Tasmanya canavarı

tasmanya canavarı (sarcophilus harrisii) veya  tasmanya şeytanı, bir yırtıcı keseli familyası olan keseli sansargiller'den (dasyuridae) bir hayvan türü. bu familyanın şu an yaşayan en büyük temsilcisidir ve sarcophilus cinsinin tek üyesidir. ufak bir köpek ebatlarında ama yapılı ve kaslıdır. şu anda dünyadaki en büyük etobur keselidir.

bugün sadece tasmanya adası'nda yaşamaktadır. anakara avustralya'da tahminen 14. yüzyıl içerisinde nesli tükenmiştir. evcil kümes hayvanlarının korunması için 1930'lu yıllarda yoğun olarak tazmanya'da da avlanmışlardır. 1941 yılında keseli canavarın koruma altına alınmasıyla adadaki varlıkları kendine gelmiştir. ancak 1990'lı yıllarda baş gösteren bir hastalık, bu hayvanın geleceğini yeniden tehdit etmektedir. çok yakında tehlike altında sınıflandırmasına girebilir. tasmanya hükûmeti hastalığın etkilerini azaltmak için önlemler almaktadır.

i̇sminin kökeni 
bu ismini, siyah kürkü, irkildiğinde yaydığı nahoş kokusu, yüksek sesle çıkardığı ürkütücü çığlığı  ve beslenirken sergilediği çok hırçın hareketlerden dolayı almıştır.

bilimsel ismi son 200 yıl içerisinde defalarca değişmiştir. doğa bilimci george harris ilk 1807 yılında hayvanı incelemiş ve didelphis ursina ismini vermiştir. daha sonra 1838 yılında richard owen tarafından adı dasyurus laniarius olarak değiştirilmiştir. ancak bu isim de uzun süre kalmadı. 1841'de pierre boitard türü tekrar kategorize etti ve sarcophilus harrisii adını verdi. türün en taksonomi incelemeleri 1987 yılında yapıldı ve sarcophilus laniarius adı verildi. s. harrisii ismi kaldı ve s. laniarius ismi de fosil türleri ile ilişkilendirildi.. tazmanya canavarı sarcophilus cinsinin yaşayan tek üyesidir.

en yeni araştırmalar sonunda, quoll ile yakın tasmanya kaplanı (thylacine) ile ise uzaktan akraba olduğu yönünde bilgiler elde etmiştir.

fiziksel özellikleri 

tasmanya canavarı, 1936'da son thylacine'in ölümünden bu yana yaşayan en büyük yırtıcı keselidir. erkek, baş dahil 65 cm büyüklüğünde, kuyruğu yaklaşık 26 cm uzunluğunda, ağırlığı 8 kg'dir. dişi ise yaklaşık 57 cm, kuyruk 24 cm, 6 kg ağırlığındadır. tasmanya canavarının doğadaki ömrü ortalama 6 yıldır, esarette bu süre uzayabilir.

vücut yapısı güçlüdür. baş, kısa ve geniş, dişler sivri ve kemik parçalamaya uygundur. kürkü genelde siyah ya da koyu kahvedir. bir keseli memeli için alışılmadık bir biçimde ön ayakları arkalara oranla biraz daha uzundur.

canavarın yüzünde ve kafasının tepesinde bıyıkları vardır. bunlar karanlıkta yemek ararken avlarının ve diğer canavarların yerlerini tespit etmede işe yarar. kışkırtıldığı zamanlar keskinliği kokarcanınkine rakip olabilen bir koku salabilir. duyma egemen duyusudur, aynı zamanda mükemmel bir koku alma duyusuna da sahiptir. canavar geceleri avlandığı için görme duyusu en kuvvetli siyah beyazdadır. loş ışıkta hareket eden nesneleri hemen görebilmekte fakat durağan nesneleri seçmekte zorlanmaktadırlar.  memeliler arasında vücut oranı ayarlanarak yapılmış bir analiz, tazmanya canavarının yaşayan memeliler arasında en kuvvetli ısırığa sahip olduğunu göstermiştir.. çenesinin gücü büyük oranda görece büyük kafasından kaynaklanmaktadır. aynı zamanda bir tazmanya canavarı hayatı boyunca yavaşça büyüyen tek bir takım dişe sahiptir.

