İtikadî mezhep

i̇tikâdî mezhepler veya akide mezhepleri ya da i̇nanç mezhepleri, i̇nançla ilgili konular i̇slam'da başlangıçta bir fıkıh dalı kabul edilen kelâm, daha sonra ilm-i tevhid olarak adlandırılmıştır. daha sonraları fıkıh, amelî meseleler üzerinde, kelâm ise itîkâdî meseleler üzerinde yoğunlaşmıştır. müslümanlar, i̇slâm peygamberi hazreti muhammed döneminde akıllarındaki soruları hemen ona sorabiliyorlardı. ancak peygamberin ölümünden sonra sorularına cevap bulamayınca zamanın büyük i̇slam alimleri kur'an'ı akıl ile yorumlamaya koyuldular. böylelikle de i'tikadi mezhepler oluşmuş oldu. bu mezhepler farklı coğrafyalara yayıldı ve oralarda benimsendi.

i̇'tikadî inanç mezhepleri 
kader, insanın kendi amellerinin yaratıcısı olup olmadığı ve buna bağlı olarak sorumlu tutulup tutulamayacağı, allah'ın sıfatlarının kendisinin aynısı mı, yoksa ondan farklı mı olduğu, kur'an-ı kerîm’in yaratılmış olup olmadığı gibi bu ve benzeri sorulara cevap arama çabalarının sonucu olarak ortaya çıkmış din felsefesiyle ilgili mezheplerdir. i̇slâm peygamberi muhammed’in zamanından sonraki dönemlerde teolojik tartışmalar ilerlemiş, i̇slâmî uygulama ve anlayış geliştirmede kur'an ve peygamber muhammed’in sünneti dışında kıyas ve içtihad gibi yöntemlerle problemler çözülmeye çalışılmıştır. i̇slâm toplumunda daha önceleri bir inanç konusu olarak ele alınıp tartışılmamış olan kader konusu, hicrî birinci yüzyılın son çeyreğinde tartışılmaya başlanmıştır. bu tartışma ve fikri genişlemenin yanında siyâsî sorunların i'tikadî yansımaları i'tikadî mezheplerinin doğumunda önemli rol oynamıştır. örnek olarak büyük günah işleyenin durumu hususu verilebilir. ortaya çıkan siyâsî mezhepler farklı i'tikadî temellere dayanmış, ehl-i sünnet içinde de çeşitli i'tikad mezhepleri meydana gelmiştir.

şîʿa-i ulâ – ehl-i sünnet'ten oldukları kabul edilen i'tikadî mezhepler 

 eş'ârîyye
 mâtûrîdîyye
 asarî

mürcie 
 sünnî mürcie
 bid'atçı mürcie

i̇mâmîyye şîʿası, ghulat-i şîʿa ve şîʿa-i bâtın’îyye'ye ait olan inanç mezhepleri 

 mu'tezile; (i̇ran, irak, yemen...) mezhebi ehl-i sünnet vel cemaat dışında mütalaa edilegelmiş olup bir siyasi mezhep sayılan şiâ'nın i'tikadî çizgisine yakın olan, akılcı bir i'tikadî mezhepdir.
 cehmiyye; i̇mâm-ı â’zam ebû hanîfe tarafından kâfir olarak nitelendirilen "cehm bin safvan" isimli bir adamın kurduğu bir fırkadır. allah hakkında söylenen "allah her yerdedir." sözünü ilk olarak o başlatmıştır. o halde bu söz ne i̇mâm-ı â’zam ebû hanîfe'nin ne i̇mam şafiî'nin ne de diğer imamların söyledikleri bir söz değildir. dolayısıyla, "allah her yerde hazır ve nazırdır", sözü de cehm bin safvan'ın başlattığı bu söze dayanmaktadır.
 müşebbihe (anthropotheism) ve mücessime (enkarnasyon); allah'ı yarattıklarına benzeten veya cisim olarak tasvir edenlerdir. gulat-ı şiâ fırkalarının bir kısmında da bu inanç mevcuttur. geçmişlerde kimileri allah'ın tüysüz bir genç şeklinde bir varlık olduğunu, kimileri o'nun kılları ak ve siyah karışımında olan yaşlı bir adam şeklinde bir varlık olduğunu kimileri de ışık saçan bir nur olduğunu öne sürmüşlerdir ki bunlar i̇slâm dairesinde addedilmezler.

 bunların dışında yine siyasi bir mezhep olan haricîlik de i'tikadî açıdan diğer mezheplerden ayrılır ve kendine has bir i'tikadî nedenle de siyâsî bir mezhep olarak ele alınır.

