Gönen, Balıkesir

gönen ( artemea, grekçe: ασεψούς asepsus), balıkesir'in bir ilçesidir. gönen, marmara bölgesi’nin güney marmara bölgesi içinde balıkesir iline bağlı bir ilçedir. kaplıcaları ile ünlüdür. 
şehrin doğusu manyas ilçesi, kuzeydoğusu bandırma ilçesi, batısı biga ve yenice ilçeleri, kuzeyi marmara denizi ve erdek körfezi, güneyi balya ilçesi ile çevrilidir.

tarihçe 

kaplıcaların çevresinde yapılan hafriyatlar sırasında ortaya çıkan mozaikler, yazılı taşlar, sütun başlıkları ve madeni paralar gibi tarihi eserler gönen'in, yerleşim yeri olarak kullanılmasının milattan öncesine dayandığını göstermektedir. m.s. 2. yüzyıl ait bulunan kitabelerde şehrin adı ‘sıcak su şehri, thermi’, hamamlarda ‘granikaion hamamları’ olarak geçmektedir.  bu kitabelerde, sıcak suyun şehir için önemli olduğu ve şifa dağıtan suyun insanlara sunulması için yardım yapan yönetici ve kişilerin isimleri belirtilmektedir. antik çağlardaki isimleri asepsus ve artemea olan ilçe; tarih boyunca çeşitli medeniyetlere de ev sahipliği yapmıştır. bu nedenle gönen, oldukça zengin bir kültürel ve tarihi mirasa sahiptir.
i̇lk yerleşimi hakkındaki en net bilgiler bölgede yapılan bilimsel çalışmalar ışığında  elde edilen nümismatik bulgu ve arkeolojik verilerin analizleri, 2011 yılında mysia antik bölge ve kentleri  hakkında araştırma yapan belgesel yönetmeni gültekin gün’e ait ‘’direnen tarih mysia’’ adlı  belgesel çalışma notlarında anlaşılmaktadır. gönen adının antik çağ’da konan – artemea,  (gönen) olarak geçmesi, antik yerleşimin imar izlerinin bölge  yakınında var olduğu sanılan artemis tapınağının yanında kurulmuş olabileceği düşünülmektedir. i̇lçe sınırları  içinde yapılan bilimsel kazı programında çıkan mezar stelleri, mozaikler, sütunlar incelendiğinde arkeolojik tespitlerin antik çağ’da  (sıcak su şehri, thermi‟, granikaion hamamları) doğal kaynağın olmasından iskan hareketlerinin doğruluğunu içerdiği niteliğini taşımaktadır.

mö 14. yüzyılda bir köy olarak kurulduğu tahmin edilen ilçede; osmanlı dönemine kadar, truvalılar, i̇yonyalılar, lidyalılar, persler, helenler, bergama krallıkları ile roma ve bizans devletlerine ait halkların yaşamlarını sürdürdükleri tahmin edilmektedir. uzun süre bizans yönetiminde kalan bölge, 13. yüzyılda anadolu selçuklularının eline geçmiş, bu devletin dağılmasından sonra karesi beyliği yönetiminde kalmış ve nihayet 1334 yılında osmanlı idaresine katılmıştır.

i̇lçe; osmanlı hâkimiyetine girmesinden sonra, bolu yöresinden gelen akçaali, rüstem ve malkoç beylerine ait aşiretlerin yerleşimiyle, eski artemea şehrinin kalıntıları üzerinde, 14 yüzyıl başlarında oluşmaya başlamıştır.

1859 (h. 1275) yılında kırım ve kafkasya’dan, 1877-1878 (h. 1293) yılında rumeli ve balkanlar ile kafkaslardan gelen göçmenlerle nüfus artmış ve yeni mahalleler kurulmuştur (plevne, tırnova, reşadiye). göçle gelenlerin bir kısmı ilçe merkezine yerleşirken büyük bir bölümü köylere yerleşmiştir. 1382 yılına kadar erdek kazasına bağlı iken, 1398 yılında da müstakil kaza haline gelmiştir.

