Doktor Jivago (film)

doktor jivago, 1965 abd yapımı dramatik dönem filmidir. üç buçuk saat uzunluğundaki bu uzun soluklu  tarihi filmin özgün adı doctor zhivagodur. film türkiye'de 28 aralık 1968 tarihinde gösterime girmiş ve aylarca gösterimde kalmıştı.

robert bolt'un, senaryosunu nobel ödüllü rus yazar boris pasternak'ın 1957'de yazdığı aynı adlı (rusça: доктор живаго) romanından uyarlayıp yazdığı bu epik filmin yönetmeni david lean'dir. önemli rollerinde ömer şerif, julie christie, geraldine chaplin, rod steiger, alec guinness ve tom courtenay'ın oynadıkları filmin yapımcısı carlo ponti'dir. müzikleri ise maurice jarre'a aittir. filmin özgün müziği jarre'a oscar ve altın küre ödüllerinin yanı sıra bir de grammy ödülü kazandırmıştı.

doktor jivago, on dalda birden aday gösterildiği oscar ödüllerinden "en iyi uyarlama senaryo", "en iyi görüntü yönetimi", "en iyi sanat yönetimi", "en iyi kostüm" ve "en iyi orijinal şarkı" dallarında olmak üzere beşini kazandı.

özet 
"doktor jivago", rusya'da 1917 bolşevik ihtilali ve hemen sonrasında patlak veren rus i̇ç savaşı (1917-1922) sırasında, aynı zamanda bir şair de olan doktor yuri jivago (ömer şerif)'nun devrimin liderlerinden birinin karısına aşık olması ile yaşadığı zorlukları anlatan çok kapsamlı, romantik ve destansı bir filmdir. olaylar ihtilalin hemen öncesinde başlar ve filmin arka fonunda tüm ihtilal süreci gözler önüne serilir. ön planda ise kendisi de üst tabakadan ve kendisine tapan bir kadınla evli olduğu halde, şiirlerine ilham veren başka bir talihsiz kadını, lara (julie christie)'yı seven, böylelikle sadakat ve ihtiras arasında bocalayan, hayatının kontrolü kendi elinden alınmış ve savaşın parçaladığı yokluklarla dolu bir ülkede oradan oraya sürüklenen aynı zamanda şair bir tıp doktorunun, doktor jivago'nun dramını izleriz.

1. bölüm
film çoğunlukla i.dünya savaşı öncesi yıllara, i. dünya savaşı'nın kendisine, 1917 rus devrimi'ne ve rus i̇ç savaşı'nın bir arka planında gerçekleşiyor. 1940'ların sonlarında veya 1950'lerin başında kurulan bir anlatımda, kgb korgenerali yevgraf andreyevich zhivago'nun üvey kardeşi doktor yuri andreyevich jivago ve larissa ("lara")'nın kızını aramasını içeriyor. yevgraf, genç bir kadın olan tanya komarova'nın yeğeni olabileceğine inanıyor ve ona babasının hayatının hikâyesini anlatmaya başlıyor.

annesinin rusya'nın kırsal bir bölgesine gömülmesinden sonra, yetim kalan küçük yuri jivago annesinin moskova'daki arkadaşları alexander ve anna gromeko tarafından evlatlık olarak kabul edilir ve ailenin bir de küçük kızları tonya vardır.

1913'te jivago, tıp fakültesinde hem bir öğrenci hem de bir şair olarak uzun bir yolculuktan sonra paris'ten moskova'ya döndüğünde tonya ile tekrar bir araya gelir. sadece 17 yaşında olan lara, annesinin arkadaşı olan yaşlı ve iyi bağlantıları bulunan victor ippolitovich komarovsky ile bir ilişki içindedir. bir gece, idealist reformcu pavel pavlovich ("paşa" lakaplı) antipov, barışçıl bir gösteri sırasında kılıç kullanan ejderler tarafından yaralandıktan sonra sol kanat aşırılığına sürüklenir. paşa yarasını tedavi etmek için evlenmek istediği lara'ya gider. gösteriler sırasında bulduğu silahı saklamasını ister.

