Romanya

romanya (rumence:  , transkripsiyon: romıniya) orta, doğu ve güneydoğu avrupa'nın kesişim noktasında bulunan bir ülkedir. kuzey ve kuzeydoğuda ukrayna, kuzeydoğuda moldova, kuzeybatıda macaristan, güneybatıda sırbistan, güneyde bulgaristan ve doğuda karadeniz ile çevrilidir. ilıman karasal iklime sahip ülkenin yüz ölçümü 238 bin km², nüfusu yaklaşık 19 milyondur. romanya avrupa'nın en büyük 12'nci, avrupa birliği'nin en kalabalık 6'ncı ülkesidir. nüfusun çoğunluğunu doğu ortodoks kilisesi'ne bağlı ve bir latin dili olan rumence konuşan etnik rumenler oluşturur. romanya'nın başkenti ve en büyük şehri bükreş, diğer büyük şehirleri yaş, kaloşvar, temeşvar, köstence, krayova, brașov ve galaç'tır.

avrupa'nın en uzun ikinci nehri olan tuna, almanya'daki kara orman'dan doğar ve güneydoğu yönünde 2.857 km boyunca ilerleyerek romanya'daki tuna deltası'na dökülür. karpatlar romanya'yı kuzey-güneybatı ekseninde ikiye böler ve moldoveanu zirvesi'nde 2.544 m'ye ulaşır.

romanya 1859'da boğdan prensliği ve eflak voyvodalığı'nın şahsî birlik altında birleşmesi ile kuruldu. 1866'da resmen romanya adını alan yeni devlet 1878'de osmanlı i̇mparatorluğu'ndan bağımsızlığını kazandı. i. dünya savaşı sırasında önce 1914'te tarafsızlık ilan eden ülke, 1916'dan itibaren i̇tilaf devletleri safına geçti. savaşın ardından bukovina, besarabya ve erdel bölgelerinin tümü ile banat, crișana ve maramureș'in bir bölümü romanya krallığı'nın parçası oldu. romanya, temmuz-ağustos 1940'ta alman-sovyet saldırmazlık paktı ve i̇kinci viyana hediyesi'nin sonucu olarak besarabya ve kuzey bukovina'yı sovyetler birliği'ne, kuzey erdel'i ise macaristan'a bırakmak zorunda kaldı. kasım 1940'ta romanya tripartite paktı'nı imzaladı ve haziran 1941'de mihver devletleri'nin safında ii. dünya savaşı'na girerek ağustos 1944'te taraf değiştirene dek sovyetler birliği'ne karşı savaştı. müttefik safına geçen ülke böylece kuzey erdel'i geri aldı. savaş ve kızıl ordu işgalinin ardından romanya bir sosyalist cumhuriyete dönüştü ve varşova paktı'na katıldı. 1989'daki romanya devrimi'yle ülke demokrasi ve piyasa ekonomisine geçiş sürecine girdi.

romanya yüksek gelirli bir ekonomiye sahip gelişmekte olan bir ülkedir. i̇nsan gelişme endeksi'nde 53'üncü sıradadır. nominal gsyi̇h değerlerine göre dünyanın en büyük 47. ekonomisidir. ülke 2000'lerin başlarında hızlı bir ekonomik büyüme yaşamış ve ekonomisi büyük ölçüde hizmet sektörüne dayalı hâle gelmiştir. romanya dacia ve omv petrom şirketleri sayesinde makine ve elektrik enerjisi üreticisi ve net ihracatçısı konumundadır. 1955'ten beri birleşmiş milletler, 2004'ten beri nato ve 2007'den beri avrupa birliği üyesidir. ayrıca uluslararası frankofoni örgütü, latin birliği, avrupa güvenlik ve i̇şbirliği teşkilatı gibi uluslararası kuruluşlara üyedir.

