Uşak

uşak, ege bölgesi üzerinde yer alan uşak ilinin merkezi olan şehirdir.

tarih 

antik dönemdeki adı "temenothyrea" olan uşak, i̇ç ege bölgesinde batı ve orta anadolu'yu birbirine bağlayan bölgede yer almaktadır.
uşak ve çevresinin mö 4000 yılından itibaren yerleşime açıldığı anlaşılmaktadır. özellikle bronz çağında yerleşimin daha yaygınlaştığı görülmektedir. mö 2000 de anadolu’da ilk siyasi birliği kuran hititlerin, mö 1000 de ise friglerin batı sınırını oluşturan uşak ve çevresi bu kültürlerden ziyade i̇on kültürünün etkisi altında kalmıştır. mö 7. yüzyılda kral gyges'in lidya i̇mparatorluğunu ele geçirmesi ile topraklarının büyük kısmı lidya’da kalan uşak, mö 620'de tamamen lidya’nın egemenliğine girmiştir. mö 546'da lidya'nın tarihten silinmesi sonucu bölge perslerin hakimiyetine girmiştir.

pers egemenliği mö 334 yılına kadar devam etmiştir. bu tarihte makedonyalı büyük i̇skender'in anadolu seferi sonucu bölge tüm anadolu gibi büyük i̇skender’in hakimiyetine girmiş, i̇skender’in ölümünden sonra ise bölge, büyük i̇skender’in generallerinden antigonos'un payına verilmiştir. daha sonra bir süre bergama krallığına bağlanan uşak ve çevresi mö 189 yılında roma hakimiyetine geçmiş, roma i̇mparatorluğunun ikiye ayrılması neticesinde doğu roma sınırları içinde kalan uşak, 12. yüzyıla kadar bizans hakimiyetinde kalmıştır.

1071’den sonra yöre, zaman zaman selçuklular ile bizanslılar arasında el değiştirmiş, 1176 yılında selçuklu sultanı ii. kılıçarslan ile bizans i̇mparatoru manuel komnenos arasında yapılan miryakefalon (kumdanlı) savaşı sonucunda selçuklulara geçmiştir. beylikler döneminde germiyanoğulları’na tabi olan uşak ve çevresi, 1391 de yıldırım bayezid’in germiyanoğulları hakimiyetine son vermesi ile osmanlılara dahil olmuş, fetret devrinde beylikler tekrar canlanmış, 1429 yılında germiyanoğulları’nın son hükümdarı ii. yakup bey’in vasiyeti ile osmanlı devletine kalmıştır. uşak, osmanlı hakimiyetine girdikten bir süre sonra yapılan idari taksimata göre anadolu eyaleti'ne bağlı kütahya sancağı'nın bir kazasıdır. 29 ağustos 1920'de yunan kuvvetlerince işgal edilen uşak, işgalden 1 eylül 1922 günü kurtuldu. osmanlı devrinde hüdavendigar vilayetinin kütahya sancağına bağlı bir kaza olan uşak, 20 nisan 1924 tarihli 491 sayılı teşkilat-i esasiye kanunu ile yapılan idari düzenlemede yine kütahya vilayetinin bir kazası olarak kaldı. 9 temmuz 1953 tarih ve 6129 sayılı kanunla vilayet haline getirilen uşak ilinin merkez ilçesi oldu.

osmanlı dönemi 
şehrin kuzeydoğusundaki aybey mahallesi en eski yerleşim yeridir. bu mahallenin güneyine doğru şehir gelişmiştir. cihannüma adlı eserinde kâtip çelebi uşak'tan, dere içinde (dokuzsele çayı) kaleli bir kasaba olarak bahsetmiştir. evliya çelebi de seyahatnamesinde celali eşkıyalarına karşı şehir halkınca kale surlarının yeniden inşa edildiği belirtilmiştir. seyahatnamede yazılanlara göre ticaretin oldukça geliştiği şehirde; 2 hamam, 370 dükkân, 7 han, 1 lonca hanı, 4 cami, 10 mescit ve 7 kahvehane bulunmaktaydı.

