Ludwig von Mises

ludwig heinrich edler von mises (29 eylül 1881 - 10 ekim 1973) avusturyalı-amerikalı avusturya okulu ekonomisti, tarihçi, mantıkçı ve sosyolog. mises, klasik liberalizmin toplumsal katkıları ve tüketicilerin gücü üzerine kapsamlı yazılar yazdı ve dersler verdi. en çok komünizm ve kapitalizmi karşılaştıran praksiyoloji çalışmalarıyla tanınır.

mises 1940 yılında avusturya'dan amerika birleşik devletleri'ne göç etti. 20. yüzyılın ortalarından bu yana, liberteryen hareketler mises'in yazılarından güçlü bir şekilde etkilenmiştir. mises'in öğrencisi friedrich hayek, mises'i savaş sonrası dönemde klasik liberalizmin yeniden canlanmasındaki en önemli figürlerden biri olarak görüyordu. hayek'in "the transmission of the ideals of freedom" (özgürlük i̇deallerinin aktarımı) adlı çalışması, mises'in 20. yüzyıl liberteryen hareketindeki etkisine büyük bir övgü niteliğindedir.

mises'in özel semineri önde gelen bir iktisatçı grubuydu. aralarında friedrich hayek ve oskar morgenstern'in bulunduğu birçok öğrencisi avusturya'dan amerika birleşik devletleri ve i̇ngiltere'ye göç etmiştir. mises'in avusturya'da yaklaşık yetmişe yakın öğrencisi olduğu belirtilmektedir.

biyografi

i̇lk yılları 

ludwig von mises, avusturya-macaristan'ın galiçya bölgesindeki lemberg şehrinde yahudi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. babası arthur edler von mises'in ailesi 19. yüzyılda avusturya'da soylular sınıfına yükselmiş (edler topraksız soylu bir aileye işaret eder) ve demiryollarının finansmanı ve inşasıyla uğraşmışlardı. annesi adele (kızlık soyadı landau), avusturya parlamentosu'nda liberal parti milletvekili olan joachim landau'nun yeğeniydi. arthur von mises, czernowitz demiryolu şirketinde inşaat mühendisi olarak lemberg'de görev yapıyordu.

mises 12 yaşına geldiğinde akıcı bir şekilde almanca, rusça, lehçe ve fransızca konuşuyor, latince okuyor ve ukraynaca anlayabiliyordu. mises'in bir matematikçi, viyana çevresi üyesi ve olasılık teorisyeni olan richard von mises adında küçük bir erkek kardeşi vardı. ludwig ve richard henüz çocukken aileleri viyana'ya geri taşındı.

mises 1900 yılında viyana üniversitesi'ne devam etti ve carl menger'in çalışmalarından etkilendi. mises'in babası 1903 yılında öldü. üç yıl sonra, mises 1906 yılında hukuk fakültesinden doktorasını aldı. mises, 1913'ten 1938'e kadar üniversitede profesörlük yapmış ve bu süre zarfında friedrich hayek'e danışmanlık yapmıştır.

avrupa'da yaşam 
mises, 1904-1914 yılları arasında avusturyalı iktisatçı eugen von boehm-bawerk tarafından verilen derslere katıldı. şubat 1906'da mezun oldu (juris doctor) ve avusturya'nın mali idaresinde devlet memuru olarak kariyerine başladı.

birkaç ay sonra viyana'da bir hukuk bürosunda stajyerlik yapmak üzere ayrıldı. bu süre zarfında mises ekonomi dersleri vermeye başladı ve 1909 yılının başlarında avusturya ticaret ve sanayi odası'na katılarak 1934 yılında avusturya'dan ayrılana kadar avusturya hükümetine ekonomi danışmanı olarak hizmet verdi. i. dünya savaşı sırasında mises, avusturya-macaristan topçu birliğinde cephe subayı ve savaş bakanlığı'nda ekonomi danışmanı olarak görev yaptı.

