Edessa

edessa (/ɪˈdɛsə/; antik yunanca: ἔδεσσα, romanlaştırılmış: édessa), yukarı mezopotamya'da, seleukos i̇mparatorluğu'nun kurucusu kral selevkos i nicator (mö 305–281 ) tarafından helenistik dönemde kurulan antik bir şehir (polis) idi. daha sonra osroene krallığı'nın başkenti oldu ve roma eyaleti osroene'nin başkenti olarak devam etti. geç antik çağ'da, hristiyan öğreniminin önde gelen merkezi ve edessa katekistik okulu'nun merkezi oldu. haçlı seferleri sırasında, edessa kontluğu'nun başkentiydi.

şehir, habur'un bir kolu olan daysan nehri'nin (latince: scirtus; türkçe: kara koyun) kıyısında bulunuyordu ve yüksek merkezi kale şanlıurfa kalesi tarafından korunuyordu.

eski edessa, şanlıurfa i̇linde modern urfa'nın (türkçe: şanlıurfa; kürtçe: riha; arapça: الرّّهَا, romanize: ar-ruhā; ermenice: ուռհա, romanize: urha) öncüsüdür. kentin modern isimleri büyük olasılıkla yerleşimin i. seleukos nicator tarafından yeniden kurulmasından önce bölgenin süryanice adı olan urhay veya orhay'dan (klasik süryanice:ܐܘܪܗܝ, romanize:ūūrhāy /ōōrhāy) gelmektedir. selevkosların selevkos–part savaşlarındaki yenilgisinden sonra edessa, karışık bir helenistik ve semitik medeniyetle osroene krallığı'nın başkenti oldu. osroen isminin kökeni muhtemelen orhay kelimesi ile ilintilidir.

roma cumhuriyeti, mö 69'dan itibaren osroene krallığı ve başkenti edessa üzerinde siyasi nüfuz kullanmaya başladı. 243 veya 248 yılına kadar yerel osroene kralları olmaya devam etse de, 212 veya 213'te bir roma kolonisi oldu. geç antik çağ'da edessa, sasani i̇mparatorluğu ile roma-pers sınırında önemli bir şehirdi. şapur i'in (h. 240-270) roma topraklarını üçüncü işgalinde saldırısına direndi. 260 edessa savaşı, shapur'un roma imparatoru valerian'ı (h. 253–260) yendiğini ve onu canlı ele geçirdiğini gördü; bu, roma devleti için eşi görülmemiş bir felaketti. geç antik laterculus veronensis, edessa'yı roma eyaleti osroene'nin başkenti olarak adlandırır. romalı asker ve latin tarihçi ammianus marcellinus, şehrin heybetli surlarını ve 359'da ii. şapur'un (309–379) saldırısına nasıl başarılı bir şekilde direndiğini anlatır.

şehir, ünlü edessa okulu'na ev sahipliği yapan yunan ve asur (süryani) teolojik ve felsefi düşüncenin merkeziydi. edessa, yunan chronicon paschale tarafından 609'da meydana geldiği kaydedilen bir olay olan 602-628 bizans-sasani savaşı sırasında persler tarafından ele geçirilene kadar roma'nın elinde kaldı. roma kontrolü, herakleios'un (r. 610-641) bizans-sasani savaşı'nda ortaya çıktı, ancak şehir 638'de levant'ın müslüman fethi sırasında rashidun halifeliği'ne tekrar romalılara kaybedildi. bizans i̇mparatorluğu, bir dizi başarısız girişimin ardından 10. yüzyılın ortalarında şehri geçici olarak geri alana kadar romalıların kontrolüne geri dönmedi.

bizans i̇mparatorluğu, 1031'de kontrolü yeniden ele geçirdi, ancak uzun süre onların egemenliğinde kalmadı ve yüzyılın sonuna kadar birkaç kez el değiştirdi. birinci haçlı seferi'nin başarısından sonra kurulan haçlı devletlerinden biri olan edessa i̇lçesi, haçlıların şehri selçuklulardan geri almasıyla şehir merkezliydi. i̇lçe, zengi hanedanının kurucusu imad al-din zengi'nin şehri ele geçirdiği ve edessalı matta'ya göre edessalıların çoğunu öldürdüğü 1144 edessa kuşatması'na kadar varlığını sürdürdü. türk zengi hanedanının toprakları, sonunda 1514 çaldıran savaşı'ndan sonra 1517'de osmanlı i̇mparatorluğu tarafından alındı.

