Dikili

dikili, türkiye'nin i̇zmir ilinin bir ilçesidir. i̇lçenin doğusunda bergama ilçesi, kuzeyinde balıkesir ili, batısında ve güneyinde ege denizi bulunmaktadır.

tarihçe 
i̇lçede yapılan arkeolojik çalışmalar sonucunda dikilinin mö 5000-mö 4000 yıllarına kadar uzanan bir geçmişi olduğu anlaşılmıştır. ağıl kale ve kale tepe ilk yerleşim merkezlerindendir. arkeolojik bulgular sonucunda bu bölgede akaların yaşadığı ve kente aternagus denildiği ortaya çıkmıştır. i̇lkçağda lidyalılar, i̇ranlılar, frikyalılar, mysialılar ile romalılar ve bergamalılar ortaçağda ise bizanslılar, cenovalılar, selçuklular ve osmanlılar dikili’ye hakim olmuşlardır. bu kadar çok uygarlığın yaşadığı dikili; aristo, hermos, august, i̇skender gibi ünlü kişileri tarihi süreçte ağırlamış; aterneus, astria, teutronia gibi kent ve siteleri topraklarında barındırmıştır.

karaosmanoğullarının bölgede çiftlik kurup burada dikmelik yetiştirmesi ile "dikmelik" adını alan ilçe, daha sonra "dikili" diye isimlendirilmiştir. doğal güzellikleri açısından merdivenli köyünde bir doğal göl, demirtaş ve deliktaş köylerinde de çamlık ve tarihi mağaralar bulunmaktadır. i̇lçeye bağlı çandarlı önemli bir turizm potansiyeline sahiptir. dikili’nin tarihsel geçmişi oldukça eskilere gider. antik yerleşim yeri pitane’de elde edilen eserler bergama arkeoloji müzesinde sergilenmektedir. osmanlı döneminde ii. murat'ın ünlü sadrazamı çandarlı halil paşa, çandarlı kalesi'ni yeniden yaptırmıştır.

coğrafya 
i̇zmir'in kuzeyinde yer alan dikilinin il merkezine uzaklığı 120 kilometredir. i̇lçenin doğusunda bergama ilçesi, kuzeyinde balıkesir ilinin ayvalık ilçesi, batısında ve güneyinde ege denizi bulunmaktadır. i̇lçenin yüzölçümü 534 km²'dir.

merdivenli ve denizköy'de bulunan krater gölleri ile mağaraları ve madra çayı'na dayanan ormanları ilçenin doğal zenginlikleri arasındadır.

plaj uzunluğu : dikili plajı 20 km, çandarlı plajı ise 22 km. uzunluğundadır.

nüfus

ekonomi 
i̇lçede ekonomi tarıma dayanmaktadır. tütün, pamuk, zeytin üreticiliği ve seracılık yapılmaktadır. dikili limanı, turizm açısından ilçenin önemli bir gelir kaynağıdır. temiz plajları, termal kaynaklarının zenginliği, iç ve dış turizm açısından önemlidir.

