Yeni Zelanda

yeni zelanda (, ; , ), güney büyük okyanus'ta bir ada ülkesidir. güney yarımkürede, okyanusya'daki güney pasifik adaları arasında, avustralya'nın yaklaşık 2.000 km güneydoğusunda yer almaktadır. başlıca iki büyük (north island ve south island) ve 700'den fazla küçük adadan oluşur. toplamda 268.021 kilometrekarelik bir yüz ölçümüne sahiptir. bölgedeki tektonik hareketler ve volkanik olaylar nedeniyle yeni zelanda birçok yüksek dağa sahiptir. yeni zelanda'nın başkenti wellington ve en büyük şehri auckland'dır.

uzak olmaları sebebiyle yeni zelanda adaları insanlar tarafından yerleşilen en son büyük kara parçalarından biridir. 1280 ile 1350 yılları arasında polinezyalılar tarafından yerleşilmeye başlanan adalar özel bir maori kültürü geliştirmeye başlamıştır. adaları keşfeden ilk avrupalı 1642 yılında abel tasman isimli hollandalı olmuştur.

etimoloji 
yeni zelanda adı felemenkçe zeeland adından gelir. zeeland, hollanda'da bir bölgedir ve deniz ülkesi/bölgesi anlamındadır. maoricede yeni zelanda'ya aotearoa (uzun beyaz bulutların ülkesi) denir. ao bulut, şafak, gündüz ya da dünya anlamına, tea beyaz, açık ya da parlak anlamına ve roa uzun anlamına gelmektedir.

tarihçe 

yeni zelanda’ya ilk kez 1000 yıl önce polinezyalı maoriler yerleşmiştir. maoriler iyi örgütlenmiş, kan bağı ile gelen şefler ve güçlü rahipler tarafından yönetilen bir kabiledir.

adaya ilk ayak basan avrupalı, 1642 yılında hollandalı abel tasman olmuştur. ancak kaptan james cook’un 1769 ve 1779’daki gezilerine kadar adalar herhangi bir yönetime bağlı kalmamış ve keşfedilmemiştir. i̇ngiliz göçmenler, 1840 yılında i̇ngiliz hakimiyeti kurulunca adaya yerleşmeye başlamışlardır. wellington bu tarihten sonra kurulmuştur. yeni zelanda’ya 1852 yılında kendi hükûmeti tahsis edilmiştir ve sonraki yüzyılda ülke yatırım, iletişim ve tarımsal üretimde hızlı bir gelişme kaydetmiştir.

yeni zelanda adı hollandalı kartograflar tarafından, hollanda'da bulunan zealand adasına ithafen konulmuştur ve ülkenin yerlileri olan maorilerin kendi dillerinde aotearoa yani uzun beyaz bulut ülkesi olarak isimlendirilir. 1769-1779 yılları arasında ülkeyi 4 kez ziyaret eden i̇ngiliz kâşif james cook tarafından şimdiki ismi new zealand olarak adlandırılmıştır. i̇ngiliz kraliyeti, 1840'ta maori şefleri ile waitangi anlaşmasını yaparak yeni zelanda’yı i̇mparatorluğu’nun kolonisi olarak ilan etmiştir.

yönetim ve politika 
yeni zelanda meşruti monarşi ve parlamenter demokrasi ile yönetilmektedir. iii. charles, yeni zelanda kralı ve dolayısıyla devlet başkanıdır. başbakan chris hipkins, genel vali ise cindy kiro'dur. kiro, göreve gelmiş ilk maori kökenli kadın validir.

i̇klim 
yeni zelanda'nın güney yarımküre'de veya ekvatorun güneyinde olması, mevsimlerin kuzey yarım küredekilerin tam tersi olması anlamına gelir. yazın en sıcak ayları ocak ve şubat olup en soğuk aylar haziran ve temmuzdur.

genellikle ılıman bir iklime sahip olup, ülkenin kuzey kesimleri subtropikal iklimin etkisi altındadır. kışın, güney ada'nın (south island) iç kesimleri -10 dereceye kadar inerken, okyanus kıyıları daha yumuşak ve yağışlı bir iklime sahiptir. yazları 20-33 dereceler arasında olup oldukça da güneşlidir.

demografi 

2019 yılının aralık ayındaki sayıma göre yeni zelanda'da 4.951.500 kişi yaşamaktadır. kuzey adası, güney adası'ndan daha küçük olmasına rağmen bu adada daha çok kişi yaşar. ülke nüfusunun çoğunluğunu avrupa kökenliler oluşturur yeni zelanda'nın yerli halkı maoriler ise nüfusun %14,9'unu oluşturmaktadır.

yeni zelanda halkı kendilerini yeni zelanda'da yaşayan uçamayan bir ulusal kuş olan kivi olarak adlandırmaktadır.

