Mizah

mizah ya da gülmece, hayatın güldürücü yönünü ortaya çıkaran sanat türüdür. i̇nsanı gülmeye sevk eden resim, karikatür, konuşma ve yazı sanatıdır. mizah eserleri sadece şaka, güldürme maksadıyla söylenip, yazılıp, çizilmediği gibi belli fikirleri ifade etmek için de ortaya konulabilir.

hikâye, roman, komedi, nükte, fıkra, hiciv, taşlama gibi şekillerde karşımıza çıkan bu eserlerin en önemli özelliği espri adı verilen can alıcı noktanın eserin ayrıntıları arasında büyük bir yetenekle gizlenmesi, tam sırası gelince de beklenmedik bir anda söylenmesidir.

en kaba şakadan en ince espriye kadar bütün mizah örnekleri, birbiri ile uyum içindeki olaylar arasındaki çelişkinin birdenbire ortaya çıkarılmasına dayanır. mizah gelenek ve kuralların sorgulanmasında önemli bir rol oynar. i̇ki amacı vardır, saldırma ve savunma. i̇nsanın topluca yaşamaya başladığı dönemle birlikte mizah da otaya çıkmıştır. kentleşmeyle birlikte daha soyut ve dolaylı bir özellik kazandı.

mizahı bedensel şiddetten ayırıp keskin dilli bir sanata dönüştüren atinalılar olmuştur. orta çağda kilise ve kralları alaya alan masallarıyla şenliklerde halkı eğlendiren öykü anlatıcıları jonglörler ve gezgin minstrel’le birlikte açık cinsel çağrışımları da olan yeni bir mizah türü yaygınlaştı. 20. yüzyılda yeni bir mizah türü doğdu. komik öğelerin yanı sıra ürkütücü ve korkunç öğelere de yer veren kara mizah ortaya çıktı. siyasal mizah da bu dönemde önem kazandı.

türk mizah ustalarından rıfat ilgaz mizah için şöyle der: mizah diye bir yazı türü yoktur. yazı türü romandır, öyküdür, köşe yazılarıdır, anılardır. mektup bile bir yazı türüdür de, mizah bir yazı türü değildir. tür olsaydı tekniği olurdu.

mizah bir biçemdir. topluma bakış açısıdır. mizah şiir, öykü, roman olabilir: tür değil, biçimdir. mizacımızdan gelen bir özelliktir, bir çeşnidir. yazı türleri beceri ister, teknik ister. bunları sağladın mı başarı tamdır. mizah ne ister? mizah insanın mizacından geldiği için bilgi değildir, edinilemez. teknik de değildir. i̇nsanın yaradılışında bu özellik varsa mizah başarılı olabilir.

edebiyatta mizah 

olayların gülünç, alışılmadık ve çelişkili yönlerini yansıtarak insanı düşündürme, eğlendirme ya da güldürme amacıyla yazılan edebi eserler mizah türü içinde değerlendirilir. akrostiş sanatı kullanılarak yazılmış mizahi edebi eserler önemli bir yere sahiptir. akrostiş; her dizenin ilk harfi yukarıdan aşağı okununca ortaya bir söz çıkacak biçimde düzenlenmiş manzumedir.

türk edebiyatında mizah 

türk edebiyatında ise gerçek anlamda ilk mizah ürünleri masallar, fıkralar ve seyirlik oyunlardır. divan edebiyatında da sık rastlanmamakla birlikte mizah yer almıştır. tanzimat döneminde türk mizahının çehresi geniş ölçüde değişti. teodor kasap ve direktör ali bey’in fransız edebiyatının etkisiyle yazdıkları tiyatro eserleri önem kazandı. şinasi’nin şair evlenmesi, ziya paşa’nın zafername şerhi, namık kemal’in imzasız fıkra ve dergileri bu tiyatro eserlerini izledi. 2. meşrutiyet’le birlikte türk mizah edebiyatı büyük gelişme gösterdi. baha tevfik, peyami safa, ömer seyfettin, yusuf ziya ortaç ve orhan seyfi orhon gibi birçok yazar mizah yazılarıyla ünlüdür.
cumhuriyetle birlikte türk mizahı yeni bir kimlik kazandı. bu dönem yazarları geçmişi eleştiren, yeni dönemi savunan bir tutum benimsedi. çok partili dönemle birlikte mizah kapsam ve konu bakımından büyük zenginlik kazandı. aziz nesin, sabahattin ali, rıfat ilgaz, orhan kemal, bedii faik, haldun taner, muzaffer i̇zgü, çetin altan gibi yazarlar bu dönemin önemli isimleridir.

kaynakça