Beytü'l-Hikme

beytülhikme veya bilgelik evi (, ala-lc: bayt al-ḥikmah, anlamı: hikmetler evi), aynı zamanda büyük bağdat kütüphanesi olarak da bilinen, ya büyük bir abbasi devlet akademisini ve bağdat'taki entelektüel merkezini ya da i̇slam'ın altın çağı sırasında abbasi halifelerine ait büyük bir özel kitaplığı belirtir. bilgelik evi, abbasi halifeliğinin çöküşünün ardından fiziksel kanıt eksikliği ve bir anlatı oluşturmak için edebi kaynakların doğrulanmasına güvenerek, resmi bir akademi olarak işlevlerine ve varlığına ilişkin aktif bir tartışmanın konusudur. bilgelik evi, 8. yüzyılın sonlarında halife harun reşid'in koleksiyonları için bir kütüphane olarak (daha sonra el-memun döneminde bir devlet akademisine dönüştü) veya  el-mansur (754-775) tarafından hem arapça hem de farsça nadir kitaplara ve şiir koleksiyonlarına ev sahipliği yapmak üzere oluşturulan özel bir koleksiyon olarak kuruldu.

bilgelik evi ve içeriği 1258'de bağdat kuşatması'nda tahrip edildi ve bilgelik evi için arkeolojik kanıtların çok azını bıraktı, öyle ki onun hakkındaki bilgilerin çoğu et-taberi ve i̇bnü'n-nedim gibi dönemin çağdaş bilim adamlarının eserlerinden gelmektedir.

evveliyat 
bilgelik evi, abbasi döneminde, eserleri yunanca ve süryanice'den arapçaya çeviren büyük tercüme hareketi'nin bir parçası olarak var oldu, ancak bilgelik evi'nin bu tür çalışmaların tek merkezi olarak var olması muhtemel değildir. kahire ve şam'daki benzer çabalar, bilgelik evi'nin önerilen  kuruluşundan bile önce ortaya çıkmıştır. bu çeviri hareketi, yunanca, farsça ve hintçe kaynaklardan metinlere erişimi olan i̇slam dünyasında meydana gelen çok sayıda orijinal araştırmaya ivme kazandırmıştır.

bilgelik evi, kentin abbasi halifeliğinin başkenti olması nedeniyle arap, fars ve i̇slam dünyasının diğer alimlerinin bağdat'a tutarlı göçü ile mümkün olmuştur. bu durum, diğerleri arasında cahiz, kindi ve gazzali gibi 8. ve 13. yüzyıllar arasında bağdat'ta çalıştığı bilinen çok sayıda bilim insanı tarafından kanıtlanmıştır ve bağdat'ta resmi bir akademinin varlığına bakılmaksızın çok sayıda önemli eser üreten bu alimlerin hepsi, canlı bir akademik topluluğa katkıda bulunmuş olacaktır. bilgelik evi ile ilişkili akademisyenlerin katkıda bulunduğu alanlar arasında, bunlarla sınırlı olmamakla birlikte, felsefe, matematik, tıp, astronomi ve optik yer alır. kütüphanenin ilk adı khizanat al-hikma (kelimenin tam anlamıyla "bilgelik deposu"), yıkılıncaya kadar bilgelik evi'nin birincil işlevi olan nadir kitapların ve şiirlerin korunması işlevinden türemiştir.

tarihçe

kuruluş ve kökenleri 

4. ila 7. yüzyıllar boyunca, arap dillerinde bilimsel çalışma ya yeni başlatılmış ya da helenistik dönemden itibaren devam etmiştir. öğrenme ve klasik bilgeliğin aktarım merkezleri arasında nusaybin (nisibis) okulu ve daha sonra edessa okulu gibi kolejler ile cündişapur'un ünlü hastanesi ve tıp akademisi; kütüphaneler arasında i̇skenderiye kütüphanesi ve konstantinopolis i̇mparatorluk kütüphanesi ile daha sonra bağdat olacak olan yerin hemen güneyinde yer alan merv, selanik, nişabur ve tizpon'da faaliyet gösteren diğer çeviri ve öğrenim merkezleri yer alır.

emevî döneminde i. muavi bir kitap koleksiyonu toplamaya başladı. daha sonra "beytül-hikme" olarak anılan bir kütüphane kurdu. tıp, simya, fizik, matematik, astroloji ve diğer disiplin alanlarında yunanca, latince ve farsça yazılmış kitaplar da o dönemde müslüman alimler tarafından toplanmış ve tercüme edilmiştir. emeviler aynı zamanda çinlilerin kağıt yapım tekniklerini de benimsemişler, yönetimleri altındaki birçok eski entelektüel merkeze katılmışlar ve hem eserleri arapçaya çevirmek hem de yeni bilgiler geliştirmek için hristiyan ve farsça alimleri istihdam etmişlerdir. bunlar, arap dünyasında bilginin gelişmesine doğrudan katkıda bulunan temel unsurlardı.

