Bolvadin

bolvadin, türkiye'nin afyonkarahisar iline bağlı ilçe.

tarih

ön tarihi 
bolvadin, anadolu'nun en eski yerleşim yerlerinden biridir. mevcut vesikalara göre 10.000 yıllık geçmişi vardır. bolvadin, antik paroreos phrygia vadisinde kurulmuştur.

bu vadide mö 8000'de yerleşik hayata geçilmiştir.

romalılar ve bizanslılar dönemi 
arkaik devirde bir site şehri olan bolvadin, afyon bölgesindeki 52 yerleşim biriminden birisiydi. anadolu'daki bütün tarihî devirleri yaşamıştır. romalılar zamanında polybotum isminde il merkezidir. üçhöyük mevkiinde mühim bir iskân merkezi olan kayster pedion şehri mö 401 yılında persler tarafından yakıldıktan sonra polybotum hızla gelişmiştir. grek tarihçisi ksnefon, "anabasis" isimli kitabında kayster pedion şehri için "yolların birleştiği yerde kalabalık bir şehirdir" der.

133 yılında polybotum'u ziyaret eden roma kralı hadrianus adına 3 cins para basılmıştır. kralın heykelleri form ve agoraları süslemiştir. bizans zamanında "polybotos" ismiyle anılmıştır. çevresine tesir eden kültür şehri olmuştur. bizans'ın son zamanlarında türk ve arap akınlarının tesiri ile şehir küçülmüş, nüfus dağılmıştır. bizans tarihçisi anne comnenus "alexia" isimli eserinde bu şehrin çevresinin merkezi olduğunu yazar. 9. asrın başlarında büyük bir deprem geçirir. şehrin surları ve binaları yıkılır. bizans kralı aleksi comnenus şimdiki hisar mahallesi'nin olduğu yere büyük bir kale yaptırır, halkın bir kısmı ile askerleri buraya taşır, büyük bir kısmı ise sivrihisar ve seyitgazi'ye taşınır. 732 yılında emevi komutanı mesleme büyük bir ordu ile bolvadin'e gelir. burada akrenon (afyon) kalesi kuşatılır. kuşatmada seyyid battal gazi ve muhammed'in sahabesi abdulvahab gazi yaralanır. seyit battal gazi, seyit gazi'de; abdül vahap gazi de bolvadin'de ölürler. türbeleri bu yerdedir. bu olayların hatırası olan sahabe abdül vahap gazi'nin türbesi eber gölü kenarında bir höyük üzerindedir.

selçuklular dönemi 
bolvadin, malazgirt meydan muharebesi'nden sonra 1107 tarihinde yapılan bolvadin savaşı sonunda emir mengücek bey tarafından türklerin eline geçmiştir. bolvadin savaşı, anadolu'nun türkleşmesinde önemli bir rol oynamıştır.

türklerin eline geçtikten sonra bolvadin'e yazır, avşar, karkın, çepni boyları gelip yerleşmişlerdir. daha sonra aşiretlerin iskanları sırasında çeşitli aşiretler, cemaatler yerleştirilmiştir. bugünkü bolvadin ve civarındaki halkın kökleri bu aşiretlere dayanır.

bolvadin merkezinde yazır, peçenek, karkın ve çerkez aşiretleri etkindir. daha sonra sarıkeçili, karakeçili ve tekeli yörükleri gelmişlerdir. civarda ise morcaali türkmenleri (kemerkaya), oğuz türkleri (çay), karabağ türkmenleri (büyükkarabağ, ortakarabağ, derekarabağ), tabanlı türkmenleri (kurucaova köyü), selçuklu yörükleri (dişli kasabası), avşar yörükleri (özburun kasabası), karakeçili yörükleri (yörükkaracaören ve civarı) yerleşmiştir.

bolvadin selçuklular zamanında "karahisar-ı devle" ismiyle anılan afyon'a bağlı 10 kadılıktan birisi olup yeniden imar edilmiştir. bu devirde 11 nahiyesi (han, bayat, musluca, göçmen akviranı, nevahi-i barkınlı, i̇shaklu, çay, karamık, şuhut, karaadilli, çölabat), 326 köyü, 11 mahallesi vardı. büyük bir ticaret merkeziydi. selçuklular'dan günümüze kadar yalnızca alaca camii ulaşmıştır. alaca çeşmesi ve ali efendi camisi'nin yalnız kitabeleri ulaşabilmiştir. mevlana'nın oğlu sultan veled, afyon'u ziyareti sırasında "bolvadin mevlevihanesi"ni açmıştır.

