Urartular

urartular (urartuca: biainili), başkenti tuşpa (van) olan tarihi krallık. urartu devleti en güçlü döneminde (m.ö. 8.-7. yüzyıl), günümüzdeki doğu anadolu bölgesi, kuzeybatı i̇ran, irak'ın küçük bir bölümü ile kuzeyde aras vadisi'ne egemendi.

coğrafya 

devletin başkenti doğu anadolu'da van gölü'nün doğu kıyısında yer almaktaydı; daha geç dönemlerdeki adı 'tosp', urartucadaki "tuşpa" adından türemiştir. van gölü'nden 1625 metre yüksekte olup urmiye gölü'nden 336 metre daha yukarıda yer almaktadır. 3400 ve 5000 km²'yi bulan alanlarıyla her iki göl de anadolu-i̇ran bölgesinin en büyük gölleridir. "deniz" olarak da değerlendirilirler. asurlar (aşurlar, eski asurlar)'ın coğrafi metinlerinde van gölü'nden "nairi'nin yukarı denizi", urmiye gölü'ndense "nairi'nin aşağı denizi" olarak söz edilir. bugün dahi urumiye gölü'nün farsçası "deryaçe" yani "küçük deniz" anlamındadır. urartu yerleşim bölgesinin sınırlarını, batıda karasu-fırat, kuzeyde kuzey ermenistan dağları, doğuda i̇ran azerbaycan'ındaki savalan dağları, güneyde ise zagros dağları'yla birleşen doğu toroslar oluşturur. efsanevi ağrı dağı bu dağlık bölgenin orta noktasındadır. i̇ncil'deki masoretik ünlüleştirmeden ötürü bu dağ, urartu adının "r r t" ünsüzleriyle yazılması sonucu "ararat" adını almıştır. 5165 metrelik yüksekliği ile büyük ağrı dağı, kafkasya'nın güneyindeki en yüksek dağdır. küçük ağrı dağı, tendürek, aladağ, süphan dağı ve nemrut dağı gibi genelde 3000 metreyi geçen diğer dağların çoğu van gölü yakınlarında yer almaktadır.

tarih 

tevrat'ta ararat olarak bahsedilmektedir. daha sonraları asur yazıtlarında uruatri biçiminde rastlanır. bu belgelerden anlaşıldığına göre m.ö. 13-9. yüzyıllar arasında uruatri ve nairi gibi toplumlar doğu anadolu'da beylik ve aşiretler halinde yaşamaktaydılar. m.ö. 13. yüzyılda urartuların tek bir devletten oluşmadığı ve daha ziyade değişik kabilelerden oluşan bir konfederasyon şeklinde yönetildikleri varsayımı kralların sözlerinden anlaşılmaktadır. demir çağı'na girilmesiyle birlikte demir silahların askerî alanda kullanılmaya başlanılmasıyla birlikte askerî başarılar hızlandı. böylece yüzyıllardır süregelen birleşme süreci neticesinde m.ö. 858-856 yıllarında asurluların kral iii. şalmaneser komutasında urartu içlerine yaptığı akınlar neticesinde urartu aşiretleri arasındaki birleşme süreci hızlandı ve yaklaşık mö 844 yılında van gölü kıyısında tuşpe'de i. sarduri'nin idaresi altında birleşme gerçekleştirilerek urartu krallığı ortaya çıkmış oldu. i̇lk urartu yazıtı ve van kalesi'ndeki ilk anıtsal mimari bu krala aittir. m.ö. 7. yüzyıldaki en güçlü krallardan biri olan ii. rusa'dan sonra ise gittikçe zayıflamış, bu yüzyıldaki i̇skit ve med akınları urartu'ya büyük zarar vermiştir. ayrıca babiller kaynaklarında da i̇skit akınlarının urartuları zayıflattığı desteklenir. m.ö. 612'den itibaren herhangi bir etki gösteremeyen urartular, m.ö. 590 yılında i̇ran'dan gelen medler tarafından yıkıldı. bölgenin adı, m.ö. 6. yüzyılın sonlarıyla birlikte ahameniş kaynaklarında urartu yerine "armina" olarak geçer. 
urartu krallarının sıradüzeni ve tarihlendirilmesi, daha iyi belgelendirilmiş asur kralları listesi ile kurulabilen paralellikler yardımıyla sağlıklı hale getirilebilmektedir.