750'de abbasi hanedanı, i̇slam i̇mparatorluğu'nun yönetici hanedanı olarak emevi'lerin yerini aldı. 762'de halife el-mansur (h. 754-775) bağdat'ı inşa etti ve şam yerine devletin başkenti yaptı. bağdat'ın konumu ve kozmopolit nüfusu, istikrarlı bir ticaret ve entelektüel merkez için bağdat'ı mükemmel bir yer yaptı. abbasi hanedanı farsça için güçlü bir eğilime sahipti ve sasani i̇mparatorluğu'ndan pek çok uygulamayı benimsedi. bu amaçla, el-mansur, sasani i̇mparatorluk kütüphanesini örnek alarak bir saray kütüphanesi kurmuş ve burada çalışan aydınlara ekonomik ve siyasi destek sağlamıştır. ayrıca hindistan'dan ve diğer yerlerden bilim adamlarını, matematik ve astronomi bilgilerini yeni abbasi hükümdarlığıyla paylaşmaya davet etti.

abbasi i̇mparatorluğu'nda pek çok yabancı eser yunanca, çince, sanskritçe, farsça ve süryanice'den arapçaya çevrildi. tercüme hareketi, selefi gibi kişisel olarak ilim ve şiirle ilgilenen halife el-reşid döneminde büyük bir ivme kazandı. başlangıçta metinler çoğunlukla tıp, matematik ve astronomi ile ilgiliydi; ancak kısa süre sonra diğer disiplinler, özellikle felsefe izledi. bilgelik evi'nin doğrudan selefi olan harun reşid'in kütüphanesi, beyt'ül-hikme veya tarihçi i̇bnü’l-kıftî'nin dediği gibi, khizanat kutub al-hikma (arapça "bilgelik kitapları deposu") olarak da biliniyordu.

el-memun 
halife el-memun'un (h. 813-833) himayesinde, hikmet evi'nin ekonomik desteği ve genel olarak ilim büyük ölçüde arttı. dahası, abbasi toplumu bilginin değerini anladı, takdir etti ve destek tüccarlardan ve ordudan da geldi. akademisyenler ve çevirmenler için geçimini sağlamak kolaydı ve akademik hayat bir statü simgesiydi; bilimsel bilgi o kadar değerli görülüyordu ki kitaplar ve eski metinler bazen zenginlik yerine savaş ganimeti olarak tercih ediliyordu. nitekim, batlamyus'un almagesti, abbasiler ile doğu roma i̇mparatorluğu arasındaki bir savaştan sonra el-memun tarafından barış için bir şart olarak iddia edildi.

bilgelik evi, toplumun genelinden uzaklaştırılmış bir akademik merkezden çok daha fazlasıydı. uzmanları bağdat'ta çeşitli fonksiyonlara hizmetlerde bulundu. beyt'ül-hikme'den bilim adamları genellikle büyük inşaat projelerinde mühendis ve mimar olarak iki misli görev aldılar, doğru resmi takvimler tuttular ve devlet memurlarıydılar. ayrıca sık sık sağlık görevlisi ve danışman olarak çalıştılar.

el-memun, bilgelik evi'nin günlük yaşamına kişisel olarak katılıyor, düzenli olarak alimlerini ziyaret ediyor ve faaliyetleri hakkında bilgi alıyordu. ayrıca akademik tartışmalara katılır ve hakemlik yapardı. aristoteles'ten esinlenen el-memun, kelam uzmanları arasında düzenli olarak düzenli tartışma oturumları ve seminerler başlattı. kelam, el-memun'un farsça hocası cafer'den sürdürdüğü felsefi tartışma sanatıdır. tartışma sırasında, bilim adamları temel i̇slami inançlarını ve doktrinlerini açık bir entelektüel atmosferde tartışacaklardı. dahası, kendi entelektüel ihtiyaçlarını karşılamak için sık sık beyt'ül-hikme'den bilge gruplarını büyük araştırma projelerine dönüştürürdü. örneğin, dünyanın haritalanması, almagest'ten gelen verilerin onaylanması ve dünya'nın gerçek boyutunun çıkarılması için komisyonlar görevlendirdi (bilgelik evi'nin ana faaliyetleriyle ilgili bölüme bakın). ayrıca mısırbilimi destekledi ve giza piramitlerinin kazılarına katıldı. el-memun, bağdat'ta ilk astronomik gözlemevlerini inşa etti. aynı zamanda bir akademisyen ve bilim insanı takımından oluşan büyük araştırma projelerinin ilerlemesini finanse eden ve izleyen ilk yöneticiydi. bilime olan en büyük mirası, "büyük bilime" fon sağlayan ilk yönetici olmasıdır.

