Yukarıaydere

yukarıaydere, ardahan ilinin hanak ilçesine bağlı bir köydür.

tarihçe 

yukarıaydere ile aşağıaydere köylerinin eski ortak adı gürcüce kaynaklarda tsurmani (წურმანი), türkçe kaynaklarda zurman ve surman'dır. nitekim 1595 tarihli osmanlı mufassal defterinde zurman (زورمان) ve 1928 tarihli osmanlıca köy listesinde surman (سورمال) olarak geçer.

tsurmani köyü, tarihsel gürcistan'ın güneybatı kesimini oluşturan bölgelerden biri olan eruşeti'de yer alır. nitekim osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ikinci yarısında gürcülerden ele geçirmiştir. köyde tespit edilmiş gürcüce yazılı haçtaş (kvacvari) da bu dönemden kalmış olmalıdır. ayrıca megalit kalelere ait kalıntılar, buranın eski çağlardan itibaren yerleşme olduğunu göstermektedir.

tsurmani köyü, 1595 tarihli ve defter-i mufassal-i vilayet-i gürcistan adı osmanlı tahrir defterine göre, gürcistan vilayeti içinde ardahan-i büzürg livasının meşe nahiyesine bağlı zurman-i ulya (yukarı zurman), zurman-i süfla (aşağı zurman) ve zurman-i vasat (orta zurman) olmak üzere zurman adı taşıyan üç köy bulunuyordu. bu üç yerleşim de bu tarihte boşalmıştı. bununla birlikte yukarı tsurmani ile aşağı tsurmani köylerinin 19. yüzyılda yeniden meskun hale gelmişti.

yukarı zurman köyü, 1877-1878 osmanlı-rus savaşı'nın ardından imzalanan berlin antlaşması uyarınca osmanlı devleti tarafından rusya'ya bırakıldı. rus idaresince "yukarı tsurmal" (цурмалъ верхній) adıyla kaydedilmiş olan yerleşim, ardahan sancağının ardahan kazasına bağlı sors nahiyesinin 16 köyünden biriydi. köyün nüfusu, 71'i erkek ve 66'sı kadın olmak üzere, 18 hanede yaşayan 137 kişiden oluşuyordu. bu nüfusun tamamı türk olarak kaydedilmiştir. rus idaresi sırasında köyün nüfusu artmış, 1896'da 148, 1906'da 231 kişiye ulaşmıştır.

yukarı tsurmal köyü, birinci dünya savaşı'nın sonlarında rusların bölgeden çekilmesinin ardından gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. 7 mayıs 1920 tarihinde imzalanan moskova antlaşması'yla sovyet rusya, artvin sancağını gürcistan'ın bir parçası olarak tanıdı. ancak kızıl ordu'nun gürcistan'ı işgali sırasında sovyet rusya ile ankara hükümeti arasında 16 mart 1921 tarihinde imzalanan moskova antlaşması'yla yukarı tsurmal köyünü de kapsayan ardahan bölgesi türkiye'ye bırakıldı.

yukarı tsurmani köyü, 1928 yılında yukarı surmal (یوقاری سورمال)  adıyla kars vilayetinin ardahan kazasının hanak nayihesine bağlıydı. 1940 genel nüfus sayımında aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 416 kişiden oluşuyordu. tsurmali veya surmal türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla yukarıaydere olarak değiştirilmiştir. yukarıaydere köyünün nüfusu 1965 yılında 684 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 219 kişi okuma yazma biliyordu.

yukarıaydere köyünde üç adet megalit kaleye ait kalıntılar bulunmaktadır. köyün 400 metre kuzeydoğusunda, dere kenarındaki kale kalıntılarının çevresinde ayrıca eski yerleşme izleri de tespit edilmiştir. yukarıaydere’de ayrıca bir köylünün evinde, köyün hristiyan geçmişine ait iki eski taş bulunmaktadır. bunlardan birinin üzerinde oyma bir haç figürü yer alır. bir kvacvari olan diğer taşta gürcüce bir yakarış metni yer alır. gürcü asomtavruli alfabesiyle yazılmış metin, 13-14. yüzyıllara tarihlenmektedir.

coğrafya 

yukarıaydere köyü, ardahan il merkezine 48 km, hanak ilçe merkezine 22 km uzaklıktadır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
 

hanak belde ve köyleri