Eridanus (takımyıldız)

eridanus ya da irmak takımyıldızı, modern 88 takımyıldızdan biridir. eridanus, günümüzde, nil de dahil olmak üzere pek çok ırmakla özdeşleştirilmektedir. ancak pek çok kişi, eridanus'un kuzey i̇talya'daki po nehri olduğu üzerinde birleşiyor. en eski takımyıldızlardan biri olan irmak, avcı'nın ayağından güney gökküredeki küçüksuyılanı takımyıldızı'na kadar uzanır. bu haliyle, suyılanı'ndan sonra gökyüzündeki en uzun takımyıldızdır. irmak takımyıldızı'nın bir diğer özelliği ise: gökyüzünde en büyük alanı kaplayan takımyıldızdır.

genel özellikler

yıldızlar 
irmak takımyıldızı gökyüzünde pek fazla dikkat çekmez. bunun nedeni, oldukça parlak olan achernar (α eri) dışında, parlak yıldızının olmayışıdır. achernar'dan sonra en parlak yıldızı 3 kadir parlaklıktadır. ayrıca gökyüzünün dokuzuncu parlak yıldızı 0,5 kadir parlaklıktaki achernar, 60 derece güney enleminde yer aldığından, 30 derece kuzey enleminin kuzeyinde görülemez. bu yıldız, kuzey yarıküre'deki çoğu ülkeden olduğu gibi, ülkemizden de görülemez.

irmak'daki diğer iyi bilinen yıldız, epsilon eridani'dir.

derin gökyüzü cisimleri 
irmak içerisinde, ngc 1234 ve ngc 1291 gökadaları; ayrıca, ngc 1535 gezegenimsi bulutsu sayılabilir.

gözlem bilgileri 
irmak takımyıldızı, en iyi kış mevsiminde görülebilir. aralık ayında, geceyarısına doğru, gökyüzündeki en iyi konumunda olur. takımyıldız, bu sırada, güney ufkundan yukarıya, avcı'nın ayağına doğru uzanır.

takımyıldız, derin gökyüzü cisimleri bakımından pek zengin değildir. ancak, takımyıldızı, baştan sona bir dürbünle tararsak, pek çok çift yıldız bulabiliriz. bunlardan birisi, omikron irmak'tır. bu, bir bileşeni 4. kadir, ötekiyse 9. kadir parlaklıkta olan yıldızlardan oluşur. bu çifti ilginç yapan, sönük bileşenin, dünya'dan görülebilen en parlak beyaz cüce olmasıdır. gözlemler, bu yıldızın, yaklaşık güneş kütlesinde olduğunu göstermektedir. ancak, bu yıldızın çapı sadece 27,000 km (güneş'in çapı yaklaşık 1,400,000 km'dir).

mitoloji 

dünyayı kuşattığı ileri sürülen ırmak tanrısı okeanos’un kızı klymene ile bilgelik ve doğruluk tanrısı apollon’un phaethon adında bir çocukları vardır. phaethon, arkadaşlarına kendisinin tanrı apollon’un oğlu olduğunu anlatır. arkadaşları ona inanmaz ve yalan söylediğini düşünürler. phaethon’un çok üzüldüğünü gören annesi klymene, onu babası apollon’a gönderir. phaethon, babası apollon’u görmeye gider. oğlunun geldiğini gören apollon bu duruma çok sevinir. phaethon’a, arkadaşlarını ikna etmesi için yardım edeceğine dair söz verir. phaethon bir süre düşünür ve arkadaşlarını inandırmak için babasından güneş arabasını kullanmak için izin ister. her gün apollon’un idare ettiği güneşin şarına dört gürbüz at koşulurdu. bunların adları “eous, pyrous, ethon, phlegon”dur. yani “al at, ak at, parlak at, toprak at” dır. güneş sabahleyin kırmızı olarak doğar, yavaş yavaş beyazlaşır, sonra öğle vakti parlak olur. akşama doğru batacağı sırada toprağa dokunur ve toprak rengini alır. güneş tanrısı sabahleyin şafağın pembe parmaklarıyla açtığı gök kapısından çıkar, akşam olunca yorgunluğunu dindirmek için batıda olan sarayına iner, orada geceler. apollon bu teklif karşısında şaşırır ve oğlunu caydırmaya çalışır. çünkü güneş arabasını kullanmak oldukça tehlikeli bir iştir. ancak phaethon fikrini değiştirmez ve babası sözünü tutmak zorunda kalır. phaethon’u hem annesi hem de kız kardeşleri güneş arabasını kullanması konusunda yüreklendirirler. phaethon, arabayı kullanmak için oldukça acemidir. buna rağmen arabayla oldukça uzaklara ve yükseklere doğru yol almaya başlar. doğu ufkunda öyle bir yere gelir ki, burası gök kubbenin en tepesidir. arabasıyla gökyüzünün bir ucundan diğer ucuna büyük bir çizgi çizmeye başlar. daha sonra bu çizgi gökyüzünde samanyolu olarak anılmaya başlar. bu sırada dünya yüzeyi soğumaya başlar, çünkü araba çok uzaklara gitmiştir. bunun üzerine arabanın atları hızla dünya’ya doğru yol almaya başlar. dünya üzerinde afrika semalarından geçerken arkalarında bıraktıkları yerler kavrulur. nehirler, göller ve tüm su kaynakları kurur. büyük bir çöl oluşur. asıl tehlike phaethon’u ileride beklemektedir. phaethon bir anda büyük akrebi (scorpio) görür. akrep güçlü kuyruğuyla arabada başı çeken atı sokar. araba eskisinden daha hızlı bir şekilde gitmeye başlar. tüm bu olanlardan sonra phaethon babasını kendisini caydırmaya çalışma isteğinin haklılığını anlar. baş tanrı zeus bütün olan bitenin farkındadır. çevreye daha fazla zarar gelmemesi için bir yıldırım yollayarak phaeton’u öldürür ve vücudu dünyaya doğru düşmeye başlar. arabanın atları ahırlarına geri dönerler. phaethon’un vücudu eridanus nehrine düşer ve dibe doğru batar.

phaethon’un ölümüne çok üzülen kızkardeşleri tam dört ay boyunca durup dinlenmeden ağladılar. onların bu hallerine acıyan tanrılar, bu kızkardeşlere daima inleyen ve sarsılan kavak ağaçlarına dönüştürdüler. ağaca dönüşen kız kardeşler, eridanus nehri boyunca dizilirler.

phaethon’un başına gelenleri duyan arkadaşı cygnus, onun cesedini bulabilmek için nehre girer. cygnus, phaethon’un çok yakın ve sadık bir arkadaşıdır. phaeton’un cesedini bulmak için nehre art arda dalar ve nehirde boydan boya devamlı yüzmeye başlar. bu hareketleri onu nehirde yiyecek arayan bir kuğuymuş gibi gösterir. daha sonra cygnus, arkadaşının acısıyla ölür. tanrı apollon, cygnus’a acıyarak onu gökyüzüne kuğu takımyıldızı olarak koyar.

ayrıca bakınız 
 takımyıldızlar dizini

kaynakça 

 
 star names, their lore and legend, richard hinckley allen, new york, dover, various dates

dış bağlantılar 

 the deep photographic guide to the constellations: eridanus 
 epsilon eridani 
 new 'vulcan' planet tantalizes astronomers
 starry night photography - eridanus constellation
 star tales – eridanus