Taşpınar, Lefke

taşpınar veya angolem (, angolemi), de jure olarak kıbrıs cumhuriyeti'nin lefkoşa bölgesi'ne, de facto olarak ise kuzey kıbrıs türk cumhuriyeti'nin lefke i̇lçesi'ne bağlı olan köy. angolæmi ve angolœmi olarak da bilinmektedir. 212 nüfuslu olan köyde ikamet edenlerin sayısı 1996-2006 aralığında düşmüş olup, köyde yaşayanların yaklaşık %30'u türkiye vatandaşıdır. köyün yüzölçümü 6.727 km2 (6727 dönüm)'dir.

köy, lüzinyanlar tarafından kuruldu. eski adı olan angolem 'in kökenine ilişkin en yaygın iddia fransa'daki angoulême kasabasından geldiği yönündedir. 1489 yılında venedik hakimiyetine geçen köy, 1570 yılında osmanlıların eline geçti. sakinlerinin kısmen terk ettiği köye, 1570'lerden başlanarak yörükler yerleştirildi. 1878 yılında birleşik krallık hakimiyetine girdi.

1960'ta kıbrıs cumhuriyeti'nin ilanından sonra etnik çatışmalar başladı. kıbrıs harekâtı kapsamında, 16 ağustos 1974 civarında köy çevresi türk hakimiyetine geçse de türk ordusunun köye girmesi daha sonra gerçekleşti. 2008'den beri lefke belediyesi'ne bağlı köy statüsünü devam ettirmektedir.

köy ekonomisi; tarım, hayvancılık ve suculuğa dayanır. daha çok kavun, karpuz ve sebzeleriyle tanınmaktadır. telefon numaraları tüm kuzey kıbrıs'ın telefon kodu olan +90392 ve bölgesel kod olan 723 ile başlar. ulaşım muhtelif güzergâhları olan iki adet asfalt yolla sağlanmaktadır.

adının kökeni 
köyün türkçe adı olan taşpınar 'ın, eski adı olan angolem ile herhangi bir ilgisi yoktur. bu bakımdan köyün türkçe adı, kıbrıs'taki türkçe köy adlarının içindeki en büyük kategoride bulunmaktadır. taşpınar ismi köye, diğer pek çok köy gibi 1958'de köy adlarının türkçeleştirilmesi sırasında verilmiştir.

"angolem" adının köye, lüzinyan döneminde fransa'daki angoulême kentine atıfta bulunularak verildiği düşünülmektedir; ancak bunu ispatlayacak herhangi bir belge mevcut değildir. bu iddianın biraz daha geliştirilmiş bir hali de, orta çağ'da angoulême'den gelen bir şövalyenin köyde yaşadığı iddiasıdır.

başka bir iddiaya göre ise köyün adı; köyün sahibi, eski antakya patriği pierre d'angouleme'den geldiği yönündedir.

tarihçe 
köyde mö 7.-8. yüzyıllara ait bir bronz buhurdanlık bulunmuştur. köy lüzinyanlar tarafından kurulmuştur.

taşpınar ve çevre köyler, 1570 yılında lala mustafa paşa tarafından alınarak osmanlı hakimiyetine geçti. bu sırada köydeki bazı aileler dağlara kaçtı. daha sonra 1572 yılında  ii. selim'in emriyle köye i̇ç anadolu'dan türkmen olan yörükler yerleştirildi. köyde bir sıbyan okulu açıldı. 1780 yılındaki kayıtlarda, pendaye'ye (günümüzde "pendaya" veya "yeşilyurt") bağlı bir yerleşim olarak kaydedildi. köy tanzimat'tan sonra girne ilçesine bağlı lefke bucağının bir köyü haline geldi. 1878 yılında birleşik krallık hakimiyetine geçen köy, bu dönemde de aynı konumda kaldı.

