Adigece dilbilgisi

adigece, (çerkesçe: адыгабзэ, adığabze), adığece veya batı çerkesçesi özegeçişli, polisentetik, eylem-son yapısında ve eylem biçimbilimi zengin ve bir kuzeybatı kafkas dilidir. adigey cumhuriyeti'nde resmî dil olarak kullanılmakta ve bunun dışında ülke dışında yaşayan çerkesler tarafından konuşulmaktadır. dil, kiril alfabesini kullanır.

günümüzde dünya yüzünde çoğunluğu türkiye'de olmak üzere, adigeceyi anadili olarak kullanan insan sayısı, bir milyonun üzerindedir.

i̇sim

i̇smin durumları 
çoğulluk '-хэ'  sonekiyle gösterilir.

 кiалэ  ('çocuk'), кiалэхэ  ('çocuklar') olur.
 шы  ('at'), шыхэ  ('atlar') olur.

adigece ayrıca adları dört durumda tanımlar. bunlar yalın, özgeçişli (ergative), araç, and evirgen'dir.

yalın durum 
- р  sonekini alır. (örnek: кiалэр  'çocuk', кiалэхэр  ('çocuklar'), шыр  'at'). bu durumun iki ana işlevi vardır:

 geçişsiz fiillerin öznesini belirtir.
{|
|-
|кiалэр||еджапiэм || мэкiуагъэ
|-
|кiалэ-р||еджапiэ-м || мэ-кiо-агъэ
|-
| ||  || 
|-
|çocuk (yalın) || okula (erg.) || gitti
|-
|colspan=3|"çocuk okula gitti."
|}
 geçişli fiillerin direkt nesnesini belirtir
{|
|-
|бзылъфыгъэм || джанэр || егъэкъабзэ
|-
|бзылъфыгъэ-м || джанэ-р || егъэкъабзэ
|-
| || || 
|-
|kadın (erg.) || gömleği (yalın) || temizliyor
|-
|colspan=3|"kadın gömleği temizliyor."
|}

ergatif durum (eşişlevsel durum) 
-м  sonekini alır. (örneğin кiалэм  'çocuğun', кiалэхэмэ  'çocukların'', шым  'atın). çoğul olduğunda -мэ (-ma) sonekini alır. bu durumun birkaç işlevi vardır:

 geçişli fiillerin öznesini belirtir
{|
|-
|бзылъфыгъэм || джанэр || егъэкъабзэ
|-
|бзылъфыгъэ-м || джанэ-р || егъэкъабзэ
|-
| || ||
|-
|kadın (erg.) || gömleği (yalın) || temizliyor
|-
|colspan=3|"kadın gömleği temizliyor."
|}
 geçişsiz fiillerin direkt nesnesini belirtir.
{|
|-
|кiалэр || тхылъым || еджэ
|-
|кiалэ-р || тхылъ-ым || еджэ
|-
| || ||
|-
|çocuk (yalın)|| kitabı (erg.) || okuyor
|-
|colspan=3|"çocuk kitabı okuyor."
|}
{|
|-
|кiалэр || чъыгым || еплъы
|-
|кiалэ-р || чъыгы-м || еплъы
|-
| || ||
|-
|çocuk (yalın)|| ağaca (erg.) || bakıyor
|-
|colspan=3|"çocuk ağaca bakıyor."
|}
 eylemin durumunu belirtirken, mesela konumun özelliği, eylemin züresi
 чылэ /t͡ʃəɮa/ köy → чылэм /t͡ʃəɮam/ köyde
 мэзахэ /mazaːxa/ karanlık (ay karanlığı) → мэзахэм /mazaːxam/ karanlıkta
 чэщы /t͡ʃəɕə/ gece → чэщым /t͡ʃəɕəm/ geceleyin
 пчэдыжьы /pt͡ʃadəʑə/ sabah → пчэдыжьым /pt͡ʃadəʑəm/ sabahleyin
 зэман /zamaːn/ geçmiş zaman → зэманым /zamaːnəm/ geçmiş zamanda

{|
|-
|тыгъуасэ || чылэм || сыщыiагъ
|-
|тыгъуасэ || чылэ-м || сы-щыi-агъ
|-
| || ||
|-
|dün || köyde (erg.) || bulundum
|-
|colspan=3|"dün köyde bulundum (köydeydim)"
|}
{|
|-
|лiыр || мэзым || хэт
|-
| || ||
|-
|adam (arg.) || ormanda (erg.) || dikiliyor
|-
|colspan=3|"adam ormanda."
|}

araç - yön durumu 
-мкiэ  veya -кiэ  eklerini alır. (örneğin кiалэмкiэ  '(belirli bir) çocukla / (belirli bir) çocuğu kullanarak', кiалэкiэ  'bir çocukla / bir çocuğu kullanarak', кiалэхэмкiэ  '(belirli) çocuklarla / (belirli) çocukları kullanarak', кiалэхэкiэ  'çocuklarla / çocukları kullanarak', тхалъэмкiэ  '(belirli bir) kalemle / (belirli bir) kalemi kullanarak', тхалъэкiэ  'kalemle / kalemi kullanarak'); bu ek şapsığ diyalekinde -мгьэ  veya - гьэ  ve bjeduğ diyalektinde -мджэ  veya -джэ  şeklinde kullanılır. bu durumun birkaç işlevi vardır:

