Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Yahudilerin tarihi

osmanlı i̇mparatorluğu'ndaki yahudilerin tarihi, osmanlı topraklarında var olan yahudilerin tarihidir.

tarihle yakından ilgilenmeyen kişilerde genellikle iki yanlış yargıya rastlanmaktadır:
 yahudiler, türkiye coğrafyasına 1492'de i̇spanya'dan göç etmiştir.
 türklerle yahudilerin ilk teması 1453'te, i̇stanbul'un fethi'nden sonra olmuştur.

bizans'taki yahudilerin tarihinden de anlaşıldığı üzere; mö 4. yüzyıldan beri yahudiler anadolu'da mevcut olduğundan, osmanlıların beylik döneminden imparatorluğun çöküşüne kadar geçen altı yüzyıllık zamanda, hatta imparatorluğun günümüzdeki ardıl devleti olan türkiye cumhuriyeti'nde dahi yahudiler anadolu'daki mevcudiyetlerini sürdürmüşlerdir.

osmanlı i̇mparatorluğu'nun yaşam döngüsünün çeşitli evreleriyle yahudilerin sosyal ve ekonomik hayatı arasında paralellik gözlemlenir. örneğin, osmanlı'nın yükselme dönemi olan 15. ve özellikle 16. yüzyıllar, osmanlı yahudilerinin altın çağı olmuştur. osmanlı topraklarına ilk matbaayı getiren kişiler olan yahudiler, ayrıca osmanlı hükûmetinde önemli mevkilere gelmişlerdir. 17. yüzyıla denk gelen osmanlı'nın duraklama döneminde ise osmanlı yahudileri kültürel ve ekonomik olarak çöküşe girmişlerdir. 18. yüzyılda yaşanan gerileme döneminde ise yahudiler, sabatay sevi olayı'nın yarattığı şokla "pasif korunma psikozu" içine girdiler.

dağılma dönemi olan 19. yüzyılda yahudilerin kültürel seviyesi o kadar çökmüştü ki, yabancı dil öğrenmek dahi dinden çıkmak olarak görülüyordu. fakat osmanlı'nın hangi döneminde olursa olsun; müslüman osmanlı i̇mparatorluğu'nda yaşayan yahudiler, hristiyan avrupa hâkimiyetindeki yahudilere kıyasla güven ve huzur içinde yaşamlarını sürdürmüş, buna karşılık olarak yahudiler her daim türk topraklarının millî çıkarlarını savunmuşlardır.

türkler ve yahudiler

osmanlılar öncesi 
galante'ye göre, talmud'da görülen anbar, küpe, küfe gibi türkçe sözcükler muhtemelen yahudilere kuzey irak'taki türklerden geçmiştir. bu ihtimal ele alındığında türklerle yahudiler ilk defa mezopotamya'da temas kurmuşlardır.

anadolu'da kurdukları organize ve özgürlükçü yönetimle selçuklu hanedanı, gerek fethettikleri yerde karşılaştıkları yahudilere, gerekse bizans i̇mparatorluğu'nun zulümlerinden kaçıp gelen yahudilere belirli bir vergi karşılığında din ve vicdan özgürlüğü tanıdılar. galante, selçuklu hükümdarlarından birinin vezirinin yahudi olduğunu da dile getirir.

osmanlı i̇mparatorluğu 
osmanlı'nın kurucusu osman bey'in oğlu orhan bey 1326'da bursa'yı fethettiği zaman, savaş sebebiyle şehirden kaçan yahudiler, savaş sonunda geri döndüler. orhan bey ve kardeşi alâeddin, sanayi, ticaret ve maliyede başarılı olduklarına inandıkları yahudilere özel ilgi gösterince şam ve bizans'tan da birçok yahudi bu topraklara göç etti. yahudilerin din ve geleneklerini rahatça sürdürebilmek için kendilerine ait bir mahalle edinme arzusuna orhan bey sıcak bakınca bir yahudi mahallesi kuruldu ve bu mahalle diğer yahudi mahallelerine örnek teşkil etti. yahudiler bursa'nın yanı sıra ülkenin her yerinde mülk ve tarla sahibi olabiliyordu; bunun karşılığında, dinî görevi olan veya hükûmette çalışanlar dışındakiler "haraç" adı altında vergilerini ödüyorlardı.

1354'te gelibolu, 1360'ta ankara, 1361'de edirne, 1422'de i̇zmir, 1430'da selanik ve 1453'te i̇stanbul fethedilince, bu şehirlerdeki yahudiler ülke genelindeki yahudi nüfusunu da artırmış oldu. edirne'deki yeşiva (yahudi din okulu), ülkenin her yerindeki yahudi öğrenciler için bir eğitim ve kültür merkezi oluşturdu. ii. bayezid döneminde, 1492'de gerçekleşen osmanlı topraklarına toplu yahudi göçü dışında başka toplu göçler de gerçekleşmiştir. örneğin 1376'da macaristan'dan, 1394'te fransa'dan, 15. yüzyılın başında sicilya'dan, 1420'de venedik'ten ve 1470'te bavyera'dan kovulan veya kaçan yahudiler, kurtuluşu osmanlı topraklarına sığınmakta bulmuştur.

yükselme dönemi

fatih sultan mehmed dönemi (1451–1481) 
i̇stanbul fethedildiğinde haliç'in iki yakasında da yahudiler ikamet ediyordu. fatih sultan mehmed, yahudilere güven duyduğundan şehirdeki yahudi nüfusunu artırmak için anadolu'daki yahudi cemaatlerine mektup gönderip onları yeni başkenti i̇stanbul'a davet etti ve şehirdeki yahudilere bir hahambaşı tayin etti. 1460'ta mora'nın fethi'nden sonra yarımadadaki yahudiler de i̇stanbul'daki dindaşlarına katıldı. ayrıca, evliyâ çelebi'nin aktardığına göre edirne'den i̇stanbul'a yerleşen yahudiler el mahallet ul-yahudiyin el-edirneviyin isimli semtte yaşamaktaydı.

fatih sultan mehmed, i̇stanbul'un kuşatılması sırasında bir fermanla, yahudiler işbirliğinde bulunursa onlara din ve vicdan özgürlüğü tanıyacağını, eski sinagogların onarılacağını, yeni ibadethanelerin kurulması yasak olduğu için evlerin ibadethaneye çevrilmesine izin vereceğini bildirdi. kanuni sultan süleyman'ın, ii. selim ve ii. murad'ın buyrukları, üç şeyhülislamın fetvaları, iii. mehmed'in fermanı ve bu fermanın 1694, 1744 ve 1755'teki teyitleri, fatih'in yahudilere verdiği sözü yinelemekte ve yenilemektedir. söz konusu fermanda bahsedilen yahudi işbirlikçiler, büyük ihtimalle haliç'in kuzeyinde yani galata'da ikamet eden yahudilerdi; zira haliç'in güneyinde yani bizans surları içinde bulunan yahudilerin, fiilen yardım etme güçleri yoktu. haliç'in kuzeyi cenevizlilere bırakılmış özerk bir şehir olduğundan, buradaki yahudilerin bizans ile herhangi bir bağları yoktu, dolayısıyla buradaki yahudilerin fatih'e yardım etmesi için bir engel bulunmamaktaydı.

millet sisteminde yahudiler diğer azınlıklarla aynı kapsamda düşünülmüşlerse de, özellikle 15. ve 16. yüzyıllarda teorik statü ile uygulama farklı idi. osmanlı i̇mparatorluğu, yahudileri hristiyanlara nazaran kendilerine daha yakın görmekteydi; bunun sebebi hem iki din arasındaki benzerlik hem de hristiyan avrupa'nın osmanlılara karşı verdiği mücadelelerdi. ii. mehmed bir süre sonra yahudileri "bir takım vergilerden" de muaf tutmuştur.

ii. bayezid dönemi (1481–1512)

elhamra kararnamesi ve osmanlı i̇mparatorluğu (1492) 

zengin i̇spanya yahudilerinden don i̇sak abravanel ve saray haznedarı don abraham senor, 30.000 altın düka karşılığında i̇spanya'dan kovulmayı durdurmaya çalıştılarsa da bunu engelleyemediler. bu dönemde göçmenlere kucak açan osmanlı sultanı ii. bayezid; eyalet yöneticilerine bir emir yayınladı:

pîrî reis'in amcası kemal reis'in kumandasındaki osmanlı kadırgalarıyla gelen göçmenler; başta i̇stanbul, edirne ve selanik olmak üzere, i̇zmir, manisa, bursa, gelibolu, amasya, patros, korfu, larissa ve manastır'a yerleştiler veya yerleştirildiler. yükselme devrine giren osmanlıların ihtiyacı olan kalifiye eleman ihtiyacını bu yahudiler karşıladı. konuyla ilgili ii. bayezid'in ünlü sözlerinden biri de şudur:

sinagog sayısı 44'e ulaşan i̇stanbul'da yahudi nüfusu 30.000'i aşınca, şehir avrupa'nın yahudi merkezi hâline geldi. zamanın hahambaşısı kapsali, zengin yahudilerin pidyon şevuyim ödeyerek göçmenlere yardım edilmesini emretti.

i̇spanya'da devlet görevinde bulunanlar, başta dış ilişkiler ve maliye olmak üzere çeşitli konularda saray'da vazife edindiler. 16. yy.da en parlak dönemini yaşayan ve en geniş sınırlara ulaşmış osmanlı i̇mparatorluğu'nda bu danışmanların da etkisi görüldü.

