Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî

mevlânâ celâleddin-i rûmî, celâleddin muhammed rumi (farsça: ), ayrıca celaleddin muhammed belhî (farsça: ) veya yaygın adlarıyla mevlânâ veya rumi (30 eylül 1207 – 17 aralık 1273), 13. yüzyılda anadolu'da yaşamış bir fars tasavvufçu, ilahiyatçı ve sufi bir mistik şairdir. mevlana'nın etkisi ulusal sınırları ve etnik ayrımları aşar: onun manevi mirası son yedi yüzyıldır i̇ranlılar, tacikler, türkler, yunanlar, peştunlar, orta asya ve hint yarımadası müslümanları tarafından büyük ölçüde takdir edilmektedir. şiirleri dünya dillerinin çoğuna geniş çapta çevrilmiş ve çeşitli biçimlere aktarılmıştır. mevlana amerika birleşik devletleri'nde "en popüler şair"  ve "en çok satan şair" olarak tanımlanmıştır.

eserlerini çoğunlukla farsça yazmış fakat nadir de olsa bazen türkçe, arapça ve yunanca da kullanmıştır. bağlarbaşı'nda toplanan "mesnevi" adlı eseri fars dilinin en büyük şiirlerinden biri olarak kabul edilir. eserleri i̇ran'da ve farsça konuşulan ülkelerde geniş çapta okunmaktadır. eserlerinin çevirileri özellikle türkiye, azerbaycan, abd ve güney asya'da çok popülerdir. şiirleri sadece fars edebiyatını değil, osmanlı türkçesi, çağatayca, urduca, bengalce ve peştuca dillerinin edebi geleneklerini de etkilemiştir.

mevlânâ'nın bugün afganistan toprakları içerisinde yer alan belh kentinde, 1207 yılında doğduğu düşünülmektedir. belh'den göç ettikten sonra, 21 yaşına geldiğinde, anadolu selçuklu devleti'nin başkenti olan konya’ya yerleşmiş ve hayatının geri kalanını burada geçirmiştir. 17 aralık 1273 tarihinde konya’da vefat etmiştir.

i̇sim 
tam adı, çağdaşı sipahsalar tarafından muhammed bin muhammed bin el-hüseyn el-hatibi el-belhi el-bekri olarak ifade edilmiştir. daha yaygın olarak ise, celaleddin muhammed rumi ( ) olarak bilinir. celaleddin, "dinin haşmeti" anlamına gelen arapça bir isimdir. belhî ve rumî onun aidiyetini ifade edip, sırasıyla, "belhli" ve  "romalı" anlamına gelir. i̇ngilizcede ismi kısaca rumi olarak bilinmektedir.

rum/roma, avrupa tarihinde bugün bizans anadolu'su denilen yerdir. chicago üniversitesinden, rumi biyografisinde otorite kabul edilen yazar franklin lewis bu konuda şöyle der: "bizans'a veya doğu roma imparatorluğuna ait olan anadolu yarımadası müslümanlar tarafından ancak nispeten yakın zamanda fethedildi ve hatta müslüman türk hükümdarların egemenliği altına girdiğinde bile, araplar, farslar ve türkler tarafından hala rum coğrafi bölgesi olarak biliniyordu. bu nedenle, anadolu'da doğmuş veya anadolu ile ilişkili olduğundan rumi olarak bilinen bir dizi tarihi şahsiyet olup, arapçadan gelen bu kelime aslında 'romalı' anlamına gelip burada romalı ile kastedilen, bizans i̇mparatorluğu tebaası ya da sadece anadolu'da yaşayan insanlar ya da burası ile ilgili şeylerdir."

ayrıca "roma mollası" () olarak da bilinirdi.

i̇ran'da yaygın olarak mevlânâ/molânâ ( مولانا ), türkiye'de mevlânâ olarak bilinir.  mevlânâ () arapça kökenli bir kelime olup "efendimiz" anlamına gelir. onunla ilgili olarak sık kullanılan mevlevi (, mevlevi/movlevi) de arapça kökenli olup "efendim" anlamına gelir.

hayatı

genel bakış 
mevlana, yerli farsça konuşan ebeveynlerden aslen o zamanlar harezm i̇mparatorluğu'nun bir parçası olan, ancak günümüzde afganistan'da bulunan belh'te doğdu. doğumu tacikistan'ın vahş nehri üzerindeki bir köy olan vaşh'   ya da  afganistan'ında balkh şehrinde olabilir.

belh o zamanlar fars kültürünün önemli bir merkeziydi ve sufizm orada birkaç yüzyıl boyunca gelişti. mevlana üzerinde babası dışında en önemli etkiler, i̇ranlı şairler attar ve senai'dir. mevlana takdirini ifade eder: "attar ruhtu, senai'nin gözleri kamaştı, ve zamanla onların katarına bindik" ve başka bir şiirde bahseder: "attar yedi aşk şehrini geçti, biz hala bir sokağın dönüşündeyiz" babası da necmeddin kübra'nın manevi soyuna bağlıydı.

mevlana, yaşamının büyük bir kısmını eserlerini ürettiği  ve 1273'te vefat ettiği persleşik selçuklu sultanlığı altında yaşadı. konya'da defnedildi ve türbesi ziyaret yeri oldu. onun ölümü üzerine müritleri ve oğlu sultan veled, sema töreni olarak bilinen tasavvuf dansıyla ünlü (semazenler tarikatı olarak da bilinen) mevlevi tarikatı'nı kurdu. babasının yanında toprağa verildi ve kalıntılarının üzerine bir türbe dikildi.