 eylemin aracı veya aletini belirtirken:
 тхалъэм /txaɬem/ kalem → тхалъэкiэ /txaɬet͡ʃʼa/ kalemle / kalemi kullanarak
 тхалъэм /txaɬem/ kalem → тхалъэмкiэ /txaɬemt͡ʃʼa/ (belirli bir) kalemle / (belirli bir) kalemi kullanarak
 уатэ /waːta/ çekiç → уатэкiэ /waːtat͡ʃʼa/ çekiçle / çekici kullanarak
 уатэ /waːta/ çekiç → уатэмкiэ /waːtamt͡ʃʼa/ (belirli bir) çekiçle / (belirli bir) çekici kullanarak
{|
|-
|ыцiэр || къэлэмымкiэ || къитхэгъ
|-
|ы-цiэ-эр || къэлэм-ымкiэ || къи-тхы-эгъ
|-
| || ||
|-
|adını (yalın) || (belirli bir) kalemle (araç d.) || yazdı
|-
|colspan=3|"adını kalemle yazdı."
|}
{|
|-
|нэрыплъымкiэ|| елъэгъу
|-
|нэрыплъ-ымкiэ|| елъэгъу
|-
| || 
|-
|(belirli bir) dürbünle (araç d.) || görüyor
|-
|colspan=2|"dürbünle görüyor."
|}
 kullanılan dili belirtmek
 адыгэбзэ /aːdəɣabza/ çerkesçe → адыгэбзэкiэ /aːdəɣabzat͡ʃʼa/ çerkesçeyle
 адыгэбзэ /aːdəɣabza/ çerkesçe → адыгэбзэмкiэ /aːdəɣabzamt͡ʃʼa/ çerkesçeyle.
{|
|-
| кiалэр ||адыгэбзэкiэ|| мэгущаiэ
|-
| кiалэ-р ||адыгэбзэ-кiэ|| мэгущаiэ
|-
| ||  || 
|-
|çocuk (arg.) || çerkesçeyle (araç d.) || konuşuyor
|-
|colspan=3|"çocuk çerkesçeyle konuşuyor."
|}

{|
|-
| радиом || къиiохэрэр || урысыбзэкi
|-
| радио-м || къи-iо-хэ-рэ-р || урысыбзэ-кi
|-
| ||  || 
|-
|radyoda (arg.) || söylenenler (yalın) || rusça ile (araç d.)
|-
|colspan=3|"radyoda söylenenler rusça."
|}

 hareketin yönünü belirtmek:
 гъогу /ʁʷaɡʷ/ yol → гъогумкiэ /ʁʷaɡʷəmt͡ʃʼa/ yoldan
 унэ /wəna/ ev → унэмкiэ /wənamt͡ʃʼa/ evden
 хы /xə/ deniz → хымкiэ /xəmt͡ʃʼa/ denizden
 америкэ /aːmerika/ amerika → америкэмкiэ /aːmerikamt͡ʃʼa/ amerika'dan
{|
|-
|хымкiэ || жьыбгъэр || къэкiы
|-
|хы-мкiэ || жьыбгъэ-р || къэ-кiы
|-
| || ||
|-
|denizden (araç d.) || rüzgâr (yalın) || çıkmak
|-
|colspan=3|"rüzgâr denizden geliyor."
|}
{|
|-
|унэмкiэ || кiалэхэр || макiох
|-
|унэ-мкiэ || кiалэ-хэ-р || макiо-х
|-
| || ||
|-
|evden (araç d.) || çocuklar (yalın) || gidiyorlar
|-
|colspan=3|"çocuklar evden gidiyorlar."
|}

evirgen 
-эу  sonekini alır. (örneğin кiалэу  'çocuk'), шэу  'at'). kfar kama çerkes diyalektinde -ыу  son ekini alır. bu durumun birkaç işlevi vardır:

 özne tarafından farklı bir kalitenin özne tarafından belirtilmesi:
{|
|-
|лiыр || нахь || баеу || мэхъогъ
|-
|лiы-р || нахь || бае-эу || мэхъу-эгъ
|-
|  ||  || ||
|-
|adam || daha || zengin (inv.) || oldu
|-
|colspan=4|"adam daha zengin oldu."
|}

{|
|-
|пшъэшъэ iаер || неущы || дахэу || мэхъощт
|-
| || || ||
|-
| çirkin kız || yarın || güzel (inv.) || olacak
|-
|colspan=4|"çirkin kız yarın güzel olacak."
|}

{|
|-
|лавэр || мэучъыiымэ || мыжъоу || мэхъу
|-
|лавэ-р || мэучъыiы-мэ || мыжъо-эу || мэхъу
|-
| || || ||
|-
| lav (yalın) || soğuduğunda || kaya (inv.) || olur
|-
|colspan=4|"lav soğuduğunda bir kaya olur."
|}
 i̇nsanların belirli mesleklerini belirtir:
{|
|-
|силi ||кiэлэегъаджэу|| мэлажьэ
|-
|си-лiы ||кiэлэегъадж-эу|| мэлажьэ
|-
| || ||
|-
|kocam ||öğretmen olarak (inv.)||çalışıyor
|-
|colspan=3|"kocam öğretmen olarak çalışıyor."
|}

özne ve nesne eksikliği 
günlük konuşma dilinde gergeften (sözün gelişinden) özne de nesne de düşürülebilir.

