Hilâfet

hilâfet veya halifelik (), i̇slam peygamberi muhammed'in 632 yılındaki ölümünün ardından oluşturulan siyasi bir makamdı. bu siyasi makamın başındaki kişilere halife () denirdi. halifenin nasıl seçileceği i̇slam'da kesin kurallara bağlı olmamakla birlikte, ilk dört halifenin sahabenin önde gelenlerinin seçimi ve biat alma yoluyla, sonraki halifelerin ise babadan oğula doğru geçen veraset yoluyla intikal ettiği görülmektedir. bu makam, başlangıçta siyasi bir yönetim erkini tanımlarken, sonradan siyasi-manevi bir otoriteye dönüşüp sünnilerin temsilciliğini üstlendi.

terminoloji 
etimolojik olarak "halife" kelimesi, half (arka) kelimesinden türetilen ve "ardından gelen, makamını işgal eden, yerine geçen veya temsil eden" anlamlarında kullanılan bir kelimedir.

i̇slam öncesi arabistan'da monarşiler geleneksel olarak malik veya melik gibi semitik kökenli aynı kökten kelimelerle tanımlanırdı.

halife teriminin "allah resulü'nün halifesi veya resulullah'ın ardılı" deyiminin zaman içinde kısaltılmışı olarak geliştiği düşünülse de, i̇slam öncesi döneme ilişkin çalışmalar, deyimin i̇slam öncesinde de "allah tarafından seçilmiş kişi, halef, vekil, temsilci" anlamlarında kullanıldığını göstermektedir.

kur'an'da ise birkaç yerde temsilci veya hükümran anlamında kullanılmıştır.

kur'an'da kullanımı:

rabbin, meleklere: 'ben, yeryüzünde bir halife var edeceğim' demişti. onlar da: 'biz seni şükrünle yüceltir ve takdis ederken, yeryüzünde kargaşa çıkaracak ve kan dökecek birilerini mi var edeceksin?' dediler. allah 'şüphesiz sizin bilmediğinizi ben bilirim' dedi. bakara 2:30.
sizi yeryüzünün halifeleri yapan ve verdiği nimetlerle sizi sınamak için kiminize diğerlerinden üstün dereceler veren odur. rabbinin cezası pek sür'atlidir; aynı zamanda o çok bağışlayıcı, çok merhamet edicidir. en’âm 6:165.
...sizi yeryüzünde halifeler yapan o'dur... fatır 35:39.
ey davud, gerçek şu ki, biz seni yeryüzünde halife kıldık. öyleyse insanlar arasında hak ile hükmet, boş heveslere (hevaya) kapılma; sonra seni allah'ın yolundan saptırır. şüphesiz allah yolundan çıkanlara, hesap gününü unutmalarından dolayı şiddetli bir azap vardır. sad 38:26.

müslümanlar arasında hilafet yerine imamet, halife yerine de emir, emir'ül-müminin veya imam kelimeleri de kullanılır. şii müslümanlar imam ve imamet deyimini tercih etmektedirler.

mezhep farklılıkları 
sünni mezhebine mensup müslümanlar, halifeliğin "şura" adı verilen seçimle yapılmasını öngördükleri hâlde, şii mezhebine mensup müslümanlar ise "imamet" ismini verdikleri makama seçilimin sadece allah tarafından ve ehl-i beyt adı verilen seçkinler arasından yapılabileceğine inanırlar. bu makam, şiilikte en büyük dini ve manevi otoriteyi de temsil eder.

halifelik daha çok müslümanların sünni tarafının temsilcisi olarak kabul görülmüştür. çünkü şii tarafı büyük ölçüde sünni hilâfet yönetimi altında yaşasa da, halifeyi kabul etmemişlerdir. şiilerin kabul ettiği imamet, teokratik (dinsel) bir özellik taşımasına rağmen, halifelik büyük oranda dini bir özellik taşımamıştır. sünnilikte halife eleştirilebilir bir makamda bulunmasına rağmen, şiilikte imam eleştirilemez ve yanlışlanamaz bir makamda bulunur.

halife, ilk zamanlarda i̇slam toplumunda ileri gelenlerin seçimiyle başa gelmiş, emevîler ve abbâsîlerden itibaren ailevi bir saltanat şeklini almıştır. ayrıca 10. yüzyılda zayıflayarak siyasi gücünü kaybetmiş ve sadece ruhani önder veya i̇slami toplulukların onursal lideri haline gelmiştir.

