Ölü Deniz Yazmaları

ölü deniz yazmaları (ölü deniz parşömenleri ya da ölü deniz tomarları olarak da bilinir) bir kısmı i̇branice, bir kısmı da artık ölü bir dil olan aramice ile kâğıt, deri veya bakır plakalar üzerine kaydedilmiş kırk bin adet elyazması parçasından oluşmaktadır. bu parçaların bir araya getirilmesiyle tam beş yüz kitap yeniden oluşturulmuştur. hristiyanlığın ve museviliğin bilinen en eski yazılı kaynakları sayılırlar.

1947 yılının şubat veya mart ayında, muhammed ahmed el-hamid adlı, genç bir bedevi keçi çobanı, kaybolan keçisini aramaktadır. eriha kentinin 13 km güneyinde, ölü deniz'in batı yakasındaki bir tepede bulunan bir delikten aşağı taş atar ve duyduğu testi kırılma sesi üzerine aşağıdaki mağaraya iner. mağaranın zemininde, içinde keten kumaşa sarılı deri yazmaların bulunduğu büyük testiler bulur. testilerin ağzı sıkıca kapatıldığı için yazmalar yaklaşık 1900 yıl boyunca hiç bozulmadan saklı kalabilmişlerdir (bulgular, bu yazmaların ms 68 yılında mağaraya yerleştirildiklerini gösterir). 1947'deki keşif ve 1952-1956 yıllarında yapılan kazı çalışmaları sonucunda toplam on bir mağarada bu elyazmalarına rastlanmıştır. bunları sınıflandırmak açısından mağaralar numaralandırılmıştır. 1 numaralı kumran mağarasında bulunan yazmalardan beş tanesi, ismini aldıkları kudüs'teki suriye ortodoks manastırı başpiskoposu tarafından satın alınmıştır. diğer üç yazma ise i̇brani üniversitesi profesörü e.l. sukenik tarafından satın alınmıştır.

ölü deniz yazmalarının bulunması, 20. yüzyılın en önemli arkeolojik keşiflerinden biridir. bu yazmalar, mö birinci yüzyıldan ms ikinci yüzyıla değin ölü deniz kıyısındaki kumran vadisine yerleşmiş olan dini bir topluluğun tarihçesini aydınlatmıştır. bu topluluk, kumran topluluğu veya esseniler olarak bilinen, dışa kapalı yahudi bir toplumdu. "zadokite belgeleri", "toplum kuralları" ve "disiplin el kitabı" gibi yazılar, kumran'daki günlük yaşam hakkında oldukça geniş ölçüde bilgi sahibi olunmasını sağladı.

yazmaların içeriği

kumran yazmaları 
1 numaralı mağara, bedevi çoban tarafından bulunan mağaradır. buradan, eksiksiz sayılabilecek yedi tomar ve bir miktar tomar parçası almıştır.

yeşaya a (iqis a) 
yeşaya kitabı'nın yazılı olduğu bu yazma, en tanınmış yeşaya kopyalarından biridir. satır üstlerinde ve sayfa kenarlarında birçok düzeltme vardır. mevcut en eski tam kopyadır.

yeşaya b (iqis b) 
bu yeşaya yazması tam değildir, ancak masoretik metinle karşılaştırıldığında yeşaya a'dan daha fazla uyum sergiler.

1 numaralı mağaradan çıkarılan diğer yazma parçaları 
bu mağarada aynı zamanda yaratılış, levililer, yasa'nın tekrarı, hakimler, samuel, yeşaya, hezekiel ve mezmurlar (zebur) gibi bazı kesimler tarafından kutsal yazılar arasında kabul edilen kitapların bazı parçaları ile hanok, musa'nın sözleri (bu kitapla ilgili ilk bulgu burada keşfedilmiştir), özgürlük kitabı (book of jubilee), nuh'un kitabı, levi'nin vasiyetnamesi, tobit ve süleyman'ın bilgeliği gibi eserlerin parçaları bulunmuştur. aynı zamanda, daniel kitabı 2. bölüm 4'teki sözleri içeren bir kısım da burada bulunmuştur (bu kısımda metin dili i̇branice'den aramice'ye geçer). ayrıca mezmurlar (zebur), mika ve sefanya kitaplarının yorumlarından bazı parçalar da yine bu mağarada bulunmuştur.

2 numaralı mağara 
bu mağaranın ilk önce bedeviler tarafından bulunup yağmalandığı tahmin edilmektedir. 1952 yılında yapılan kazı çalışmaları sonucunda burada yüz adet elyazması bulunmuştur. bunların arasında mısır'dan çıkış (2), levililer (2), çölde sayım (4) parça; yasa'nın tekrarı (2 veya 3), rut (2), yeremya, eyüp ve mezmurlar'dan da birer parça vardır.

