Kuzey Atlantik Antlaşması

kuzey atlantik antlaşması, 4 nisan 1949'da washington'da imzalanan ve kuzey atlantik antlaşması örgütü'nü (nato) kuran antlaşma.

arka plan 
antlaşma, 4 nisan 1949'da washington, d.c.'de, amerikalı diplomat theodore achilles tarafından yönetilen bir komite tarafından imzalandı. daha önce 22 mart ve 1 nisan 1948 tarihleri arasında pentagon'da gizli görüşmeler yapıldı ve achilles şunları söyledi:görüşmeler yaklaşık iki hafta sürdü ve sona erdiğinde bir antlaşmanın olacağı anlaşılmıştı ve benim bir taslağım kasamın alt çekmecesinde bulunuyordu. bu taslağı, jack [hickerson] dışında kimseye göstermedim. keşke saklasaydım, ama 1950'de bakanlık'tan ayrıldığımda, görevli olarak kasada bıraktım ve arşivlerde izini sürme fırsatım olmadı. son olarak kuzey atlantik antlaşması, ilk taslağımın genel biçimine ve birçok ifadesine sahipti, ancak önemli farklılıklar taşıyordu. bu taslak, rio antlaşması'ndan ve henüz imzalanmamış olan sağlanan brüksel antlaşmasına büyük ölçüde benziyordu.achilles'a göre anlaşmanın bir diğer önemli yazarı john d. hickerson'du:diğer tüm insanlardan daha fazla, jack antlaşma'nın doğası, içeriği ve biçimiyle ilgili sorumluydu... antlaşma, tek kişilik bir hickerson antlaşmasıydı.kuzey atlantik antlaşması, nato'nun temel bir bileşeni olarak, ii. dünya savaşı sonrası devletler arası gerilimli ilişkileri önlemek isteyen abd'nin bir ürünüdür ve sonuç olarak avrupa'da çok taraflılığı sağlamıştır. antlaşma, abd'nin avrupa güçleriyle olan kolektif savunma düzenlemesinin bir parçasıdır, uzun ve düşünceli bir süreci takip eder. antlaşma, sovyetler birliği'nin batı avrupa'ya saldırısıyla ilgili bir silahlı saldırısına karşı göz önünde bulundurularak oluşturulmuş olsa da, soğuk savaş sırasında karşılıklı savunma maddesi hiçbir zaman devreye sokulmamıştır. 

kuzey atlantik antlaşması'nı imzalayan taraflar, "demokrasi, bireysel özgürlük ve hukukun üstünlüğü prensiplerine dayanan, halkların özgürlüğünü, ortak mirası ve medeniyetini koruma kararlılığındadır."

üyeler

kurucu üyeler 

aşağıdaki on iki devlet, antlaşmayı imzalayarak nato'nun kurucu üyeleri haline geldi. aşağıdaki liderler, ülkelerinin yetkilileri olarak 4 nisan 1949'da washington, d.c.'de anlaşmayı imzaladılar.

  – başbakan ve dışişleri bakanı paul-henri spaak ile büyükelçi baron robert silvercruys.
  – dışişleri bakanı lester b. pearson ve büyükelçi h. h. wrong.
  – foreign minister gustav rasmussen and ambassador henrik kauffmann
  – dışişleri bakanı robert schuman ve büyükelçi henri bonnet.
  – dışişleri bakanı bjarni benediktsson ve büyükelçi thor thors.
  – dışişleri bakanı carlo sforza ve büyükelçi alberto tarchiani.
  –  dışişleri bakanı joseph bech ve büyükelçi 
  – dışişleri bakanı dirk stikker ve büyükelçi eelco van kleffens.
  – foreign minister halvard m. lange and ambassador wilhelm von munthe af morgenstierne
  – dışişleri bakanı josé caeiro da mata ve büyükelçi pedro teotónio pereira.
  – dışişleri bakanı ernest bevin ve büyükelçi oliver franks.
  – dışişleri bakanı dean acheson.

kurucu olmayan üyeler 
i̇lk 12 kurucu devletten sonra ve sovyetler birliği'nin dağılmasından önce aşağıdaki dört devlet antlaşmaya katıldı:

sovyetler birliği'nin dağılmasının sonrasında katılan üyeler 
sovyetler birliği'nin dağılmasından sonra aşağıdaki 15 devlet antlaşmaya katıldı:

sonradan kapsamın dışına çıkan bölgeler 
hiçbir devlet antlaşmadan çekilmedi, ancak bazı üye devletlerin bağımlılıkları bağımsız hale geldikten sonra üyelik talebinde bulunmadılar.

maddeler

madde 1 
antlaşmanın 1. maddesi, üye tarafların "uluslararası barış ve güvenliğin, adaletin tehlikeye atılmaması için barışçıl yollarla çözülmesi gereken uluslararası anlaşmazlıkları çözmeyi" taahhüt ettiğini ve birleşmiş milletler'in amacıyla uyumsuz bir şekilde, uluslararası ilişkilerinde herhangi bir biçimde güç veya kullanma tehdidinden kaçınmayı taahhüt ettiklerini belirtir.

