Batı Kanada İnuitleri

batı kanada i̇nuitleri (kendilerince inuvialuk tekil inuvialuuk ikil inuvialuit çoğul), kanada'da kuzeybatı toprakları'nda ve birazı da yukon'da yaşayan i̇nuitlerin bir kolu.

dillerinin iki şivesi inuvialuktun ve inuinnaqtun adlarıyla kuzeybatı toprakları bölgesininde resmî  dildir.

kültürel açıdan üç ayrı grupta toplanırlar:
mackenzie deltası i̇nuitleri : siglitler ve uummarmiutlar
banks adası i̇nuitleri 
merkezi kanada i̇nuitleri grubunun alt grubu bakır i̇nuitleri (i̇ngilizce copper inuit) : inuinnait

adlandırma 
inuvialuk (tekil) inuvialuuk (ikil) inuvialuit (çoğul) (harfiyen: 'gerçek insan') : iso 639-3 kodu ikt olan dil ve o dili konuşanlar için kapsamına göre farklı kullanımları vardır.
batı kanada i̇nuitçesi (ikt) konuşan i̇nuitlerin (= siglitun, inuinnaqtun, natsilingmiutut) ortak adı 
kuzeybatı topraklarının inuvialuit settlement region (inuvialuit nunangit sannaiqtuaq) bölgesindeki i̇nuitleri (= siglit, uummarmiut, kangiryuarmiut) belirtmek için de kullanılır. bu kullanım isr bölgesinin idari olarak tek toplum yaratma kaygısından ileri gelir.  
kuzeybatı topraklarında ise resmî  olarak yalnızca inuvialuktun dilini kullananlara (= siglit, uummarmiut) verilerek inuinnaqtun dilini kullananlar (= kangiryuarmiut) dahil edilmemektedir. 
en dar anlamıyla inuvialuit, siglitleri (inuvialuit proper) belirtmek için de kullanılır.

kanada'da idari ve politik kaygılarla inuvialuit adı altında ele alınan uummarmiutlar gerçekte alaska'daki nunamiut i̇nyupiklerinden koparak kanada'ya göç etmişlerdir. dilleri i̇nyupikçenin bir şivesi olsa da kanada'da bir inuvialuktun diyalekti olarak değerlendirilir.

batıdaki i̇nuvialuitlere (= siglit, uummarmiut) doğudakiler ualinirmiut (< ualiniq 'batı' + -miut 'halk') derken, doğudaki i̇nuvialuitlere (= kangiryuarmiut) de batıdakiler kivaninmiut (< kivaliniq 'doğu' + -miut 'halk') derler. yaşadıkları şehre göre tuktuuyaqtuurmiut (people of tuktuuyaqtuuq), akłarvingmiut (people of akłarvik) ve inuuvingmiut (people of inuuvik) adlarını alırlar.

nüfus 
2006 sayımına göre kuzeybatı topraklarında inuvialuit settlement region bölgesindeki "inuvialuit" (= siglit, uummarmiut, kangiryuarmiut) nüfusu :

kabileler ve şiveler  
eskimo kabile adları tipik olarak -miut («halk») ekiyle biter ve dil ile şiveleri belitrmek için de buna -un ya da -ut eki getirilir.

 siglit i̇nuitçesi (i̇ngilizce siglitun, siglit, inuvialuktun proper). kuzeybatı topraklarında tuktuyaaqtuuq (tuktoyaktuk), paulatuuq (paulatuk), ikaasuk (sachs harbour) ve inuuvik (inuvik) şehirlerinde konuşulur. 
 qikiqtaruqmiut 
 kupugmiut 
 kittegaryumiut 
 nuvuraqmiut 
 avvagmiut 
 nuunatahmiut 
 inuinnaqtun (kendilerince ᐃᓄᐃᓐᓇᖅᑐᓐ, natsilingmiutlarca killinirmiut; i̇ngilizce inuinnaqtun, inuinnaq, copper inuktitut) 
 kangiryuarmiut i̇nuitçesi (i̇ngilizce kangiryuarmiutun subdialect). kuzeybatı topraklarında ulukhaqtuuq (ulukhaktok, kangiryuaq, holman) şehrinde konuşulur. 
 kanghiryuatjagmiut 
 kanghirjuarmiut 
 (?) haneragmiut 
 (?) puivlirmiut 
 (?) nagyuktomiut 
 i̇qaluktuuttiaq i̇nuitçesi (i̇ngilizce cambridge subdialect). nunavut'da iqaluktuuttiaq (ᐃᖃᓗᒃᑑᑦᑎᐊᖅ, cambridge bay) şehrinde konuşulur. 
 ekaluktomiut 
 kiglinirmiut 
 qurluqtuq i̇nuitçesi (i̇ngilizce coppermine subdialect, kugluktuk dialect). kanada nunavut'da qurluqtuq (ᖁᕐᓗᖅᑐᖅ, kugluktuk, coppermine) şehrinde konuşulur. 
 akkuliakattangmiut 
 noahognirmiut 
 kogluktomiut 
 wallirmiut 
 asiagmiut 
 pingangnaktomiut 
 umingmaktuuq i̇nuitçesi (i̇ngilizce bathurst subdialect). nunavut'da umingmaktuuq (umingmaktok, bathurst) şehrinde konuşulur. 
 nennitagmiut 
 kilusiktomiut  
 natsilik i̇nuitçesi (kendilerince inuktitun; i̇ngilizce natsilingmiutut, natsilik dialect) 
 nattilik i̇nuitçesi (kendilerince nattilingmiutut (dil); i̇ngilizce natsilik subdialect, natsilik proper). nunavut'da ᑕᓗᕐᔪᐊᑦ (talurjuat/spence bay) ile ᓇᐅᔭᑦ (naujat/repulse bay) şehirlerinde konuşulur. 
 arvertormiut 
 netsilingmiut 
 kuungmiut 
 arviligjuaq i̇nuitçesi (i̇ngilizce arviligjuaq subdialect). nunavut'da ᐊᕐᕕᓕᒡᔪᐊᖅ (arviligjuaq/pelly bay) şehrinde konuşulur. 
 arviligjuarmiut 
 sinimiut 
 utkuhiksalik i̇nuitçesi (kendilerince utkuhiksalingmiutitut (dil); i̇ngilizce utkuhiksalik subdialect, utkuhikhalik, gjoa haven dialect). nunavut'da ᐅᖅᓱᖅᑑᖅ (uqsuqtuuq/gjoa haven) ile ᖃᒪᓂ‛ᑐᐊᖅ qamani'tuaq (baker lake) şehirlerinde konuşulur. 
 (?) ahagmiut 
 (?) hanningařuqmiut 
 (?) ilivilermiut 
 ugyulingmiut 
 qeqertarmiut 
 utkuhiksalingmiut [i̇ngilizce utkuhiksalik proper]