üreme 
dişiler genelde cinsel erişkinliğe ulaştıkları ikinci yıldan sonra üremeye başlarlar. bu noktada senede bir kere doğurgan hale gelirler ve kızgınlık döneminde çoğul ovumlar üretirler.
çiftleşme mart ayında, gün ve gece boyunca korunaklı yerlerde olur. erkekler, dişiler için dövüşürler ve dişi canavarlar baskın erkekle çiftleşir. canavarlar tekeşli değillerdir ve dişiler çiftleşmeden sonra erkek tarafından korunmazlarsa birçok başka erkekle çiftleşebilirler. gebelik 21 gün sürer ve her biri yaklaşık 0,18 - 0,24 gram olan (pirinç tanesi kadar bir büyüklükte) 20-30 arası yavru yumurta akı kıvamında bir sıvının içinde dünyaya gelir.. yavrular doğdukları zaman vajinadan annenin kıllarına tutunarak keseye giderler. kesenin içine girdikten sonra her biri ilerleyen 100 gün boyunca bir meme ucuna bağlı kalır. 4 meme ucu bulunduğu için memeye ilk ulaşan 4 yavru hayatta kalır. bir meme edinemeyen yavrular genelde anne tarafından yenirler. i̇statiksel olarak erkeklere oranla daha fazla dişi hayatta kalır. dişi tasmanya canavarının kesesi aynı wombatta olduğu gibi arkaya doğru açılır dolayısı ile yavrular kesenin içindeyken dişinin yavrularla etkileşimde bulunması zordur..

kesenin içinde, beslenebilen yavru hızla gelişir. 15. günde kulakların dış kısımları görünür hale gelir. 16 gün sonra göz kapakları 17. gün bıyıklar ve 20. günden sonra da dudaklar belirir. yavrunun tüyleri 49. günde çıkmaya başlar ve 90 gün sonunda tüm bir kürke kavuşur. gözleri 87-93 gün sonra kürkün oluşması ile beraber açılır ve 100 gün sonunda meme ucundaki tutunuşları gevşer. doğumdan 105 gün sonra ebeveylerinin 200 gr. ağırlığında küçük bir kopyası olarak keseyi terk ederler. kanguru yavrularının aksine canavar yavruları keseye daha geri dönmezler. onun yerine ekim kasım ayları arasında ilk kez dışarı çıkmadan önce üç ay daha inlerinde kalırlar. ocak ayında bağımsız hale gelirler. dişi canavarlar yılın altı haftası hariç yavrularına bakmakla meşguldürler.

ekoloji ve davranış 

tasmanya canavarları, tüm tasmanya'ya dağılmış ve oldukça yaygındırlar. şehirlerin civarları dahil olmak üzere tüm ortamlarda bulunurlar. özellikle sahil ormanlarının ve kuru sclerophyll ormanları tercih ederler. tasmanya canavarı gece ve alacakaranlık zamanlarının avcısıdır ve gündüzlerini yoğun çalılıklar veya bir delikte geçirirler. genç canavarlar ağaçlara tırmanabilirler ama bu irileştikçe daha zor hale gelir. genelde yalnız hayvanlardır ve sürüler oluşturmazlar. 8–20 km² arasında değişen bir bölgeleri vardır.

tasmanya canavarları küçük bir wallaby büyüklüğündeki avlarla başa çıkabilirler ama pratikte fırsatçılardır ve avlanmaktan daha sık olarak buldukları leşleri yerler.

