Salvador Allende

salvador allende gossens (26 haziran 1908, valparaíso, şili -  11 eylül 1973, santiago, şili), şilili devlet adamı ve latin amerika'da serbest seçimle iktidara gelen ilk marksist devlet başkanıdır. ne var ki işçi sınıfının egemenliğinde bir cumhuriyet kurma amacını gerçekleştiremedi. göreve başladıktan üç yıl sonra karşıdevrimci general augusto pinochet, onun başkanlığını sürdürdüğü sosyalist iktidarı bir darbe ile ortadan kaldırdı.

çocukluk ve gençlik yılları 
burjuva bir ailenin oğlu olan allende, liseyi bitirdikten sonra doğduğu kent olan valparaíso'da tıp eğitimi gördü. solcu politik gruplarda çalışarak kısa zamanda öğrenci liderliğine yükseldi. diktatör carlos i̇banez'e karşı mücadelesinden dolayı tutuklandı ve 1932'de tıp diplomasını aldıktan sonra üniversiteden uzaklaştırıldı. bir yıl sonra tanınmış birkaç solcuyla birlikte komünist partinin marksist alternatifi olarak gördüğü partido socialistayı (sosyalist parti) kurdu.

i̇lk politikaları 
1937'den başlayarak milletvekili olan allende, devletin çeşitli sağlık kurumlarında çalıştı ve valparaíso üniversitesi'nde öğretim üyeliği yaptı. halk cephesi hükûmeti'nin başkanı olan pedro aguirre cerda, allende'yi 1939'da sağlık bakanlığı'na atadı. allende'nin sosyal düzeyi düşük olanlara karşı özel bir ilgi göstermesi, yoksulların başkanı olarak adlandırılmasını sağladı. 1943'te sosyalist parti genel sekreterliği'ne seçildi ve bunun ardından sağlık alanında çeşitli kamusal ve siyasal görevler üstlendi. bunun yanı sıra ülkesinin sosyal yasalarının çıkarılması yönünde etkin bir rol oynadı.

dört kez başkan adaylığı 

allende, toplumun alt tabakalarına ilişkin sosyal çalışmalarından dolayı kazandığı popülerliği 1952'deki başkan seçimlerinde kullanmak istedi. birkaç solcu partiyi birleştirerek frente del puebloyu (halk cephesi) kurdu ve bu partinin adayı oldu. ne var ki ancak 60.000 oy alabildi. bu başarısızlığın sonucu olarak, sonraki yıllarda giderek daha çok partiyi halk cephesine katmaya çalıştı.

4 eylül 1970'te sosyalistler, komünistler, liberaller ve hristiyan demokratlar'dan ayrılmış olanların birleşmesiyle kurduğu unidad popular'ın (halk birliği) adayı oldu. 1952, 1958, 1964'ten sonraki bu dördüncü girişiminde, 1967'den beri senato başkanı olan allende, mutlak çoğunluğu (oyların % 36,3'ü) kazandı. altı hafta sonra hedefine ulaşarak başkanlık sarayı'na taşındı. hükûmet'teki hristiyan demokrat partisinin oylarını; demokratik hukuk devleti, ayrıca parti, toplantı ve basın özgürlüğünden yana tavrıyla toplayabildi.

sosyalist ekonomik politikası 

allende, şili'yi sosyalist bir topluma yani "i̇şçi sınıfının cumhuriyeti"ne dönüştürmek istedi. mallara el koyarak ve mülkü dağıtarak büyük sosyal farklılıklara karşı savaştı. 15 yaşından küçük çocuklara, gebe ve emziren annelere parasız olarak günde yarım litre süt dağıttı. en düşük gelirleri üçte iki oranında yükseltti, buna karşılık devlet memurlarının ücretlerine bir üst sınır koydu.

yabancı işletmeleri devletleştirmesi, birinci derecede, hemen hemen tümüyle amerikalılara ait olan bakır madenlerine yönelikti. 1970 kasım'ında küba ile diplomatik ilişkilerin yeniden kurulması, abd ile ayrıca bir sürtüşme nedeni oldu.

i̇ç politika 

allende'nin sosyal ve politik girişimlerinin başlangıçtaki başarılarına karşın önemli ekonomik sorunlar ortaya çıktı. bir yıl önce devletleştirmeyi oy birliğiyle kabul etmiş olan muhafazakâr muhalefet, abd'nin baskısıyla 1972 şubat'ında danışma koşulunu koydu ve allende, bundan sonraki devletleştirme işlemlerinde parlamento'nun iznini almak zorunda kaldığından politikasını sürdüremedi.

1973'ün ortasından sonra, sağdan ve soldan gelen terör, iç politikadaki dengeyi bozdu. ayrıca zırhlı bir birliğin darbe girişimi, allende'nin 1972 güzünde hükûmet'e ortak ettiği ordunun da artık onu tam olarak desteklemediğini kanıtladı. 1973 haziran'ının sonunda parlamento'nun çoğunluğu allende'nin rejimini yasa dışı ilan etti ve kendisini anayasayı birkaç kez ihlal etmekle suçladı.

askeri darbe ve ölümü 
1973 ağustos'unun sonunda allende tarafından şili silahlı kuvvetleri'nin başkomutanlığı'na getirilen general augusto pinochet, ülkenin karışık durumundan yararlanarak 11 eylül 1973 tarihinde bir darbe girişiminde bulundu. bunu yaparken cia'in yoğun desteğini gördü. bu durum, latin amerika devletlerinde serbest seçimlerle iktidara gelen marksist bir devlet başkanına yapılan tek antikomünist darbedir.

başkanlık sarayı'na yapılan saldırılar sırasında teslim olması çağrısı yapıldı, fakat o askerlere teslim olmayı reddetti ve intihar etti. kısa bir süre sonra darbeciler, allende'nin intihar ettiğini duyurdu. resmi duyuruda, general augusto pinochet'in askerleri cumhurbaşkanlığı sarayı'nı sarınca otomatik tüfek ile intihar ettiği ilan edildi. ölümünden önce, fidel castro'nun kendisine hediye ettiği ve elinde tuttuğu ak-47 marka silah birkaç kez fotoğraflanmıştı. allende, bu silahla ölü bulundu. 2004'teki guzmán belgeseline göre, allende bir tabanca ve bir tüfekle kendini vurmuştur. ölümünden sonra pinochet anayasayı geçersiz kılarak askeri bir diktatörlük kurdu.

geleneği
i̇stanbul, ataşehir'de mustafa kemal atatürk ile yan yana bir heykeli vardır.

ayrıca bakınız 
 1973 şili darbesi
 cybersyn projesi
 barış içinde bir arada yaşama

kaynakça

dış bağlantılar
o naaş salvador allende'ya ait cnn türk (27.05.2011)

 
1908 doğumlular
valparaíso doğumlular
1973 yılında ölenler
şili cumhurbaşkanları
şilili agnostikler
soğuk savaş'ta liderler
lenin barış ödülü
masonlar
demokratik sosyalistler
askerî darbe ile devrilen liderler