kur'an merkezli i̇slâm 

bu düşünceyi savunanlar kurumsallaşma bazında başlı başına bir itikadi mezhep olmasalar da i̇slâmî bir inançsal düşünce sistemidirler. bu sebeple itikadi bir mezhep olarak da kabul edilebilirler. bu düşüncede olanlar hadislerin, ayetler gibi allah tarafından konulmuş hükümler olmadığını bu sebeple de hadislerde kur'an ayetlerinde olduğu gibi, ilâhi bir değer bulunmadığını iddia ederler ya da hadislerin dini hüküm kabul edilseler dahi, kur'an gibi, allah tarafından korunmadığına inandıklarından kur'an dışındaki tek dini metin olan hadisleri reddederler ve sadece kur'an’ı i̇slâmiyet’in ana kaynağı olarak görürler. mezheplere ve hadis kitaplarına sorgulayıcı ve eleştirel yaklaşırlar. peygamber muhammed’e yalnızca allah’a ait olan sıfatların yakıştırılmasına ve kur'an’a aykırı veya ek olarak gördükleri dini inanç (bid'at) ve uygulamalara karşı çıkarlar. i̇slâm'ı anlamak için aklı kullanmanın gereğine inanırlar.

i̇slâm’da i'tikadî mezheplerin sınıflandırılması

asarî (eserler) 
 selef’îyye
 i̇bn-i teymiyye
 ghulat selefîyye
 vahhâbîlik
 ehl-i hadis

bâtın’îyye (meymûn’ûl-kaddâh) 
 karmat’îyye (hamdân kârmat)
 türkistan alevîliği (nâsır hûsrev)
 bâtınîlik (i̇bn-i meymûn)
 anadolu alevîliği
 alevî tarikât
 i̇bâh’îyyûn
 arap aleviliği (nusayrîler)
 dürzîler (hâkim bi-emrʿallâh)
 haşhaşiler (hasan sabbah)
 babâîlik (baba i̇lyâs horasanî)
 kızılbaşlık
 hurûfîlik (fadl’allah yezdânî)
 bektâşîlik (balım sultan)

cebriyye (cehmiyye) 
 cebriye-i hâlisa
 cebriye-i mutavassita

eş'ârîyye 
 bâkıllân’îyye
 gazzâl’îyye
 bâtınî-eş'ârîlik
 sünnî tarikât

kaderiyye 
 cuhen’îyye (irak kolu)
 dımeşk’îyye (şam kolu)
 mu'tezile
 vâsıl’îyye
 huzeyl’îyye
 nazzâm’îyye
 hâitı’îyye
 bişr’îyye
 mâ’mer’îyye
 muzdâr’îyye
 sumâm’îyye
 hişâm’îyye
 câhiz’ıyye
 hayât’ıyye
 cûbbâ’îyye
 befşem’îyye
 ghulat mu'tezile
 hâbit’îyye
 hımâr’îyye
 bâtınî-mu'tezile
 müteşeyyî’ tarikât

mâtûridîyye

mürcie 
 sünnî mürcie
 bid'atçı mürcie

kerrâm’îyye

neccariyye 
 bergusiyye
 za‘ferânîyye
 müstedrekiyye

müşebbihe (antropoteizm) 
 hulmân’îyye
 mücessime (enkarnasyon)
 bû’ müslim’îyye
 sinbâd’îyye
 el-mukannaʿîyye
 bâbek’îyye
 hattâb’îyye
 bezîg’îyye
 hattâb’îyyet-ûl mutlâka
 muammer’îyye
 umeyr’îyye
 mufaddal’îyye
 muhammise
 cevâlik’îyye
 rum abdalları

görüş farklılıkları 
i̇'tikadî mezhepler birbirlerinden allah'ın zâtı ve sıfatları, ru'yetullah, marifetullah, nübüvvet, nübüvvetin vasıfları, kuran'ın mahluk olup olmadığı, büyük günah işleyenin durumu, mucize, kerâmet, imâmet, hidâyet, irtidad, doğru ve yanlışın tanımı, irade, kesb, kader, kaza ve ruh gibi önemli konularda yer yer farklı görüşler ileri sürerler.

ayrıca bakınız 
 fıkıh
 kelâm
 i̇slam mezhepleri
 i̇slam dini fıkıh mezhepleri
 i̇slam dini siyasi mezhepleri

kaynakça  

 
i̇slam mezhepleri
i̇slam tarihi