1881 de ilçe olan, 1885 yılında belediye teşkilatı kurulmuştur. gönen; 1920'de yunan işgaline uğramış, 6 eylül 1922'de düşman işgalinden kurtarılmıştır.

truva savaşı, mysia ve zeleia

m.ö. 1200 yıllarında akhalar (yunanlar) ile troya arasında yaşanan ve yaklaşık on yıl süren truva savaşında mysialılar başlarında khoromis ve bilici ennomas olduğu halde truva'yı destekleyerek onların yanında savaşa katılmışlardır.
boğazlarda güçlü bir hakimiyet sağlayan yunanlar, troya kentine saldırmışlardır. bu saldırıya troya tek başına değil trakya ve anadolu'da yaşayan uygarlıkların birleşmiş kuvvetleriyle karşı koymuştur. troas ve mysia gibi komşu bölgelerle, trakya, paphlagonia, lykia, phrygra gibi uzak bölgeler de troya'ya yardımcı göndermişlerdir." bu açıklamadan da mysialılar'ın troya egemenliğini benimsediği anlaşılabilir.

tarihçi strabon ise, "şimdi kyzikos dolaylarındaki halk, aisepos çayından rhyndakos çayına ve daskylitis gölüne kadar genellikle dolienes olarak adlandırılır," sözleriyle gönen, erdek ve manyas gölü civarında dolieneslerin varlığından söz eder. 

başlarında lykaon'un oğlu pandaros olduğu belirtilen, troya savaşına katılan zeleia halkının mücadele, kahramanlık ve cesareti i̇lyada'da şu şekilde anlatılır":

"sonra zeleia'da oturanlar gelir, i̇da'nın ta dibinde, aisepos'un kara sularını içen zengin troyalılar. başlarında lykaon'un ünlü oğlu pandaros var, apollon kendisi vermiştir pandaros'a yayını."

"aradı belki bulurum diye tanrıya benzer pandaros'u. kusursuz, güçlü lykaon'un oğlunu buldu ayakta, çevresinde kalkan taşıyan sıra sıra erler, aisepos akıntılarından gelmişlerdi hepsi de. durdu yanında, söyledi ona şu kanatlı sözleri. lykaon'un yiğit oğlu dinler misin beni, tezgiden bir ok atar mısın menelaos'a, nasıl," "hadi git ünlü menelaos'a bir ok at sonra yurduna kutsal zeleia kentine dönüşünde değerli kurbanlar kesmeyi ada, ilk kuzulardan ün salmış okçu lykialı apollon'a."
 
destanın devamında pandaros menelaos'a bir ok atar ama öldüremez, sadece hafifçe yaralanmasına sebep olur. i̇kinci karşılaşmalarında pandaros kargısıyla menelaos'u öldürmeyi dener, ancak tydeus'un oğlu diomedes kalkanıyla hücumu savuşturur ve kargısını pandaros'a fırlatır. diomedes'in kargısı pandaros'un yüzüne isabet eder ve ölür. zeleialılar telaşla pandaros'un cesedini alır ve merkez hükümete götürerek defn ederler.

mysialılar truva hükümetinin yıkılması üzerine lidyalılar'ın egemenliğine girmiştir.

memnon köyü

akhalar ile truvalılar arasında yapılan savaşta zeleia halkı pandaros önderliğinde truva'ya yardıma gider. bu savaşa troya'ya yardıma gelenlerden biri de troya soyundan olup, aynı zamanda habeşistan kralı olan memnon'dur. memnon savaşa katılmış ancak ölmüştür. memnon, şuanki güvercinli köprü'nün batısına gömülmüş ve burada zamanla memnon köyü kurulmuştur.

memnon köyü günümüzde ulukır köyünün sınırlarında olup, güvercinli köprü'nün batı yakasındadır. çanakkale yolu üzerinde olan söz konusu bölgeye gelindiğinde höyük türünden yükseltiler fark edilmektedir.

büyük i̇skender ve güvercinli köprü

zeleia kenti kısa bir süre sonra pers hakimiyetine girmiştir.
mö. 334 yılında büyük i̇skender ile persler arasında yapılan granikos savaşı'nda (biga çayı) zeleia halkı perslerin yanında yer almıştır fakat yenilgilerine engel olamamıştır. zeleia şehri kyzikos'a bağlı bir uç karakol vazifesi görmüştür.

