Babailik

babâ’îyye ya da babâîlik, horasan doğumlu olan ebû'l-bekâ baba i̇lyâs bin ali el-horasânî ve müridi baba i̇shâk kefersudî'nin ayaklanması ile tanınan vefâî tarikatı çevrelerine verilen addır. gerçek ehl-i beyt sevgisini ön planda tutan ve irak'ta yaşayan seyyid ebu'l vefâ'ya nisbetle anılan bu tarikât anadolu'ya dede karkğın ve hâlifeleri ile yayılmış ve "babâîlik" olarak tanınmıştır. şiîlik ile doğrudan ilgisi yoktur. ancak o dönemdeki benzer  tasavvufî çevreler sünnî ve şiî yorumları içinde birleştirip meczettiği için daha sonraki yorumların farklılaşmasına zemin hazırlamış ve çoğunlukla hadiselerin çok farklı bir mahiyet arzettiği sanılmıştır. hareketin temelinde o zamanlarda anadolu'da fa'al olan baba i̇shak gibi şîʿa-i bâtın’îyye dâ’îlerinin getirdiği fikirler yatmaktadır.

nitelikleri  
şamanizm'den izler taşıdığı iddia edilen bâbâilik tarikâtı anadolu türkleri arasında taraftar bulmuştur. daha sonra da bütün anadolu'ya ve hatta rumeli'ye  yayılarak bektaşiliğe dönüşmüştür. bazı kaynaklarda bâbâîler'in, baba veyahut ta resûl olarak andıkları baba i̇lyas'ın peygamber olduğuna inandıkları yazılsa da bu inancın varlığı tespit edilememiştir. baba i̇lyas'ın en önemli halifesi olan ve 13. yüzyılda anadolu selçuklu devleti'ni bir haylî uğraştıran baba i̇shak, 1240 yılında asılarak i'dam edilmiştir. asıl bâbâilik hareketi de baba i̇shâk i̇syânı'ndan sonra ortaya çıkmıştır. baba i̇lyas'ın oğlu muhlis paşa, onun oğlu da kırşehir'de türbesi bulunan aşık paşa'dır. aşık paşa'nın oğlu elvan çelebi menakıbı kudsiye'sinde bu hadiseleri etraflıca anlatmıştır.

tarihçe 
anadolu selçuklu devleti’nin çöküşünün başlangıcı olan gıyas’ed-dîn-i key-hüsrev-i sâni’nin kösedağ yenilgisi ( h. 640 / m. 1243 ) üzerine anadolu’nun tamamı moğollar’ın denetim alanı içerisine girdi. anadolu’nun tamamı aksaray’da ikâmet eden ve barışı tesis etmek ile görevlendirilmiş bir moğol valisi tarafından yönetilmekteydi. i̇şte bu fetret devrinde, celâl’ed-dîn harzem şâh menkûberti’nin ordularıyla orta asya’dan anadolu’ya gelen bâtınîye dervişleri de devletin takibatından kurtulmuş olarak fa’aliyetlerini serbestçe sürdürmekteydiler. anadolu’nun her tarafında şiî ve bâtınî-alevî babalar tarafından art arda zâviyeler açılmaktaydı. sultan mes’ud evvel’in amasya’daki tekkesine ebû'l-bekâ baba i̇lyâs horasanî gibi şîʿa-i bâtın’îyye mezhebi’nin en meşhur bir dâîsi post-nîşin olmuştu. vaktiyle, i̇lhanlı saraylarında mâkam ve mevki sahibi olan şiî âlimler anadolu selçukluları’nın moğollar’ın himayesi altına girmeleri fırsatından istifadeyle anadolu’ya yayıldılar.

mes’udiye tekkesine karargâh kuran alevîler 

bu devirde anadolu’da bâtınîliğin en önemli propaganda merkezini sultan mes’ud evvel tarafından yaptırılmış olan mes’udiye tekkesi temsil ediyordu. anadolu selçukluları’nın nüfuz ve hâkimiyet sahaları tamamen moğollar’ın denetim ve müsaadesine tâbi bulunuyordu. birçok şehirlerde i̇lhanlılar’ın himâyesi altında şiîliği neşreden “bâtın’ûl-mezhep babalar” tarafından açılan zâviyelerin sayıları da gün geçtikçe artmaktaydı. moğollar’ın nüfuzuyla mes’udiye medresesi müderrisi sünnî âlimlerden “şeyh mecd’ed-dîn i̇sâ” azledilerek yerine şîʿa-i bâtın’îyye'nin en değerli dâîlerinden “şems’ed-dîn ahmed baba” atandı.