 özne ve nesnenin ikisi de ifade edilirse:
{|
|-
|кiалэм|| пшъашъэр ||елъэгъу
|-
|кiалэ-м|| пшъашъэ-р ||елъэгъу
|-
| ||  || 
|-
|çocuk (erg.) || kızı (yalın) || görüyor
|-
|colspan=3|"çocuk kızı görüyor."
|}

 direkt nesne ifade edilirse:
{|
|-
|кiалэм|| елъэгъу
|-
|кiалэ-м|| елъэгъу
|-
| || 
|-
|çocuk (erg.) || görüyor
|-
|colspan=2|"çocuk onu görüyor."
|}

 özne ifade edilirse:
{|
|-
|пшъашъэр|| елъэгъу
|-
|пшъашъэ-р|| елъэгъу
|-
| || 
|-
|kızı (yalın) || görüyor
|-
|colspan=2|"o kızıgörüyor."
|}

 özne ve nesnenin ikisi de ifade edilmezse:
{|
|-
|елъэгъу|-
|елъэгъу|-
|
|-
|görüyor
|-
|colspan=1|"o onu görüyor."
|}

 i̇sim ve sıfat 
çerkesçe'de bir ismin yanına sıfat gelirse sıfat daima isimden hemen sonra gelir ve ayrıca ismin durumunu belirten sonekleri alır.

 yalın durum
{|
|-
|пшъэшъэ || дахэр || макiо
|-
||| || 
|-
| kız || güzel (yalın) || gidiyor
|-
|colspan=3|"güzel kız gidiyor."
|}

 ergatif durum
{|
|-
|кiалэ || кiыхьэм || ешхы || мыер
|-
| ||  ||  || 
|-
| çocuk || uzun (erg.) || yiyor || elmayı (yalın)
|-
|colspan=4|"uzun çocuk elmayı yiyiyor."
|}

 araç durumu
{|
|-
|къэлэм || папцiэмкiэ || сэтхэ
|-
| ||  || 
|-
| kalem || keskin (araç d.) || yazıyorum
|-
|colspan=3|"keskin ''' kalemle yazıyorum."
|}

 evirgen durum
{|
|-
| пшъашъэр || пшъэшъэ дахэу || мэхъущт
|-
|  ||  || 
|-
| kız (yalın)|| güzel kız (olarak) (inv.) || olacak
|-
|colspan=3|"kız güzel bir kız olacak."
|}

bu durumda bütün cümlenin sadece bir isim ve bir sıfattan oluşur, sıfat ayrıca isimden önce de gelebilir. bu durumda sıfat isimden sonra veya önce geldiğinde sonek almaz.

{|
|-
| дахэ || пшъашъэр
|-
||| 
|-
| güzel || kız (yalın)
|-
|colspan=2|"kız güzel."
|}

fiillerden isim üretme 

 макiо /maːkʷ'a/ - gidiyor → макiорэ /maːkʷ'ara/ - giden (kişi)
 машхэх /maːʃxax/ - yiyorlar → машхэхэрэ /maːʃxaxara/ - yiyen kişiler
 мэлэжагъ /malaʒaːʁ/ - çalıştı → мэлэжагъэ /malaʒaːʁa/ - çalışan kişi

{|
|-
| дыу || кiалэхэмкiэ || макiорэм || еплъ
|-
| дыу || кiалэ-хэ-мкiэ || макiо-рэм || еплъ
|-
| ||  || || 
|-
| şu (oradaki) || çocuklar (araç d.) ||giden kişi (erg.) || bak
|-
|colspan=4|"şu çocuklar arasında gidene baksana"
|}

{|
|-
| макiорэр || сишы
|-
| макiо-рэр || си-шы
|-
| || 
|-
| giden kişi (yalın) || benim erkek kardeşim
|-
|colspan=2|"giden kişi erkek kardeşim."
|}

{|
|-
| мэлажьэхэрэмэ || къысаiуагъ || ар
|-
| мэлажьэ-хэ-рэ-мэ || къы-са-iуагъ || ар
|-
| ||  ||
|-
| çalışan insanlar (erg.) || bana söylediler || o
|-
|colspan=3|"çalışan insanlar  onu bana söylediler. "
|}

sıfattan isim türetme 

 дахэ /daːxa/ - güzel → дахэр /daːxar/ - güzel kişi (yalın durum).
 iашiу /aːʃʷʼə/ - tatlı → iашiухэр /aːʃʷʼəxar/ - tatlı olanlar (yalın durum).
 мэзахэ /mazaːxa/ - karanlık → мэзахэм /mazaːxam/ - karanlıkta (ergatif durum).
 чъыiэ /t͡ʂəʔa/ - soğuk → чъыiэм /t͡ʂəʔam/ - soğukta (ergatif durum).

{|
|-
| кiуачiэхэр || тиунэ || къэгъакiох
|-
| кiуачiэ-хэ-р|| ти-унэ ||къэ-гъа-кiо-х
|-
| ||  || 
|-
| güçlü olanlar (yalın) || evimiz || gelmelerini sağla
|-
|colspan=3|"güçlüleri evimize getir."
|}

{|
|-
| унэм || шъукъихьэжь || чъыiэм || шъуигъэсмэджэщт
|-
| унэ-м || шъу-къ-ихьэ-жь || чъыiэ-м || шъуи-гъэ-смэджэ-щт
|-
| ||  || ||
|-
| ev (erg.) || içeri girin || soğuk (erg.) || sizi hasta yapacak
|-
|colspan=4|"eve girin, soğuk sizi hasta yapacak."
|}

{|
|-
| сымаджэхэмэ || шъукъадж || япэу
|-
| сымаджэ-хэ-мэ || шъу-къадж || япэ-эу
|-
| ||  ||
|-
| hasta olanlar (egs.) || çağır (onları) || öncelikle
|-
|colspan=3|"öncelikle hasta olanları çağırın."
|}