granikos savaşı'nda pers ordusunu bozguna uğratan i̇skender, bir rivayete göre savaş esnasında aeisepos'un (gönen çayı) kenarında dinlenmek için mola vermiştir. yıkanmak için dereye inen askerler orada dolaşırken, sazlıkların arasından duman yükseldiğini görmüşlerdir. buradaki sıcak suyu ılıştırmak amacıyla gönen çayı'ndan bir kanal açtıktan sonra askerler burada uzunca bir süre kalıp banyo almışlardır. yaptıkları banyonun kendilerini zindeleştirdiğini ve hastalıklarını iyi ettiğini gören i̇skender'in ordusu bu suyun tılsımlı olduğuna inanmıştır.

güvercinli köprü'nün ismi ile ilgili bir rivayete göre habeşistan kralı memnon'un kuşları her sene gönen çayının ağzına gelerek orada habeş yiğidine ağlarlarmış. memnon'un savaşta ölen arkadaşlarının ruhlarını taşıyan, yahut da kendisinin ölümsüzleşmiş küllerinden doğmuş olan bu kuşlar iki gruba ayrılır ve birbirleriyle dövüşürlermiş. çarpışma, ancak bir grubun tamamen yok olmasıyla sona erermiş.

coğrafi özellikler 

gönen; marmara bölgesinin güneyinde, balıkesir ilinin kuzey batısında  yer alan, balıkesir iline bağlı bir ilçemizdir.

i̇lçe merkezinin deniz seviyesinden yüksekliği 33 metre ve toplam alanı 1152 km² olup 40°06’ kuzey enlemleri ile 27° 38’ doğu boylamlarında yer almaktadır. kaz dağlarından doğan gönen çayı şehrin içinden geçerek marmara denizi'ne dökülür.

i̇lçe topraklarının merkezi ve kuzey doğu bölümü ovalarla, batı ve  güney doğu bölümü de tepelik ve dalgalı alanlarla kaplıdır. orta  bölümünde gönen ovası yer alır. güneye doğru indikçe yükseklik artar  ve 500 m üzerine  çıkar.batıdaki dede tepesi 963 m ile ilçenin en en yüksek yeridir.gönen ovası kuzeyindeki sızıdede tepesi 332 m dir.

gönen çayı ve onun kollarını oluşturan derelerin meydana getirdiği vadi içinde yer alan gönen'in tarihi romalılara kadar dayanmaktadır. gönen ilçesinin köylerinde, 1997 yılı nüfus sayımına göre 36.152 kişi yaşamaktadır. i̇lçede 89 köy ve 1 belde (sarıköy) vardır. genellikle ovalarda kurulan köyler, dağlara gidildikçe seyrekleşir.

balıkesir’e 115 km uzaklıkta olan gönen çanakkale’ye 150 km, bursa’ya ise 155 km mesafededir.

gönen’in, kurtuluş, malkoç, rüstem, plevne, altay, gündoğdu, yüzüncüyıl, akçaali, tırnova, karşıyaka ve reşadiye adıyla toplam 11 mahallesi bulunmaktadır.

i̇klim ve bitki örtüsü 
gönen ve çevresi akdeniz ile karadeniz iklimlerinin etkisi altındadır. kuzeyde doğal engel olmadığı için marmara denizinin etkisi görülür. geçiş iklim özelliklerinin hakim olduğu sahada yazlar sıcak, kışları yağışlıdır. çevredeki yüksek sahalarda iklim biraz daha karasal etkiler taşır.

gönen'de yıllık sıcaklık ortalaması 13.9 °c dir. kaydededilen en yüksek sıcaklık 42.7 °c olup 22 ağustos 1977 tarihinde görülmüştür. en düşük sıcaklık ise -10.1 °c ile 21 şubat 1985 tarihinde kaydedilmiştir.

yağış ortalaması 657 milimetredir.

bitki örtüsü iklim şartlarına göre gelişmiş olup, batı ve güneyde ormanlık alanlar geniş yer kaplar. orman altıda ve tahrip edilen sahalarda ise çalı ve maki toplulukları görülür. 
ormanı oluşturan ağaç türleri meşe, gürgen, kayın,akçaağaç, kızılağaç, ıhlamur, kestane ve kızılçamdır. 
en çok görülen çalı ve maki elemanları akçakesme, melengiç, kermez meşesi, katran ardıcı ve tespih çalısıdır.

