Zorbalık

zorbalık; psikolojide ve hukukta, daha üstün konumda ya da güçlü olanın karşısındakini -genellikle istediklerini yaptırmak amacıyla- etkilemesi, ezmesi ve gözünü korkutması. bu durum, doğrudan sözlü veya fiziksel tacizi içerebileceği gibi isteksiz birini zorla ikna etmek, tehdit ederek ya da manipüle ederek istediklerini yaptırmak gibi daha üstü örtülü yöntemleri de kapsar. zorbalığın en yaygın örneklerine okulda öğrenciler arasında veya aile içerisinde genellikle ebeveynlerden birisi olmak üzere bir bireyin diğer aile üyelerine yaptığı zorbalık şeklinde rastlanır. eğer zorbalık eden taraf bir grup ise, eylem mobbing olarak adlandırılır.

etimoloji 
zorbalık kavramının bilimsel tanımı ile türkçedeki popüler kullanımı oldukça farklıdır. türk dil kurumu sözlüğünde zorba, "kendine özgü namus kurallarını esas alıp toplum kurallarının dışına çıkarak zorbalık yapan kimse" olarak tanımlanır. popüler anlamı ile zorbalık kavramı, külhanbeyliği, serserilik gibi kavramlarla özdeşleştirilir ve zaman zaman da pozitif bir şekilde "yürekli" anlamında kullanılır.

zorbalığın temelleri 
yapılan araştırmalara göre zorbalık genel olarak şu dört elemanı içerir. eylem:

 saldırgan ve olumsuzdur
 yinelenir
 taraflar arasında güç dengesizliği olduğunda görülür
 belirli bir amaca yöneliktir

çeşitleri 
zorbalık iki ana gruba ayrılabilir

 açık seçik (doğrudan) zorbalık
 dolaylı zorbalık

açık seçik (doğrudan) zorbalık 
açıkça (dolaysız) zorbalık özellikle ataerkil toplumlarda erkekler arasında yaygın bir eylemdir. dolaysız zorbalık fiziki saldırı içerir. açık seçik zorbalık çeşitleri;

 i̇tmek ve tartaklamak
 bir şeyler fırlatmak
 tokatlamak ve vurmak
 boğazını sıkmak
 yumruk atmak ve tekmelemek
 dayak atmak
 kesici veya delici bir aletle yaralamak.

dolaylı zorbalık 
sosyal taciz veya dolaylı zorbalık sosyal gruplarda ve ufak çocuklar arasında yaygındır. genellikle amaç kurbanı sosyal olarak izole etmektir. bu izolasyon çok çeşitli yollardan sağlanır:

 dedikodu yaymak
 kurban ile sosyal ilişkiyi reddetmek
 kurban ile sosyal ilişkiye girmek isteyenlere zorbalık yapmak
 kurbanın giyimi ve diğer sosyal farkları ile dalga geçmek (bu farklar kurbanın ırkı, dini, fiziksel engeli, vb. olabilir)

dolaylı zorbalığın diğer çeşitleri; fark edilmesi oldukça zordur ve sözlü olarak icra edilir ve şu şekilde gerçekleşir:

 lakap takmak
 küsmek
 başkalarını da kendine uymaya zorlamak.

zorbalık insanların birbiri ile ilişki halinde oldukları tüm ortamlarda gerçekleşebilir. okulda, işyerinde, orduda, evde ve ülkeler arasında (bakınız: şovenizm). durum ne olursa olsun, zorba ile kurban arasındaki güç yapısı aynıdır. çatışma dışında kalanlara göre, zorbalığın gücü kurbanın kabullenişinden, verilen gözdağına yeterince karşı koyamamasından gelmektedir. lakin, kurbanın genellikle zorbanın tehditlerinden korkmak için ya yeterli sebebi vardır ya da eski kötü tecrübeleri.