1493'te osmanlı'ya ilk matbaayı getiren yahudiler; ayrıca barut imali ve top dökümü konularında uzmanlaşmış olduklarından osmanlı ordularını bu silahlarla donattılar.

portekiz'den göç 
portekiz kralı manuel, 1497 ilkbaharına denk gelen pesah arifesinde 4 ila 14 yaşları arasındaki tüm çocukların vaftiz edileceklerini ilan etti. ülkeyi terk etmek için son gün yaklaştıkça yahudiler üzerindeki baskı arttı ve zorunlu hristiyanlığa geçme büyüklere de uygulanmaya başlandı. fakat, din değiştirenler, marranolar gibi yahudiliklerini gizli tuttular.

1497-1498'de portekiz'den göç edenlerin çoğu, i̇spanyol asıllı dindaşları gibi huzuru osmanlı topraklarına sığınmakta buldular.

yavuz sultan selim dönemi (1512–1520) 
osmanlı i̇mparatorluğu, yavuz sultan selim döneminde mısır'ı fethettiğinde, memluklular'ın yönetimi altında bunalan yahudiler refaha kavuştu. safed ve kudüs de osmanlı hâkimiyetine girdi ve özellikle safed, córdoba'nın yerini alarak kabala'nın merkezi oldu.

selim, yahudilere duyduğu güven sonucunda saray'ın hekimbaşısı olarak jozef hamon'u atadı ve para basımı, sarraflık ve bazı mali unsurları yahudilere bıraktı.

i̇ber yarımadası'ndan kovulanların i̇mparatorluğa göç etmesiyle i̇stanbul yahudi nüfusu epey arttı ve saray nezdinde bir temsilcilik durumunda olan kâhyalık müessesesi kuruldu. i̇lk kâhya olarak haham saltiel atandı. saltiel'in rüşvet aldığı iddiasıyla 1518'de saltiel ve oğullarının tüm yetkileri geri alındıysa da 1520'de saltiel görevine iade edildi.

kanuni sultan süleyman dönemi (1520–1566) 
osmanlı i̇mparatorluğu'nun en parlak devri olan kanuni sultan süleyman'ın hükümdarlık dönemi aynı zamanda osmanlı yahudilerinin altın çağı olmuştur.

1523'te sultan süleyman, birinci vezir olarak i̇brahim ağa'yı atadı. hiyerarşik geleneğe göre ahmed paşa'nın sadrazam olması bekleniyordu fakat padişah onu mısır'a vali olarak atadı. ahmed paşa kendini mısır'ın hükümdarı ilan etti. mısır sarrafbaşısı abraham kastro'dan kendi adına para basmasını istediyse de kastro bu isteği geri çevirdi ve durumu derhal saray'a bildirdi. buna kızan ahmed paşa öç almak için önce memluklulara yahudi mahallesinin yağmalanmasını buyurdu ve ardından yahudi cemaatinin ileri gelen on iki ferdini fidye karşılığında rehin aldı. ahmed paşa'nın veziri muhammed bey, vali'yi bıçakladı, rehin yahudileri serbest bıraktı ve cemaati korumasına aldı. bu olay uzun yıllar boyunca mısır yahudileri tarafından 24 adar'da purim del cairo (kahire purimi) olarak kutlandı.

padişah, eylül 1526'da macaristan'ın başkenti budin'i aldı. hristiyan nüfus çoktan kaçmış ve şehirde sadece yahudiler kalmıştı. jozef ben salomon eskenazi isimli birinin başını çektiği bir yahudi heyeti, sultan süleyman'ı şehrin dışında karşılayıp şehrin anahtarlarını kayıtsız ve şartsız hükümdara sundu. padişah, almanoğlu denilen salomon eskenazi'yi ve sülalesini ferman de los alamanes diye anılan bir fermanla her türlü vergiden muaf tuttu. bu macar yahudileri fetihten sonra osmanlı topraklarına yerleşip alamanes sinagogları kurdular.

kanuni'nin hekimbaşısı, yavuz sultan selim ve ii bayezid'in hekimbaşısı olan jozef hamon'un oğlu moses hamon'du.

yahudilerin hristiyan zulmünden kaçıp osmanlı topraklarına yerleşmesi kanuni döneminde de devam etmiştir. örneğin, 1537'de apulia papalık kontrolüne girince buradaki birçok yahudi osmanlı i̇mparatorluğu'na göç etmiştir. aynı şekilde bohemya yahudilerinin çoğu da çareyi şubat 1542'de osmanlı topraklarına kaçmakta bulmuştur.

papa iv. paul, ancona'da "kâfir olmakla suçladığı" konversolardan 24 erkek ve 1 kadının diri diri yakılmasını ve 27 kişinin ömür boyu hapse atılmasını emredince, padişah, bu yahudilerin serbest bırakılması için papa'ya sert üslûplu bir mektup gönderdi:

papa, istemeyerek de olsa tutukluları serbest bırakıp şehri terk etmelerine izin verdiyse de diğerlerini yakmaktan geri kalmadı. bunun üzerine papalığı cezalandıran osmanlı yahudileri ambargo uygulayıp deniz ticaretini pesaro limanına kaydırdı.

kudüs surlarının onarımı 
eski i̇srailli diplomatlardan abba eban, mon peuple kitabında şöyle yazmaktadır:

bir söylentiye göre, gördüğü bir rüya sebebiyle kudüs ve tiberya'nın surlarını onarmak ve su şebekelerini genişletmek için mimar sinan'ı görevlendirdi. kanuni'nin özellikle kudüs surlarını tamir ettirmesi yahudi dünyasında yankı yaratmıştır ve bu nedenledir ki bütün yahudi tarihçiler hâlâ minnettarlıklarını sunmaktadır. hatta bazen, kral süleyman'a benzetilerek onu şlomo a-meleh diye ananlar olmuştur.

kan iftirası 
1530 yılının pesah arifesinde, yahudi mahallesinde çalışan bir rum gencin kaybolmasıyla amasya yahudileri kan iftirasına uğradılar. bunun üzerine aralarında haham yakup avayu'nun da bulunduğu bazı yahudiler idam edildi. kayıp olduğu iddia edilen genç kısa süre sonra şehre dönünce bu sefer de iftiracılar idam edildi.

benzer iftiralar tokat yahudi cemaatine de atılınca, moses hamon aracılığı ile kanuni bir ferman yayınladı:

diğer padişahlar da kan iftirasıyla ilgili fermanlar çıkarmıştır. bu fermanların sonuncuları şam ve rodos olaylarından sonra abdülmecid'in 27 ekim 1840 tarihli fermanı ve kuzguncuk iftirası üzerine abdülaziz'in 1 temmuz 1866 tarihli fermanıdır.

16. yüzyılda hükûmette veya cemaatte yer almış başlıca osmanlı yahudileri

jozef hamon 

jozef hamon, 1450'lerde granada'da doğdu. eliakim carmoly i̇talya'da doğduğunu iddia etse de i̇mmanuel aboab, josef'in endülüslü olduğuna emindir.

önce ii. beyazıt'ın, ardından yavuz sultan selim'in özel doktorluğunu yapan moşe hamon'un babası josef hamon, bu padişahların düzenlediği her seferde yanlarında bulunmuştur.

1518'de suriye-filistin seferinden dönerken hastalanan josef, aralık ayında 68 yaşındayken öldü.

moşe hamon 

babası jozef hamon'un vefatından sonra yavuz sultan selim'in özel doktoru olan moşe hamon ardından kanuni sultan süleyman'ın da özel doktorluğunu yaptı.

amasya ve tokat'ta meydana gelen kan iftiralarından sonra kanuni'yi ikna edip olaylara karşı bir ferman çıkarılmasını sağladı. dindaşları onu, kendilerinin koruyucu meleği olarak görüyor ve "ölümünden sonra göğe yükselen i̇lyas peygambere" benzetiyordu.

sultan'ın ilgisine ve sevgisine mazhar olan moşe harmon, venedik'te tutuklanıp mal ve mülklerine el konan dona gracia mendes ve yeğeni don jozef nasi'nin tüm servetlerini yanlarına alarak 1522'de osmanlı topraklarına göç etmesine yardım etti.

