Adalet Ağaoğlu

adalet ağaoğlu (23 ekim 1929, ankara - 14 temmuz 2020, i̇stanbul), türk yazar.

20. yüzyıl türk edebiyatının en önemli romancılarından biri kabul edilir. eserlerinde türkiye'nin değişik dönemlerini ve bu dönemlerin insan hayatlarına etkisini inceledi. i̇lk romanı ölmeye yatmak'tan başlayarak yazdığı tüm romanlar türkiye'de önemli edebiyat ve edebiyat dışı tartışmalara yol açtı. romanları dışında hikâye, oyun, deneme ve anı türünde eserler verdi.

hayatı 
23 ekim 1929'da nallıhan'da dünyaya geldi. babası, kumaş tüccarı hafız mustafa sümer'dir. dört çocuklu bir ailenin ikinci çocuğu ve tek kızıdır. kardeşleri dr. cazip sümer (1925-1975), oyun yazarı, oyuncu güner sümer (1936-1977) ve iş insanı ayhan sümer (1930-2020)'dir.

i̇lköğrenimini nallıhan'da tamamladıktan sonra 1938'de ailesi ile birlikte ankara'ya yerleşti. ortaöğrenimini ankara kız lisesi'nde tamamladıktan sonra 1950 yılında ankara üniversitesi dil ve tarih-coğrafya fakültesi'nin fransız dili ve edebiyatı bölümünden mezun oldu.

edebiyata ilgisi lise yaşamında şiirlerle başladı, kısa bir süre sonra oyun yazarlığına yöneldi. i̇lk defa 1946'da ulus gazetesinde tiyatro eleştirileri yayımlayarak yazarlığa başladı. 1948-50 arasında kaynak dergisi'nde şiirleri yayımlandı.

1951-1970 yılları arasında trt’de çeşitli görevlerde bulundu. ankara radyosu'nda göreve başladığı yıl ilk radyo oyunu olan "aşk şarkısı"nı yazdı. radyo'da görev yaparken tiyatro oyuncusu ve yönetmen dört arkadaşı (kartal tibet, üner i̇lsever, çetin köroğlu, nur sabuncu) ile birlikte ankara'nın ilk özel tiyatrosu olan "ankara meydan sahnesi"ni kurdu. meydan sahne dergisi'ni çıkardı. 1953 yılında tiyatro konusunda görgü ve bilgisini artırmak üzere paris'e gitti. 1953'te sevim uzungören'le birlikte yazdığı "bir piyes yazalım" tiyatro oyunu aynı yıl ankara'da sahnelendi. 1954 yılında mühendis halim ağaoğlu ile evlenen sanatçı, ilk romanını yazana kadar oyun yazarlığını sürdürdü. üst üste yazdığı oyunlarla altmışlı ve yetmişli yılların önde gelen oyun yazarlarından oldu. çatıdaki çatlak oyunu 1965 yılında ankara devlet tiyatrosu'nda sahnelenirken yasaklandı; bu olay onu roman yazmaya yöneltti. trt'nin özerkliğine el konulması gerekçesiyle trt radyo dairesi başkanlığı'ndan 1970'te istifa eden sanatçı o tarihten sonra yazarlıktan başka bir işle uğraşmadı. edebiyat yaşamının bazı dönemlerinde "remüs tealada" ve "parker quinck" gibi takma adlar kullanmıştır.

i̇lk romanı ölmeye yatmak, 1973’te yayımlandı. türkiye toplumunun yakın tarihindeki çalkantı ve değişikliklerini irdeleyen bu ilk romanından itibaren tüm eserleri yoğun tartışmalara konu oldu. ölmeye yatmak, daha sonra yazdığı bir düğün gecesi (1979) ve hayır (1989) adlı romanlarla bir üçleme oluşturdu ve birçok ödül kazandı (bu üçleme, yapı kredi tarafından yapılan yeni basımlarda yazarın isteği doğrultusunda "dar zamanlar" üst başlığı ile sunulmuştur). bir düğün gecesi ve hayır romanları yayınlanır yayınlanmaz, ikinci romanı olan fikrimin i̇nce gülü, dördüncü basımında toplatıldı. fikrimin i̇nce gülü romanı hakkında, "askeri kuvvetleri tahkir ve tezyif (küçük düşürmek)" suçlamasıyla hakkında 1981 yılında dava açılan ağaoğlu, iki yıl süren davanın ardından aklandı. düğün gecesi ise soruşturma aşamasında kaldı. dönemin üç önemli roman ödülüne layık görülmüş olan bir düğün gecesi adlı roman için ayrıca aldous huxley'den aşırma olduğu suçlaması ortaya atıldı ve uzun tartışmalara sebep oldu.

1983 yılından sonra i̇stanbul'da yaşamaya başladı. 1985'te anı-roman niteliğindeki göç temizliği'ni yayımladı. 1991 yılında çok uzak fazla yakın'''la oyun yazarlığına döndü. bu eser, ertesi yıl edebiyat alanı tiyatro dalında türkiye i̇ş bankası büyük ödülü'ne layık görüldü.