çerkesçe'de ölçülebilir veya karşılaştırılabilir her sıfat -агъэ /-aːʁa/ soneki eklenerek isme dönüştürülebilir. örneğin:

 дахэ /daːxa/ - güzel → дахагъэ /daːxaːʁa/ - güzellik
 кiуачiэ /kʷʼaːt͡ʃʼa/ - güçlü → кiуачiагъэ /kʷʼaːt͡ʃʼaːʁa/ - dayanıklılık
 псао /psaːwa/ - bütün, sağlam → псэуагъэ /psawaːʁa/ - sağlık durumu
 делэ /dajla/ - deli → делагъэ /dajlaːʁa/ - delilik
 псынкiэ /psənt͡ʃʼa/ - hızlı → псынкiагъэ /psənt͡ʃʼaːʁa/ - hız
 iазэ /ʔaːza/ - yetenekli → iэзагъэ /ʔazaːʁa/ - yetenek

{|
|-
| сянэ || ипсэуагъэ || сыфэгуаiэ
|-
| с-янэ || и-псэу-агъэ || сы-фэ-гуаiэ
|-
| || {{ipa|-|jipsawaːʁa}} || 
|-
| annem || sağlık durumu || onun için endişeleniyorum
|-
|colspan=3|"annemin sağlık durumu için endişeleniyorum."
|}

 fiiller 
çerkesçe'de diğer kuzeybatı kafkas dilleri gibi, fiil konuşmaın en çok çekim gören kısmıdır. fiiller genellikle zaman, kişi, rakam vb ile çekimlenir.

 geçişkenlik 

{|
|-
|томэр || машхэ || тиунэкiэ
|-
|том-эр || машхэ || ти-унэ-кiэ
|-
| ||  || 
|-
|tom (yalın) || yiyiyor || evimizde (araç d.) / evimizle (araç d.)
|-
|colspan=4|"tom evimizde yiyiyor."
|}

{|
|-
|кiалэр || тиунэ || къакiо|-
|кiалэ-эр || ти-унэ || къа-кiо
|-
| ||  || 
|-
|çocuk (yalın) || evimiz || geliyor|-
|colspan=3|"çocuk evimize geliyor."
|}

{|
|-
|пшъашъэр || маплъэ || тиунэ || пакiэ
|-
|пшъашъэ-эр || маплъэ || ти-унэ || пакiэ
|-
| ||  ||  || 
|-
|kız (yalın) || bakıyor || evimiz || yönü
|-
|colspan=4|"kız evimize doğru bakıyor."
|}

{|
|-
|томэм || ешхы || мые
|-
|том-эм || ешхы || мые
|-
| ||  || 
|-
|tom (erg.) || yiyiyor || elma
|-
|colspan=3|"tom elma yiyiyor."
|}

{|
|-
|иусыфым || пшъашъэр || тиунэ || егъакiо|-
|иусыф-ым || пшъашъэ-эр || ти-унэ || е-гъа-кiо
|-
| || ||  || 
|-
|joseph (erg.) || kız (yalın) || evimiz || o onu gitmeye zorluyor|-
|colspan=4|"joseph kızı evine gitmeye zorluyor.
|}

{|
|-
|кiалэм || еплъы || пшъашъэр
|-
|кiалэ-эр || еплъы || ти-унэ
|-
| ||  || 
|-
|çocuk (erg.) || bakıyor || kız (yalın)
|-
|colspan=3|"kız çocuğa bakıyor."
|}

 fiil çekimi 

diğer örnekler :

 gövde duruşu 
örnekler:
 кiалэр щыт, пшъашъэр щыс, лiэр щылъ - çocuk ayakta, kız oturuyor ve adam uzanıyor.
 кiалэм ицуакъо ежь щэфэ - çocuğun ayakkabısı ona uyuyor. (щэфэ = uymak)
 кiалэм ицуакъо щэхы - çocuk ayakkabısını çıkarıyor.

 üzerinde 
bir çatı, bir sandalye, bir dağ, bir masa veya bir yatak gibi bir şeyin üzerindeki nesneler veya onların üzerinde yapılan fiiller.

örnekler:
 кiалэр унашъхьэм тет - çocuk çatıda duruyor.
 дэшхынэр анэм телъ - yiyecek masada.
 кiалэр пiэм тапкiэ - çocuk yatakta zıplıyor.
 телевижынэр анэм тафэ - televizyon masaya uyuyor.
 анэм кiалэр тэкiы - çocuk masadan iniyor.

 altında 
bir ağaç, mağara veya masa gibi bir şeyin üzerindeki nesneler veya onların üzerinde yapılan fiiller.

örneğin:
 кiалэр унэчiэгъым чiэт - çocuk evin altında duruyor.
 машинэр гьэраджым чiэт - araba garajda.
 кiалэр чъыгым чiэлъ, пшъашъэр чъыгым чiэс - çocuk ağacın altında uzanıyor ve kız oturuyor.
 машинэр гьэраджым чiафэ - araba garaja sığıyor.
 пшъашъэр гьэраджым чiахьэ - kız garaja giriyor.
 кiалэр анэм чiэкiы - çocuk masanın altından çıkıyor.

 arasında 
i̇nsanlar, deniz, su, orman, mezarlık gibi diğer nesnelerin arasındaki nesneler veya bunların arasında gerçekleşen fiiller.

