Müslüman-Türk katliamları

müslüman-türk katliamları, türk kırımı ya da türk soykırımı osmanlı i̇mparatorluğu'nun dağılma döneminde navarin katliamı ile başlayan 1922 manisa yangınıyla son bulan balkan, ortodoks devletler (yunanistan krallığı, rus i̇mparatorluğu, bulgaristan krallığı, ermeni lejyonu (fransa), sırbistan krallığı) ve fransa tarafından türkler, türk yahudileri ve osmanlılara yönelik gerçekleşen katliamlar, zorunlu göçler, etnik temizlik. olaylardan etkilenenlerin ana dili türkçedir.

justin mccarthy, 1821-1922 yılları arasında yaklaşık beş buçuk milyon osmanlı i̇mparatorluğu vatandaşı, türk ve müslüman'ın avrupa'dan sürüldüğünü ve beş milyondan fazlasının öldürüldüğü ya da kaçarken hastalık veya açlık sonucu öldüğünü tahmin etmektedir. etnik temizlik, 1820'li-1830'lu yıllarda yunanların bağımsızlığı kazanmalarının, 1877-1878 yıllarında 93 harbi'nin, 1912-1913 yıllarında balkan savaşları'nın, i. dünya savaşı ve sonrası sırasında ermeni isyanları ve çeteleri ile türk kurtuluş savaşı sırasında anadolu'nun yunanistan tarafından işgali sonucunda meydana geldi. michael mann, 1914 carnegie endowment raporunda bu eylemlerin avrupa'da daha önce görülmemiş muazzam ölçüde cani etnik temizlik olarak tanımlandığını aktarmaktadır. 20. yüzyıla girerken balkanların osmanlı kontrolündeki bölgelerde 4.4 milyon osmanlı i̇mparatorluğu vatandaşı, türk ve müslüman'ın yaşamakta olduğu tahmin edilmektedir. mariya todorova'ya göre, 19. yüzyılın son 30 yılında bir milyondan fazla osmanlı i̇mparatorluğu vatandaşı, türk ve müslüman balkanlar'ı terk etti. 1912 - 1926 yılları arasında 2,9 milyona yakın osmanlı türk ve müslüman ya öldürüldü ya da türkiye'ye göçe zorlandı. i. dünya savaşı ve türk kurtuluş savaşı sırasında anadolu'da 2.5 milyon türk ve müslümanın öldüğüne ilişkin tahminler vardır.

19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında ermeni çeteleri tarafından kafkasya'da yapılan katliamlar da vardır. bu dönemdeki kayıplar üzerinde değişik kaynaklardan çeşitli bilgiler bulunur. 93 harbi sırasında justin mccarthy 260 bin kişinin kaybolduğunu belirtirken, kemal karpat 300 bin kişinin öldürüldüğünü savunmaktadır. 20. yüzyılın başı ve i. dünya savaşı döneminde de bölgedeki müslüman-türk karşıtı ermeni hareketleri devam etmiş, köylere karşı saldırılar yapılmıştır.

yunan bağımsızlık hareketleri 

yunan bağımsızlık savaşı sırasında yunan askerler tarafından bölgedeki türkler ve arnavutlara karşı katliamlar yapıldı, bu savaş sırasında her iki taraf da birbirini katletmiştir. yunanistan'ın ilan edildiği bölgenin her yanında türkler katledildi. yunanlar denizlerde türklerin gemilerine saldırıp içinde bulunanları katletti, ağustos 1821 itibarıyla william ogden niles 3000 kişinin bu şekilde öldürüldüğünü belirtmektedir.