şems ud-din ahmed eflâki'nin 1318 ile 1353 arasında yazılmış menāqib ul-ārifīn'indeki anlatımlar mevlana hakkında hem efsaneler hem de gerçekler içerir ve bu biyografi dikkatle ele alınmalıdır. örneğin, mevlana hakkında en eksiksiz biyografinin yazarı olan chicago üniversitesi'nden profesör franklin lewis, mevlana'nın menkıbe biyografisi ve onun hakkındaki gerçek biyografi için ayrı bölümlere sahiptir.

çocukluk ve göç 
mevlana'nın babası, rumi takipçileri tarafından "alimlerin sultanı" olarak bilinen bir ilahiyatçı, hukukçu ve bir mistik olan bahaeddin veled'di. sultan veled'in i̇badetnamesi ve şemseddin aflaki'ye (c.1286 - 1291) göre, mevlana ebu bekir'in soyundandı. ancak bazı modern bilim adamları bu iddiayı reddetmektedirler. rumi veya babası için harzemşah'tan anne soyunun olduğu iddiası da, aileyi kraliyetle ilişkilendirmek için tasarlanmış, tarihsel olmayan bir menkıbe olarak görülüyor ve kronolojik nedenlerle reddediliyor. aile için sunulan en eksiksiz şecere, ünlü hanefi hukukçularına kadar uzanan altı veya yedi nesildir.

kaynaklarda bahaeddin'in annesinin adını öğrenemiyoruz, sadece ondan "māmi" diye bahsettiğini ve 1200'lere kadar yaşayan basit bir kadın olduğunu öğreniyoruz. mevlana'nın annesi mu'mina hâtun'dur. birkaç kuşak boyunca ailenin mesleği, nispeten liberal hanefi maturidi okulunun i̇slami vaazlarıydı ve bu aile geleneği mevlana da sürdürdü.

1215-1220 yılları arasında moğollar orta asya'yı işgal ettiğinde, bahaeddin veled, tüm ailesi ve bir grup müridi ile batıya doğru yola çıkar. üzerinde uzlaşılamayan menâkıbeye göre, rumi en ünlü mistik i̇ranlı şairlerden biri olan attar ile i̇ran'ın horasan eyaletinde nişabur şehrinde karşılaşır ve mevlana'nın manevi üstünlüğünü fark eder. babasını önünde yürüyen oğlu için "i̇şte bir deniz ve ardından bir okyanus geliyor" der.

attar çocuğa, ruhun maddi dünyaya karışması hakkında bir kitap olan asrārnāme'sını verir. bu buluşma on sekiz yaşındaki mevlana'yı derinden etkilemiş ve daha sonra eserlerine ilham kaynağı olmuştur.

veled ve beraberindekiler nişabur'dan bağdat'a doğru yola çıkar ve birçok alim ve sufiyle karşılaşır. bağdat'tan hicaz'a gider ve hac yaparlar. kervanları şam, malatya, erzincan, sivas, kayseri ve niğde'den geçer yedi yıllığına karaman'a yerleşirler; rumi'nin annesi ve erkek kardeşi orada ölür. 1225 yılında mevlana, karaman'da cevher hatun ile evlenir. i̇ki oğulları olur: sultan veled ve alaeddin çelebi. karısı ölünce rumi tekrar evlenir ve ondan amir alim çelebi ve melike hatun doğar.

bahaddin 1 mayıs 1228'de, büyük ihtimalle anadolu hükümdarı alaeddin keykubad'ın daveti ile konyaya gelir ve anadolu selçuklu sultanlığı'nın en batısındaki konya'ya yerleşir.

eğitimi ve şems-i tebrizi ile karşılaşmaları 
bahaddin bir medresenin başkanı idi ve öldüğünde, yirmi beş yaşındaki rumi, molla olarak onun konumunu devraldı. bahaddin'in öğrencilerinden biri olan burhaneddin mevlana'yı şeriat ve özellikle mevlana'nın babasının tarikatında 1240 a kadar eğitmeye devam etti.

mevlana'nın kamusal hayatı daha sonra başladı: konya camilerinde fetvalar ve vaazlar veren bir i̇slam hukukçusu oldu. ayrıca molvi (molla) olarak görev yaptı ve medresede ders verdi.

bu dönemde mevlana'nın şam'a seyahat ettiği ve burada dört yıl geçirdiği söylenmektedir.

15 kasım 1244'te derviş şems-i tebrizi ile tanışması hayatını tamamen değiştirdi. rumi başarılı bir öğretmen ve hukukçudan bir çileciye dönüştü.