örnekler:
 кiалэр хым хэт, пшъашъэр рсым хэт - çocuk denizde, kız suda.
 кiалэр хым хапкiэ, пшъашъэр хым хэхьэ - çocuk denizin içinde zıplıyor, kız denize giriyor.
 кiалэр хым хаплъэ, пшъашъэр хым хэплъы - çocuk denize bakıyor, kız denizden bakıyor.
 кiалэр мэзым хэт - çocuk ormanda.
 кiалэр дыухэмэ яхэт - çocuk şunların arasında.
 кiалэр дыу цiыфхэмэ яхафэ - çocuk şu insanlara uyuyor (uyum sağlıyor).
 кiалэр хэхалъэм хэлъ - çocuk mezarda uzanıyor.
 кiалэр къещхырэм хэкiы - çocuk yağmurdan kaçıyor.

 bir bölgenin içinde 
birisinin bahçesi, köyü, şehri gibi bazı aralardaki nesneler veya buralarda gerçekleşen fiiller.

örnekler:
 кiалэр койым дэс - çocuk köyde.
 кiалэр къалэм дэлъыщт - çocuk kasabada kalacak.
 кiалэр сищагу дахьэ - çocuk bahçeme giriyor.
 машинэр койым дэт - araba köyde.
 кiалэр щагум дэкiы - çocuk bahçeden çıkıyor.

 arkasında veya yakında veya etrafında 
bir şeyin yakınındaki nesneler veya bunların üzerinde gerçekleşen fiiller.

örnekler:
 кiалэр чъыгым идэжь iут - çocuk ağacın etrafında duruyor. (идэжь = onun yakınında).
 о iус гьэу - sen oraya otur.
 цiыфхэр чъыгым iофэх - i̇nsanlar ağacın etrafına sığıyorlar.
 кiалэр чъыгым iуахьэ - çocuk ağacın yakınına gidiyor.
 кiалэр чъыгым iокiы - çocuk ağaçtan uzaklaşıyor.

 i̇çinde 
binalar, evler, arabalar, klozetler, kutular, odalar, roketler gibi şeylerin içindeki nesneler veya bunların üzerinde yapılan fiiller.

örnekler:
 кiалэр унэм ис - çocuk evin içinde oturuyor. - çocuk evin içinde.
 тхьапэхэ машинэм илъых - kâğıtlar arabanın içindeler.
 кiалэр унэм ехьэ - çocuk eve giriyor.
 кiалэр унэм епкiэ - çocuk evin içinde zıplıyor.
 цiыфхэр унэм ефэщтых - i̇nsanlar evin içine sığacaklar.
 кiалэр унэм екiы - çocuk evden çıkıyor.

 asılı veya bağlı 
ağaçlar, elbiseler, kloset gibi şeyler veya kişiler üzerinde asılı duran nesneler veya bunların üzerinde gerçekleşen fiiller.

örnekler:
 кiалэр къутамэм пыс - çocuk dalın üzerinde oturuyor.
 мыехэр чъыгым пытых - elmalar ağacın üzerinde (asılı).
 машинэм гъунджэхэ пытых - arabanın (asılı olan) camları var.
 кiалэр чъыгым пэпкiэ, пшъашъэр чъыгым пэплъэ - çocuk ağaçta zıplıyor, kız ağaca bakıyor.
 хъэзаным джанэр пылъ - gömlek dolapta (asılı).
 кiалэм иджанэ iашэхэ пылъых - çocuğun gömleğinde silah var (asılı).
 кiалэр пекiы бэнанэ - çocuk (asılı olan) muz topluyor.

 gövde üzerinde 
i̇nsanlar, hayvanlar, bitkiler gibi birinin/bir şeyin vücuduna/gövdesine bağlı nesneler veya bunların üzerindeki eylemler.

örnekler:
 уцым къэсхэ готых - bitkinin dikenleri var (üzerinde).
 цум бжъэхэ готых - öküzünboynuzları var (üzerinde).
 кiалэм iэ гот - çocuğun kolu var (üzerinde).
 кiалэр шым гос - çocuk at üzerinde oturuyor.
 кiалэр шым гозы - çocuk attan düşüyor.
 кiалэр гокiы шым - çocuk attan iniyor.
 кiалэр цум ибжъэхэ гуекiы - çocuk öküzün boynuzunu koparıyor.

 köşede 
örnekler:
 кiалэр удэ къот - çocuk orada (ayakta) duruyor.
 кiалэр къурнэм къохьэ - çocuk köşeye doğru yaklaşıyor.
 кiалэр къурнэм къот - çocuk köşede duruyor.
 кiалэр къурнэм къокiы - çocuk köşeden çıkıyor.

 yanında 
örnekler:
 кiалэм бгъодэт пшъашъэр - kız çocuğun yanında (ayakta) duruyor.
 унэхэ зыбгъодэтых - evler birbirleriyle yan yana duruyorlar.
 машинэм къыбгъодахь - arabanın yanından gir.
 кiалэм бгъодэкi - çocuğun yanından uzaklaş (onun vücudundan ayrıl).

 zaman 

 geçmiş zaman 
1. tip :

fiillerin 1. tip geçmiş zamanını oluşturmak için -aгъ /-aːʁ/ ekleriz. bu eylemin gerçekleştirildiğini gösterir fakat süresini veya bitirilme durumunu göstermez.