aslında wombatları tercih etse de, her türlü küçük yerli memelileri, evcil memelileri (koyun dahil), kuşları balıkları, böcekleri, kurbağaları ve sürüngenleri de yer. diyetleri çok çeşitlidir ve mevcut yemeğe göre değişir. ortalama olarak her gün kendi vücut ağırlıklarının %15'i kadarını yerler ama durum müsaade ederse 30 dakika içinde kendi ağırlıklarının %40'ını bile yiyebilirler.
tasmanya canavarları leşten geriye hiçbir iz bırakmazlar et ve iç organlara ek olarak kemik ve kürk de dahil her şeyi yerler. 
bu bağlamda bir leşi hızla silip süpürmeleri sayesinde leşte oluşup çiftlik hayvanlarına zarar verebilecek böceklerin yetişmesini önledikleri için tasmanyalı çiftçilerin saygısını kazanmışlardır.

yemek yeme, tasmanya canavarları için sosyal bir olaydır. canavara atfedilen gürültünün büyük bir kısmı 12'ye kadar hayvanın bir araya gelip yerlerken çıkardıkları bu toplumsal hırıltılardır. bu sesler sık sık kilometrelerce öteden duyulabilir. beslenmekte olan canavarlar üzerinde yapılan bir çalışma karakteristik saldırgan esnemeleri de dahil 20 farklı fiziksel duruş biçimi ve canavarların yerken haberleşmek üzere kullandıları 11 farklı ses olduğunu ortaya çıkarmıştır. genelde baskınlık kurmak için sesler ve duruşlar kullanılır ama dövüşler de olur. en agresifler erişkin erkeklerdir ve yemek ya da eş için kavgalardan dolayı yara izleri oldukça yaygındır.

korunma durumu 
tasmanya bir süredir büyük keseli etoburların son sığınağıydı. i̇nsanların gelmesinden çok kısa bir süre sonra anakaradaki bütün büyük etoburların soyu tükendi. sadece en küçük ve en iyi uyum sağlayanlar hayatta kaldı. fosil kanıtları tasmanya canavarının anakarada yaklaşık 600 yıl öncesine (ilk avrupa kolonisinden 400 yıl önce) kadar var olduğunu göstermektedir. soylarının tükenmesi dingolar ve avustralya yerlileri tarafından avlanılmasına bağlanmaktadır. dingosuz tasmanya'da etobur keseliler, avrupalılar gelene kadar hala aktiftiler. avrupalıların gelişinden sonra thylacine'in soyunun tükenmesi daha iyi bilinir ama tasmanya canavarı da tehdit altındaydı.

i̇lk tasmanyalı yerleşimciler tadının dana etine benzediğini söyledikleri tasmanya canavarını yiyorlardı. canavarların çiftlik hayvanlarını avlayıp öldürecekleri inancı üzerine, tüm şehirsel alanlardan kökünün kazınması için 1830'da bir ödül yasası yürürlüğe girdi. bunu izleyen yüzyıl boyunca tuzaklar ve zehirleme, soylarını tükenmenin eşiğine getirdi. 1936'da son tasmanya kurdunun ölümünden sonra canavarlar için olan tehdit anlaşıldı. tasmanya canavarı 1941'de koruma altına alında ve nüfusu yavaşça kendini toparladı.

kayıtlı tarihte, muhtemelen salgın hastalıklara bağlı iki büyük nüfus azalması oldu: 1909'da ve 1950'de. tasmanya canavarı'nın şu anki nüfusunun  ile  arasında olduğu düşünülmektedir. 10–20 km² başına 20 canavar. tasmanya ve avustralya, tasmanya canavarlarının ihracını yasaklamıştır.

canavar yüz tümörü hastalığı 
i̇lk kez 1996'da otaya çıkan canavar yüz tümörü hastalığı (devil facial tumour disease - dftd) tasmanya'nın vahşi canavarlarını kırıp geçti. tahminler, hastalığın canavar nüfusunun %20 ile %50'si arasını vurduğu ve ülkenin %65'inde etkili olduğu yönünde. etkilenen yoğun nüfuslu bölgelerde ölüm oranı 12-18 arasında %100. tür, tasmanya'nın 1995 tehdit altındaki türlerin korunması yasası ve avustralya'nın 1999 çevre koruması ve biyoçeşitliliğin korunması yasası'nın 2006 yılı sürümlerinde hassas olarak listelendi. bu, türün orta vadede soyunun tükenme tehlikesinde olduğu anlamına geliyor. iucn şu an için bu türü tehdit altında görmüyor. en son değerlendirildiğinde asgari endişe (iucn kırmızı liste|lc) olarak listede yer aldı.