şems, ortadoğu'yu dolaşıp "arkadaşlığına dayanabilecek" biri için dua eder. bir ses ona, "karşılığında ne vereceksin?" der. şems, "başımı!" diye cevap verir. sonra ses, "aradığınız kişi konyalı celaleddin'dir" der. 5 aralık 1248 gecesi mevlana ile şems konuşurken şems arka kapıya çağrılır ve bir daha görünmemek üzere dışarı çıkar. şems'in, mevlana'nın oğlu alaaddin'in onayı ile öldürüldüğü söylenir; eğer öyleyse, şems gerçekten de tasavvufi dostluk ayrıcalığı için başını vermiştir.

mevlana'nın şems'e olan sevgisi ve şems'in ölümünde yaşadığı yas, ifadesini lirik şiirlerden oluşan divan-ı kebir'de buldu. kendisi şems'i aramaya çıktı ve tekrar şam'a gitti. orada anladı:

daha sonraki yaşamı ve ölümü 

mevlananın kendisi gazel bestelemiş ve bunlar divan-ı kebir (divan-ı şems tebrizi') de toplanmıştır. mevlana, bir kuyumcu olan salahaddin zerkub'da yeni bir arkadaş buldu. o'nun ölümünden sonra da katibi ve öğrencisi hüsameddin çelebi, mevlana'nın yol arkadaşı rolünü üstlendi. bir gün ikisi konya'nın dışındaki meram bağlarında dolaşırken hüssam, rumi'ye aklındaki bir fikri anlatır : "senai'nin i̇lâhînâmesi veya attar'ın mantik-ut-tayr'ı gibi bir kitap yazacak olsaydın, pek çok ozana yol arkadaşı olur, kalplerini sizin eserinizle doldururlar ve ona eşlik edecek müzikler bestelerlerdi." mevlana gülümsedi ve mesnevi'sinin ilk on sekiz satırının yazılı olduğu bir kağıt çıkardı, şöyle başlar:
hüsameddin, rumi'ye daha fazla yazmasını rica etti. mevlana hayatının sonraki on iki yılını mesnevi'nin altı cildini hüsameddin'e dikte ederek geçirdi.

rumi  aralık 1273'te hastalandı; kendi ölümünü öngördü ve şu ünlü gazeli besteledi:
mevlana 17 aralık 1273'te konya'da öldü. ölümüne konyalılar tarafından yas tutuldu, cenazesi taşınırken yerel hristiyanlar ve yahudiler, veda etmek için bir araya gelen kalabalığa katıldı. mevlânâ'nın naaşı, babasının cenazesinin yanına defnedilmiş ve defnedildiği yerin üzerine muhteşem bir türbe olan yeşil türbe (mevlâna müzesi) dikilmiştir. onun kitabesi şöyledir:
selçuklu kraliçesi gücü hatun, rumi'nin yakın arkadaşıydı. konya'daki türbesinin yapımına sponsor oldu. 13. yüzyıldan kalma mevlâna türbesi, camisi, dans salonu, okulları ve dervişlerin yaşam alanları ile bu güne kadar bir hac yeri olmaya devam ediyor ve muhtemelen her büyük dinin mensupları tarafından düzenli olarak ziyaret edilen en popüler hac yeridir.

öğretileri 

fars edebiyatının diğer mistik ve tasavvufi şairleri gibi mevlana'nın şiiri de dünyayı saran aşktan bahseder. mevlana'nın öğretileri aynı zamanda şems'in peygamberliğin özü olarak alıntıladığı kuran ayetinde özetlenen ilkeleri ifade eder: "ondan başka ilah olmadığını bilin ve günahınız için bağışlanma dileyin" (kur'an 47:19).

şems'e atfedilen tefsirde, ayetin ilk kısmı insanlığa tevhid bilgisini, ikinci kısmı ise kendi varlığını inkâr etmelerini emreder. mevlana'ya göre tevhid, en eksiksiz şekilde aşkla yaşanır ve sevgiyi "yandığında, ebedi sevgili dışında her şeyi yakan alev" olarak nitelendirir. mevlana'nın bu ideale ulaşma arzusu, mesnevi'de açıkça görülmektedir:
mesnevi, fablları, günlük hayattan sahneleri, kuran vahiyi ve tefsirlerini ve metafiziği geniş ve karmaşık bir duvar halısı gibi dokumaktadır; celâleddin rumi, zülkarneyn'in doğu yolculuğunu anlatır. kahraman, tüm dağların "anası" olan, zümrütten yapılmış ve toprağın altında damarlarla tüm dünya'yı çevreleyen bir halka oluşturan kaf dağı'na çıkar. dağ zülkarneyn'in ricası üzerine depremlerin kökenini şöyle açıklar: "allah dilerse dağın bir damarı zonkluyor ve böylece deprem oluyor". zülkarneyn dağın başka bir yerinde kıyamet için sura üflemeye hazır i̇srafil (başmelek raphael) ile karşılaşır.