örnekler :
 кiо /kʷʼa/ git → мэкiуагъ /makʷʼaːʁ/ gitti
 къакiу /qaːkʷʼ/ gel → къэкiуагъ /qakʷʼaːʁ/ geldiler
 шхэ /ʃxa/ ye! → мэшхагъ /maʃxaːʁ/ yediler
 iо /ʔʷa/ söyle → иiуагъ /jəʔʷaːʁ/ söyledi
 еплъ /japɬ/ bak → еплъэгъ /japɬaʁ/ baktı
 шхы /ʃxə/ (onu) ye → ишхэгъ /jəʃxaʁ/ (onu) yedi

{|
|-
|сиунэ || сщышхагъ|-
| ||
|-
|evim || yedim|-
|colspan=2|"evimde yedim."
|}

{|
|-
|тыгъусэ|| мые || сщэфэгъ|-
| ||  ||
|-
|dün || elma || satın aldım|-
|colspan=3|"dün elma aldım."
|}

2. tip :

bu geçmiş zamanın hikâyesi veya sürekli geçmiş zamanın hikâyesidir. bu -эгъагъ /-aʁaːʁ/ sonekiyle oluşturulur. eylemin geçmiş belirli bir zamanda yaşanmış olduğunu gösterir.

örnekler :
 кiо /kʷʼa/ git → мэкiогъагъ /makʷʼaʁaːʁ/ gitmişti
 къакiу /qaːkʷʼ/ gel → къэкiогъагъ /qakʷʼaʁaːʁ/ gelmişti
 шхэ /ʃxa/ ye! → мэшхэгъагъ /maʃxaʁaːʁ/ yemişti
 iо /ʔʷa/ söyle → иiогъагъ /jəʔʷaʁaːʁ/ söylemişti
 еплъ /japɬ/ bak → еплъыгъагъ /japɬəʁaːʁ/ bakmıştı
 шхы /ʃxə/ ye → ишхыгъагъ /jəʃxəʁaːʁ/ yemişti

{|
|-
|сиунэ || сщышхэгъагъ|-
| ||
|-
|evim || yemiştim|-
|colspan=2|"evimde yemiştim."
|}
{|
|-
|тыгъусэ|| мые || сщэфгъагъ|-
| ||  ||
|-
|dün || bir elma || satın aldım|-
|colspan=3|"dün elma almıştım."
|}

 geniş zaman 
örneğin:

 кiо /kʷʼa/ git → макiо /makʷʼa/ gidiyor
 къакiу /qaːkʷʼ/ gel → къакiо /qakʷʼa/ geliyor
 шхэ /ʃxa/ ye! → машхэ /maʃxaʁ/ yiyiyor
 iо /ʔʷa/ söyle → еiо /jəʔʷa/ söylüyor
 еплъ /japɬ/ bak → еплъы /japɬə/ bakıyor
 шхы /ʃxə/ (onu) ye → ешхы /jəʃxə/ (onu) yiyiyor

{|
|-
|сиунэ || сщэшхэ|-
| ||
|-
|evim || yerim|-
|colspan=2|"evimde yerim."
|}
{|
|-
|мые || сэщэфы|-
| ||
|-
|elma || satın alıyorum|-
|colspan=2|"elma satın alıyorum."
|}

 gelecek zaman 
gelecek zaman genellikle ~(э)щт /(a)ɕt/ ekiyle oluşturulur. bjeduğ, şapsığ ve nathuay gibi bazı diyalektlerde ise ~(э)т /(a)t/ olarak kısaltılmış olarak kullanılır.

örnekler :
 кiо /kʷʼa/ git → мэкiощт /makʷʼaɕt/ gidecek
 къакiу /qaːkʷʼ/ gel → къэкiощт /qakʷʼaɕt/ gelecek
 шхэ /ʃxa/ ye! → мэшхэщт /maʃxaɕt/ yiyecek
 iо /ʔʷa/ söyle → иiощт /jəʔʷaɕt/ söyleyecek
 еплъ /japɬ/ bak → еплъыщт /japɬəɕt/ bakacak
 шхы /ʃxə/ ye (onu) → ишхыщт /jəʃxəaɕt/ (onu) yiyecek

{|
|-
|сиунэ || сщышхэщт|-
| ||
|-
|evim || yiyeceğim|-
|colspan=2|"evimde yiyeceğim."
|}
{|
|-
|мые || сщэфыщт|-
| ||
|-
|elma || alacağım|-
|colspan=2|"elma alacağım."
|}

