Gazan

gazan han, veya tatarların hanı kazaan (moğol adıyla gazan han; moğolca: газан, хаан, çince: 合贊 hé zàn), d. 11 aralık 1271 – 25 mayıs 1304), 1295-1304 yıllarında moğol i̇mparatorluğunun i̇ran'daki i̇lhanlı bölümünün 7. hükümdarıydı. batı tarihçileri ona bazen casanus veya cassanus da derler.

hayat hikâyesi 

gazan, argun han ve buluhan hatun'un oğludur. daha evvelki bir i̇lhanlı hükümdarı olan geyhatu'nun yeğeni  ve devirerek yerini aldığı kendisinden evvelki hükümdar baydu'nın da kuzeniydi.

gazan ve kardeşi olcaytu'da, vaftiz edilmiş ve hristiyan olarak yetişmişti. kendisi moğol imparatorluğunda hakim din olan budizm'i de izlemiştir.

esas karısı olan kökeçin, ona marko polo tarafından çin'den getirilmiştir. 1291'de kubilay han, moğol prensesi kökeçin'i evlendirileceği i̇lhan hükümdarı argun han'a götürmesini marko'dan rica etti. marko polo qanzhou'dan yola çıkıp deniz yolu ile önce sumatra'ya, oradan hindistan üzerinden pers i̇mparatorluğuna gitti, nihayet 1293 veya 1294'te i̇lhanlı i̇mparatorluğuna vardı. vardığında  argun han ölmüş, krallık geyhatu tarafından yönetilmekteydi. marko, kökeçin'i yeni i̇lhan'a teslim etti. gazan tahta çıkınca prenses onunla evlendi.

gazan çince, arapça, moğolca, türkçe, farsça ve tibetçe  dillerini biliyordu. batılılarla yakın bağlar kurmuştu, yüzlerce batılı maceracı onun hizmetinde çalışıyordu.

dilbilim, ziraat, boya imalatı gibi konulara ilgi duyardı.

müslüman oluşu 
kendisinden evvel, i̇lhanlılar'ın müslüman çoğunluğu baskı altında yaşıyordu. i̇lhanlı yöneticiler gelişmekte olan tibet budizmi ve diofizit'i (nestorianizm'i) teşvik ediyorlardı.

gazan 1295'te, müslüman moğol emiri nevruz'un desteğiyle kuzeni baydu'yu devirdi. yardımının karşılığı olarak nevruz, gazan'ı müslümanlığı kabul etmeye razı etti. i̇slama girmesiyle beraber gazan, adını mahmud olarak değiştirdi. ancak çeşitli kaynaklar müslüman olmasına rağmen moğol şamanizmini sürdürdüğünü ve tengri'ye taptığını belirtirler. moğol şamanların i̇lhanlı i̇mparatorluğunda kalmalarına izin verilmiş ve nüfuzları hem gazan hem de onun halefi olcaytu saltanatında devam etmiş, ama daha sonra gerilemeye yüz tutmuşlardır.

moğollar’ın i̇slâmiyeti kabûlü 

i̇lhanlılar’ın dördüncü sultanı olan mahmud gazan m. 1295 / h. 693 tarihinde i̇lhanlılar tahtına oturdu. önceleri hulâgu’nun yolunda yürüyen bu sultan emir nevruz’un sayesinde müslüman oldu. hâkanın i̇slâmiyeti kabulünde en önemli etkiyi “kutb-ûd-dîn şirâzî” ile kardeşi “kemal’ed-dîn şirâzî” yapmışlardı. mahmud gazan’ın dokuz yıl süren saltanatı süresince i̇ran’daki bütün moğollar i̇slâm dinine girdi.

i̇slâmiyetin yayılmasındaki rolü ve hizmetleri 
"mahmud gazan" hayâtında tebriz’in batısında kendisi için bir türbe, fukaha için medreseler, sûfîlere ait medreseler yaptırdı ve bunların imarı için vakıflar bağladı. meşhur kutb’ûd-dîn şirâzî, numam tebrizî, vezir hoca reşid’ed-dîn, burak baba  mevlâna celâleddîn rûmî’nin torunu ulu arif çelebi gibi büyük âlim ve mutasavvıflara pek çok ihsanlarda bulunmuştu. h. 701 / m. 1302 yılında vefat etti.