takılma ile zorbalığın farkı 
mizah amaçlı dalga geçildiğinde (biri başkasına takıldığında):

 birisi iyi bir espri anlayışıyla sizle eğlenmektedir.
 dalga geçen kişi size değer veren biridir.
 takılma ciddiye alınmaması gereken küçük bir şeydir, hatta siz bile komik bulursunuz
 dalga geçilmesine bozulsanız bile, çok ciddi bir yıkıma uğramazsınız bir süre sonra kötü his kaybolur.
 dalga geçme (takılma) iki yönlü bir şeydir. bir süre önce biriyle dalga geçen, bir başka sefere dalga geçilen ve bir süre önce dalga geçilen bir başka seferinde dalga geçen olabilir.

dalga geçme rahatsız edici hâle geldiğinde ve/ya uzun süreli ve tek taraflı olduğunda, zorbalık haline gelmiş demektir.

zorbalıkların özellikleri 
araştırmacıların ortaya koyduklarına göre zorbalık yapan yetişkinler otoriter, idare etmek veya baskın olmak ihtiyacı olan özelliklere sahip kişiliklerdir. sosyal becerilerde eksiklik ve astlara önyargılı yaklaşım risk etkenleri olabileceği de belirlenmiştir.

başka araştırmalar göstermiştir kıskançlık ve kin zorbalık için motif olabilir, zorbalıkların öz saygılarından eksiklik olduğuna dair kanıtlar da vardır. yine de zorbalığın sadece eğlence için yapıldığı örnekler vardır. çocukken zorbalık kurbanı olanların yaptığı zorbalıklar bu tipte olabilir. zira zorbalıkların yaptıklarıyla eğlenmeleri, kurbanlarına da aynısını yapmayı ögretebilir.

araştırmacılar diğer risk faktörlerini şöyle sıralamaktadıralr: hızla sinirlenme ve güç kullanımı, saldırgan davranışlara eğilim, başkalarının davranışlarını düşmanca algılamak, kendi görüntüsünü korumaya yönelik takıntı ve takıntılı veya sert karşılıklarda ısrar. ayrıca zorbalıkların kurbanlarına nazaran saldırgan ve daha dikkat çekici gözükmeleri birçok okulda ödüllendirilmektedir.

zorbalık geleneksel de olabilir. bazı yaş grupları veya yüksek rütbe kendini astlarından yüksek gördüğü durumlarda bu sınıflandırmaya girer.

zorbalık davranış kalıbının çocuklukta kaynağının bulunabileceği söylenir:

 "eğer saldırgan davranışla çocukken mücadele edilmez ise, bu davranışın alışkanlık haline gelme tehlikesi vardır. araştırma sonuçlarına göre çocukken yapılan zorbalık, yetişkinlikte suçlu davranışa ve  aile içi şiddete yol açma riski oluşturmaktadır."

zorbalık suç veya fiziksel şiddet içermeyebilir. çoğu zaman sadece psikolojik istismar veya sözlü taciz şeklinde gerçekleşir.

şiddetin erken uyarı sinyalleri 
ebeveynler, eğitimciler ve öğrenciler şiddetin erken uyarı işaretlerini ayırdına varmayı öğrenebilirler. bu işaretlerden bazıları şunlar olabilir:

 sosyal ortamlarda içine kapanıklık
 aşırı izolasyon ve yalnızlık hissi
 aşırı reddedilme korkusu
 okula ilginin kaybolması, akademik performansta düşüş
 şiddet ile ilgili kötü geçmiş ve saldırgan tavır
 uyuşturucu ve alkol kullanımı
 şiddeti özendiren ve yücelten filmlere, videolara ve internet sayfalarına aşırı ilgi
 şiddet tehditleri

konumuna göre zorbalık

okul zorbalığı 
okullarda zorbalık yetişkinlerin gözetimi olmadığı alanlardan gerçekleşmektedir. okulun her yerinde olabilecek zorbalık daha çok koridorlarda, tuvaletlerde, grup çalışması ve okuldan sonra çalışma gerektiren sınıflarda gerçekleşir.

okulda zorbalığın bir uç örneği amerika'nın iowa eyaletinde yaşandı. 8. sınıf öğrencisi curtis taylor üç yıl boyunca zorbalık kurbanı oldu. lakap takma, dolaba sıkıştırılma, t-shirtine süt dökülmesi, eşyalarına zarar verilmesi gibi zorbalık eylemlerine maruz kaldı. curtis taylor devam eden tacizler sonucunda 21 mart 1993'te intihar etti.