i̇simler 
kentin en eski adı, mö 2.000 yılında asur çiviyazısıyla kaydedilen admaʾ (adme, admi, admum; aramice: אדמא) idi. süryanicede ܐܕܡܐ adme olarak geçmektedir.

antik kent, mö 303 yılında i. seleukos nicator tarafından helenistik bir askeri yerleşim yeri olarak yeniden kurulmuş ve adına da suyu bol olmasından dolayı makedonya'nın eski başkenti gibi edessa vermiştir. daha sonra mö 2. yüzyılda callirhoe'da callirrhoe veya antiochia olarak yeniden adlandırıldı. bu isimler antiochus iv epiphanes tarafından basılan edessan sikkelerinde, mö 175-164 yılları arasında bulunur.

antiochus iv'ün saltanatından sonra, şehrin adı yunanca'da edessa'ya geri döndü ve ayrıca ermenice'de urha veya urha (ուռհա), aramice'de (süryanice) urhay veya orhay (klasik süryanice: ܐܘܪܗܝ, romanize: ʾūrhāy / ʾōrhāy) olarak geçiyor. yerel neo-aramice'de (turoyo) urhoy, arapça'da ar-ruhā (الرُّهَا), kürt dillerinde riha, latince'ye rohais ve son olarak urfa veya şanlıurfa olarak türkçeye geçmiştir. aslen aramice ve süryanice olan bu şehir ismi farsça hüsrev(khosrow) isminden türemiş olabilir.

6. yüzyılın başlarında sel felaketinden sonra şehre yardım eden imparatorda i. justinianus'a ithafen justinopolis olarak da adlandırılmıştır. bazı yahudi ve müslüman geleneklerine göre, i̇brahim'in doğduğu yer olan keldanilerin ur'udur. ancak bu tez ms 1. yüzyılda i̇branice incillerin latinceye çevirmesi sonrası çeviri hatası nedeniyle ur ve urhay şehirleri karıştırılması sonrası ortaya çıkmıştır.

coğrafya 
edessa, verimli bir ovayla çevrili bir tepeler halkasının ortasında bir sırt üzerinde bulunuyordu ve bu nedenle elverişli bir konuma sahip olduğu düşünülüyordu. sırt, küçük asya'nın güneyindeki toros dağları'nın bir parçası olan masius dağı'nın bir uzantısıydı. kent bir kavşak noktasındaydı; fırat üzerindeki zeugma'dan dicle'ye doğu-batı karayolu, samosata'dan (günümüz samsat'ı) carrhae (günümüz harran'ı) üzerinden fırat'a giden kuzey–güney güzergahı edessa'nın bulunduğu sırtta buluşurdu.

tarihçe

antik çağ 

mö 2. yüzyılın ikinci yarısında, seleukos i̇mparatorluğu partlarla (mö 145-129) savaşlar sırasında dağılırken, edessa, osroene krallığını (edessa olarak da bilinir) kuran abgarid hanedanının başkenti oldu. bu krallık, araplar tarafından kuzey arap yarımadası'ndan kurulmuş ve yaklaşık dört yüzyıl hüküm (mö 132 ila ms 214) sürmüştür. edessa önceleri aşağı yukarı partların, ardından ermenistan kökenli tigranes'in himayesi altındaydı, edessa ermeni mezopotamya'nın başkentiydi, daha sonra pompey döneminde roma i̇mparatorluğu'na geçti. trajan tarafından ele geçirilip yağmalanmasının ardından, romalılar edessa'yı 116'dan 118'e kadar işgal ettiler, ancak yerel halkın partlara olan sempatilerin dolayı lucius verus'un daha sonra 2. yüzyılda şehri yağmalamasına yol açtı.

hristiyanlık, 2. yüzyılda edessa'da kısa süreliğine kabul görmüştür.; gnostik bardaisan, kentin yerlisiydi ve sarayda bir filozoftu. 212'den 214'e kadar krallık bir roma eyaletiydi.