etimoloji 
ülke adı olan romanya, latince romanus'''tan (romalı) gelir.speculum (a journal of mediaeval studies) (romania: the latin empire of constantinople) 1948  13 ocak 2008

rumenler adları hakkında şunları söylemiştir; adları romanus'un (rumence: român/rumân) 16. yüzyılda erdel, moldova ve eflak'ı gezen i̇talyan hümanistleri de içine alan bir grup yazar tarafından işaret edilen bir türevidir."...si dimandano in lingua loro romei...se alcuno dimanda se sano parlare in la lingua valacca, dicono a questo in questo modo: sti rominest ? che vol dire: sai tu romano,..." cl. isopescu, notizie intorno ai romeni nella letteratura geografica italiana del cinquecento, in bulletin de la section historique, xvi, 1929, p. 1- 90"tout ce pays la wallachie et moldavie et la plus part de la transivanie a esté peuplé des colonie romaines du temps de traian l’empereur…ceux du pays se disent vrais successeurs des romains et nomment leur parler romanechte, c'est-à-dire romain … " voyage fait par moy, pierre lescalopier l’an 1574'te venise a constantinople, fol 48 in paul cernovodeanu, studii si materiale de istorie medievala, iv, 1960, p. 444

 tarihçe 

romanya, avrupa'nın en eski insan fosillerinin keşfedildiği ülkedir. 2002 yılında romanya'nın batısındaki bir mağarada keşfedilen (kemikli mağara rumence: peştera cu oase) bu fosillerin 42.000 yıl öncesine ait olduğu tahmin edilmektedir. romanya topraklarında kurulan ilk devlet trakların kurduğu daçya krallığıdır. bu devlet 101-107 yılları arasında roma i̇mparatoru trajan'ın orduları tarafından işgal edilerek roma i̇mparatorluğu'nun bir eyaleti haline geldiler. roma i̇mparatorluğu'nun çökmesinden sonra bu topraklar gotlar, hunlar, avarlar, slavların istilasına uğradı. 9.-11. yüzyıllar arasında birinci bulgar devleti'nin bir parçası haline geldi. bu dönemi macar, peçenek, kuman ve tatar istilaları izledi.

rumenler tarihte ilk defa 14. yüzyılda kendilerine ait devletler kurmayı başardılar. bu devletler 1310 yılında i. basarab tarafından kurulmuş eflak voyvodalığı ve 1352 yılında dragoş tarafından kurulmuş boğdan prensliği'dir. günümüzdeki romanya'nın bir parçası olan erdel ise 10-16. yüzyıllar arasında macaristan krallığı'nın bir parçasıydı. 15. ve 16. yüzyıllarda bu üç ülke de osmanlı devleti'nin himayesi altına girdiler. osmanlı döneminde eflak ve boğdan tampon devletlerdi. osmanlılara vergi verir, savaşlarda asker yardımı yaparlardı.  beyliklerin voyvodaları rumen soyluları arasından osmanlı padişahı tarafından atanırdı. ayrıca bu beylikler i̇stanbul'un yiyecek ihtiyacını karşılamakta önemli bir rol oynarlardı. ancak osmanlılar romanya'yı hiçbir zaman tamamıyla ilhak etmediler. bükreş ve yaş gibi büyük romanya şehirlerinde sık sık osmanlı vatandaşlarına rastlandıysa da oranları azdı. bu şehirler hiçbir zaman sofya, belgrad, selanik veya üsküp gibi osmanlı karakteri kazanmadı. 18. yüzyıla kadar eflak ve boğdan'ın voyvodaları rumenlerin arasından seçilirdi. 18. yüzyılda ise fenerli rumlar arasından seçildiler.  bu durum 1826 yılında yunanistan'ın bağımsızlığını kazanmasına kadar devam etti.

osmanlılar 1806-1812 osmanlı-rus savaşı'nı kaybedince 1821 yılında rusya'yla bükreş antlaşması'nı imzalayarak besarabya'yı rusya'ya bırakmak zorunda kaldılar. besarabya, boğdan'ın prut nehrinin doğusunda kalan kısmıydı. bu anlaşma boğdan'ı ikiye bölmüş oldu. 93 harbi'nde osmanlıların ruslar karşısında aldıkları yenilgiden sonra 1878 yılında yapılan berlin antlaşması'yla eflak ve boğdan osmanlı devleti'nden bağımsızlıklarını kazanarak romanya adı altında birleştiler. ancak rusya 1821 yılında ele geçirdiği besarabya'yı geri vermedi. bu bölge daha sonra sscb'nin moldova sovyet sosyalist cumhuriyeti haline gelecekti.