anadolu beylikleri dönemi 

bolvadin, selçuklu hanedanı yıkıldıktan sonra eşrefoğulları, sahipataoğulları ve karamanlılar'ın eline geçmiştir. bu devirde eşrefoğlu külliyesi ve erkmenhisarı camii yapıldı. bu eserlerden günümüze eşrefoğlu camisi'nin kitabesi ve erkmenhisarı camisi'nin minaresi (kırık minare) gelebilmiştir.

osmanlı dönemi 
bolvadin, sultan i. murat zamanında osmanlı topraklarına katıldı. osmanlı döneminde, önceleri germiyan vilayetine (kütahya), 1839'dan sonra hüdavendigar vilayetine (bursa) bağlı kaza merkezi oldu. 1850 yılında muhassılığa yükseldi. karahisar-ı sahip sancağı (afyon) iki muhassılığa ayrılmıştır: 
 karahisar-ı sahip muhassılığı: merkez afyon, sandıklı,  sincanlı, dinar (bu dönemde denizli'nin çal ve çivril ilçeleri geyikler isminde olan dinara bağlıdır)
 bolvadin muhassılığı: merkez bolvadin, han, bayat, musluca (emirdağ), nevahid-i barçınlı (kemerkaya), i̇shaklı (sultandağı), karamık, çay, şuhut, karaadilli, çölabat kazaları

büyük bir kültür merkezi olan bolvadin'de ticari hayat ve sanat çok gelişmiştir. 1831 yılında yapılan nüfus sayımındaki istatistiklere göre 150 çeşit meslek grubu vardır. ziraat bankası 22. şubesini 1873 yılında bolvadin'de açmıştır. bunu takiben osmanlı bankası ve akşehir bankası da şube açmışlardır. daha sonra bolvadinliler 1 haziran 1914 yılında, osmanlı döneminin ilk özel bankalarından olan "bolvadin i̇ktisadi osmani bankası"nı kurmuştur.

kültür hayatını temsil eden medreselere, tekkelere, ahi kuruluşlarına selçuklular zamanında raslanır. bu teşkilatlar osmanlı zamanında gelişmiştir. nakşibendi, kadri, rufai ve şazeli tarikatlarının merkezi olmuştur. arşivlerdeki vesikalara göre 14 tekke vardır. 1924 yılında medreselerin kaldırıldığı tarihte, 28 tane medrese bulunuyordu. aynı tarihte afyon'da 19, sandıklı'da 6, aziziye (emirdağ)'de 1 medrese vardı. 1839'dan sonra medreselerin yanı sıra kurulan okullardan bolvadin'de 7 ibtidaiye (ilkokul), 1 rüştiye (ortaokul) vardır. ayrıca 63 tane sıbyan (mahalle mektebi) bulunuyordu.

kurtuluş savaşı 
bolvadin, türk kurtuluş savaşında stratejik yönden önemli bir merkez olmuştur. birinci ve i̇kinci ordu bolvadin'de kurulmuştur. cemal kutay’ın değerlendirmesine göre mehmet fahrettin koçak, “az faniye nasip olacak bir şerefin sahibi”dir. zira koçak, yunan başkumandanı nikolaos trikupis’i esir eden kıtalardan birinin başçavuşudur ve esir düşman generalini gazi mustafa kemal’in başkumandanlık karargâhına götürenler arasındadır. mehmet fahrettin koçak hicrî 1315'te bolvadin’de doğmuş, 1978 yılında 79 yaşında ölmüştür.

coğrafya

konum 
bolvadin, 31 derece 2 dakika doğu meridyeni ile 38 derece 43 dakika kuzey paralelinin kesiştiği noktada, derin ve uzun bir alüvyon ova üzerine kurulmuştur.

ege bölgesi'nin i̇ç batı anadolu kesminde yer alan bolvadin güneyden sultandağları, kuzeydoğudan emirdağları ile çevrilidir.

ulaşım açısından i̇ç anadolu, ege ve akdeniz bölgelerini birbirine bağlayan kilit noktadadır. deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 1016 metre ve yüzölçümü 1108 km² dir. afyon yüzölçümünün %12,85' ünü oluşturur.

yüzey şekilleri ve iklim 
bolvadin'in arazileri genellikle ovadır. i̇lçenin yüzölçümünün ortalama %40'ı tarımsal saha olup büyük bir kısmında tahıl üretilmekte, ikinci sırayı meyvelik, bağ ve bahçe sahaları almaktadır. i̇lçenin dağlarında sarı meşe, ardıç ve çam ormanları vardır.

