Ağa Muhammed Şah

ağa muhammed şah ( d. 14 mart 1742 - ö. 17 haziran 1797), kaçar aşireti'nin reisi; 1794-1925 yılları arasında i̇ran'a hakim olan kaçar hanedanı'nın kurucusudur. aslen kaçar kabilesinden koyunlu kolunun aşiret reisiydi. ağa muhammed han 1789'da i̇ran şahı olarak tahta çıktı, ancak mart 1796'ya kadar resmen taç giymedi, 1794'te zend hanedanlığından lotf ali han'ı öldürmesiyle tahta çıktı. 17 haziran 1797'de suikasta kurban gitti ve yeğeni feth ali şah  tahta çıktı. ağa muhammed han'ın saltanatında başkenti tahran (günümüzde halen i̇ran'ın başkentidir) yaparak  i̇ran'ın tekrar merkezi otoriteye kavuşmasını sağladı. gürcistan'ın bağımsızlık ilan etmesiyle tiflis'e şiddetli bir saldırı düzenleyerek 15,000 gürcü esir i̇le i̇ran'a geri döndü.

i̇lk yılları

ailesi ve gençliği 

ağa muhammed han, 1742'de astarabad'da dünyaya geldi. o kaçar aşiretinin koyunlu (kovanlıda denir) koluna mensuptur. kabilenin  farklı  kolları vardır; bunlardan en önemlisi olan develi kolu, koyunlu koluyla sıklıkla mücadele etti. ağa muhammed han ise koyunlu kolunun  lideri olan muhammed hasan hanın en büyük oğlu ve  ii. tahmasb emriyle öldürülen feth alinin torunuydu.
ağa muhammed han'ın  öz ve üvey kardeşlerinin ismi : hossein qoli khan, morteza qoli khan, mostafa qoli khan, reza qoli khan, jafar qoli khan, mehdi qoli khan, abbas qoli khan and ali qoli khan.
nader şah 1747'de ölmesiyle, yönetimin afşarlıların elinden çıkması, muhammed hasan’ın astrabad’da   müstakil bir yönetim  kurması, nadir şah’ın yeğeni adil şah’ın meşhedden ayrılıp astrabadın kontrolünü ele geçirmesiyle son buldu. ancak muhammed hasan'ı yakalayamadı,lakin  adil şah ağa muhammed han'ı ele geçirmeyi  başardı, i̇lk önce öldürmeyi  düşündüyse de. daha sonra  ağa muhammed’i  öldürmeyip hadım ettirdi. sarayda görevlilere verilen ‘’ağa’’ unvanını aldı.

muhammed hasan’ın ölümü 
geçen 10 yıl boyunca, afşar hanedanı  i̇ç savaş  ve afgan emiri ahmed şahın  istilası’yla horasan’a çekildi. bu süreçte, muhammed hasan, peştun  lideri azad han afgan ve zend hükümdarı kerim han'a karşı, nadir şah'ın eski imparatorluğunun batı kısmının hakimiyeti için savaştı. ancak, 1759'da bir zend ordusuna yenildi,  ve taraftarları tarafından ihanete uğrayarak, savadkuh’lu muhammed han tarafından öldürüldü. ağa muhammed han'ın hadım olmasından dolayı, kovanlıların başına kardeşi olan hüseyin kuli han geçti. kısa bir süre sonra astarabad’ı  kerim han ele geçirerek, hüseyin han develu’yü  kaçarların başına geçirdi. o esnada, ağa mohammed han ve kardeşi hossein qoli khan bozkır’ı terk etti.  bir yıl sonra, ağa muhammed han, astarabad'a karşı bir saldırı düzenledi, ancak kaçmak zorunda kalarak, eşref'e ulaşmayı başardıysa da, ele geçirildi ve tahran'a rehine olarak, karim han'a gönderildi. çok geçmeden hüseyin kuli han’da yakalandı.