1960'ta kıbrıs cumhuriyeti ilan edildi. 1963 yılında ise toplumlararası çatışmalar başladı. köy, türk mukavemet teşkilatı'nın lefke sancağı'nın doğancı kovanı'na bağlandı ve koruma altına alındı. bu dönemde köy dışında sürülerini bekleyen iki çoban rumlar tarafından öldürüldü. aynı zamanda köy, birkaç köyden göç aldı ve 1964 yılında nüfusu 600'e yükseldi. 20 temmuz 1974 günü, üç rum zırhlısı köyü top ateşine tutmaya başladı. bir buçuk saat sonra rum askerleri köye girdi ve bazı köylüler doğancı'ya kaçtı. rumlar aynı gün köyü terk edip doğancı'ya ve lefke'ye hücum ettiler. bu arada türkler yolları barikatladı. 22 temmuz günü rumlar geri dönüp köyü yeniden top ateşine tutmaya başladı. bu çatışma 23 temmuz sabahına kadar sürdü. 23 temmuz günü taşpınar, doğancı ve gaziveren muhtarları rumlarla bir ateşkes antlaşması imzaladı. bu antlaşmanın yürürlüğe girmesinden sonra köy halkı doğancı'ya kaçtı. 28 temmuz günü köye geri dönen halk, köyde kalan 11 kişinin öldürüldüğünü 23 veya 37 kişinin ise esir alındığını gördü. esirler 100 gün sonra serbest bırakıldı. 16 ağustos günü türk ordusu lefke yöresine taarruz etti. fakat köy ileriki günlerde köyün önemli kişilerinin ricası ile türk hakimiyeti altına girdi.

her yıl 25 temmuz günü köyde taşpınar şehitleri'ni anma günü adı altında tören düzenlenir.

köy 2008 yılında lefke belediyesi'ne bağlandı. köylüler belediyeye bağlanmak istemedi ve eylem yaptılar. bu kapsamda muhtar mühür bıraktı ve köylüler başkalarının düzenlediği eylemlere destek verdi.

köy ve çevresi 1972'de sele maruz kaldı. aynı şekilde, 19 ocak 2010 gecesi bostancı ve güzelyurt'u etkisi altına alan bir sel yaşandı. bu selde bostancı - taşpınar yolu hasar alıp trafiğe kapatıldı. 23 ocak günü ise tamiratlar bitirildi ve yol açıldı.

kültür 
9 ekim 2010 günü, taşpınar i̇lkokulu'nda "angolemliler günü" adıyla, köylülerin ve köy dışında yaşamayan köylülerin katılımıyla bir etkinlik düzenlendi.

mimari 

köyün evleri genellikle kerpiçten yapılmaktadır ve tahta kapılıdır. köyde meydanlar da vardır.

pek çok ev bakımsız ve terkedilmiştir. sokaklarda kullanılmayan traktör ve araçlar bulunmaktadır.

tarihi yerler 
 köyde lüzinyanlar bir kilise yapmışlardır. kilisenin kalıntılarının 20. yüzyılın başlarına kadar kalmasına rağmen şu an kilisenin yerinde hiçbir şey kalmamıştır. köylüler bu yere kilise lakşası demektedirler. 20. yüzyılın ortalarında fransa'dan köye bir mektup gelmiş ve kilisenin durumu sorulmuştur.
 köyde iki tane tarihi özelliği olan su kuyusu bulunmaktadır. bunlardan biri hacı mulla adında bir kişi tarafından yapılmıştır ve buna hacı mulla i̇skaiyesi denmektedir. diğeri ise köylü 24 kişi tarafından yapılmıştır.
 köydeki cami, osmanlı döneminde yapılmıştır. kesme taştandır. 1927 yılında bu camiin bir vakfı olduğu bilinmektedir.

 köyde 1974'te rumlar tarafından öldürülen sekiz kişiden yedisinin mezarı bir şehitlik olarak ayrılmıştır. şehitliğin girişinde 1974 taşpınar şehitliği yazmaktadır. 1974'te ve 1964'te öldürülen diğer üç kişi ise köy mezarlığına gömülüdür.

coğrafya 

köyün rakımı 182 metredir. köyden doğancı deresi geçmektedir.

köyün toplamda 6727 dönüm (6.727 km2) alanı bulunmaktadır. bu alanın 3081 dönümü (3.081 km2) tarımsal arazi ve 132 dönümü (0.132 km2) hali arazi ve mera arazisi olarak kullanılmaktadır. köyde orman arazisi bulunmazken 3514 dönümlük (3.514 km2) arazi kullanılmamaktadır.

