Kambriyen

kambriyen (bazen ꞓ şeklinde sembolize edilir), yaklaşık 538,8 milyon yıl önce başlayıp 485,4 milyon yıl öncesine kadar devam eden jeolojik dönemi ifade eder. bu dönem, farklı hayvan gruplarının karmaşıklaştığı, hayvanların ilk kez fosilleştiği ve evrimsel patlamaların yaşandığı bir dönem olarak kabul edilir. adını galler'in latince karşılığı olan cambria'dan alan kambriyen dönem, yer kabuğundaki dikkate değer değişimler, deniz seviyelerinin yükselmesi ve iklim değişiklikleri gibi etkilerle şekillendi.

kambriyen dönemi, yaşamın karmaşıklaşması ve çeşitlenmesi açısından kritik bir evredir. bu dönemde fosilleşmiş birçok hayvan türü bulunmuştur ve bu fosiller deniz tabanlarındaki tortullarda korunmuşlardır. fosillerin jeolojik tarihte ilk kez bu sıklıkta görüldüğü için kambriyen patlaması olarak adlandırılan bu olayda, omurgasızlar çeşitlendi, fosil kayıtları daha ayrıntılı hâle geldi ve biyolojik çeşitlilik hızla arttı. trilobitler, deniz süngerleri, deniz solucanları, deniz salyangozları ve diğer birçok hayvan grubu bu dönemde ortaya çıktı. bu canlıların çoğu, daha önceki zamanlarda görülmemiş karmaşık vücut yapılarına ve beslenme stratejilerine sahipti.

kambriyen dönemi boyunca yaşam büyük oranda deniz habitatlarındaydı ve kara üzerindeki yaşam oldukça sınırlıydı. kambriyen'in sonlarına doğru ise ilk deniz bitkileri ve kabuklu canlılar ortaya çıkmaya başladı. bu dönemdeki biyolojik çeşitliliğin büyük bir kısmı deniz ekosistemlerinde meydana geldi ancak karada da bazı omurgasız gruplarının evrimleştiği düşünülmektedir.

sonuç olarak kambriyen dönem, yaşamın çeşitlenmesi ve karmaşık organizmaların evrimleşmesi açısından öneme sahiptir. kambriyen patlaması, hayvanların vücut planlarının ve anatomik özelliklerinin hızla değiştiği bir dönem olarak bilinir. bu dönemde evrimsel yenilikler ve adaptasyonlar, gelecekteki ekosistemlerin temelini atmış ve canlı çeşitliliği konusunda temel bir rol oynamıştır. kambriyen dönemi'nin jeolojik ve biyolojik olayları, yaşamın bugünkü çeşitliliğine giden yolda kritik bir adım olmuştur.

kelime kökeni 
kayaçları ilk inceleyen i̇ngiliz yerbilimcisi adam sedgwick'tir. kayaçları bulduğu yer olan birleşik krallık galler bölgesine eski romalılar cambria adını verdiklerinden benzer isimlendirme yapılmıştır. kambriyen, adam sedgwick tarafından "kambriyen serisi" olarak adlandırıldı ve bu adlandırmanın kökeni, britanya'nın kambriyen kayaçlarının en iyi görüldüğü yer olan "cymru" (galler) bölgesine romalıların verdiği isim olan cambria'dan gelmekteydi. sedgwick, büyük "geçiş serisi"ni alt bölümlere ayırmakla görevlendirilen roderick murchison ile birlikte bu tabakayı tanımlamıştı fakat iki jeolog uzun bir süre boyunca uygun bir kategorilendirme yapma konusunda anlaşmazlık yaşadı.

stratigrafi 

kambriyen, önceki ediyakaran dönemi'nin sonundan 538,8 milyon yıl önce (myö) başlayıp, ordovisiyen dönemi'nin başlangıcına denk gelen 485,4 milyon yıl öncesine kadar 53,4 milyon yıl sürdü. kambriyen dönem'den önce, ediyakaran dönem gelir ve kambriyen'in sonrasında da ordovisiyen dönem gelir.

kambriyen'in tabanı, treptichnus pedum adı verilen karmaşık bir iz fosili grubu üzerinde yer alır. kambriyen'in alt sınırını belirlemek için referans bir iz fosili olarak treptichnus pedum'un kullanılması sorunlu bir durumdur çünkü treptichnids grubuna ait t. pedum'a çok benzeyen iz fosilleri, namibya, i̇spanya ve newfoundland gibi bölgelerde t. pedum'un çok daha altında bulunur ve muhtemelen batı abd'de de bulunabilir. t. pedum'un stratigrafik yayılımı, namibya'daki ve muhtemelen i̇spanya'daki ediyakaran fosillerinin yayılımı ile örtüşür.

paleocoğrafya 
levhaların yeniden yapılandırılması, küresel bir süperkıta olan panotya'nın kambriyen'in erken evrelerinde parçalanma sürecinde olduğunu göstermektedir. ana süperkıta gondvana'dan ayrılmış laurentia (kuzey amerika), baltika ve sibirya, ayrı ve izole birer kara kütlesi hâline geliyordu. bu dönemde kara kütlelerinin çoğunluğu güney yarımküre'de toplanmıştı ancak kuzeye doğru sürükleniyorlardı. gondvana'nın büyük çaplı ve yüksek hızlı dönme hareketinin erken kambriyen'de meydana geldiği görünmektedir.