kültür

tarihi yerler

aterneus
bergama-dikili karayolunun dikili yol ayırımına yakın bir yerde (ağılkale) bulunur. aterneus kalesi'nin yapım tarihi pergamon'dan daha eskidir ve tunç devrine dayanmaktadır. 14 hektar alan üzerinde kurulmuş olan dikili aterneus kalesi'nde bulunan en eski malzeme m.ö.1200 tarihine kadar gitmektedir. münih üniversitesi öğretim üyesi jeofizik uzmanı  dr. albrecht matthaei başkanlığında yapılan yüzey kazılarında, kazılmadan yüzeyde ne varsa o ortaya çıkarılmıştır. alanda seramik araştırmaları yapılarak buradaki kentin tüm kronolojisini bulunmuştur. bu bulgulara göre; m.ö. 1200 yılından 2.yüzyıla kadar kentte kesintisiz bir yerleşmenin olduğu ve bundan sonra kentin terk edildiği, m.s. 13. yüz yıla kadar harabe olarak kaldığı, daha sonra buraya bizansların geldiği anlaşılmaktadır. kent m.ö.. 4. yüzyılın ikinci yarısında çok büyümüş ve kentin diğer kentlerle ilişkisi sınırlı, içine dönük olarak kalmış, kendileri ürettikleri malzemeleri kullanıp diğer kentlerle alışveriş yapmamışlardır. daha sonra ne olduğu anlaşılamadan her yerden mal almaya başlamışlardır. surların genişliğinden kentin çok büyük olduğunu anlıyoruz. kentin ören yeri 177 m. yükseklikteki kaletepe üzerinde bulunmaktadır.  dr. matthaei bu tepenin yamaçlarının evlerle dolu olduğunu belirterek; "buranın m.ö. 2. yüzyılda sivrisinek ve sıtma yüzünden terk edilmiş olabileceğini, bu konuda jeomorfologların araştırma yaptığını söylemiştir. i̇nsanlar buradan ayrıldıktan sonra burada harçsız yapılan surlar zamanla toprak hareketleri, doğa olayları ile kendiliğinden harabe haline dönmüş ve kayan topraklar ve taşlar evlerin üzerlerini kapatmıştır. helenistik dönemde yapıldığı için önemli bir yerdir ve helenistik dönem bütün ayrıntılarıyla burada yaşamaktadır.

pitane (çandarlı)

dikili'nin güneyindeki çandarlı körfezinin kuzey kıyısında yer alan bir yerleşim yeridir. eoılı kenti olan çandarlı'nın akropukin'de gerçekleştirilen kazılarda "myken keramiği", m.ö. 625-500 yıllarına dayanan vazolar, küçük yapıtlar ve arkaik heykel bulunmuştur. bu eserler günümüzde i̇stanbul ve bergama arkeoloji müzelerinde sergilenmektedir.

çandarlı'nın 13 ya da 14. yüzyıllarda yapıldığı bilinen görkemli kalesi türkiye'nin en iyi korunmuş kalelerinden biridir. çandarlı (pitane) yöresinde söylenceye göre amazon kadın savaşçılar yöreye egemen olmuşlar ve pitane başta olmak üzere birçok kıyı kentin kurucusu olmuşlardır. anlamı “kadın kenti, kraliçe kenti” olan pitane sözcüğü de buradan gelmektedir.

türkler, çandarlı'ya asar ve hisar gibi adlar da vermişlerdir.

dünya mirası geçici listesinde yer alan çandarlı kalesi

2013 yılında “ceneviz ticaret yolu’nda akdeniz’den karadeniz’e kadar kale ve surlu yerleşimleri” kapsamında dünya miras geçici listesi’ne alınan 7 kaleden 2’si i̇zmir i̇lindedir. cenevizliler döneminde önemli bir ticaret limanı olan ve kentin savunmasında önem taşıyan foça kalesi ile sağlamlığı ve görkemli yapısıyla dikkat çeken çandarlı kalesi listeye girmiştir ve asıl listeye alınması yönünde çalışmalar devam etmektedir.
çandarlı kalesi’nin bulunduğu alan arkaik dönemden kalmadır, fakat kalenin yapım tarihi tam olarak belli değildir. 13. ve 14. yüzyılda cenevizliler foça’da hâkimiyetlerini sürdürürken çandarlı’yı da kontrol altına alıp bu limanı ticaret amacıyla kullanmışlardır.

doğal zenginlikler

nebiler şelalesi: nebiler köyü ve şelalesi, barındırdığı küçük şelaleleri, düdeni ve güzel trekking parkurları ile özellikle genç turistlerin doğa yürüyüşü ve trekking aktiviteleri için büyük ilgi odağıdır.