90'larda, birleşik devletler (en hatırda kalanı columbine lisesi katliamı olmak üzere) okullarda salgın halinde silahlı saldırı haberleri gördüler. bu şiddete maruz kalmış çocukların iddiasına göre  saldırıları gerçekleştirenler zorbalık kurbanlarıydı ve okul idaresi denemesine rağmen zorbalığın engelleyememesinden sonra bu şiddete baş vurmuşlardı. bu olayların birçoğunda silahlı saldırı kurbanları hem ateş edenlerin velilerini hem de okulları dava etmişlerdir.

bu yükselen şiddetin sonucu olarak, birçok ülkede öğrencilere işbirliğini, ikili ilişkilerde arabulma, çatışmaları çözümleme teknikleri öğreten programlarla, zorbalıkların önüne geçilmeye başlandı. bu önlemlerle bile bir kurban yetkili birime bir zorbalık vakası gösterdiğinde, zorbalık ceza almakta ve daha kızgın geri dönmektedir.

medya olayların yaygınlığını gösterdiğinden beri amerika'da jüri kurbanları daha iyi anlamaktadır. yakın zamanda birçok kurban  maksatlı eziyet vermekten zorbalıkları ve okulları da birlikte ve eş sorumlu olarak dava açmaktadır. amerikalı kurban ve ailelerinin insan hakları ihlallerinden, ırk veya cinsel ayrımcılıktan veya eşit hizmet vermediğinden dolayı öğretmenlere dava açma hakları vardır.

türkiye'de de benzer şiddet eylemlerini 2006'da medya gündemde tutup dikkat çekti.. türkiye cumhuriyeti millî eğitim bakanlığı yine aynı dönem yayınladığı genelge ile artan şiddetin önlenmesine yönelik eylem planlarını açıkladı. çeşitli sempozyumlar ve eğitim seminerleri düzenlendi.

i̇şyeri zorbalığı 

i̇şyeri zorbalığı, aynı çocuk zorbalığında olduğu gibi, bireyin veya grubun isteğini elde etmek için saldırgan veya sebepsiz davranışta bulunma eğilimidir. bir grup tarafından gerçekleştirilince  grupça saldırı, mobbing olarak adlandırılır. okul zorbalığının fiziki unsurları yerine işyeri zorbalığında organizasyonun ve toplumun kural ve tutumu yer alır. örneğin  bir işyeri zorbalıksı altında çalışanı hakkında uydurduğu yalanla dedikodu çarkını kullanabilir. bir işveren kişisel nedenler ile hoşlaşmadığı bir çalışanının her hareketini sürekli tenkit edebilir. bu tür hareketler yasadışı değildir, firmanın içtüzüğüne bile aykırı olmayabilir; yine de hedef aldığı çalışana zarar vereceği ve işyerinde moralini bozacağı kesindir.

workplace bullying and trauma enstitüsü (i̇şyeri zorbalık ve travma enstitüsü)'ne göre iş yeri zorbalığı "bir ya da çok kişinin bir çalışanı hedef alan tekrar eden kötü davranışları aşağılanma,  gözdağı verme ve performans sabotajı karışımıdır". i̇statistikler göstermektedir ki zorbalık vakaları, yasadışı ayrımcılık vakalarının 3, işyeri şiddeti vakalarının 1600 katıdır. 10000 çalışandan biri işyeri şiddetine maruz kalırken 6 çalışandan biri zorbalık mağdurudur. zorbalık cinsel tacizden ve sözlü tacizden çok daha geneldir.

siber zorbalık 
siber zorbalık, başta i̇nternet olmak üzere elektronik iletişim ortamlarında gerçekleşir. terimin isim babası kanadalı eğitimci bill belsey'e göre:

