Kaodaizm

kaodaizm veya kaodaiizm (i̇ng. cao đài), 1926'da resmen güney vietnam'ın tay ninh şehrinde kurulmuş senkretik, tek tanrılı bir dindir. kısaca đạo cao đài veya tam adıyla đại đạo tam kỳ phổ độ (i̇lham ve kurtuluş getirmiş üçüncü dönem'in büyük dini) olarak anılır.

kao "yüksek", đài ise "etrafın düzeyi üzerine oraya göre daha belirgin duruma getirmek için yükseltilmiş bir platform veya sunakta olan kürsü" demektir. mecazi olarak tanrı'nın hükmettiği en yüce manevi yer demektir. kaodaiistler, çoğu zaman evren'in yaratan tanrı'nın kısa adı olan đức cao đài (saygıdeğer cao đài) terimini kullanır. o'nun tam unvanı cao đài tiên ông đại bồ tát ma-ha-tát (tercümesi: kao dai, eski bilge ve büyük bodisatva mahasatva)'dır. kaodaiistlere göre bu tam unvanlı ad, tanrı tarafından içinde üç öğreti'yi, aziz, bilge ve buda'yı simgelediğinden kasten seçilmiştir. kaodaiistler, tanrı'yı dinin kurucusu olarak görürler. öğretilerin, simgelemenin ve organizasyonun detayı tanrı'dan aracısız gelmiştir. hattâ tây ninh kutsal denizi'nin yapımı bile tanrısal yönlendirmeyle olduğu ileri sürülür. kaodaiizm'in ilk müritleri ngô văn chiêu, cao quỳnh cư, phạm công tắc ve cao hoài sang olup tanrı'dan aracısız haber aldıklarını ve dinî affın üçüncü dönem'i başlatacak olan yeni bir dini kurmak için onlara doğrudan emrettiğini iddia ettiler.

taraftarları ibâdet, ataları yüceltme, şiddetsizlik ve vejetaryenlik gibi ahlâki uygulamalarla en azından gök'teki baba tanrı'ya kavuşmayı hedeflerler. nihâi hedef, ölüm-doğum döngüsünden kurtulmaktır kaodaiizm taraftarlarının ne kadar olduğu tahminleri farklı olmakla birlikte kaynakların çoğu, iki ilâ üç milyon arası olduklarını iddia ederken başkalarına göre tahmin edilen üst sınır altı milyondur. i̇lâveten 30.000 kadar taraftar (sayılar ihtilâflıdır), öncelikle amerika birleşik devletleri, avrupa ve avustralya'da gibi denizaşırı ülkelerde yaşayan etnik vietnamlılardır.

i̇nanç ve öğretileri

yaratılış efsânesi
kaodaiizm'in yaratılış mitolojisine göre tanrı'dan önce tao te ching'de anılan adsız, değişmez, şekilsiz, ezelî ve ebedî kaynak tao vardı. sonra büyük patlama oldu ve bu patlamadan tanrı türedi. o anda evren daha yaratılamazdı ve bunun için tanrı, yin ve yangı yarattı. yangı kontrolü altına alarak kendinden bir parça döktü ve bundan yini kontrol etmek üzere tanrıça'yı yarattı. yin ve yang'ın önünde evren gerçekleşti. tanrıça, mecâzî olarak evren'deki sayısız şeyin annesidir.

kaodaiistler, yalnız tanrı baba'ya değil, kutsal ana'ya da taparlar. bu tanrıçaya buda ana denir. burada tanrı'nın öneminin buda ana'dan daha mühim olduğuna dikkat çekeriz. ayrıca bütün budalar gibi buda ana da yangın bir parçası olduğundan erildir. yin, dişil yön olup buda ana, onun parçası olmadığından yini gözetler. tanrı, tanrısal göz'le, özellikle sol gözle simgelenir. çünkü yang soldur ve tanrı, yangın efendisidir. gök'ün 36 tabakası olup akıllı hayat taşıyan 72 gezegen vardır. bunların ilki gök'e, 72.'si de cehennem'e en yakındır. dünya, bu sıralamada 68.'dir. söylentiye göre meselâ 67. gezegenin en alt sâkini, 68. gezegenin kralıyla değişmeye yanaşmaz.

üç öğreti
en zordan en kolaya doğru sıralandığında kaodaiizm'in üç öğretisi
 buda
 bilge
 kutsal

üç öğreti, en yücesi buda olan manevi yükselişin hiyerarşik düzeyleridir. kaodaiizm’in manevi gelişmedeki muhtelif basamakları insandan başlar. daha sonra gelenler thần (melek), thánh (aziz), tiên (bilge) ve phật (buda)'dır. melek, aziz ve bilgelerin bu yüzden semada fevkalâde uzun ömürleri olabilse de sadece budalar ölüm-doğum döngüsünden uzaktır.

i̇lham ve kurtuluşun üç dönemi

i̇lk dönem
 budaların öğretileri – dipankara budası
 bilgelerin öğretileri -
 azizlerin öğretileri - fu xi

i̇kinci dönem
 budaların öğretileri – siddharta gautama sakyamuni buda
 bilgelerin öğretileri – laozi
 azizlerin öğretileri – konfüçyüs ve îsâ

üçüncü dönem
tanrı, her şeyi kontrol eder. geçen iki dönemdeki gibi artık insan şekline girmeyecek, onun yerine öğretilerini kutsal oturum törenleriyle yollar.

