Hünkâr İskelesi Antlaşması

hünkâr i̇skelesi antlaşması 8 temmuz 1833 tarihinde i̇stanbul'un beykoz ilçesinde bulunan hünkar kasrında imzalanmıştır. kasrın denize açılan kapısınada hünkâr i̇skelesi denir. antlaşmanın adı da buradan gelmektedir. osmanlı i̇mparatorluğu'nun rus i̇mparatorluğu ile imzaladığı bir karşılıklı yardımlaşma ve saldırmazlık antlaşmasıdır.

antlaşma öncesi durum 
sultan ii. mahmud 1829 yılında rusya'yla yapılan savaşı sonuçlandıran edirne antlaşması'nı imzalamıştı. bu arada mısır valisi kavalalı mehmet ali paşa, osmanlı i̇mparatorluğu'na karşı ayaklandı. fransa, mehmet ali paşa'yı destekliyor, i̇ngiltere ise tereddütlü kalıyordu. osmanlı i̇mparatorluğu isyanı bastırmak için rusya'dan yardım istemek zorunda kaldı. padişah, tuna kıyılarındaki otuz bin kişilik rus birliğinin i̇stanbul'u korumak üzere gönderilmesini istedi. rusya bu isteği kabul edince padişah, mehmet ali paşa ile anlaşmak için yeni çareler aramaya başladı. fakat fransa bu çabaları etkisiz kıldı. bunun üzerine amiral lazanev'in komutasında dokuz savaş gemisinden kurulu rus filosu, boğaz'ı geçerek büyükdere önünde demirledi. rusya'nın mısır'a baskısı ve durumun çıkarlarına uygun olmadığını gören fransa ve i̇ngiltere'nin girişimleri sonucu 14 mayıs 1833'te osmanlılarla mehmet ali paşa arasında kütahya antlaşması yapıldı. kütahya antlaşması, mısır valisi ile olan anlaşmazlıkları çözümleyecek ilkelerden çok uzaktı. ii. mahmud barışı sağlamış olmakla birlikte kendini güvencede hissetmiyordu. o yüzden rusya'yla bir karşılıklı yardımlaşma ve saldırmazlık antlaşması yapmaya karar verdi. rusya yardımlarının mükâfatını almak için bir antlaşma yapmak istiyordu. süresi 8 yıl olan antlaşmanın gizli bir maddesine göre boğazlar bir harp durumunda diğer devletlere kapalı ancak rus donanmasına açık olacaktı. böylece hünkar i̇skelesi antlaşması imzalandı.

ii. mahmut kendisini valisi karşısında küçük düşüren ve önemli toprak kaybına neden olan kütahya antlaşmasını kabullenememişti. i̇lk fırsatta mehmet ali paşa’dan suriye, filistin ve hatta mümkünse mısır’ı geri almayı istiyordu. yani kütahya antlaşması aslında sultan ile mısır valisi arasında sorunları çözen bir barış değil, her an sonlanabilecek bir mütarekeydi. bu durumun farkında olan i̇ngilizler muhtemel bir savaşı engellemek için çaba harcadılar.

antlaşmanın içeriği 
8 temmuz 1833’te imzalanan antlaşma, bir önsöz, altı açık ve bir gizli maddeden meydana geliyordu.

 antlaşmanın ön sözünde, osmanlılar ile ruslar arasında kurulmuş olan barış sistemi ve bu antlaşmanın savunma düşüncesiyle hazırlandığına işaret ediliyordu.
 birinci maddede, iki devletin sadece savunma kaygısıyla bu antlaşmayı yaptıkları, huzur ve güvenlikleri için birbirlerine yardımda bulunacakları belirtiliyordu.
 i̇kinci maddede, 1829 edirne antlaşması ile bu antlaşmada geçen diğer maddeleri yeniden onanmaktaydı.
 üçüncü maddede, osmanlılar, rusya'dan yardım istedikleri takdirde, rusya'nın karadan ve denizden, iki taraf arasında kararlaştırılacak sayıda bir kuvvetle yardım edeceğine ilişkindi.
 dördüncü maddeye göre, yardım isteyen taraf, yardıma gelen tarafın bütün masraflarını karşılayacaktı.
 beşinci maddeye göre, antlaşma süresi sekiz yıl olarak tespit ediliyordu.
 altıncı madde, bu savunma antlaşmasının iki ay içinde onanacağı ve onanmış nüshalarının i̇stanbul'da karşılıklı olarak değiştirileceği ile ilgiliydi.
 antlaşmanın gizli maddesine göre, rusya ile batı devletlerinden biri arasında savaş olursa, osmanlı devleti, çanakkale boğazı'nı rusya ile savaşan devletin donanmasına kapayacak; buna karşılık rusya'nın dostu olduğu için, rus gemileri boğazlardan serbestçe geçebilecekti.

fransa ve i̇ngiltere antlaşmanın imzalandığını öğrenir öğrenmez antlaşmayı protesto ettiler. bir i̇ngiliz donanması i̇zmir önlerine geldi. avusturya, hünkar i̇skelesi antlaşması'nın sakıncaları konusunda çar'ı ikna etti. çar i. nikolay antlaşmayı bozmamakla birlikte, şartlarını yerine getirmeyeceğini söyleyerek ortamı yumuşattı. daha sonra da avusturya ve prusya ile 18 eylül 1833'de munchergratz antlaşması'nı yaptı.

hünkar i̇skelesi antlaşması, boğazlar sorununun ortaya çıkmasına neden olmuştur. boğazlar sorunu 1841'deki londra boğazlar konferansı'nda tekrar ele alınmıştır.

kaynakça 

1833'te antlaşmalar
ii. mahmud
boğazlar sorunu
denizcilik antlaşmaları
rus i̇mparatorluğu antlaşmaları
osmanlı i̇mparatorluğu'nun antlaşmaları
vikiproje tarih kaynak bekleyen maddeler
1833'te osmanlı i̇mparatorluğu
i̇stanbul tarihi
osmanlı-rus savaşları
1830'larda rus i̇mparatorluğu