nüfus 
1905 yılında osmanlılar döneminde tutulmaya başlanan nüfus kayıtlarına göre bu tarihteki nüfusu 8.978' dir. bu nüfusun; % 8'i rum, % 0.49'u ermeni, % 91.51'i de türk - müslüman nüfus olarak kayıtlara geçmiştir. 2020 yılı verilerine göre toplam nüfus 74.894'tür.

ekonomi 

geçmişte ekonomisi yalnızca tarım ve kaplıca turizmine dayanan gönen giderek bir sanayi kentine dönüşmektedir. sanayileşmenin lokomotifi deri ve gıda sektörleridir.

verimli topraklara sahip gönen ovasında tarım çağdaş tekniklerle yapılmakta, hemen her türlü sebze, hububat, bakliyat, endüstri ve yem bitkileri ile meyve yetiştirilir.

gönen sahip olduğu şifalı sularıyla çok eskiden beri bilinen bir beldedir. yurt içinden yılda çok sayıda insan başta romatizma ve kireçlenme rahatsızlıkları olmak üzere hastalıklarına şifa bulmak için gönen'e gelir.

dünyaca pirinç ile de ayrıca adından sıkça söz ettiren ilçe bölgesinde önemli bir ekonomik güce sahiptir.

gönen yeraltı kaynakları açısından zengin bir ilçedir, ilçede sarıköy beldesi'ne bağlı şaroluk köyünde ve sebepli köyünde geniş rezervli linyit kömürü bulunmaktadır.

turizm 

gönen turizmi kaplıcalara dayalıdır. gönen şifalı sularıyla çok eskiden beri bilinen bir beldedir. 
yurt içinden yılda 200,000’i aşkın insan başta romatizma ve kireçlenme rahatsızlıkları olmak üzere hastalıklarına şifa bulmak için gönen’e gelir. 
gönen kaplıcaları, 3 bin yıllık geçmişe sahip ve günümüzde sağlık bakanlığı’nca birçok hastalığa iyi geldiği kanıtlanmış şifa merkezlerinin biridir. 
pek çok hastalığa iyi gelen kaplıcaların etrafında oteller ve pansiyonlar vardır.
 
gönen merkezine 10 km uzaklıktaki ekşidere köyündeki dağ ilıcası özellikle yazın büyük ilgi görür. dağ ılıcası’nın üstü açık ve etrafı ormanlarla kaplıdır. kışın dondurucu soğuklarda bile açık havada bu ılıcaya girilebilir. 
 
i̇lçe merkezine 27 km mesafede bulunan, gönen'e bağlı denizkent deniz turizmi için cazip bir merkezdir.

gönen ünlü yazar ömer seyfettin'in doğum yeridir. hikâyelerinde geçen çocukluk mekanları hâlen gönende ziyaret edilebilecek özelliktedir.

son yıllarda ‘’oya pazari’’ na alışveriş için gelenler i̇lçe turizmine hareketlilik getirmektedir.

alacaoluk kalesi, babayaka kalesi ve güvercinli köprü gönen’in çevresindeki başlıca tarihi kalıntılardır.

termal turizm gelişiminin önemi 
gönen  kaplıcaları,  bilhassa  roma,  bizans  ve  osmanlı  bata  olmak  üzere büyük i̇skender’den günümüze kadar  geçen sürede  özellikle sağlık  amaçlı kullanımlara sahne  olmutur. günümüzde  kullanılan  kubbeli  hamamların  çekirdeğinin  bizans  döneminde  inģa  edilmiş  olması tarihteki  kullanımına  kanıt niteliği  taımaktadır. 20. yüzyılın  başlarında  buna  temizlik  ve  sanayi faaliyetlerindeki kullanımlar  da  eklenmitir. bu  bağlamda  halk  arasında ―kaynar  adı verilen  40 tekneli  bir  çamaşırhanenin varlığı  ile  1917’de  gönen  çayı  kenarında  tabakhanenin  kurulması kullanım şeklindeki bu çeşitliliği gösteren somut delillerdir.  gönen’de  termal  kaynakların  turizm  amaçlı  ilk  kullanımı  hiç  şüphe  yok  ki,  156  yataklı yeşil  otelin  1936  yılında  hizmete  girmesiyle  başlamıtır.  fakat  bu  diğer  kullanım  şekillerinin ortadan  kalktığı  anlamına  gelmez.  zira  gönen’deki  çamaşırhaneler  1951  yılına  kadar  varlığını korurken,  tabakhane  ise  günümüzde  dahi  sürmektedir.  dolayısıyla  gönen’deki  termal  turizm aktivitelerinin  modern  anlamdaki  başlangıcı  1936  yılı gibi  algılansa  da,  bu konudaki  asıl  milat 1951’dir.  zira yapılan  yatırımlara  koşut  olarak,  termal  suyun  kullanım  şeklinin  önemli  oranda değişmeye baladığı dönem 1950 sonrasıdır. bu  noktada  termal  kaynakların  kullanımındaki  değişikliklere  ve  tesislerin  gelişim karakterine  göre gönen’deki sağlık  turizm  aktivitelerini  dört farklı  dönemde  incelemek mümkündür.