1996'da ciddi bir trafik kazası geçiren ve iki yıl hastanede yatan adalet ağaoğlu için can yücel'in söylediği "sen türkiye'nin en güzel kazasısın" sözü, feridun andaç'ın adalet ağaoğlu ile yaptığı nehir söyleşi tarzında bir kitabın adı oldu. kitap, 2006'da basıldı. adalet ağaoğlu ile ilgili yazıları bir araya getiren arşiv eşi halim ağaoğlu tarafından hazırlandı ve 2003'te adalet ağaoğlu'nun yazarlığının 55. yılı anısına herkes kendi kitabının i̇çini tanır adı ile basıldı.

ağaoğlu, 1986'da kurulan i̇nsan hakları derneği'nin kurucuları arasında yer aldı ancak temmuz 2005'te i̇hd'nin tek yanlı ırkçı-milliyetçi bir tutum takındığını belirterek ve "pkk yanlısı politika izliyorlar" diyerek istifa etti. 2008'de özür diliyorum kampanyasını desteklemiştir.

2010 anayasa referandumu sırasında yetmez ama evet platformu tarafından düzenlenen bir panelde öğrenci kolektifleri adlı bir grubun yumurtalı saldırısına maruz kalmıştır.

eşi halim ağaoğlu'nun 2018 yılında ölümünün ardından yazmayı bıraktığını açıkladı. türkçe roman alanındaki özgün ve öncü eserleri ile türkiye'nin kültürel ve düşünsel dünyasına yaptığı katkılarından dolayı 2018'de boğaziçi üniversitesi tarafından kendisine fahri doktora unvanı verildi.

 ölümü 
yoğun bakım tedavisi gören ağaoğlu, çoklu organ yetmezliği sebebiyle 14 temmuz 2020'de öldü. cenazesi 15 temmuz günü cebeci asri mezarlığı'nda toprağa verildi.

 eserleri 
 tiyatro ve radyo oyunları 
 1953: bir piyes yazalım - oynanmış, basılmamış
 1955: yaşamak - radyo oyunu, yayınlanmış, basılmamış
 1964: evcilik oyunu
 1967: tombala
 1969: çatıdaki çatlak
 1969: sınırlarda
 1973: üç oyun: bir kahramanın ölümü, çıkış, kozalar
 1976: kendini yazan şarkı
 1991: çok uzak - fazla yakın
 1992: duvar öyküsü - çocuklar ve büyükler için müzikli danslı oyun
 1996: fikrimin i̇nce gülü
 2011: çağımızın tellalı

 roman 
 1973: ölmeye yatmak
 1976: fikrimin i̇nce gülü
 1979: bir düğün gecesi
 1980: yazsonu
 1984: üç beş kişi
 1987: hayır...
 1991: ruh üşümesi
 1993: romantik bir viyana yazı
 2014: dert dinleme uzmanı

 öykü 
 1974: yüksek gerilim
 1978: sessizliğin i̇lk sesi
 1982: hadi gidelim
 1997: hayatı savunma biçimleri

 deneme 
 1986: geçerken
 1993: karşılaşmalar
 1996: başka karşılaşmalar
 2002: öyle kargaşada böyle karşılaşmalar
 2011: yeni karşılaşmalar

 mektup 
 2005: mektuplaşmalar (memet baydur ile birlikte)

 anı 
 1985: göç temizliği
 1981: gece hayatım

 günce 
 2004: damla damla günler
 2007: damla damla günler i-ii-iii

 seçkiler 
 10/1993: seçmeler (kendi seçtikleri)

 ödülleri 
 1970: sanat sevenler derneği, tombala ile
 1974: tdk tiyatro ödülü
 1975: sait faik hikâye armağanı, yüksek gerilim ile
 1979: sedat simavi edebiyat ödülü, bir düğün gecesi ile
 1980: orhan kemal roman armağanı, bir düğün gecesi ile
 1980: madaralı roman ödülü, bir düğün gecesi ile
 1991: türkiye i̇ş bankası büyük ödülü, çok uzak fazla yakın ile
 1992: lebon kültür merkezi (lebon cinema clup) edebiyat ödülü, ruh üşümesi ile
 1995: cumhurbaşkanlığı kültür ve sanat büyük ödülü
 1997: aydın doğan roman ödülü, romantik bir viyana yazı'' ile
 2018: erdal öz edebiyat ödülü

kaynakça

dış bağlantılar 
 bbc türkçe ile 1993 yılında yapılan röportaj 

1929 doğumlular
nallıhan doğumlular
ankara doğumlu yazarlar
2020 yılında ölenler
organ yetmezliğinden ölenler
i̇stanbul ilinde hastalıktan ölenler
20. yüzyıl türk oyun yazarları
21. yüzyıl türk oyun yazarları
türk ateistler
ateist yazarlar
20. yüzyıl türk roman yazarları
21. yüzyıl türk roman yazarları
20. yüzyıl türk hikâye yazarları
21. yüzyıl türk hikâye yazarları
sait faik hikâye armağanı sahipleri
orhan kemal roman armağanlı yazarlar
türkiye yazarlar sendikası
ankara lisesinde öğrenim görenler
ankara üniversitesi dil ve tarih-coğrafya fakültesinde öğrenim görenler
sedat simavi ödülü sahipleri
resim aranan yazarlar
cebeci asri mezarlığı'na defnedilenler
erdal öz edebiyat ödülü sahipleri
21. yüzyıl kadın yazarları
20. yüzyıl türk yazarları
20. yüzyıl türk kadın yazarları