Supikçe

supikçe ya da supik dili (kendilerince sugcestun, sugt'stun, sugtestun, alutiitstun, i̇ngilizce alutiiq, sugpiaq, suk, supiklanguage in the usa , cambridge university press, 1981, gulf yupik, pacific gulf yupik), güney alaska'da supikler tarafından konuşulan yupik dilleri kolundan bir eskimo dili. alaska yerli dil merkezine göre 3.500 kişilik supik nüfustan 200 kadarı anadillerini konuşabiliyor.

eskimo dilleri içindeki yeri 
 eskimo - aleut dilleri
 aleut dilleri
 eskimo dilleri
 yupik dilleri
sirenik yupikçesi
öz yupik dilleri 
sibirya yupikçesi
naukan yupikçesi 
alaska yupikçesi  (yupikçe & çupikçe)
supikçe
 i̇nuit dilleri
 i̇nyupikçe
 batı kanada i̇nuitçesi
 doğu kanada i̇nuitçesi
 grönland i̇nuitçesi

adlandırma 
alaska'yı aleut adalarından keşfe başlayan rus kâşif, kürk tüccarı ve yerleşimciler tarafından aleut (rus. алеут) adı verilen yerliler, o zamanın rusçasında bugünkü aleutları ve kodiak adasındaki yupik eskimolarını (i̇ng. alutiiq) kapsıyordu. rusçadaki aleut adının, keşifteki sibirya halklarından (? çukçi) kılavuzların dilinde "sahil sakini"  anlamına gelen bir kelimeden çıktığı sanılıyor. günümüzde aleutlar için alaska'da resmi ve akademik olarak unangan adı tercih edilmektedir. i̇ngilizcede "kodiak aleutları" (kodiak aleuts) adı da ruslardan kalan yanlış adlandırmanın sonucudur. aleut adının bir varyetesi olan alutiiq adı ise i̇ngilizcede, ruslardan kalma bir yanlış adlandırmanın devamı olarak,  supikler ve supikçe için kullanılmaktadır. alutiiq adı supiklerin geneli için kullanıldığı gibi, yalnızca batı supikleri için de daraltılmıştır ve doğu supikleri için sugpiaq ya da chugach adı tercih edilir. kodiak adasındaki supikler, ruslaşmanın en yoğun olduğu eskimo halkıdır ve rusların yerliler için kullandığı aleut adından bozma alutiiq adını ikinci bir ad olarak kendileri için kullanırlar. doğu supikleri (chugach) ise alutiiq adı yerine sugpiaq adını kullanırlar. bu ad yupiklerin kendileri için kullandığı yup'ik ya da yugpiaq adının bir versiyonudur. kelime olarak suk (= yuk 'insan') ve -pik ya da -piaq ('gerçek') yapım ekinden (postbase) kuruludur. aynı ek, alaska'daki tek i̇nuit kolundan eskimo olan i̇nyupiklerin adında da (iñupiaq < iñuk 'insan' + -piaq 'gerçek') bulunur. kodiak adasındaki supikler unangan denilen aleutlara taya'uq adını verirler. aleutlar (unangan) da supikleri (alutiiq) kanaaĝin adıyla anarlar.

sugcestun, sugt'stun, sugtestun (dil); konuşanları: sugpiaq (sg), sugpiak (dual), sugpiat (pl) 
alutiitstun (dil); konuşanları: alutiiq (sg), alutiik (dual), alutiit (pl)

kendilerini adlandırmaları gibi dillerini adlandırma biçimleri de ilginçtir: sugcestun ('insana benzer'), alutiitstun ('aleuta benzer')

anadili 
alaska'da 1980 ile 1992 yıllarında eskimo-aleut dilli halkların nüfusu ve anadillerini konuşabilenlerin sayısı

diyalekt ve kabileleri 
batı supikçesi [kendilerince kaniagmiut; i̇ngilizce koniag alutiiq, koniag dialect, alutiiq (sensu stricto)]
anakara batı supikçesi [i̇ngilizce koniag alutiiq of alaska peninsula]
ugaassarmiut [i̇ngilizce ugashik subdialect]
katmai şivesi [i̇ngilizce katmai subdialect]
ada batı supikçesi [i̇ngilizce koniag alutiiq of kodiak island] : kodiak adasında konuşulan bu lehçe, 1964 alaska depreminde (supikçe: aulaluni) yerle bir olmasından önce afognak adasında da konuşuluyordu.
qik'rtarmiut sugpiat ya da qik'rtarmiut alutiit
güney şivesi [i̇ngilizce southern subdialect]. kodiak adasındaki akhiok ve old harbor şehirlerinde konuşulur.
kuzey şivesi [i̇ngilizce northern subdialect]. kodiak adasındaki karluk, larsen bay, port lions, ouzinkie ve kodiak şehirlerinde konuşulur.
tangirnarmiut. tangirnaq (woody island) adasında konuşulur.
doğu supikçesi [i̇ngilizce chugach alutiiq, chugach dialect, chugach eskimo, sugpiaq (sensu stricto)]
anakara doğu supikçesi [i̇ngilizce chugach alutiiq of kenai peninsula]
unegkurmiut
yalegmiut
ada doğu supikçesi [kendilerince chugachigmiut; i̇ngilizce chugach alutiiq of prince william sound, chugach proper]
tyanirmiut
shuqlurmiut
nutyirmiut
palugvirmiut
alukarmiut
atyarmiut
talitlarmiut
kangirtlurmiut
ugalakmiut

batı supikçesi (kodiak şivesi) ile doğu supikçesi ay adlarının karşılaştırması

batı supikçesi (kodiak şivesi) ile doğu supikçesi sayı adlarının (nuumiraq) karşılaştırması

alfabe 
supikçenin ilk örnekleri kodiak adasında ruslar tarafından kiril yazısıyla kaleme alınmıştır. bunlar daha çok yerli halk için dua gibi kilise metinleri ve incil ağırlıklı dini yazılardır.