şücâ’ed-dîn ebû’l bekâ baba i̇lyas horasanî 
melik dânişmendiye devrinde bütün anadolu’da meşhur olan horasanlı baba i̇lyas, “i̇brahim bey’in oğlu yağ basan bey” zamanında kayseri’ye kadı tâyin edilmişti. birinci âlâ’ed-dîn key-kûbâd tahta geçtiğinde, amas’ya kadılığı’na taky’ed-dîn’i, mes’udiye müderrisliği’ne tâc’ed-dîn yûsuf tebrizî’yi, hankah mes’udiye şeyhliği’ne de tâc’ed-dîn ebû’l vefâ harezmî’yi atadı. ebu'l vefâ’nın ölümü üzerine de yerine onun hâlifelerinden kayseri kadısı ve şîʿa-i bâtın’îyye'nin en meşhurlarından olan babâîler pirî şücâ’ed-dîn ebû’l bekâ baba i̇lyâs horasanî’yi tâyin etti.

baba i̇shâk kefersudî’nin anadolu’daki fa’aliyetleri 
birinci âlâ’ed-dîn key-kûbâd iktidara geldiğinde “mûhy’id-dîn muhammed bin ali bin ahmed tahimî” adında i̇ran’dan göç etmiş bir şiî’yi sivas’a kadı olarak atadı. vaktiyle şiraz’da önemli bir mevkî sahibi, felsefe ve bâtınî îlimlerde bir hâyli meşhur, belâgatlı söz söyleme üstâdı ve yüksek iktidar sahibi olan bu âlim adamdan baba i̇shâk kefersudî nâmında “binaz/komninos” hanedanına mensûp bir rum asıllı dersler görmekteydi. baba i̇shâk şirâz’da mûhy’id-dîn’in derslerine devam ederken, şîʿa-i bâtın’îyye'nin elemût’taki dâ’î â’zamı “hükümet-i melâhide-i bâtın’îyye reisi nûr’ed-dîn muhammed sâni” tarafından anadolu dâîliği’ne atandı. bu sırada hocası mûhy’id-dîn tahimî’nin sivas kadılığı’na tâyin edilmesi fırsatını çok iyi değerlendiren baba i̇shâk, hocasının himâyesi altında anadolu selçuklu hükümeti’nin de güven ve teveccühünü arkasına alarak şimşat yakınlarında kefersud nahiyesinde elemût merkezli şiîlik propagandasını ve “melâhide-i bâtıniyye” i’tikadını neşriyâta başladı. h. 621 / m. 1225 yılında mûhy’id-dîn-i ahmed tahimî’nin vefâtından sonra hükûmet aleyhinde yaptığı tahrikâtın duyulması üzerine baba i̇shâk bir süre gizlenmek zorunda kaldı. şücâ’ed-dîn ebû’l bekâ baba i̇lyas horasanî’nin amas’ya mes’udiye tekkesine şeyh olduğunu öğrenince hemen oraya giderek kendisine mürid oldu. baba i̇lyas tekkesi’nde “amas’ya valisi toğrak bey” ile olan pîrdâşlığı sayesinde halkın gözünde itibarını gün geçtikçe artırmaktaydı.

baba i̇shâk kefersudî’nin çıkardığı bâbâî i̇syanı 

vefâ’îyye tâkipçilerinden ebu’l bekâ baba i̇lyas bin ali el-horasânî ve müridi baba i̇shâk kefersudî’nin çıkardığı bâbâ’î ayaklanması, bugünkü alevî-bâtınî yerleşim yerlerini belirleyen isyândır. anadolu’da alevî nüfusun yoğun olduğu bölgelerde etkili olmuştur.