lara'nın annesi komarovsky ile olan ilişkisini öğrenir ve intihar girişiminde bulunur. komarovsky, annesini tedavi etmek için lara'nın evine eşlik ettiği doktoru jivago'nun eski profesöründen yardım ister. komarovsky, lara'nın paşa ile evlenme niyetinde olduğunu öğrendiğinde lara'yı bu fikirden caydırmaya çalışır ve sonra ona zorla tecavüz eder. i̇ntikam almak isteyen ve kendisini aşağılanmış olarak hisseden lara, paşa için sakladığı tabancayı alır ve noel arifesinde bir partide komarovsky'yi vurur, onu elinden yaralar. komarovsky, olaydan sonra oraya gelen paşa tarafından olay yerinden uzaklaştırılan lara'ya karşı herhangi bir cezai işlem yapılmaması konusunda ısrar eder. orada bulunan dr. jivago, komarovsky'nin yarası ile ilgilenir. lara'nın komarovsky ile olan ilişkisinden öfkeli olmasına rağmen, paşa yine de lara ile evlenir ve katya adında bir kızı olur.

birinci dünya savaşı sırasında yevgraf jivago, bolşevikler tarafından rus i̇mparatorluk ordusu'nu yıkmak için gönderilir. paşa'nın alman kuvvetlerine yapılan cesur bir saldırı sonrasında eylemde bulunmadığı bildirilir. lara, kocası paşa'yı arayıp bulmak için hemşire olarak orduya kaydolur. yuri jivago bu arada savaş doktoru olur.

1917 şubat devrimi sırasında jivago lara'nın yaralılara yardım etmesini ister. birlikte altı ay boyunca bir sahra hastanesinde çalışırlar, bu sırada vladimir lenin moskova'ya gelince rusya'da radikal değişiklikler meydana gelir. ayrılmadan önce yuri ve lara birbirlerine aşık olurlar, ancak yuri eşi olan tonya'ya sadık kalır.

savaştan sonra yuri'nin moskova'daki evi yeni sovyet hükûmeti tarafından onlarca yoksul ailenin bir arada yaşaması için kiraya bölünmüştür. karısı tonya, oğlu saşa ve alexander onu karşılarlar. şimdi çeka'nın bir üyesi olan yevgraf, yuri jivago'nun yazdığı şiirlerinin sovyet komünizmine karşıt olduğu gerekçesiyle kınandığını bildirir. yevgraf, yuri ve ailesinin moskova'dan ural dağları'ndaki varykino'ya kaçmaları için geçiş izni ve belgeler düzenler. jivago, tonya, saşa ve alexander, ağır korunan bir sığır trenine binerler, bu sırada aslında paşa antipov adlı meşhur bolşevik komutanı tarafından güvence altına alınan tartışmalı topraklardan geçecekleri konusunda bilgilendirilirler.

2. bölüm
tren bir sabah erken saatlerde dururken jivago trenden inip biraz uzaklaşır. gizli bir yerde içinde strelnikov'un bulunduğu zırhlı bir treni görür. orada yakalanır. yuri, paşa lakaplı antipov olarak tanıdığı strelnikov'un huzuruna çıkarılır. gergin bir konuşma sırasında strelnikov, yuri'ye artık yabancılaştığı karısı lara'nın yuriatin kasabasında yaşadığını, ardından oranın komünist karşıtı beyaz ordu kuvvetleri tarafından işgal edildiğini söyler. strelnikov'un sağ kolu tarafından strelnikov'un sorgulanan çoğu insanın vurulduğunu ima etmesine rağmen, jivago'nun ailesine dönmesine izin verir.

jivago ailesi, yakındaki yuriatin'de lara'yı bulana kadar varykino arazisindeki bir kır evinde huzurlu bir hayat yaşar ve bu noktada dr. jivago ve lara uzun süre bastırılmış duygularına teslim olurlar. tekrar birlikte olmaya başlarlar. tonya hamile kaldığında yuri, lara'nın evine gidip artık kendisinden ayrılacağını ve karısı tonya'ya sadık kalacağını söyler. lara ise göz yaşları içinde bunu kabul eder. dönüş yolunda jivago evine varamadan komünist partizanlar tarafından askeri hizmete sokulmak için kaçırılır.