günümüzde kodiak adasındaki batı supikçesi için 26 harflik latin alfabesi  kullanılır.

batı supikçesinde (kodiak adası) uzun ünlüler (aa, ii, uu) ile diftonglar (ai, au, ia, iu, ua, ui) da bulunur.

bazı gramer özellikleri 
supikçe, eskimo - aleut dillerinin tipik görünümünü sergiler:

 kelimelerde üç sayı vardır: tekil, ikil, çoğul

 kelimeler yalın halde çoğu zaman nominatif eki alırlar : daha çok -q ya da -k
 kelimeler (ya da cümleler) 4 bölümden oluşur: kök (stem), yapım eki (postbase), çekim eki (ending), bağlaç (enclitic)
 tamlama (isim ya da sıfat) bulunmaz
 türkçede iyelik tamlaması (genitive + possessive) ile ifade edilen (örn: adamın evi) yapılar, yupikçede iyelik tamlaması olmadığı için ona yakın başka bir yapıyla kurulur: relative + absolutive:

isuwim suqaa : fok midesi

örnek cümleler 
batı supikçesine (kodiak adası şivesinde) örnek cümleler:

asirtuten-qaa? - nasılsın (i̇yi misin) ?
asirtua - i̇yiyim
asiitua - i̇yi değilim
camaʼi - merhaba 
aaʼa - evet
qangʼa - hayır
quyanaa - teşekkür ederim
quyanaasinaq! - çok teşekkür ederim!
quyanaituq - bir şey değil
qunuqamken - seni seviyorum
pingaqamken - senden hoşlanıyorum
qusuʼamken - seni özledim
tamaqamken - seni bulamadım

tükenme tehlikesi 

kodiak adasında rus alaskası döneminde iki dilli olan ve dilleri ruslarca yazıya geçirilip dini okullarda öğretilen supikler, alaska'yı 1867 yılında ruslardan satın alan amerika birleşik devletleri döneminde üç dilli konuma düştükleri gibi dillerinin kullanımı da büyük ölçüde kısıtlandı. o dönemde supikçe genelde çocuklarca evde kullanılırken, rus ortodoks ayinlerinde rusça, amerikan misyoner ve devlet okullarında ise yalnızca i̇ngilizce kullanmaya zorlandılar. bu zorlamada amerikan döneminde dayak en etkili yöntemlerden biri idi. dayakla terbiye edilip dillerini kullanmaları kısıtlanan supikler aşamalı olarak o zamandan günümüze dil kaybına uğradılar.

supikçenin özellikle kodiak adasında konuşulan biçimi soyu tehlikedeki dillerden olup tükenmeye karşı yaşlı neslin (supikçe: cuqlliq) kılavuzluğunda dilin yeniden kazanılmasına çalışılmaktadır.

kodiak adasında dilin yeniden canlandırılması girişimleri olarak, seyahat broşürlerinde ve yerel gazetelerde "hoşgeldiniz" ya da "merhaba" tarzı kalıplaşmış supikçe cümlecikler kullanma gibi fazla bir işe yaramayan pasif girişimleri bir yana bırakırsak, kodiak'taki halk radyosu kmxt ( ) tarafından haftanın supikçe kelimesi (alutiiq word of the week)  adlı program sesçe en etkili olanıdır. i̇nternet ortamındaki yayınlar arasında yazıca en etkilisi supik müzesi (alutiiq museum ) adlı sitedir.

alıntılar 
rus alaskası döneminde (1784 - 1864) ruslarla ve rusçayla karşılaşan supiklerin dillerinde rusça alıntılar günümüzde de canlılığını sürdürür. supikler, ruslaşmanın en yoğun görüldüğü eskimolardır.

cainiq (< rus. чайник) 'çaydanlık', cayuq (< rus. чай) 'çay', caskaq (< rus. чашка) 'fincan',  kaminaq (< rus. камин) 'soba', kelipaq (< rus. хлеб) 'ekmek', kuskaq (< rus. кошка) 'kedi', masla (< rus. масло) 'tereyağı', muruk'uuq / muluk'uuq  (< rus. молоко) 'süt', nehusiq (< rus. ножик) 'bıçak', paltuuk (< rus. пальто) 'palto', piruq (< rus. пирог) 'börek; turta', saalaq (< rus. сало) 'yağ, içyağı', stakanaq (< rus. стакан) 'bardak', slaapaq (< rus. шляпа) 'şapka'.

amerikan döneminde de i̇ngilizceden geçen alıntılar bulunur:
haatkiik (< i̇ng.  hotcake) 'krep, pankek', mastaq (< i̇ng. mustard) 'hardal', ...
 
yerli dillerden eyakça ile tlingitçeden de supikçeye kelime geçmiştir.

ayrıca bakınız 
 alaska yerli dil merkezi

dipnotlar

kaynakça 
alutiiq museum, alutiiq word of the week archives (batı supikçesi)
john e. smelcer, alutiiq noun dictionary and pronunciation guide , common nouns in prince william sound and kenai peninsula region alutiiq (excluding kodiak island) (doğu supikçesi)

dış bağlantılar 
chugachigmiut, regional culture and language program

yupik dilleri
eskimo-aleut dilleri
alaska yerli dilleri
supikler