"bir bireyin veya grubun başkalarına zarar vermek amacıyla, bilgiyi ve e-posta, cep telefonu, çağrı cihazı, anında mesajlaşma, karalayıcı internet sayfası, bloglar, internet oyunları ve karalayıcı internet oylamaları gibi iletişim teknolojilerini kullanmasıdır".

komşu zorbalığı 
komşulararası zorbalık birbirlerinin gözünü korkutma şeklinde gerçekleşmektedir. uykuyu sabote etmek için sürekli gürültü yapmak, küçük ya da uydurma kazaları yetkili mercilere şikayet etmek bu tipe girer. amaç rahatsızlık vererek komşuyu taşınmaya zorlamaktır.

politik zorbalık 

şovenizm en geniş anlamıyla, herhangi bir gruba olan aşırı, nedene dayanmaksızın oluşan bağlılıktır; sıklıkla karşı gruba olan nefret ve kötü niyet duygularını da bebaberinde getirir. normalde askeri güç veya tehditle yapılır. tehditlerle daha güçsüz ülkelere, yardım ve garanti verilmeyeceğinin  veya istenilmeyen bir ticaret yapılanmasına girmesine izin verilmeyeceğinin ortaya konması genel uygulamadır.

askeriyede zorbalık 
birleşik krallık  savunma bakanlığına göre orduda zorbalık "göz korkutmak veya başkalarını mağdur etmek veya gayri meşru ceza vermek  için fiziksel kuvvet kullanmak veya otorite kullanarak taciz etmek"tir. pek çok ülkede askeri zorbalığın soruşturulmasının engellendiği ve bunun kurumsal bir problem olduğu iddia edilir. i̇ngiltere'deki deepcut birliğinde yeni katılan erlere zulüm edildiği iddialarının soruşturulmasının hükûmet tarafından reddedilmesi buna örnek gösterilebilir.

askerliğin diğer mesleklerden farklı olduğu konusunda ortak konsensus bu davranışı normal karşılayabilir zira bu düşünce biçimi hayatlarını riske sokan askerlerin zorbalıklığa karşı gelmeye yetecek fiziki gücü ve ruhu eğiteceklerini düşünür.

bazen zorbalık askeri hiyerarşide tepeden aşağıya doğrudur. eğitim birliğinde ana görevi: sadakatin bireye ne pahasına olursa olsun birimi korumak demek olacağı savaşan bir birim oluşturmaktır. eski grup bağları zayıflarken, zorbalık sayesinde güçlenen bağlarla yeni bir grup meydana getirmektir.

bazı ülkelerde birliğe kabul ritüelleri hoşgörü ile karşılanmış hatta güç ve karakteri sağlamlaştırma yolu olarak kabul görmüşken bazı ülkelerde ise acemi katılımcılara düşük rütbeli askerlerce yapılan sistematik zorbalık komuta kademesi kapalı veya açıktan  desteklenmiştir (dedovşina rusça: дедовщи́на ). ayrıca  rus ordusu'nda yaşlı/tecrubeli askerlerin az tecrubelileri taciz ettiği -fiziksel olarak yumrukla ve tekmeyle- çokça rastlaşılan durumdur .

askeri çevrenin kabul sınavı ve zorbalığı askeri akademi, okul ve çeşitli silahlı kuvvetlerde görülebilmektedir. taciz; cinsel nesnelleştirmeye, cinsel tacize ve hatta tecavüze kadar varabilir.

aşağılayıcı lakaplar 
lakap, normalde aileden birinin yahut bir arkadaşın taktığı isimdir. asıl isim yerine geçen genel olarak kullanılan bir kısa isim veya daha çok küçükken takılmış bir isim olabilir.

lakin, zorbalık, arkadaşça takılan lakaplar yerine, kurban ile ilgili aşağılayıcı lakaplar takar. çocuklukta  verilen isimler bireyin diğerleri arasından sıyrılmasına yarayan özellik veya davranışına dikkat çeker. bazı durumlarda hedeflenen özellik kurbanın fark edilmesinden hoşnut olmadığı bir özellik olabilir. kızıl saçlı birinin "havuç kafa", gözlüklü birinin "dört göz" olarak adlandırılması gibi. zorbalıklar fiziksel farklılıkları (doğum lekesi gibi)  hedef alan isimler de seçebilir ve bu lakaplar yetişkinlere ve öğretmenlere zararsız gelebilecek şekilde orijinallerinden değiştirilmiş olabilir.