din 
ülkede baskın inanç bulunmamaktadır. 2018 nüfus sayımına göre halkın %48,59'u kendini herhangi bir dine mensup görmemektedir. 2001 nüfus sayımından bu yana kendini hristiyan olarak gören yeni zelandalıların oranı azalmaktadır. nüfus sayımının verilerine göre diğer azınlık dinleri hinduizm, budizm, i̇slam ve sihizm'dir.

kültür 
başkenti wellington olan yeni zelanda kar kaplı dağ manzaraları ile bilinen bir ülkedir. en büyük ve en kozmopolit şehri auckland'dır. sinemada yüzüklerin efendisi film üçlemesi ile 200.000.000 $ ek gelir kazanmıştır. peter jackson'ın yönettiği filmler almanya, abd ve yeni zelanda'da çekilmiştir.

ekonomi 

yeni zelanda oldukça gelişmiş bir serbest piyasa ekonomisine sahiptir. gayri safi yurtiçi hasılaya göre 52. en büyük ekonomiye sahip olan ülke, satın alma gücü paritesi bakımından ise 63. en büyük ekonomidir. 5 milyon nüfusa göre oldukça büyük bir ekonomisi olan ülkede kişi başına 42,084 amerikan doları düşer. ülke ekonomisi dünyadaki en küreselleşmiş ekonomilerden biridir ve genel olarak avustralya, kanada, çin, avrupa birliği, japonya, singapur, güney kore ve abd ile yaptığı ticarete dayanır.

yeni zelanda ekonomisi 2013 itibarıyla toplam gysi̇h'sinin %63'üne denk gelen oldukça büyük bir hizmet sektörüne sahiptir. alüminyum, gıda, metal, ahşap ve kağıt endüstrileri ülkenin başlıca sanayi kalemlerini oluştururlar. birincil sektör ülkenin gsyi̇h'sinin %6,5'ini oluşturmasına rağmen ihracatı domine eder. bilgi teknolojileri sektörü de hızla büyüyen sektörler arasındadır.

yeni zelanda para birimi olan yeni zelanda doları (halk arasındaki adı kiwi doları) dört pasifik ada bölgesinde de kullanılır. yeni zelanda doları dünyanın en çok takas edilen 10. para birimidir.

yeni zelanda, transparency international 2013 yolsuzluk algısı endeksi'nde, danimarka ile birlikte 100 üzerinden 91 puanla birinci sırada yer almıştır (0 puan = yüksek yolsuzluk, 100 puan = temiz). the legatum institute 2016 dünya refah düzeyi araştırması sonucuna göre yeni zelanda dünyada refah düzeyi en yüksek ülke olarak 1. sırada yer almıştır. i̇nsani gelişmişlik endeksi'nde 14. sırada yer almaktadır.

ticaret 
yeni zelanda ekonomisi büyük oranda uluslararası ticarete dayanır. i̇hracatın toplam üretimin %24'üne karşılık gelmesi, ülkeyi küresel yavaşlamalara karşı savunmasız hale getirir. gıda ürünleri %55'le ülke ihracatında ilk sırayı alır. ahşap ürünleri ise %7 ile ikinci sıradadır. turizm gysi̇h'ye 12,9 milyar dolar katkıda bulunur ve iş gücünün %7,5'ini oluşturarak önemli bir rol oynar.

altyapı 
2015 yılında yeni zelanda'nın enerji ihtiyacının %40,1'i yenilenebilir enerjiden karşılandı. ülkenin elektrik üretiminin büyük bir kısmı waikato, waitaki ve clutha nehirleri üzerindeki hidroelektrik santrallerinde yapıldı. yeni zelanda'nın ulaşım ağı 94,000 kilometre otoyol ve 4,128 kilometre demiryolu hatlarından oluşur. çoğu büyük yerleşim yeri birbirine otobüs seferleriyle bağlı olmasına rağmen başlıca ulaşım tercihi özel araçtır. 1993'te özelleştirilen fakat 2004 ile 2008 arasında yeniden millileştirilen demiryolları ise tüm ülkeyi kaplar ve yolcudan ziyade yük taşımacılığında kullanılır. i̇ki adadaki otoyollar ve demiryolları birbirlerine wellington ve picton arasındaki feribot seferleriyle bağlanır. yeni zelanda'nın altı uluslararası havaalanı vardır fakat yalnızca auckland ve christchurch havaalanları avustralya ve fiji dışındaki ülkelerle bağlantılıdır.

kaynakça

dış bağlantılar 
  new zealand history online
  story: european discovery of new zealand 
  new zealand population 

 
i̇ngiliz milletler topluluğu üyesi ülkeler
birleşmiş milletler üyesi ülkeler