Arz ve talep

mikroekonomi teorisinde, arz ve talep arasındaki karşılıklı dengeye dayanan ekonomi modeli, rekabet içindeki piyasalardaki ürünlerin fiyatlarını ve satışlarını tanımlamak, açıklamak ve tahmin etmek için, alfred marshall ve leon walras tarafından geliştirilmiştir. bu model sadece önemli görülen stilize edilmiş gerçekleri inceleyip teorinin gelişmesine yardım etmeyen gerçekleri bir kenara iterek (yani ockham'ın usturasını kullanarak) bilimsel hipotezlerin nasıl ortaya çıkarıldığına güzel bir örnektir. bu nedenle belirsiz bir pazarı tanımlamak için kullanılan yaklaşımdır.

tarihi 
tarihte, piyasadaki bir mal için gösterilen taleple o malın fiyatı arasındaki ters yönlü ilişkiye değindiği bilinen ilk kişi i̇brahim ibn edhem'dir (718-782). i̇brahim ibn edhem bir gün bir malın fiyatını sordu ve fiyatın pahalı olduğundan kendisine şikâyet edilmesi üzerine şöyle dedi; "almamakla onu ucuzlatınız". arz ve talep yasası 1776'da adam smith tarafından popüler hale getirilmiş bir ekonomik teoridir.

talep yasası 

talep yasası (the law of demand), bir piyasada bulunan satın alıcıların davranışlarını, yani taleplerini, açıklama hedefli bir teoriye dayanır. bir mal için olan talep miktarını belirleyen en önemli unsurun o malın fiyatı olduğuna dayanır. talep yasası o malın satın alıcıları tarafından istenen talep miktarı ile o malın mümkün piyasa fiyatları arasındaki ters yönlü kısmi ilişkiye verilen addır. bir malın fiyatı arttıkça o mal piyasasında o maldan satın alınmak istenen miktar azalmakta, bir malın fiyatı azaldıkça o maldan alınmak istenen miktar artmaktadır. unutulmamalıdır ki bir piyasada satın alıcıların o maldan ne kadar miktar satın alma davranışlarına, o malın kendi fiyatının yanında, (ortalama gelir, gelir dağılımı, diğer malların fiyatları, psikolojik etkenler gibi) başka değişkenler de tesir etmektedir. bu talep miktarı ile malın kendi fiyatı arasındaki ters yönlü kısmı ilişkinin mal piyasasındaki diğer değişkenlerin değişmeden sabit kaldığının kabul edilmesinden kurulduğu devamlı olarak hatırlanmalıdır.

bunu biraz matematiksel terimlerle açıklamak da mümkündür. i adlı malın piyasası içinde malın satın alıcılarının talep ettikleri miktar bir dmi değişkeni ile ifade edilir. bu talep miktarını belirleyen bazı açıklayıcı etken değişkenler: pi: i malının kendi fiyatı, ps, pc: diğer s ve c mallarının fiyatları, go: ortalama gelir, gd: gelir dağılımı, u:ekenomik olmayan diğer değişkenler olsun. bu halde satın alıcıların davranışı (d fonksiyon işareti ile gösterilen) bir talep fonksiyonu ile tanımlanır:
 i malı talep fonksiyonu: dmi = d( pi, ps, pc, go, gd, u ) 
i̇şte bu talep fonksiyonun ne şekilde olduğunu açıklamak için talep yasası geliştirilmiştir.

malın kendi fiyatından başka diğer değişkenler (yani ps, pc, go, gd, u) sabit tutulmuş olduğu kabul edilsin. o zaman talep miktarı dmi ile pi arasındaki kismî ilişkiye talep yasası adı verilir. bu kısmi ilişki birbirine ters yönlüdür; yani fiyat artarsa talep edilen miktar azalır ve fiyat azalınca talep edilen miktar çoğalır. 
  