1551-1554 yıllarında i̇stanbul fransız elçiliğinde görev alan seyyah nicholas de nicolay, moşe harmon için şöyle demiştir:
{{quote|doktorlar arasında en büyük nüfuz sahibi ve en çok saygı göreni, 60 yaşını aşmış, bilgisi, ünü ve serveti ile temayüz etmiş hamon isminde bir yahudi idi.|}}
nicholas'ın bu demecinden moşe hamon'un 1490'da doğduğu ve 1565'te öldüğünde 75 yaşında olduğu anlaşılmaktadır.

16. yüzyıla girildiğinde hahambaşılığın etkisinin azalmasıyla cemaat liderliğinde önemli rol oynayan moşe hamon, yahudi kültürüne büyük ilgi duymaktaydı. bahya ben aser'e ait kad ha-kemah ve rabenu yeroham'a ait adam ve-havva eserlerinin baskılarında katkıda bulundu. yahudi cemaatinin eğitilmesi için yardımda bulunan hamon, öğrencilere de burs verdi.

hamon için sar denildiğini belirten, aynı dönemde yaşamış salomon attia ayrıca şöyle söylemiştir:

jozef nasi, gerek koçu'nun belirttiği sebepten gerekse halası dona gracia nasi'nin venedikliler tarafından zulüm görmesi yüzünden venedik'e karşı husumet besliyor ve kıbrıs'ın fethini arzuluyordu. bir osmanlı gemisinin venedik korsanları tarafından saldırıya uğraması, kıbrıs'a saldırı için gerekli vesileyi yaratmıştı. venedik'teki acenteleri tarafından venedik tersanesinde patlama olduğu haberini alan nasi, durumu sultan'a bildirince fetih tarihinin tespitinde etkili olmuş oldu., c.1 1 ağustos 1571'de kıbrıs'ın fethi tamamlandı. sokullu mehmed paşa, bir ferman yayınlayıp "geçim şartları dar ve sıkıntılı yüzlerce anadolu köyünü olduğu gibi kıbrıs'a yerleştirdi". böylece sokullu'nun planı jozef nasi'nin amacının önüne geçen bir engel oldu. ii. selim'in yerleştirme fermanı ile "500 yahudi'nin kıbrıs'a yerleşip çalışması" öngörüldü.

i̇nebahtı deniz muharebesi'nin kaybedilmesi üzerine, venediklilerle müzakere için sokullu lobisinden salomon ben natan eskenazi görevlendirilince jozef nasi'nin saray'daki nüfuzu azalmaya başladı. ii. selim'in 1574'te ölümünden sonra unvanlarını korumasına rağmen saray'daki görevi fiilen sona erdi. nasi 2 ağustos 1579'da öldü.

 salomon ben natan eskenazi 
osmanlı dışişlerinin önemli isimlerinden olan salomon ben natan eskenazi, 1520'de i̇talya'nın udine şehrinde dünyaya geldi., c.9m.franco'ya göre almanya'nın udna şehri tıp tahsilini padova'da tamamladıktan sonra kraków'a geçip polonya kralı ii. sigmund'un hekimliğini yaptı. 1564'te i̇stanbul'a yerleşen eskenazi, venedik elçisi'nin yanında doktorluk ve tercümanlık yaptı. 1570'teki kıbrıs savaşı sırasında sokullu mehmed paşa ile temaslarda bulundu. sokullunun takdirini kazanan eskenazi, 30 yıl süreyle birçok uluslararası sorunun müzakeresi ile görevlendirildi.

sokullu'nun jozef nasi ile arası açılınca, i̇nebahtı deniz muharebesi'nin ardından venedik ile müzakerelerin yürütülmesi için eskenazi görevlendirildi ve venedik ile bir anlaşma imzalamak için elçi olarak atandı.

bu zamanda, venedik dükası, venedikli tüm yahudilerin kovulmasını emreden kararı imzalamış bulunuyordu. eskenazi'den yardım gören venedik'in osmanlı temsilcisi şu sözleri sarf edip kararın 19 temmuz 1573'te iptal edilmesini sağladı:

eskenazi'nin etkili olduğu bir başka olay ise, ölen polonya kralı ii. sigmund'un tahtına istekli olan çeşitli avrupa hanedanları arasından fransa'nın dul kraliçesi catherine de medicis'in oğlu henri d'anjou'nun desteklenmesi hususunda sokullu'yu ikna etmesidir.alman oğlu diye anılan eskenazi ayrıca 1583'te i̇ngiltere ve vatikan temsilcileri arasındaki ihtilafta arabuluculuk yaptı, 1591'de emanuel aron'un moldova voyvodası seçilmesini sağladı. osmanlı hükûmeti adına hazırladığı i̇spanyollar ile ön barış antlaşmasını 1586'da sultan adına eskenazi imzaladı.

iii. murad, bir yahudi kadının 40.000 düka değerinde bir elmasla gezindiğini duyunca hiddetlenip bütün yahudilerin öldürülmesi emrini verdi. salomon eskenazi, sadrazam ve ester kira'nın etkisiyle valide sultan'ın ricalarıyla anlık öfkeyle verdiği kararı değiştiren sultan, gayrimüslimlerin giyim kuşamını düzenleyen ve lüks kullanımını kısıtlayan bir ferman buyurdu. bu fermana göre yahudiler kavuk taşımayacak, kırmızı şapka, siyah ayakkabı ve pamuktan kapama giyeceklerdi.

1593'te bir seyahati sırasında transilvanya prensi tarafından hapse atılan eskenazi, i̇stanbul'daki i̇ngiltere elçisi aracılığıyla serbest bırakıldı ve 1602'de öldü. kocasının tıbbi bilgilerine mazhar olan dul karısı bula eksati, i. ahmed'i, "hiçbir hekim tarafından tedavi edilemeyen" suçiçeğinden iyileştirdi.

 salomon aben yaeş 
salomon aben yaeş, alvaro mendes adıyla 1520 yılında portekiz'in tavira kentinde marrano bir ailede doğdu. 1545'te gittiği hindistan'da, elmas madenciliği sayesinde servet kazanan yaeş, 1555'te portekiz'e döndü ve iii. joao tarafından şövalye unvanıyla onurlandırıldı. i̇spanya'ya karşı kin duyan yaeş, kuzey avrupa'nın devlet adamlarıyla sıkı temaslarda bulundu. 1580'de portekiz kralı'nın ölümünden sonra tahtta hak iddia eden i. antonio'yu i̇spanya' kralı ii. felipe'ye karşı destekledi.

alvaro mendes, 1585'te osmanlı i̇mparatorluğu'ndaki selanik'e yerleşerek yahudiliğini açıkladı ve salomon aben yaeş adını aldı.

iii. murad'ın güvenini kazanan yaeş'e midilli dükü unvanı verilip saray komiseri olarak atandı; 20 yıl süreyle jozef nasi'den boşalan makamı doldurdu. en büyük amacı i̇spanya'ya karşı bir türk-i̇ngiliz anlaşması sağlamak olan yaeş, avrupa'daki acenteleri sayesinde avrupa başkentlerinde olup biteni öğrenip saray'a aktardı.

i̇stanbul'daki i̇ngiliz büyükelçisi edward barton, yaeş'in i̇ngiltere kraliçesi ile doğrudan mektuplaşmasını kendi makamı için bir tehdit olarak gördüğünden, yaeş'i gözden düşürmek için fırsat kollamaya başladı. bu sırada yaeş'ten büyük miktarda avans isteyen i. antonio'nun isteği reddedilince, antonio, yaeş'i kanunsuz işler yapmakla suçladı ve barton bu suçlamayı destekledi. durumdan haberdar olan i̇ngiltere kraliçesi, osmanlı sultanı'na bir mektup gönderip yaeş'i akladı.