1881 yılında romanya krallığı ilan edildi. alman hohenzollern hanedanından prens karl eitel friedrich zephyrinus ludwig romanya kralı olarak i. carol adını aldı. romanya i. dünya savaşı'na i̇tilaf devletleri'nin yanında (osmanlılar'a karşı) katılarak savaştan karlı çıktı ve avusturya-macaristan'dan erdel bölgesini aldı. ancak ii. dünya savaşı'nda taraf değiştirip nazi almanyası'nın yanında yer alarak faşizme yöneldi. 1944 yılında kızıl ordu romanya'yı işgal etti. 1947 yılında komünist romanya sosyalist cumhuriyeti ilan edildi. 1967 yılında nikolay çavuşesku iktidarı ele geçirdi. romanya'nın devlet başkanı oldu. 1989 yılında romanya devrimi'yle çavuşesku iktidarı son buldu. çavuşesku ve karısı alelacele düzmece bir mahkemede yargılanıp hemen kurşuna dizildiler. böylece romanya batı tipi demokrasiye geçti. 2004 yılında nato'ya, 1 ocak 2007 tarihinde de avrupa birliği'ne katıldı.

 coğrafya 
238,391 km2'lik bir alana yayılan romanya, avrupa'nın en geniş yüzölçümüne sahip 12, dünyanın 82. ülkesidir. ülke toprakları dünyanın %0.16'sına sahiptir. bulgaristan ve sırbistan ile olan sınırının büyük kısmı tuna nehri ile çizilen romanya'nın, tuna'nın bir kolu olan prut nehri ile de, ukrayna'nın güneyi ile olan sınırı ve moldova'nın tamamı ile sınırı çizilir. tuna nehri'nin, karadeniz'e döküldüğü deltanın büyük kısımı romanya'dan geçmekle beraber ülkenin güneyi, güneybatısı, batısı ve kuzeydoğusu bu nehir ve kolları ile çevrilidir.
ayrıca tuna nehri'nin kolu olan tisza, romanya'nın ukrayna ile olan sınırının bir kısmını çizip macaristan topraklarına girmektedir. kısacası tuna nehri ülke toprakları için paha biçilemez bir öneme sahiptir.

ülke toprakları güney ve doğuda kalan yerler hariç avrupa'nın en dağlık alanlarından biridir. dağlar ülkenin kuzeyi ile batısı arasında bir yay çizerek uzanır. en önemli dağlar karpat dağları olmakla birlikte ülkede yüksekliği 2,000 metreyi geçen kırktan fazla dağ bulunmaktadır.

özellikle romanya krallığı döneminde elde edilen topraklarla ülke büyük romanya olarak adlandırılmıştır.

 demografi 

2007 nüfus sayımı sonuçlarına göre ülke nüfusu 22.276.506 kişidir. bu nüfusun %89,5'ini rumenler oluşturur. macarlar %6,6 ile nüfus içinde ikinci büyük gruptur. bugün ülkede 535.250 roman yaşamaktadır.
geri kalan %1,4 içinde en önemli gruplar ukraynalılar, almanlar, lipovanlar, türkler, tatarlar, sırplar, slovaklar, bulgarlar, çerkesler, hırvatlar, yunanlar, ruslar, yahudiler, çekler, lehler ve i̇talyanlar'dır.

 sağlık 
romanya'da ortalama ömür 72.18 yıl ile avrupa birliği'ndeki en düşük rakamdır. avrupa'daki aids'e dayalı ölümlerde romanya, ukrayna'dan sonra ilk sırada gelir.

 din 
romanya laik bir devlettir ve resmi bir dini yoktur. 2002 sayımlarına göre ülkenin %81'i ortodoks %5,1'si katoliklik, %6,2 ile protestan'dır i̇slam, romanya'da tarihî bir din olmasına rağmen sadece dobruca'da yaşayan 67.500-85.000 türk ve tatar arasında yaygındır.