kerim han yanında 

kerim han, ağa muhammed han’a yanında kaldığı zaman boyunca ona merhametli davrandı, onun akrabalarını ikna etmelerini sağlayarak silahlarını bıraktırdı. daha sonra kerim han  onları damghan’a yerleştirdi.  1763 yılında ağa muhammed han ve hüsyin kuli han  zand başkentine gönderilerek, kerim han'ın haremin bir parçası olan halası hatice begüm'ün yaşadığı şiraz’a yerleştirildi. anneleri kent valisinin kızkardeşi olması nedeniyle, ağa muhammed han'ın diğer kardeşleri murtaza kuli han ve mustafa kuli han'ı astarabad'da yaşamaya devam ettiler. kalan kardeşleri kazvin'e gönderildi. 
ağa muhammed, kerim han'ın sarayında esir olmaktan ziyade  misafir olarak görüldü. ayrıca, kerim han da ağa muhammed han'ın siyasi bilgisini kabul etti ve tavsiyelerinde  devletin menfaatleri konusunda ısrarcı olduğunu belirtti. ağa muhammed han, efsanevi i̇ranlı kral afrasiyab'ın akıllı danışmanı olan "piran-e viseh " olarak çağrıldı. bu dönemde ağa muhammed han'ın iki kardeşi de qazvin'den  şiraz'a gönderildi.  şubat 1769'da karim khan,  hüseyin kuli han’ı damghan valiliğine atadı. hossein qoli khan damgan'a vardığında, hemen develu ve diğer kabilelerle babasının intikamını almak için şiddetli bir çatışma başlattı. 1777'de findarisk yakınlarında yamut ve bazı türk kabilesi tarafından öldürüldü.  1 mart 1779'da ağa muhammed han avlanırken, karim han'ın altı aylık hastalıktan sonra öldüğü hatice begum  tarafından bildirildi.

i̇ktidara yükselme (1779-1789)

mazandaran ve gilan'ın fethi 

ağa muhammed han ona bir grup sadık takipçiyle birlikte tahran'a gitti. bu arada, şiraz'de insanlar kendi aralarında savaşıyordu. ağa muhammed han tahran'da,  develu klanının şefleriyle  bir araya gelerek barış yaptı. babasının cesedinin tutulduğu şah abdül azim tapınağını ziyaret etti. i̇lk iş olarak koyunlu  aşireti arasın’da hâkimiyetini kurdu,  daha sonra mazandaran eyaleti'ne gitti. burada kardeşleri olan rıza kuli ve murtaza kuli 2 eylülde mağlup ederek, bölgeyi ele geçirdi. bu arada, murtaza kuli astarabad'a kaçtı ve burada kendisine  güç topladı. aynı zamanda  zend prensi ali murad han zend,  azad khan afgan oğlu mahmud han'ın emri altındaki bir zend ve afgan birliklerini mazandaran'a gönderdi, ağa muhammed han'ın kardeşi cafer kuli han üstüne gelen birliği püskürtmeyi başararak. ağa muhammed han, feth ali kuli ve hüseyin kuli ile birlikte, şimdiler mazandaran'ın başkenti olan babol'de  konumlarını sağlamlaştırdı.  daha sonra ağa muhammed han, kumis, semnan, damgân, şahrud ve bastam'ı ele geçirdi. ayrıca, gilan hükümdarı hidayetullah han'ı da vasalı yaptı.  bundan sonra semnan'da kardeşi ali kuli'ye, şehirlerin fethi konusundaki yardımlarından dolayı ödüllendirdi.

ruslarla i̇lk çarpışması, gilan sorunu, kuzey irak-ı acemin fethi 

1781'de i̇ran'la asya'ya uzanan bölgelerle ticaret yapabilmek için ticaret yolu kurmak isteyen rus i̇mparatorluğu, marko ivanovich voinovich'in komutasında gürgan'ın sahiline bir elçi göndererek, eşref'teki ticaret ağı kurmak istemiştir. ağa muhammed han ise talebi reddetmiş, voinoviç reddini önemsemedi ve ashurada adasında geçici bir yerleşim kurmaya devam etti. hiçbir gemisi olmaya ağa muhammed han, adayı geri alamadı; o sırada voinovich'i ve bazı adamlarını kandırıp astarabad'da çağırarak  voinovich'in  ve adamlarını ashurada'yı terk etmelerine kadar esir tuttu. bir yıl sonra ağa muhammed han, gilan'ı işgal etti, çünkü gilan hükümdarı hidayetullah zend hanedanı'na tabi olmuştu. hidayetullah daha sonra barış yapmak için mirza sadeq ve ağa sadık lahiji adlı iki diplomatı,  ağa muhammed’e gönderdi. bir önlem olarak da şirvan'a gitti. diplomatlar, gilan'ın başkenti resht'e baskın düzenleyen ve servetlerini ele geçiren ağa muhammed han'la uygun bir barış yapamadı. kardeşi cafer kuli han'ı, irak-ı acemin  kuzeyini fethetmek üzere gönderdi.sonra  zend ordusunu rey(şimdilerde kereç) bozguna uğratıp kazvin'i ele geçirdi. sonra zencen'e yürüyerek burayı ele geçirdi. 1783'de ağa muhammed han, zand kontrolünde olan bir şehir olan tahran'ı kuşattı. kuşatma sırasında  şehirde çıkan veba, ağa muhammed han’ın ordugahına  yayılınca kuşatmayı kaldırmak zorunda kaldı.