rumi, müziğin, şiirin ve dansın tanrı'ya ulaşmanın bir yolu olarak kullanılmasına tutkuyla inanıyordu. rumi'ye göre müzik, adananların tüm varlıklarını ilahi olana odaklamalarına ve bunu o kadar yoğun bir şekilde yapmalarına yardımcı oldu ki, ruh hem yok edildi hem de yeniden dirildi. dönen dervişlerin pratiğinin ritüel bir biçime dönüşmesi bu fikirlerden oldu. onun öğretileri, oğlu sultan veled'in tertip ettiği mevlevilik tarikatının temeli oldu. rumi, sema'yı müzik dinleyerek ve kutsal dansı çevirerek veya yaparak teşvik etti. mevlevi geleneğinde semā ', akıl ve sevgi yoluyla kusursuz olan'a yapılan mistik bir yükseliş yolculuğunu temsil eder. arayış bu yolculukta sembolik olarak hakikate yönelir, aşkla büyür, egoyu terk eder, hakikati bulur ve kusursuz'a ulaşır. arayış bu manevi yolculuktan daha büyük bir olgunlukla, inanç, ırk, sınıf ve millet ayrımı yapmaksızın tüm yaradılışı sevmek ve hizmet etmek üzere döner.

mevlana, mesnevi'deki diğer ifadelerde de evrensel aşk mesajını ayrıntılı bir şekilde açıklar:
mevlana'nın en sevdiği müzik aleti ney idi.

büyük çalışmaları 

mevlana'nın şiiri genellikle çeşitli kategorilere ayrılır: divan'ın dörtlükleri (rubayāt) ve kasideleri (gazel), mesnevi'nin altı kitabı. düzyazı eserler, söylemler, mektuplar ve yedi vaaz'a ayrılmıştır.

şiirleri 

 mevlana'nın en bilinen eseri maṭnawīye ma'nawī'dir (manevi beyitler ; ) dir. altı ciltlik şiir, fars tasavvuf edebiyatının zengin geleneği içinde seçkin bir yere sahiptir ve genellikle "farsça kuran" olarak anılır. birçok yorumcu onu dünya edebiyatının en büyük mistik şiiri olarak kabul etmiştir. her biri bir iç kafiyeli beyitten oluşan yaklaşık 27.000 satır içerir. mesnevi şiir türünde farklı ölçüler kullanılabilse de, mevlana şiirini besteledikten sonra kullandığı ölçü, mesnevi vezni haline geldi. bu ölçünün bir mesnevi şiiri için kaydedilen ilk kullanımı, 1131-1139 yılları arasında girdkuh'un nizari i̇smaili kalesinde gerçekleşti. muhtemelen attar ve rumi gibi mistikler tarafından bu tarzda sonraki şiir için zemin hazırlamıştır.

 mevlana'nın diğer önemli eseri dīwān-e kabīr veya dīwān-e shams-e tebrizī dir. farsça yaklaşık 35.000 beyit ve 2000 dörtlüğün yanı sıra, divan arapça 90 gazel ve 19 dörtlük, türkçe birkaç düzine kadar beyit (çoğunlukla farsça ve türkçe karışık makaronik şiirler) ve yunanca 14 beyit içerir.

nesirleri 
 fihi ma fihi (i̇çindeki içindedir), mevlana'nın müritlerine çeşitli vesilelerle verdiği yetmiş bir konuşmanın kaydını sunar. çeşitli müritlerinin notlarından derlenmiştir. farsça'dan bir i̇ngilizce çeviri ilk olarak aj arberry tarafından rumi'nin söylemleri (new york: samuel weiser, 1972) olarak yayınlandı ve wheeler thackston'ın ikinci kitabının bir çevirisi, sign of the unseen (putney, vt: threshold books, 1994)). fihi ma fihi'nin üslubu konuşma diline özgüdür ve orta sınıf erkek ve kadınlara yöneliktir ve sofistike kelime oyunundan yoksundur.
 majāles-e sab'a (yedi meclis) yedi farsça vaazı veya yedi farklı mecliste verilen konferansları içerir. vaazların kendileri, kuran ve hadis'in daha derin anlamı hakkında bir yorum sunar. vaazlar ayrıca sena'i, 'attar ve rumi'nin kendisi de dahil olmak üzere diğer şairlerin şiirlerinden alıntılar içerir. eflaki'nin aktardığına göre, şems-i tebrizî'den sonra mevlana ileri gelenlerin, özellikle de salâheddîn zerkûb'un ricası üzerine hutbeler vermiştir. farsça'nın üslubu oldukça basittir, ancak arapça ve tarih bilgisi ve hadislerden yapılan alıntılar, mevlana'nın i̇slami bilimlerdeki bilgisini gösterir. onun tarzı, sufiler ve manevi öğretmenler tarafından verilen konferansların türünün tipik bir örneğidir.
 makatib (veya maktubat  ) mevlânâ'nın müritlerine, aile fertlerine, devlet ve nüfuz adamlarına yazdığı farsça mektupların toplamıdır . mektuplar, mevlana'nın aile üyelerine yardım etmek ve çevrelerinde büyümüş bir mürit topluluğunu yönetmekle çok meşgul olduğunu kanıtlıyor. sözü geçen iki eserin (dersler ve vaazlar) farsça üslubundan farklı olarak, mektuplar bilinçli olarak incelikli ve risale niteliğinde olup, soylulara, devlet adamlarına ve krallara yönelik yazışma beklentilerine uygundur.

