Aşınma çevrimi

aşınma çevrimi, taze toprak yüzeyinin aşınma etkilerine uğramasıyla başlayan ve toprak ana tabakasına indirgenince sona eren olaylar toplamı.

william morris davis'in tanımlamasına göre, aşınma çevrimi, toprak yüzeyinin, dağ oluş hareketi sonucunda yükselmesiyle başlar ve genel taban düzeyine doğru eğimli, hafifçe engebeli bir alan (peneplen) ortaya çıkar. bir yanardağın aşınma çevrimi, genellikle yan yüzeylerinin aşınmasıyla başlar ve konik patlamasıyla tamamlanır. kıyılardaki aşınma çevrimi, deniz düzeyindeki yükselmeleri izler ve koylarla girintili çıkıntılı olan kıyı çizgisini düzleştirir.

davis, 1880'lerde erozyon döngüsü modelini tasarladı. 1900'e kadar tamamen gelişti, geniş beğeni topladı, ancak hiçbir zaman evrensel olarak kabul edilmedi. model erozyonun baskın süreç olduğu dünya tarihinde olayları ve dönemleri incelemek için bir çerçeve sağlamıştır. aynı zamanda model 19. yüzyılda darwin'in evrim teorisiyle ortaya çıkan büyük evrimsel düşünceye iyi uyum sağlamaktadır.

model hızla yayıldı. 1901'de hans reusch modeli güney norveç'in dalgalı platosunu açıklamak için kullandı.  davis walter wråk'tan, kuzey i̇skandinav dağları'nın kabartmasını incelemek için ve borsu yüzeyini açıklamak için kullandı. 1907 yılında b. willis ve iş arkadaşları modeli kullanarak çin'in topoğrafyasını cıkardı.

model 

modelin yaratıcısı william morris davis, geçişi kademeli olan aşamalara ayırdı. model  yükselmiş bir manzara ile başlar. daha sonra davis, nehir insizyonunun manzarayı şekillendiren baskın süreç olduğu genç bir aşamayı tanımladı. genç evre sırasında yaylalar ve vadi dipleri arasındaki yükseklik farkları hızla artar. genç evre, vadi dipleri ve yaylalar arasındaki yükseklik farklılıklarının en büyük olduğu olgun bir evre tarafından takip edilir. olgun evre eğimin düşüşünden başlayarak daha önemli bir durum  haline gelir ve yaylalar, nehirlerin kesilmesinden daha hızlı bir şekilde yüksekliğini kaybeder ve etkili bir şekilde eğim azalır. en son aşamada erozyon uzun süre hareket ederek, manzara – orijinal yüksekliğe rağmen-yuvarlanan bir ovaya indirilir. bu manzaraya bir peneplain denir ve genel düzeyde ayakta kalan yükseklikleri içerebilir. peneplai̇n, ikinci bir erozyon döngüsüne başlayarak yükselebilir.

davis, tam bir döngünün özel bir durum olduğunu ve ilk yükselişin hızlı olması veya uzun bir sessizlik dönemi olmadığını kabul etti. ancak, davis  genellikle manzaraları açıklamak için hızlı bir yükselme ve sessizlik yaklaşımı kullandı. bu, modelin hızlı ve epizodik tektonik yükselme varsaydığı anlamına gelir. modelin bir başka özelliği, eğimlerin düşüşle evrimleşmesidir, yani başlangıçta dik eğimler ardı ardına daha yumuşak eğimler oluşturan erozyon ile aşınır. modelin zayıf yönleri, doğada çoğunlukla teorik ve tümdengelimsel olması ve tektonik hareketlerin veya iklim değişikliğinin karmaşıklığını hesaba katmamış olmasıdır. orijinal formdaki model, akan su ile erozyonun birincil öneme sahip olduğu varsayılan ılıman manzaralardaki rölyef gelişimini açıklamayı amaçlamaktadır. ancak erozyon döngüsü, modifikasyonlarla, kurak, buzul, kıyı, karstik ve çevre bölgeleri olarak genişletilmiştir.

aşınma döngüsünün çeşitleri

tarihçe 

greko-romen dünyasında ve daha sonra orta çağ'da i̇slam dünyasında ve avrupa'da döngüsel erozyon hakkında bazı fikirler vardı. bununla birlikte, erozyon döngüsünün yaratıcısı william morris davis'in hemen etkileri 19. yüzyıl amerikan kaşifleriydi. amerikan i̇ç savaş'ının sona ermesi (1861-1865), batı amerika birleşik devletlerinin keşfinin yeniden başlatılmasına yol açtı. üç kaşif, john wesley powell, clarence edward dutton ve grove karl gilbert, karşılaştıkları manzaralarda ki jeomorfoloji ve jeoloji hakkında yazdılar. davis, bu çalışmalardan, modeli oluşturmak için kullanılan birçok kavramı ödünç almıştır.

davis'in biyoloji alanındaki fikirlerden, özellikle de 19. yüzyılın sonlarında amerika birleşik devletlerinde mevcut olan neo-lamarckian düşüncesinden etkilendiği iddia edildi. davis'in bu neo-lamarkkian etkisinin bir kısmını eğitmeni nathaniel shaler'den aldığı düşünülmektedir. erozyon döngüsünü şekillendirmiş olabilecek diğer biyolojik teoriler, her ikisi de neo- lamarkianizm ile bağlantılı olan ortogenez ve rekapitülasyon teorileridir. darwin'in evrim teorisi neo-lamarckizm'e göre daha az etkili oldu. bu fikirlerin etkisi, modellerin "değişim" yerine "evrim" kavramını istihdam etmesinde ima edilebilir ve bu da peyzaj ve yerşekillerinin değişiminin öngörülebilir bir yönünü ima eder.

ayrıca bakınız 

 aşınma
 dış kuvvetler

kaynakça 

jeomorfoloji