üç öğreti'nin temsilcileri olan üç dayanak noktası ("üç çapa")
 budaların öğretileri – quan yin
 bilgelerin öğretileri – li po
 azizlerin öğretileri – guan yu
not: i̇sa, tanrı tarafından dökülmüş olup tanrı'nın gerçek oğlu ve bir buda olarak kabul edilir.

azizler ve kutsal ruhlar
çeşitli kaodaiist mezhepler, çok sayıda ruhsal varlıktan mesajlar aldığını öne sürse de tây ninh kutsal denizi, çok daha küçük bir sayıyı tasdik eder. kutsal deniz'in içindeki bir resimde tanrı ve insanlık arasında yapılan bir antlaşmayı imzalarken üç aziz'i görüntülemektedir. bunlar soldan sağa sun yat-sen, victor hugo ve nguyễn bỉnh khiêm'dir. başka azizler buddha, i̇sa, muhammed ve shakespeare, jeanne d’arc ve napolyon'dur. azizlerin yanı sıra aralarında amerika birleşik devletleri'nin kurucu babalarından thomas jefferson, britanyalı lider winston churchill, rus devrimci lenin ve fransız yazar victor hugo, descartes, louis pasteur, lev tolstoy ve çinli şâir li bo'nun da bulunduğu 70 kadar kutsal ruh mevcuttur.

kutsal yazılar
tây ninh kutsal denizi'nin ana yazılarından bazıları şunlardır:
 kinh thiên đạo và thế đạo (semâvî ve dünyevî yol'un duâları) - günlük hayat ve ibâdet için dualar
 pháp chánh truyền (kaodaiizm'in dinî anayasası) - yöneticilerin seçimi, güçleri ve dînî kıyâfetleri
 tân luật (yeni kanun metinleri) - dînî, seküler ve manastır hayatını düzenleyen kanunlar
 thánh ngôn hiệp tuyển (tanrısal mesajlar'ın derlemesi)
 the sermons of his holiness hộ pháp phạm công tắc

diğer mezheplerin ek yazıları bulunmaktadır.

organizasyon yapısı

kaodaiizm'in organizasyon yapısı, birçok devletin yapısına benzemektedir. yasama, yürütme ve yargı kolları cửu trùng đài, hiệp thiên đài ve bát quái đài'dir

yürütme kolunun başına felsefi ya da dinî organizasyonun başı demek olan "giáo tông"'dir. kaodaiizm'in dinî erkânıyla katolik kilisesi arasında benzerlikler olması tesâdüf değildir. çünkü kaodaiistler, aynı tanrı'nın her iki dini oluşturduğunu ileri sürerler.  dolayısıyla kaodaiizm'in hiyeraşisinde bir papa, kardinaller, piskoposlar, rahipler ve türkçeye resmen tercüme edilmemiş birkaç ilave derece ve unvan bulunmaktadır. kaodaiizm, toplumda kadın-erkek eşitliğini vurgulamaktadır. ancak manevi konularda göreve atanmış kadınlar, en yüksek iki derece olan yasama kardinali ve papa pozisyonuna terfî edemezler. kilise, bunun tanrı tarafından emredildiğini öne sürer. çünkü tanrı, "yang"ın erili, "yin"in de dişili temsil ettiğini ve yinin yanga manevi olarak baskın gelmesi hâlinde kaos olacağını haber verir.

kolları
toplamda kaodaiist kilisenin güney vietnam'da altısı resmen tanınmış olan birkaç kolu bulunmaktadır. genellikle coğrafik sınırlar boyunca bu kollar yayılmıştır. en büyüğü, dinin 1926'da kurulduğu ve kaodaiizm otoritesinin olduğu tay ninh eyaletindedir. tay ninh eyaleti yürütme komitesi, 1997'de hükûmetten resmen kabul edilmiştir. bağımsız kaodaiist gruplar, hükümetin bu müdahalesiyle tay ninh grubunun bağımsızlığını baltaladığını ve artık inanarak kaodaiizm prensiplerini artık inançla taşımadığını ileri sürdü. dini eğitim, merkezî okullar yerine değişik tapınaklarda yapılmaktadır; yöneticileri bir papaz okuluna istemediklerini ifade ettiler. tây ninh kutsal denizi'nden  chiếu minh, bến tre ve đà nẵng gibi bazı kaodaiist mezhepler ayrılmıştır. &&& chiếu minh'i ngô văn chiêu, asıl kilise onu ilk papa olarak atamayı kabul etmemesi üzerine bu yapıdan ayrıldığında kurmuştur.

tarihçe
kaodaiizm, 1926'da vietnam'ın tây ninh şehrinde vietnam kuruldu. birinci ve i̇kinci çinhindi savaşları sırasında hòa hảo gibi birkaç vietnamlı mezheple beraber kaodaiizm taraftarları, hem fransız sömürgeciliğine, hem de güney vietnam başbakanı ngô đình diệm'e karşı politik ve askerî mücadeleye katıldı.

komünist güçlere karşı 1975'e kadarki muhalefetleri, saigon'un ele geçişinden sonra komünist hükûmetin kaodaiizm'i yasaklamasıyla baskı altına alınmasının sebeplerindendi. 1997'de kaodaiizm resmen tanınarak legalleştirildi.

ayrıca bakınız
 general trinh minh the
 i-kuan tao, tayvan'daki benzer senkretik, tek tanrılı din

dış bağlantılar
 cao đài official website  
 cao đài temple at travel vietnam site
 centre for studies in caodaiism, sydney 
 cao đài overseas missionary
 hội văn hóa cao đài – caodai cultural association, australia
 cao đài profile 
 pbs feature: cao đài 
 ron gluckman study of caodaiism

kaynakça

 u.s. department of state bureau of democracy, human rights, and labor. vietnam: international religious freedom report 2005 . bu yazının aslı, zikredilen ve kamu malı olan kaynaktan tercüme edilmiş yazı içermektedir.

 
uzak doğu dinleri