moğol emiri nevruz, i̇slam'ı zorunlu kıldı ve her türlü diğer dini yasakladı. hristiyan kiliseler, sinagoglar ve budist pagodaları yakıp yıktırdı, ve bu dinlerin din adamları öldürttü. herkesi türban giymeye mecbur tutmaktaydı. gazan ise bu zulümlere karşı çıktı. bir ferman yayınlayıp hristiyanları cizyeden muaf tuttu ve "kimse dinini terk etmeyecek, katolikler alışık oldukları şekilde yaşamaya devam edecekler," diye ilan etti. hristiyan patrik üçüncü mar yaballaha'yı 1296'da eski görevine geri iade etti.

gazan iktidarını pekiştirdikten sonra nevruz'un taraftarlarını yakalattırdı ve öldürttü (mart 1297) nevruz kaçmak zorunda kaldı, herat valisinin yanına sığındı, ama vali tarafından gazan'a teslim edildi ve ardından idam edildi. gazan, entrika çevirdiğinden şüphelendiği kumandan ve derebeylerini şiddetle bastırarak egemenliğini kurdu.

gazan sonra ekonomiyi düzeltmek yeni kanunlar ilan etti. talan, haraç ve katliamları yasakladı. bu kanunlara uymayanlar, köken ve mevkilerine bakılmaksızın ağır cezalandırıldılar. savaşlar nedeniyle ihmal edilmiş toprakların tekrar ekilmesi için tarım yapmayanların toprakları ellerinden alındı, tarım yapacaklara toprak verildi. moğollar daha yerleşik bir düzene başladılar. gazan eski moğol kültürünün gelimesine izin vemiş, şiilere de tolerans göstermiştir. tebriz'de camii, medrese ve anıtlar yaptırmıştır.

anadolu'da halkın ezilip perişan hale gelmesine sebebiyet vermesi neticesinde 1298'de anadolu'da sülemiş adlı moğol valisi gazan han'a isyan etti. 50.000 tecrübeli askerden oluşmuş bir ordu oluşturdu. 1299'da gazan'ın kumandanı kutlukşah gelip isyanı bastırdı. bir yıl içinde sülemiş'in müttefiği türkmenler kaçmış, sülemiş ve yaverleri öldürülmüştü. bu ayaklanma gazan'ı endişelendirmişti, çünkü kendisi memlûkler'e karşı bir sefere hazırlanıyordu. anadolu'nun desteğini kazanmak için anadolu beylerine para basma hakkı verdi. bu dönemde anadolu'nun tüm darphaneleri i̇lhanlı gümüş sikkeleri bastılar.

memlûk seferleri 
gazan müslüman olmasına rağmen suriye'deki müslüman toprakları ele geçirmeye çalışmıştır. ortak düşmaları olan araplara karşı avrupalılarla  bir franko-moğol ittifakı kuran, veya ittifak kurmaya çalışan moğol liderlerden biri olmuştur.  kendisine sadakat ilan etmiş olan kilikya ermeni krallığı ve gürcistan'ın askerlerini zaten kullanabiliyordu. i̇ttifakın planı, gazan'ın birlikleri, hristiyan askerleri, ve kıbrıs'a üstlenmiş şövalyelerin düzenlenip memlûkler'i yenmesi, sonra da kudüs'ün hristiyanlara verilmesiydi. 

bu savaşlar 1299-1303 arasında gerçekleşmiş, hava şartları nedeniyle seferler kış aylarına rastlatılmıştır.

alevî nüfuzu altına giren moğollar’a mısır’ın türk asıllı kölemen (memlük)  hükümdarının harb ilânı 
gazan mahmud han’ın sarayına sızan şiîlerin hilâfet makamına tekrar alevîler’i getirme teşebbüslerini öğrenen mısır hükümdarı melik’ûn-nâsır sultan muhammed bin kalavun h. 699 / m. 1300 tarihinde moğollar ile kanlı bir harbe girişti. halbûki mısır, fâtımî halifelerinin yüzyıllar boyu ektikleri şiîlik tohumlarıyla ünlenmiş bir ülkeydi ve bütün bu muhitler mezheben hep alevî taraftarlarından oluşmaktaydılar.