mises, avusturya ticaret odası'nın baş ekonomistiydi ve avusturya şansölyesi engelbert dollfuß'un ekonomi danışmanıydı. daha sonra mises, hıristiyan demokrat politikacı ve avusturya tahtının (büyük savaş'ın ardından 1918'de yasal olarak lağvedilmişti) sahibi otto von habsburg'un ekonomi danışmanlığını yaptı. mises, 1934 yılında avusturya'dan ayrılarak i̇sviçre'nin cenevre kentine gitti ve 1940 yılına kadar burada uluslararası çalışmalar lisansüstü enstitüsü'nde profesörlük yaptı. i̇sviçre'deyken mises, eski bir aktris ve ferdinand serény'nin dul eşi olan margit herzfeld serény ile evlendi.

amerika birleşik devletleri'nde çalışma 

1940 yılında mises ve eşi, nazi almanyası'nın avrupa'daki ilerleyişinden kaçarak avusturya'dan amerika birleşik devletleri'nin new york şehrine göç etti. rockefeller vakfı'nın bursuyla amerika birleşik devletleri'ne gelmişti. amerika birleşik devletleri'ne kaçan diğer birçok klasik liberal akademisyen gibi, amerikan üniversitelerinde bir pozisyon elde etmek için william volker fonu'ndan destek aldı. mises, new york üniversitesi'nde misafir profesör oldu ve 1945'ten 1969'da emekli olana kadar bu görevi sürdürdü, ancak üniversite tarafından maaşa bağlanmadı. new york üniversitesi mütevelli heyeti üyesi olan işadamı ve liberteryen yorumcu lawrence fertig, mises'i ve çalışmalarını finanse etmiştir.

bu dönemin bir kısmında mises, new york üniversitesi öğretim üyesi ve avusturya sürgünü richard von coudenhove-kalergi tarafından yönetilen pan-europa hareketi için para birimi meselelerini inceledi. mises, 1947 yılında mont pelerin cemiyeti'nin kurucu üyelerinden biri oldu. mises, 1962 yılında washington'daki avusturya büyükelçiliği'nde politik ekonomi dalında avusturya bilim ve sanat nişanı'nı almıştır.

mises 87 yaşında öğretmenlikten emekli oldu ve 92 yaşında new york'ta öldü. hartsdale, new york'taki ferncliff mezarlığı'nda gömülüdür. grove şehir koleji, 20.000 sayfalık mises belgeleri ve yayınlanmamış eser arşivine ev sahipliği yapmaktadır.<ref name=gcc>austrian student scholars conference announcement , grove city college website, 2013, accessed june 8, 2013.</ref> mises'in kişisel kütüphanesi, vasiyeti üzerine hillsdale kolejine verilmiştir.http://www.iea.org.uk/sites/default/files/publications/files/upldbook514pdf.pdf  

bir zamanlar mises, yazar ayn rand'ın çalışmalarını övmüş ve rand da genellikle mises'in çalışmalarına olumlu bakmıştır, ancak ikilinin, örneğin kapitalizmin ahlaki temeli konusunda güçlü anlaşmazlıkları olan değişken bir ilişkisi olmuştur.

ekonomi alanındaki katkıları ve etkisi
mises, klasik liberalizm adına kapsamlı yazılar yazdı ve dersler verdi. mises, büyük eseri i̇nsan eylemi'nde praksiyolojiyi sosyal bilimlerin genel kavramsal temeli olarak benimsemiş ve iktisada metodolojik yaklaşımını ortaya koymuştur.

mises ekonomik müdahalesizlikten yanaydı ve bir anti-emperyalistti. i. dünya savaşı'nı insanlık tarihinde bir dönüm noktası olarak nitelendirdi ve şöyle yazdı: "savaş her zamankinden daha korkutucu ve yıkıcı hale geldi çünkü artık serbest ekonominin yarattığı son derece gelişmiş tekniğin tüm araçlarıyla yürütülüyor. burjuva uygarlığı zenginlik yaratmak için demiryolları ve elektrik santralleri inşa etmiş, patlayıcılar ve uçaklar icat etmiştir. emperyalizm, barış araçlarını yıkımın hizmetine sunmuştur. modern araçlarla insanlığı tek bir darbede yok etmek çok kolay olurdu."

