Kurultay

bu sayfa altay kavimlerinin yasama organı kurultay hakkındadır. eski türklerdeki kağanlık yasama organı için türk toyu maddesine bakınız.
kurultay (moğolca: хуралдай, khuraldai; türkçe: kurultay)  altay budunlarında politik ve askeri kararların alındığı meclise verilen addır. eski türklerde kurultaya daha çok "toy" adı verilmiştir. günümüzde ise, hem moğol hem de türk topluluklarında parlamento veya seçimli toplantı anlamında kullanılmaktadır.

sözcük kökeni
moğolca quralda “toplantı, cengiz han yasasında büyük aile meclisi” sözcüğünden alıntıdır. bu sözcük moğolca qura- “toplanmak” fiilinden türetilmiştir.

toy ile farkı
altay budunu bölündükten sonra, kurultay moğol geleneğinin, türk toyu türk geleneğinin bir kurumu olarak yaşamıştır. türk töresi ve moğol töresi arasında bulunan farklar, bu iki meclisin farklı yapılara sahip kurumlar olduğu anlamına gelmektedir.

moğollar ve türk-moğol devletlerinde kurultay
bu terime ilk olarak moğolların gizli tarihi'nin 282. paragrafında "yeke kurilta" (yüce kurultay) şeklinde rastlanmıştır. moğollarda kağanın başa geçmesi için kurultay toplanır ve kurultayda alınan kararlar uyarınca izlenen bir prosedür gereği kağanlık için cülus töreni yapılırdı. 15. yüzyılda yaşayan alman gezgin johann schiltberger, bir türk-moğol devleti olan altın orda devleti kurultayındaki bir taç giyme törenini şu şekilde anlatmıştır::

altın orda hanlığı'ndaki kağan seçimleri için rus boyarlar ve prensler, sık sık devletin başkenti olan saray'da bekler ve yeni kağandan toprak icazetleri olan yarlıklarını alırdı. bu iş için "kağan kutarmak" yani kağanı kutsama törenlerine özellikle 14. yüzyılda sıkça katılmak zorunda kalan ruslar arasında her han değişimi önemli bir sıkıntı olarak görülmüştür. bugün modern rusçada "amaçsızca boş boş dolanmak" anlamında kullanılan "кутерьма" (kuter'ma) kelimesi de bu dönemdeki törenlerin adından ortaya çıkmıştır. (kutarmak: kağana kut yetkisini vermek)

devlet erkânındaki önemli atamalar, rütbelendirmeler ve siyasi-askerî kararlar, kurultaylarda alınmıştır. askerî seferlere, savaşlara ve barışlara da burada karar verilmiştir. örneğin cengiz han'ın kağanlığı 1206'da düzenlenen moğol kurultayı'nda ilan edilmiştir. bunun yanında moğol devlet kültüründe büyük kurultayın altında olan ve genellikle gündelik devlet meselelerinin görüşüldüğü, daha önemsiz kurultaylar da kurulmuştur.

moğol gelenekleri uyarınca moğol boylarının başlarındaki beyler kurultaya katılma yetkisine sahiptir. bir moğol kağanı öldüğünde ve yeni kağan seçileceği zaman, ordu seferde dahi olsa seferdeki beyler geri dönerek kurultaya katılmak zorundadır. nitekim, 1241'de viyana eteklerine kadar gelen moğol ordusu, moğol kağanı ögeday'ın ölümü üzerine başkente geri dönmüştür. yine, 1259'da möngke'nin ölümü üzerine moğol ordusu suriye'den çekilmiş ve memlûkler ile yaptığı savaşı sonlandırmıştır.

bugünkü kullanımı
bugün altay uluslarından olan moğollar ve türkler arasında bu eski yasama organının adı hâlâ yaşatılmaktadır. ancak günümüzde sadece bir yasama organı anlamında kullanılmayan kurultay kelimeleri başlıca parlamento, kongre, konferans ve özellikle türkiye'de siyasi partilerin seçimli genel kurulları anlamlarıyla kullanılmaktadır.

bugün türk halklarında farklı anlamlarda kurultay kelimesinin kullanıldığı görülmektedir: dünya başkurtlar kurultayı, dünya uygur kurultayı, kırım tatar kurultayı vb. modern moğollarda ise millî meclisin adı "ulsın ik kural" (улсын их хурал)'dır. kurultay kelimesini kurultáj biçiminde yaşatan bir başka millet ise macarlardır.

ayrıca bakınız
 türk toyu

üst notlar

kaynakça

dış bağlantılar
 kırım tatar kurultayı 
 ii. dünya başkurtları kurultayı

eski yasama organları
türk tarihi
moğol tarihi
altay dil ailesi