 zaman örnekleri 

 sayılar 
 sıfırdan ona kadar olan sayılar özel kelimelerdir.0 зиi 1 зы 2 тiу 3 щы 4 плiы 5 тфы 6 хы 7 блы  veya 8 и 9 бгъу 10 пшiы 
 onbirden ondokuza kadar olan sayılar "on" kelimesinden sonra кiу () eki ve birim sayıyla oluşturulur:11 пшiыкiуз 12 пшiыкiутiу 13 пшiыкiущ 14 пшiыкiуплi 15 пшiыкiутф 16 пшiыкiух 17 пшiыкiубл 18 пшiыкiуй 19 пшiыкiубгъу 
 onun katlarında kırktan sonra elli hariç "yirmilik sayı sistemi" ile oluşturulur:20 тiокiы  (20)21 тiокiырэ зырэ  (20 ve 1)22 тiокiырэ тiурэ  (20 ve 2)23 тiокiырэ щырэ  (20 ve 3)
...30 щэкiы  (30)31 щэкiырэ зырэ  (30 ve 1)32 щэкiырэ тiурэ  (30 ve 2)
...40 тiокiитiу  (20 × 2)41 тiокiитiурэ зырэ  (20 × 2 ve 1)42 тiокiитiурэ тiурэ  (20 × 2 ve 2)
...50 шъэныкъо  (yarım-yüz)51 шъэныкъорэ зырэ  (yarım-yüz ve 1)52 шъэныкъорэ тiурэ  (half-hundred ve 2)
...60 тiокiищ  (20 × 3)61 тiокiищырэ зырэ  (20 × 3 ve 1)62 тiокiищырэ тiурэ  (20 × 3 ve 2)
...70 тiокiищырэ пшiырэ  (20 × 3 ve 10)71 тiокiищырэ пшiыкiузырэ  (20 × 3 ve 11)72 тiокiищырэ пшiыкiутiурэ  (20 × 3 ve 12)
...80 тiокiиплi  (20 × 4)81 тiокiиплiырэ зырэ  (20 × 4 ve 1)82 тiокiиплiырэ тiурэ  (20 × 4 ve 2)
...90 тiокiиплiырэ пшiырэ  (20 × 4 ve 10)91 тiокiиплiырэ пшiыкiузырэ  (20 × 4 ve 11)91 тiокiиплiырэ пшiыкiутiурэ  (20 × 4 ve 12)
 yüzlükler kelime kökünü takiben (шъ (ʂ)) -и- (-i-) eki ve sonrasında çarpan sayı köküyle oluşturulur.100 шъэ (ʂa)101 шъэрэ зырэ (ʂara zəra) (100 ve 1)110 шъэрэ пшiырэ (ʂara pʃʼəra) (100 ve 10)200 шъитiу (ʂitʷʼ) (100 × 2)201 шъитiурэ зырэ (ʂitʷʼəra zəra) (200 × 2 ve 1)300 шъищ (ʂiɕ) (100 × 3)400 шъиплi (ʂipɬʼ) (100 × 4)500 шъитф (ʂitf) (100 × 5)600 шъих (ʂix) (100 × 6)700 шъибл (ʂibl) (100 × 7)800 шъий (ʂij) (100 × 8)900 шъибгъу (ʂibʁʷ) (100 × 9)
 bin мин (min)'dir. binler kelime kökünü takiben (мин (məjn)) -и- (-i-) eki ve çarpan sayı köküyle oluşturulur.1000 мин (min)1001 минрэ зырэ (minra zəra) (1000 ve 1)1010 минрэ пшiырэ (minra pʃʼəra) (1000 ve 10)1100 минрэ шъэрэ (minra ʂara) (1000 ve 100)2000 минитiу (minitʷʼ) (1000 × 2)3000 минищ (miniɕ) (1000 × 3)4000 миниплi (minipɬʼ) (1000 × 4)5000 минитф (minitf) (1000 × 5)6000 миних (minix) (1000 × 6)7000 минибл (minibl) (1000 × 7)8000 миний (minij) (1000 × 8)9000 минибгъу (minibʁʷ) (1000 × 9)10000 минипшi (minipʃʼ) (1000 × 10)11000 минипшiыкiуз (minipʃʼəkʷʼəz) (1000 × 11)12000 минипшiыкiутiу (minipʃʼəkʷʼətʷʼ) (1000 × 12)20000 минитiокiы (minitʷʼat͡ʃə) (1000 × 20)100000 минишъэ (miniʂa) (1000 × 100)200000 минишъитiу (miniʂitʷʼ) (1000 × 200)

oluşturulduğunda yüz kelimesi varsa onluk ve birim kelimeleriyle -рэ (-ra) sonekini alır.

örneğin:

шъэрэ зырэ (ʂara zəra) [101], шъэрэ тiурэ (ʂara tʷʼəra) [102], шъэрэ пшiыкiузырэ (pʃʼəkʷʼətʷʼəra) [111], шъитiурэ щэкiырэ плiырэ (ʂitʷʼəra ɕat͡ʃəra pɬʼəra) [234]).

 bin мин (min)'dir. diğer binler -и- (-i-) ekiyle ve çarpan birim köküyle oluşturulur: минитiу (minitʷʼə) [2,000], минищ (miniɕ) [3,000]… минищ шъэ (miniɕ ʂa) [3,100], минищ шъитiу (miniɕ ʂitʷʼə) [3,200], миниплi (minipɬʼ) [4,000], миниплiы шъэ (minipɬʼəra ʂa) [4,100], минишъиплiтiу (miniʂipɬʼətʷʼ) [4,200], минишъиплiщ (miniʂipɬʼəɕ) [4,300], минитфы шъэ (minitfə ʂa) [5,100], минишъитфтiу (miniʂitfətʷʼ) [5,200]... i̇smin belirli bir miktarı olduğunda, isim -и (-i) eki ve çarpan sayı kökünü alır. örneğin:зы кiалэ - bir çocuk (zə t͡ʃaːla), кiалитiу - iki çocuk (t͡ʃaːlitʷʼ), кiалиплi -dört çocuk (t͡ʃaːlipɬʼ), кiалишъэ - 100 çocuk (t͡ʃaːliʂa), зы мафэ - bir gün (zə maːfa),

мафитiу - iki gün (maːfitʷʼ), мафищы (мафищ) - üç gün (maːfiɕ).