roma imparatoru caracalla, 217 yılında muhafızlarından biri tarafından edessa'dan carrhae'ye (şimdi harran) giden yolda öldürüldü. edessa, osroene eyaletinin sınır şehirlerinden biri oldu ve sasani i̇mparatorluğu sınırına yakın bir yerde kaldı. edessa savaşı, imparator valerian komutasındaki roma orduları ile imparator i. şapur komutasındaki sasani kuvvetleri arasında 260 yılında gerçekleşti. roma ordusu, valerian'ın kendisi de dahil olmak üzere pers kuvvetleri tarafından yenildi ve bütünüyle ele geçirildi. bu roma impratorluğunda bir ilkti.

bu şehirde krallık kuran kabilelerin edebi dili, süryanice'nin geliştiği aramice'ydi. müvekkil kral abgar ix (179-214) hariç, sikkeler üzerinde süryani efsaneleri kullanan edessa'da helenistik kültürün izleri kısa sürede boğulmuş ve buna karşılık gelen yunan halk yazıtları eksikliği vardır.

geç antik çağ 
540'tan sonra yazılmış bir süryani vakayinamesi olan edessa chronicle'a göre, edessa katedral kilisesi, roma i̇mparatorluğu'ndaki hristiyanlara yönelik genel zulmü sona erdiren diocletianus zulümünün ve 313 licinius mektubu'nun sona ermesinden hemen sonra kuruldu. katedral kilisesi kutsal bilgeliğe adanmıştı. şehirde yaklaşık 23 farklı manastır ve kilisenin var olduğu biliniyor ve en az bir o kadarı şehrin hemen dışında; bunlar birçok hacıyı cezbetti. hatta caesarea'lı eusebius, kilise tarihi'nde 4. yüzyılın başlarında "bütün şehrin" "i̇sa'nın adına adandığını" iddia etti; aslında şehrin en azından 5. yüzyılın başlarında yahudilerin yanı sıra bazı pagan sakinleri de vardı.

eusebius ayrıca abgar efsanesinin temel metinleri olan edessa devlet arşivlerinde abgar'ın i̇sa'ya mektubu ve i̇sa'nın abgar'a mektubu'ndan alıntı yaptığını iddia etti.

yüksek statülü bir romalı hanımefendi ve yazar olan egeria, 384'te kudüs'e giderken edessa'yı ziyaret etti; havari thomas'ın bir şehitliğini ve şehrin surlarına yazılmış i̇sa mektubu metnini gördü, şehri koruduğu söylendi. harflerin daha önce bildiğinden daha uzun bir versiyonunu gördü ve kutsal sözlerin şehre bir pers saldırısını püskürttüğünden emin oldu. edessa chronicle'a göre, 394'te aziz thomas'ın kalıntıları büyük st thomas kilisesi'ne çevrildi ve 442'de gümüş bir tabutla kaplandı. 6. yüzyılın sonlarında yaşamış frenk menkıbe yazarı ve piskopos gregory of tours'a göre, kalıntıların kendileri hindistan'dan getirilmişti, edessa'da ise temmuz ayında azizin onuruna kilisede yıllık bir panayır (ve gümrük vergilerinin hafifletilmesi) düzenlendi (3 temmuz'da aziz thomas bayramı kutlandı), bu sırada gregory, sığ kuyularda suyun göründüğünü ve sineklerin ortadan kaybolduğunu iddia etti. joshua the styllite'ye göre, 346 veya 347'de şehir surlarının dışında bazı şehit azizler için bir türbe inşa edildi.

abgar efsanesinin daha ayrıntılı bir versiyonu, edessa'nın devlet arşivlerine dayandığı iddia edilen ve hem abgar v'den tiberius'a (r. 14-37) hem de imparatorun sözde cevabına psödepigrafik bir mektup da dahil olmak üzere, addai'nin 5. yüzyılın başlarındaki süryani doktrininde kaydedilmiştir. bu metne göre, edessenliler hristiyanlığı erken benimseyen kişilerdi; buna karşılık komşu şehir carrhae'nin (harran) sakinleri paganlardı. edessa chronicle of edessa'ya göre, 5. yüzyılın başlarında ilahiyatçı ve piskopos rabbula, bir sinagog olan bir binada aziz stephen'a adanmış bir kilise inşa etti.