tek bir mal piyasası içinde talep fonksiyonu olduğunu kabul etmek, piyasaların gözümlenmesinden sonra ortaya atılan pratik bir hipoteze dayandırılabilir. fakat iktisatçılara bu hipotezi daha derin ayrıntılı tüketici (satın alıcı) davranışları teorisinden de çıkartmıslardır. bunlardan birisi ikame etkisi (substitution effect) olur. yine diğer her şey aynı kaldığı ve piyasada bulunan bir satın alıcı için piyasadaki malın fiyatının  arttığı düşünülsün; bu halde rasyonel bir satın alıcı o malı istediği miktarda almayıp benzer malları daha fazla alacaktır, yani fiyatı artan maldan daha az alacak ve onu başka mallarla ikame edecektir.
talep edilen mallarla ikamesi olan mallara tercihinden kazanç fırsat maliyeti adı verilir.

arz yasası 

arz yasası (law of supply), malın fiyatı ile o malın arzı arasındaki pozitif ilişkiye arz yasası denir. bir malın fiyatı yükseldikçe üretici firma o malı daha yüksek fiyatlardan satmak ister. malın fiyatı düştükçe o malı daha düşük fiyatlardan satma eğilimi gösterir. arz eğrisinin pozitif eğimli olması aslında artan marjinal maliyetler veya artan ortalama maliyetlerle açıklanır ki bu da üretim ve prodüktivite şartlarına bağlıdır.

piyasa dengesi 

ekonomi ve mba derslerinin ortak konularından biri olup serbest piyasadaki ürünlerin istek ve sunulan ürün miktarına göre düzenlenmiş ve (denge noktası equilibrium point) yani arz ve talep eğrilerinin kesiştiği nokta olan denge fiyatının oluşmasını sağlayan teori olarak bilinir.

piyasa dengesini açıklamak için dinamik inceleme gerekmektedir ve belirli bir dinamik şartın konulması gerekir. i̇ktisatın gelişmesinde genel olarak iki türlü dinamik şart incelenmiştir:

marshall dinamik şartı 
belirli bir piyasa fiyatında piyasada bulunan talep fazlalığına bakar ve fiyatın bu talep fazlalığına göre değişeceğini önerir. 
 belli bir piyasa fiyatında eğer talep miktar fazlalığı pozitif ise - yani talep miktarı arz miktarından fazla ise - o zaman (satıcıların tatmin edilmemiş talebi görüp daha fazla fiyat koyup kârlarını artırmak isteği dolayısıyla ve satın alıcıların tatmin edilmemiş talepleri olunca daha fazla fiyata razı olacakları için) malın fiyatı artar.
 eğer talep miktar fazlalığı negatif ise - yani talep miktarı arz miktarından azsa - o zaman (satıcıların ellerindeki malı elden çıkartmak için fiyat indirecekleri ve piyasada arzın istekten çok yüksek olması nedeniyle alıcıların daha düşük fiyatlar teklif etmek isteyecekleri için) fiyat düşer.
 hem satıcıların arz miktarı hem de alıcıların talep miktarı aynı zamanda tatmin edilmesi için belirli bir fiyatta talep fazlalığının sıfır olması - yani arz miktarı ile talep miktarının aynı olması - gerekmektedir. 
böylece marshall dinamik şartına göre talep miktar fazlalığı "gösterge değişken" ve fiyat da "uyum sağlama değişkeni" olmakta ve piyasa bir denge noktasına gelmektedir.

walras dinamik şartı 
walras belirli bir piyasa miktarındaki durumu inceler ve miktarda satıcıların istedigi arz fiyatı ile alıcıların teklif ettikleri talep fiyatı arasindaki talep fiyat fazlalığına bakar.

bu talep fiyat fazlalığı pozitif ise, piyasada miktar artar ve negatif ise piyasada miktar azalır.

bu walras dinamik şartına göre talep fiyat fazlalığı "gösterge değişken" ve miktar" da "uyum sağlama değişkeni" olmaktadır. piyasa denge noktasında talep fiyat fazlalığı'' sıfır olmakta yani arz fiyati ile talep fiyatı ayni olmakta ve hem satıcılar hem de alıcılar miktar değiştirmek istemektedirler.

kaynakça 

mikroekonomi
ekonomi terimleri