4 numaralı mağara 
keklik mağarası olarak bilinen bu mağara eylül 1952'de tekrar araştırılmış ve en fazla yazma içeren mağara olduğu görülmüştür. binlerce yazma parçası, daha önce bu mağarada bağımsız keşiflerde bulunmuş bazı bedeviler'den satın alınarak ve arkeologlar tarafından mağarada yapılan araştırmalar sonucunda gün ışığına çıkarılmıştır. bu yazmalar, dört yüz tanesi tanımlanmış olan, yüzlerce elyazmasına aittir. tanımlanmış bu dört yüz yazmanın içinde ester kitabı dışında tüm eski ahit kısımları yer almaktadır.

bu mağarada bulunan mö üçüncü yüzyıldan kalma, samuel kitabı'ndan bir kısım ise (4qsam b) bilinen en eski kutsal yazılar i̇branicesi ile yazılmıştır. aynı zamanda mezmurlar, yeşaya ve nahum kitapları hakkında yorumlar içeren parçalar da bulunmuştur. 4 numaralı mağaradaki bulguların, kumran kütüphanesi'nin kapsamını temsil ettiği tahmin edilmektedir. bulunan parçaların sayılarına göre, kumranlılar'ın en sık kullandıkları eski ahit kitaplarının sırasıyla yasa'nın tekrarı, yeşaya, mezmurlar, kısa peygamberlikler ve yeremya kitapları olduğu anlaşılmaktadır. daniel kitabı 7:28 ve 8:1'i içeren bazı parçalarda dilin aramice'den i̇branice'ye geçtiği gözlenmiştir.

7 ve 10 numaralı mağaralar 
1955 yılında 7 ve 10 numaralı mağaralarda yapılan araştırmalarda eski ahit'e ait önemli bir elyazması bulunmamıştır. ancak jose o'callahan tarafından, yeni ahit'e ait olduğu iddia edilen, ancak üzerinde tartışmaların hâlâ sürdüğü bazı metin parçaları bulunmuştur. ms 50 veya 60 yılından kalan bu parçaların yeni ahit'e ait olduğu kanıtlandığı takdirde bunlar mevcut en eski yeni ahit elyazmaları olacaktır.

11 numaralı mağara 
bu mağaradaki araştırmalar 1956 yılında başladı. eksiksiz ve iyi korunmuş durumda olan otuz altı adet mezmur ile daha önceleri sadece grekçe metni olan apokrif 151. mezmur bu mağarada bulunmuştur. levililer kitabı'ndan bir bölümün çok iyi durumda korunmuş bir yazması, yeni kudüs vahiyi'nin (apocalypse of new jerusalem) büyük parçaları ve eyüp'ün aramice çevirisi bu mağaradan çıkarılmıştır.

murabba'àt bulguları 
kumran'da daha önce keşiflerde bulunmuş olan bedeviler araştırmalarını sürdürdüler ve beytüllahim'in güneyindeki bazı mağaralarda, üzerlerinde yazım tarihleri olan ve i̇kinci yahudi i̇syanı'ndan (ms 132-135) kalan elyazması metinler ve belgeler buldular. bu mağaralarda 1952 yılının ocak ayında sistemli inceleme ve kazılar başlatılmıştır. bu mağaralarda yoel kitabı'nın ikinci yarısından hagay kitabı'nın sonuna kadar, masoretik metin ile uyumlu olan bir yazma daha bulunmuştur. ayrıca sami dilinde bilinen en eski papirüs (palimsest: üzerindeki yazılar silinerek tekrar kullanılan papirüs) eski i̇brani harfleriyle (mö yedinci ila sekizinci yüzyıllar) yazılmış şekliyle burada bulunmuştur.

kumran yazmalarının bulunmasından önce mevcut en eski eski ahit elyazmalarının yaklaşık tarihi ms 900 yıllarıydı. kumran yazmalarındaki yeşaya, habakkuk ve diğer bazı kitapların elyazmalarının yazılış tarihi ise mö 125'tir. bu buluş böylelikle mevcut elyazmalarından bin yıl daha eski metinler sağlamıştır. kumran'da ortaya çıkarılan yeşaya yazması ile bin yıl sonrasına ait masoretik  yeşaya metni arasında önemli bir farklılık görülmemiştir.

kumran yazmaları aynı zamanda bölge halkının yaşayışını gözler önüne sererek, tarih, din ve dini edebiyat konularındaki bilginin sınırlarını genişletmiştir.

i̇lgili belgeseller 
 discovering the dead sea scrolls youtube video, süre: 8d.10s

i̇lgili animeler 
 'neon genesis evangelion (japonca: 新世紀エヴァンゲリオン shin seiki evangelion)', (1995-96)

dış bağlantılar 
 ölü deniz yazmaları online görüntüleme ve i̇ngilizce tercümeleri
 hürriyet gazetesinde konuyla ilgili bir yazı

 
antik i̇branice metinler