nisibis (nusaybin), 363'te beş transtigrit vilayeti ile birlikte perslere devredildiğinde suriyeli efrem, memleketini edessa'ya bıraktı ve burada ünlü edessa okulu'nu kurdu. büyük ölçüde pers hristiyan gençlerinin katıldığı ve i̇skenderiyeli cyril'in arkadaşı rabbula'nın nestorian eğilimleri nedeniyle yakından izlediği bu okul, üç bölümlük tartışmalarla ünlü piskopos ibas yönetiminde en yüksek gelişimine ulaşmış, 457'de ve son olarak 489'da geçici olarak kapatılmıştır. imparator zeno ve piskopos cyrus'un emri, edessa okulunun öğretmenleri ve öğrencileri nisibis'e tamir edip doğu kilisesi'nin baş yazarları olduklarında. 457'de ve nihayet 489'da, i̇mparator zeno ve piskopos cyrus'un komutasıyla, edessa okulu'nun öğretmenleri ve öğrencileri nisibis'e döndüler ve doğu kilisesi'nin baş yazarları oldular. arap fethinden sonra edessa'da miafizitizm gelişti.

sasani imparatoru i. kavad (), persler edessa'ya saldırdı ve stylite yeşu'ya göre 340'larda kurulan surların dışındaki türbe yakıldı. 

edessa, justin i () ve onun ardından justinopolis adını aldı. yunan tarihçi procopius, pers savaşları'nda, i̇sa'nın mektubu metninin edessa'nın şehir kapılarına, savunmaları geçilmez hale getirdiğini belirttiği yazısını anlatır.

544'te başarısız bir sasani kuşatması gerçekleşti. şehir 609'da sasani i̇mparatorluğu tarafından alındı ve herakleios tarafından geri alındı, ancak 638'de levant'ın müslüman fethi sırasında rashidun halifeliği altındaki müslüman ordusuna yenildi.

erken hristiyanlık merkezi 

hristiyanlığın edessa'ya girişinin kesin tarihi bilinmemektedir. ancak, ms 190'dan önce bile hristiyanlığın edessa ve çevresinde güçlü bir şekilde yayıldığına ve kraliyet hanedanının kiliseye katılmasından kısa bir süre sonra olduğuna şüphe yoktur.

i̇lk olarak dördüncü yüzyılda eusebius tarafından bildirilen bir efsaneye göre, kral abgar v, yetmiş iki havariden biri olan edessa'lı thaddeus tarafından kendisine "thomas olarak da bilinen yahuda" tarafından gönderildi. ". ancak hristiyan inancını benimseyen abgar'ın ix. abgar olduğu çeşitli kaynaklar tarafından doğrulanmaktadır. onun altında hristiyanlık krallığın resmi dini oldu.

onun yerine aggai geçti, aggai'dan daha sonra da ms 200'lü yıllarda antakyalı serapion tarafından olarak atanan aziz mari geçti. i̇kinci yüzyılda ünlü peshitta, yani eski ahit'in süryanice tercümesi hristiyan avrupasına edessa'dan geçti; ayrıca 172'de derlenen ve edessa piskoposu rabbula'ya (412-435) kadar yaygın olarak kullanılan tatian'ın diatessaron'u, kullanımını yasakladı. edessa okulu'nun ünlü öğrencileri arasında, ix. abgar'ın okul arkadaşı olan bardaisan (154-222), hristiyan dini şiirinin yaratılmasındaki rolü ve öğretimini oğlu harmonius ve öğrencileri tarafından devam ettirilen rolü nedeniyle özel olarak anılmayı hak eden bir antik şehirdir.

hristiyanlığa geçen edessa o yıllarda yoğun olarak paganist olan roma i̇mparatorluğu tarafından hoş karşılanmadı. roma egemenliği altında edessa'da hristiyanlığın önde gelen birçok ismi öldürüldü. edessa'dan hristiyan rahipler doğu mezopotamya sasani i̇mparatorluğu'ndaki ilk kiliseleri kurdular.

osroene metropolü olarak edessa'nın on bir kadın oy hakkı vardı. michel le quien, edessa'nın otuz beş piskoposundan bahseder, ancak listesi eksiktir.