1593'te olası bir osmanlı-avusturya savaşında i̇ngiltere'nin tarafsızlığını sağladı. yaeş, osmanlılarla i̇ngilizlerin dostane ilişkiler kurmasını sağlayınca, bölgenin güçlü devletlerinden i̇spanya'nın gelişmesine engel olmuş oldu.

iii. murad'ın ölümünden sonra tahta geçen iii. mehmed döneminde de görevine devam eden midilli dükü salomon aben yaeş 1603'te öldü. yaakov ve benjamin adında iki oğlu ve hanna adında bir kızı vardı.

 ester kira 

ester kira, 16. yüzyılda, ebelik mesleğindeki uzmanlığı sayesinde kanuni sultan süleyman döneminde harem'e kabul edilmeye başlandı kanuni, ii. selim ve iii. murad dönemlerinde haremde seyyar satıcılık yapıp ipek, mücevherat, süs ve ziynet eşyası gibi gereksinimleri sağladı, valide sultan ve gözde sultanlarla ilişkilerini geliştirince saray'da nüfuz sahibi olmaya başladı. siyasete özellikle iii. murad zamanında atılan ester, i̇talya krallıkları ve venedik ile ilişkilerde önemli rol oynadı.

ester kira, saray'daki nüfuzunu kullanarak, bir yandan dış siyasette rol alırken diğer yandan imtiyazlar ve soyluluk unvanları verilmesine, hatta sipahi beyliklerinin dağıtımına karıştı ve büyük oğluna i̇stanbul gümrüklerinin yönetiminin verilmesini sağladı. servet yapmayı başaran ester, bu yolda dosttan çok düşman edindi.

yeniçeri maaşlarının satın alım gücünün düşmesinin sorumlusunun ester kira olarak gösterilmesi üzerine, yeniçeriler, ester kira ve çocuklarının kendilerine teslim edilmesini istedi. korunmak için kaymakan halil paşa'nın konağına sığındılarsa da sipahiler tarafından yakalanan ester kira ve bir oğlu konakta katledildi ve bir oğlu i̇slam dinine geçerek katledilmekten kurtuldu.

 david passi 
portekiz'de marrano bir aileden doğan passi bir süre venedik'te yaşadıktan sonra i̇stanbul'a taşınıp yahudiliğini ilan etti. passi'nin adının ne olduğuna dair çelişkili bilgiler mevcuttur. bazı kaynaklar adının nahman diğerleri ise david olduğunu belirtir.

ester kira'nın ölmeden önce sığındığı, iii. murad ve iii. mehmed'in vezir kaymakamlarından halil paşa, passi'nin kendisidir.

1591'de polonya elçisine yazdığı bir mektupta koca sinan paşa hakkında kullandığı bir ifade yüzünden ya da kardeşinin lehistan sarayında görülmesi ve lehistan ile yapılacak barışı ertelemeye çalışması iddiasıyla zincire vurularak rodos'a sürüldü. yeniçeri ağası olan halil paşa (passi), sinan'ın ölümünden sonra i̇stanbul'a dönüp, kaptan paşa rütbesiyle onurlandırıldıysa da bir daha devlet işlerine karışmadı.

 şlomo alkabes 
şlomo alkabes ya da diğer adıyla salomon ben moşe ha-levi, 1505'te doğdu, 1529'da safed'e taşındı ve 1584'te bu şehirde öldü. ünlü kabalist ve mistik şairlerden olan alkabes, bir şavuot bayramı gecesi yosef karo ile birlikte tevrat'ı inceledi. bu zamandan sonra şavuot bayramı gecesinde uyanık kalarak tevrat okumanın gelenekleştiği anlatılır. bu gelenek günümüzde de devam etmektedir.

alkabes'in el yazmalarından çoğu ölümünden sonra kaybolmuş olsa da bir kısmı hâlâ paris ve moskova müzelerinde bulunmaktadır. leha dodi isimli ilahisi tüm yahudi cemaatlerince benimsenerek 1584'te dua kitaplarına girmiştir ve dört yüz yılı aşkın bir süredir değişik ülkelerde değişik melodilerle okunmaya devam edilmektedir.

başlıca eserleri şunlardır:
tevrat yorumları: ayyelet ahavim, sores yisai, manot ha-levi, divrei slomodiğer eserleri: amarot tehorot, beit adonai, beit tefilla (yılın tüm dualarının anlaşılabilir yorumu), beit ha-levi (pesah hagadası'nın yorumu)
vaazları or-tzedikim isimli kitapta derlenmiştir.

 jozef ben efraim karo 

yosef karo (veya yosef ben efraim karo)'nun 1488'de i̇spanya'nın toledo şehrinde doğduğuna inanılmaktadır. bir varsayıma göre ailesinin elhamra kararnamesi'nin ardından portekiz'e kaçmasıyla bu ülkede doğmuştur. 1497'de portekiz'den gelen yahudi göçmenlerle birlikte i̇stanbul'a gelen karo, bir süre niğbolu, selanik ve edirne'de de yaşadı ve 1575'te safed'de öldü.

niğbolu'daki plevne sinagoğu'nda hahamlık unvanı alan karo, edirne'ye yerleşip burada birçok talmud üstadı yetiştirdi. yeşiva ve bet-din'in başkanlığını yürüten karo, dev yapıtı olan beit yosefi edirne'de yazmaya başladı, 1536'da safed'e yerleşti ve yirmi yıl sonra bu eserini safed'de tamamladı. bu eseri, "sadece bilginlerin istifadesi için" hazırlayan yosef karo, "herkesin faydalanabilmesi, neleri yapıp neleri yapamayacağını bilmesini sağlamak" için şulhan aruh'u yazdı.

 yaakov beirav 
1474'te i̇spanya'da doğup fas ve mısır'da hahamlık yapan yaakov beirav (veya yaakov berab), osmanlı topraklarındaki safed'e göç edip 1538'de sanhedrin'i canlandırmak için çaba sarf etti. sanhedrin'in kurulmasındaki ilk aşama, gerekli hahamların atanmasıydı. beirav, yosef karo ve moşe trani gibi bilginleri ikna ederek semiha aldıysa da bunu ne kudüs hahambaşısı'na ne de diğer hahamlara onaylatabildi. beirav, özel bir meseleden dolayı osmanlı hükûmetince kovuşturmaya uğrayınca ülkeyi terk etmek zorunda kaldı ve böylece sanhedrin'i canlandırma çabaları askıda kaldı.

 yakup ben david tam ibn yahya 
1475'te lizbon'da doğan yakup, 1496'da babasıyla birlikte portekiz'den i̇stanbul'a yerleşti. talmud bilgisiyle kısa zamanda üne kavuşunca, zamanın i̇stanbul hahambaşısı eliyahu mizrahi tarafından bet-din'e üye olarak seçildi ve mizrahi'nin ölümünün ardından osmanlı yahudilerinin manevi lideri olarak kabul edildi.

karayların yahudi olup olmadığı ile ilgili tartışmalarda onların yahudi olmadığı tezini şiddetle reddetti. ayrıca, kabala'yı iyi bilmesine rağmen, öğretilmesine karşı çıktı.

türkçe, arapça ve i̇spanyolcayı iyi bilen ibn yahya'nın responsalarının büyük bölümü 1541 büyük i̇stanbul yangınında yok olduysa da ayakta kalmayı başaranlar, ölümünden sonra 1542'de oholei tam adıyla yayımlandı. ayrıca dereh tamim isimli bir eseri de bulunmaktadır.

 i̇lk matbaa 
bütün araştırmacıların kabul ettiğine göre, osmanlı i̇mparatorluğu'ndaki ilk matbaa, yahudiler tarafından kuştada yani i̇stanbul'da kurulmuştur. araştırmacıların uzlaşamadığı konu basılan ilk eserin tarihidir. binlerce kâtip ve hattatın işsiz kalma riski bulunduğundan arapça harflerle basım yapılmasına izin verilmiyor, baskılar i̇branice veya latince yapılıyordu.

osmanlı topraklarındaki ilk matbaanın kurucuları david ve samuel ibn nahman isimli iki yahudiydi. basılan ilk kitap toledolu din bilgini yakub ben asher'in sefer aturim le ribi yaakov ben arosh isimli eseriydi. bu eserin basım tarihi abraham galante ve adri k. offenberg'e göre 13 aralık 1493, rosanes'e göre 1503/1504, yahudi ansiklopedisine göre 1503, abraham ya'ari ve modern yahudi bibliyografyanın babası kabul edilen moritz steinschneider'a göre 1504'tür.