dini bakış açısı 
rumi, i̇bn arabi türünden i̇slam filozofları sınıfına aittir. bu aşkın filozoflar, müslüman dünyasındaki geleneksel irfan, felsefe ve teozofi okullarında sıklıkla birlikte incelenirler.

mevlana, teozofisini (aşkın felsefeyi) şiirlerinin ve öykülerinin boncuklarına bir ip gibi yerleştirir. onun ana noktası ve vurgusu varlığın birliğidir.

mevlana'nın müslüman bir alim olduğu ve i̇slam'ı ciddiye aldığı yadsınamaz. bununla birlikte, manevi vizyonunun derinliği, dar anlayışlı mezhep kaygılarının ötesine geçti. bir dörtlük okur:
kuran'a göre muhammed allah tarafından gönderilen bir rahmettir. bununla ilgili olarak rumi şöyle der:"muhammed'in nuru, dünyada bir zerdüşt'ü ya da yahudi'yi terk etmez. onun iyi talihinin gölgesi herkesin üzerine parlasın! o, saptırılanların hepsini çölden yola çıkarır."ancak rumi, i̇slam'ın üstünlüğünü şu sözlerle öne sürer:"muhammed'in nuru bin (ilmin) nuru oldu, bin dal oldu ki, dünya da âhiret de uçtan uca ele geçirildi. muhammed böyle bir tek daldan perdeyi yırtarsa, binlerce keşiş ve rahip bellerinden batıl inanç ipini yırtarlar."mevlana'nın şiirlerinin çoğu, dıştan dini riayetin önemini ve kuran'ın önceliğini öne sürer.
rumi şöyle diyor:ömrüm oldukça kuran'ın kuluyum.
seçilmiş olan muhammed'in yolunun toprağıyım.
eğer biri benim sözlerimden bunun dışında bir şey alıntılarsa,
ondan ayrıldım ve bu sözlere kızdım. rumi ayrıca şunları da belirtir:
mesnevi'nin ilk sayfasında mevlana şöyle diyor:"hadha kitâbu 'l-mesnevî ve huve usûlu usûli usûli 'd-dîn ve keşşâfu 'l-kur'ân."</br> "bu, mesnevi'nin kitabıdır ve (i̇slam) dininin köklerinin kökleridir ve kuran'ın açıklayıcısıdır."19. yüzyıl i̇ran'ının en önemli filozoflarından biri olan hadi sabzavari, mesnevi ile i̇slam arasında şu bağlantıyı kurar:bu, [kur'an'ın] ayetli tefsiri ve onun esrarengiz gizemi üzerine bir tefsirdir. ......

kur'an'ın hazinesinde avlanmaya gelince, onda tüm [kur'an'ın] eski felsefi bilgeliği bulunabilir; [mesnevî] tamamıyla belagatli bir felsefedir.

gerçekte, şiirin inci ifadesi, i̇slam'ın kanun hükmündeki şeriatı ile tasavvuf ṭarīkatı ve i̇lahi hakikat'ı birleştirir. yazarın başarısı, i̇lahi güç, içgörü, ilham ve aydınlanmayı kanun, yol ve hakikat'i eleştirel akıl, derin düşünce, parlak bir doğal mizaç ve sahip olduğu karakter bütünlüğünü içerecek şekilde bir araya getirmesindedir.seyyid hüseyin nasr şöyle diyor:bugün i̇ran'da rûmî üzerine yaşayan en büyük otoritelerden biri olan hâdî hâ'irî, yayınlanmamış bir eserinde, dîvân'ın ve mesnevî'nin 6.000 kadar ayetinin, kur'an ayetlerinin fars şiirine pratikte doğrudan tercümeleri olduğunu göstermiştir.mevlânâ, dîvân'ında şöyle der:sufi, ebu bekir gibi muhammed'e tutunur.mesnevisi, büyük ölçüde kuran ve hadislerden türetilen fıkra ve hikayelerin yanı sıra günlük hikayeler içerir.

legalite ve eleştiriler 
kürt asıllı türk–amerikan araştırmacı ve yazar edip yüksel, mevlânâ celâleddin-i rûmî'yi hikâyelerindeki müstehcenlik, i̇slam'daki tevhit inancına aykırılık ve allah'tan vahiy aldığı şeklindeki ifadeleri dolayısıyla eleştirmiştir.