üyeler, birleşmiş milletler şartı'na uygun olarak, kuzey atlantik bölgesinde istikrar ve refahı teşvik etmeyi amaçlarlar.

madde 2 
antlaşmanın 2. maddesi, "taraflar, özgür kurumlarını güçlendirerek, bu kurumların temellerine dayandığı ilkelerin daha iyi anlaşılmasını sağlayarak ve istikrar ve refah koşullarını teşvik ederek, barışçıl ve dostane uluslararası ilişkilerin daha da gelişimine katkıda bulunacaklardır. uluslararası ekonomik politikalarında çatışmayı ortadan kaldırmaya çalışacaklar ve tüm veya herhangi biri arasındaki ekonomik işbirliğini teşvik edeceklerdir." şeklinde hüküm verir. bu madde bazıları tarafından pearson'un bu maddeyi antlaşmaya dahil etmesini istemesinin ardından "kanada maddesi" olarak adlandırılır. madde, bir ticaret konseyi, kültürel program, teknoloji paylaşımı ve bir bilgi programı için önerileri içeriyordu. bunlardan sadece son ikisi kabul edildi. yine de, bazı gözlemciler tarafından üyeler arasındaki ticaret anlaşmazlıkları hakkında yorum yapılırken gündeme getirilmiştir.

madde 3 
anlaşmanın 3. maddesi, "bu anlaşmanın amaçlarını daha etkili bir şekilde gerçekleştirmek için, taraf devletler, ayrı ve birlikte, sürekli ve etkili yardım ve dayanışma araçlarıyla, silahlı saldırıya karşı direnme yeteneklerini bireysel ve kolektif olarak koruyacak ve geliştireceklerdir." şeklindedir.

son dönemde madde, 2006 yılında gsyi̇h harcamaları için %2 hedefinin temeli olarak yorumlanmıştır. bu ölçüm, 2014 galler zirvesi sırasında yeniden onaylanmıştır.

aynı zamanda üye devletleri güçlendirmek amacıyla bir yetkiyi güçlendirmek için temel bir kavram olarak da kullanılmıştır: büyük felaketlere, altyapı arızalarına veya geleneksel silahlı saldırılara karşı direnme ve toparlanma yeteneği. bu taahhüt ilk kez 2016 varşova zirvesi sırasında kabul edilmiş ve 2021 yılındaki covid-19 pandemisinin ardından daha da tekrarlanmış ve açıklığa kavuşturulmuştur. nato belgelerine göre, bu yedi ana alanı içermesi gerektiği anlaşılmıştır: 

 hükümetin bir kriz sırasında sürekliliği
 enerji ve enerji şebekesi altyapısının güçlendirilmesi
 göç kontrolü
 gıda ve su güvenliği
 tıbbi acil durumlar
 güçlü sivil iletişim
 etkili ulaşım ağları

madde 4 
madde 4, genellikle nato'nun askeri operasyonlarının başlangıç noktası olarak kabul edilir ve bu nedenle acil durumlar veya aciliyet gerektiren durumlar için tasarlanmıştır. resmi olarak, "taraflardan herhangi birinin toprak bütünlüğü, siyasi bağımsızlığı veya güvenliği tehdit edildiğinde" askeri konularda destek yapılmasını öngörüyor. bu madde harekete geçirildiğinde, sorun kuzey atlantik konseyi'nde görüşülür ve tüm ittifak devletleri adına ortak bir karar ve (lojistik, askeri veya başka bir şekilde) desteğe resmi olarak yol yol açar. i̇ttifak'ın kurulmasından bu yana resmi olarak yedi kez devreye alındı:

ayrıca, madde 4'ün resmi olarak çağrılmadığı ancak tehdit edildiği durumlar da yaşanmıştır. aslında bu, article 4'ün orijinal amaçlarından biri olarak görülmüştür: sorunları yükseltmek ve üye ülkelere caydırıcılık sağlamak için bir araç olarak kullanmak. örneğin, kasım 2021'de polonya dışişleri bakanlığı, belaruslu göçmen krizi nedeniyle article 4'ü tetiklemeyi düşünmüş, ancak resmi olarak talep edilmemiştir.