1520 yılında 10 mahalle bulunan uşak'ta 1570 tahririne göre 12 mahalle bulunmaktaydı. bu mahalleler; "aybeğ" ya da diğer adıyla karaoğlu ahmed, "cami" sonrasında cuma(günümüzde küme), "hacı hasan" (günümüzde ünalan), "kassab hasan", "meşhed", "süleyman fakih" ya da diğer adıyla derviş mehmed, "burhan fakih" (günümüzde özdemir), "cedid", "hacı yayarlu", "hacı sıddık", "memi çelebi" ve "hacı hızır" dır. 1570 kayıtlarına göre bu mahallelerde toplam 493 hane yaşamaktaydı.

1676 tarihindeki avârız kayıtlarına göre kazadaki 9 mahallede, 383 nefer ve 72 askeri nüfus olmak üzere 455 hane bulunmaktadır. 16. yüzyılda gayrimüslim nüfusun yaşamadığı uşak kasabasında, 1676 avarızına göre rum ve ermenilerden oluşan 10 gayrimüslim hane bulunmaktaydı.. 1792-93 yıllarında yerleşim, uşak voyvodası acemoğlu seyyid ahmed'in isyanına sahne oldu. 1795 yılında acemoğlu'nun öldürülmesiyle uşak'ta denetim sağlanabildi.

1844 temettuat tahririne göre yerleşimde; aybeğ, kamer, cuma (cami), eslice, sabah, hacı hızır, karaağaç, burhan fakih, müslüman ve gayrimüslim nüfusun yaşadığı hacı hasan mahalleleri olmak üzere 9 mahalle bulunmaktaydı. 19. yüzyılın sonlarına doğru hacı muradoğlu adındaki bey isyan ederek şah i̇shak kalesine çekilmiş ancak öldürülmesiyle isyan bastırılmıştır. 1894 yılında meydana gelen ve "koca yangın" olarak adlandırılan felakette aybeğ mahallesi haricinde yerleşim tamamıyla yanmıştır. 1898 yılında uşak'ı i̇zmir'e bağlayan demiryolu inşa edilmiştir.

29 ağustos 1920 tarihinde yunan kuvvetleri uşak'ı ele geçirdi. şehir, kurtuluş savaşı sonucunda 1 eylül 1922'de türk kuvvetlerince geri alındı. cumhuriyet döneminde kütahya'nın ilçesi olan şehir, 15 temmuz 1953 tarihinde yeni kurulan uşak ilinin merkez ilçesi olmuştur.

uşak kentinin gelişimi nedeniyle artık şehirle iç içe gelen çevre, i̇kisaray, hacıkadem, kalfa, karaağaç, kuyucak, muharremşah ve ovademirler köyleri ile bölme beldesinin tüzel kişilikleri aralık 2015'te sonlandırılarak adı geçen yerleşim birimleri mahalle olarak uşak merkez ilçeye bağlandı.

i̇lçenin mahalleleri 

çevreköy mahallesi; osmanlı dönemi ii. bayezid ve 1520 yılı tahrir defterlerinde, "akkilise" adıyla banaz nahiyesine bağlı, 1570 yılı kayıtlarında itibaren ise o döenmki uşak kazasına bağlı olarak kaydedilmiştir. 1910 yılında uşak kazası idare meclisi tarafından "akkilise" isminin köylülerce kullanılan şekliyle "akse" olması kararlaştırmış ve aynı yıl alınan bu karar osmanlı dahiliye nezareti tarafından onaylanmıştır. son olarak cumhuriyet döneminde köyün ismi çevreköy olarak değiştirilmiştir. 2015 yılında, uşak belediye meclisince alınan karar uyarınca köy statüsünü kaybetmiş ve uşak belediyesinin bir mahallesi olmuştur.

günümüz kurşunluk ve karakuyu mahalleleri eskiden bölme yerleşimini oluşturmaktaydı. uşak belediye meclisi'nin 08.12.2015 tarihli kararıyla  bölme belediyesi ilçe merkezine bağlanmış ve belediye statüsünü kaybetmiştir.

ii. mehmed dönemi osmanlı kaynaklarında hacıkadem mahallesinde varlığından bahsedilen hacı kadem zaviyesinin kuruluşunun çok eskilere dayandığı şeklinde belirtilmiş olup muhtemelen germiyanoğulları ya da selçuklular döneminde kurulmuş olmalıdır. zaviyenin kurulmasının akabinde de etrafında yerleşim başlamıştır. zaviyenin bulunduğu yerde osmanlı döneminde hacı ali adlı bir şeyh tarafından yaptırılan türbe olup söz konusu türbe günümüze ulaşabilmiştir. 2015 yılında, uşak belediye meclisince alınan karar uyarınca köy statüsünü kaybetmiş ve uşak belediyesinin bir mahallesi olmuştur.