orta çağ ve selçuklu tarihçisi prof. dr. mikail bayram, mevlânâ ile ahî evran mücadelesine değinmekte ve mevlânâ'yı moğollardan (i̇lhanlılar'dan) maaş alan bir i̇lhanlı ajanı olmakla ve kendi öz oğlunu öldürmekle suçlamaktadır. ona göre ahî evran ile nasreddin hoca aynı kişidir ve mevlânâ aynı zamanda; büyük bir devlet adamı, din bilgini, filozof, ahî teşkilatı ve kesin olmamakla birlikte anadolu'da moğol direnişinin örgütleyicisi olan nasreddin hoca'nın katilidir.

mikail bayram, şems-i tebrîzî'nin de bir moğol ajanı olduğunu, kendisinin anadolu'ya gelerek önce kayseri'ye, ardından da konya'ya giderek mevlânâ ile irtibat kurduğunu belirtir. ayrıca, anadolu'nun moğol istilası ile başının belada olduğu ve birçok ilim adamının öldürüldüğü buhranlı bir dönemde mevlânâ ve çevresindekilerin herhangi bir zarar görmediğini söyleyen bayram, mevlânâ'nın bazı eserlerinde moğollara itaat etmenin ve onlara müsamaha gösterilip daha fazla kan dökülmesine mani olmanın gerekli olduğunu yazdığını ifade eder. mikail bayram, mevlânâ'nın türk olmadığını hatırlatarak türklerden nefret ettiğini de ekler.

mikail bayram, mevlânâ'yı kur'an ve i̇slam peygamberi muhammed ile rekabete girmekle de suçlamakta ve mesnevî'nin ilk sayfasında yer alan "bu, mesnevî'nin kitabıdır ve dininin köklerinin kökleridir ve kur'an'ın açıklayıcısıdır." ifadelerini şöyle aktarmaktadır: "bu, mesnevî'nin kitabıdır ve dininin köklerinin kökleridir, ve kur'an'dır."i̇lahiyatçı yazar mustafa i̇slamoğlu, günümüzde i̇slam dünyasında kur'an'dan sonra sahipleri tarafından allah tarafından yazdırıldığı ifade edilen 6 adet kitaptan ve bunların i̇slam'dan ayrılan birer din olarak değerlendirilebileceklerinden bahsederek, türkiye coğrafyasından mevlânâ celâleddin-i rûmî ve said nursî'yi bunlara örnek olarak vermektedir.

evrensellik 
şahram şiva, "rumi, son derece kişisel ve genellikle kafa karıştırıcı kişisel büyüme ve gelişme dünyasını çok açık ve doğrudan bir şekilde dile getirebiliyor. kimseyi incitmez ve herkesi içine alır. . . . bugün rumi'nin şiirleri kiliselerde, sinagoglarda, zen manastırlarında ve ayrıca new york şehir merkezindeki sanat/performans/müzik sahnesinde duyulabiliyor."

birçok modern batılı için onun öğretileri, tasavvuf felsefesine ve pratiğine en iyi girişlerden biridir. batı'da şahram şiva, yaklaşık yirmi yıldır mevlana'nın şiirlerinin tercümelerini öğretiyor, icra ediyor ve paylaşıyor ve mevlana'nın mirasının dünyanın i̇ngilizce konuşulan bölgelerinde yayılmasına vesile oldu.

profesör majid m. naini'ye göre, "rumi'nin yaşamı ve dönüşümü, tüm din ve kökenlerden insanların bir arada barış ve uyum içinde yaşayabileceğinin gerçek tanıklığını ve kanıtını sağlar. rumi'nin vizyonları, sözleri ve hayatı bize iç huzura ve mutluluğa nasıl ulaşacağımızı öğretiyor, böylece sonunda sürekli düşmanlık ve nefret akışını durdurabilir ve gerçek küresel barış ve uyumu yakalayabiliriz.”

rumi'nin çalışmaları rusça, almanca, urduca, türkçe, arapça, bengalce, fransızca, i̇talyanca ve i̇spanyolca dahil olmak üzere dünyanın birçok diline çevrildi ve konserler, atölye çalışmaları, okumalar, dans gösterileri ve diğer sanatsal kreasyonlarda sergilendi. rumi'nin şiirinin coleman barks tarafından yapılan i̇ngilizce uyarlamaları dünya çapında yarım milyondan fazla sattı ve rumi, amerika birleşik devletleri'nde en çok okunan şairlerden biridir. şahram şivanın "rending the peçe: rumi'nin edebi ve şiirsel çevirileri" kitabı (1995, hohm press) benjamin franklin ödülü'nün sahibidir.

mevlana şiirlerinin kayıtları abd'nin billboard'un en i̇yi 20 listesine girdi. amerikalı yazar deepak chopra'nın mevlana'nın aşk şiirlerinin fereydoun kia'nın yaptığı çevirilerin editörlüğünü yaptığı seçkiyi madonna, goldie hawn, philip glass ve demi moore gibi hollywood simaları seslendirdi.

mevlana ve türbesi, 1981-1994 yıllarında basılan 5000 lik türk lirası banknotların arka yüzünde tasvir edilmiştir.