i̇ki yıl sonra, jivago haber vermeden partizanların yanından kaçar ve buzlu çölleri aşarak lara'yı bulduğu yuriatin'e varır. lara, tonya'nın onu ararken kendisini bulduğunu ve ailesinin şimdi moskova'da olduğunu söyler. tonya'nın 6 ay önce yuri'ye vermek için lara'ya postaladığı mühürlü bir mektubu açıklar: babası, tonya ve çocukları sürgüne gönderilir ve artık paris'te yaşayacaklardır. bunun üzerine yuri ve lara ilişkilerini tekrar yeniler.

bir gece, komarovsky gelir ve lara'nın strelnikov ve yuri'nin yazdığı "karşı-devrimci" şiirleri ve askerden firarı yüzünden ve ayrıca lara'nın evliliği nedeniyle cheka tarafından izlendiklerini bildirir. komarovsky, yuri ve lara'ya rusya'dan ayrılma konusunda yardım eder. fakat çift bunu reddeder. bunun yerine, yuri'nin "lara" adına şiirlerini yazmaya başladığı terk edilmiş varykino mülküne geri dönerler. burada yazdığı şiirler daha sonra onun ünlü olmasını sağlayacaktır, ancak hükûmetin hoşnutsuzluğuna da neden olacaktır. komarovsky tekrar eve gelir ve yuri'ye, lara'nın eski kocası strelnikov'un sadece beş mil ötede ele geçirildiğini, ancak daha sonra kendi vurarak intihar ettiğini söyler. bu nedenle lara, steka'nın strelnikov'u sakladığı gerekçesiyle derhal infaz tehlikesi altındadır. jivago, lara ve kızı katya'yı 1920'lerin başlarında bağımsız olan uzak doğu cumhuriyeti'nde bir hükûmet yetkilisi olarak atanan komarovsky ile birlikte gönderir. onlara eşlik etmeyi reddeden yuri, kaderiyle yüzleşmek için geride kalır.

yıllar sonra yevgraf, stalin döneminde moskova'da artık hasta ve yoksul biri olan yuri'yi bulur ve ona yeni bir takım elbise ve bir iş verir. bir tramvaya binen yuri, lara'nın yakındaki bir sokakta yürüdüğünü tesadüfen görür. yuri, bir sonraki durakta inmek için mücadele eder. yuri lara'nın peşinden koşar, ancak ona tam yetişecek iken ölümcül bir kalp krizi geçirir ve lara, yuri'nin varlığından habersiz oradan uzaklaşır. yuri'nin cenazesine çok sayıda insan katılır. yuri'nin cenaze törenine katılan lara, yevgraf'a yaklaşır ve yuri'nin kızını doğurduğunu, ancak kızını moğolistan'daki beyaz ordu kontrollü hükûmetin çöküşünde kaybettiğini açıklar. yevgraf'a göre lara, kendisinin yardımı ile yüzlerce yetimi boşuna aradıktan sonra, joseph stalin'in 1930'ların sonundaki büyük tasfiyesi sırasında ortadan kaybolmuş ve "bir çalışma kampında bir yerde ölmüş ya da kaybolmuştur".

yevgraf, tanya komarova'nın yuri ve lara'nın kızı olduğunu güçlü bir şekilde hissederken, hala ikna olmamıştır. ancak tanya yanından ayrılırken yevgraf, yuri'nin annesinin özellikle oynarken yetenekli olduğu bir enstrüman olan balalayka taşıdığını fark eder. onu daha fazla sorgulayarak, tanya'nın kendi kendine balalayka çaldığını öğrenir. yevgraf gülümser, "ah. o zaman bu bir hediye" diyerek, bu yüzden gerçekten yuri ve lara'nın kızı olması gerektiğini ona ima eder.

yapımı

çekim süreci ve sahneleri
 
boris pasternak'ın romanı, tartışmalar ortasında batı'da yayınlandı. pasternak'ın kitabının bazı bölümleri samizdat'ta 2. dünya savaşı'ndan bir süre sonra biliniyordu. ancak roman 1956 yılına kadar tamamlanmadı. kitap, 1957'de kısa bir süre sonra yayımlayan sol görüşlü i̇talyan yayıncı giangiacomo feltrinelli'ye teslim edilmek üzere d'angelo adlı bir i̇talyan tarafından sovyetler birliği'nden kaçırıldı. romana karşı bir sovyet kampanyasının yardımıyla, komünist olmayan dünyada bir sansasyon haline geldi. the new york times en çok satanlar listesinin üstünde 26 hafta boyunca kaldı.