i̇kisaray mahallesinden ilk olarak 1520 yılı tahrir defterlerinde "i̇ki seray" adıyla uşak nahiyesine bağlı 12 haneli bir köy olarak bahsedilmektedir. 1570 tahririnde ise köyde 27 hane bulunmaktaydı. yerleşim, 1676 tarihli avârız defterinde i̇kisaray adıyla görülmektedir. 2015 yılında, uşak belediye meclisince alınan karar uyarınca köy statüsünü kaybetmiş ve uşak belediyesinin bir mahallesi olmuştur.

karaağaç mahallesiyle ilgili ilk yazılı bilgiler ii. bayezid dönemi tahrir defterinde geçmektedir. bu tarihte köyden "karaağaç" adıyla uşak kazasına bağlı bir köy olarak bahsedilmiştir. köyün adının karaağaç türkmen cemaatinden geldiği düşünülmektedir.

kuyucak mahallesiyle ilgili bilgiler ii. bayezid dönemi, 1520 ve 1570 yılı tahrir defterlerinde geçmektedir. "kuyucak" adıyla uşak kazasına bağlı bir köy olarak bahsedilen yerleşime bağlı aynı adla cemaat de bulunmaktaydı.

19. yüzyıl sonlarına ait osmanlı kayıtlarında yerleşimden uşak kazasına bağlı bir köy olarak bahsedilen muharremşah mahallesinin adı cumhuriyetin ilk yıllarında bir süreliğine "doğancık" olmuştur.

i̇lk sanayi kuruluşlarının ortaya çıktığı il olma özelliğine sahip olan uşak ilinde, ilk şeker fabrikası 1926’da nuri (şeker) beyin girişimiyle kurulmuştur. bu fabrika aynı zamanda ilk çok ortaklı şirket olma özelliğini de taşımaktadır.

nüfus 
1890 tarihli hüdavendigar vilayeti salnamesinde uşak kasabasının toplam nüfusu 12.684, 1898 yılı salnamesinde 12.841 olarak belirtilmiştir. 1898 salnamesine göre nüfusun; 10.637'si müslüman, 1.548'i rum ve 656'sı ermenilerden oluşmaktaydı. 
1924 türk ticaret salnamesinde uşak merkezinin nüfusu 15.000 olarak belirtilmiştir. cumhuriyet devri'nin ilk nüfus sayımı 28 ekim 1927'de yapılmış olup, bu sayıma göre uşak merkezinin nüfusu 16.887 olarak belirlenmiştir. merkez ilçenin 83 köyü ve 29 mahallesi bulunmaktadır. 2020 yılı verilerine göre merkez nüfusu 256.050  kişidir.

kültür 
yöreye ait geleneksel yemekler arasında, tarhana çorbası, yumurta sızdırması, ciğerli bulgur, döndürme, arap aşı, keşkek, alacatene, köpük helva, höşmerim ve tahin helva yer almaktadır. uşak'ta her yıl nisan ayında türkiye genelinde cirit müsabakaları düzenlenmektedir. uşak’ın konumu i̇ç batı anadolu eşiğinde olduğundan zeybek oyunlarından ve teke yöresinden etkilenmiştir. zeybek oyunlarından daha çok yörük zeybeği oynanmaktatır. uşak'ta el sanatları olarak halıcılık ve kilimcilik ön plana çıkmaktadır.

uşak ilinin köylerinde 1970'li yıllarda kullanılan yöresel sözler, deyişler ve sık kullanılan atasözlerinin yer aldığı "uşak i̇li köyler sözlüğü" isimli bir kitap da mevcuttur.

eğitim 
uşak ilinde ilk ve orta öğretim ile mesleki ve teknik eğitim olmak üzere 127 adet okul-kurum bulunmaktadır. 17 aralık 2006 yılında uşak üniversitesi kurulmuştur.

sanayi 
i̇l merkezinde, uşak (tekstil) organize sanayi bölgesi ve karma (deri) organize sanayi bölgesi bulunmaktadır. uşak organize sanayi bölgeleri ve küçük sanayi siteleri ile bir sanayi şehridir. i̇lde üretim yapan başlıca sanayi tesislerinin üretim konularına bakıldığında, iplik, ham ve baskılı bez, elyaf, battaniye, deri, seramik ve halı üretimi ön plana çıkan faaliyet konularıdır. i̇lde 1926 yılında kurulan uşak şeker fabrikası bulunmaktadır.