mises 1920'de yazdığı bir makalede ekonomik hesaplama problemi'ni planlı ekonomilere ve fiyat mekanizmasının reddine dayanan sosyalizmlerin bir eleştirisi olarak ortaya koymuştur. "sosyalist toplumda ekonomik hesaplama" başlıklı ilk makalesinde mises, kapitalizmde fiyat sisteminin doğasını tanımlamakta ve bireysel öznel değerlerin toplumda kaynakların rasyonel tahsisi için gerekli nesnel bilgiye nasıl dönüştürüldüğünü anlatmaktadır. mises, sosyalist ekonomilerdeki fiyatlandırma sistemlerinin zorunlu olarak eksik olduğunu, çünkü bir kamu kuruluşunun tüm üretim araçlarına sahip olması durumunda, sermaye malları için rasyonel fiyatlar elde edilemeyeceğini, çünkü bunların nihai malların aksine "değişim nesnesi" değil, yalnızca malların iç transferi olduğunu savunmuştur. bu nedenle, fiyatlandırılmamışlardır ve dolayısıyla sistem zorunlu olarak irrasyonel olacaktır, çünkü merkezi planlamacılar mevcut kaynakları nasıl verimli bir şekilde tahsis edeceklerini bilemeyeceklerdir. "sosyalist bir toplumda rasyonel ekonomik faaliyetin mümkün olmadığını" yazmıştır. mises sosyalizm eleştirisini 1922 tarihli socialism (sosyalizm) adlı kitabında daha da geliştirmiştir: ekonomik ve sosyolojik bir analiz adlı kitabında, piyasa fiyat sisteminin praksiyolojinin bir ifadesi olduğunu ve herhangi bir bürokrasi biçimi tarafından taklit edilemeyeceğini savunmuştur.

mises, 1956 tarihli anti-kapitalist zihniyet adlı kitabında amerikan sosyalizmini incelemiş ve serbest piyasaya yönelik entelektüel muhalefeti ele almıştır. mises, bu entelektüellerin, büyük işletmelerin gelişmesi için gerekli olduğunu savunduğu kitlesel taleple başa çıkma gerekliliğine karşı çok küskün olduklarını ileri sürdü.

mises'in avrupa'daki dostları ve öğrencileri arasında wilhelm röpke ve alfred müller-armack (almanya başbakanı ludwig erhard'ın danışmanları), jacques rueff (charles de gaulle'ün para danışmanı), gottfried haberler (daha sonra harvard'da profesör), lionel, lord robbins (londra ekonomi okulundan), i̇talya cumhurbaşkanı luigi einaudi ve 2007 nobel ekonomi bilimleri anma ödülü sahibi leonid hurwicz yer almaktadır. ekonomist ve siyaset teorisyeni friedrich hayek, mises'i ilk kez avusturya'nın birinci dünya savaşı sonrası borçlarıyla ilgilenen bir devlet dairesinde onun yardımcısı olarak çalışırken tanıdı. 1956'da bir partide mises'e kadeh kaldırırken hayek şöyle demişti: "onu tanıdığım en iyi eğitimli ve bilgili adamlardan biri olarak tanıdım". mises'in viyana'daki seminerleri, oradaki yerleşik iktisatçılar arasında canlı tartışmaları teşvik etti. toplantılar, viyana'dan geçmekte olan diğer önemli ekonomistler tarafından da ziyaret edildi.

new york üniversitesi'ndeki seminerinde ve evindeki gayri resmi toplantılarda mises, avrupa'daki ününü duymuş olan üniversite ve lise öğrencilerinin ilgisini çekti. notlardan özenle hazırlanmış dersler verirken dinlediler.reisman, george, capitalism: a treatise on economics, "introduction," jameson books, 1996; and mises, margit von, my years with ludwig von mises, 2nd enlarged edit., center for future education, 1984, pp. 136–137. new york'ta yirmi yıl boyunca verdiği gayri resmi seminere katılanlar arasında israel kirzner, hans sennholz, ralph raico, leonard liggio, george reisman ve murray rothbard. mises'in çalışmaları benjamin anderson, leonard read, henry hazlitt, max eastman, hukukçu sylvester j. petro ve romancı ayn rand gibi diğer amerikalıları da etkilemiştir.