urartu devletinin kuruluşu 
urartu devletinin kuruluşunu tamamlar tamamlamaz, özellikle i. sarduri, menua ve i. argişti’nin saltanatları süresince, yayıldıkları sahanın (doğu anadolu, transkafkasya ve kuzeybatı i̇ran) nasıl en güçlü siyasi birliği haline geldiğinden ve hakim olunan coğrafi alanın genişlemesinden dolayı giderek artan insan-doğal kaynak ihtiyacını karşılayabilmek için çevresindeki krallık ve prenslere yönelik aralıksız seferler düzenlendiğinden bilinmektedir. urartu devleti'nin kuzey politikasının nedenlerine, ayrıntılarına, bu toprakların nasıl ve ne zaman urartu’ya katıldığı ve konfederasyonların birleşik hareket etme arzularının artması, merkezî devlet sisteminin kurulması için ilk aşamayı oluşturmuştur. m.ö. 9. yüzyılda (m.ö. i. bin yılın başlarında), konfederasyonlar birleşerek urartu devleti’ni oluşturmuşlardır. aslında bu devre bir geçiş sürecidir. urartu devleti için merkezî sisteme yönelik ilk organizasyonlar lutipri döneminde başlamıştır. lutipri (m.ö. 880–860) devri olayları hakkında fazla bir bilgiye sahip değiliz. ancak asur kralı ii. asur nasirpal (m.ö. 883–859)’in 2. saltanat yılı yazıtlarından anlaşıldığına göre asur’a vergi vermek zorunda kalmıştır. söz konusu vergilerin bu ülkeye ulaştırılmasını da lapturi üstlenmek zorunda kalmıştır. lutipri’den sonra, urartu tahtına aramu (arame) (yaklaşık m.ö. 860–840) geçmiştir. bu kral hakkındaki bilgilerimiz asur kralı iii. salmanassar (m.ö. 858–824)’ın sefer kayıtlarına dayanmaktadır.

i. argişti devri 

i. argişti iktidarı döneminde urartular askerî ve ekonomik açıdan tam bir zirve noktasına eriştiler. batıda ülkenin sınırları genişletilerek asur ticaret yolları üzerinde kurulmuş yerleşim birimleri ve transkafkasya'daki erebuni kalesi urartu topraklarına dahil edildi. geliştirdiği sulama kanalları ve yollardan urartu krallığı sathında bir ağ inşa etti.

argiştihinili 

argishtihinili (urartuca: uru ar-gi-iş-ti-ni-hi-li), eski bir urartu şehir devletidir. m.ö. 8-6. yüzyıllarda urartuların kafkaslar'a doğru yayıldığı i. argişti döneminde urartu devleti'nin başşehri olarak kuruldu ve i. argişti'nin onuruna şehre argiştihinili adı verildi. argiştihinili, armavir kentinin 15 kilometre güneybatısında bulunan argiştihinili kalesi kalıntıları, nor-armavir ve armavir-merkez köyleri arasında aras nehrinin kıyısında ermenistan'da yer almaktadır.

argişti'nin aras nehri ile onun bir yan kolu olan kasakh nehri arasında sulama kanallarından oluşturduğu ağ şehir ile aynı zamanda inşa edilmişti. bugün hâlâ bâzı kanallar gözle görünebilmektedir. bu kanalların açılması 160.000 m³ toprağın yerinden çıkarılmasını gerekli kılmıştı.

urartu kronolojik tarihçesi

dil ve yazı

yaşayan diller arasında en çok ortak kelime, toplam bilinen 350 urartuca kelime kökünden 169'unun kuzeydoğu kafkas dillerine benzer. ancak tek bir çalışma sonucu varılan bu iddia gerek ses ve morfolojik karşılaştırmalar gerekse de kelimelerin etimolojisi gibi dilbilimsel birçok yönden özellikle kafkas dilleri uzmanı r. smeets’in 1989 yılındaki çalışmasında reddedildi. kuzeydoğu kafkas dilleri genetik bir akrabalık için çeşitli öneriler vardır, ancak bunların hiçbiri genel olarak kabul görmemektedir.

yazı olarak kendine has bazı karakteristik özellikler gösteren çivi yazısı ve bazı anıtsal yapılarda ise hiyeroglif kullanmışlardır. urartu devleti, çivi yazısını ve hitit hiyeroglif yazısını kullanmıştır. urartuların devletler arası yazışmalarda asur dilini sıkça kullandıkları, ele geçirilen çivi yazılı kraliyet metinlerinden anlaşılmaktadır. m.ö. 7. yüzyıla ait olup kral ii. rusa tarafından bazı idarî yazışmalarda kullanılmış tabletler, kale içinde yapılan kazılarda ortaya çıkarılmıştır. urartuca yazılı tabletler alman dil bilgini johannes friedrich tarafından günümüze tercüme edilmiştir.

din ve tanrılar 

van / mehr kapısı (mağara tapınağı) anıtındaki yazıta göre urartuların inandığı, kutsadığı ve adlarına belirli dönemlerde kurban kestiği 79 tanrı, tanrıça ve tanrısal özellik bulunmaktadır. bunlardan ilk üç sırayı haldi, teişeba ve şivini paylaşır. haldi - (eşi bagbartu / bagmaştu / arubani), urartuların ana tanrısı idi. i̇sim olarak kökeni m.ö. 13. yüzyıl asur yazıtlarına kadar inmektedir. en büyük tapınağı musaşirin'de idi. teişeba (fırtına tanrısı) hurri kökenli olup hititlerde teşup ile aynı tanrı olmalıdır. şivini de (güneş tanrısı) olup hurri kökenlidir. hititlerdeki şimegi'nin karşılığıdır. urartular, büyük merkezlerde tanrıları için kule tipi tapınaklar ve açık alanlardaki kayalara kapı görünümlü kutsal nişler yapmışlardı.