köyde "goronya" adlı bir tepe vardır. bu tepede tilkiler ve yuvaları da bulunmaktadır.

köyün altında çakıl yatakları vardır. bu yataklarda ve pliyosen çağ kumu içinde su bulunur. bu pliyosen istifine "taşpınar formasyonu" adı verilir ve yapısı itibarıyla bir yelpaze deltası oluşturup, bölgede bulunan bir fayın kanıtını teşkil eder. köydeki su güzelyurt akiferi'nin parçasıdır; köyün altındaki akifer 21 metre kalınlığındadır. köy, akiferin en az kalınlık gösterdiği bölgedir ve güneybatı köşesinde yer alır. köyün su kaynağının bitmek üzere olduğu yönünde söylemler de vardır.

i̇klim 
köy akdeniz ikliminin etki alanı içerisindedir. en sıcak ay temmuz, en soğuk ay ise ocaktır. köyün yıllık ortalama en yüksek sıcaklığı 24.7 - 25.4 °c, en düşük sıcaklık ortalaması ise 11.7 - 12.6 °c aralığında seyretmektedir. ortalama hava sıcaklığı ise 18.3 - 19.2 °c arasındadır. köye yılda ortalama 276 – 316 mm yağış düşmektedir. nispi nem ortalaması ise %70 - 71'dir.

ekonomi 

köyün ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayalıdır. köyde arpa, buğday, sebzeler ve narenciye yetiştirilir. kavun ve karpuz da yetiştirilir ve köy karpuz, kavun ve sebzeleriyle ünlüdür. bostancı'dan toprak kiralanarak da tarım yapılmaktadır.

ayrıca köyde suculuk da yapılmaktadır. evsu, taşpınar su ve angolem su adlı içme suyu şirketlerinin köyde kuyusu vardır. bunlar dışında on adet su kuyusu daha vardır. ayrıca evsu şirketi köyde bir "kaynak suları izleme ve kontrol merkezi" kurmuştur.

köyün yanında bir askeri birlik bulunmakta ve bu birlik köyün canlılığını da sağlamaktadır.

köy 54. av bölgesi (kuzey) ile askeri bölgeye yakın olduğu için sürekli av yasağı olan bölgenin (güney) kesişme noktadındadır. yerleşim olan bölgelerde avlanma yapmak yasaktır. bunun dışında 2010 yılı itibarı ile köy ii. ince ava tamamen kapalıdır. büyük av ve ince ava ise köyün kuzeyi açıktır.

nüfus 
köyün nüfusuna ilişkin ilk veriler, 1831 yılına, ii. mahmut dönemine aittir. bu sayımda sadece erkekler sayılmıştır.

1960 - 1996 yılları arasındaki nüfus artış hızı %0.27'dir. 1996 - 2006 aralığında ise köy nüfusunda bir düşüş görülmektedir. bu, köyün başta lefkoşa olmak üzere başka yerlere verdiği göçün bir sonucudur. ayrıca 1964 yılındaki ani yükselmenin sebebi rumlardan kaçan göçmenlerdir.
 
1996 yılında köyde yaşayan kktc vatandaşı sayısı 173 iken bu sayı 1998'de 179'a çıkmıştır. bu verilere göre kktc vatandaşlarının yıllık artış hızı %1.70'tir. 1996 yılında köyde ikamet eden diğer 72 kişi ise türkiye vatandaşıdır. bu kişilerin toplam köy nüfusundaki oranı %29.39'dur.

köy nüfusu genelde yaşlılardan oluşmaktadır. gençler daha çok türkiye vatandaşıdır.

köydeki nüfusun cinsiyete göre dağılımı aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

2006 itibarı ile köyde 75 konut vardır.