abbâsîler döneminde bağdat'ta yaşayan halife, hülagû han komutasındaki moğolların 1258'de bağdat'ı yağmalamaları sonucunda mısır'a, yani memlûk devleti himayesine kaçmıştır. 16. yüzyılın başlarında, 1517 yılında, osmanlı devleti padişahı yavuz sultan selim'in mısır'ı fethedip memlûk devleti'ne son vermesiyle birlikte halifelik makamı i̇stanbul'a, osmanlı hanedanı'na geçmiştir ve dört asır aradan sonra, 3 mart 1924 tarihinde, türkiye büyük millet meclisi tarafından kaldırılmıştır.

sünni müslümanlar ilk 4 halifeyi "raşidun halifeler" (doğruya ulaştıran anlamında) olarak adlandırır ve onlara bir tür kutsallık atfederler. şii müslümanlar ise ilk üç halifeyi ehli beytin hakkı olan makamın gaspçıları olarak görürler ve ali'yi kutsallaştırırlar.

halifelik kurumunun oluşması ve zaman içindeki yolculuğu

hilafetin oluşması ve dört halife dönemi 
i̇slam öncesi arap toplumundaki sosyal ve siyasal örgütleniş kabileler düzeyindeydi. bu düzensiz yapı, i̇slam öncesi arap toplumundaki kaos ve güvensizlik ortamının sebebiydi. birbiri ile sürekli savaşan kabilelerden kurulu toplum her türlü gelişmeden ve ilerlemeden uzaktı.

i̇slam, başlangıcından beri bu kabile düzenine ve kabile değerlerine karşı mücadele etmiştir. arap toplumu, onun ölümünden sonra, dağılıp kabile düzenine geri dönme tehlikesi ile karşı karşıya kaldı. bu çözülmeyi önlemenin tek yolu, muhammed'in ardılını seçerek iç çatışmaların önüne geçilmesi ve bütünlüğün sağlanmasıydı.

i̇lk halife seçilen ebu bekir, i̇slam'a göre "sahte peygamber" addedilen kimselerle mücadele ederek içeride birliği sağlamış ve arapların eski düzene geri dönmesinin önüne geçmiştir. ayrıca, daha önce kabileler arası savaşlarda harcanan ve arap toplumuna zarar veren enerjiyi, dışarıya yani bizans ve sasani üzerine çevirerek i̇slam toplumunun fetih ve cihat amacında birleşmesini sağlamıştır.

ebu bekir'den sonra gelen halife ömer ise, bir yandan dış fetihlere (mısır, kudüs, i̇ran, horasan) devam ederek arap dünyasının bölünmesini engellemiş, bir yandan da örgütlenmesini geliştirmiştir. müslüman arap toplumu, ömer döneminde devlet halini almıştır. daha sonra i̇slamî siyasi yapılanmanın ilk düzenli örnekleri ömer döneminde görülür.

üçüncü halife osman döneminde fetihler aynı hızda devam etmiş ve ilk kez i̇slam dünyası denizlerde kendini göstermeye başlamıştır. fakat ebu bekir ve ömer döneminde bastırılan kabile çekişmeleri, osman döneminde tekrar yüzeye çıkmaya başlamıştır. emevî ailesinden gelen osman'ın kendi kabilesinden olanlara devlet görevlerinde ayrıcalıklar tanıması, yüzeye çıkan bu çatışmaların sonucudur. osman'ın bu davranışı, i̇slam dünyasını bölecek olan olayların ilk tohumunu atmıştır. nitekim bu ayrılık i̇slam'daki siyasi mezheplerin ortaya çıkışına neden olmuştur.

kısa zamanda meyvesini veren bu ayrılık tohumları, osman'ın hilafetinin kanlı bitmesine yol açmıştır. kendi iktidarına karşı kufe'de başlayan isyan dalgası, zamanla mısır ve basra'ya da sıçramıştır. osman 656 yılında evine yapılan saldırıyla öldürülmüştür. saldırıyı yapanın kim olduğu üzerinde kesinlik olmadığı halde, bu cinayetin i̇slam dünyasındaki karışıklıkların ve mezhep ayrılıklarının kapısını araladığı kesindir.

sonraki halife olan ali döneminde, temeli i̇slam öncesi kabile çatışmalarına (başta emevî-haşimî rekabeti olmak üzere) kadar uzanan iç karışıklıklar daha da büyüdü ve muaviye taraftarları (emevîler) ile ali taraftarları arasında savaşa dönüştü. savaş meydanında ali'nin askerlerinin galip gelmesine rağmen yapılan görüşmelerde ali bu üstünlüğü kaybetti. kısa bir süre sonra ali'nin haricî abdurrahman bin mülcem tarafından öldürülmesiyle birlikte emevîler hilafeti ele geçirmiş oldu.

