Türkiye'de yayımlanmış mizah dergileri

türkiye'de yayımlanmış mizah dergileri

tarihçe

i̇lk dönem

oldukça zengin bir çeşitliliğe sahip olan türk mizah yayıncılığı yaklaşık 140 yıllık bir geçmişe dayanmaktadır. türkiye'nin gerçek anlamda ilk mizah dergisi sayılan "diyojen" 23 aralık 1869'da i̇stanbul'da yayımlanmaya başlamıştı. adını ikibinbeşyüz yıl kadar önce sinop'ta doğmuş çileci düşünür diyojen (diogenes)'den alan derginin sloganı da onunkiyle aynıydı: "gölge etme başka ihsan istemem". toplumsal değerlerin birçoğunu umursamayan, alaycı ve kötümser (kinik) bir felsefeci olan diyojen'in görüşlerini ve eleştiri anlayışını o günün osmanlı toplumuna uyarlayan ve ciddi bir muhalefet yapan dergi haliyle birçok kez kapatılmıştı. teodor kasap adlı ermeni kökenli bir osmanlı vatandaşı tarafından kurulan ve kadrosunda namık kemal gibi yazarların da bulunduğu dergi haftada üç gün yayımlanıyordu ve türkçeden önce bir süre fransızca, rumca ve ermenice olarak da basılmıştı.

ii. abdülhamit'in istibdat dönemi

birkaç yıl içerisinde "diyojen"i "hayâl" (1873), "çıngıraklı tatar" (1873), "kahkaha" (1875) ve "çaylak" (1876) gibi dergiler takip etti. ancak 1876'da ii. abdülhamit tahta çıktıktan sonra sertleşen rejim bu tür dergilere izin vermedi. diyojen ve benzeri birçok taşlama ve mizah dergisi de i̇stanbul dışına taşınmak zorunda kaldı. kahire, londra ve cenevre gibi merkezlerde hazırlanıp basılan dergiler i̇stanbul’a el altından gizlice sokulup dağıtılıyordu.

i̇kinci meşrutiyet dönemi

1908 yılında i̇kinci meşrutiyet'in ilanı üzerine i̇mparatorlukta esen özgürlük rüzgârlarıyla birlikte mizah dergilerinin sayısında bir patlama yaşanmıştır. kimisi bir sayı çıkıp kapanan, kimisi üç beş sayı dayanabilen, bazıları da daha uzun ömürlü olan bu dergilerden en ünlüleri ve önemli olanları "kalem" (1908), "karagöz", (1908) ve "cem" (1910) dergileridir. "ezop ile karakuş" (1908), "eşşek" (1910), "gecekuşu" (1910), "şakacı" (1908) ve "yuha" da bu dönemin dikkate değer dergilerinden bazılarıdır.

kurtuluş savaşı dönemi

1919 ilâ 1923 yılları arasını kapsayan millî mücadele yıllarının önemli dergileri arasında ise "diken" (1908), "güleryüz" (1921), "aydede" (1922) ve "akbaba" (1922) sayılabilir. "diken" ve "güleryüz"ü sedat simavi, "aydede"yi refik halit karay, "akbaba"yı ise yusuf ziya ortaç çıkarmıştı. bir dönem kapanıp cumhuriyet döneminde de yeni harflerle çıkmayı sürdüren "akbaba" 1977'de kapandığında kesintilerle de olsa 55 yıl yayın hayatını sürdürerek türkiye'nin en uzun ömürlü mizah dergisi olma unvanını kazanmıştı.

mütareke i̇stanbulu'nda çıkan dergilerden sedat simavi'nin güleryüz dergisi kurtuluş savaşı'nı desteklerken refik halit karay'ın aydedesi işgal kuvvetlerini tutuyor, yunan kuvvetlerini haklı ve sempatik gösterip ankara hükûmetine ve mustafa kemal'e saldırıyordu. bu nedenle aydede'cilerle güleryüz'cüler arasında sürekli bir çatışma vardı.

cumhuriyet dönemi

"akbaba" cumhuriyet döneminde de fazlaca bir muhalefet yapmadan yayınını sürdürürken 1947'de marko paşa yayımlanmaya başladı. yazarları ve çizerleri arasında sabahattin ali, aziz nesin, rıfat ilgaz ve mim uykusuz'un da bulunduğu dergi tek parti hükûmetine karşı alışılmadık bir biçimde sert muhalefet yapıyordu ve haliyle defalarca kapatıldı ve yazarları içeriye atıldı. ancak dergi her kapatıldığında başka bir adla yeniden çıkıyordu. "marko paşa"nın devamı olan dergiler arasında "malum paşa", "merhum paşa", "bizim paşa", "yedi sekiz paşa", "ali baba" ve "öküz mehmet paşa" sayılabilir.