mora 
mora'da oturan türk ve arnavut nüfusu, özellikle yunan askerlerin egemen olduğu bölgelerde katliamlara uğradı. mora'daki türk ve arnavut toplulukları yok oldu. tarihçiler, bu süreçte yarımadada genellikle bölgedeki papazların tavsiyesiyle toplamda 20 binden fazla türk müslümanın öldürüldüğünü belirtmektedir; bazı tarihçiler ise bu sayıyı 15 bin olarak tahmin etmektedir; fakat sadece tripoliçe katliamı'nda 35 bin kişinin öldürüldüğüne ilişkin tahminler vardır. rus askerleri ve yunanlar, 1770'te mistras kentinde 400 türk'ü öldürmüştür. türk çocuklar, minarelere çıkarılıp oradan aşağıya atılmışlardır. william ogden niles'ın bu isyanlar sırasında tuttuğu kayıtlara göre patras kentinin türk halkı da küçük bir azınlık dışında tamamen öldürüldü. ağustos 1821'de monemvasia kasabasının türk sakinleri uzun süren kuşatma sonucu açlıkla karşı karşıya kaldı ve cesetleri yemeyi denediler, bu sırada yunanlar kasabanın surlarının dışında denizde ele geçirilmiş olan altmış erkek ve kadını öldürdü. daha sonra yunanlar türkleri anadolu'ya götüreceklerini söyledi ve kapılar açıldı; fakat yunanlar kasabayı yağmaladı ve pek çok türkü öldürdü. daha sonra kasabadan beş yüz kadar türkü bir gemiye bindirip anadolu açıklarında ıssız bir adaya bıraktılar, burada da açlıkla karşı karşıya kalan türklerden hayatta kalanlar bir fransız tüccar tarafından kurtarıldı.

william st. clair'e göre, "mora'daki soykırım ancak öldürecek başka türk kalmadığında sona erdi".

navarin katliamı 

yunanlar tarafından kuşatılan navarin kentinin türk halkı açlık çekiyordu. sonunda, türklerin güvenli bir şekilde mısır'a gönderilmelerine karar verildi. 19 ağustos 1821 günü kentin kapıları açılınca, yunanlar türklerin üzerine hücum etti ve kaçabilen 160 kişi dışında, yaklaşık 3000 nüfuslu kentin tüm halkı öldürüldü.

tripoliçe katliamı 

tripoliçe katliamı, mora i̇syanı sırasında bölgede türklere karşı yapılan katliamların en büyüğüydü. şehrin yunanların eline geçmesinden birkaç gün sonra şehre gelen britanyalı thomas gordon, 8000 kişinin öldürüldüğünü tahmin etti. katliamdan sadece köle olarak alınan bazı kadınlar ve fidye için tutulan bazı tanınmış türkler kurtulabildi. justin mccarthy ise katliamda ölenlerin sayısının 35,000 olduğunu belirtir. teodor kolokotronis, katliamdan şu şekilde bahsetti:

orta yunanistan 
atina'da sadece 190'ı askerlik yapmaya uygun olan 1190 türk güvende olacaklarına ilişkin verilen sözler nedeniyle teslim oldu. w. alison phillips'e göre, bunu bu korkunç savaşta pek çok benzeri olan korkunç bir sahne izledi. agrinio kasabasında 500 türk müslüman aile ve 200 yahudi yaşamaktaydı. şehrin önce yahudi, sonra da türk müslüman sakinleri katledildi.

ege adaları 
yunanistan'ın bağımsızlığını kazandığı dönemde ege adaları'nda da türkler öldürüldü. 1821 yılının mart ayında, yunanlar tarafından sakız adası'na bir saldırı düzenlendi ve türkler katledildi. ege adaları'nda osmanlı'ya karşı isyan eden yunanlar, bölgeden geçen türk ticaret gemilerine ve hac'dan gelen ve haca gitmekte olan gemilere saldırıp mürettebat ile yolcuları öldürdü. theodoros kolokotronis, hydra adasında doksandan fazla türk müslüman öldürüldüğünü belirtmektedir. hydra'da adanın türk müslüman sakinlerine yapılan katliamın dışında bir gemideki tüm müslümanlar da öldürüldü.

bulgarların yaptığı katliamlar

nisan i̇syanı 

nisan 1876'da patlak veren bulgar i̇syanının başlangıcında yüzlerce türk öldürüldü. bazı kaynaklar ölen türk müslüman sayısını bin kişi olarak tahmin etmektedir. stanford j. shaw, bulgaristan'da 4000 hristiyan sivilin öldüğünü, ölen müslüman sayısının ise bundan daha fazla olduğunu yazmış, müslüman ve hristiyan köyleri arasında karşılıklı katliamlar olduğunu belirtmiştir. lord kinross'a göre, "onlar vahşice müslüman türklerine saldırdı ve katletmeye başladılar." dennis p. hupchick'e göre, "kötü silahlandırılan dağınık isyancılar, yeni yazılan yurtsever şarkılarını söylemekten ve çoğunluğu barışçı olan müslüman komşularını kesmekten başka fazla bir şey yapmadılar." stanford j. shaw'a göre "i̇syanlar yayıldı, yüzlerce müslümana yönelik katliam başladı ve balkan limanlarının yakınlarındaki osmanlı'nın başlıca kalelerini ele geçirdiler."

bulgarların yaptığı diğer katliamlar 
osmanlı arşivlerine göre 1908 yılında bulgar çeteleri, 93 harbi sırasında balkanlar'daki köyleri basıp bölgedeki türk ve müslümanları katlediyordu. kasım 1912'de günümüzde kuzey makedonya'da bulunan ustrumca kentinde bulgarlar otuz kadar türk müslümanı öldürdü. yine 1912 yılının sonlarında bulgarlar makedonya'da türklere karşı bir ay süren bir katliam yaptı ve üç ila dört bin kişiyi öldürdü.

