Hattiler

hattiler (uruha-at-ti), m.ö. 2500-2000/1700 yıllarında anadolu'da yaşamış bir uygarlık. anadolu yarımadası'nın bilinen en eski adı hatti ülkesi'dir. i̇lk defa mezopotamya yazılı kaynaklarında akad sülalesi döneminde (m.ö. 2350-2150) kullanılan bu adlandırma, m.ö. 7. yüzyıl asur yıllıklarında görüldüğü üzere, m.ö. 630 tarihlerine değin süregelmiştir. böylece anadolu en az 1.500 yıl boyunca hatti ülkesi olarak tanındı. bu ad o denli yerleşmişti ki anadolu'da hattilerden sonra yaşayan hititler yaşadıkları ülkeden söz ederlerken, hatti ülkesi deyimini kullandılar. bu ve bazı arkeolojik bulgular nedeniyle uzun yıllar boyunca hititler ve hattilerin aynı ırk ya da akraba ırklar oldukları varsayıldı.

hititlerin hattuşa tabletlerini ilk okuyan filologlar, hep bu tabire rastladıkları için bambaşka bir dil konuşan bu yeni kavme de hatti adını taktılar. oysa sonradan yine tabletlerden hint-avrupalı bir kavim oldukları anlaşıldı. kussar kentinde yaşayan yönetici sınıfın bir araya getirdiği halk kendini nesice konuşan nesililer olarak anıyordu. ancak hitit biçimindeki adlandırma, bilim çevrelerinde yayıldığı için kalıcı oldu. kaldı ki kendilerini nesili olarak adlandıran bu grubun yanı sıra anadolu'da luviler ve palalar adı ile tanınan gruplar vardı.

zaten filologlar hatti sözcüğünü olduğu gibi almayıp, onun ahd-i atik'de zikredilen "heth" ve "hittim" şeklinden esinlenerek almanca die hethiter, i̇ngilizce the hittities, fransızca les hittities ve i̇talyanca gli ittiti deyimlerini ürettiler. türkçede önceleri eti sözcüğü kullanıldı, şimdi ise hitit deyimi yerleşti. burada yanlış kullanılan bir adlandırmaya işaret etmek yerinde olacaktır. birçok bilim insanı bir zamanlar doğru olduğu sanılan, ancak şimdi isabetsiz olduğu anlaşılan "proto-hitit" ya da "proto-hatti" deyimlerini alışkanlık sonucu hâlâ kullanmaktadırlar. hatti yerine "proto-hitit" tabiri kullanıldığı takdirde hititlerin hattilerden geldiği izlenimi ortaya çıkar. oysa söz konusu iki halk birbirinden dil ve ırk bakımından tamamıyla ayrıdır. hele adı hatti olan kavmi "proto-hatti" diye anmak büsbütün anlamsızdır. ancak kültürel açıdan bakıldığına anadolu hatti sanatının hititler tarafından alındığını ve köklü hatti geleneğinin hititlerde yaşadığını görürüz. hatti yer isimleri, şahıs isimleri ve efsaneleri hitit kültüründe yer almıştır. gerek alaca höyük, gerekse son yıllarda yapılan arkeolojik kazılar, hatti kültürünün gücünü ortaya koymaktadır. anadolu'ya ne zaman geldikleri bilinmeyen, belki dağınık gruplar hâlinde gelmiş olan hititler, bu gücün bir parçası olmuşlardır. hitit krallığı'nın hâkim yönetici sınıfı olan ve hatti geleneği taşıyan hitit kralları,  anadolu'yu teokratik tabanlı bir feodal yapı içinde yönetmişlerdir.

anadolu'daki hatti beylikleri bir protohistorya (ön tarih) uygarlığıdır. başka bir deyişle onlar henüz yazı kullanmadıkları için tarihsel sürece ait değildirler. ancak bu beyliklerin konuştuğu dil, inandıkları din, yaşattığı örf ve âdetleri hakkında hititler yolu ile birçok bilgiye sahip bulunmaktayız. bu nedenle hatti beylikleri ön tarih (protohistorya) uygarlığının güzel bir örneğidir.

kaynakça

ayrıca bakınız 
 hatti ülkesi
 anadolu tarihi
 geç tunç çağı
 hurriler
 hititler
 luviler
 pelasglar

dış bağlantılar 
  hattiler