emevî ve abbâsî dönemleri 
ali'nin öldürülmesi, emevîlerin hilafeti elde etmesi için bir engel kalmadığını gösteriyordu. ali'nin oğlu hasan'ın çekilmesi ve küçük oğlu hüseyin'in kerbela'da öldürülmesi ile iktidar tamamen muaviye ve emevî ailesine geçmişti. fakat muhalefeti yok edememişlerdi, başta irak ve horasan olmak üzere birçok yerde muaviye'nin hilafetini meşru bulmayanlar vardı.

muaviye ile birlikte hilafet, roma geleneğine dayalı bir veraset anlayışına dayandırıldı. böylece hilafet, bir saltanat halini aldı.

emevîler döneminde arap-i̇slam toplumu, arap i̇mparatorluğu biçimini aldı. devlet örgütlenmesi, bizans ve i̇ran modellerinden etkilenerek yapıldı ve başarılı, etkili bir bürokrasi kuruldu. bu dönemde hilafet, tamamıyla siyasi önderlik biçimini aldı ve abbâsîler iktidara gelinceye kadar ruhani önderlik niteliğine sahip olmadı.

emevîler iktidara kanlı çıkmıştı, inişleri de benzer şekilde oldu. emevî karşıtı şii ve haricî muhalefet, emevîler'in sonunu getirdi. 750 yılında abbâsîlere yenilen emevîler, i̇slam dünyasının önderliğini abbâsîlere kaptırsalar da, emevî hanedanı i̇spanya'ya kaçarak orada devam edecekti.

abbâsîler döneminde hilafet, hem siyasi hem de ruhani önderlik biçimini aldı. ama siyasi otorite hızla kaybedilecek ve halife ruhani önder olarak kalacaktı.

abbâsîler döneminde orduyu oluşturan türkler devlet yönetiminde etkili oldular ve uzun vadede halifenin siyasi otoritesinin çöküşünü hazırladılar. 10. yüzyıla gelindiğinde abbâsî halifesi, irak dışındaki topraklarda yönetimi, çoğu türk kökenli yerel komutanlara ve valilere kaptırmıştı. 945'te şii büveyhioğulları'nın bağdat'ı ele geçirmesi, halifelik makamının siyasi otoritesinin sonunu getirdi. bu tarihten sonra halife sadece ruhani önder olarak devam etti. halife'nin tek siyasi gücü, menşur vererek müslüman liderlerin hükümdarlığını onaylamaktı.

moğollar'ın 1258 yılında bağdat'ı alması, halifenin mısır'a, memluk himayesine kaçmasına yol açtı. aslında, moğol hanı hulagu'nun tek yaptığı, çoktan işlevini yitirmiş bir kurumu ortadan kaldırmak oldu.

emevîlere paralel halifelikler 
 abdullah bin zübeyr'in halifeliği (684-692): muhammed'in üçüncü karısı aişe'nin yeğeni abdullah bin zübeyr, 684'te emevî halifeliği'ne karşı bir isyan başlattı. mekke'de halife ilan edildi ancak haccâc bin yûsuf es-sekafî komutasındaki altı aylık bir kuşatmanın ardından 692'de yenildi ve orada öldürüldü.

abbâsîlere paralel halifelikler 
 fâtımî halifeliği (909-1171)
 endülüs emevî halifeliği (929-1031)
 muvahhid halifeliği (1147-1269)

memluk himayesi dönemi 
hilafet; bağdat'ın düşmesinden (13. yüzyıl) osmanlıların mısır'ı ele geçirmesine (16. yüzyıl) kadar mısır'da memluk himayesinde yaşadı. bu dönemde halife, hiçbir siyasi yetkiye sahip değildir. dini törenlerde protokolde bulunmasının yanında hiçbir etkisi olmamıştır.

osmanlı himayesi dönemi 
osmanlı i̇mparatorluğu'nun büyüme döneminde, osmanlı yöneticileri i. murad'ın 1362'de edirne'yi fethinden itibaren hilafet makamında hak iddia ettiler. daha sonra i. selim, müslüman yurtları fethetmek ve birleştirmek suretiyle, mekke ve medine kentlerinin savunucusu olmasıyla osmanlıların halifelik iddiasını daha da güçlendirdi. nihayetinde halifelik makamını ele geçirdi (1517).

osmanlı hilafetinin son bulması, batı avrupa ile ilgili olarak yavaş bir güç erozyonu nedeniyle ve osmanlı i̇mparatorluğu'nun milletler cemiyeti tarafından bölünmesi sonucu osmanlı i̇mparatorluğu'nun sona ermesi nedeniyle gerçekleşti. son osmanlı halifesi abdülmecid efendi, bölünmeden sonra yaklaşık 1,5 yıl halifelik makamını sürdürdü, ancak atatürk'ün laik reformları ve osmanoğullarının 1924'te türkiye cumhuriyeti'nden sürgün edilmesiyle halifelik makamı tarihe karıştı.