kuzey hindistan'da, lucknow'da  rumi kapısı olarak bilinen ünlü bir simge yapı vardır. lucknowlu hint sinemacı muzaffar ali, rumi ve amir husrev'in eserlerinden yola çıkarak konserler sunan ve şairlerin hayatları arasındaki paralellikleri öne çıkaran rumi hüsrev diyarında (2001) adlı bir belgesel yaptı.

i̇rani dünya 

rumi ve i̇ran arasındaki bu kültürel, tarihi ve dilsel bağlar, rumi'yi i̇randa ikonik bir şair yaptı. mevlana'nın şiirleri i̇ran'daki birçok şehrin duvarlarında sergilenmekte, farsça müzikle söylenmekte ve okul kitaplarında okunmaktadır.

rumi'nin şiiri, klasik i̇ran ve afgan müziğinin çoğunun temelini oluşturur. şiirinin çağdaş klasik yorumları i̇ranlı muhammed rıza, şehram nazeri, davud azad ve afganistanlı muhammed haşim çeşti tarafından yapılmıştır.

mevlevi sufi tarikatı; rumi ve türkiye 

mevlevi tarikatı, mevlevi'nin ölümünden sonra 1273 yılında müritleri tarafından kurulmuştur. tarikatın ilk halefi, 1284'te rumi'nin genç ve hayatta kalan tek oğlu sultan veled'in (1312 öldü) ölümünden sonra, halk arasında mistik mesnevi rebabnamenin yazarı hüsameddin çelebi  idi.  tarikatın liderliği o zamandan beri kesintisiz olarak konya'da mevlana'nın ailesinde tutuldu. semazenler olarak da bilinen mevlevi sufileri, zikirlerini sema şeklinde gerçekleştirmeye inanırlar.

geleneğe göre, en sevdiği enstrüman ney olmasına rağmen, mevlana'nın kendisi rebāb çalan önemli bir müzisyendi. sema'ya eşlik eden müzik, maṭnawī ve dīwān-e kabīr'den ya da sultan veled'in şiirlerinden oluşur. mevlevilik, osmanlı i̇mparatorluğu'nda köklü bir sufi tarikatıydı ve tarikatın üyelerinin çoğu, halifeliğin çeşitli resmi görevlerinde görev yaptı. mevleviliğin merkezi konya idi. i̇stanbul'da semā'nın halka açık olarak yapıldığı galata kulesi yakınında  bir de mevlevi dergahı vardır. mevlevi tarikatı her kökenden insanı davet eder:{{salıntı|right|<poem>gel, gel, her kimsen
kafir, putperest, ateşe tapan
bin kere bozmuş olsan da gel
gel, yine gel.
bizimki bir umutsuzluk kervanı değil.'''</poem>}}

osmanlı döneminde mevlevi, hepsi galata mevlevihanesi'nde gömülü olan şeyh galib, ankaralı i̇smail rusuhi dede, esrar dede, halet efendi ve gavsi dede de dahil olmak üzere çok sayıda önemli şair ve müzisyen yetiştirmiştir.) mevlevi müziğinde özellikle ney müziği önemli bir yer tutar.

modern, laik türkiye cumhuriyeti'nin kurulmasıyla birlikte mustafa kemal atatürk, dini kamu alanından çıkarmış ve onu yalnızca kişisel ahlak, davranış ve inançla sınırlandırmıştır. 13 aralık 1925'te bütün tekkeler ve zaviyeler ile ziyaret yapılan hürmet merkezlerini kapatan bir kanun çıkarıldı. yalnızca i̇stanbul'da 250'den fazla tekke ve çeşitli cemiyetlerin bir araya geldiği küçük merkezler vardı; bu kanun tasavvuf tarikatlarını feshetti, tasavvufi ad, unvan ve unvanlarına ait kıyafetlerin kullanılmasını yasakladı, tarikatların malvarlığına el koydu, tören ve toplantılarını yasakladı. kanun, tarikatları yeniden kurmaya çalışanlara da cezalar verdi. i̇ki yıl sonra, 1927'de konya'daki mevlâna türbesi'nin müze olarak yeniden açılmasına izin verildi.

1950'lerde türk hükûmeti konya'da semazenlerin yılda bir kez gösteri yapmasına izin vermeye başladı. mewlānā festivali aralık ayında iki hafta boyunca yapılır; bunun doruk noktası 17 aralık'ta, mevlana'nın urs'u (rumi'nin ölüm yıl dönümü), mevlana'nın tanrı ile birleştiği gece olan šabe arūs (شب عروس) (farsça "evlilik gecesi" anlamına gelir) olarak adlandırılır. 1974'te semazenlerin ilk kez batı'ya seyahat etmelerine izin verildi. 2005 yılında unesco, türkiye'nin " mevlevi sema töreni"ni i̇nsanlığın sözlü ve somut olmayan mirasının başyapıtlarından biri olarak ilan etmiştir.

