Yerlileşme eğilimi (edebiyat)

yerlileşme eğilimi, divan edebiyatında ortaya çıkmış bir edebi akımdır.

türki-i basit (basit türkçe) adı verilen bu akımın temsilcileri xvi. yüzyıl ozanlarından tatavlalı mahremi ile edirneli nazmi’dir. nazmi’nin basit türkçe şiirleri 45.000 beyiti aşan divanına serpiştirilmiştir. fuad köprülü, nazmi’nin bu yoldaki şiirlerini seçip divan biçiminde yeniden düzenleyerek "divan-ı türki-i basit" adıyla yayımlamıştır (1928). 285 manzumeyle 56 müfretten oluşan yapıttaki şiirlerin sanatsal değer taşıdığını söylemek güçtür.

konular divan şiirinin konularıdır, ölçü olarak da aruz kullanılıştır. ama gerek sözcük dağarcığı, gerekse ad ve eylem bildiren sözcüklerin çekimleri bakımından bu şiirlerin değeri yadsınamayacağı gibi arap-fars etkisindeki divan şiirine bir tepki olduğu da gözden uzak tutulamaz. ayrıca türkçeye yöneliş, nazmi’yi, halk şiirlerinde çokça görülen cinas örneklerine itmekle kalmamış, benzetmelerde yaşadığı çevreden, yaşamdan yararlanmasına da yol açmıştır. yine de,

"yargılanmak umusun komayalım gel nazmi 
ki çalap kullarını suç ile yindek karamaz"

benzeri, yabancı sözcükler kullanmadan, salt türkçe şiirler yazılabileceğini de kanıtlamayı amaçlayan bu eğilim yaygınlık kazanamaz. bunun nedeni, yalnız anılan ozanların güçsüzlüğünde değil, yetiştikleri çevrede, içinde bulundukları yazın ortamında, divan şiirinin dünyasından kopamayışlarında da aranmalıdır.

xviii. yüzyılın sonunda nedim’le belirginlik kazanan yerlileşme eğilimi ise öze ilişkindir. nedim’in divan şiirine yenilik getirdiğini söyleyenler, kalıpları kırdığını, bilinen mazmunlarla yetinmediğini, yaşamı yansıttığını, yalın, akıcı bir söyleyişi olduğunu; şiirlerinde neşe ve alayın, ten zevkinin dile getirildiğini söylerler. ama ondan önceki divan şiirine bakıldığında, bu sayılanların hiç de yeni olmadığı görülür. dahası nedim’deki neşeyi ve alaycılığı baki’de bile bulabiliriz. hele rumelili ozanlarda yerlilik, neredeyse genellenebilecek bir özelliktir. kısacası nedim’i gelenekten koparmak olası değildir. ama onun şiirini, divan geleneği içine oturttuktan sonra "kendi içinde ele alacak olursak, onda kendisinden önce gelenlerden, hatta çağdaşlarından ayrılan, realite ile hepsinden başka ve çok daha sıcak bir şekilde kaynaşmış bir tarafın da bulunduğu görülür" (ahmet hamdi tanpınar).
 
başka bir söyleyişle nedim, dış dünyadan aldıklarını duyduğu gibi verir. i̇zlenimlerini ve gözlemlerini soyutlaştırarak bir süs biçiminde kullanmaz. minyatürle resim arasındaki ayrım neyse, kendinden öncekilerle nedim arasındaki ayrım da odur. yeni mazmunları, yeni benzetme ve buluşları bir yana, divan yazınının ölü sevgilisini canlandırır. onunla kendisi arasında öyle bir ilişki kurar ki, dünya dışı varlığın kıpırdadığı, soluk aldığı görülür. asıl yeni olan da budur. nesnelerle, genel anlamda dünyayla kurulan bağ, yaşama karşı takınılan tutum onu yeni yapar. nedim’in şarkı biçimini yeniden canlandırması, bu biçimin en güzel örneklerini vermesi de bu tutuma bağlanmalıdır. yansıttığı dünya ne ölçüde gerçekse, gerçekliğe yaklaşırsa; duyguları ne ölçüde içten ve yürekten geliyorsa, dili de o ölçüde gerçeğe yaklaşır. i̇stanbul türkçesi’nin en güzel örnekleri sayılabilecek,

"sen böyle soğuk yerde niçin yatar uyursun 
billahi döğer dur hele dayen seni görsün 
dahı küçüceksin yalınız yatma üşürsün 
serd oldu heva çıkma koyundan kuzucağım"

benzeri yüzlerce dize buna örnek gösterilebilir. ayrıca divanında rastlanan heceyle yazılmış bir türkü, tek örnek olsa da, kimi denemelere giriştiğini göstermesi açısından ilginçtir.

ama nedim’in açtığı bu çığır da yaygınlık kazanamaz. geleneğin dışına çıkamaz çünkü. ardında onu hazırlayan ya da dayanabileceği yeni bir düşünce devinimi, kültürel bir birikim yoktur. lale döneminin (1718-1730) ozanıdır ve dönemin patrona ayaklanmasıyla kapanması onun da sonu olur. bir başka büyük ozanın, şeyh galip’in (1757-1799) nedim öncesi şiirle bağlantı kurması ve sebk-i hindi’den etkilenmesi, onun şiirinin yanlış yorumlanmasına, salt uçarı özüyle ve dış görünüşüyle alınmasına yol açar.

edebi akımlar
divan edebiyatı