93 harbi 

93 harbi sırasındaki kayıplar hakkında farklı tahminler bulunmaktadır. richard j. crampton, 130.000-150.000 kişilik toplu göçünün yaşandığını ve bunun yaklaşık yarısının berlin kongresi ile cesaret alıp ara döneminde geri döndüğünü ifade etmektedir. dennis hupchik ve justin mccarthy ise 260.000 kişinin kaybolduğu ve 500.000 kişinin mülteci olduğuna işaret etmektedir. kemal karpat ise 300.000 kişinin öldürüldüğü ve 1 - 1.5 milyon kişinin göçe zorlandığını ileri sürmektedir. nedim i̇pek de buna konuda karpat ile aynı rakamları vermektedir. bir başka abd kaynağı, savaş sırasında 400,000 türkün katledildiği ve bir milyon türkün göç etmek zorunda kaldığını belirtmektedir. fransız komutan romieu, fransa savaş bakanlığı'na gönderdiği raporda, 1878 ve ilerleyen yıllarda, ermeni çetelerinin türklere karşı terörist faaliyetlerde bulunduklarını ve nefret beslediklerini belirtmiştir.

ocak 1878'de rus kuvvetleri ve bulgar gönüllüleri güneye indikçe, oradaki halka karşı zulümler yapmaya başladılar.

dönemin britanya raporları katliamlara ilişkin bilgi içermektedir. bu raporlara göre i̇ssova bâlâ (yukarı i̇ssova) köyündeki 170 evden 96'sı ve okul yakılmıştır. yukarı sofular köyü halkının katledildiği, bundan önce ise köydeki 120 evden 13'ünün, okulun ve caminin yakıldığı belirtilmektedir. kozluca köyünde on sekiz türk öldürülmüş ve cesetleri yakılmıştır. kızanlık kasabasında da müslümanlar öldürülmüştür. i̇ngiliz raporlarına göre kızanlık yakınlarındaki muflis köyünde, rus ve bulgarlardan oluşan bir grup tarafından 127 kişi öldürülmek üzere kaçırıldı. 20'den fazla kişi kaçsa da kalanlar öldürüldü. osmanlı kaynakları ise öldürülenlerin sayısını yaklaşık 400 olarak vermektedir. şipka yakınlarındaki keçidere köyünde de 11 kişi öldürüldü.

1878-1881 döneminde osmanlıların kafkaslarda kaybettiği topraklardan rus kaynaklarına göre toplam 82 bin türk ve müslüman kars bölgesine göç etti.

balkan savaşları ve i. dünya savaşı'nda balkanlar 

balkan savaşları sırasında bulgarlar, yunanlar ve ermenilerin türklere ve müslümanlara karşı yaptıkları katliamlar, 1912 carnegie endowment raporunda ayrıntılı olarak anlatılmaktadır. dennis hupchick, balkan savaşlarının sonucu yaklaşık 1.5 milyon türk ve müslümanın öldüğünü ve 400 bininin mülteci olduğunu tahmin etmektedir.

uluslararası raporlarına göre, balkan savaşları sırasında sırbistan ve karadağ ordusu tarafından arnavutlara karşı katliamlar işlendi. birinci balkan savaşı sırasında 1912 - 13 yıllarında sırbistan ve karadağ, osmanlı kuvvetlerinin bugünkü arnavutluk ve kosova'dan kovulmasından sonra arnavut nüfusuna karşı çok sayıda savaş suçu işlediler. bunlar avrupa, amerika ve sırp muhalefet basınlarınca aktarıldı. bu suçlar incelemek amacıyla carnegie uluslararası barış vakfı özel bir encümeni kurdu ve 1913 yılında balkanlara gönderdi. sırp kontrollü kosova vilayeti'ndeki kurban sayısının ilk birkaç ayda 25.000 kişi olduğu tahmin edildi.