1950'ler

"tef" (1954) ve i̇lhan selçuk'un kurduğu "dolmuş" (1956) "akbaba" ekolünün tam tersi bir yayın politikası izleyerek çıkmaya başlamışlardı. hem çizgilerde farklılaşmaların, hem de konularda bir çeşitlenmenin görüldüğü bu dönemde mizah daha toplumcu bir çizgide sürdürülmüştür. söz konusu bu iki derginin bir özelliği de turhan selçuk, ferruh doğan, ali ulvi ersoy, tonguç, oğuz aral, eflatun nuri, mıstık, sinan bıçakçıoğlu ve bedii faik gibi ileride türk mizahına damga vuracak birçok çizer ve yazarın ilk çalışmalarına yer vermiş olmasıdır.

1970'ler ve sonrası

oğuz aral'ın 1972'de çıkarttığı gırgır yepyeni bir ekol başlattı. kısa sürede yüksek tirajlara ulaşan bu derginin en önemli özelliği adeta bir mizah okulu görevi görmesi, günümüzde çıkan birçok mizah dergisinin çizer ve yazar ekibinin bu dergiden yetişmiş olmasıdır. hâlen çıkmakta olan leman (1991), uykusuz (2007), penguen (2002), şimdilerde çıkmayan hıbır (1989), limon (1985), çarşaf (1976), pişmiş kelle (1990) gibi dergilerin "gırgır"dan türemiş olduğu rahatlıkla söylenebilir.

liste 
listede yer alan dergiler erişim kolaylığı için alfabetik sırayla verilmiş, kuruluş yılları yanlarında belirtilmiştir.

osmanlıca dergiler 
 adl ve i̇hsan - 1911
 akbaba - 1922
 aydede - 1922
 âyine - 1921
 baba himmet
 balyoz
 beberuhi - 1898
 boşboğaz ile güllabi - 1908
 cem - 1910
 cem - 1927 (i̇kinci kez çıktı)
 cici - 1911
 cingöz - 1911
 curcuna - 1911
 çaylak - 1876
 çekirge
 çıngıraklı tatar - 1873
 çimdik - 1910
 çuval
 davul - 1908
 diken - 1918
 diyojen - 1870
 djem (cem) - 1910
 edep yahu - 1908
 el üfürük - 1908
 eşref - 1909
 eşşek - 1910
 ezop ile karakuş - 1908
 gecekuşu - 1910
 geveze - 1908
 gıdık - 1910
 guguk - 1924
 güleryüz - 1921
 hacivat - 1908
 hayâl - 1873
 hayal-i cedid - 1911
 i̇ncili çavuş - 1908
 kahkaha - 1875
 kâhya kadın - 1911
 kalem - 1908
 kara sinan - 1911
 karagöz - 1908
 kelebek - 1923
 kibar - 1910
 lak lak - 1907
 leylak - 1914
 malum - 1910
 mirat-ı alem - 1908
 nekregu ile pişekâr - 1908 
 papağan - 1924
 perde - 1911
 püsküllü belâ - 1908
 şakacı - 1908
 yeni geveze - 1910
 yeni i̇biş - 1924
 yeni kalem - 1927
 yuha
 zevzek - 1908
 zuhurat - 1908
 züğürt - 1911
 zümrüd-ü anka - 1923