i̇slami dönem 
ermeni tarihçi sebeos, 660'lı yıllarda yazdığı kitaplarda, bugün i̇slam'ın herhangi bir dilde en eski anlatı anlatılarını veriyor. sebeos, bizanslılar edessa'yı fethettikten sonra bir arap şehrine (muhtemelen medine'ye) giden bir yahudi heyetini şöyle yazar:part askerlerinin edessa'dan ayrıldıklarını gören yahudilerin bütün kabilelerini temsil eden on iki halk edessa şehrinde toplandı. böyle bir ortamda bizanslıların imparatoru heraklius edessa'yı kuşatma emrini verdi. heraklius çölden geçerek i̇smail'in oğullarına taşkastan'a doğru yola çıktılar. yahudiler, arapları yardımlarına çağırdılar ve ahit kitapları aracılığıyla aralarındaki ilişkiyi onlara anlattılar. [araplar] aralarındaki yakın ilişkiden emin olmalarına rağmen, din tarafından birbirlerinden ayrıldıkları için kalabalıklarından bir fikir birliği sağlayamadılar. o dönemde içlerinden biri, i̇smail'in oğullarından mahmet adında bir tüccar öne çıktı. onlara, sözde allah'ın emriyle hakikat yolu hakkında bir vaaz vahyedildi. hepsine bir araya gelmelerini ve imanda birleşmelerini emretti. mahmet dedi ki: "allah o memleketi i̇brahim'e ve ondan sonraki oğluna ebediyen vaat etti. ve vaat edilen şey, [tanrı'nın] i̇srail'i sevdiği o dönemde gerçekleşti. ancak şimdi siz i̇brahim'in oğullarısınız ve tanrı, i̇brahim'e ve oğluna sizin üzerinizde verdiği sözü yerine getirecektir. yalnızca i̇brahim'in tanrısını sevin ve gidin ve tanrı'nın babanız i̇brahim'e verdiği ülkeyi alın. tanrı sizinle olduğu için kimse savaşta size başarılı bir şekilde direnemez.müslüman geleneği, el-akabe'deki ikinci biat olarak bilinen benzer bir hesaptan bahseder. sebeos'un anlatımı, muhammed'in aslında güneye doğru mekkeli putperestlere karşı bir yahudi-arap ittifakı yerine filistin'e yönelik bir ortak girişime öncülük ettiğini gösteriyor.

orta çağ 
bizans i̇mparatorluğu sık sık edessa'yı, özellikle de sakinlerden i̇sa'nın eski bir portresi olan "edessa'nın mendilini" elde eden ve onu ciddiyetle 16 ağustos 944'te konstantinopolis'e aktaran romanos i lekapenos altında geri almaya çalıştı. bu, romanus'un saltanatının son büyük başarısıydı. 544 yılında edessa'da olduğu kesin olan ve eski bir kopyası vatikan kütüphanesi'nde bulunan bu saygıdeğer ve ünlü resim, dördüncü haçlı seferi'nin ardından 1207 yılında venedik cumhuriyeti tarafından yağmalanarak batı'ya getirilmiştir. şehir kısa bir süre sonra mervaniler tarafından yönetildi.

1031'de edessa, arap valisi tarafından george maniakes yönetiminde bizanslılara verildi. araplar tarafından geri alındı ​​ve daha sonra sırasıyla yunanlar, ermeniler, selçuklu hanedanı (1087), haçlılar (1098), burada edessa i̇lçesini kurdu ve şehri 1144'e kadar elinde tuttu, sonra tekrar ele geçirildi. imad ad-din zengi tarafından ve sakinlerinin çoğunun latin başpiskoposuyla birlikte katledildiği iddia edildi. bu olayları esasen edessa'da doğmuş olan ermeni tarihçi matthew aracılığıyla biliniyor. 1144 yılında şehrin ermeni nüfusu 47.000 idi. 1146'da şehir haçlılar tarafından kısa bir süreliğine geri alındı ​​ve birkaç gün sonra kaybedildi. steven runciman'ın sözleriyle, "hristiyan nüfusun tamamı sürgüne sürüldü [ve dünyanın en eski hristiyan topluluğu olduğu iddia edilen büyük şehir, boş ve ıssız bırakıldı ve bu güne kadar asla toparlanamadı. "

eyyubi sultanlığı'nın lideri selahaddin, şehri 1182'de zengilerden satın aldı. eyyubiler döneminde edessa'nın nüfusu yaklaşık 24.000 idi. rûm sultanlığı, edessa'yı haziran 1234'te aldı, ancak 1234'ün sonlarında veya 1235'te eyyubi sultanı el-kamil onu yeniden ele geçirdi. edessa geri alındıktan sonra el-kamil, kalesi'nin yıkılmasını emretti. çok geçmeden, moğollar 1244'te edessa'daki varlıklarını duyurdular. daha sonra i̇lhanlılar 1260 yılında edessa'ya asker gönderdi ve bu noktada kasaba gönüllü olarak onlara teslim oldu. böylece edessa halkı moğollar tarafından katledilmekten kurtuldu. edessa ayrıca memluk sultanlığı ve akkoyunlular tarafından da tutuldu.

sonraki tarih 
edessa daha sonra safevi hanedanı ve 1517'den 1918'e kadar osmanlı i̇mparatorluğu tarafından kontrol edildi.