jusuf hamza'ya göre balkan savaşları sırasında makedonya bölgesinde 300 binden fazla türk öldürüldü. bazı türkler zorla hristiyanlaştırıldı. poroy (ano poroia)'da 200 bin, serez'de 10 bin ve edirne'de 5000 türk öldürüldü. carnegie endownment raporu, serez'in bulgarlar tarafından ele geçirilmesinde kısa süre sonra türk sakinlerinin öldürüldüğünü belirtmektedir. justin mccarthy, drama'ya bulgarların girmesinin ardından yüzlerce müslümanın öldürüldüğünü yazmıştır. dedeağaç bulgarların "makedon gönüllüleri" tarafından 12 kasım 1912'de alındığında şehrin müslüman semtleri yağmalandı, yüzden fazla müslüman öldürüldü.

danimarka'nın riget gazetesi için haberler yazmakta olan fritz magnussen, kumanova - üsküp bölgesinde 3000 arnavutun sırplar tarafından öldürüldüğünü, arnavut köylerinin yakılıp evlerin sakinlerinin kovalanıp "fareler gibi" vurulduğunu bildirmekte ve sırp askerlerinin bundan gurur duyduklarını belirtmektedir.

i. dünya savaşı sırasında, ekim 1914'te doksat (doksato)'daki yunanlar bölgedeki türklere karşı katliamlar yaptı, mallarını yağmaladı ve sahibi oldukları arazileri yunanlara bıraktıklarına dair belgeler imzalattı. vodina ve bölgesinde demir sopalarla 300 türk öldürüldü. yunan hakimiyetine giren dedeağaç'ta osmanlı kaynaklarına göre rumlar "mezalim ve katliâm" yapmışlardır.

1912 ile 1922 yılları arasında, bölgedeki katliamlar yoğun bir şekilde devam etti. carnegie endowment raporuna göre, türkler bölgedeki hristiyanlar, yani sırplar, yunanlar ve bulgarlar tarafından, arnavutlar ise sırplar tarafından öldürüldü. kosova'da bölgedeki müslümanların sayısını azaltarak bölgeyi sırplaştırma hareketleri vardı.

1905-1920 yılları arasında ermeni çeteleri tarafından yapılan katliamlar 

kafkasya'da ermeni çeteleri tarafından türkler ve kürtlere katliamlar yapılmıştır. justin mccarthy, bunun sebebinin ermenilerin bir ermenistan devleti sınırları içine dahil etmek istedikleri vilâyat-ı sitte'de nüfuslarının %19 (ermeni kaynaklarına göre %39) gibi küçük bir oranda olması ve bu nüfusun oranını arttırmanın yolunun bölgedeki müslüman sayısını azaltmaktan geçmesi olduğunu öne sürmüştür.

ovanes kaçaznuni, 1905 ve 1906 yıllarında türk ve müslümanlar ile ermeniler arasında kanlı olayların yaşandığını belirtmektedir. 1914 yılında ise, ermeni birliklerinin türklere karşı faaliyetlerini başlattıklarını söylemektedir. 1915 yılında van'ın ermeni valisi olan aram'a rus bir komutan bölgedeki kürtlerin öldürülmesini emreden bir emir gönderildi; fakat aram emrin uygulanmayacağını belirtti.

osmanlı arşivleri 1910-1922 yılları arasında 523.000 türkün ermeni çeteleri tarafından öldürüldüğünü belirtmektedir. fransa dışişleri bakanlığı'ndan rusya'nın paris büyükelçiliğine gönderilen 14 mayıs 1915 tarihli bir yazıda, van i̇syanı sırasında bölgede yaklaşık 6000 müslümanın öldürüldüğü belirtilmektedir. rus bir general, ermeniler tarafından türk ve müslümanlara karşı tecavüzlerin de gerçekleştirildiğini söylemiştir. 19 ağustos 1915'te dönemin avusturya büyükelçisi "ermeniler tarafından türklere karşı yapılan büyük ölçekte katliamlar"dan bahsetti; ama hem türkler hem de ermenilerin katliam yaptığını ve olayların kimin tarafından başlatılığının belli olmadığını belirtti.