1512 yılında david nahmias tarafından basılan midraş teilim - vegam nikra: midraş şahar tov yakar mipeninim isimli eserde "efendimiz kral sultan bayezid hükümranlığı altında basılmıştır. tanrı krallığını ve kendisini yüceltsin" ibaresi bulunmaktadır.

hristiyan ülkelerdeki gibi kiliselerin baskısının bulunmaması nedeniyle 16. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar i̇stanbul, i̇branice matbaanın merkezi haline geldi.

 cemaat yaşamı 

 örgütlenme ve yönetim 
i̇spanya ve portekiz'den gelip osmanlı i̇mparatorluğu'na yerleşen yahudi topluluklar genel olarak köklerine veya geldikleri bölgelere göre cemiyetlere ayrılmıştı. her bir cemiyet kendi içinde özerk olup kendi hahamları, öğretmenleri, talmud tora ve hevra kadişa gibi dinî kurumları, hayır kuruluşları ve hatta bazen bet-dinleri vardı. sırf i̇stanbul'daki cemiyetlerin sayısı 30 ila 40 arasında olup şehrin yahudi nüfusu 50.000 civarındaydı. cemiyetlerin sinagoğu büyük bet-din anlamına gelen bet-din hagadola bağlıydı hahambaşılık makamının sadece bir cemiyeti ya da bazı cemiyetleri mi yoksa tüm osmanlı yahudilerini mi temsil ettiği tam olarak bilinmese de, fiilî olarak osmanlı sarayı nezdinde moşe kapsali veya eliyahu mizrahi gibi i̇stanbul hahambaşılığı ülkedeki bütün yahudilerin muhatabıydı. i̇mparatorlukta, bir cemiyetin başka bir cemaate ya da bir dinadamının başka bir dinadamına üstünlüğü söz konusu değildi. saray nezdindeki hahambaşılık makamı 1520'lerde fiilen sona erdi.

 ticaret 
hem responsalardan hem de seyyahların ifadelerinden, osmanlı i̇mparatorluğu'nun iç, dış, kara ve deniz ticaretindeki yahudi mevcudiyeti anlaşılmaktadır. yahudilerin uğraştığı başlıca ticaret kalemleri tekstil ve giyim eşyası, deri eşya ihracatı, yün ticareti, tekstil boya maddeleri ihracatı, doğudan ithal edilen ipek, inci, mücevherat ve baharatın batıya ihracatı, maden ve metaller ile hafif hırdavat ticareti ve gıda maddeleri alım satımı idi.

 genel yaşam 
yahudiler istedikleri yere seyahat edebiliyor, evde veya sokakta özgürce çalışabiliyorlardı. yahudiler dindaşlarına dilencilik yaptırmıyor, evden eve giderek, topladıkları parayla fakirlerini geçindiriyorlardı.

17. yüzyıl duraklama dönemi

 genel durum 
sokullu mehmed paşa'nın 12 ekim 1579'da hançerlenerek öldürülmesiyle osmanlı i̇mparatorluğu duraklama dönemine girdi. 16. yüzyılda osmanlı hâkimiyetinde altın çağını yaşayan osmanlı yahudileri, 17. yüzyılda kültürel ve ekonomik anlamda çöküşe geçti. bernard lewis'e göre yahudilerin gerilemesinin sebebi "tırmanan ayrımcılık, azalan hoşgörü, vahimleşen maddi ve fikrî fakirlikti". osmanlı yahudilerinin avrupa ile temasları azaldı ve bu nedenle yeni gelişmelerden haberdar olunmamaya başlandı. ayrıca, avrupa'da kullanılan i̇spanyolca yerine yahudilerin dillerinin ladinoya dönüşmesi ve latin alfabesi yerine i̇brani alfabesinin kullanılması hem ticari hem kültürel ilişkilere darbe vurdu. sarayda yüksek mevkilerde bulunan yahudi doktorlar yerlerini zamanla siyasette uzmanlaşan rum doktorlara bıraktı, avrupa'nın desteğiyle de ticaret hristiyan azınlığın eline geçti.

sabetay sevi olayıyla yahudiler düş kırıklığına uğrarken, hahamların etkisi o zamana kadar görülmemiş şekilde arttı.

yahudilerin saray'daki nüfuzu o kadar azalmıştı ki, iv. murad, yahudi cemaati başkanı rabbi yehuda kovo'yu basit bir nedenle idam etme kararı verdiğinde saray nezdinde bunu durdurabilecek bir cemaat lideri bulunamadı.

 sabetay sevi 

7 temmuz 1626 tarihindem. franco'ya göre 1629'da (i̇brani takvimine göre 9 av 5386'da) mora'dan i̇zmir'e göç eden aşkenaz bir ailede doğan sabetay sevi, küçük yaşta din kitaplarına merak sardı. 15 yaşına geldiğinde, "öğrenmekten çok öğretecek" kapasiteye gelen sevi, tevrat ve talmud'u ezbere biliyor, kabala'yı inceliyor ve zohar ile ilgileniyordu. mesianik fikirlerinin oluşmasında isaac luria'nın da etkisi oldu. kabalistik çalışmalara göre 5408'de (1648'de) geleceğine inanılan mesihin kendisi olduğuna inanan sevi, bu amaca hazırlanıyordu.

dinen söylenmesi günah olan tanrı'nın adını i̇zmir sinagoglarında ve sokaklarında bağırmaya başlayıp mesih olduğunu iddia etmeyi sürdürünce 1651'de i̇zmir'den kovulması kararlaştırıldı.

i̇ki kere evlenmesine rağmen bekâretini koruyan sevi, bir daha evlenmeyeceğini ve zaten hâlihazırda tevrat ile evli olduğunu dolayısıyla mesih olduğunu tekrarlamaktaydı. selanik'i terk etmek zorunda kalan sevi, i̇stanbul'a gelince burada 9 ay barınabildi.

rüyasında mesihle evleneceğini gördüğünü söyleyen polonyalı hafifmeşrep bir kadın olan sara, rüyasını herkese tekrarlamaktaydı. sara ile evlenen sevi, bir rivayete göre, fakir kudüs halkı için topladığı paraları sara'yı getirtmek ve görkemli bir düğün yapmak için harcamıştır.

gazzeli natan isimli bir genç, bir peygamberin ortaya çıkıp mesihin geleceğini haber vermesi inancına dayanarak sevi'nin mesih, dolayısıyla kendisinin peygamber olduğunu iddia etti. natan, kurtuluş gününden sonra olacakları şöyle anlatıyordu:

mesih'in geldiği haberi orta ve kuzey avrupa'da da heyecan yaratmıştı. i̇stanbul hahambaşılığı'nın uyarılarına rağmen bir girişimde bulunmayan i̇zmir hahambaşılığı'nın durumu kontrol altında tutma çabaları da bir sonuç vermedi. sevi, sinagoglarda okunan bazı dualarda sultan'ın adının kullanılıp şükran bildirilmesi gereken geleneği değiştirip kendi adının okunmasını emretti. yasağa izin veren ve günahı mübah kılan sevi, 15 sivan 5426 (18 haziran 1666)'nın kurtuluş günü olduğunu ileri sürdü.

sevi'nin etkisi o kadar artmıştı ki yahudiler dışında bazı hristiyan ve müslümanlardan da kendisine inananlar bulunmaktaydı. örneğin, bektaşi dervişinin başkanlığında birkaç kişilik müslüman grubu da sevi'nin meslihliğini kabul etmişti.

gerek saray'a sunulan raporlar doğrultusunda, gerekse i̇stanbul yahudi cemaati'nin şikayetleri sonucunda zincire vurulan sevi, i̇stanbul'a getirilip köprülü fazıl ahmed paşa'nın başkanlığında divan huzuruna çıkarıldı. çok daha hafif cezalara idam cezası verilirken sevi'nin zindana atılması, muhtemelen bir kahraman yaratılmak istenmemesindendir. sevi'nin nakledildiği gelibolu'daki kumkapı kalesi, hücreden çok bir ziyaret yerine dönüştü. polonya cemaatlerini temsilen gelen zamanın ünlü hahamlarından nehamya ha-kohen, "sabetay ile mesih arasında herhangi bir ilgi görmediğini" açıkladı.

bir mucize gerçekleştiremediği takdirde idam edileceğinin bildirilmesi üzerine, mehmet efendi adını alan sevi i̇slam dinine geçti ve müritleri tarafından adına aziz unvanı eklendi. sevi'nin müslümanlığa geçmesine sevinenler arasında yahudiler de bulunmaktaydı. i̇stanbul hahamlarının i̇zmir yahudi cemaati'ne gönderdiği mektupta şöyle yazmaktaydı:

din değiştirdikten on yıl sonra 17 eylül 1676'da ölen sabetay sevi'nin ideolojisi özellikle üç ülkede gelişti: türkiye (selanik, i̇stanbul ve i̇zmir), i̇talya (leghorn ve modena) ve polonya.

 devlet hizmetinde yahudiler 
i. ahmed döneminde, i̇spanya ile müzakere akdi için gönderilenler arasında gabriel buenaventura isimli bir yahudi de bulunmaktaydı. 1699 karlofça antlaşması görüşmelerine katılanlardan birisi de, 1675 yılında i̇stanbul'a yerleşmiş, kara mustafa paşa'nın özel hekimi i̇srael konegliano'ydu.

ruslara karşı bir anlaşma önermek için gönderilen i̇sveç kralı xi. charles'ın elçisi ile temas kurması için, sadrazam köprülü mehmed paşa, moiz ben yuda bebri'yi görevlendirdi. moiz ben yuda bebri'nin ölümünün ardından görevi oğlu yuda bebri devraldı., c.iv

 nüfus ve ikamet bölgeleri 
iv. murad'ın eyüp, galata ve üsküdar yörelerinde yaptırdığı nüfus sayımına göre 9990 müslüman, 304 rum, 17 frenk, 27 ermeni ve 957 yahudi mahallesi bulunmaktaydı. karay seyyahlardan samuel ben david (1642) karayların haliç'in iki yakasındaki balat ve hasköy'de, benjamen behar eli yeruşalmi ise hemen hemen tamamının hasköy'de yaşadığını belirtmektedir.

i̇stanbul'da bulunan i̇talyan göçmeni yahudilerin sinagog ve cemaatleri yakın ilişkide oldukları sefaradlarla birleşti. 1648 kmielnitzki katliamından kurtulabilen veya kazaklar tarafından tutsak alınan yahudilerin i̇stanbul yahudi cemaati'nce satın alınarak kurtarılmasıyla i̇stanbul'a yüzlerce aşkenaz gelmiştir.