kitap sovyetler birliği'nde yasaklandığı için orada filme alınamadı. leann'ın i̇spanya'daki arabistanlı lawrence filminin bir bölümünü filme alma deneyimi, cea stüdyolarına erişim ve i̇spanya'nın bazı bölgelerinde kar garantisi, ülkeyi çekim için birincil yer olarak seçmesine yol açtı. ancak, hava tahminleri başarısız oldu ve david lean'ın ekibi i̇spanya'nın 50 yıl içindeki en sıcak kışını yaşadı. sonuç olarak, bazı sahneler iç mekanlarda yakındaki bir mermer ocağından gelen tozla yapılmış yapay karla çekildi. ekip, soria yakınlarındaki campo de gómara'da bir yerlerde, strelnikov'un tren sekansındaki karlı manzara gibi yoğun kar yağışlı bazı yerleri filme aldı.

nicolas roeg, orijinal görüntü yönetmeniydi ve bazı sahnelerde çalıştı ancak lean ile tartıştıktan sonra ayrıldı ve yerine freddie young geçti. film on aydan uzun bir süre boyunca çekildi, tüm moskova seti madrid'in dışında sıfırdan inşa edildi.

jivago'nun ve lara'nın birinci dünya savaşı'ndaki hizmetini kapsayan sahnelerin çoğu, varykino malikanesinde olduğu gibi soria'da çekildi. varykino'daki "buz sarayı", donmuş balmumuyla dolu bir ev olan soria'da da çekildi. partizanların donmuş göldeki suçlamaları da i̇spanya'da çekildi; kurutulmuş bir nehir yatağının üzerine bir dökme demir levha yerleştirildi ve üstüne sahte kar (çoğunlukla mermer tozu) eklendi. bazı kış sahneleri yazın, bazen 25 °c'ye (77 °f) kadar yüksek sıcaklıklarda çekildi. diğer çekim yerleri arasında madrid'deki madrid-delicias tren istasyonu ve moncayo range bulunmaktadır. i̇lk ve son sahneler i̇spanya ve portekiz arasındaki aldeadávila barajı'nda çekildi. adı geçmese de bu sahnelerin çoğu, nehrin i̇spanyol tarafına bakan portekiz tarafında çekildi.

çoğunlukla manzara sahneleri ve yuri'nin partizanlardan kaçışı olan diğer kış sahneleri finlandiya'da çekildi. demiryolu ile yuryatin'e seyahat eden ailenin kış sahneleri kanada'da çekildi. filmde görülen lokomotifler, renfe class 240 (eski 1400 mza) gibi i̇spanyol lokomotifleridir ve strelnikov'un zırhlı treni, renfe class 141f mikado lokomotiftir. bir tren sahnesi, hareket eden bir trene tırmanarak kayıp olan macar aktris lili muráti'nin başına gelen sözde kaderle ünlendi. vagonun altına düşmesine rağmen ciddi bir şekilde yaralanmadan kurtuldu ve üç hafta içinde işe geri döndü (ve bir uzvunu kaybetmedi ya da ölmedi). lean, kazasının bir kısmını filmin son sahnesinde kullanmış görünüyor.