 büyük kentler 
bükreş, romanya'nın başkenti ve en büyük şehridir. nüfusu 2007 sayımlarına göre 1.931.838 kişidir. bu nüfus metropolitan alan da eklenince 2,1 milyona çıkmaktadır. şehir merkezindeki alanı 20 katı büyüklüğündeki şehir civarına yaymak için birkaç plan vardır."official site of metropolitan zone of bucharest project" 

romanya'nın en büyük beş kenti şehir içindeki limit nüfuslarına göre avrupa birliği'nin en büyük şehirleri listesinde sıralamaya girmiştir. bunlar; yaş, kaloşvar, temeşvar, köstence ve brașov'dır. ülkenin ayrıca nüfusu 200.000'i geçen 5, 100.000'i geçen 13 kenti bulunmaktadır.

 ekonomi 

2019'da romanya'nın gsyi̇h'si yaklaşık 547 milyar dolar ve kişi başına düşen gsyi̇h (ppp) 28,189 $'dı. dünya bankası'na göre romanya yüksek gelirli ekonomidir.

avrupa i̇statistik kurumu'na göre romanya'nın kişi başına düşen gsyi̇h'sı (pps) 2019'da ab ortalamasının %70'iydi. 2007'deki (romanya'nın ab'ye katılım yılı)  %44'lük artış romanya'yı ab'nin en hızlı büyüyen ekonomilerinden biri yaptı.

1989'dan sonra ülke, kısmen eski bir sanayi tabanı ve yapısal reform eksikliğinin önderliğinde on yıllık bir ekonomik istikrarsızlık ve gerileme yaşadı. ancak 2000'den itibaren romanya ekonomisi yüksek büyüme, düşük işsizlik ve düşen enflasyon ile nitelenen göreli makroekonomi bir istikrara kavuştu. 2006 yılında romanya i̇statistik ofisi'ne göre gerçek gsyi̇h büyüme %7.7 ile avrupa'daki en yüksek oranlardan biri olarak kaydedildi. ancak büyük durgunluk, ​​hükûmeti uluslararası para fonu ile 20 milyar avro'luk kurtarma programı da dahil olmak üzere dışarıdan borçlanmaya zorladı. dünya bankası'na göre, satın alma gücü paritesinde kişi başına düşen gsyi̇h, 2007'de 13,687$'dan 2018'de 28,206 $'a yükseldi. romanya'nın net ortalama aylık ücreti 2020 itibarıyla 666 euro'ya yükseldi, ve 2016'da enflasyon oranı %-1,1  oldu. romanya'da işsizlik ağustos 2018'de %4.3 oldu ve bu rakam diğer ab ülkeleri ile karşılaştırıldığında düşüktür.

sanayi üretimindeki büyüme, şubat 2013'te yıllık bazda %6.5'e ulaştı ve bu avrupa'daki en yüksek oran oldu. en büyük yerel şirketler arasında otomobil üreticisi dacia, petrom, rompetrol, ford romania, electrica, romgaz, digi tv ve banca transilvania vardır. 2020 itibarıyla ayda yaklaşık 6,000 ihracat vardır. romanya'nın başlıca ihracat ürünleri şunlardır: arabalar, yazılım, giyim ve tekstil, endüstriyel makineler, elektrikli ve elektronik ekipman, metalurji ürünleri, hammaddeler, askeri teçhizat, ilaçlar, hassas kimyasallar ve tarım ürünleri (meyve, sebze ve çiçekler). almanya ve i̇talya ülkenin en büyük ticaret ortaklarıdır ve çoğunlukla avrupa birliği üye ülkeleri üzerinde yoğunlaşır. 2012'deki hesap bakiyesinin (ing:account balance) gsyi̇h'nın  %4.52'si olduğu tahmin ediliyordu.

1990'ların ve 2000'lerin sonundaki bir dizi özelleştirme ve reformdan sonra romanya ekonomisine hükûmetin müdahalesi diğer avrupa ekonomilerine göre biraz daha azdır.