marinoan kartopu dünya'nın büyük buzulları uzun bir süre önce eridikten sonra denizlerdeki buzul eksikliği sebebiyle deniz seviyeleri yükseldi. bu durum, kıtaların büyük bölgelerinin deniz yaşamı için uygun sıcak ve sığ sular altında kalmasına yol açtı. jeolojik kayıtlarda deniz seviyelerinde dalgalanma görülmesi, güney kutbu'ndaki buz tabakasının genişleme ve küçülme dönemleriyle ilişkili "buzul çağları" olduğunu göstermektedir.

baltoskandiya'da gerçekleşen alt kambriyen kıyı ilerlemesi, alt kambriyen penepleninin büyük bölgelerini bir iç denize dönüştürdü.

fauna 

kambriyen'de, dünya üzerindeki yaşamda derinden bir değişiklik görüldü. kambriyen öncesinde, canlıların çoğunluğu küçük, tek hücreli ve nispeten basit yapıdaydı (ediyakaran faunası ve ediyakaran öncesindeki toniyen huainan biyotası bu duruma birer istisnadır). karmaşık ve çok hücreli canlılar, kambriyen'den hemen önce gelen milyonlarca yıl boyunca giderek daha yaygın hâle geldi, ancak mineralleşmiş ve bu nedenle kolayca fosilleşebilen canlılar, kambriyen dönemi'ne kadar yaygın değillerdi. kambriyen'de canlıların hızla çeşitlenmesi, kambriyen patlaması olarak bilinir ve tüm modern hayvan şubelerinin ilk hâlleri bu olayla ortaya çıkmıştır. filogenetik analizler, kambriyen yayılımından önce kriyojeniyen veya toniyen'de hayvanların (metazoa) modern yakalı kamçılılar benzeri kolonileşen kamçılı protistlerden monofiletik olarak evrildiği görüşünü desteklemiştir. okyanuslarda çeşitli canlılar yaygınken, karalar canlılık açısından okyanuslara kıyasla verimsizdi. mikrobiyal toprak kabuğundan ve (birer kara canlısı olmasalar da) mikrobiyal biyofilmde gezinen birkaç yumuşakça ve eklem bacaklıdan daha karmaşık canlılar bulunmuyordu. kambriyen sonunda, çok bacaklılar, örümceğimsiler ve altı bacaklılar, ilk bitkilerle eş zamanlı olarak karaya adapte olmaya başladı.

kambriyen, olağanüstü yüksek oranda lagerstätte (bkz: ) tortul yataklarına sahip olmasıyla özeldir. lagerstätte türü mineral yatakları, canlıların "yumuşak" kısımlarının yanı sıra daha dayanıklı kabuklarının da korunduğu istisnai birer koruma bölgesi olma özelliğini taşır. bu durumun bir sonucu olarak kambriyen biyolojisi hakkındaki bilgiler, kambriyen'den sonra gelen bazı dönemlere kıyasla daha fazladır.

flora 
kambriyen florası, ediyakaran'a kıyasla biraz daha farklıydı. ana taksonlar birer deniz makroalgi olan fuxianospira, sinocylindra, and marpolia'ydı. bu dönemde kalkerli bir makroalge rastlanmamıştır.

kambriyen'e tarihlenen herhangi bir kara bitkisi (embriyofit) fosili yoktur. buna karşın 500 milyon yıl önce kambriyen dönemi'ne ait gelgit düzlükleri ve sahillerinde biyofilmler ve mikrobiyal matlar çoktan gelişmişlerdi. mikroskopik dünya ekosistemlerini oluşturan mikroplar da tıpkı çöl bölgelerindeki günümüzdeki toprak kabukları gibi toprak oluşumuna katkıda bulunuyordu. moleküler saat, kara bitkilerinin ilk kez orta veya geç kambriyen'de ortaya çıktığını ortaya koysa da, atmosferden sera gazı karbondioksitin büyük ölçekli olarak azalması ancak ordovisiyen'de başladı.

galeri

ayrıca bakınız 

 kambriyen-ordovisiyen yok oluşu - yaklaşık 488 myö
 fosil alanları listesi

kaynakça 
özelgenel

dış bağlantılar 

 biostratigraphy  - kambriyen trilobitlerinin biyostratigrafisi hakkında bilgiler içermektedir 

 continental drift 
 güney avrupa ve akdeniz'in tektonik, sedimentasyon ve paleocoğrafyası
 kambriyen dönem - biltek tübitak 
 kambriyen fosillerine örnekler 
 geology, 31. ciltten amthor ve çalışma arkadaşlarına dair bir rapor
 palaeos
 paleomap projesi 
 sam gon'un trilobit sayfaları  (birçok kambriyen trilobiti görülebilir)
 weird life on the mats