zend hanedanı'nın mazenderan'da kısa süren hakimiyeti 
ertesi yıl ali murad han, ağa muhammed han'ın önceki yılda tahran'a yaptığı saldırıya misilleme yaparak, oğlu üveyis han'ı mazandaran'a büyük bir orduyla göndermesiyle, halk hızlıca teslim oldu. ağa muhammed han ve birkaç destekçisi astarabad'a kaçtı ve burada şehri mümkün olduğu kadar sağlamlaştırmaya çalıştı. bu arada, murtaza kuli bağlılığını değiştirerek zend hanedanı'na hizmet etmeye başladı. ali murad han akrabası muhammed zahir han'ın komutasında astarabad'a bir ordu gönderdi ve şehri kuşattı. ağa muhammed han  bir kuşatma durumu olasılığıyla önceden  erzak temin etmişti. askerleri, her gün kuşatmacıların hakimiyetini sınırlandırmak için kırsal alanda atık kalmaya çalıştılar. bu sonunda kuşatmacıların durumunu sürdürülemez hale getirdi ve ağa muhammed han  kenti terk etmelerine izin verdi. muhammed zahir han, karakum çölüne doğru kaçtı ancak ağa muhammed han'ın müttefikleri tarafından yamutta yakalandı. adamlarından sadece birkaçı hayatta kalmayı başardı. bu arada, ağa muhammed han, eşref yakınlarındaki bir zend garnizonunu mağlup etti ve daha sonra sari'ye doğru yürüdü.  kasım 1784'ün başında ağa muhammed zand kuvvetlerini mazenderan'dan attı.

cafer han zend'le i̇lk savaşı 
bu arada ali murad han başka bir zend birliklerini yetiştirmişti, kuzeni rüstem han zend'in emri altında mazandaran'a gönderdiği ordu, ağa muhammed han tarafından bozguna uğratıldı. ali murad han  11 şubat 1785'te öldü.  ağa muhammed han ölümünden haberdar olduğunda,  onu yakalamak için tahran'a gitmişti. kente vardığında, buranın  sakinleri kapıları hızla kapattı, ve kapıyı yalnızca i̇ran şahı  için açacaklarını söyledi, onlara göre ali murad han'dan sonra cafer han zend idi.  böylece ağa muhammed han, i̇ran'ın şahı olarak tanınmak için cafer han'ı yenmeye mecbur kaldı. bunun üzerine çabucak i̇sfahan'a yürüdü. cafer han adamlarını, ağa muhammed han’ın  şehre doğru ilerlemesini durdurmak için gönderdi, ne varki hiçbir direniş olmaksızın kum’a  çekildiler. daha sonra, cafer han, keşan yakınlarındaki orduyu yenen ağa muhammed han'a karşı daha büyük bir zend ordusu gönderdi ve  şiraz'a kaçtı. agha muhammed i̇sfahan'a gelerek, burada zend hazinesi ve cafer han'ın hareminden kalan şeyleri ele geçirdi. böylece kaçar birlikleri şehri yağmaladı.
1785 yılının yaz aylarında ağa muhammed han, kenti  irak-i acem'teki seferleri için merkez seçti ve bahtiyari  reislerini hâkimiyeti altına aldı. ardından tahran'a gitti ve yönetime eski bir zend komutanını atadı.  tahran'a geldiğinde, şehir sonunda ona teslim oldu. aynı zamanda adamları hemedan'ı ele geçirdi ve birçok kürt ve türk aşiretlerini kaçar yönetimine bağladı. 12 mart 1786'da ağa muhammed han, tahran'ı başkent yaptı.
şehrin o zamana  kadar 15.000-30.000 kişilik bir nüfusu vardı. bu dönemde, ağa muhammed han kendisini i̇ran'ın şahı  olarak görüyor; ancak "şah" unvanından kaçınıyordu. ağa muhammed han'ın kuzey i̇ran'da bulunduğu sırada, cafer han hızlı bir şekilde i̇sfahan'a yürüdü ve şehri yeniden ele geçirdi. daha sonra keşan ve kum’a birlikler gönderdi, hemedan'a doğru yürüdü.  ancak yerel aşiret reisleri, arasından hüsrev han ve muhammed hüseyin han karagözlü tarafından yenilerek i̇sfahan'a çekildi. agha muhammed han, zendlilerin i̇sfahan'ı ve çevresini istila etmesini öğrendiğinde, hızla şehre doğru ilerledi ve böylece cafer han, şiraz'a geri dönmek zorunda kaldı.  aga muhammed han sonra şehrin valisi olarak cafer kuli han'ı atadı. bununla birlikte, zencen valisi kısa süre sonra ayaklandı ve ağa muhammed han'ı kuzeye geri dönerek buradaki isyanı bastırdı.