aşağılayıcı lakaplar okulla sınırlı değildir. (yetişkin) zorbalıklar, işyerinde veya diğer sosyal ortamlarda da başkalarına isim takabilirler. bu isimler de kişiliği hedef alan kişinin başarısızlığıyla ilgilidir. yetişkinlerde lakap takma genellikle diğer istismar edici davranışlarla birlikte gerçekleşmektedir.

taciz etmek

zorbalıkla başa çıkmak

yasal önlemler 
pek çok gelişmiş ülkede zorbalık suçtur. zorbalığın nedeni kurbanın etnik kimliği, dinî, cinsiyeti vs. ise eylem "nefret suçu" kapsamına girebilir ve cezaları ağırlaşabilir. aynı şekilde zorbalıklığa göz yuman otoriteler de (iş yeri sahibi, okul müdürü vs.) yaptırımla karşılaşabilirler.

okulda kurbanlara yardım 
bir okul takımı üyelerinin bir sorumluluğu da zorbalık kurbanlarına yardımdır.
şu yardımlarda bulunulabilir:

 eğer biri konuşmak niyeti ile yaklaşmışsa mutlaka dinlenmelidir. bazen bir kurbanın tüm istediği ve ihtiyacı dinlenilmesidir.
 durumu araştırdıktan sonra düzeltme maksadıyle zorbalık ile kurban arasına girilebilir. durum daha kötü olmadan soruna çözüm bulma şansı olabilir.
 zorbalığın ve kurbanın aileleri bilgilendirilmelidir. onlarla çözümleri konuşun. mümkünse birlikte bir toplantı düzenleyin.
 kurban, ailesi ve öğretmenle konu hakkındaki gelişmeleri takip edin
 okulda zorbalığın tutumunu ve kurbanın güvenliğini takip edin

diğer önlemler 
araştırmacılar (olweus, 1993; craig & peplar, 1999; ross, 1998 ); zorbalığı önlemeye ilişkin çeşitli stratejiler geliştirmişlerdir:

 yetişkinleri durumdan haberdar ve önleme dahil edin
 zorbalığın asla kabullenemez olduğunu açıkça ortaya koyun
 zorbalık/kurban problemlerine ayrılmış bir okul konferansı düzenleyin
 okul bahçesinde, koridorlarında ve lavabolarında yetişkin kontrolünü ve dikkati arttırın
 önemsemeye, saygıya ve güvenliğe eğilin
 başkalarına zarar vermenin sonuçlarına eğilin
 saldırgan davranışların sonuçları uygulamada kararlı ve hızlı olun
 tüm saldırganlık vakalarının takipçisi olun
 okul idaresi, öğretmenler, ebeveynler arasındaki iletişimi geliştirin
 okulda öğrencilerin sorunlarını, önerilerini anlatabilecek şikayet kutusu bulundurun
 birlikte öğrenim aktivitelerini gösterin
 zorbalıklara öfke kontrolünde ve empati oluşturmalarında yardımcı olun
 i̇kili ilişkilerde pozitif olmaya özendirin

ayrıca bakınız 
 mobbing
 şiddet
 okulda şiddet
 zorbalık ve intihar
 sosyal baskınlık yönelimi
 sosyal dışlanma

kaynakça

dış bağlantılar 
 riskli yaşam şartlarinda koruma önleme ve müdahale hizmetleri millî eğitim müdürlüğü elaziğ ili eylem plani
 sosyal hizmet çocuk esirgeme kurumu "çocuk ihmal ve istismarina multidisipliner yaklaşım"
 unicef okulda şiddet sempozyum notları 
 
 zorbalığı önleme: zorbalığın kabul edilmediği yeni bir dünya yaratmak  
 bullying.org "yalnız olmadığınız yer!"  

zorbalık
saldırganlık
zulüm
suçlar
psikolojik istismar