 mises enstitüsü'nün kuruluşu 

ludwig von mises'in ekonomik çalışmalarının bir sonucu olarak mises enstitüsü, 1982 yılında lew rockwell, burton blumert ve murray rothbard tarafından cato enstitüsü ile cato enstitüsü'nün kurucularından biri olan rothbard arasındaki ayrılığın ardından kurulmuştur. kuruluşu ron paul tarafından finanse edildi.

mises enstitüsü, ludwig von mises, murray rothbard, hans-hermann hoppe ve diğer önde gelen ekonomistler tarafından yazılmış binlerce ücretsiz kitabı e-kitap ve sesli kitap formatında sunmaktadır. mises enstitüsü ayrıca bir yüksek lisans programı da sunmaktadır.

 resepsiyon 

 mises'in argümanları hakkındaki tartışmalar 
i̇ktisat tarihçisi bruce caldwell, 20. yüzyılın ortalarında pozitivizm ve keynesçiliğin yükselişiyle birlikte mises'in birçok kişi tarafından "arketipik 'bilimsel olmayan' iktisatçı" olarak görülmeye başlandığını yazmıştır. the economist dergisi, 1957 yılında the anti-capitalistic mentality (anti-kapitalist zihniyet) adlı kitabı hakkında yaptığı bir değerlendirmede mises hakkında şunları söylemiştir "profesör von mises'in muhteşem bir analitik zekası ve özgürlük için takdire şayan bir tutkusu var; ancak insan doğası'nın bir öğrencisi olarak sıfırdan daha kötü ve bir tartışmacı olarak hyde park standardında". muhafazakâr yorumcu whittaker chambers, national review'da bu kitap hakkında benzer şekilde olumsuz bir eleştiri yayınladı ve mises'in anti-kapitalist duyguların "kıskançlıktan" kaynaklandığı yönündeki tezinin "hiçbir şey bilmeyen muhafazakârlığın" en "hiçbir şey bilmeyen" örneğini oluşturduğunu belirtti.

akademisyen scott scheall, iktisatçı terence hutchison'ı, hutchison'ın 1938 tarihli the significance and basic postulates of economic theory kitabından başlayarak ve 1981 tarihli the politics and philosophy of economics kitabı gibi daha sonraki yayınlarında "mises'in apriorizminin en ısrarlı eleştirmeni" olarak adlandırmıştır: marksistler, keynesyenler ve avusturyalılar. scheall, friedrich hayek'in de hayatının ilerleyen dönemlerinde (mises öldükten sonra) mises'in apriorizmine ilişkin çekincelerini dile getirdiğini belirtmiştir. 1978'de yapılan bir röportajda hayek, "[mises'in] argümanlarındaki ... neredeyse on sekizinci yüzyıl rasyonalizmini asla kabul edemeyeceğini" söylemiştir.

hayek 1978 yılında verdiği bir röportajda mises'in sosyalizm kitabı hakkında şunları söylemiştir 

ekonomist milton friedman, mises'in düşüncelerinde esnek olmadığını düşünmüş, ancak mises'in zorlu yaşamının ve akademi tarafından kabul görmemesinin muhtemel suçlular olduğunu eklemiştir: 

mises'in öğrencisi olan iktisatçı murray rothbard, onun uzlaşmaz olduğunu kabul etmekle birlikte, yıpratıcı olduğu yönündeki haberlere karşı çıkmaktadır. kendi ifadesiyle, mises "inanılmaz derecede tatlı, sürekli olarak öğrencilere yapacakları araştırma projeleri bulan, hiç şaşmayan bir nezakete sahip ve zamanının ekonomi kurumunun ellerinde uğradığı ayrımcılık konusunda asla acı çekmeyen" biriydi.