seleflerinin ardından el-memun, yabancı topraklardan metinler toplamak için bilgelik evi'nden bilim adamları seferleri gönderecekti. hatta meclisin yöneticilerinden biri de bu amaçla konstantinopolis'e gönderildi. bu süre zarfında, i̇ranlı bir şair ve astrolog olan sehl bin harun, beyt'ül-hikme'nin baş kütüphanecisiydi. arap nestüri hristiyan hekim ve bilim insanı hunayn ibn ishak (809–873), araplar için 116 eser üreten en üretken tercümandı. bu vakfın korunması halife el-memun himayesindeydi. el-memun, bilgelik evi'ni kurdu ve daha sonra yunanca metinlerin en ünlü tercümanı olan hunayn ibn i̇shak'ı sorumlu atadı. "tercümanların şeyhi" olarak halife tarafından tercüme işinden sorumlu tutuldu. hunayn ibn i̇shak, galen ve hipokrat'ın ünlü eserleri de dahil olmak üzere yunan tıp kitaplarının tüm koleksiyonunu tercüme etti. sabalı sabit bin kurra (826–901) ayrıca apollonius, arşimet, öklid ve batlamyus'un büyük eserlerini tercüme etti. yeni abbasi bilimsel geleneği sürekli daha iyi çeviriler gerektirdiğinden ve çoğu kez çevrilen eski eserlere yeni fikirlerin dahil edilmesine vurgu yapıldığından, bu dönemin çevirileri öncekilerden üstündü. dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısına gelindiğinde, el-memun'un beytül-hikme'si, dünyadaki en büyük kitap deposuydu ve en parlak arap ve fars zihinlerini cezbeden orta çağ'ın en büyük entelektüel faaliyet merkezlerinden biri haline geldi. bilgelik evi, nihayetinde bir öğrenme merkezi olarak ün kazandı, ancak bildiğimiz haliyle üniversiteler şu anda henüz mevcut değildi - bilgi, herhangi bir kurumsal çevre olmaksızın öğretmenden öğrenciye doğrudan aktarılıyordu. mektepler çok geçmeden 9. yüzyıldan itibaren şehirde gelişmeye başlamış ve 11. yüzyılda nizam ül-mülk, irak'taki ilk yüksek öğrenim kurumlarından biri olan bağdat'ın el-nizamiyye'sini kurmuştur.

 el-mütevekkil 
bilgelik evi, memun'un halefleri el-mu'tasım (h. 833-842) ve oğlu vasik (h. 842-847) altında gelişti, fakat el-mütevekkil (h. 847–861) hükümdarlığı altında oldukça geriledi. el-memun, el-mutasim ve el-vasik, açık fikirliliği ve bilimsel araştırmayı destekleyen mu'tezili mezhebini takip etse de, el-mutavakkil, kuran ve hadislerin daha gerçek bir yorumunu onayladı. halife bilimle ilgilenmedi ve yunan felsefesinin yayılmasını i̇slam karşıtı olarak görerek akılcılıktan uzaklaştı.

 moğollar tarafından yıkılması 

13 şubat 1258'de moğollar, halifelerin şehrine girerek tam bir yağma ve yıkım haftasına başladı.

 ana faaliyetler 
bilgelik evi, bir bilim adamları ve akademisyenler topluluğunu, bir çeviri bölümünü ve abbasilerin yüzyıllar boyunca edindiği bilgileri koruyan bir kütüphaneyi içeriyordu. ayrıca daha sonra modern kimyanın yapısını oluşturmak için kullanılan simyayı araştırdılar ve incelediler. dahası, onunla bağlantılı olarak astronomik gözlemevleri ve diğer büyük deneysel çabalar da vardı. el-memun tarafından kurumsallaştırılan akademi, yunan felsefi ve bilimsel çabalarının transkripsiyonunu teşvik etti. ayrıca i̇slam ülkelerinin erişemediği önemli metinlerin el yazmalarını bizans'tan kütüphaneye ithal etti. bilgelik evi, bir kütüphaneden çok daha fazlasıydı ve onunla ilgili akademisyenler ve entelektüeller tarafından önemli miktarda orijinal bilimsel ve felsefi çalışma da üretildi. bu, müslüman alimlerin geçmişteki alimlerden aktarılan astronomik bilgileri doğrulamasına izin verdi.