17. yüzyılda i̇stanbul'un muzdarip olduğu yangınlardan yahudiler de zarara uğradılar ve başka muhitlere taşınmak zorunda kaldılar. böylece 16. yüzyılda kullanılan köken-sinagog kavramı 17. yüzyılda ikamet yeri-sinagog kavramına dönüştü. evliya çelebi, 22 mayıs 1606'da yahudi mahallesinde çıkan yangında binlerce ev kül olunca yahudilerin hasköy'e nakledildiğini, hasköy'ün yerli yahudileriyle birleşip 11.000 kişilik yirmi cemaat oluşturduklarını nakleder. 1618'de çıkan bedesten yangını zeytun sinagoğu'nu küle çevirince buradaki yahudiler ortaköy'e nakledildiler. 2 eylül 1633 yangınında yahudi mahallesinde 20.000 kadar ev kül olunca yahudiler başka mahallelere taşınıp romanyot sinagoglarına kaydoldular. 24 temmuz 1660'ta 80.000'den fazla evi harabeye çeviren büyük i̇stanbul ve galata yangınında dona gracia nasi'nin yeşivası da küle döndü. evleri yananlar, üsküdar'da sultan'ın bahçelerinde ağırlandılar.

1618'de galata'dan başlayıp hızla yayılan veba salgını sırasında yahudiler üsküdar'a göç etti. evliya çelebi seyahatnamesi'nde 1625'te üsküdar'da bir yahudi mahallesi bulunduğundan bahsedilir., c.1

 bazı fermanlar 
17. yüzyılda çıkarılan fermanlardan yahudileri ilgilendirenlerden bazıları şunlardır:
 4 zilhicce 1013 (24 nisan 1605): yahudilerin esir satışına kısıtlamalar getirildi.
 1 muharrem 1019 (26 mart 1631): yahudilerin kahve satabilme esasları düzenlendi. yahudilerin ata binmesi, samur kalpak ve kemha giymeleri ve kadınların ferace giymeleri yasaklandı.
 şevval 1011 (mart 1603): yahudilerin sinagogları yandığı takdirde yenisinin inşasına izin verildiği tekrarlandı; yahudilerin "tasvir ve mihrap bulunmayan evlerinde tevrat okuyabilecekleri" hükme bağlandı.

17. yüzyılda i̇zmir
 i̇zmir'de yahudiler 
yeni ahit'te yazılanlardan anlaşıldığı üzere miladın ilk yıllarında i̇zmir'de yahudi nüfusu bulunmaktaydı. 2. veya 3. yüzyıla ait olduğu sanılan bir kitabede "sinagogun anası" diye tanımlanan rufina isimli bir kadının var oluşu bu dönemde i̇zmir'deki yahudi varlığının kanıtıdır. fakat orta çağ'dan başlayarak 13 asır boyunca i̇zmir'de bir yahudi mevcudiyetine dair kanıt bulunmamaktadır. galante'ye göre bunun sebebi, sık sık gerçekleşen depremler, veba ve kolera salgınları ve savaşlardır.

i̇zmir'de örgütlenmiş bir yahudi cemaatinden ancak 1605 yılından itibaren bahsedilebilir. özellikle 1604-1620 yılları arasında selanik'te gerçekleşen yangın ve salgınlar sonucu yahudiler i̇zmir'e göç etmeye başlayınca ege ve akdeniz ticaretinin merkezi selanik'ten i̇zmir'e kaydı. 1631'de 7000 olan yahudi nüfusu 1675'te 15.000'e kadar yükseldi.

 sinagoglar 
1620'de i̇zmir'de etz ahayim, portugal, geruş, mahazike tora, şalom ve talmud tora isimli altı sinagog bulunmaktaydı. bunlardan üçü selanik kökenlilere ait olup haham jozef eskapa tarafından, diğer üçü ise i̇stanbullu haham i̇sak ben meir levi tarafından yönetiliyordu.

bu sinagogların yanı sıra, pinto ailesince yaptırılan pinto sinagoğu, bakış ailesince yaptırılan bakış sinagoğu ve sabetay sevi'nin mesih olduğunu i̇zmirlilere ilan eden haham moiz galante tarafından yaptırılan galante sinagoğu mevcuttu.

 jozef eskapa 
i̇zmir yahudileri, köken olarak başka şehir ve yörelerden geldikleri için kendilerine ait farklı geleneklere sahipti. yahudi zümreler arasında karışıklığı azaltmak ve gündelik ortak yaşam kurallarını düzenlemek için takanotlar hazırladı. bu bağlamda, cemaat bireylerinden alınacak vergilere katılım paylarını bir esasa bağladı ve cemaatin dinî ve idari işlerini yürütecek meclisler kurdu.

jozef eskapa'nın iki ünlü eseri roşe yosef ve hohen mişpattır.

 doğal afetler 
1616'da ortaya çıkan veba salgınında yahudilerin bir kısmı güzel hisar yöresine göç edip yeni bir cemaat kurdu. 1663'te tekrarlanan veba salgınında, aralarında hahambaşı haim benveniste'nin de bulunduğu yahudiler bu sefer pınarbaşı'na göç etti. 1668'de bir cumartesi gecesi şabat duasının ardından gerçekleşen şiddetli depremde, aralarında hahambaşı aaron ben hayim'in de bulunduği 400 yahudi can verdi.

 ekonomik ve sosyal durum 
17.yy, osmanlı yahudileri için genelde bir çöküş dönemi olsa da i̇zmir yahudileri'nin altın çağıydı. ekonomik refah yaygınlaşmış, kültürel faaliyetler artmış, okul ve yeşivaların sayısı artmış ve ilk matbaa kurulmuştur. yahudilerin bir kısmı ticaret ve sanayi ile ilgilenirken bir kısmı da bankerlik, kambiyo, simsarlık ve tercümanlık yapmaktaydı.

 i̇zmir'de ilk matbaa 
şehirde ilk i̇branice matbaa 1658'de abraham ben yididya gabay tarafından kuruldu ve ilk kitap olarak jozef eskapa'nın roş yosef isimli eseri basıldı. i̇zmir'in bu alandaki gelişimi, sabetay sevi hareketinin oluşturduğu kararsızlık döneminde durakladı.

18. yüzyıl gerileme dönemi

 osmanlı yahudileri 
sabetay sevi'nin yarattığı heyecan sonradan hayal kırıklığına dönüşünce, kendilerini "amaçsız ve şaşkın" hisseden osmanlı yahudileri "pasif korunma psikozu" içine girdi. günlük ibadetlerini dahi yerine getiremeyecek kadar i̇branice'yi unutan yahudi halkın ana dili zamanla ladino'ya dönüştü. i̇stanbul'da yangınlar 18. yüzyılda da aynı şiddetle devam edince yahudiler piri paşa, galata, ortaköy ve üsküdar'a kayarak yeni muhitlerine alışmaya çalıştılar.

yoksulluk ve ihtiyaç içinde olan filistinli yahudilerin borçlarını üzerine alan i̇stanbul yahudi cemaati, i̇mparatorluk, balkanlar ve i̇talya'daki cemaat mensuplarına "haftada 1 para zorunlu bağış" tahakkuk ettirdi. 1763'te de hebron yahudilerinin borçlarını karşılayabilmek için dolaylı bir vergi daha ekledi. 1772 tarihli belgelerden anlaşıldığına göre i̇stanbul yahudi cemaati o yıl bütçesinde 10.000 kuruş açık vermiştir, bunun sebebi ise 1500 vergi yükümlüsünden 300'ünün orduya çağrılıp cepheye gönderilmesiydi.

 edebiyat 
18. yüzyıl osmanlı yahudi edebiyatı üç bölümde ele alınabilir:
 i̇branice eserler,
 ladino çeviriler,
 ladino özgün eserler.