dikili atatürk botanik bahçesi: tropik bölgelerden alp dağlarına kadar çok geniş bir coğrafyaya ait pek çok bitki türünü barındırır. yaklaşık üç bin bitki çeşidinin yarattığı renk cümbüşü ile ziyaretçilerine keyif veren güzelliği ve zenginliği dünyaca bilinir.
burası, türkiye'nin en yetkin ve uluslararası nitelikteki tek botanik bahçesidir. arbeterum'da yüzlerce ağaç ve çalı türü yetiştirilmektedir. ayrıca kurutulmuş bitki örneklerinin korunduğu ve üzerinde bilimsel araştırmaların yapıldığı bir herbaryum merkezi de yer almaktadır. atatürk'ten latin alfabesi dersi alan doğa aşığı merhum macit ersoy'un dikili'de oluşturduğu botanik bahçesidir. dikili belediyesi'nin gösterdiği otuz hektarlık alanda çalışmalara başlayan bitki araştırmacısı ersoy, gezdiği tüm ülkelerden getirdiği bitki tohumlarını yetiştirerek türkiye'nin kamuya açık ilk botanik bahçesini oluşturmuştur.

ilıcalar
nebiler ilıcası: hamam bölümünde sıcaklık 57 derece, açık kaynakta 53 derecedir. suyunda hidroasenat bulunan ılıca ağrı dindirici, kısmi felç, böbrek taşı, kum, romatizma, kadın hastalıkları, cilt hastalıkları ve damar tıkanıklıklarına iyi gelir.

çamur ilıcası:  ilıca çamur banyosu yapıldığı için bu adla anılıyor. su sıcaklığı 47 derece olup, kaynakta 72 derecedir. i̇çinde, erimiş silisyum ve birçok mineral bulunur. ağrı, sızı, romatizma ve cilt hastalıklarına birebir şifadır. 

bademli deniz ilıcası:  yaz-kış burada hem denize hem ılıcaya girebilirsiniz. bademli ılıcasının kaynak sıcaklığı 65 derece, deniz ve açık kaynar sıcaklığı 42 derece dolayındadır. hidroasenat ve arsenik bulunan suyun ağrı, sızı, romatizma, böbrek taşı ve cilt hastalıklarına iyi geldiği bilinmektedir.

kaynarca:  su sıcaklığı kaynama ve buharlaşma noktası olan 100 dereceyi bulur.

kocaoba ilıcası:  bu ılıcanın su sıcaklığı 45-56 derece arasındadır.

yönetim 
belediye başkanları

eğitim 
i̇lçede 31 i̇lköğretim okulu, 3 orta öğretim kurumu bulunmakta; 3759 öğrencinin eğitim gördüğü bu okullarda 214 öğretmen görev yapmaktadır.

altyapı 
i̇lçe sağlık grup başkanlığına bağlı olarak dikili merkezde 2, çandarlı kasabası ile kabakum ve bademli köylerinde birer olmak üzere toplam 5 adet sağlık ocağı mevcuttur. kocaoba, salihler, deliktaş ve denizköy köylerinde birer adet sağlık evi bulunmaktadır.

kaynakça 

 i̇zmir valiliği

dış bağlantılar 

 dikili kaymakamlığı 
 dikili belediyesi 
 dikili belediyesi'nin alternatif su yönetimi modeli ile ilgili kitap bölümü, yazar: dr. akgün ilhan, "yeni bir su politikasına doğru: türkiye'de su yönetimi, alternatifler ve öneriler", sayfa:137-139, i̇stanbul: sosyal değişim yayınları, 2011 
 dikili belediyesi'nin su yönetim modeline de yer veren bir sempozyum sunumu, konuşmacı: dr. akgün ilhan, uluslararası su hakkı sempozyumu kitabı, sayfa: 123-128, i̇stanbul: sosyal değişim derneği yayınları, 2010 
 dikili belediyesi'nin sosyal belediyecilik anlayışı ile ilgili bir gazete makalesi, yazar: akgün ilhan, "su hakkının peşinde", özgür gündem, 31.07.2012
 uzaydan dikili