1518'de osmanlılar döneminde edessa'nın nüfusunun sadece 5500 olduğu tahmin ediliyordu; muhtemelen osmanlı-pers savaşları nedeniyle. 1566'ya gelindiğinde, nüfus tahmini olarak 14.000 vatandaşa yükselmişti. 1890'da edessa'nın nüfusu 55.000'di ve bunun 40.835'i müslüman nüfustan oluşuyordu.

süryani edebiyatı 
yunanca patristik metinleri içeren bilinen en eski tarihli süryanice el yazmaları (ms 411 ve 462) edessa'dan gelmektedir.

edessa ile bağlantılı ünlü kişilerden bazıları şunlardır:

 jacob baradaeus, kalsedon tartışması jacobites'in ardından gelen zulümden sonra (doğu) ortodoks kilisesini koruyan ateşli bir miafizit
 jacob, edessa piskoposu, üretken bir yazar (ö. 708);
 homeros'un i̇lyada ve odyssey'ini süryanice şiire çeviren gök bilimci theophilus ;
 stephen bar sudaïli, keşiş ve panteist, filistin'de 6. yüzyılda orijenizmin son krizine borçluydu.
 540 yılında derlenen chronicon edessenum'un (edessa chronicle) anonim yazarı
 5. yüzyılda roma'nın alexius'u olarak da bilinen st. 10. yüzyıl).
 basil bar shumna (dc 1170) şehrin tarihinin bir tarihçesini yazan piskopos (şimdi kayıp)
 edessa cyrus, 6. yüzyıl süryani hristiyan yazar
 john bar aphtonia, yunan düşüncesinin ve edebi kültürünün süryani ortamına aktarılmasında önemli bir figür
 edessa'lı thaddeus, hristiyan azizi ve i̇sa'nın yetmiş havarisinden biri
 voghenza maurelius, suriyeli rahip

günümüze ulaşan kültürel değerler

balıklıgöl 
antik edessa'nın merkezinde bulunan balıklıgöl, içindeki 2 adet büyük havuzuyla sadece şanlıurfa'nın değil türkiye'de en çok ziyaret edilen tarihi yapılardandır. balıklıgöl günümüzde i̇slami mitoloji barındırıp i̇brahim'in kale sütunlarına (mancınık) bağlanıp fırlatıldığı ve düştüğü yerde havuzların oluştuğuna inanılır. ancak havuzlar tanrıça atargatis için yapılmış pagan tapınaklardır. büyük i̇skender'in asya seferleri öncesi yerel arami halkı tarafından mö 1000 - 300 yılları arasında yapıldığı tahmin edilmektedir.

kızılkoyun nekropolü 
şanlıurfa şehir merkezinde üç, şehir dışında da bir adet bulunmak üzere toplam dört adet edessa döneminden kalma kaya mezar nekropolleri mevcuttur. bunlardan kızılkoyun nekropolü (edessa nekropolü) şanlıurfa büyükşehir belediyesi tarafından restore edilip gün yüzüne çıkartılmıştır. bu nekropol ms 2. ve ms 5. yüzyıl arası osroene krallığı ve roma-bizans i̇mparatorluğu tarafından kullanılmıştır.

ayrıca bakınız 

 balıklıgöl
 kızılkoyun nekropolü
 seleukos i̇mparatorluğu
 osroene krallığı
 edessa okulu
 şanlıurfa kalesi

kaynakça 

osroene
türkiye'deki antik yunan sitler
türkiye'deki roma kentleri
şanlıurfa ilindeki arkeolojik sitler
haçlı seferleri
seleukos i̇mparatorluğu
kutsal şehirler
helenistik devletler
antik anadolu
edessa
eyyübiye