1300-1301 seferi 
1299-1300 seferinde gazan halep'i ele geçirdi. moğollar ve müttefikleri memlûkler'i vadi el-haznedar muharebesi'nde (23 veya 24 aralık 1299) yendiler. bir grup asker sonra şam'a gidip şehri ele geçirdiler (30 aralık 1299 ile 6 ocak 1300 arası bir tarihte). sonra gazan kuvvetlerini geri çekti, muhtemelen atlarını besleyebilmek için. 1300-1301'de mısır'a saldırmak üzere geri geleceğini vadetti. geride 10.000 kişilik ufak bir birlik bıraktı, bunlar bir süre suriye'yi kontrolleri altında tuttular ama memlûkler mayıs 1300'de geri gelince, çekilmek zorunda kaldılar.

1300 temmuzunda de haçlılar 16 kalyonluk küçük bir filo kurup mısır ve suriye kıyılarına saldırılar düzenlediler. filonun başında kıbrıs kralı kudüslü 2. henry, onun kardeşi tire lordu amalryc ve gazan'ın elçisi vardı. temmuz sonunda gemiler kıbrısa geri döndü.

1300-1301 seferi 
1300 sonlarında gemiler tortosa'ya saldırmak için geri geldiler. ruada adasında haçlılar saldırıya hazırlanmak üzere moğolların gelmesini beklediler. ama gazan kötü hava şartlarından dolayı gecikti ve haçlılar kıbrıs'a geri döndüler. moğollar şubat 1301'de 60.000 kişiyle vardıklarından suriye'de birkaç saldırı düzenlediler ama etkili olamadılar.

1301-1302 seferi 
bir sonraki kış saldırısı için ortak bir operasyon yapma planları gene yapıldı. 1301'de gazan papa'ya bir mektup yollayıp asker, kutsal topraklar'ın tekrar frank olabilmesi için rahip ve köylüler yollamasını ister.  ancak 1301 sonunda gazan'ın ordusu gelmez. papa 1302/1303 saldırısı için batılı askerlerin yollanacağını vadeder. gazan cevaben, hazırlık yapmakta olduğunu, bu defa buluşmaya kaçırmamalarını, memlûkler'in yenilmesinin en büyük amaçları olduğunu belirtir.

1302-1303 seferi 
ruad'da konuşlanmış olan küçük bir templar şövalye garnizonu 1302 eylülünde memlûkler'in saldırısına uğradı ve teslim olmak zorunda kaldı.

1303'te moğollar 80.000 kişilik bir orduyla geldiler. ruad'ın kaybedilmiş olmasından dolayı kıbrıs'tan gelen haçlılar moğollara katılamadılar, sadece suriye sınırında denizden saldırılar yaptılar.
 
ancak moğol birlikleri ve ermeni müttefikleri önce humus'ta 30 mart 1303'te, ardından nisan 1303'te kesin bir şekilde şakhab muharebesi'nde yenildiler. bu moğolların suriye'ye son saldırısı olmuştur.

1303'te gazan mahmud han, i. edward'a mektup yollayarak memlûkler'e karşı yardımlarına karşılık olarak kudüs'ü onlara vereceği vaadini tekrarladı. ama 10 mayıs 1304'te gazan öldü ve haçlıların kudüs'ü kolaylıkla ele geçirebilme düşleri de sona erdi.

gazan mahmud han'dan sonra kardeşi olcaytu, daha sonra da olcaytu'nun oğlu ebu said bahadır ve onun ardından da olcaytu'nun kızı satıbey hatun hükümdar oldular.

batı etkisi 
tarihçi peter jackson'a göre 13. yüzyılda batı'da moğollarla ilgili her şeye büyük bir ilgi vardı. i̇talya'da pek çok yeni doğan çocuğa moğol hükümdarlarının adları verilmişti: can grande (büyük han), argone (argun), alaone (hülagû) veya cassano (gazan) sıkça görülen adlardan olmuştur.

kaynakça

başvuru kitapları

eski eserler 
 adh-dhababi, record of the destruction of damascus by the mongols in 1299-1301 ceviren:joseph somogyi. kaynak: ignace goldziher memorial volume, part 1, online (i̇ngilizce ceviri).
 le templier de tyr (sur'lu giyom) (yaklaşık 1300). chronicle du templier de tyr, online (fransizca orijinal).

modern eserler 
 
 
 encyclopedia iranica,  franco-persian relations
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 histoire de l'empire mongol, jean-paul roux

1271 doğumlular
1304 yılında ölenler
i̇lhanlılar hanları
müslüman olanlar
13. yüzyıl liderleri
14. yüzyıl liderleri