2005 yılında hükûmet, romanya'nın aşamalı vergi sistemini avrupa birliği'ndeki en düşük oranlardan biri olan hem kişisel gelir hem de kurumsal kâr için %16'lık sabit vergi ile değiştirdi. ekonomi ağırlıklı olarak hizmetlere dayalıdır ve 2017 itibarıyla ülkenin toplam gsyi̇h'sının %56.2'sini oluştururken, sanayi ve tarım sırasıyla %30 ve %4.4 idi.
romanya'daki işgücünün yaklaşık %25.8'i tarımda çalışır ve bu avrupa'daki en yüksek oranlardan biridir.

romanya, komünizmin sona ermesinin ardından artan miktarlarda yabancı yatırım çekti ve romanya'daki doğrudan yabancı yatırım (dyy) stoku haziran 2019'da 83.8 milyar €'ya yükseldi. romanya'nın dışa dönük dyy stoku (dış yatırım veya yerel bir ekonomiye yatırım yapan veya hisse satın alan yabancı işletme) aralık 2018'de 745 milyon $'a ulaştı ve bu 28 ab üye ülkesi arasındaki en düşük değerdir. romanya'ya yatırım yapan bazı şirketler arasında coca-cola, mcdonald's, pizza hut, proctor & gamble, citibank ve ibm vardır.

2019 dünya bankası raporuna göre, romanya iş yapma kolaylığı açısından 190 ekonomi arasında 52. sırada, komşu macaristan'dan bir basamak yukarıda ve i̇talya'dan bir basamak aşağıda yer aldı. rapor,  ülkedeki elektriğe erişimde ve inşaat izinleriyle ilgili zorluklara dikkat çekerken, sözleşmelerin tutarlı bir şekilde uygulanmasına ve krediye erişime övgüde bulundu.

1867'den beri resmi para birimi romen leyi ("aslan") olmuştur ve 2005'te nominal değeri izlemektedir. 2007'de ab'ye katıldıktan sonra romanya'nın  2024'te euro geçmesi beklenmektedir.

ocak 2020'de, ceic verilerine göre romanya'nın dış borcunun 122  milyar abd doları olduğu raporlandı.

avrupa kıtasında en fazla petrole sahip ülkelerden bir tanesidir. sömürgesi olmayan fakat kendi topraklarında petrolü bulunan pek az ülke vardır. romanya’nın 5 adet kullanılan açık havzası vardır. bu havzalar alplerin güneyinde bükreş’in kuzeyinde tirgovişto, buzau, proieşti, braşov ilçelerinde mevcuttur. (national geographic dergisinin avrupa-asya-arap ülkelerinin petrol havzaları haritasındandır.)

avrupa'da iktisadi üretkenliği en düşük olan ikinci ülke bulgaristan'dan sonra romanya'dır.

 turizm 

turizm, gsyi̇h'nın yaklaşık %5'ini üreterek romanya ekonomisine önemli bir katkı sağlar. dünya bankası'na göre turist sayısı istikrarlı bir şekilde artarak 2016'da 9.33 milyon yabancı turiste ulaştı.

romanya'da turizm 2005'te 400 milyon € yatırım çekti. 2007'deki yabancı ziyaretçilerin %60'tan fazlası diğer ab ülkelerindendi. mamaia’nın popüler yaz cazibe merkezleri ve diğer romanya karadeniz tatil beldeleri 2009'da 1.3 milyon turist çekti.

en popüler kayak merkezleri valea prahovei boyunca ve poiana brașov içindedir. kaleler, surlar ve cluj-napoca, sibiu, brașov, bistrița, mediaș, cisnădie veya sighișoara da çok sayıda turist çeker. braşov yakınlarındaki bran şatosu, genellikle drakula'nın şatosu olarak tanıtıldığı için her yıl yüz binlerce turisti çeken romanya'nın en ünlü cazibe merkezlerinden biridir. romanya'nın tarihi miraslarından birisi olan ve drakula'nın kalesi olarak da bilinen bran kalesi, romanya'nın bran şehrindedir ve 13. yüzyılda inşa edilmiştir.

folklor ve geleneklere odaklanan kırsal turizm, önemli bir alternatif haline geldi ve bran ve drakula'nın şatosu, kuzey boğdan'ın boyalı kiliseleri ve maramureș'teki ahşap kiliseler veya erdel'deki müstahkem kiliseli köyler gibi yerleri tanıtmayı hedefler. diğer ilgi çekici yerler arasında tuna deltası veya târgu jiu'daki constantin brâncuşi heykel topluluğu yer alır.