tarih 

günümüzden 1000 yıl önceye ait thule halkı (ya da proto-i̇nuit) yerleşimi i̇nuvialuit topraklarından herschel adasında (qiqiktaruk) yapılan arkeolojik kazılarda ortaya çıkmıştır.

20. yüzyıldan önce inuvialuit settlement region bölgesinin ana kabilesi siglitler idi. 19. yüzyılın ikinci yarısında beyazlardan (tan'ngit) gelen yeni hastalıklar yüzünden sayıları dramatik biçimde azalmıştı. 1910 lu ve 1920 li yıllarda hudson's bay company şirketi kürk avcılığı için gereken elemanı alaska'daki nunamiutlardan karşılamaya karar verdi. siglit topraklarına gelen bu yeni i̇nyupik göçmenleri uummarmiut  (siglitun ve uummarmiut şivesinde: < uummaq 'evergreen = herdemyeşil' + -miut 'people = halk') adıyla anılmaya başlandı. uummarmiutların yoğun olarak yaşadığı aklavik, i̇nuit coğrafyasından farklı olarak ağaç çizgisinin içinde kalır. siglitler ile uummarmiutlar arasında ilk başlarda görülen yoğun nefret ve düşmanlık zamanla azalmış ve halkların kaynaşmasına yol açmıştır. kabileler arasında yapılan evlilikler bu kaynaşmayı hızlandırmıştır.

sosyal yaşam

aile

köy odası 
eskimo köy odası (siglitçe qadjgiq) : alaska'daki i̇nyupiklerin qargi'leriyle aynıdır.

şenlik ve törenler

dil ve eğitim 

kuzeybatı topraklarının 11 resmî  dili arasında inuvialuktun (= siglitun & uummarmiutun) ile inuinnaqtun (= kangiryuarmiutun) da bulunuyor.

geleneksel edebiyatları sözlü olup menkıbe (unipkaat) ile hikâyelerden (quliat) oluşur.

nunavut'ta anadili olarak diller (hepsi de resmî  dildir):

avcılık ve toplayıcılık 

bütün eskimo halkları gibi i̇nuitler de avcı ve toplayıcıdır. i̇nuvialuit bölgesinde mevsimlere göre avcılık ve toplayıcılık çeşitlenir:
i̇lk bahar (upinraksaq): ren geyiği avı, balık avı, kaz avı, boz ayı avı
yaz (auyaq): ren geyiği avı, balina avı, balık avı, bitki ve böğürtlensi meyve toplama
son bahar (ukiaksaq): ren geyiği avı, balık avı, fok avı, kaz avı, bitki ve böğürtlensi meyve toplama
kış (ukiuq): ren geyiği avı, balık avı, fok avı, kutup ayısı avı

kanada'daki i̇nuvialuitler ile alaska'daki i̇nyupikler arasında geçmişte olduğu gibi bugün de ticari ilişkiler sürmektedir. hatta saha ve avlar için anlaşmalar dahi yapabilmektedirler.

din

şamanizm 
angatkut (şamanlar), erkek ya da kadın olabilir. inuvialuit bölgesinde en çok tanınan kublualuk adlı şaman bir efsane haline gelmiş olup  hikâyeleri bugün bile anlatılır.

inuvialuitlerde şamanlarla (angatkut) karıştırılmaması gereken geleneksel olarak iki tür doktor (otacı) vardır. elleriyle hastalığı hissedip tedavi edenler (saptaqtit) ile kanatma gibi küçük işlemlerle tadavi edenler (pilaqtuqtit). bu doktorlar kesinlikle şaman (angatkut) olarak kabul edilmez.

hıristiyanlık

giyim kuşam

giyecek 

makłak (sg) / makłat (pl) : bot (mukluk)

takı ve beden süslemesi

dövme

mutfak 

geleneksel besinleri ren geyiği, misk sığırı, kutup tavşanı, misk sıçanı, fok, ördek, kaz, balık ve böğürtlensi meyvelerdir.

ayrıca bakınız 
 inuvialuit cultural resource centre (icrc) in inuvik
 inuit circumpolar council
 i̇glo
 skræling
 kolomb öncesi amerika
 martin frobisher

dipnotlar

dış bağlantılar 
inuvialuit pitqusiit inuuniarutait: inuvialuit living history
inuvialuit nunangit atingit / the inuvialuit place name virtual exhibit
inuvialuit corporate group

kanada i̇nuitleri
kanada yerlileri
inuvialuit nunangit sannaiqtuaq