bolvadin iklim bakımından i̇ç anadolu bölgesi ile ege bölgesi arasında yer aldığından, zaman zaman karasal, zaman zaman ılıman hava kütlelerinin tesiri altında kalmaktadır. genel olarak yazları kurak ve sıcak, kışları soğuk ve kar yağışlı geçmektedir.

bolvadin yeraltı suları bakımından zengin bir kuşakta yer almasına rağmen akarsular bakımından fakirdir. bölgedeki tek akarsu ahır dağlarından doğup, bolvadin'in güneyinden geçerek eber gölü'ne dökülen akarçay'dır. üzerinde altıgöz, develi, kırkgöz ile sırt köprüsü gibi köprüler vardır.

eber gölü, bolvadin'in güneydoğusunda bulunur. bolvadin, çay ve sultandağı ilçelerine kıyısı vardır. denizden yüksekliği 967 metre ve yüzölçümü 125 km² dir. akarçay ve sultandağlarından gelen sel suları ile beslenmekte olup, gölde yetişen kamış, hasırotu ile gölde bulunana sazan ve turna balıkları göl çevresinde bulunan köylüler için geçim kaynağı sağlamaktadır.

nüfus 
nüfus ve vatandaşlık genel müdürlüğü tarafından adrese dayalı nüfus kayıt sistemi (adnks) uygulamasıyla yapılan nüfus sayımlarının sonuçlarını açıkladı. açıklanan nüfus sayımında afyonkarahisar'ın bolvadin ilçesinin merkezi nüfusu 52 bin'den 31 bin'e gerileyerek yüzde 40 azaldı.

nüfus ve vatandaşlık genel müdürlüğü  internet sitesinde yayınlanan adrese dayalı nüfus kayıt sistemi (adnks) uygulamasıyla yapılan nüfus sayımlarının sonuçlarına göre, bolvadin ilçe merkezinde 15 bin 618 erkek, 15 bin 734 kadın yaşıyor. sayım sonuçlarına göre, ilçe merkezi ve ilçe genelinde kadın sayısı erkek sayısından fazla çıktı.

sayım sonucuna göre, bolvadin'e bağlı kasabaların nüfusu ise şöyle: "dişli kasabası 3 bin 766, kemerkaya kasabası 2 bin 232, özburun kasabası 1 bin 966, büyükkarabağ kasabası 1 bin 621 olarak açıklandı."

i̇lçe 2 belde, 14 köy ve 64 mahalleden oluşmaktadır.

ekonomi 
bolvadin'de ekonomik hayat tarım, hayvancılık, ticaret ve sanayiye bağlıdır. halkın geçim kaynağındaki ana unsur tarım ve hayvancılıktır. buğday, arpa, mısır, nohut, fasulye, yeşil mercimek, şekerpancarı, haşhaş, ayçiçeği yetiştirilmekte; elma, armut, kayısı, vişne, kiraz gibi meyveler de üretilmektedir. hayvancılıkta özellikle küçük baş hayvan yetiştiriciliği yaygındır.

bolvadin, il ve ilçelere sanayi mamulleri pazarlamaktadır. bunlar emaye ürünleri, işlenmiş kereste, teneke, demir doğrama, kaymak, sucuk, yumurtadır.

bolvadin denince kaymak üzerinde durmak gerekir. asıl kaymak bolvadinli dilinde "camız" denen manda sütünden başkasından yapılmaz. ancak son senelerde camız nüfusunda bir azalma olduğu söylenmektedir. camız sütünün kendine has kıvamı, kokusu, yağ oranı ile kaymağın ham maddesi olarak önemli bir yeri vardır.
 
burada bir noktayı da belirtmekte fayda var, son zamanlarda afyon otogarındaki satıcılardan kaymak istendiğinde "kaymak" diye verdiklerinin içinde süt bulunan şekerden başka bir şey olmadığını bilmek ve aldanmamak gerekir. asıl bolvadin kaymağı, halis sütün şeker gibi hiçbir katkı maddesi katılmamış halinin özel metodlarla yoğunlaştırılması olduğunu ve mutlaka bolvadin kaymağının aranması gerektiğinin altını çizmek gerekir.