2014 yılında romanya'nın otel ve restoran endüstrisinde faaliyet gösteren 32,500 şirketi vardı ve toplam cirosu 2.6 milyar euro'ydu. romanya'yı 2014'te 1.9 milyondan fazla yabancı turist ziyaret etti, bu da 2013'ten %12 daha fazlaydı. ülkenin ulusal i̇statistik enstitüsü'ne göre, turistlerin %77'si avrupa'dan (özellikle almanya, i̇talya ve fransa'dan), %12'si asya'dan ve %7'den azı kuzey amerika'dan geldi.

ticaret, turizmi takiben gelişmiş ikinci büyük sektördür.

 kültür 
 
romanya'nın, orta ve doğu avrupa arasında bir geçiş noktasında bulunması kültürüne de yansımıştır. ülkede hem balkan hem avrupa hem de komşu ülkelerin kültürlerinin bir karmaşası vardır. romanya kültürü, erken dönemlerde slav kavimlerden, özellikle sırp ve ukrayna kültürlerinden, sonraki dönemlerde türk ve müslüman kültüründen, 1990'lı yıllara kadar da tekrar slav kültüründen etkilenmiştir. ülke kültürü son yıllarda özellikle avrupa birliği'ne üyelik sürecinde batı kültürü'nden oldukça etkilenmiştir. ülkenin çeşitli yerlerinde rumen kültürüne bağlı değişik alt kültürler bulunmaktadır. ülkenin kuzeybatısında macar kültürü, güneye doğru bulgar kültürü, güney batıda ise sırp kültürü ülke kültürünü oldukça etkilemiştir. avrupa'nın en yüksek roman oranına (%3,25) sahip romanya'nın kültüründe, çingene kültürü de önemli bir yere sahiptir.

 romanya yemekleri 
geleneksel rumen mutfağı tarih boyunca en çok türk mutfağından ayrıca da  avusturya, alman, yunan ve macar mutfaklarından etkilenmiştir. meşhur romen yemeklerinden bazıları şunlardır: ciorbă de perișoare, tobă, chiftele, tochitură, drob, mămăligă, pleșcoi sucuğu
chiftele, düz ve yuvarlak köftelerdir. chiftele, domuz kıymasının patates püresi ve baharatlarla karıştırılıp sonra yağda kızartılmasıyla yapılır. yanında patates püresi veya pilavla sunulur.
tobă (domuz kafası peyniri anlamına gelir), domuz işkembesinin domuz derisi, ciğeri,kulakları, paçası, dili ve jelatiniyle doldurularak yapılan bir tür büyük salamdır.
tochitură, domuz etiyle yapılan bir güveç çeşididir. 
mămăligă, mısır unuyla yapılan lapadır.
ciorbă de perișoare, ekşili köfte çorbasıdır.
pleșcoi sucuğu, koyun kıyması, sarımsak ve acı kırmızı biberle yapılan ve adını yapıldığı köyden alan sucuktur.

 i̇darî bölünüş 

ülkenin idari bölünümü eyaletler, kentler ve komünler biçimindedir; romanya'da 41 eyalet ve bunlara ek olarak eyalet statüsüne sahip başkent bükreş, 83'ü belediye statüsüne sahip 263 kent ve 2685 komün (13.285 köy ile birlikte) bulunmaktadır.
önemli kentleri; başkent bükreş, köstence, braşov ve yaş'tır. (bakınız: romanya'daki şehirler listesi'')

resimler

ayrıca bakınız 
 romanya krallığı
 romanya sosyalist cumhuriyeti
 romanya'da lgbt hakları

kaynakça

dış bağlantılar 

 bbc haber ülke profili 
 cia ülke profili 
 fotoğraf galerisi 
 romanya bilgi portalı 

 
cumhuriyetler
balkanlar
nato ülkeleri
akdeniz i̇çin birlik ülkeleri
balkan ülkeleri