15 kasım 2022 tarihinde ukrayna sınırına yakın przewodów köyü yakınlarında polonya topraklarına bir füze saldırısı düzenlendi. bu olay, rusya'nın ukrayna şehirlerine ve enerji tesislerine saldırısı sırasında gerçekleşti. 2022 rusya'nın ukrayna'yı işgali sırasında nato topraklarına atılan ilk füze olayıydı. nato genel sekreteri, polonya devlet başkanı ile görüştü, ancak madde 4 konvansiyonu çağrısı yapılmadı, hükümet bunu düşündüğü görüşmelerde bulundu.

madde 5 
antlaşmanın önemli bir bölümü, 5. madde'dir. bu taahhüt maddesi, casus foederis'i tanımlar. her üye devlet, 6. madde tarafından tanımlanan bölgelerde bir üye devletine karşı düzenlenen bir silahlı saldırının hepsine karşı düzenlenmiş bir saldırı olarak kabul etmeyi taahhüt eder. böyle bir saldırı durumunda, her üye devlet, "kuzey atlantik bölgesinin güvenliğini yeniden tesis etmek ve sürdürmek için gerekli gördüğü herhangi bir eylemi, silahlı kuvvetlerin kullanımı dahil" alarak yardımcı olmalıdır. bu madde yalnızca bir kez harekete geçirilmiş olsa da, birçok diğer durumda değerlendirilmiştir.

11 eylül saldırıları 
nato tarihinde yalnızca bir kez devreye sokulmuştur. 2001 yılında amerika birleşik devletleri'ne yapılan 11 eylül saldırıları sonrasında olmuştur. madeyi devreye alma işlemi, 4 ekim 2001 tarihinde onaylanmıştır, nato'nun saldırıların gerçekten kuzey atlantik antlaşması'nın şartlarına uygun olduğunu belirlemesiyle gerçekleşmiştir. 11 eylül saldırılarına yanıt olarak nato tarafından alınan sekiz resmi eylem arasında eagle assist harekâtı ve akdeniz'de teröristlerin veya kitle imha silahlarının taşınmasını engellemeyi amaçlayan deniz operasyonu olan etkin çaba harekâtı da bulunmaktadır, aynı zamanda gemilerin güvenliğini artırmayı da amaçlamıştır. etkin çaba, 4 ekim 2001 tarihinde başlamıştır.

madde 6 
madde 6, madde 5'in sadece avrupa, kuzey amerika, türkiye ve atlantik adalarında bulunan üye devletlerin topraklarını kapsadığını belirtmektedir.

ağustos 1965'te abd dışişleri bakanlığı, abd savunma bakanlığı ve nato'nun hukuk birimi, hawaii eyaletine yapılan bir saldırının antlaşmayı tetiklemeyeceği, ancak diğer 49 eyalete yapılan bir saldırının tetikleyeceği konusunda görüş birliğindeydi. kuzey afrika sahilinde bulunan ceuta ve melilla şehirleri, fas'ın iddialarına rağmen nato koruması altında değildir. hukuk uzmanları, diğer maddelerin i̇spanyol kuzey afrika şehirlerini kapsayabileceğini yorumlamışlarsa da bu görüş pratikte test edilmemiştir. bu aynı zamanda 2020 i̇dlib saldırısı gibi olayların madde 5'i tetiklememesinin nedenidir, çünkü saldırıya uğrayan türk askerleri suriye'dedir.

16 nisan 2003 tarihinde nato, afganistan'daki uluslararası güvenlik destek gücü'nü (isaf), 42 ülkenin askerlerini içeren bir görevi yönetmeyi kabul etti. karar, isaf'ı o dönemde yöneten almanya ve hollanda'nın talebi üzerine alındı ve on dokuz nato büyükelçisi oybirliğiyle onayladı. kontrolün nato'ya devri 11 ağustos'ta gerçekleşti ve nato'nun tarihinde ilk kez madde 6 tarafından belirlenen bölge dışındaki bir görevi yönetti.

madde 7 ve madde 8 
diğer uluslararası yükümlülüklerle (bm hariç, çünkü madde 7 ile nato tarafından bm dikkate alınmaz), veya iki nato üyesi arasındaki askeri çatışma durumunda, madde 8 devreye girer. bu, özellikle bir üye diğer bir üye aleyhine askeri harekata katılırsa, söz konusu üyeler için antlaşmanın uygulanmasına ara verilebileceği durumlarda önemlidir. bu durum henüz gerçekleşmedi, ancak nato müttefikleri arasında bu tehdide yakın birkaç askeri anlaşmazlık yaşandı.