âyinler 

urartu tanrıları için ritüeller eşliğinde kurbanlar kesilmesi esasına dayanmaktadır. kurbanlar koyun, inek ve sığır olarak çeşitlilik arzeder ve urartuların 79 tanrılarından her bir tanesi için kaç tane koyun / sığır kesileceği belirlenmiştir. ayrıca devletin başkenti olan tuşpa için de kurban kesilmekteydi. kesilen hayvanların kanlarının van kalesi'ndeki bir meydanda toplanması için drenaj kanalları inşâ edilmişti. araştırmacı bilim insanları, benzer kanallardan diğer yerleşim site ve şehirlerinde de keşfetmişlerdir. kesilen hayvanların yaşlarının ortalama iki günlük olacak kadar çok genç oldukları anlaşılmıştır. blur-karmir (kızıl-tepe) mevkîinde yapılan araştırmalar sırasında 4.000"in üzerinde kurban edilmiş hayvan külleri bulundu. alman arkeologların rusahinili (toprak-kale) mevkîinde yürüttükleri araştırmalar neticesinde hayvan kemiklerinin arasında bâzı çocuk kemiklerininde bulunmasıyle insan kurban etme adetinin de urartuların gelenekleri arasında olduğu sonucuna vardı ve ḫaldi'nin onuruna çocukların nasıl kurban edileceğini ve hangi ritüellerin uygulanacağını açıklayan bir kil tablet de ortaya çıkarıldı.

urartu dinî sanatını yansıtan kabartma ve heykeller

urartu tanrılarının tasvir ve rölyefleri

urartu dinî ritüellerinde kullanılan kazan örnekleri

cenaze törenleri 
cenaze törenleri bölgeler arasında farklılıklar göstermektedir. araştırmacılar, urartu kültürünün karakteristik bir cenaze töreni olmadığını ve defin törenlerinin değişiklik arzetttiğini saptamışlardır. mezarlar içinde yakılan cesetlerin küllerinin yanı sıra bilezik, kemer ve bronz eşyalar da bununmuştur. bu bulgulardan urartuların ölümden sonra bir hayata inandıkları sonucuna varılmıştır. bir yerleştirilen kül cesetlerinin yakılması ardından urn gibi yerlerde toprağa gömüldükleri, bazen de küllerin saksılar içine doldurulduktan sonra saklandığı anlaşılmıştır. urartularda yaygın cenaze şekli, cesetlerin yakılması idi. bu yöntem, öncelikle saraylarda krallara yapılan törenlerde uygulanmaktaydı. van kalesi-tuşpa'da kral küllerinin saklandığı mağaralar bulunmuştur. van kalesi'nde kudüs ve frig mezarlarına benzer kaya mezarlar ortaya çıkarıldı. mısır antik mezarların inşası ile benzerlikler cenaze törenlerinin çok kültürlülük arzettiğini kanıtlar niteliktedir.

ölü gömme 
urartu'da yakarak veya yakmadan gömü yapılmaktaydı. yönetici kesim ve olasılıkla aileleri büyük kale ve merkezlerin yakınındaki çok odalı kaya mezarlarına birlikte, diğerleri ise sosyal statülerine göre toprak altına inşa edilen oda mezarlara, basit toprak mezarlara veya yakılarak urne adı verilen küplere gömülmekteydiler. merkezde van kalesi, batıda palu, malazgirt ve altıntepe'de, kuzeyde aras nehri'nin güney bölgesinde, doğuda şangar (i̇ran'da bastam'ın kuzeyi) gibi önemli yönetim merkezlerinin yakınında çok odalı kaya mezarları bulunmaktadır. dilkaya höyüğü, karagündüz höyüğü ve yoncatepe höyüğü'nde ise soyulmadan günümüze ulaşmış, içinde birden çok gömü bulunan yeraltı oda mezarları incelenmiştir. ölümden sonraki yaşama inandıkları için ölülerin mezarlarına günlük yaşamda kullandığı yastık, çanak, çömlek gibi eşyalar konulurdu.

urartu tanrıların kaynakları

dinî mânâlar içeren hayât ağacı ve yılan rölyefleri

siyâsî ve kültürel ilişkiler 

urartu tarihinin önemli bir bölümü güneydeki büyük düşman asur ile mücadeleye odaklanmıştır. ayrıca menua döneminden itibaren kuzeyde yerel diauehi krallığı erzurum çevresinde ve mahallî beylikler üzerine, güneybatıda hate (malatya çevresi), güneydoğuda ise kuzeybatı i̇ran’a; i. argişti döneminde hate - tabal (tuate'nin ülkesi); ii. sarduri melitia, qumaha (adıyaman bölgesinde) ve kralı kuştaşpili; ii. rusa ise hate, halitu ve muşki üzerine sefer yapmışlardır.

urartu krallığı'nda çivi yazısı, yıllık sefer yapma, ölçü sistemi, kral unvanları, stel dikme, savaş taktikleri, nüfus nakilleri, resim, süsleme ve kabartma sanatı gibi uygulamalar, asur etkili olarak gelişmiştir. mimari, sorguçlu miğferler, kazanlardaki siren eklentileri, hiyeroglif yazısı, yakarak gömme, fildişi sanatı gibi dallar ise kuzey suriye'den etkiler almıştır. bronz levhalar üzerindeki bezemelerde asur etkisi yanında geç hitit izleri de görülmektedir. bütün bu etkiler, urartu insanı ve zorlu coğrafyasıyla bütünleşerek yeni şekiller almış ve urartu sanatını oluşturmuştur.

urartu sanatı

duvar resimleri 
mezopotamya'da kültürlerinde popüler olan duvar resimlerine benzer bâzı renkli duvar resimleri erivan-erebuni kalesi içerisinde korunarak günümüze dek ulaşmayı başarmışlardır. antik yakın doğu sanatının şahaserleri arasında yer alan bu resimlerden bâzıları erivan'da erebuni müzesi'nde teşhir edilmişlerdir.