film hakkında notlar 

 filmin rusya'da gösterimi 1994 yılına kadar yasaklanmıştı. ancak bu tarihten sonra gösterilebilmiştir. roman ise 1987 yılına kadar yasaktı. o tarihten sonra basılabilmiştir.
 film o yıllarda haliyle konusunun geçtiği orijinal mekanlarda yani sovyetler birliği'nde çekilemediği için i̇spanya'da çekilmiştir. o yıllarda i̇spanya'da faşist franco rejimi vardı. sabaha karşı çekilen bir sahnede rol icabı kalabalığın hep bir ağızdan söylediği devrimci marşları duyan çevre sakinleri general francisco franco'nun devrildiğini zannetmişler. hatta güvenlik güçleri bile gerçek bir darbe olduğunu sanıp film setini basmışlar ve çekimlerin sonuna kadar da oradan ayrılmamışlardı.
 filmin hemen başında annesinin cenaze töreninde görülen yuri jivago'nun küçüklüğünü canlandıran çocuk oyuncu gerçek hayatta ömer şerif'in oğlu tarık şerif'tir.
 yönetmen ve oyuncu kadrosunun büyük kısmı i̇ngiliz kökenli sanatçılardır. aralarında sadece rod steiger amerikalı, ömer şerif ise mısırlıdır.
 sovyet yazarı boris pasternak romanı 1957'de kaleme almış ve 1958 nobel edebiyat ödülü'nü kazanmıştı. aslında bir şair olan pasternak'ın hemen ilk romanında bu başarıyı yakalaması, biraz da o yıllarda zirvesinde olan soğuk savaş sırasında sovyet devrimi'ni eleştiren bir eserin sovyetler'in içinden gelmiş olması ve batı'nın buna tüm gücüyle destek vermesi olarak yorumlanabilir. pasternak ödülünü almak için i̇sveç'e gidememişti.
 pasternak'ın nobel almasında cia'in parmağı olduğu da söylenmektedir.
 filmin çok dikkat çekici olan müziğini maurice jarre yapmıştır ve 1966 'da en iyi orijinal müzik dalında oscar ödülü almıştır.
 müzikten başka dört dalda daha oscar almıştır. bunlar en iyi sanat yönetimi-dekor, en iyi görüntü yönetimi, en iyi senaryo ve en iyi kostüm dallarında olmuştur. diğer beş dalda da aday gösterilmiş ama ödül alamamıştır.
 filmin bazı sahnelerinin görüntü yönetmenliğini nicolas roeg yapmıştı. mesleğe görüntü yönetmeni olarak başlayan roeg 1970'ten sonra yönetmenliğe de başladı. özellikle don't look now (1973) filmi ile tanınır.

oyuncu kadrosu

ödülleri 

akademi ödülleri (oscar)

bafta ödülü

i̇ngiliz görüntü yönetmenleri derneği ödülü

cannes film festivali

 
david di donatello ödülleri

altın küre ödülleri

altın ekran ödülü, almanya

grammy ödülü

laurel ödülü

abd ulusal eleştirmenler birliği ödülü

soundtrack 
"en az filmi kadar başarılı olan" filmin müziklerini maurice jarre bestelemiştir. billboard albüm için tüm zamanların en büyük soundtracklerinden biri yorumunda bulunmuştur. albüm en az 450.000'lik satışa sahiptir ve mgm records'un en çok satan albümlerinden birisi konumundadır. 1967 grammy ödülleri'nde yılın albümü, yılın şarkısı ve en i̇yi enstrümantal performans dalında aday olurken görsel medya için en i̇yi film müziği albümü dalında ödüle layık görülmüştür.

diğer sinema ve tv uyarlamaları 
sovyet yazarı boris pasternak'ın kendi ülkesinde yayımlatamadığı için kaçak olarak yurt dışına çıkartıp ilk kez 1957 yılında i̇talya'da bastırttığı romanı doktor jivago, david lean'in epik sinema uyarlaması dışında üç kez daha filme çekilmiştir. romanın tüm sinema ve tv uyarlamaları aşağıdadır:

kaynakça

dış bağlantılar 
 
 allmovie.com'da "doctor zhivago" 
 roger ebert'in eleştirisi  (i̇ngilizce)
 filmin tema müziğini dinleyin -lara's theme  
 trailer
 filmden fotoğraflar

film ödülü sahipleri
amerika birleşik devletleri romantik dram filmleri
1960'larda romantik dram filmleri
rus romanlarından uyarlanan filmler
rus i̇ç savaşı ile ilgili filmler
konusu rusya'da geçen filmler
metro-goldwyn-mayer filmleri
carlo ponti'nin yapımcısı olduğu filmler
robert bolt'un senaryosunu yazdığı filmler
david lean'in yönettiği filmler
freddie young'ın görüntülediği filmler
nicolas roeg'in görüntülediği filmler
maurice jarre'ın müziğini yaptığı filmler
billboard 200'de bir numara olan albümler
amerika birleşik devletleri epik filmleri
amerika birleşik devletleri savaş filmleri
romantik savaş filmleri
gerçek olaylara dayanan epik filmler
tarihî epik filmler
1960'larda i̇ngilizce filmler
1965 çıkışlı dramatik filmler
david di donatello yabancı dilde en i̇yi film ödülü sahipleri