ulaşım 
uşak merkez şehri e-96 ankara-i̇zmir karayolu üzerinde bulunmaktadır. karadeniz, orta, doğu ve güneydoğu anadolu'dan
i̇zmir’e giden tüm araçlar uşak’tan geçmektedir. afyon-uşak-i̇zmir demiryolu da il merkezinden geçmekte olup 1897 yılından bu yana hizmet veren hat, hızlı tren projesi kapsamına alınmıştır. şehir merkezine 7 km uzaklıkta uşak havalimanı bulunmaktadır. havalimanı ilk olarak 1998 yılında hizmete açılmış ancak talep yetersizliğinden 2001 yılında kapatılmıştır. 2006 yılından itibaren sivil hava uçuşlarına açılmıştır. uşak havalimanından i̇stanbul-uşak arasında haftada 5 gün geliş-gidiş şeklinde seferler düzenlenmekte iken, 02 ekim 2011 tarihi itibarıyla seferler ankara-uşak arası olarak değiştirilmiş, ancak talep yetersizliği nedeniyle tarifeli uçuşlar iptal edilmiştir. ancak 2019 yılı ocak ayı itibarıyla atatürk havalimanı-uşak havalimanı geliş-gidiş şeklinde tekrar tarifeli seferlere başlanmıştır. ayrıca bölgesel zafer havalimanı'nın il merkezine 103 km mesafede yer almaktadır.

i̇klim 
uşak ili, akdeniz ve ılıman karasal iklim bölgeleri arasında bir geçiş bölgesinde yer alır. yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve yağışlı geçer. senelik toplam yağış miktarı 365,4 mm ile 748,5 mm değişmektedir. yağışların çoğu kış mevsimindedir.
 
uzun yıllar i̇çinde gerçekleşen ortalama değerler (1981 - 2018)

tarihi yerler 
uşak il merkezinde tarihi eser olarak; kalkeolotik dönemden bizans döneminin sonuna kadar çeşitli devrelere ait taş eserler, pişmiş toprak eserler, cam eserler, altın ve gümüşten yapılmış çeşitli ziynet eşyaları, bronz eserler, bronz, altın sikkeler ve karun hazinelerinin sergilendiği "uşak arkeoloji müzesi", uşak yaşantısını gösteren düzenlemeler ile etnografik nitelikteki eserler, atatürk'ün uşak'ta kaldığı yıllardaki anısına istinaden düzenlenen ve atatürk’e ait pek çok eser ile uşak ve yöresine ait halı ve kilim gibi eserlerin sergilendiği "atatürk ve etnoğrafya müzesi", tiritoğlu mehmet paşa tarafından bir fransız mimara 1898 tarihinde yaptırılan "paşa hanı", i̇talyan bir mimar tarafından 1901 yılında iki katlı ve taş kullanılarak yapılan ve 1980’li yıllarda restore edilerek sarraflar çarşısı haline getirilen "bedesten", yapılış tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte germiyan beyliği devrinin mimari özelliğini taşıyan "ulu cami", yapılış tarihi bilinmeyen "burma cami" ile aybey, işık, karaağaç ve kurtuluş mahallelerinde rastlanabilen,  cumhuriyetin ilk yıllarında yapılmış olan ve osmanlı mimarisi özelliklerini taşıyan evler bulunmaktadır.

kurtuluş savaşını sembolize eden ve türkiye'nin kompozisyon olarak en büyük kurtuluş savaşı anıtı 2001 yılından bu yana il merkezinde yer almaktadır ve bu anıta ait yapım hikâyesini anlatan ve anıtı yapan prof. tankut öktem'in düşüncelerini paylaştığı, içinde pek çok belgenin de yer aldığı bir kitap da mevcuttur.

muharremşah mahallesi yakınlarında, dokuzsele deresi üzerinde bulunan çanlı köprü 1255 yılında sipehsâlâr şecauddin kızıl tarafından yaptırılmıştır.

kardeş şehir anlaşmaları 
  offenbach am main - almanya-2003
  astana - kazakistan- 2003
  charleroi - belçika- 2011
  besni - türkiye

kaynakça

dış bağlantılar 

 uşak valiliği 
 uşak belediyesi