çanak-çömlek ve oymacılık 
devletin kuruluşu ile birlikte ortaya çıkmış gözüken parlak kırmızı astarlı çanak-çömlek grubu yönetim merkezi ve önemli urartu kalelerinde bulunmaktadır. halkın ürettiği yöresel ve geleneksel mallar da kullanılmaya devam etmiştir.

taş ve seramik eşyacılık 
yapılan kazılarda umulanın aksine sadece birkaç taş rölyefler ve heykelcik bulunabilmiş,. türkiye'de sadece birkaç adet taş kabartma kalıntısı ele geçirilebilmiştir. geri kalanlar ise muhtemelen urartu'nun çöküşünden sonra tamamen ortadan yok olup gitmiştir. bununla beraber türkiye'de bol miktarda kap-kaçak ve çanak-çömlek ele geçirilmiştir.

kalkanlar 
van gölü ve teişebaini çevresinde bulunan kalkanlar, sergilenmek üzere british müzesi ile berlin müzesi'ne görürüldüler. teişebaini, (karmir-blur) kızıl-tepe'de yapılan kazılarda da on dört adet kalkan ele geçirilmiştir.

okluklar 

urartu arkeolojik kazıları neticesinde teişebaini bölgesinde bronzdan yapılmış ve dış yüzlerinde askerlerin kabartma görüntüleri yer alan üç adet okluk (okların muhafaza edilmesi ve taşınması maksadıyla kullanılan kılıflar) ele geçirildi. bunlardan bir tanesi hermitage müzesi'nde, diğeri ikisi ise ermenistan ulusal tarih müzesi'nde sergilenmektedir.

arkeolojik siteler ve kazılarla incelenmiş önemli merkezler 

 tuşpa (van kalesi)
 aşağı ve yukarı anzaf: yukarı anzaf’ta haldi tapınağı, büyük depolar ve surlar
 çavuştepe (sardurihinili): büyük bir saray yapısı, haldi ve irmuşini tapınakları, depolar, atölyeler ve surlar
 toprakkale (qilbani önündeki rusahinili): haldi tapınağı
 ayanıs (eiduru önündeki rusahinili): tapınak, depolar, surlar, aşağı şehir
 karagündüz: höyükte sivil yerleşme, mezarlıkta içinde 80’i bulan sayıda gömü olan 9 oda mezar
 altıntepe: başkent tuşpa’nın mezarlığı
 dilkaya: höyükte sivil yerleşme, mezarlıkta 3 sandık-oda mezar, küp mezarlar ve kum mezarlar
 altıntepe / erzincan: tapınak, yönetici yapıları, oda mezarlar
 habibuşağı (tumeişki)/elazığ: sınır kalesi, mezarlar, en batıdaki urartu yazıtı
 giyimli: mezarlık ve giyimli ev planları mevcuttur
 kefkalesi: saray, tapınak
 kayalıdere: kale, tapınak, kaya mezarları
 iğdır: mezarlık
 oşakan / ermenistan
 arin-berd (erebuni)
 armavir-blur (argiştihinili)
 karmir-blur / kızıl-tepe (teişebaini uru)
 horom
 bastam (rusai uru.tur)
 haftavan tepe
 hasanlu
 yoncatepe akrpol ve nekropolü

argiştihinili antik kenti harabeleri 

argisztihinili, 5×2 km² planı ile boyutları dikdörtgen şeklinde inşa edilmişti. batı ve doğu bölgelerinde şehre ait yapılar tepeler de büyük bir kale bulunmaktadır. argisztihinili, yaklaşık 1.000 ha alanda etrafı duvarlarla çevrili ve çevresinde toplam uzunluğu yaklaşık 40 km'ye varan ve kısmen günümüzde bile kullanılan sulama kanalları mevcuttu.

bilim adamlarına göre, bu kanalların inşası için 160.000 m³ toprak getirtildiği, kaleler için ise 40.000 m³ kaba volkanik-bazalt taşı kullanıldığı zannediliyor. yine buralarda araştırmalar yürüten bilim insanları, savaş esirlerinin bu kanalların yapımında sıklıkla kullanılmış olabileceğini öne sürmektedir. argisztihinili antik şehri, ayni zamanda ararat vadisi'nin idarî ve ekonomik kontrol merkezi konumunda bulunmaktaydı.

argiszti'nin oğlu ii. sarduri'nin saltanatı sırasında ise tahıl ambarları, ibadet yerleri inşa edilmek suretiyle kalenin genişletildiği anlaşılıyor. bu kalelerin, kışla, askerî karargâh, kraliyet ve resmî hizmet binalarını da ihtiva ettiği bilim insanları tarafından öne sürülmektedir.

argiştihinili - (armavir, ermenistan) arkeolojik kazı bölgesinde ele geçirilen tarihi eser örnekleri

rusahinili - (toprak-kale, van) arkeolojik kazı bölgesinde ele geçirilen tarihi eser örnekleri 

