Morrígan

mórrígan veya morrígan ("büyük tanrıça" veya "hayalet tanrıça"), morrígu, morríghan veya mor-ríoghain olarak, zaman zamansa çoğul bir şekilde morrígna olarak da anılan i̇rlanda mitolojisi figürü. her ne kadar metinlerde açık bir şekilde bir tanrıça olarak tanımlanmasa da, önceleri bir tanrıçaymış gibi gözükmektedir.

egemenlik, kehânet, savaş ve savaş alanındaki ölümle ilişkilendirilen morrígan gerek tek başına gerekse üçlü tanrıça olarak ele alınabilir bununla birlikte üçlü tanrıça gruplaması kesin değildir; en yaygın üçlü morrígan, badb ve machayken nemain, fea, anann ve diğerleriyle de üçlü tanrıça görüldüğüne rastlanılabilir. üçlü tanrıça formunda üçlemeyi oluşturan tanrıçaların her birinin savaşın farklı bir yönünü temsil ettiği söylenebilir. genel olarak morrígan, cermen valkyrielerle karşılaştırılabilecek bir tür savaş tanrıçası olsa da, özellikle büyükbaş hayvanlarla ilişkilendirilmiş olması zenginlik, bereket ve toprak ile de ilgili bir rolü olduğu fikrini yaratmıştır.

genellikle karga veya kuzgun formunda olan morrígan'ın karga formunda savaşçıların üzerinde uçtuğuna inanılır, ulster döngüsüde ise yılanbalığı, kurt ve inek formlarını almaktadır.

etimoloji 
morrígan'ın isminin anlamı konusunda ihtilaf vardır. doğrudan bir şekilde "büyük kraliçe" olarak yorumlanabilir: eski i̇rlandaca mór, büyük; rígan, kraliçe, ki bu hipotetik proto-keltik *māra rīganī-s'den türer. bununla birlikte isim metinlerde o harfinin üzerinde fonetik belirtke içermez. alternatif olarak, mor (fonetik belirtke olmaksızın) eski i̇ngilizcedeki maere ve i̇skandinav mara ile soydaş bir şekilde, canavarlık veya dehşet ifade eden bir hint-avrupa kökünden geliyor olabilir. bu ise proto-keltikte şu şekilde yeniden inşa edilebilir: *moro-rīganī-s. çağdaş uzmanların çoğunluğu "morrígan"ın, sıklıkla "hayalet kraliçe" şeklindeki tercümesiyle, daha eski ve daha doğru form olduğunu düşünmektedirler.

kaynaklarda morrígan

dipnotlarda ve lügatçelerde 
morrígan'a dair ilk kaynaklar latince yazmalardaki dipnotlar ve lügatçelerdir. yeşeya kitabının latince vulgata tercümesini barındıran, 9. yüzyıldan kalma bir yazmada lamia kelimesi i̇branice lilithi çevirmek için kullanılmıştır. bir dipnotta bu "kadın formunda bir canavar, yani, bir morrígan" olarak tanımlanmıştır. cormac'ın lügatçesi (yine 9. yüzyıl) ve daha sonraki dönemden kalma bir yazmadaki (h.3.18) dipnotta, çoğul gudemain ("hayaletler") sözcüğü çoğul formdaki morrígna ile tanımlanmıştır. 8. yüzyıl tarihli o'mulconry'nin lügatçesi macha'nın üç morrígnadan biri olduğunu söyler. buradan o dönemde morrígan isminin belirli bir bireyden ziyade bir varlık türü, sınıfını tanımlamakta kullanıldığı görülmektedir.

ulster döngüsü 
morrígan'ın ilk görüldüğü anlatılar ulster döngüsündeki hikâyelerdir ki bu hikâyelerde tek bir birey olarak betimlenir, hikâyelerin kahramanı cúchulainn ile belirsiz bir ilişkisi vardır. táin bó regamna'de, cúchulainn,  morrígan ile, morrígan cúchulainn'in bölgesinden bir düveyi götürürken görür. morrígan'ı tanımayan cúchulainn, ona meydan okur ve hakaret eder; bu sebeple de onun düşmanlığını kazanır. bir sürü tehditte bulunan morrígan ise, gelecekteki bir savaşta cúchulain'in öldürüleceği kehânetinde de bulunur. ona garip bir şekilde, "senin ölümünü koruyorum" der.

morrígan ayrıca, táin bó cuailngede ve cúchulainn'in ölümünü anlatan masalın bir sürümünde de geçer.

mitolojik döngü 
morrígan ayrıca mitolojik döngü metinlerinde de görülmektedir. 12. yüzyıl tarihli sözde-tarihsel bir derleme olan lebor gabála érenn' tuatha dé danann arasında, ernmas'ın kızlarından biri, nuada'nın torunu olarak sayılır.

ek olarak, morrígan cath maige tuireadh'da da görülür.

kaynakça ve notlar 

i̇rlanda tanrıçaları
ölüm tanrıçaları
kelt tanrıçaları
savaş tanrıçaları
bereket tanrıçaları
ana tanrıçalar
kelt mitolojisi