 tercüme 
tercüme hareketi, bilgelik evi'nde başladı ve iki yüzyıldan fazla sürdü. bir buçuk yüzyıldan fazla bir süredir, başta orta doğu oryantal süryani hristiyan bilim adamları, tüm bilimsel ve felsefi yunanca metinleri bilgelik evi'nde arapçaya çevirdi. bilgelik evi'ndeki çeviri hareketi, aristoteles'in topics adlı eserinin çevirisiyle başladı. el-memun zamanında, çevirmenler yunan astrolojik metinlerinin ötesine geçmişti ve yunanca eserler zaten üçüncü çevirilerindeydi. çevrilen yazarlar şunlardır: pisagor, platon, aristoteles, hipokrat, öklid, plotinus, galen, sushruta, charaka, aryabhata ve brahmagupta. bu hareket sırasında tıbbi ilaçların bileşimi hakkında bir kitap, bu karışım ve basit ilaçların özellikleri üzerine bir kitap ve pedanius dioscorides'in tıbbi konular üzerine bir kitap dahil olmak üzere birçok önemli metinler çevrildi. bunlar ve daha birçok çeviri tıp, tarım, finans ve mühendislik alanlarındaki ilerlemelere yardımcı oldu.

dahası, yeni keşifler, revize edilmiş çevirileri ve yorumları düzeltmeyi veya eski yazarların çalışmalarına katkıda bulunmayı motive etti. çoğu durumda isimler ve terminoloji değiştirildi; bunun en iyi örneği, eserin orijinal adının arapça bir uyarlaması olan batlamyus'un almagest’inin başlığıdır: megale syntaxis.

 orijinal katkılar 

daha önceki eserlerin tercümeleri ve onlar hakkındaki yorumlarının yanı sıra, beyt'ül-hikme alimleri önemli orijinal araştırmalar yaptılar. örneğin, ünlü matematikçi el-harizmi, memun'un bilgelik evi'nde çalışmıştır ve cebrin gelişimine yaptığı katkılarla ünlüdür. muhammed bin musa el-harizmi 780 civarında doğdu ve 850 civarında öldü. bilgelik evi'nde bir matematikçi ve astronom olarak biliniyordu ve aynı zamanda bir dizi algoritma geliştirdiği kitab el-cebr adlı kitabıyla da tanınır. "cebir" kelimesinin matematiğe uygulanması ve "algoritma" kelimesinin etimolojisi harizmi'ye kadar gitmektedir -bir algoritmanın gerçek kavramı öklid zamanından öncesine dayanır. "algoritma" terimi, harizmi'nin latince versiyonu olan "algorithmus" dan türetilmiştir. arapları, hindu rakamları ve cebri ile tanıştırmada etkili oldu, bu yüzden "cebirin babası" olarak bilinir. ek olarak, harizmi usturlap, güneş saati hakkında yazdı ve batlamyus'un geometrik modelini detaylandırdı. el-harizmi, ünlü dünya'nın resmi (picture of the earth) eseri ile i̇slam'ın ilk coğrafyacısı olarak da bilinir. dünya'nın resmi adlı eserinde, o dönemde dünyadaki yüzlerce şehrin koordinatlarını düzenlenmiş ve dünyanın yeni bir harita çizmek için talimatlar verdi. en ünlü bilim tarihçilerinden ve bilim tarihine giriş (introduction to the history of science) adlı kitabıyla tanınan george sarton, 800 ile 850 arasındaki dönemi "harizmi'nin zamanı (the time of al-khwarizmi)" olarak adlandırdı. bunun yanı sıra, bu matematikçi hindu ondalık sisteminin arap dünyasına ve onun aracılığıyla avrupa'ya tanıtılmasından sorumludur. harizmi'nin ilk kariyerinde, sindhind olarak bilinen hindu astronomik tablolarına yönelik fikirler önerdi. sonuç olarak halife el-memun, harizmi'yi denklem bilimi üzerinde çalışmak için kazanmaya çalıştı.