cafer han zend'le i̇kinci savaşı ve tahta çıkışı 
bir süre sonra taki han (yezd'in yöneticisi) adlı başka bir yerel yönetime sahip olan yerel bir hükümdar cafer han'ı yenerek ele geçirdiği zenginlikle, kaçar bölgelerini işgal etti ve i̇sfahan'a yürüdü. bunun üzerine ağa muhammed han güneye doğru giderek. 1788'de i̇sfahan'da cafer kuli han'la bir araya geldi ve bir süre sonra taki han'a kaçar hâkimiyetini kabul ettirdi ve sonra dağlara kaçan bazı kâşkay kabilelerini cezalandırdı.
daha sonra ağa muhammed şiraz'a yaklaştı ve burada cafer han'ı şehir dışına yenmeyi umdu, çünkü kalenin savunması güçlü olduğu için zapt etmesi güçtü. ne var ki ağa muhammed han sebebiyle cafer han şehirden çıkmadı.  ağa muhammed han, i̇sfahan'a geri döndü ve orada cafer kuli han'ın yerine i̇sfehan  valisi olarak kardeşi ali kuli'yi tayin ettikten sonra tahran'a gitti. cafer han, i̇sfahan ve çevresi için bir saldırı daha hazırlamak için bir ordu oluşturmaya başlaması, agha muhammed han ile bir kez daha kuzeye inmeye mecbur etti. ali kuli, bunu öğrenmesiyle, i̇sfahan'ın güneyindeki bir şehir olan kumişah'a bir grup aşiret gönderdi. bununla birlikte, cafer han onları kolayca yenmeyi başarmasıyla.  ali kuli, kaşan'a çekildi. bunu öğrenen ağa muhammed han, hızla i̇sfahan'a doğru yürüdü ki, cafar han'ın bir kez daha şiraz'a çekildi. ağa muhammed han tekrar şiraz'a saldırmak yerine tahran'a döndü. cafer han, 23 ocak 1789'da öldürüldü, taht çıkmak için savaşan birkaç zand prensi arasında dört aylık  süren bir iç savaşa başladı. mayıs ayında cafer han'ın oğlu lutf ali han, bu iç savaşta galip çıktı. bu dönemde de ağa muhammed han'ın tahta çıkmasıyla (ancak taç giymemiştir) yeğeni baba han’ı (daha sonra feth ali şah kaçar olarak anılacaktır) vârisi olarak atandı.
böylece 1789  hükümdarlığı başladı.

saltanatı (1789–1797)

lutf ali han'la savaşı, ailesiyle i̇htilafı  ve azerbaycan'a ilk saldırısı

şiraz'a ilk saldırı ve cafer kuli han kaçar ile ihtilafı
şimdi  zand hanedanı cafer han zend'in yönetiminden çıkması, ağa muhammed han, şiraz'ı kuşatmak için bir fırsat  olarak gördü. şehre doğru  yaklaşırken lutf ali han tarafından saldırıya uğradı. 
25 haziran 1789'da bir savaş yapıldı, lutf ali han'ın şiraz'a çekilmesi ve ardından ağa muhammed han'ın onu takip etmesi ve şehri kuşatmasıyla sonuçlandı. kuşatma 7 eylül'e kadar sürdü. bir kamp kurdu ve tahran'a geri döndü ve burada devam eden nowruz'un sonuna kadar kaldı. 17 mayıs 1790'da ağa muhammed han bir kez daha şiraz'a doğru yürüdü. fars'a ulaştığında, bihbahan valisi otoritesini kabul etti. ağa muhammed han, daha sonra kendisini kaçar hanedanı'nın en büyük mirasçısı olarak gördüğü ve cafer kuli han’la ihtilaf düştü.
ardından ağa muhammed cafer kuli han'ı idam ettirdi.