mises öldükten sonra dul eşi margit, benjamin anderson hakkında yazdığı bir pasajdan alıntı yaptı. bunun mises'in kendi kişiliğini en iyi şekilde tanımladığını söyledi: 

 faşizm hakkında yorumlar 
marksistler herbert marcuse ve perry anderson ile alman yazar claus-dieter krohn, mises'i 1927 tarihli liberalizm adlı kitabında i̇talyan faşizmini, özellikle de solcu unsurları bastırmasını onaylayarak yazmakla suçladılar. 2009 yılında ekonomist j. bradford delong ve sosyolog richard seymour bu suçlamayı tekrarlamıştır.

mises, 1927 tarihli liberalizm kitabında şöyle yazmıştır: 

mises biyografi yazarı jörg guido hülsmann, mises'in faşizmi desteklediğini öne süren eleştirmenlerin "saçma" olduğunu söylüyor ve alıntının tamamının faşizmi tehlikeli olarak tanımladığını belirtiyor. mises'in, rusya'da bolşeviklerin ve almanya'da yükselen komünistlerin örneklediği gibi, yükselmekte olan komünizme ve sosyalizme karşı "acil bir geçici durumdan" daha fazlası olduğunu düşünmenin "ölümcül bir hata" olduğunu söylediğini belirtiyor. hülsmann mises'te yazıyor: liberalizmin son şövalyesi'nde mises'in anavatan cephesi partisinin kart sahibi bir üyesi olduğunu ve bunun "muhtemelen kamu ve yarı kamu kuruluşlarının tüm çalışanları için zorunlu" olduğunu yazmaktadır.

mises, 1927 tarihli liberalizm kitabında faşizm hakkında da yazmıştır:

nazizmle ilgili olarak mises, 1944 tarihli omnipotent government (her şeye gücü yeten hükümet) adlı kitabında müttefiklere "nazizmi ezmeleri" ve "nazi iktidarı tamamen kırılana kadar umutsuzca mücadele etmeleri" çağrısında bulunmuştur.

 eserleri 
 the theory of money and credit para ve kredi teorisi (1912)bu kitabında mises, i̇ngiliz klasik ekonomisinde david ricardo ile başlamış olan mikro-makro çatallaşmasını kapatmış, ekonominin bireysel insan davranışıyla adım adım analizine dayanan bir bilim olduğunu vurgulamıştır. para bireysel davranışın ve piyasa ekonomisinin analiziyle bütünleştirilmiştir. ayrıca mevcut bankacılık uygulamaları analizini dönüştürmüş, ricardocu para okulu geleneğine dönerek, enflasyonist kısmi rezerv kredi sisteminin ilga edilmesinin doğru olduğunu göstermiştir.

 socialism: an economic and sociological analysis sosyalizm; ekonomik ve sosyolojik bir analiz (1922)bu kitap, sosyalizm ve türevlerinin derinlemesine analizi ve oluşan manzaranın çarpıcı bir kritiğidir. mises bu eseriyle neden tamamen sosyalist kontrolün olduğu bir toplumda ekonomik hesaplamanın mümkün olmayacağını ve bunun sosyalistler tarafından bile kabul görmüş bir problem olduğuna işaret etmektedir.* bu kitap liberte yayınları tarafından türkçeye çevrilmiştir. liberalism or the free and prosperous commonwealth liberalizm veya özgür ve müreffeh ulus (1927)bu kitap, klasik liberalizmde devletin görevinin etkili bir şekilde yapılmış ifadesidir. mises; bu kitapla devletin görevini tarif etmiş ve nelerin barışı, özgürlüğü ve refahı teşvik edip etmeyeceğini açıklamıştır.

 a critique of interventionism müdahaleciliğin eleştirisi (1929)bu eser, 1920'ler avrupa'sında yaşanmış olan ekonomik tartışmalar üzerine yazılmış olan makalelerin bir derlemesidir. bu derlemede mises; o günün avrupa'sında fiyat kontrollerini ve bankaların kamulaştırılmasını içeren programları ve marksizm'i ısrarla eleştirmiştir.