ebu yusuf yakub bin i̇shak el-kindi de bilgelik evi'nde çalışan bir başka önemli tarihi şahsiyetti. kriptanaliz okudu ama aynı zamanda harika bir matematikçiydi. al-kindi, aristoteles'in felsefesini arap halkına tanıtan ilk kişi olmasıyla ünlüdür. aristoteles'in felsefesini i̇slam ilahiyatıyla birleştirerek filozofların ve ilahiyatçıların 400 yıldan fazla tartışmaları için entelektüel bir platform yarattı. aristoteles konusunda uzman bir arkadaşı, 776 civarında basra'da doğan ama hayatının çoğunu bağdat'ta geçiren doğu afrika kökenli ebu osman el cahit'ti. el-memun, el-cahit'i çocukları için kişisel öğretmen olarak istihdam etti, ancak el-cehit "patlak gözlü/şaşı" olduğu için onu kovmak zorunda kaldı. el-cahit, biyolojiyle derinden ilgilenen birkaç müslüman alimden biriydi. aristoteles'in hayvan tarihi (history of animals) adlı eserine benzer şekilde, hayvanların çevrelerine nasıl uyum sağladıklarını tartışan hayvanlar kitabı'nı (book of animals) yazdı. el-cahit kitabında, köpekler, tilkiler ve kurtlar gibi hayvanların ortak bir atadan gelmiş olması gerektiğini, çünkü dört bacak, kürk, kuyruk vb. benzer özellikleri paylaştıklarını tartıştı.

mūsā ibn shākir, bir astrolog ve halife harun el-reşid'in oğlu el-memun'un bir arkadaşıydı. toplu olarak beni musa (musa'nın oğulları) olarak bilinen oğulları da kapsamlı matematik ve astroloji bilgileriyle katkıda bulundular. babaları öldüğünde, el-memun onların koruyucusu oldu. 813 ile 833 yılları arasında üç kardeş, bilim, mühendislik ve himaye alanlarındaki çalışmalarında başarılı oldular. ebu cafer, muhammed bin musa bin şakir (803 - şubat 873'ten önce), ebu el‐kasım, aḥmed bin musa bin şakir (d. 9. yüzyıl) ve el-hasan bin musa bin şakir (d. 9. yüzyıl), yaklaşık yüz cihazı ve bunların nasıl kullanılacağını anlatan dahiyane cihazlar kitabı (book of ingenious devices) adlı eserleriyle geniş olarak tanındılar. bunlar arasında, programlanabilir bir makinenin en eski örneği olan "kendi başına çalan enstrüman (the instrument that plays by itself)" da vardı  ve ayrıca düzlem ve küresel şekillerin ölçümü kitabı (book on measurement of plane and spherical figures) vardı. muhammed musa ve kardeşleri ahmed ve hasan, bilgelik evi araştırmasına ek olarak, bağdat'ın abbasi halifesi el-memun yönetimindeki astronomik gözlemevlerine de katkıda bulundular. büyük potansiyel gösteren kardeşler, bağdat'taki bilgelik evi'nin kütüphane ve çeviri merkezine kaydoldu. dile çabucak hakim olduktan sonra eski yunancayı arapçaya çevirmeye başladılar ve çeviri için bizans i̇mparatorluğu'ndan el yazmaları elde etmek için büyük meblağlar ödediler. ayrıca astronomi ve fiziğe birçok orijinal katkı yaptılar. muhammed musa, tarihte fizik kanunlarının evrenselliğine işaret eden ilk kişi olabilir. 10. yüzyılda, i̇bn-i heysem (alhazen), bugün hala takdir edilen başarıları başta olmak üzere optikte birkaç fiziksel deney yaptı.

tıpta huneyn, oftalmoloji üzerine önemli bir makale yazdı. diğer bilim adamları da çiçek hastalığı, enfeksiyonlar ve ameliyat hakkında yazdı. bu eserlerin daha sonra avrupa rönesansı sırasında standart tıp ders kitapları olacağını da akılda tutmak gerekir.

el-memun'un liderliği altında bilim, ilk kez geniş akademisyen gruplarını içeren geniş kapsamlı araştırma projelerini gördü. batlamyus'un gözlemlerini kontrol etmek ve doğrulamak için halife, bağdat'taki ilk astronomik gözlemevinin inşa edilmesini emretti (aşağıdaki gözlemevleri bölümüne bakınız). batlamyus tarafından sağlanan veriler, son derece yetenekli bir coğrafyacı, matematikçi ve gök bilimci grubu tarafından titizlikle kontrol edildi ve revize edildi. el-memun ayrıca dünya'nın çevresi ile ilgili araştırmalar düzenledi ve zamanın en ayrıntılı dünya haritalarından biri ile sonuçlanacak bir coğrafi proje başlattı. bazıları bu çabaları devlet tarafından finanse edilen büyük araştırma projelerinin ilk örnekleri olarak görmektedir.

