicisi, o programlama dili kullanılarak yazılmış olan kodu hedef işlemci mimarisine göre uygun şekilde makine koduna derler ve genellikle çıktı olarak yürütülebilir dosyasının (exeutable file) elde edilmesini sağlar. bu eyleme derleme denir.

bilgi işlemde yürütülebilir dosya doğrudan işlemci tarafından çalıştırılabilecek bir dosyayı ifade eder. dosya makine kodu ile yazılmış komut seti talimatları bütününden oluşur.

derleyiciler yürütülebilir dosyalar oluşturulmak amacıyla yaygın olarak kullanılırlar. derleyiciler de çalışma prensiplerine göre kendi içlerinde ayrılırlar. tipik bir derleyici yorumlayıcı ve çeviricide olduğu gibi sözcüksel analiz ve ayrıştırma aşamalarını gerçekleştirir.

derleyicilerin ürettiği yürütülebilir dosyalar her zaman platforma özel olarak derlenmiş makine kodlarından oluşmaz, bazen kaynak kod bir ara temsil diline derlenir ve bu dil genellikle bayt kodu (bytecode) olmaktadır.

ara dillerin en popüler örnekleri microsoft .net, java sanal makinesi (java virtual machine - jvm) ve beam (erlang virtual machine) şeklindedir. bu platformlar kendilerine özgü bir ara dil kullanırlar. bu ara dil türü örneklerin hepsinde bytecode şeklindedir. örneğin jvm java bytecode olarak adlandırılan bir ara dil kullanmaktadır. bu ara dilin çalışma zamanında yorumlanması ve ilgili platforma göre uyumlu makine kodunun oluşturulmasına daha önce değinilmişti (bkz. p-code machine). bu şekilde derlenen diller zamanında (just in time – jit) derleme tekniğini kullanır.

i̇ki ana derleyici türü vardır, bunlar: yerel (native) ve çapraz (cross) derleyicilerdir. yerel derleyiciler üzerinde çalıştığı platforma özgü derleme gerçekleştirirler. dolayısıyla yerel bir derleyiciden elde edilecek çıktı yalnıza derleyicinin derleme zamanında yürütüldüğü sisteme yönelik olacaktır (örn. yerel bir derleyici ile c kodunun amd64 mimarisini kullanan linux çekirdeğinde çalışan bir makinede derlenmesi sonucu amd64 ve linux çekirdeğiyle uyumlu makine kodu elde edilmesi). yerel derleyicilerin platform bağımsız düşünmeleri gerekmediğinden aot derleme tekniği ile direkt olarak makine koduna derlenirler. çapraz derleyiciler üzerinde çalıştıkları platformdan bağımsız bir şekilde destekledikleri tüm platformlara özel olarak makine kodu derlemeleri üretebilirler. buna örnek olarak arm64 üzerinde çalışan bir derleyicinin i386 için uyumlu makine kodu derlemesi gösterilebilir. derleyici yalnızca kodu derlemekle ilgilenmez aynı zamanda derleme zamanında gerekli gördüğü yerlerde kodu optimize edebilir ve daha optimum bir makine kodu üretmek için çabalayabilir. bunlara derleyici optimizasyonları denir.

makine üzerinde bulunan işlemcinin komut setine uygun şekilde derlenen saf makine kodlarının işlemci tarafından doğrudan yürütülebilir olduğundan en saf çalışma performansı bu şekilde derlenen dillerden elde edilebilir. bu diller zamanından önce (ahead of time - aot) derleme tekniğini kullanır.

genellikle yürütülebilir dosya elde edilmesi şeklinde tanımlanmasının nedeni ise bir derleyicinin her zaman tam anlamıyla yürütülebilir dosya oluşturmamasından kaynaklanmaktadır.

derleyicinin kullanılmasındaki amaç genellikle çalışabilir bir yazılım elde etmektir. kullanıcıların programları kullanırken kolaylık sağlamak amaçlı geliştirilmiştir...
örneğin, şu satırı bir programın kaynak kodunda (programın okunabilir hali) düşünelim:

alttaki assembly'de yazılmış satırlar, aynı programın derlenmiş halidir:
 
 load a [0]      ;; belleğin 0 adresindeki veriyi a siciline yükle 
 add  a bx       ;; a siciline bx sicilindeki adreste bulunan veriyi ekle 
 stor a [100]    ;; sonucu 100 adresine yaz

bu örnekte çevirinin hedefi, programcının anladığı kaynak kodundan işlemcinin anladığı
0 ile 1 den oluşan makine dili kodunu üretmek (load,add ve stor komutları 0001, 0011 ve 0010 olarak yorumlanır)

  0001 01 00 00000000
  0011 01 10 00000010
  0010 01 00 00000100
  ---- -- -- ---------
   |   |  |   |_bellek adresi
   |   |  |işaret   
   |   |__sicil
   |_komut
bir programlama dili genellikle insan tarafından okunabilir yapılardır. bilgisayarlar komut seti içerisinde yer alan talimatlar dışında herhangi bir komut yorumlama yeteneğine sahip değillerdir. i̇şlemcilerin mimarisine göre komut seti de farklılık göstermektedir, bu nedenle derleyicilerin desteklenen her farklı işlemci mimarisi için farklı derleme aşamalarını izlemesi ve farklı makine kodu sonuçları üretmesi gerekir.

derleyici yapısı 
bir derleyicinin yapısı hedef programlama diline göre değişiklik gösterse de genel olarak bir derleyicinin uygulanması (implementation) yaygın şekilde benzer aşamaları takip eder.

ön uç (front end) 
bir derleyicinin ön ucu, kaynak kodun analiz edilerek daha kolay bir şekilde anlamlandırılması ve anlamlandırılmadan önce bir takım sözdizimi gibi hataların kontrol edildiği yerdir.

 sözcüksel analiz: kaynak kodun incelenerek jeton (token) olarak temsil edilecek şekilde ayrıştırılmasıdır. tanımlayıcılar, anahtar kelimeler, operatorler ve diğer kaynak kod ögeleri jetonlar haline getirilerek temsil edilir ve program içerisinde ögelerin anlamlandırılmasında kullanılır.

arka uç (back end) 
bir derleyicinin arka ucu işlenmiş olan ara temsilden yararlanarak hedef derleme platformuna uygun bir şekilde makine kodu oluşturulduğu yerdir. birden fazla işlemci mimarisini destekleyen derleyiciler her bir mimari için farklı sonuçlar üreten farklı arka uçlara sahip olabilirler.

 kod oluşturma: platforma uygun şekilde makine kodunun oluşturulmasıdır. makine kodu içerisinde programın algoritmasının gerçekleşmesi gerekli olan talimatların yanı sıra hata ayıklama ve çalışma zamanı için özel olarak ek kodlar bulunabilir.
 platforma bağlı optimizasyonlar: derleyici kod ürettiği platforma özel olarak üretilen makine kodu üstünde optimizasyonlar uygulayabilir ve girdi olarak alınan kaynak kodun teorik olarak daha iyi çalışan bir sürümünü elde edebilir.

ayrıca bakınız 
 bağlayıcı
 yorumlayıcı
 sözcüksel analiz
 bilgisayar
 i̇şlemci
 programlama dili
 kaynak kod
 makine kodu
 komut seti

dış bağlantılar 

daha fazla bilgi için:

 isbn 0-201-10088-6
 introduction and overview of compilation (9-2 and 9-7, 2004) 

 
amerika birleşik devletleri icatları