{| style="border: 1px black solid; text-align: left;" align="center" width="100"
! colspan="5" style="background:darkkhaki" align="center" |van gölü'nün 8 km doğusunda van kalesi-tuşpa yakınlarında rusahinili (toprak-kale)de yapılan kazılarda ele geçirilen urartu krallarına ait taht ve kalkan örnekleri
|- 
| colspan="5" style="background:palegoldenrod" align="left" | <small>yerli halk tarafından 1877-1885 yılları arasında van'da bulunan tarihi sanat eserleri british müzesi, hermitage müzesi, metropolitan museum of art ve louvre müzesi gibi yerlere satılmış olup bu müzelerde sergilenmektedir. 
|- 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| colspan="3" style="background:palegoldenrod" align="left" |<small>sol taraf: rusahinili - toprakkale'de yapılan kazılar neticesinde ele geçirilen kanatlı bir bronz boğa heykeli şeklinde tasarlanmış olan süslü taht, hermitage müzesi, sankt-peterburg. orta: sol taraftaki bronzdan kanatlı bir boğa heykeli şeklinde yapılmış tahtın british müzesi'nde bulunan çizimleri. sağ taraf: muhtemelen şu anda parçalanmış olan yüzlerinin vaktiyle değerli taşlarla kaplandığı izlenimini yaratan ve yanlarında altın kaplama izleri bulunan kanatlı bir urartu tanrısı, hermitage müzesi, sankt-peterburg.
| colspan="2" style="background:palegoldenrod" align="left" |<small>sol taraf: m.ö. 650 yılına ait olan, van gölü'nün 8 km doğusunda van kalesi-tuşpa yakınlarında toprakkale'de yapılan kazılarda ele geçirilen ve üzerinde büyük kral erimina oğlu rusa yazıtı bulunan bronz kalkan (british müzesi). sağ taraf:''' sol taraftaki bronz kalkanın üzerinde bulunan kabartmaların çizimleri.
|}

 urartular hakkındaki kaynaklar 
urartular hakkındaki değerlendirmeler, birkaç kaynaktan gelen verilerle yapılır. asur yazıtları özellikle erken dönemleri için önemli kaynak grubunu oluşturur. m.ö. 13.-9. yüzyıl arasındaki krallık öncesi dönem, genellikle bu kaynaklardan anlaşılmaya çalışılır. m.ö. 9. yüzyıl ortaları ile 6. yüzyıl arasındaki krallık dönemi ise kayalara kazdırılan urartu kralı yazıtları, az sayıda çivi yazılı kil tablet ile asur yazıtları ve arkeolojik bulgular birleştirilerek ortaya konabilir. büyük kent ve kalelerdeki muhteşem mimarlık kalıntıları, maden eserler ve zengin diğer buluntular bu uygarlığı günümüze taşımaktadır.

 kaynakça 

 dış bağlantılar 
 van müzesi.
 erzincan'daki altıntepe kazısı.
 bibliyografya.
 urartu 
 urartu 
 urartu 
 urartu'da san'at 
 urartu'da san'at 
 urartu'da din 
 urartu'da din 

 bibliyografya 

 türkçe 
 belli, o., anzaf kalesi ve urartu tanrıları, i̇stanbul 1998, arkeoloji ve sanat yüzyıl
 belli, o., doğu anadolu’da urartu sulama kanalları/ urartian irrigation canals in eastern anatolia, i̇stanbul 1997, arkeoloji ve sanat y.
 çevik, n., urartu kaya mezarları ve ölü gömme gelenekleri, ankara 2000, türk tarih kurumu y.
 çilingiroğlu, a., urartu krallığı tarihi ve sanatı, i̇zmir 1997. 
 dinçol, a.m.-kavaklı, e., van bölgesinde bulunmuş yeni urartu yazıtları, i̇stanbul 1978, anadolu araştırmaları ek yayın 1.
 erzen, a., çavuştepe i, ankara 1978, türk tarih kurumu y.
 özgüç, t., altıntepe i-ii, ankara 1966-69, türk tarih kurumu y.
 köroğlu, k., urartu krallığı döneminde elazığ (alzi) ve çevresi, i̇stanbul 1996, arkeoloji ve sanat y.
 sevin, v., eski anadolu ve trakya. başlangıcından pers egemenliğine kadar, atlaslı büyük uygarlıklar ansiklopedisi, i̇stanbul 2003, i̇letişim y.
 sevin, v.-e. kavaklı, bir erken demir çağ nekropolü van/ karagündüz/ an early iron age cemetery, i̇stanbul 1997, arkeoloji ve sanat y.
 tarhan m. t. 1980 "urartu devleti'nin kuruluş evresi ve kurucu krallardan lutipri (lapturi) hakkında yeni görüşler", anadolu araştırmaları 8, 1982, pp. 69–114.
 tarhan m. t. 1989, "van kalesi ve eski van şehri kazıları-1987", kst, 10/1, pp. 369–428.
 tarhan m. t. 2000, "tuspa-van kalesi: demirçağın gizemli başkentindeki araştırmalar ve kazılar", türkiye arkeoloji ve i̇stanbul üniversitesi (1932-1999), pp. 191–200.
 yıldırım, r., urartu i̇ğneleri, ankara 1989, türk tarih kurumu.
 zehiroğlu, a.m., m.ö. 8. yüzyıl urartu belgelerinde "kolha" skani nena, sayı:1, i̇stanbul 2009