ekonomik göçler

gurbetçilik 
kasaba ve köyler de dahil nüfusun büyük bölümü bu şehirlerinde yaşamaktadır:

fransa:                      lyon, saint-étienne, paris
almanya:                     hamburg, ottensen (:de:hamburg-ottensen), köln, frankfurt, aachen, itzehoe, mönchengladbach
i̇sviçre:                     zürih, bern, basel
belçika:                     gent, anvers, hamme, brüksel, genk
hollanda:                    amsterdam, rotterdam, almelo
amerika birleşik devletleri: new jersey

turizm 

i̇lçe çok miktarda yeraltı jeotermal kaynağa sahiptir. afyonkarahisar - konya yolunun üzerinde olan heybeli termal tatil köyü, bizans döneminden beri kullanılan bir kaplıca olup, o dönemde "kızılkilise" veya "kızılkirse" adıyla bilinen, bolvadin'in önemli bir turizm merkezidir. bolvadin belediyesi'nin işlettiği tesis, son yıllarda yapılan çalışmalar ile tam bir turizm merkezi haline gelmiştir. bolvadin’e 37 km uzaklıktadır. su sıcaklığı 46 °c ile 52 °c arasında değişmekte olup, ph değeri 6,8’dir.

bayramlarda ve yaz aylarında kapasitesini zorlayan tesis, bölgenin önemli bir termal tesisidir. suyu şifalıdır. birçok cilt hastalığına iyi gelmektedir. bünyesinde 4 yıldızlı özer termal otel'ini de barındırmaktadır. büyük bir alana yayılmış olan tesiste; çim saha, basketbol sahası, çay bahçesi, çocuk parkı, 2 tane büyük havuz, 2 tane eski ve daha küçük havuz (orta havuzlar) ve sayamadığımız birçok mekân vardır. her devremülkte havuz vardır.

kırkgöz köprüsü

bolvadin’in 6 km güneyinde bolvadin ile sultandağı arasında akarçay üzerindedir.

köprü hakkında ilk bilgiler hitit tabletlerinde bulunmaktadır. köprü 400 metre uzunluğunda 4 metre genişliğinde taş bir köprüdür i̇stanbul da başlayan ve bağdat a kadar uzanan taş kaplı bir yolun parçasıdır. 400 metre olan bu köprünün 60 tane gözü vardır. kırk göz denilmesinin nedeni türk mitolojisinde 40 çokluğu ifade ettiği için 40 göz denmiştir.

yaşanılan dönemde anadolu’yu doğuya bağlayan tek yol tek geçit burası olması köprünün değerini arttırmıştır. köprünün önemi o kadar büyüktür ki bu köprüye sahip olan anadolu’ya sahip olurmuş. hititlerden sonra frigler kullanmışlardır. roma döneminde 2 kez tamir geçirmiş ilk tamiri sezar bu köprüden geçeceği için yapılmış 2. tamiri hadrianus döneminde ms 133 de gerçekleştirilmiştir. roma, bizans, selçuklular dönemine ait bütün doğu ve batı seferleri, bu köprü üzerinde yapılmıştır
osmanlılar zamanında 1553 tarihinde kanuni sultan süleyman bizzat mimar sinan’ı buraya getirerek burayı 2 defa tamir ettirmiştir ve ayrıca bolvadin yönündeki 175 m'lik bölümü ile 22 gözünü mimar sinan yapmıştır.  köprünün gözlerine bakıldığında bu tamir farkları görülmektedir. osmanlı döneminde köprünün yatağı üzerine bir de namazgâh eklenmiştir. köprüden namazgaha girilen kapı üzerindeki beyaz mermer kitabeye bununla ilgili iki satırlık bir yazı yazılmıştır. bugün bu kitabe afyon karahisar müzesi’ndedir.

türbeler, mezarlar
bolvadin türbe bakımından da zengin bir ilçedir. 
abdülkadir geylani türbesi: ağılönü mahallesinde abdülkadir geylani'nin torunlarından olan abdülkadir geylani sani bolvadini'ye ait bir türbe ve yanında camisi bulunmaktadır. kapalı türbe içerisinde, çocuk ve torunlarının da mezarı bulunmaktadır.
abdül vahap gazi mezarı: mezarı eber gölü kenarındaki bir höyük üzerinde bulunmaktadır.

spor 
bolvadin i̇lçesini, bölgesel amatör lig'de belediye bolvadin termalspor temsil ederken afyonkarahisar amatör liglerinde bolvadin horan gençlikspor temsil etmektedir. takımlar maçlarına 2.500 kişilik bolvadin i̇lçe stadında oynamaktadır.

i̇dari yapısı

beldeleri 
 büyükkarabağ	
 dişli	
 kemerkaya
 özburun

kaynakça

dış bağlantılar 
 bolvadin belediyesi