madde 9 

madde kuzey atlantik konseyi'ni kurar ve konsey yetkisini doğrudan antlaşmadan alır. antlaşmada belirtilen başlıca hedefleri, madde 3 ve madde 5'in yürütülmesidir.

madde 10 
madde 10, diğer ülkelerin nato'ya katılma sürecini belirler, bu da mevcut nato üyeleri tarafından oybirliğiyle kabul edilmesiyle gerçekleşir. ayrıca, yeni nato üyeleri bölgesel olarak sadece diğer avrupa ülkelerinden oluşabilir. uygulamada, madde, bir ülkenin nato üyesi olabilmesi için izlemesi gereken bir dizi eylem planına dönüşmüştür, bunlar arasında üyelik eylem planı (map) mekanizması ve arttırılmış diyalog formülü bulunur.

madde 11 
madde 11, antlaşmanın ilk onay sürecini içeriyordu. her imzacı ülke, antlaşmayı kendi anayasa süreçleri aracılığıyla onaylamak zorundaydı. antlaşmanın yürürlüğe girebilmesi için belçika, kanada, fransa, lüksemburg, hollanda, birleşik krallık ve amerika birleşik devletleri tarafından onaylanması gerekiyordu.

madde 12 
madde 12, antlaşmanın nasıl değiştirilebileceğini belirtir;  bu tür değişiklikler hâlâ kuzey atlantik bölgesini etkiliyorsa ve birleşmiş milletler şartı'nı ihlal etmiyorsa. uygulamada, sadece nato'nun yargı alanına hangi bölgelerin girdiğini açıkça belirlemek için kullanılmıştır.

madde 13 
madde 13, bir üyenin nato'dan ayrılma sürecini belirler, bu süreç üye devletin, antlaşmanın imzacısı olarak rol oynayan abd hükümetine bir yıl önceden bildirimde bulunmasını içerir, ardından bildirimi abd diğer üye devletlere duyurur. 13. madde, üye devletlerce söz konusu olmamıştır. ancak cezayir, malta ve kıbrıs bağımsız oldukları için nato'nun korumasından çıkmışlardır

fransa, nato'nun askeri komuta yapısından çekilmiştir ancak tamamen nato'dan çekilmemiştir. 2009 yılında tekrar katılmıştır; aynı durum 1974'te yunanistan'da gerçekleşmiştir. 1980 yılında tekrar katılmıştır.

madde 14 
madde 14, nato'nun resmi dillerini i̇ngilizce ve fransızca olarak belirler ve amerika birleşik devletleri hükümetinin antlaşmanın diğer üye devletlerine kopyalarını duyurması gerektiğini belirtir.

i̇mzalanmasından bu yana yapılan değişiklikler 
antlaşmanın yazılmasından bu yana yapılan değişiklikleri yansıtan üç resmi dipnot yayınlandı:

madde 6:

 5. madde'nin uygulandığı bölgelerin tanımı, 22 ekim 1951 tarihinde imzalanan türkiye'nin nato antlaşması'na katılımına i̇lişkin protokolün 2. maddesi ile yeniden düzenlendi.

madde 6:

 16 ocak 1963 tarihinde kuzey atlantik konseyi, fransa'ya ait eski cezayir departmanları açısından, bu antlaşma'nın ilgili maddelerinin 3 temmuz 1962 tarihi itibarıyla uygulanamaz hale geldiğini belirtti.

madde 11:

 antlaşma, tüm imzacı devletlerin onaylarının verilmesinin ardından 24 ağustos 1949'da yürürlüğe girdi.

ayrıca bakınız 
 soğuk savaş
 11 eylül saldırıları
 suriye i̇ç savaşı
 kuzey atlantik konseyi
 nato mukabele kuvveti
 etkin çaba harekâtı
 2020 i̇dlib saldırısı
 2022 polonya'ya füze düşmesi

kaynakça

dış bağlantılar 
 resmî metin 

nato
soğuk savaş antlaşmaları
siyasi fermanlar
kanada antlaşmaları
danimarka antlaşmaları
norveç antlaşmaları
romanya antlaşmaları
i̇talya antlaşmaları
bulgaristan antlaşmaları
hırvatistan antlaşmaları
polonya antlaşmaları
macaristan antlaşmaları
birleşik krallık antlaşmaları
amerika birleşik devletleri antlaşmaları
türkiye'nin antlaşmaları
almanya antlaşmaları
nato antlaşmaları