Nemesis Operasyonu

nemesis operasyonu ( nemesis gortsoghut'iun), ermeni devrimci federasyonu (taşnak partisi) tarafından ermeni kırımı'ndaki rollerinden ötürü bir dizi eski osmanlı siyasi ve askeri liderinin yanında eylül günleri ile suçlanan azeri siyasetçilere de karşı 1920 ve 1922 arasında gerçekleştirilmiş bir dizi suikastten oluşan bir gizli operasyondur. şahan natali ve karekin pastırmacıyan, operasyonun başındakilerdir. operasyon adını yunan mitolojisindeki intikam tanrıçası nemesis'ten almıştır.

operasyonun bir parçası olan ve en çok bilinen suikast, mart 1921'de berlin'de talat paşa'nın öldürülmesidir.

örgütün kurulması 
saldırıların yapılması fikri ilk olarak ermeni siyaset adamı olan şahan natali tarafından 1919 yılı ekim ayında  erivan'da yapılan taşnaksutyun partisinin 9. kurultayında gündeme getirilmiştir.

i̇lk olarak kırım'a katkısı olan yaklaşık 650 kişinin listesi çıkarılmıştır. bu liste içerisinde 41 kişi, "ele başı" kabul edildi. saldırı operasyonunu yönetmek için özel bir birim oluşturuldu ve tüm yetki bu birime bağlandı. birimin yöneticisi olarak ermenistan cumhuriyetinin abd'deki elçisi pastırmacıyan karekin efendi seçildi. bunun yanı sıra saldırı birimine finansal destek sağlaması amacıyla özel fon oluşturuldu. fonun amacı örgüte sağlanacak lojistik destek için para toplamaktı. fonun ilk yöneticiliğine saan satçaklyan seçildi. örgütün aynı zamanda yasal bir dernek şeklinde çalışan ikinci bir birimi daha kuruldu çoğunlukla kooperatif statüsünde çalışacak olan birim çeşitli bölgelerde yapacağı yardım balolarında eğitim ve hayır işleri adı altında para toplayacak el altından örgüt fonuna kaynak aktaracaktı. kooparatifin sorumluluklarına ise şahan natali ve grigor merdyanov getirildi.

örgütün ulusları alanda istihbarat toplaması için kendini türk gibi gösteren graç papazyan, dış ilişkilerden sorumlu yönetici olarak sonradan örgüte dahil edildi. graçyan göreve başladıktan sonra ilk olarak genç türkler ile yakın ilişkiler kurdu.  silahlı saldırıların yapılabilmesi için paraya ihtiyacı olan işsiz insanlardan 3-5 kişilik gruplar halinde ekipler kuruldu. her plan için farklı grupların konuşlandırılması planlanıyor böylece karşı tarafın saldırının tek bir noktadan gelmediğine dair kanaate sahip olması isteniyordu. saldırı hedeflerinin iki temel merkezi vardı, bunlar "çakatamart" (i̇stanbul) ve "droşak" (boston) gazetelerinin binaları idi.

yapılan saldırılar 
 19 haziran 1920, tiflis: azerbaycan demokratik cumhuriyeti'nin eski başbakanı fetali han hoyski öldürüldü. eski adalet bakanı halil bey hasmemmedov ise yaralandı. saldırıları aram yerganyan ve misak kirakosyan gerçekleştirmişlerdir. saldırı operasyonunda saldırganlardan kirakosyan yaralanmıştır. 
 19 temmuz 1920, tiflis: azerbaycan demokratik cumhuriyeti parlamentosu başkan yardımcısı hasan bey agayev aynı suikastçılar tarafından öldürüldü.
 15 mart 1921, berlin: talat paşa suikastı: osmanlı i̇mparatorluğu'nun eski i̇çişleri bakanı ve başkan-ı a'zam olmuş talat paşa öldürüldü. talat paşa'nın adı saldırganların öldürülecekler listesinde birinci sıradaydı. talat paşa'nın öldürülmesi sonrası saldırgan sogomon teyleryan berlin mahkemesi tarafından beraat ettirilmiştir.
 5 aralık 1921, roma: atla gezinti yapan osmanlı i̇mparatorluğu'nun eski sadrazamı said halim paşa öldürüldü. saldırgan arşavir şirakyan yakalanamamıştır. bu saldırının organizatörleri arasında ermenistan'ın eski roma büyükelçisi mikael vartanyan ve kimliği belirlenemeyen bir kişi daha vardır.
 17 nisan 1922, berlin: ailesiyle gezi yapan eski trabzon valisi cemal azmi, "teşkilât-ı mahsusa" nın yaratıcısı bahattin şakir ve koruyucusu öldürüldü. saldırılar arşavir şirakyan ve aram yerkanyan tarafından gerçekleştirilmiştir.
 19 temmuz 1921, i̇stanbul: azerbaycan'ın eski i̇çişleri bakanı behbud han cevanşir öldürüldü. saldırıyı yapan misak torlakyan i̇ngiliz askerî  mahkemesince yargılandı. olay yerinde cinayet silahıyla yakalandığı için suçu sabit görüldü, fakat zihinsel engelli olmakla beraber, önce kırım sırasında osmanlı i̇mparatorluğu'nda, daha sonra kaçtığı bakü'de aile fertlerini kaybettiği nedenle hastalığının ilerlediği ve bakü'deki kayıplarından sorumlu tuttuğu eski azerbaycan i̇çişleri bakanı'nı görünce kendine hakim olamayarak üzerindeki silahı ateşlediği, dolayısıyla cezai ehliyetinin olmadığı karara bağlandı. saldırının diğer ortakları edvard fundukyan ve arutun arutunyans'dır.
 25 temmuz 1922, tiflis: osmanlı i̇mparatorluğu'nun eski askerî  deniz kuvvetleri bakanı cemal paşa öldürüldü. saldırıyı petros ter-pogosyan ve artaşes kevorgyan gerçekleştirmişlerdir. ayrıca saldırının organize edilmesinde zare melik-şahnazaryan ve stepan tsagikyan görev almışlardır.

türklerle işbirliği yaptıkları düşünülen ermenilere yapılan saldırılar 
 1920 yılında i̇stanbul'da türklere yardım ettiği gerekçesiyle mıgırdiç harutunyan, sogomon tehliryan tarafından öldürülmüştür.
 1915 yılında türklere bilgi sızdırdığı gerekçesi ile vahe yesayan sınır dışı edilmiş suçu sabit görüldükten sonra örgüt tarafından öldürülecekler listesine eklenmiş ardından kısa bir süre sonra arşavir şirakyan tarafından öldürülmüştür.
 hamayak aramyants, hınçak partisinin eski üyesidir. 1914 yılında talat paşa suikastında polise bilgi verdiği gerekçesi ile arşak yezdanyan tarafından öldürülmüştür.

başarısızlığa uğrayan planlar 
saldırganların hazırladığı ölüm listesinde ilk isimlerden biri osmanlı devleti'nin eski harbiye nazırı enver paşa'nın adı da vardı. i̇ttihat ve terakki cemiyeti'nin eski genel sekreteri doktor nâzım bey'in adı da listedeki ilk isimlerden biriydi. onlar da ermeni saldırganlar tarafından izlenmişler fakat öldürülememişlerdir.

saldırılarda öldürülen kişiler

kaynakça

 
ermeni kırımı'nın sonuçları