 yabancı dille - latin alfabesi 

 tarhan m. t. 1983 "the structure of the urartian state", anadolu araştırmaları 9,pp. 295–310.
 tarhan m. t. 1984, "eski anadolu tarihinde kimmerler", anatolian studies, 1, pp. 109–120.
 tarhan m. t. "van kalesi'nin ve eski van şehri'nin tarihi-millî park projesi üzerine ön çalışmalar", anatolian studies, 2, pp. 179–203.
 tarhan m. t. 1986a, "van kalesi'nin ve eski van şehri'nin tarihi-millî park projesi üzerine ön çalışmalar(i): anıt yapılar", anatolian studies, 3, pp. 297–355.
 tarhan m. t. 1986b, "urartu devleti'nin yapısal karakteri" 9th ttkong., ankara, 1986, pp. 285–301.
 tarhan m. t. 1993, "an urartian intramural pithos burial from the mound of van kalesi", istt.mitt.,peter neve festschrift, 43, pp. 279–282.
 tarhan m. t. 1994, "recent research at the urartian capital tushpa", tel aviv, 21/1, pp. 22–57.
 tarhan m. t. 2001, "tushpa-van fortress: research and excavations at the mysterious iron age capital", i̇stanbul university's contributions to archaelogy in turkey,''pp. 157–164.
 lenormant françois lettres assyriologiques. — paris: 1871 т. i.
 mordtmann a.d. über die keilinschriften von armenien // zeitschrift der deutschen morgenländischen gesellschaft. — leipzig: 1877. — в. xxxi.
 louis de robert etude philologique sur les inscriptions cunéiformes de l’arménie. — paris: e. leroux, 1876.
 barnett r.d. urartu // edwards i.e.s., gadd c.j., hammond n.g.l., boardman j. cambridge ancient history. — london: cambridge university press, 1982. — т. 3, part 1. — с. 314—371. — isbn 0-521-22496-9.
 sayce a. h. the cuneiform incriptions of van deciphered and translated // journal of royal asiatic society. — 1882. — т. 14.
 schulz f.e. mémoire sur le lac de van et ses environs // journal asiatique. — paris: 1840. — в. ix.
 f. e. schulz. «mèmoires sur le lac de van et ses environs». journal asiatique, paris, ix, 1940, p. 257-323# friedrich j. chaldische (urartäische) texte // kleinasiatische sprachdenkmäler. — berlin: 1932.
 friedrich j. einführung ins urartäische: grammatischer abriss und ausgewählter texte mit spachlichen erläuterungen // mitteilungen der vorderasiatisch-aegyptischen gessellschaft. — leipzig: 1933. — в. 37. — № 3.
 stone e.c., zimansky p. the urartian transformation in the outer town of ayanis // archaeology in the borderlands. investigations in caucasia and beyound. — los angeles: university of california press, 2003. — isbn 1931745013.
 zimansky p. ecology and empire: the structure of the urartian state. — chicago: the oriental institute of the university of chicago, 1985. — (studies in ancient oriental civilizations). — isbn 0-918986-41-9
 zimansky p.e. ancient ararat, a handbook of urartian studies. — new york: caravan books, 1998. — с. 19. — 332 с. — isbn 0-88206-091-0
 sayce a. the kingdom of van (urartu) // the cambridge ancient history. — cambridge: 1929. — т. 3.
 oktay belli van, the capital of urartu, eastern anatolia. — istambul: net yaginlar a.ş., 1989. — с. 19. — isbn 975-479-093-0
 götze, albrecht hethiter, churriter und assyrer: hauptlinien der vorderasiatischen kulturentwicklung im ii. jahrtausend v chr geb. oslo. — cambridge, mass.: harvard university press, 1936.
 lehmann-haupt c.f. armenien, einst und jetzt. — berlin: b. behr, 1910—1931.
 zimansky, paul urartian material culture as state assemblage: an anomaly in the archaeology of empire // bulletin of the american schools of oriental research. — the american schools of oriental research, 1995. — в. 299/300. — с. 103 — 115.
 cambel h. braidwood r. an early farming village in turkey // scientific american. — 1970. — № 3.
 oktay belli urartian dams and artificial lakes in eastern anatolia // çilingiroğlu a., french d. h. anatolian iron ages 3. the proceedings of the third anatolian iron ages colloquium held at van, 6—12 1990. — ankara: british institue of archaeology in ankara, 1994. — в. 16. — с. 9—30. — isbn 1-898249-05-9.
 zimansky p.e. the kingdom of urartu in eastern anatolia // sasson j.m. civilizations of the ancient near east. — new york: scribner, 1995. — т. ii. — с. 1135—1146. — isbn 0684192799.
 kramer s.n. enmerkar and the lord of aratta; a sumerian epic tale of iraq and iran. — philadelphia: university of pennsylvania press, 1952.
 sevin, veli the origins of the urartians in the light of the van/karagündüz excavations // anatolian studies. — 1999. — т. 49.
 zimansky, paul urartian geography and sargon's eighth campaign // journal of near eastern studies. — university of chicago press, 1990. — т. 49. — № 1. — с. 1 — 21.
 zimansky p. archaeological inquiries into ethno-linguistic diversity in urartu // drews r. greater anatolia and the indo-hittite language family: papers presented at a colloquium hosted by the univ. of richmond, march 18-19, 2000. — washington (d.c.): the institute for the study of man, 2001. — с. 15—27.
 wiseman d.j. chronicles of chaldaean kings (626—556 b. c.) in the british museum, trustees of the british museum, london, 1956
 chahin m. the kingdom of armenia. — second (revised) edition. — curzon press, 2001. — isbn 0-7007-1452-9
 russell j. the formation of the armenian nation // university of los angeles the armenian people from ancient to modern times. — new york: st. martin’s press, 2004. — с. 19—36. — isbn 1403964211.
 redgate a.e. the armenians. — oxford: blackwell, 1998. — с. 49. — 332 с. — isbn 0-631-14372-6
 gocha tsetskhladze the culture of ancient georgia in the first millennium bc and greater anatolia: diffusion or migration? // archaeology in the borderlands. investigations in caucasia and beyound. — los angeles: university of california press, 2003. — isbn 1931745013.# garsoïan n. the emergence of armenia // university of los angeles the armenian people from ancient to modern times. — new york: st. martin’s press, 2004. — с. 37—62. — isbn 1403964211.
 redgate a.e. the armenians. — oxford: blackwell, 1998. — с. 55. — 332 с. — isbn 0-631-14372-6
 redgate a.e. the armenians. — oxford: blackwell, 1998. — с. 52. — 332 с. — isbn 0-631-14372-6
 burney c.a., lang d.m. the peoples of the hills, ancient ararat and caucaus. — new york — washington: praeger publishers, 1972. — с. 182, 188. — 323 с. — isbn 0297004956
 redgate a.e. the armenians. — oxford: blackwell, 1998. — с. 60. — 332 с. — isbn 0-631-14372-6
 hewsen r. h. van in this world: paradise in the next: the historical geography of van/vaspurakan / hovannisian r.g.. — costa mesa: mazda publishers, 2000. — с. 16.
 redgate a.e. the armenians. — oxford: blackwell, 1998. — с. 57. — 332 с. — isbn 0-631-14372-6
 redgate a.e. the armenians. — oxford: blackwell, 1998. — с. 61. — 332 с. — isbn 0-631-14372-6
 redgate a.e. the armenians. — oxford: blackwell, 1998. — с. 51. — 332 с. — isbn 0-631-14372-6
 i. m. diakonoff hurro-urartian borrowings in old armenian // journal of the american oriental society. — american oriental society, 1985. — т. 105. — № 4.