1831 yılında yapılan nüfus sayımına göre köy nüfusunun tamamı müslüman'dır (türk'tür).

siyaset 
köy, kuzey kıbrıs yönetiminde lefke i̇lçesi'ne bağlıdır. 2016 yılında lefke i̇lçesi kurulana dek güzelyurt i̇lçesi'nin lefke bucağına bağlıydı. belediye düzeyinde ise köy lefke belediyesi'nin köylerinden biridir. köy, kıbrıs cumhuriyeti yönetiminde lefkoşa bölgesi'nde bulunur ve posta kodu 2826'dır.

muhtarlık

seçim sonuçları 
17 nisan 2005 seçimlerinde seçmen kütüğünde 145 kişi kayıtlıydı. 119 kişi ise oy kullandı. oy kullanma oranı %82,07'dir. geçerli sayılan oy sayısı ise 117'dir (toplamın %80,69'u). 17 nisan seçimlerinde adayların köy seçmenlerinden aldıkları oyların dağılımı şu şekildedir.

 ysk'nın belirlediği sıralamadır.

19 nisan 2009 seçimlerinde seçmen kütüğünde 147 kişi kayıtlıydı. 128 kişi ise oy kullandı. oy kullanma oranı %87,07'dir. geçerli sayılan oy sayısı ise 113'tür (toplamın %76,87'si). köyün %69,3'ü seçmen olup %30,7'si seçmen olma vasıfları taşımamaktadır. 19 nisan seçimlerinde partilerin köy seçmenlerinden aldıkları oyların dağılımı şu şekildedir:

 ysk'nın belirlediği sıralamadır.

18 nisan 2010 seçimlerinde seçmen kütüğünde 147 kişi kayıtlıydı. 118 kişi ise oy kullandı. oy kullanma oranı %80.27'dir. geçerli sayılan oy sayısı da 118'dir. 17 nisan seçimlerinde adayların köy seçmenlerinden aldıkları oyların dağılımı şu şekildedir:

 ysk'nın belirlediği sıralamadır.

sivil toplum kuruluşları 
şu anda köyde bir sivil toplum kuruluşu olduğuna yönelik bir bilgi yoktur. fakat geçmişte köyde bulunduğu bilinen sivil toplum kuruluşları aşağıdadır:

 taşpınar su komisyonu, köye su sağlamak ve köydeki suyla ilgili aletlerin bakımını yapmak için kurulmuş bir kuruluştu. 1960 yılında var olduğu bilinmektedir.
 angolem cami-i şerifi vakfı, vakıf hakkındaki bilgi burada bulunmaktadır.

altyapı 

taşpınar'da sürekli olarak su mevcuttur. köyün çöpleri bağlı olduğu lefke belediyesi tarafından toplanıp aplıç köyüne atılmaktadır. köyde henüz kanalizasyon bulunmamaktadır.

köyde ilkokul bulunmakta; fakat kullanılmamaktadır.

taşpınar, doğancı telekomünikasyon santraline bağlıdır. telefon numaraları tüm kuzey kıbrıs'ın telefon kodu olan +90392 ve bölgesel kod olan 723 ile başlar. ayrıca köyde adsl hizmeti verilebilmektedir.

köyde asfalt yol bulunmaktadır, ancak bu yol tankerlerin geçmesi sonucu tahrip olmuştur. bu yol 3 ile 5 metre arasında genişliği olan bir bağlantı yoludur. bu yolun doğusunda bostancı, batısında ise taşköy bulunmaktadır. ayrıca köyden güneye doğru giden bir yol daha bulunmaktadır. fakat bu yolun sınırdan ileriye uzanan tarafına geçilememektedir. doğancı'dan da gelen bir yol mevcuttur. bu yol köye yapılan ilk asfalt yoldur ve 1990 yılı civarlarında yapılmıştır. bu tarihten önce köye ulaşım toprak yoldan sağlanmaktaydı.

notlar 
a.  1831'deki nüfus sayımında sadece erkekler sayılmış, nüfus 25 olarak belirlenmiştir.

kaynakça

dış bağlantılar 
 wikivoyage'de taşpınar için gezi rehberi 
 wikimapia'da taşpınar 
 google maps'te taşpınar
 yahoo! maps'te taşpınar
 bing maps'te taşpınar 

lefkoşa kazasındaki yerleşim birimleri
lefke'deki yerleşim birimleri