osmanlılara paralel halifelikler 
 bornu halifeliği (1472-1893)
 yogyakarta halifeliği (1755-2015)
 sokoto halifeliği (1804-1903)
 takruri krallığı (1848-93)

türkiye büyük millet meclisi/türkiye cumhuriyeti denetimindeki dönem 

1 kasım 1922'de saltanatın kaldırılması ile, sultan-halife gibi, çifte görevi olan osmanlı hükümdarının elinden egemenlik hakları, devlet yetkileri alınmıştı. eski osmanlı hükümdarına sadece, dinî başkanlık yetkileri tanınmıştı. hükûmet, tbmm'nin seçtiği halife abdülmecid efendi'den, sadece "müslümanların halifesi" (halife-i müslimin) unvanını kullanmasını, gösterişli hareketlerde bulunmamasını istemişti. abdülmecid, halife seçildikten sonra kendisine verilen talimata aykırı olarak, müslümanların halifesi unvanından başka sıfat ve unvanlar taşıyarak cumhuriyet hükûmetinin talimatı dışına çıkmıştır.

bazı politikacılar ise "hilafet aynı hükûmettir, hilafetin hukuk ve görevini iptal etmek hiç kimsenin, hiçbir meclisin elinde değildir" diyerek halife'yi, padişah gibi yaşatmak istiyorlardı. bu durum halifelik kurumu hakkında bir an önce önlem alınmasını gerektiriyordu. fakat mustafa kemal paşa'yı halifelik makamını kaldırmak için zorlayan önemli bir sebep, türkiye'de gerçekleştirmeyi planladığı laisist/sekülarist karakterdeki reformları halife mevcut oldukça yapamayacağı idi.

hilafetin kaldırılması 

3 mart 1924 tarihli, "hilafetin i̇lgasına ve hanedan-ı osmaniye'nin türkiye cumhuriyeti memalik-i hariciyesine çıkarılmasına dair kanun"la hilafet kaldırılmıştır. böylece, yeni türkiye önemli bir adım daha atmıştır. hilafetin kaldırılmasının türkiye'de ve dünyada geniş yankıları olmuştur. hilafetin kaldırıldığı 3 mart 1924 günü, bir diğer kanunla da şer'iye ve evkaf vekaleti (bakanlığı) kaldırılmıştır. şer'iye ve evkaf vekaleti'nin kaldırılması sonucu, bu vekalet tarafından yönetilen okullar ve medreseler de kaldırılmıştır. ayrıca aynı gün, erkan-ı harbiye-i umumiye vekaleti de kaldırıldı. böylece ordu-siyaset çatışmasının da önüne geçilmiş oldu. tevhid-i tedrisat kanunu da o gün kabul edilmişti.

türkiye'nin halifelik makamını kaldırmasından sonra ilan edilen halifelikler 
 şerifî halifeliği (1924-25)
 anadolu federe i̇slam devleti: türk medyasında kara ses, alman medyasında kalif von köln (köln halifesi) ve chomeini von köln (köln humeynisi) denilmiş cemalettin kaplan'ın köln'de bir spor salonunda ilan ettiği halifelik (1994-2001)
 irak ve şam i̇slam devleti, resmî adı i̇slam devleti (2014-19)

siyasi olmayan halifelikler 
 tasavvuf halifelikleri
 ahmediye halifeliği (1908-günümüz)

ayrıca bakınız 
 halifeler listesi
 i̇slam devleti
 reisu-l-ulema
 i̇mamet
 ali abdurrazık

dipnotlar

kaynakça 
 namık sinan turan, hilafetin tarihsel gelişimi ve kaldırılması, altın kitaplar - kurtuluş savaşı kütüphanesi, i. baskı
 ira m. lapidus, i̇slam toplumları tarihi, i̇letişim yayınevi
 mehmet said hatiboğlu, i̇slâm'da i̇lk siyasi kavmiyetçilik "hilafetin kureyşiliği", ankara üniversitesi i̇lahiyat fakültesi dergisi, c. xxiii (1978), ankara
 mehmed said hatiboğlu, hilafetin kureyşliliği, otto yayınları, ankara 2012.
 hasan gümüşoğlu, i̇slam'da i̇mamet ve hilafet (doktora tezi), kayıhan yayınları, i̇stanbul 1999 i. baskı, 2011 ii. baskı
 hasan gümüşoğlu, i̇ntikalinden i̇lgasına osmanlı'da hilafet, kayıhan yayınları, i̇stanbul 2011, i. baskı
 i̇dris yücel, fransız belgelerinde son halife abdülmecid ve türkiye'de hilafetin kaldırılması'', atatürk yolu dergisi, sayı 61, güz 2017.

 
i̇slam ve siyaset
i̇slam hukuku
soyluluk unvanları
arapçadan türkçeye geçen sözcükler