1714'te kudüs'ten i̇stanbul'a gelen yaakov ben meir kuli, yahudileri, atalarının dinlerine döndürebilmek için din kurallarının halkın anlayacağı bir dilde tekrar yazılması gerektiğine inanmaktaydı. bu fikirle yola çıkan kuli, 1730'da, "doğu sefaradlarının ansiklopedisi" ya da "i̇branice anlamayanların kitabı" olarak da anılan "yabancı dil konuşan kavim" anlamına gelen me'am lo'ezi yazıp yayımlamaya başladı. uzun yıllar boyunca bu kitap yüzlerce sefarad yahudisinin tek okuma kaynağı oldu; hatta bu eseri okumak dinî bir görev sayılıyordu. çok pahalı ve değerli kabul edilen bu eser çoğu kez drahoma olarak verilirdi.

ladino edebiyatının babası olarak anılan yayımcı abraham ben i̇sak assa (1710-1768) tevrat'ı, şulhan aruh'u ve aralarında osmanlı sultanlarının tarihinin de bulunduğu birçok tarihî, dinî ve bilimsel eseri tercüme edip yayımladı.

 müzik 
sefarad göçmenlerinin yeni vatanlarına uyumunun en güzel örneği, müzikteki adaptasyondur. yahudilerin türk musikisine erken zamanlarda iştirak ettiğine dair belgeler bulunmaktadır. bugün dahi yahudi ayinlerinde türk musikisi makamlarıyla bestelenen dua ve ilahiler kullanılır. örneğin:
 pesah'ın ilk günü: isfahan
 pesah'ın son iki günü: acemaşiran
 şavuot: mahur
 purim: saba
 hanuka: uşşak makamlarıyla söylenmektedir.

16. yüzyıldan başlayarak haham ve şair şlomo ben mazaltov ile besteci ve şair israel nadjara bir araya gelerek i̇brani tasavvuf ilahilerinden oluşan maftirim musikisinin temelini atmıştır. endülüs'te emeviler döneminde arap musikisine aşina olan yahudi besteci ve sazendeler kısa zamanda klasik türk musikisine uyum sağlayıp gönülden bağlanarak eserleri ile zenginleştirdiler.

şehzadeliği sırasında iii. selim'e tambur hocalığı yapan i̇sak fresko romano'dur.

 i̇stanbul hahambaşıları 

osmanlı yönetiminde saray'a bağlı bir yahudi hahambaşılığı'ndan ziyade, yahudi yerleşim birimlerinde şehir bazında küçük özerk hahambaşılıklar bulunmaktaydı. bu hahambaşılıkların en güçlüsü i̇stanbul hahambaşılığı'ydı. 18. yüzyılda i̇stanbul hahambaşılığı makamında yer alanların listesi şöyledir:
 haim kamhi: yeşivası, hahamların toplanarak tartıştıkları bir kültür merkeziydi.
 yuda benrey: 1715'te selanik'ten i̇stanbul'a göç etti. bnei yona eserini yayımladı.
 samuel levi: 1727'de hahambaşı oldu.
 abraham ben haim rosanes: 1665'te doğdu, 1743'te kudüs'e göç etti ve iki yıl sonra orada öldü.
 salomon haim alfandari: iii. mustafa devrine girilirken i̇stanbul hahambaşısı'ydı.
 mair i̇shaki: aslen selaniklidir.
 eliya palombo: yad ha-meleh eserini yazdı. 1762'de hahambaşı oldu.
 haim yaakov ben yakar: 19. yüzyılın ilk yıllarına kadar makamında kaldı.

 mevki sahibi yahudiler 
 daniel de fonseca 
1672 yılında portekiz'in oporto şehrinde marrano bir ailede doğan fonseca, papaz olmak için yetiştirildiyse de yahudiliğini gizlice devam ettirdi. durumu engizisyon makamlarına aktarılınca fransa'ya kaçtı. bordeaux'da tıp eğitimi alan fonseca, 1702'de i̇stanbul'a yerleşip, fransa elçisi gibi yüksek makam sahibi kişilerin özel hekimi ve sırdaşı oldu. 1740'ta ölen fonseca için voltaire, "belki de ulusunun tek filozofu" demiştir.

 tobia ha-kohen 
tobia, ii. mustafa'nın sadrazamı rami mehmet paşa'nın, ardından iii. ahmed'in sadrazamı baltacı mehmed paşa'nın hekimliğini yaptı.

 yeşaya aciman 
18. yüzyılda ve 19. yüzyılın başlarında osmanlı maliyesi'nde önemli mevkilerde bulunan aciman ailesinden yeşaya aciman, 1730'dan 1773'e kadar i. mahmud, iii. osman ve iii. mustafa dönemlerinde görev aldı. bir iftira sonucu idam edilen yeşaya'nın kardeşi meir de 1807'de, saray'da kendisine mevki verdiği bir yeniçeri tarafından öldürüldü.

 yuda baruh 
i. mahmud'un sarrafbaşısı yuda baruh isimli bir yahudiydi. madrid başpsikoposunun ikna etmesiyle avusturya i̇mparatoriçesi maria theresia, osmanlı yahudilerini ülkesinden kovmaya karar verdi. durumdan haberdar olan yuda baruh, i. mahmud'u bilgilendirince, padişah bir elçi göndererek i̇mparatoriçe'nin fikrini değiştirmesini sağladı.

 müslüman çoğunluk ve hristiyanlarla ilişkiler 
18. yüzyılda da, bazı bireysel ve yerel münferit olaylar dışında, yahudilerin müslümanlarla ilişkileri olumlu geçti; yahudilerin, dış ticaretteki başarılarını sahiplenen yabancı elçiliklerin himayesindeki hristiyanlarla sorunu vardı. yahudiler sık sık ermeniler ile rumların baskısına uğrar, ne zaman bir olay çıksa ortodoks rumlar, ermeniler ve bulgarlarla birlik olup yahudileri suçlamaya başlarlardı. bu tür baskı ve suçlamaların önüne geçmek çoğu kez ancak padişah fermanlarıyla gerçekleşebilmiştir.

 kayıkçılar loncası hayır kurumu 
haliç ve i̇stanbul boğazı'nın iki yakasına yolcu ve mal taşıyan yahudi kayıkçılar tarafından 1715'lerde kurulan "kayıkçılar loncası hayır kurumu"nun amacı, fakir kayıkçıların veya denizde boğulanların cenaze masraflarını karşılamaktı. bu kurum daha sonra denizde hastalanıp veya kaza geçirip karada ölenlerin masraflarını da karşılamaya başladı. loncaya zamanla kayıkçıların yanı sıra, deniz yoluyla meyve ve sebze taşıyan manavlar, şarap taşıyan meyhaneciler de katılmaya başladı. kurumun i. dünya savaşı başına kadar devam ettiği zannedilmektedir.balat lonca sinagogu'na ait 1912 tarihli bir zekat (tzedaka) kumbarası 500. yıl vakfı türk musevileri müzesi'nde teşhir edilmektedir

 doğal afetler 
18. yüzyılda i̇stanbul'da gerçekleşen 60'a yakın büyük yangın, şehrin demografik dağılımını etkilemeye devam etti. 1715 yangınında evleri yok olan birçok yahudi hasköy'ün piri paşa semtine yerleşti. 1740 yangınından sonra evlerinin tekrar inşa edilmesine izin verilmeyen yahudiler özellikle ortaköy, galata ve üsküdar'a taşındı. 1756 cibali yangınında 800'den fazla ev kül olunca yahudiler galata, ortaköy ve kuzguncuk'a kaymaya başladı.

 edirne 
1751'de hahambaşı seçilen eli geron zamanında edirne'de 13 özerk sinagog bulunmaktaydı.

her 1282 gram kaşer ete eklenen gabella geliri sadece muhtaçlara yardım için kullanılmak üzere bir fon oluşturuyordu. bazı i̇stanbullu yahudiler, "şehrin yabancısı" olduğu gerekçesiyle bu vergiyi ödemek istemeyince anlaşmazlık çıktı. bu olay üzerine sultan bir ferman yayınlayıp fakirleri gücendiren bu eylemin derhal kesilmesini ve herkesin vergisini ödemesini buyurdu.

 bazı fermanlar 
 giysiler 
 1701'de daltaban mustafa paşa, yahudilerin ve hristiyanların sarı ayakkabı ve kırmızı kalpak giymelerini yasakladı.
 14 nisan 1729'da iii. ahmed, müslümanlar için imal edilen kavukların yahudilerin külahlarına benzemeyecek şekilde yapılmasını buyurdu.
 haziran 1757'de iii. mustafa, zimmîlerin giysilerinin müslümanlarınkine benzememesi gerektiğini emretti. aynı fermanda zimmîlerin özel bir izin olmadıkça ata binmesini ve üç çift kürekli kayık kullanmasını yasakladı.

 evler 
12 temmuz 1725 tarihli fermanla müslüman evlerinin sekiz metreyi, zimmî ve yahudi evlerinin altı metreyi geçemeyeceği bildirildi.