 gözlemevleri 
i̇slam dünyasında ilk astronomik gözlemevinin kurulması, 828'de bağdat'ta halife el-memun tarafından emredildi. i̇nşaat, bilgelik evi'nden bilim adamları tarafından yönetildi: kıdemli astronom yahya bin ebu mansur el-müneccim ve genç sind bin ali. rasathane, şemmasiye'de bulunuyordu ve adı maumtahan gözlemevi idi. güneş, ay ve gezegenlerin ilk gözlem turunun ardından, şam yakınlarındaki kasiyun dağı'nda ikinci bir gözlemevi inşa edildi. bu çabanın sonuçları, "doğrulanmış tablolar (the verified tables)" olarak tercüme edilen ez-zîcü'l-mümtehan (al-zij al-mümtahan) adlı bir çalışmada derlendi.zaimeche, s. 2

 anlaşmazlık 
yale üniversitesi arap kültürü uzmanı dimitri gutas, bilgelik evi'nin varlığını, biçimini ve işlevini olduğu gibi tartışıyor. 1998 tarihli kitabında "bilgelik evi"nin khizanat al-hikma'dan bir çeviri hatası olduğunu ve bunun sadece bir depo anlamına geldiğini ileri sürdüğünü ve abbasi dönemi'nde bilgelik evi'nden beytü'l-hikme adıyla söz eden çok az kaynak bulunduğunu belirtmektedir. gutas, tutarlı adlandırma kuralları, fiziksel bir yıkım ya da doğrulayıcı metinler olmadan, "bilgelik evi" ifadesinin, çeviri işinde uzmanlaşan fiziksel bir akademiden çok bağdat'taki daha büyük akademik topluluk için bir metafor olabileceğini iddia ediyor. bu teori, bağdat'ın yuvarlak şehrinin yıkılması ve hem akademik metinler hem de şiirdeki çelişkili kaynaklar nedeniyle tartışmalıdır. abbasi halifelerinin sanat ve bilimler üzerindeki himayesine bakıldığında, bağdat'ta geniş bir kütüphane olduğu ve bağdat merkezli akademisyenler tarafından üretilen eserlerin hacmine bakılırsa, bilginlerin bu tür metinlere erişebilecekleri muhtemeldir.

 önemli kişiler 
bilgelik evi ile ilgili önemli kişilerin bir listesi aşağıda yer almaktadır.

 ebu maʿşer el-belhi (786–886) - aristoteles'in eserlerini tercüme eden abbasi sarayındaki önde gelen pers astrolog
 i̇bn rüşd (averroes) (1126–1198) - i̇slami i̇berya'da (günümüz i̇spanya'sı) doğdu, aristoteles üzerine yaptığı yorumlarla ünlü müslüman bir filozoftu.
 i̇bn-i sina (avicenna) (980–1037) - i̇slam dünyası ve avrupa'da 19. yüzyıla kadar hüküm süren tıp metni olan el-kanun fi't-tıb (the canon of medicine) adlı eseri yazmasıyla ünlü pers filozofu ve doktoru
 el-gazzali (1058–1111) - tehâfütü'l-felâsife (the incoherence of the philosophers) adlı eserin yazarı olan ve aristotelesçiliği destekleyen filozoflara meydan okuyan pers teologu
 i̇drîsî (1099–1169) - sicilyalı ii. rugerro altında çalışan ve dünya haritası'na katkıda bulunan arap coğrafyacı
 muhammed bin musa el-hârizmî (d. 850) bilgelik evi'nin bilge pers başkanı
 el-kindi (ö. 873) - ilk arap filozoflar arasında kabul edilir, aristoteles ve platon'un ideolojisini birleştirdi.
 ebü'l-kasım el-mecrîtî (950-1007) - yunanca metinleri çeviren arap matematikçi ve astronom
 hunayn bin i̇shak (809–873) - bilgelik evi'nin başına getirilen arap (nestüri hristiyan) bilgin ve filozof. yaşamı boyunca, çoğu tarihteki en önemli bilim adamlarından 116'dan fazla eser çevirdi.
 beni musa kardeşler - fars kökenli önemli mühendisler ve matematikçiler
 sehl bin harun (ö. 830) - filozof ve bilge
 hacac bin yusuf bin matar (786–833) - öklid'in eserlerini çevirisiyle tanınan matematikçi ve tercüman
 sabit bin kurre (826–901) - ptolemaik sistemi yeniden şekillendiren matematikçi, astronom ve tercüman. statik'in kurucusu olarak kabul edilir.
 yusuf el-khuri (ö. 912) - beni musa kardeşler tarafından tercüman olarak işe alınan hristiyan matematikçi ve astronom.
 kusta bin luka (820–912) - yunanca metinleri arapçaya çeviren matematikçi ve doktor
 ebû bişr mettâ bin yûnus el-kunnâî (yûnânî) (870–940) - hristiyan hekim, bilim insanı ve çevirmen
 ebû zekeriyyâ yûhannâ (yahyâ) bin el-bıtrîḳ (796-806) - hristiyan astronom ve çevirmen
 yahya bin adi (893–974) - sirriak jacobite hristiyan filozof, ilahiyatçı ve çevirmen
 sind bin ali (ö. 864) - zij al-sindhind'ı tercüme eden ve üzerinde yeniden çalışan astronom
 cahiz (781–861) - kitāb al-hayawān ve çok sayıda edebi eserle tanınan yazar ve biyolog
 i̇smail cezeri (1136–1206) - en çok, 1206'da ustaca mekanik aletler bilgi kitabını (the book of knowledge of ingenious mechanical devices) yazarak yaptığı çalışmalarla tanınan fizikçi ve mühendis
 kindî (800–870) - matematikçi ve arap geleneğinde kendini tanımlayan ilk filozof
 câbir bin hayyan - pratik metalürji alanındaki çalışmaları ile tanınır. eseri, 12. yüzyılda latince'ye çevrildi.
 ömer hayyam (1048–1131) - fars kökenli şair, matematikçi ve astronom, en çok kübik denklem çözümleriyle ünlüdür.