 sıra sayıları 
 апэрэ/япэрэ (aːpara/jaːpara) - ilk hariç sıra sayıları я- (jaː-) öneki ve –нэрэ (-nara) sonekiyle oluşturulur. örneğin: ятiунэрэ (jaːtʷʼənara) - ikinci , ящынэрэ (jaːɕənara) - üçüncü , яплiынэрэ (jaːpɬʼənara) - dördüncü.birinci - япэрэ ikinci - ятiунэрэ üçüncü - ящынэрэ dördüncü - яплiынэрэ beşinci - ятфынэрэ altıncı - яхынэрэ yedinci - яблынэрэ sekizinci - яинэрэ dokuzuncu - ябгъунэрэ onuncu - япшiынэрэ onbirinci - япшiыкiузынэрэ onikinci - япшiыкiутiунэрэ yirminci - ятiокiынэрэ yüzüncü - яшъэнэрэ 

япэрэ мафэ - birinci gün (jaːpara maːfa),
ятiонэрэ мафэ - ikinci gün (jaːtʷʼənara maːfa),
ятiонэрэ цуакъо - ikinci ayakkabı (jaːpara t͡ʃʷaːqʷa),
яхэнэрэ классым щэгъэжьагъу тутын сешъо~altıncı sınıftan beri sigara içiyorum.

 ayrık sayılar 
 sayının ~ы (~ə) son sesli harfi ~эрэ (~ara) olur:

о плiэрэ къосiогъах - sana zaten dört kere söyledim.

 sayı ayrıca paylaşımın ölçüsün tanımlar: "bir" ve "iki" sayıları псау (psaw) (tüm), ренэ (pena) (tüm, süreyle/zamanla alakalı), ныкъо (nəqʷa) (yarım) kelimeleriyle oluşturulur.
 kesirli sayılar sayma sayılarına -(а)нэ /aːna/ anlambirimi eklenerek oluşturulur:

щы /ɕə/ "üç" - щанэ /ɕaːna/ "üçte biri", плiы /pɬʼə/ "dört" - плiанэ /pɬʼaːna/ "dörtte biri", хы "altı" - ханэ

/xaːna/ "altıda biri" diye devame ediyor. cümle içinde kullanırsak:

чiыгоу къытатыгъэм изыщанэ картоф хэдгъэтiысхьа́гъ "tahsis edilmiş olan arazinin üçte birine patates ektik",
хатэм изыщанэ помидор хэдгъэтiыцсхагъ - "sebze tarlasının üçte birine domates ektik",
ахщэ къыратыгъэм ыпiланэ чыфэ ритыгъ – "o paranın dörtte birini borç olarak verdi."harım (1÷2) - ныкъо üçte biri (1÷3) - щанэ üçte ikisi (2÷3) - щанитiу  (1÷3 × 2)dörtte biri (1÷4) - плiанэ dörtte ikisi (2÷4) - плiанитiу  (1÷4 × 2)dörtte üçü (3÷4) - плiанищ  (1÷4 × 3)beşte biri (1÷5) - тфанэ altıda biri (1÷6) - ханэ yedide biri (1÷7) - бланэ yedide biri (1÷8) - янэ dokuzda biri (1÷9) - бгъуанэ onda biri (1÷10) - пшiанэ onbirde biri (1÷11) - пшiыкiузанэ onikide biri (1÷12) - пшiыкiутiуанэ yirmide biri (1÷20) - тiокiанэ yüzde biri (1÷100) - шъанэ 

 üleştrme sayıları -ры /-rə/ anlambiriminin yardımıyla uygun sayma sayısının tekrarı sonucu elde edilir: зырыз /zərəz/ "birer", тiурытiу /tʷʼərətʷʼ/ "ikişer", щырыщ /ɕərəɕ/ "üçer", плiырыплi /pɬʼərəplʼ/ "dörder", тфырытф /tfərətf/ "beşer" diye devam ediyor. cümle içinde örneklersek: еджакiохэр экзаменым тiурытiоу чiахьэщтыгъэх "öğrenciler sınava ikişer ikişer girdiler".
 sayılardan ikileme ana yapıcı sayının genellikle зы "one" olduğu üç sayma sayısının birleştirilmesiyle oluşturulur.
örneğin:

зыхыбл /zəxəbl/ зы-хы-бл "altı yedi kadar", зытiущ /zətʷʼəɕ/ зы-тiу-щ "iki üç kadar" . cümle içinde: непэ садэжь нэбгырэ зытiущ къыiухьагъ "bugün iki üç kadar kişi bana geldi.".

 kaynakça 

 konuyla ilgili yayınlar 
 аркадьев, п. м.; ландер, ю. а.; летучий, а. б.; сумбатова, н. р.; тестелец, я. г. введение. основные сведения об адыгейском языке в кн.: "аспекты полисинтетизма: очерки по грамматике адыгейского языка" под ред.: п. м. аркадьев, а. б. летучий, н. р. сумбатова, я. г. тестелец. москва: рггу, 2009 (arkadiev, p. m.; lander, yu. a.; letuchiy, a. b.; sumbatova, n. r.; testelets, ya. g. introduction. basic information about adyghe language in "aspects of polysyntheticity: studies on adyghe grammar" edited by: p. m. arkadiev, a. b. letuchiy, n. r. sumbatova, ya. g. testelets. moscow, rggu, 2009) (rusça) isbn 978-5-7281-1075-0
 ranko matasović,a short grammar of east circassian (kabardian):  .

 dış bağlantılar 
 adigece dilbilgisi - giriş çerkesçe öğrenmek için faydalı bir site
 adigece dilbilgisi - ayrıntılı (rusça''')
 adigece dilbilgisi - çevrimiçi adigece dersleri  adigece dilbilgisi öğrenimi

dilbilim taslakları
dillerine göre dilbilgisi