selçuklu sarayında bir baba i̇shâk müridi: sâd’ed-dîn köpek 

sâd’ed-dîn köpek baba i̇shâk kefersudî’nin selçuklu sarayına memur olarak gönderdiği bir müridiydi. birinci âlâ’ed-dîn key-kûbâd ile şehzadesi i̇kinci gıyas’ed-dîn key-hüsrev devirlerinde konya sarayına hulûl etmeyi ve “şîʿa-i bâtın’îyye” nüfuzunu oraya sokmayı başaran bu bâtınî dervişi kendisine sarayda bazı taraftarlar edinmeyi de başarmıştı. bu devirde moğol istilâları nedeniyle orta asya ve maverâünnehir’den ayrılan ve suriye yolundan geçen şiîlerin en tercih ettikleri vatan selçuklular’ın hükümran oldukları ülkelerdi. sahib olduğu sahte vatanperverlik duygularıyle çevresinin etkisi altında kalan şehzâde gıyas’ed-dîn moğollarla itaatinden dolayı babası  âlâ’ed-dîn key-kûbâd’ı h. 634 / m. 1237 yılında zehirleyerek tahta çıktı. böylece köpek te emîr sâd’ed-dîn unvanıyla vezîr-i â’zamlığa atandı. müridi sâd’ed-dîn köpek’in elde ettiği bu başarılar sayesinde itibârını artıran baba i̇shâk kefersudî idare etmekte olduğu anadolu’daki bâtınîlik teşkilâtı’nı daha da büyütme fırsatını yakaladı. tokat, canik, çorum, sivas, karahisar vilâyetlerinde ebu’l bekâ baba i̇lyâs horasânî adına yaptığı dâvetlerine daha da önem verdi. onun bu fa’aliyetleri neticesinde binlerce insan selçuklu düşmanı olarak “bâtınî” oluyorlardı.

baba i̇shâk hâlifeliği’nin ilânı 

müridi sâd’ed-dîn köpek’in anadolu selçuklu vezîr-i â’zamlığına yükseltilmesi ve kazandığı başarılardan son derece memnuniyet duyan baba i̇shâk kefersudî, o zamana kadar baba i̇lyas horasânî nâmına yaptığı dâvetlerden vazgeçerek kendisini ön plâna çıkarmağa başladı.  yirmi bin ihtilâlciden oluşan bir kuvvet ile h. 632 / m. 1235 yılında huruç hareketi başlattı. “emîr’ûl-mü’minîn sadr’ûd-dünya ve’d-dîn resûl’ûl-lâh baba i̇shâk” ünvânıyla hâlifeliğini ilân etti. el-mukannaʿ benzeri bir şekilde muhammed’in ruhunun ali’ye, ali’den de kendisine hulûl ettiğini iddia ediyordu.
şimşat, urfa, kefersud, maraş, ayintâb’dan gelen ve suriye kıt’asındaki halep bâtınî merkezinden takviye edilen binlerce fedainin katılmasıyla birdenbire elli bin kişilik büyük bir ordu haline dönüşen “şîʿa-i bâtın’îyye fırkaları” amasya, tokat, sivas, çorum’dan batıya doğru ilerlemeye ve civar şehirlere saldırmağa başlamışlardı. bâtınî – babâî ordu’su önlerine gelen bütün engelleri yıkıp hızla konya’ya doğru ilerliyorlardı. babâîler’in bu huruç hareketi karşısında tecavüze uğrayan memleketlerin seçkinleri, ulemâ ve eşrafı mısır’a, pâyitaht konya’ya ve anadolu’nun diğer hücra köşelerine doğru kaçışmaktaydılar. sonunda durumun vahameti ve ihtilâlin ne kadar geniş bir alana yayıldığı hükümdara anlatıldı. i̇htilâlin müsebbipleri arasında olduğu anlaşılan baba i̇shâk kefersudî’nin müridi vezîr sâd’ed-dîn köpek derhal i’dam edildi.

babâîler i̇syânı’nın bastırılması ve bâtınî babaların anadolu’ya yayılması 
birçok cephede babâîler ile çarpışan selçuklular, nihâyetinde  baba i̇shâk kefersudî ve tâbi’lerini h. 637 / m. 1240 yılında amasya kalesi’nde ele geçirerek i’dam ettiler. anadolu’da çıkan bu kanlı ihtilâlden son derece memnuniyet duyan “şîʿa-i bâtın’îyye dâîleri” olcaytu’nun sarayından anadolu’nun dört bir yanına yayılmağa başladılar. cereyan eden bu elîm hâdiselerden yeise kapılan ve i̇lhanlılar’ın baskılarından usanan sünnî âlimler de uç beyleri’ne sığnmak zorunda kaldılar. sabık mes’udîye müderrisi “şeyh mecd’ed-dîn i̇sâ” ertuğrul gazi’ye, “cemâl’ed-dîn aksarayî de mısır’a iltica etmişlerdi. şiîliğin uğradığı bu büyük faciayı istismar eden bazı acem fırsatçıları şîʿa-i bâtın’îyye dâ’îsi sıfatıyla batı anadolu’ya kadar nüfuz etmekteydiler. bu bâtınî – babalar anadolu’da türkmen aşîretleri arasında tam teşekküllü bir “alevîlik cereyânı” oluşturmağa muvaffak oldular.