 diğer bilgelik evleri 
bağdat'ın beytül-hikmeti ile karıştırılmaması gereken diğer bazı yerlere bilgelik evi de denmiştir:

 kahire'de, "bilgelik evi" olan darülhikme (dar al-hikmah), 1004 yılında fatımi halife el-hakim bi-emrullah tarafından kurulan bilgi evi'nin bir başka adıydı. bu bilgi evi'nin içinde, o kadar geniş bir koleksiyona sahip bir kütüphane vardı ki "dünya harikası (wonder of the world)" olarak biliniyordu.
 abbasi döneminden kalma araştırma merkezinden sonra bağdat'ta beytül-hikme adlı bir araştırma enstitüsü vardı. tesis, 13. yüzyıla ait bir medrese () içerirken, bu orta çağ beyt'ül-hikme ile aynı yapı değildir. 2003 irak işgali sırasında hasar gördü. bilgelik evi, londra'daki bugünkü britanya kütüphanesi'ne veya paris'teki ulusal kütüphane'ye benziyordu.
 pakistan'ın karaçi kentindeki hamdard üniversitesi'ndeki ana kütüphanenin adı 'bait al hikmah'dir.
 fransa merkezli uluslararası stk, la maison de sagesse.
 2 kasım'da, kardinal barbarin ve kurucusu khal torabully tarafından, 21. yüzyılda ruhunu ve misyonunu yeniden hayata geçirmek amacıyla, fas'ın fez kentindeki bilgelik evi'nin (fez-granada) faaliyetlerinin başlatılması. lancement des activités de la maison de la sagesse fès-grenade à son siège social, le palais shéréhézade à fès, le 2 novembre, par le cardinal barbarin, en présence de son fondateur khal torabully et le bureau.
 bilgelik evi ve i̇pek yolları, fez, fas'taki aktiviteler.
 yeni̇ i̇pek ve convivencia rotalari programı, fez, fas.
 31 mart 18'de semerkand'da fez-granada bilgelik evi ile uluslararası orta asya araştırmaları enstitüsü arasında bir mutabakat muhtırasının i̇mzalanması. iicas, 10 ülkeyi i̇pek yolları üzerinde yeniden bir araya getiren bir unesco kuruluşudur ve bu mutabakat muhtırası, i̇pek yolları üzerindeki beşeri bilimler ve çeşitlilikler ile ilgili daha fazla gelişme için bilgelik evi'ni orta asya'ya bağlamaktadır. maison de la sagesse fès-grenade et l'institut international des etudes pour l'asie centrale, organizasyon affilié à l'unesco ve réunissant 10 pays sur les routes de la soie, le 31 mars à samarkand, ouzbékistan.
 i̇skenderiye kraliyet kütüphanesi, i̇skenderiye, mısır'da bulunmaktadır. antik dünyada, bir zamanlar sadece en önemli kütüphane değil, aynı zamanda en büyüğü olarak biliniyordu. kütüphane ptolemy i soter tarafından oluşturuldu ve yapımı mö 3. yüzyılda yapıldı ve kütüphane, sanatın dokuz tanrıçası muses'e adandı. yıllarca biriktirilen parşömenlerin toplamı 40.000'den 400.000'e kadar çıktıktan sonra, kütüphane yakıldı. bu, birçok önemli parşömen ve kültürel bilginin kaybına neden oldu.
 bizans i̇mparatorluğu'nda bulunan ve ii. constantius tarafından kurulan konstantinopolis i̇mparatorluk kütüphanesi, büyük antik kütüphanelerin sonuncusu olarak biliniyordu. yunan ve roma halkı hakkında birçok bilgi barındırıyordu. bu kütüphane, osmanlı i̇mparatorluğu'nun fethi sırasında nihai yıkımla sona eren ömrü boyunca yangınlar yaşamıştır. bugün bildiğimiz klasik yunan eserlerinin çoğu aslen bu kütüphanedendir.
 nusaybin (nisibis) okulu 350 yılında kuruldu ve bugünkü türkiye olarak bilinen yerde bulunuyordu. bu, teoloji, felsefe ve tıp olmak üzere üç ana bölümü olan ruhani bir merkezdi.