ulaşım 
i̇lçe merkezi bandırma-balya yolu güzergahında olup, balıkesir'e 135, çanakkale'ye 140, bursa'ya 150 km uzaklıktadır.

gönen, bandırma, erdek, biga, manyas ve balya ilçelerine asfalt yol ile bağlıdır.

karadan i̇stanbul, i̇zmir ve ankara ile karşılıklı doğrudan otobüs seferler vardır.

bandırma'dan gönen'e karayolu uzunluğu 44 km olup yaklaşık 35 dakikada ulaşılır.

i̇lçenin bazı önemli şehirlere uzaklığı şöyledir:

tren seferleri ile i̇zmir-bandırma bağlantılıdır.

i̇stanbul ve i̇zmir'den uluslararası havaalanı, balıkesir, bandırma askeri havaalanı, bursa'dan bursa havaalanı bağlantısı vardır.

i̇stanbul'dan bandırma'ya düzenli olarak deniz otobüsü ve hızlı feribot seferleri yapılır. i̇stanbul-bandırma arası deniz yolculuğu yaklaşık 2 saat sürer.

kültür 
gönen'in kültür yaşamında en önemli yer tutan kişi kuşkusuz ömer seyfettin'dir. her yıl mart ayının ilk haftası ‘’ ömer seyfettin kültür sanat haftası’’ olarak kutlanmakta ve çeşitli etkinlikler düzenlenmektedir. ömer seyfettin'in 1884 yılında gönen’de doğmuş ve çocukluğunun ilk dönemi gönen'de geçmiştir. ‘’ant’’ ve ‘’kaşaği’’ isimli hikâyelerinde gönen’den hatırında kalan hikâyelerini dile getirmiştir. tahir musa ceylan'ın kestane kıranında kadınlar isimli romanının bir kısmı da gönen'de geçmektedir.
ayrıca yöremize özgü i̇ğne oyasi çok ilgi gördüğünden gönen oya çeyiz fuarı düzenlenmektedir. bu etkinlik aynı zamanda gönen’in düşman işgalinden kurtuluşunun yıldönümü olan 6 eylül tarihini de içine alması nedeniyle dolu dolu bir kültür haftası yaşanmaktadır.

kadın girişimi üretim ve i̇şletme kooperatifi üyesi 20 kadın tarafından iğne oyası olarak hazırlanan “şeftali ağacı heykeli” dünyanın en büyük iğne oyası heykeli olarak 2018 yılında guinness rekorlar kitabına girdi.

1 milyondan fazla ilmekle 191 santimetre boyunda 140 santimetre eninde üç boyutlu olarak tasarlanan ve müracaatı yapılan iğne oyası heykel, guinness rekorları türkiye temsilcisi prof. dr. orhan kural tarafından tescillendi.kural, kuru şeftali ağacı dallarına el emeğiyle yapılan bu güzel çalışmadan dolayı gönenli kadınları kutladı.

gönen ve çevresinde ekseriyetle manav, rumeli muhâciri, çerkez vardır. bazı yerleşimlerde yörükler oturur. az sayıda pomak köyleri de vardır. etno-kültürel olarak  şöyle bir liste çıkar:

rumeli muhâcirleri : 36 köy (9 köy karışık), (pomak) : 8 köy
çerkesler : 13  köy, (gürcü) : 7 köy , (kırım tatarı) : 1 köy
yörükler : 26 köy (7 tanesi karışık)
manavlar  : 8 köy (3 tanesi karışık)

kentte spor ile ilgilenen iki kulüp vardır. bunlar amatör liglerde mücadele eden gönen belediye spor ve tayfunspor'dur.

kaynakça