cumhuriyet dönemi dergileri 
 41 buçuk - 1952
 akbaba - 1922-1977
 ali baba
 ali dayı - 1948
 amcabey - 1942
 amele - 2000
 arıza - 2001
 atmaca - 1981 (ses dergisi eki)
 avni - 1989
 aydede - 1948
 baba
 başdan - 1948
 bayan yanı - i̇lk sayısı ocak 2012'de. aylık.
 biber - 1925, samsun
 biber - 1994
 bizim paşa
 caf caf - 2008
 ceride-i kantar - 1945
 cıngar - 1990
 cici - 2009
 çarşaf - 1976
 çaylak - 1976
 çete
 çıt
 çivi - 1979
 çizgili pijama
 deccal - 1960
 deli defteri - 2008
 deli
 deli dolu - 2009
 dıgıl - 1994
 diktatörler karikatür mecmuası - 1960
 dinozor - 1997
 diyojen 
 dolmuş - 1956
 dolmuş - 1986 (sabah gazetesinin parasız eki)
 ekmek - 2009
 el üfürük - 2008 (orijinali 1908'de yayımlanmış derginin 100. yıl özel 2. sayısı)
 fermuar - 2006
 fesat - 1997
 filit
 fırfır
 fırt - 1976
 geveze - 1947
 gırfırt
 gırgır - 1972
 gool show
 gölge
 güldiken - 1993
 güm güm - 1983
 hacamat - 2015
 harakiri - 2011
 hayret - 1950
 hayvan
 hbr maymun - 1995
 hıbır - 1989
 hür marko paşa - 1948
 hür marko paşa (yeni seri) - 1950
 kadı emmi - 1965
 kahkaha
 kaktüs - 2002
 karakedi - 1951
 karakedi - 1979  
 karikatür - 1936
 karikatür - 1990
 karikatürk - 1979
 kazandibi - 2001
 kemik, 2001'de lombak dergisinin ekiyken, 2003'te bağımsız dergi oldu.
 kırk haramilere karşı ali baba - 1947
 kirpi - 2003 (milliyet gazetesinin haftalık ücretsiz eki)
 külah - 1960
 küstah - 2005
 l-manyak - 1996
 lama - aylık, ilk sayı nisan 2013
 leman - 1991
 limon - 1985
 lombak - 2001
 mad (türkiye) - 2000
 makara - 1998
 malum paşa
 marko paşa - 1947
 medet - 1950
 merhum paşa
 müebbed muhabbet
 musibet
 mustafa
 naber
 nankör - i̇lk sayı 10 mayıs 1991'de, i̇stanbul
 nefir - 1923, samsun
 o-haa - 2008
 ot - i̇lk sayı mart 2013'te.
 öküz
 öküz mehmet paşa - 1949
 papağan - 1968
 parazit - 1995
 pardon - 1964
 paşa marko - 1949
 patatez
 penguen - 2002-2017
 pişmiş kelle - ilk sayısı 2 mart 1990
 puhuu dergi - aylık, ilk sayı 1 mayıs 2011
 salata - 1972
 sıfır - 1983
 sinek - 1997
 şaka - 1942
 şaka - 2008
 şebek - 1997
 şizofren - 2009
 taş karikatür
 tef - 1954 (i. dönem)
 tef - 1960 (ii. dönem)
 tewlo
 tiren - 2003
 ustura - 1969
 ustura - 1994
 uykusuz - 2007-2023
 yedi sekiz paşa
 yeni harman - 2006
 yeni nasreddin hoca - 1956
 yırtık krampon - 2001
 zıpır - 1997
 zübük gülmece gazetesi - 1962
 zühtü
 zakkum - 1951

i̇lgili kitaplar 
 "gelişim sürecinde türk karikatürü" 1. cilt - tanzimat dönemi ve i̇stibdat dönemi (1867-1878 / 1878-1908), turgut çeviker, adam yayınları, i̇stanbul, 1986.
 "gelişim sürecinde türk karikatürü" 2. cilt - meşrutiyet dönemi (1908-1918), turgut çeviker, adam yayınları, i̇stanbul, 1988.
 "gelişim sürecinde türk karikatürü" 3. cilt - kurtuluş savaşı dönemi (1918-1923), turgut çeviker, adam yayınları, i̇stanbul, 1991.
 "karikatürkiye" - karikatürlerle cumhuriyet tarihi 1923 - 2008 (3 cilt), turgut çeviker, ntv yayınları, i̇stanbul, 2010.
 “cumhuriyet dönemi türk karikatürü”, semih balcıoğlu, i̇ş bankası kültür yayınları, ankar, 1983.
 "i̇kinci meşrutiyet basınında i̇mge ve emperyalizm 1908-1911", palmira brummett, i̇letişim yayınevi, i̇stanbul, 2003.
 "dönemin milli mizah dergilerinde milli mücadele karikatürleri",  cüneyd okay, kültür yayınları, ankara 2004.
 "asi'den gazi'ye: karikatürlerde atatürk 1919-1938", i̇smail şen, sarnıç yayınları, i̇stanbul, 2010.

kaynakça 

mizah dergileri
dergi listeleri