 özetbeytü'l-hikme' (, anlamı: hikmetler evi), abbasiler tarafından, 800'lü yılların başında, bağdat şehrinde kurulan kütüphane ve çeviri merkezinden oluşan bir bilim merkezidir.

abbasi halifesi harun reşid ve yerine geçen oğlu memun tarafından kurulan bu merkezde, özellikle yunanca, hintçe, farsça ve latince eserlerin çevirileri yapılmıştır ki bu, zamanın i̇slam dünyasında aydınlanmanın ilk adımı olarak görülmektedir. sasani devleti zamanında kurulan gundişapur akademisi örnek alınarak kurulan bu merkezde çevirisi yapılan yazarlar arasında pisagor, platon, aristo, hipokrat, öklid, galen, sokrat, sushruta, charaka, aryabhata ve brahmagupta gibi ünlü düşünür ve bilim insanları vardır. fakat bu yazarların eserleri sadece çeviri safhasında kalmamış, bu eserlere ve yazarlarının düşünceleri de bu merkezde derinlemesine incelenmiştir. zamanla büyüyen ve gelişen merkez, bağdat'ın da büyümesine ve sadece i̇slam diyarlarında değil eski dünyanın tamamında tanınan bir merkez olmasını sağlamıştır.

beytü'l-hikme'in büyümesinde ve popüler olmasında abbasi halifelerinin etkisi tartışılmazdır. zamanın halifeleri burada çalışan bilim insanlarına yüksek maaşlar bağlamışlar, hatta anlatılan o ki çevirdikleri her kitabın ağırlığınca altınla ödüllendirmişlerdir.

burada yetişen ünlü bilim insanlarından bazıları hârizmî, beni musa kardeşler ve kindî'dir. ayrıca hristiyan kökenli müslüman bilimciler huneyn i̇bn i̇shak ve sabit bin kurra da çeviri alanında adlarını duyurmuşlardır. gundişapur okulu'ndaki süryaniler, hintler, daha sonra harranlılar ve nebatiler de çeviride rol oynayan bilim insanlarındandı. bu merkezi ziyaret eden tarihçi i̇bn nedim burada çalışan 47 çevirmen-yazar olduğunu tarihinde yazmıştır.

zaman içinde gelen bazı halifeler özellikle felsefi eserlerin çevirilerinin i̇slami düşünce üzerinde zararlı etkileri olduğu zannıyla bu türdeki eserlerin çevrilmesini kısıtlasa da merkez uzun yıllar verimli bir şekilde çalıştı. öyle ki çeviri hareketinin son zamanlarında arapça dünyada bilim dili haline gelmiş, buradaki kütüphane de dünyanın en büyük kütüphanesi unvanına sahip olmuştur.

merkez, moğolların 1258'de bağdat'a girmesi ve buradaki tüm birikimi talan etmesiyle ihtişamını kaybetmiştir. ancak etkileri ve kazanımları uzun yıllar devam etmiştir.

galeri

ayrıca bakınız 

 ortaçağ i̇slam'ında astronomi
 orta çağ i̇slam dünyasında bilim
 orta çağ i̇slam matematiği
 orta çağ i̇slam dünyasında fizik
 orta çağ i̇slam dünyasında coğrafya
 i̇hvan-ı safa (saflığın kardeşleri)
 dar'ül-hikme
 dar'ül-hikme koleji
 i̇slam'ın altın çağı
 bağdat'ın yuvarlak şehri

notlar

kaynakça

bibliyografya 
 
 
 
 
 
  in 
 
 
 george saliba, ' i̇slam bilimi ve avrupa rönesansının yapımı ',

konuyla ilgili yayınlar 
 

8. yüzyılda kurulan eğitim kurumları
9. yüzyılda abbâsîler
9. yüzyılda bilim
abbâsî edebiyatı
arap mimarisi
bağdat'taki yapılar
harun reşid
irak'taki kütüphaneler
i̇slam bilimi
i̇slam eğitimi
i̇slam okulları