yabancı dille - kiril alfabesi 
 пиотровский б.б. ванское царство (урарту) / орбели и.а.. — москва: издательство восточной литературы, 1959. — 286 с. — 3500 экз.
 мовсес хоренаци история армении = հայոց պատմութիւն / саркисян г.х.. — ереван: айастан, 1990. — 291 с. — isbn 5-540-01084-1
 рецензия б. пиотровского на книгу г. а. меликишвили «древневосточные материалы по истории народов закавказья. наири-урарту». — изд. ан грузинской сср, тбилиси, 1954.
 дьяконов и.м., старостин с.а. хуррито-урартские и восточнокавказские языки // древний восток: этнокультурные связи. — москва: наука, 1988.
 меликишвили г.а. урартские клинообразные надписи // вестник древней истории. — москва: 1953 — 1954. — № 1 — 4, 1953; 1, 1954.
 меликишвили г.а. урартские клинообразные надписи. — москва: издательство ан ссср, 1960.
 дьяконов и. м. ассиро-вавилонские источники по истории урарту // вестник древней истории. — москва: 1951. — № 2 — 4.
 дьяконов и.м. урартские письма и документы. — москва — ленинград: издательство ан ссср, 1963.
 иоганнес фридрих дешифровка забытых письменностей и языков. — москва: урсс, 2003. — isbn 5-354-00045-9
 дьяконов и.м. языки древней передней азии. — москва: наука, 1967.
 отождествление слов «арарат» и «урарту» сделано, в частности, на основании сопоставления латинских и греческих переводов библии, например, по книге бытия (быт.8:4) в греческом переводе ковчег остановился «на горах арарат» (др.-греч. ἐπὶ τά ὅρη τα ΄αραράτ), а в латинском переводе «на горах армении» (лат. super montes armentæ). в кумранских рукописях используется написание арам. hwrrt, явно указывающее на урарту. см. например: пиотровский б.б. ванское царство (урарту) / орбели и.а.. — москва: издательство восточной литературы, 1959. — с. 33. — 286 с. — 3500 экз.
 мещанинов и. и. древневанский бог халд-халдин // восточные записки. — 1927.
 rohl, david m. генезис цивилизации. откуда мы произошли... = legend: the genesis of civilisation. — москва: эксмо, 2002. — 480 с. — (тайны древних цивилизаций). — 8000 экз. — isbn 5-699-01429-2
 канева и.т. шумерский героический эпос как исторический источник // вестник древней истории. — 1964. — № 3—4.
 salvini mirjo geschichte und kultur der urartäer. — darmstadt: 1995.
 меликишвили г.а. мусасир и вопрос о древнейшем очаге урартских племён // вестник древней истории. — москва: 1948. — № 2. — с. 37 — 48.
 хачатрян а. пересмотр древнейшего периода наири-урартской истории. — ереван: 1932.
 капанцян г.а. общие элементы между урартским и хеттским языками. — эривань: 1936.
 шнирельман в.а. войны памяти: мифы, идентичность и политика в закавказье / алаев л.б. — м.: академкнига, 2003. — 592 с. — 2000 экз. — isbn 5-94628-118-6
 перевод б. б. пиотровского с немецкого подстрочника (e. ebeling, b. meissner, e. weidner die inschriften der altassyrischen könige. — leipzig: 1926.
 дьяконов и.м., урартское государство в новом освещении // вестник древней истории. — москва: наука, 1987. — № 3. — с. 202—211.
 перевод а.п. рифтина, приведённый в книге: мещанинов и.и. халдоведение. история древнего вана.. — баку: известия ооиа, 1927.
 компиляция б.б. пиотровского на основании публикаций переводов трафаретной надписи, обнаруженной в 1950 году, меликишвили г.а. урартские клинообразные надписи // вестник древней истории. — москва: 1953 — 1954. — № 1 — 4, 1953; 1, 1954., оганесян к. арин-берд (ганли-тапа) — урартская крепость города ирпуни // известия академии наук армянской сср. — ереван: издательство ан арм сср, 1951. — № 8.