hastalığın yayılması ve hastalıktaki değişimleri takip edebilmek amacı ile vahşi tasmanya canavarı nüfusları izlenmektedir. saha izlemeleri, belirlenmiş bir alan içerisindeki canavarların yakalanması ve hastalık için kontrol edilmeleri ve etkilenmiş hayvanların sayısının belirlenmesinden oluşuyor. aynı alan hastalığın zamanla yayılmasını nitelendirmek amacı ile tekrar tekrar ziyaret edilmektedir. şimdiye kadar olan sonuçlar gösteriyor ki; hastalığın bir alandaki kısa vadeli etkileri çok ciddidir. türetilmiş diğer bölgelerdeki uzun vadeli izlemeler bu sonuçların kalıcı olup olmayacağını ve nüfusların toparlanıp toparlanamayacağını gösterecek. saha elemanları ayrıca hastalanmış canavarların yakalanıp vahşi nüfustan arındırılmalarının etkinliğini araştırıyor. hastalıklı canavarların vahşi nüfuslardan ayıklanmasının, hastalığın yaygınlığını azaltması ve daha çok canavarın gençlik yıllarını geçerek üremesini sağlaması umut ediliyor.

taroona'nın banliyösü hobart ve batı tasmanya açıklarındaki maria adası'ndaki tesislerde hastalıksız canavarlardan oluşan iki "sigorta" nüfus yerleştirildi. anakaradaki hayvanat bahçelerinde ıslah edilmeleri de başka bir seçenek. tasmanya ekosistemindeki varlığı 2001 yılında yasadışı olarak doğaya salınmış kızıl tilkinin yayılmasını engellediği için canavar sayısındaki düşüş aynı zamanda bir ekolojik sorun olarak da görülmekte. tilkiler avustralya'nın tüm eyaletlerinde problem yaratan istilacı türlerdir ve tilkilerin tasmanya'da yayılması tasmanya canavarı'nın kendini toparlamasına köstek olacaktır.

kültürel referanslar 
tasmanya canavarı, avustralya'da simge haline gelmiş bir hayvandır, tasmanya ulusal parklar ve vahşi yaşam servislerinin ve "şeytanlar" diye bilinen avustralya futbolu takımının simgesidir.

i̇hracındaki sınırlamalar yüzünden tazmanya canavarı esarette sadece avustralya'da görülebilir. bilinen son denizaşırı canavar 2004 yılında kaliforniya'da öldü. buna rağmen danimarka prensi frederick'in ve tasmanya'lı eşi prenses mary'nin ilk oğullarının doğumundan sonra tasmanya hükûmeti kopenhag hayvanat bahçesine  bir çift tasmanya canavarı hediye etti. bunlar avustralya dışında bilinen tek tasmanya canavarlarıdır.

belki de tasmanya canavarı, uluslararası kamuoyunda en çok looney tunes çizgi karakteri "tasmanian devil" ya da "taz"'a ilham olması ile bilinir. tasmanya canavarı ile vücut bulduğu çizgi karakter arasındaki tek benzerlik doymak bilmez iştahları ve utangaçlıklarıdır.

dış bağlantılar 
 tasmanya parklar ve vahşi yaşam servisi ses ve  video dosyaları, sss
 cancer could wipe out tasmanian devils  bu sayfada aynı zamanda tasmanya canavarının çığlığını duyabileceğiniz bir ses dosyası ve hastalık ile ilgili bir video da mevcut.
 tasmanya hükümeti - tasmanya şeytanı sss  
 le diable de tasmanie  (fransızca)

referanslar ve dipnotlar

kaynakça 
 itis sarcophilus laniarius 
 itis sarcophilus

durumu hassas hayvanlar
yırtıcı keseliler
keseli sansargiller
canavar
avustralya memelileri
leşçiller
genomu dizilenmiş memeliler
avustralya keselileri