bâtınî babalar’ın halk üzerindeki etkileri ve devrin meşhur mutasavvıfları 

o yüzyıllarda, selçuklular zamanında fa’aliyet gösteren en etkin tasavvufî-bâtınî-tarikât mensupları melâmetî, kalenderî ve haydarîler’den oluşmaktaydı. bu bâtınî-tarikât temsilcileri daha ziyâde göçebeler arasında barınan ve halka hitap etmekle görevli olan “babalar” idi. eğitimli çevrelerden uzakta yaşayan bu “bâtınî-babalar” yüzyıllar boyunca beri kulaktan kulağa yayılan hurafelerle yıpranmış olan nakilleri bir veli tipi kanalıyla tasvir etmek suretiyle ve bu efsaneleri bir takım hârikalar ve kerâmetler ile süsleyerek bedevî ruhunun hoşlanacağı koşmalar, rubâîler, destanlar şeklinde halka anlatıyorlardı. “bâtınî-türkmen babaları” oğuz boylarının anlayacakları bir dilde, efsane ve masalları ilâhî bir hava ile içerisine i̇slâmî bir boyutu da ilâve etmek suretiyle halka sunmak hususunda çok başarılı oluyorlardı.
on ikinci yüzyılda bağdat’ta abdülkâdir geylânî ve şihab’ed-dîn ömer sühreverdî, konya’da ise mevlâna celâleddîn rûmî, endülüslü muhy’id-dîn-î ârabî, lem’at yazarı fahreddin irakî ve sadr’ed-dîn kunevî gibi farklı geleneklere mensup tarikât pîrlerinin yayınlarla meşgul oldukları görülmektedir. i̇slâmî çevreler içinde tasavvufun pek revaçta olduğunu anlamamıza yardımcı olan bunca meşhur şahsiyetlerin arasında özellikle de save’deki kutb'ûd-dîn haydar tekkesi bu yüzyıldaki en tanınmış zâviyelerin başında gelmekteydi.

babâ’îyye tarikâtı 
vefâ’îyye'nin içerisinden bir yan kol olarak ortaya çıkan bâbâ’îyye'nin, vefâ’îyye ile birlikte kalender’îyye/haydâr’îyye ve yesevilik/bektaşîlik te dahil olmak üzere dört heterodoks tarikatın daha mensublarını teşkilâtlandırarak yönettiği, büyük çoğunluğuyla da türkmen zümrelerini içine alan, senkretik bir dini ideoloji kullanmasına rağmen, dinî değil ama sosyal-siyasî bir hareket olduğunu kabullenmek daha doğru görünüyor. bâbâ’îyye taraftarlarının daha sonraları kızılbaşlar tarafından da kullanılan "kırmızı başlıklar" giydikleri bilinmektedir.

bâbâ’îyye inancı, karışık ve farklı kaynaklardan gelen inançların i̇slâmî bir cilâ altında gerçekleştirilen syncrétism (farklı dinî inançların kendi bünyesinde toplanmak suretiyle birleştirilmesi) ile eski türkmen yapısının biribirlerini tamamladığı bir bütünü teşkil etmektedir. bu bütünün içerisinde i̇ran ve suriye'deki hükümet-i melâhide-i bâtın’îyye'nin propagandasını yürüttüğü i̇smâ‘îl’îyye'nin etkileri gözlemlenilmekle birlikte, gene de bâbâîlik özünde  şiî bir akım değildir. gözlemlenebilen ilk şiî tesirleri 15. yüzyıl sonlarından itibaren safev’îyye propagandasıyla başlamış, kızılbaş ve bektâşî inançları arasına on i̇ki i̇mâmlar inancı sokulmuştur. anadolu-türk din tarihinde bâbâîliğin asıl önemi ise "gayri-sünni" hareket ve toplulukların temelini oluşturması olmuştur.

bektaşîliğin dedebabacı (babagan) kolunun bu tarikattan türediği söylenebilir. abdallar, çepniler, kalenderîlik, haydârîlik, kızılbaşlar ya da tahtacılar olarak da tanımlanan ve alevîlik üzerinde etkin tesirleri görülen babâîler sonunda bektâşîlik içinde erimiştir.

bâbâ’îyye i'tikadının kızılbaşlık ve bektâşîlik üzerindeki tesirleri şemâsı

kaynakça

bibliografya 
 claude cahen, “bābā’ī,” encyclopaedia of islam, edited by p. bearman, et al. (brill, 2007).
 claude cahen, pre-ottoman turkey: a general survey of the material and spiritual culture and history, trans. j. jones-williams (new york: taplinger, 1968), 136-7.
 speros vryonis, the decline of medieval hellenism in asia minor and the process of islamization from the eleventh through the fifteenth century (university of california press, 1971), 134.

babailik
babailik