 перевод и. м. дьяконова с французского подстрочника (thureau-dangin f., dunand m. til-barsib. — paris: 1936.) из сборника: дьяконов и. м. ассиро-вавилонские источники по истории урарту // вестник древней истории. — москва: 1951. — № 2 — 4.
 перевод б. б. пиотровского с немецкого подстрочника (klauber e. assyrisches beamtentum nach briefen aus der sargonidenzeit. — leipzig: 1910.)
 арутюнян н.в. биайнили — урарту. военно-политическая история и вопросы топонимики.. — санкт-петербург: издательство санкт-петербургского университета, 2006. — с. 239. — 368 с. — 1000 экз. — isbn 5-8465-0133-8
 дьяконов и.м. предыстория армянского народа. история армянского нагорья с 1500 по 500 г. до н.э. хурриты, лувийцы, протоармяне / еремян с.т.. — ереван: издательство ан армянской сср, 1968. — с. 213—224. — 266 с. — 1000 экз.
 о последнем периоде урарту сохранилось мало сведений, поэтому существует несколько альтернативных мнений о порядке правления последних правителей урарту. данный список составлен по статье н. в. арутюняна (арутюнян н. в. некоторые вопросы последнего периода истории урарту // древний восток. — ереван: издательство ан армянской сср, 1976. — № 2.), которая учитывает археологические работы на кармир-блуре пятидесятых — шестидесятых годов, в отличие от более ранней, но более цитируемой статьи и. м. дьяконова (дьяконов и.м. последние годы урартского государства по ассиро-вавилонским источникам // вестник древней истории. — москва: 1951. — № 2.)
 арутюнян н.в. биайнили — урарту. военно-политическая история и вопросы топонимики.. — санкт-петербург: издательство санкт-петербургского университета, 2006. — с. 255. — 368 с. — 1000 экз. — isbn 5-8465-0133-8
 дьяконов и. м. история мидии, ленинград, 1956
 пиотровский б.б. искусство урарту viii—vi вв. до н. э.. — ленинград: издательство государственного эрмитажа, 1962.
 геворкян а.ц. из истории древнейшей металлургии армянского нагорья. — ереван: изд. ан армянской сср, 1980.
 тураев б. а. история древнего востока. — санкт-петербург: 1914.
 тер-саркисянц а. история и культура армянского народа с древнейших времён до начала xix века. — москва: издательство восточной литературы ран, 2005. — с. 52. — 686 с. — 1500 экз. — isbn 5-02-018445-4
 пиотровский б.б. скифы и урарту // вестник древней истории. — москва: наука, 1989. — № 4. — с. 3—10.
 чубинишвили т.н. новые данные о проникновении урартской культуры в южную грузию // новое в советской археологии. материалы и исследования по археологии ссср. — москва: 1965. — в. 130. — с. 198—201.
 джафаров г.ф. связи азербайджана со странами передней азии в эпоху поздней бронзы и раннего железа (по археологическим материалам азербайджана). — баку: элм, 1984. — 106 с.
 источники, подтверждающие маргинальность «хайасских» гипотез армянского этногенеза приведены здесь, а также здесь. источники, подтверждающие маргинальность концепций армянизации урарту приведены здесь.
 джаукян г.б. взаимоотношение индоевропейских, хурритско-урартских и кавказских языков. — ереван: издательство ан арм сср, 1967.
 дьяконов и.м. предыстория армянского народа. история армянского нагорья с 1500 по 500 г. до н.э. хурриты, лувийцы, протоармяне / еремян с.т.. — ереван: издательство ан армянской сср, 1968. — 266 с. — 1000 экз.

 
anadolu tarihi
anadolu uygarlıkları
tunç çağı'nda asya
mö 9. yüzyılda kurulan bölgeler ve ülkeler
mö 6. yüzyılda varlığı sona eren bölgeler ve ülkeler