 şarap ve üzüm satışı 
i. mahmud, 28 ocak 1732 tarihli fermanla şarap ve rakıların yahudi gemilerine yüklenmesini yasakladı. yahudilerin başvurusu üzerine dört ay sonra dinî gereksinimlerde kullanılmak ve meyhanede kullanılmamak üzere 10 kg şarap satışına ve nakliyatına izin verildi. aynı padişah, 23 ağustos 1751'de, zimmîlere bir kadehi dolduracak kadar dahi üzüm satılmasını yasakladı.

 üsküdar-bağlarbaşı mezarlığı 
1712 yılında yahudilere ait üsküdar-bağlarbaşı mezarlığı üzerinde ermeniler hak iddia edince iii. ahmed kapsamlı bir araştırma yaptırıp bir fermanla mezarlığın yahudilere ait olduğunu belirtti.

19. yüzyıl dağılma dönemi
 yahudilere etkileri 

iii. selim, i̇stanbul yahudi cemaati'nin bahriyeli olarak görev yapmak üzere orduya yahudi göndermesini istedi ve böylece yahudiler ilk defa vatan savunmasında yer almış oldular. daha sonra, 25 kasım 1804, 1 şubat 1808 ve 3 ocak 1809 tarihlerinde yayınlanan fermanlarla yahudiler bahriyeli sağlamaktan muaf tutuldu.

öte yandan, napolyon, filistin yahudi cemaati lideri hayim farhi ile temasa geçip bazı vaatlerde bulunduysa da farhi bu vaatleri geri çevirip akka savunmasında yer aldı. 1790'dan beri danışmanlığını yaptığı cezzar ahmet paşa tarafından 1804'te burnu kesilip gözleri oyularak hapse atıldı. aynı yıl cezzar'ın ölümünden sonra hapisten çıkarılan farhi, yanında büyütüp vali seçtirdiği abdullah paşa tarafından boğdurularak öldürüldü.

1807'de osmanlı hükûmeti rusya'ya savaş ilan etti. ruslarla müttefik olan i̇ngilizler i̇stanbul önlerine demirledi. hükûmet, savunmasını sağlamlaştırmak amacıyla i̇stanbul etrafına hendek kazılması için vatandaşları yardıma çağırınca, yahudiler "bir şabat günü olmasına aldırmayarak" yardıma koştu.

sultan ii. mahmud dönemi (1808-1839)

1821 yunan i̇syanı arifesinde donanmanın kuvvetlendirilmesi için bahriyeli sayısını artırma kararı alan hükûmet, i̇stanbul yahudi cemaati'ne başvurarak hasköy ve balat'tan da orduya katılacak 30'ar yahudi istedi. fener ortodoks patriği gregoryos'un ayaklanmayla ilgisi olduğu anlaşılınca patrikhane kapısına astırıldı. galante'nin anlattığına göre, infazda yer alan sadrazam benderli ali paşa, kalabalıkta yahudiler görünce "işte sizin ve bizim düşmanımız asıldı" deyip cesedin denize atılmasını emretti. mutal, biçaçi ve levi ismindeki üç yahudi sadrazam'ın isteğini yerine getirince, bundan gücenen mora rumları, öç almak için birçok yahudi cemaatine zarar verdi.

15 haziran 1826'da vaka-i hayriye ile yeniçerilerin kaldırılması, yahudiler için yeni bir dönemin başlangıcı oldu. son yıllarda tamamen yozlaşan yeniçeriler sudan bahanelerle yahudi mahallelerini yağmalayıp haksız kazançlar sağlıyordu.

liberalliğiyle bilinen ii. mahmud, şöyle demiştir:

 üç maliyeci 
yahudiler hakkında olumlu görüşleri bulunan ii. mahmud'un yeşaya isaiah aciman, ezekiel gabay ve behor karmona isimli üç yahudi maliyeciyi idam ettirmesi dikkat çekicidir. i̇damların yeniçeri ocaklarının kaldırılmasıyla ilgili olduğu düşünülmektedir.

 isaiah aciman 
aciman ailesinden son olarak isaiah aciman 1808'de banker oldu. yeniçerileri desteklediği iddiasıyla 1820'de servetine el konulan aciman, kıbrıs'a sürüldü. yeniçeri ocaklarının kaldırılmasından sonra da idam edildi.

 ezekiel gabay 
1811 yılında bağdat valisi küçük süleyman paşa'nın liderliğindeki ayaklanmayı bastırmakla görevli talat paşa'ya büyük yardımları bulunan ezekiel gabay, saray'a sarrafbaşı olarak atandı. saray'da nüfuz sahibi olan ermeni asıllı allahverdioğlu ile gabay arasında gerginlik mevcuttu. yunan isyancılarla ilişki kurmakla suçlanan allahverdioğlu asıldı ve artin kazas rodos'a sürüldü.

artin kazas, behor karmona aracılığıyla sürgünden dönüp görevine dönünce saray'daki ermeni nüfuzu tekrar eski kudretine kavuştu. kazas ve abdullah paşa'nın entrikaları sonucu, yeniçerilere para sağladığı gerekçesiyle gabay önce 1826'da bostancı'da hapsedildi, ardından antalya'ya sürülüp idam edildi.

 behor karmona 
"çelebi" lakabıyla anılan behor karmona'nın büyükbabası, iii. selim'in "baba" olarak hitap ettiği ve mali konularda tavsiye aldığı moiz karmona bir banka kurdu ve ölünce yerine torunu behor geçti. yeniçeri ocaklarının para işlerini de yürüten karmona, maaşları kontrol eder, yeniçeri ağalarına avans verirdi.

önceden sürgüne gönderilen fakat behor karmona'nın aracılığıyla sürgünden dönüp görevine devam eden artin kazas, ii. mahmud ile karmona'nın yalısının önünden geçerken behor'un müslümanlara alkollü içki sattığını anlattı. buna sinirlenen ii. mahmud, öfkesini üç kelimeyle dile getirdi: "öyleyse tez ölmelidir!", c.6 çelebi behor karmona, şabat'a denk gelen 14 nisan 1826 gecesi, kiduş duası okunduktan sonra cellatlar tarafından ailesi önünde boğdurtuldu.

sultan abdülmecid dönemi (1839-1861)

abdülmecid döneminde yahudi basını doğdu. 1843'te ilk ladino gazete olan la buena esperansa (i̇yi ümit), i̇zmir'de rafael uziyel pinserle tarafından yayımlanmaya başlandı. aynı kişi, 1846'da şaaret ha mizrahı (doğu'nun kapıları) yayımladı. i̇stanbul'un ilk yahudi gazetesi ise, 1853'te kırım savaşı'nda cepheye gidenlerden haber bekleyenlerin ihtiyacını karşılamak üzere, 1853'te matbaacı leon haim de kastro tarafından ladino diliyle or israel (i̇srailoğullarının işığı) adıyla yayımlandı. bugünün "gazete" kriterlerine uygun ilk gazete 1860'ta yehezkiel gabay'ın başlattığı el jurnal israelittir.

1847 yılında, yahudi gençlerin kaşer yemek bulamamaları nedeniyle okula devam edemediğini öğrenen abdülmecid, kuleli askerî lisesi'nde "haham gözetiminde kaşer mutfak açılmasını ve yahudi öğrencilerin cumartesi okula gelmemelerini" emretti. ayrıca abdülmecid, 12 mart 1857 tarihli fermanla yahudilerin hastane kurmalarına izin verdi.

1840 yılında şam ve rodos'ta gerçekleşen büyük çaplı kan iftirası olayları nedeniyle abdülmecid 28 ekim 1840'ta bir ferman yayınlayıp yahudilerin rahat bırakılmasını emretti:

hem bulletin de l'alliance''da yayınlanan hem de 1890'lı yıllarda osmanlı i̇mparatorluğu'nda yaşayan yahudilerin konu edildiği raporların ayrıntılarından da anlaşıldığı üzere, 19. yüzyılın sonlarında da "osmanlı i̇mparatorluğu yahudiler için güven içinde yaşadıkları sulh ve huzur limanı olmağa devam etmiştir".

dipnotlar

sözlük

kaynakça

bibliyografi

ayrıca bakınız 
 bizans i̇mparatorluğu'ndaki yahudilerin tarihi
 türkiye'de yahudilik
 bursa'daki gayrimüslimler
 i̇slam hakimiyeti altındaki yahudilerin tarihi

 
yahudi
ülkelerine göre yahudi tarihi