azerbaycana saldırısı
lutf ali han, kerman'da sorun yaşamasıyla, böylelikle ağa muhammed han azerbaycan'a özgürce odaklanabilmesine olanak verdi. baba han'ı  irak-i acem  valiliğine atadı ve 1791 ilkbaharında azerbaycan'a yürüdü. talış hanlığını kaçar otoritesini kabul ettirmek için göreceli süleyman han koyunluyu gönderdi, tarum’a gitti. ağa muhammed han daha sonra sarab'a gitti ve burada sarab hanlığı'na boyun eğdirdi.
ardabil'e giderek ardabil hanlığını ele geçirerek şehrin tapınağını ziyaret etti. sonunda kendisine karşı direnişe geçen karadağ hanlığın’a  gitti. donboli soylularından olan hüseyin kuli donboli'yi hoy ve tebriz'in valiliğine atadı.

farsın  fethi

agha muhammed han azerbaycan'ı fethederken lutf ali han, i̇sfahan'a saldırma fırsatı buldu . ancak şiraz'ın gözde valisi hacı i̇brahim şirazi, lutf ali han'ın bir darbe yapmak için şehirde yokluğunu beklerken, zand hükümdarı generali olan kardeşi muhammed hüseyin şirazi, diğer birçok birlikle birlikte müttefik oldu.
lutf ali han, şiraz'a doğru hızlıca gitti, ama şehre geldiğinde halk  kapıyı açmayınca. dağlara çekilip ve şiraz'ı ele geçirecek  kadar büyük bir ordu toplamaya başladı.  hacı i̇brahim daha sonra kendisine kabul ettiği takdirde kendisine 3.000 kısrak vermeyi teklif eden ve fars'ın vermeyi taahhüt ederek  muhammed han'a bir elçi gönderdi. ağa muhammed han, fars'a geldiğinde hacı i̇brahim'i bütün vilayetin valisi olarak atadı ve adamlarından birisini lutf ali han'ın ailesini tahran'a götürüp, zand ailesinin mülklerini almaya gönderdi.
dahası, baba han'a, gerektiğinde hacı i̇brahim'e yardım etmeye hazır olmak için şiraz yakınlarındaki bir garnizon kurmasını emretti. 

bu arada lutf ali han, hacı i̇brahim tarafından gönderilen orduyu mağlup ederek kazerun kalesini eline geçirdi. daha sonra şiraz'ın dışındaki kırlara yürüdü ve şehri açlıktan öldürmeye çalıştı.
bir süre sonra, kacar ordusu lutf ali han'ın adamlarına saldırdı ve   lotf ali han'ın kendisi savaşa katılmaya karar verinceye kadar kaçar ordusu yenildi. ağa muhammed han bu konuyu öğrendiğinde hacı i̇brahim'in kuvvetlerini güçlendirmek için 7 bin atlı gönderdi ve yakınlardaki garnizondan kalan kaçar  kuvvetlerine aynı şeyi yapmak için emir verdi. lotf ali khan, takviyelerin şiraz'a gelmesine izin vererek, hacı ibrahim kuvvetleri güçlendiği anda şiraz'tan çıkacaklarını ve  bir meydan muharebesi yapacaklarını inanarak bekledi.  tahmininde doğru olan lutf ali han kısa sürede şiraz'ın batısında,  hacı i̇brahim'i yeneceği  bir savaş gerçekleşti. daha sonra, 5 haziran 1792'de lutf ali han adamlarıyla, az bir kuvveti olan  ağa muhammed han'ın persepolis yakınlarındaki kampında cesur bir gece baskını düzenledi.  ancak ağa muhammed han’ın orada olmadığına kanarak  mağlubiyete uğradı. i̇ki sene sonra, krtsanı savaşı  ile doğu gürcistan'ı ve kuzey kafkasya ve güney kafkasya'daki diğer ana bölgeleri i̇ran’a geri kazandırınca, aynen nadir şah'ın altmış yıl önce  yaptığı gibi shahanshah' lığını(kralların kralı) mugan ovasında ilan etti.

ayrıca bakınız
 i̇ran hükümdarları listesi
 zend hanedanı
 kaçar hanedanı

kaynakça 

1741 doğumlular
1794 yılında ölenler

kaçar şahları

18. yüzyılda suçlar