Şebüsterî

şebüsterî (1288, şebister – ö. 1320, a.y.), i̇ranlı mutasavvıf ve şair.

hayatı 
doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte 1288 veya 1320 tarihlerinde tebriz yakınlarındaki şebister'de doğduğu bilinmektedir.

i̇lk eğitimi doğduğu şehir tebriz'de aldı. şebüsteri'nin en önemli üstadlarından biri hayatı hakkında pek bilgi bulunmayan sufi şeyh eminüddin-i tebrizi, manevi hocası ve mürşidi ise bahaeddin yakub-ı tebrîzî'dir.

şebüsteri'nin bağdat, endülüs, şam, mısır, hicaz'ı dolaştığı kafkaslar'a kadar gittiği ve oradaki şeyh ve alimlerle görüştüğü bilinmektedir. vefat tarihi olarak 1319-20 veya 1321 olduğu söylenir. bu durumda vefat ettiğinde yaşı 35 veya 37'dir.

tasavvufi yönü 
fıkıhta şafii, itikadda eşari olan şebüsteri ağırlıklı olarak tasavvuf, kelam ve felsefe konuları üzerinde durmuştur.  eserlerini moğol işgali döneminde kaleme aldı. şiirde ebu said ebu'l hayr, feridüddin attar ve mevlana celaleddin rumi'den etkilenmiştir. muhyiddin i̇bn arabi'nin vahdet-i vücud öğretisinden ve onun sembolik terminolojisinden etkilendi. şebüsteri i̇bn-i arabi'nin düşünce ve terminolojisini farsça şiire dahil eden sufilerden biri kabul edilir.

şebüsteri'nin en ünlü eseri gülşen-i râz adındaki mistik metindir. 1311 yılında mesnevi tarzında yazılan şiir, emir hüseyin herevi'nin sufi metafiziği hakkında sorduğu suallere şebüsteri'nin verdiği cevaplardan oluşur. eser, tasavvufun özelde de vahdet-i vücud doktrininin ve sufi terminolojisinin en özlü izahlarından biridir.

emir hüseyin'in sorduğu bazı sorular şunlardır:

 ben kimim? bana benden haber ver; kendinden kendine git derler; bunun manası nedir? 
 vahdet sırrına kim vakıf olur, arif olan neyi bilir, anlar?
 yolcu nasıl kişidir? yola giden kimdir? kime tam ve kamil kişi diyeyim?

eserin otuzun üzerinde şerh, haşiye, nazire ve çevirisi yapılmıştır. almanca, i̇ngilizce, türkçe, urduca gibi dillere çevirileri vardır. ünlü tasavvuf araştırmacısı a.j.arberry, eserin  sufilerin "summa theologica"sı olduğunu söylemiştir. eser ayrıca françois bernier'in 1688'de yazdığı lettre sur le quietisme des indes adlı eserde tasavvufu açıklamakta kullandığı temel bir referans kitabı olmuştu.

gülşen-i raz'ın türkçeye çeviri ve şerhleri 
 tercüme-i gülşen-i râz, xv. yüzyıl sufilerinden şeyh elvân-ı şirâzî (ö.1426)tarafından çevirilmiştir.
 türcüme-i gülşen-i râz, şeyhülislam dâsıtânî çevirisidir.
 câm-ı dilnüvâz terceme-i şerh-i gülşen-i râz, cemaleddin-i hulvi'nin (ö.1654) muhammed lâhîcî'nin şerhinin özetleyerek hazırladığı tercüme ve şerh (yorum)dir.
 şerh ve tercüme-i gülşen-i râz, töre ahmed nazmî tarafından hazırlanmıştır.
 rûşen-i dilnuvâz, haririzâde mehmed kemaleddin (ö.1882) tarafından yapılmıştır.
 hüseyin bey, gülşen-i râz şerhi
 gülşen-i râz şerhi, abdülbaki gölpınarlı tarafından 1972'de basımı yapılmıştır. 
 gülşen-i râz, sadık yalsızuçanlar, 1999
 gülşen-i râz, yahya mustaoğlu, 2007
 câm-ı dil-nüvâz, gülşen-i raz şerhi, cemaleddin mahmud hulvi, haz.: sait okumuş, i̇nsan yayınları, i̇stanbul 2012 (orijinal metin ve çevrimyazı birlikte).

batı dillerine çevirileri 
 mahmûd schebisteri's rosenflor des geheimnisses: mit zwey ansichten: des dorfes schebister und der grabstatte von tebris, tr.joseph von hammer-purgstall, 1838
 mahmud shabistari, the secret rose garden, tr. florence lederer
 gulshan-i raz-the mystic rose garden of sa'd u'd-din mahmûd shabistari the persian text, with an english translation and notes, tr.edward henry whinfield, 1880
 mystical garden of roses of mahmoud shabistari, tr. edward armstrong johnson, 1887

eserleri 
 gülşen-i raz  
 saadet-nâme
 hakku'l-yakîn fi marifeti rabbi'l-âlemin
 mir'âtu'l-muhakkikîn
 şâhid-nâme

kaynakça

dış bağlantılar 
 the secret rose garden
 the mystic rose garden

mutasavvıflar
vahdet-i vücud
i̇ranlı mutasavvıflar
ekberi sufiler/filozoflar