 dini mezhep 
edward g. browne'ın belirttiği gibi, en önde gelen üç mistik i̇ranlı şair rumi, senai ve attar'ın tümü sünni müslümanlardı ve şiirleri ilk iki halife ebu bekir ve ömer bin hattâba övgüler içerir.  annemarie schimmel'e göre, şii yazarlar arasında mevlana ve attar gibi önde gelen mistik şairleri kendi saflarına dahil etme eğilimi, 1501'de safevi i̇mparatorluğu'nda oniki i̇mamcı şia'nın devlet dini olarak tanıtılmasından sonra daha da güçlendi.

 sekiz yüzüncü yıl kutlamaları 

afganistan'da mavlânâ, türkiye'de mevlâna, i̇ran'da molavî olarak bilinir .

unesco, afganistan, i̇ran ve türkiye daimi delegasyonlarının önerisi ve "insanların zihninde barışın savunmasını inşa etme" misyonuna uygun olarak yönetim kurulu ve genel kurul tarafından onaylanarak 2007'de mevlana'nın sekiz yüzüncü doğum yıl dönümü kutlamalarıyla ilişkilendirildi. unesco'daki anma, 6 eylül 2007'de gerçekleşti; unesco, mevlana'nın fikir ve ideallerini araştırmak ve yaymakla uğraşanları cesaretlendirmek amacıyla mevlana adına madalya bastı.

30 eylül 2007'de i̇ran'da mevlana anısına ülke genelinde okul zilleri çalındı. yine o yıl i̇ran, 26 ekim - 2 kasım tarihleri arasında mevlana haftası düzenledi. tahran'da uluslararası bir tören ve konferans düzenlendi; etkinliğin açılışını i̇ran cumhurbaşkanı ve parlamento başkanı yaptı. etkinliklere yirmi dokuz ülkeden bilim insanı katıldı ve konferansta 450 makale sunuldu. i̇ranlı müzisyen şehram nazıri, rumi başyapıtları üzerine yaptığı ünlü çalışmaları nedeniyle 2007 yılında légion d'honneur ve i̇ran müzik evi ödülü'ne layık görüldü.  2007, unesco tarafından "uluslararası mevlana yılı" ilan edildi.

yine 30 eylül 2007'de türkiye, mevlana'nın sekiz yüzüncü doğum gününü, kırk sekiz kamerayla televizyonda yayınlanan ve sekiz ülkede canlı yayınlanan dev bir semā ritüeli  ile kutladı. kültür ve turizm bakanlığı'ndan ertuğrul günay, "tarihin en büyük sema gösterisi olan bu törene üç yüz dervişin katılması planlanıyor" dedi.

 mevlana i̇ncelemeleri mevlana rumi dergisi'' her yıl exeter üniversitesi fars ve i̇ran çalışmaları merkezi tarafından lefkoşa'daki rumi enstitüsü ve cambridge'deki arketip kitapları ile işbirliği içinde yayınlanmaktadır. i̇lk cilt 2010 yılında yayınlandı ve o zamandan beri her yıl çıkıyor. derginin baş editörü leonard lewisohn'a göre: "bir dizi önemli i̇slam şairi, önem ve çıktı açısından dante, shakespeare ve milton gibi şairlerle kolayca rekabet etseler de, batı'da hâlâ yalnızca marjinal bir edebi üne sahiptirler, çünkü arap ve fars düşünürler, yazarlar ve şairler, batı kanonunun büyük anlatısının yanı sıra önemsiz, anlamsız, bayağı yan gösteriler olarak kabul edilir. mevlana dergisi'nin amacı, batı edebiyat tasavvurunun yaptığı küçük bir hatadan çok daha ciddi bir şey olan dünya edebiyatına yönelik bu dikkatsiz yaklaşımı düzeltmektir."

tercüme tartışması 
akademisyenler ve mevlana bilginleri, batı dünyasındaki popüler mevlana tercümelerinin çoğu zaman şüpheli nitelikte olduğunu ve birçok hata ve yanlış tercüme içerdiğini uzun süredir iddia etmektedirler. rumi'nin i̇ngilizce çevirilerinin çoğu bilim adamları ve hatta i̇ranlı okuyucular tarafından değil, reynold a. nicholson ve arthur john arberry gibi bilginler tarafından viktorya dönemi çevirilerini yeniden yazan şairler tarafından yapılmıştır. bu konu new yorker'ın "i̇slam'ın mevlana şiirinden silinmesi" başlıklı makalesinde vurgulanmıştır. konuyla ilgili bir twitter ileti dizisi @persianpoetics kullanıcısı tarafından #rumiwasmuslim hashtag'i yayınlandığında viral hale geldi. konu o zamandan beri geniş çapta ele alındı ve el cezire ve diğer yayın organlarında yayınlandı.

kaynakça 

1207 doğumlular
1273 yılında ölenler
mevlânâ celâleddîn-i rûmî
13. yüzyıl filozofları
13. yüzyıl yazarları
13. yüzyıl şairleri
anadolu selçuklu devleti'nde kişiler
i̇slam filozofları
farsça eser veren şairler
tasavvuf edebiyatı şairleri
mutasavvıf şairler
i̇ranlı mutasavvıflar
evliyalar
hanefiler
mevleviler
konya'da defnedilenler
mutasavvıflar
konya'da ölenler