 bureaucracy bürokrasi (1944)bu çalışma, bürokratik idare ile kar ve zarar üzerine kurulu yönetim arasındaki farkların yalın bir dille ifade edildiği tarafsız bir çalışmadır. bürokrasi devlet yönetiminde makul seviyede etkin olabilir ancak kar-zarar üzerine kurulu idareyle önemli ayrımları bulunmaktadır. bürokrasi devlet içindir, iş dünyasında ise kar-zarar üzerine kurulu yönetim geçerli olmak zorundadır. birçok yazar büyük şirketleri devlet şeklinde bürokratik bir yapı olarak görmüştür ancak bu köklü bir yanılgıdır. i̇ş dünyası büyüklük ile değil kar ve zarar ile ilgilenmektedir. bir şirket her birinin kendi bilânçosunu tuttuğu çok sayıda kısımlara bölünebilir. bazen bu bölünmüş kısımlarda kayıtların çift girişle tutulması zaruridir. diğer yandan, devlet, iş dünyasındaki gibi müşterilerine karşı sorumlu değildir, ancak toplum baskısı vasıtasıyla yönlendirilebilir, demokrasi gibi. demokrasi; çoğunluğun kontrolü olmasına rağmen yine de en cazip yönetim şeklidir. * bu kitap liberte yayınları tarafından türkçeye çevrilmiştir. human action: a treatise on economics i̇nsan faaliyetleri: ekonomi üzerine bir bilimsel i̇nceleme (1949)bu eser, ekonomi ve sosyal bilimler üzerine kapsamlı akademik bir çalışmadır. mises'in; bireyin tercihlerinin neden-sonuç ilişkisi içerisinde amaçlı olduğunu ortaya koyduğu ve metodolojik çalışma esaslarını belirttiği temel kitabıdır.

 the anti-capitalistic mentality anti-kapitalist zihniyet (1956) kitap, mises'in kapitalizmin neden yanlış anlaşıldığını ve korkularak reddedildiğini ortaya koyduğu teorisini içerir. amaçlarına ulaşamamış kıskanç girişimcilerin başarısızlıklarını kapitalizme yüklediklerini ileri sürdü. ekonomik teori, mises'in muhakeme ve değerler yargısı üzerine kurularak ifade edilmiştir. * bu kitap liberte yayınları tarafından türkçeye çevrilmiştir. the historical setting of the austrian school of economics avusturya i̇ktisat okulunun tarihsel süreci (1962)''
bu eser, mises'in avusturya ekonomi teorisinin gelişimini gözden geçirdiği eseridir. kitap, avusturya i̇ktisat okulunun öncülerinin özellikle menger ve böhm-bawerk'in kısa biyografilerini içerir. mises; sübjektif ekonominin tümdengelimcilikle nasıl yükselişe geçtiğini ve avusturya i̇ktisat okulu'nun önemini anlatmıştır.

dış bağlantılar 

 mises enstitüsü 
 mises enstitüsü türkiye 

1881 doğumlular
1973 yılında ölenler
20. yüzyıl amerikalı ekonomistler
20. yüzyıl amerikalı erkek yazarları
20. yüzyıl kurgusal olmayan eserler veren amerikalı yazarları
20. yüzyıl amerikalı filozofları
20. yüzyıl avusturyalı filozofları
amerikalı ekonomi yazarları
amerikalı liberteryenler
kurgusal olmayan eserler veren amerikalı erkek yazarlar
amerikalı siyaset felsefecileri
amerikalı siyasi yazarlar
avusturyalı antikomünistler
avusturyalı liberteryenler
kurgusal olmayan eserler veren avusturyalı yazarlar
avusturya okulu ekonomistleri
ferncliff mezarlığı'na defnedilenler
amerikalı yahudi yazarlar
yahudi filozoflar
liberteryen teorisyenler
new york üniversitesi öğretim üyeleri
müdahele karşıtlığı (dış siyaset)