1916 yılında bölgeyi işgal etmekte olan rus orduları, 16 şubat günü erzurum ve 11 temmuz günü erzincan'ı ele geçirdi. türkler ise erzincan'ı 13 şubat 1918, erzurum'u 12 mart 1918 tarihinde geri aldı.

rus yarbay tverdohlebof, 1917 yılı ilkbaharında ermenilerin halkın elindeki silahları toplamak amacıyla halka zulmettiğini ve işkence yaptığını belirtmiştir. daha sonra, rus ordusu çekildikçe katliamlar artmaya başladı. 1918'de erzincan'da ermeniler 800 türk sivili öldürdü. ermeniler erzurum'a çekilirken yoldaki türk köylerindeki halkı öldürdüler. ilıca'da ermenilerden kaçamayan türkler öldürüldü. tepeköy'ün tüm müslümanları 17 şubat 1918 tarihinde öldürüldü. tepeköy'de öldürülen türklerin cesetleri 2010'da atatürk üniversitesi'nin yaptığı kazılarda bulundu ve sayıları 150 olarak tespit edildi. 26 şubat 1918 günü tekederesi'nden çekilen ermeniler yolları üzerine çıkan müslümanları öldürdü, önlerine çıkan köylerdeki halkın hayvanlarını çaldı. 27 şubat 1918 günü ermeniler erzurum'un alaca köyünde türkleri öldürdü. erzurum'da türk çarşıları ermeniler tarafından yakılmaya başlandı. 26-27 şubat 1918 gecesi ermeniler erzurum'da 3000 ila 8000 müslümanı öldürdü. rus yarbay tverdohlebof, şubat 1918 sonlarında erzurum'a yakın köylerdeki türklerin "ortadan kaybolduklarını" bildirmektedir. aralık 1918'de uluhanlı, kamerli ve dereleyez halkı ermeni çetelerinin zulmüne uğradı.  mayıs 1918'de bölgeyi ele geçiren osmanlı ordusu ermenilerin 250 müslüman köyünü yaktıklarını bildirdi.

birinci dünya savaşı'nda; toplam nüfuslarının yüzde 17'sinin ermenilerden, yüzde 78'inin müslümanlardan oluşan 6 vilayetin (sivas, mamüret'ül aziz, diyarbakır, bitlis, van ve erzurum) kendilerinin olduğu iddiası ile ermeniler tarafından işgal edildiğini ve bölgede yaşayan müslümanların tümünün bölgeden çıkarılmalarına yönelik olarak, ermeni ihtilalciler tarafından ermeni devleti kurma maksadıyla öldürüldüğünü, amerikan tarihçi justin mccarthy günümüzde ifade etmektedir.

1919 yılının temmuz ayında, i̇ngiliz yarbay albert rawlinson, i̇stanbul'daki i̇ngiliz genel karargâhı'na gönderdiği telgrafta, ermenilerin oltu'dan bayezid hududuna kadar katliam yaptıklarını belirtmiştir. 16 temmuz 1919 tarihli bir osmanlı belgesi, ermenilerin şarur ve nahçıvan bölgesinde müslümanlara saldırıp öldürdüklerini, şarur halkını aras nehrine döktüklerini ve kırk beş köye saldırdıklarını bildirmektedir. bu katliamlara karşılık 11. kafkas tümeni bölgeye sevk edilip 600 kişiden oluşan ermeni çeteleri osmanlılar tarafından mağlup edilmiştir. ermeni yarbay melik şahnazarov'un bir ermeni tümeninde raporunda, 30 kadar türk köyünü ele geçirip sakinlerini öldürdüğünü ve köyleri yağmaladığını, 29 diğer türk köyüne de saldırmak için izin istediğini belirtmektedir. 1920 yılında, bir ermeni subayı, yazdığı raporda basar-geçar'daki türk nüfusunu ayırt etmeden öldürdüğünü bildirmektedir. 1920 yılının içerisinde, kars'taki köylerde türk ve kürt nüfusu öldürülmüş, köyler yağmalanmıştır. 4 aralık 1920 tarihli bir osmanlı belgesi, ermenilerin sarıkamış'a bağlı on üç köyde katliam yaptıklarını, bu kapsamda 1975 kişiyi öldürüp 276 hanenin tahrip edildiğini belirtmektedir. ahmet esat uras, ermenilerin "erkek, kadın ve çocuk ayrımı yapmadan yaptıkları" katliamların rus kayıtlarında yer aldığını belirtmektedir. amerika birleşik devletleri'ndeki ermeni nüfusu da bu katliam faaliyetlerini desteklemekteydi.

bu dönemde ermeni çetelerin türklere ait camileri ve diğer kamusal binalara zarar verdiğini belirten pek çok rapor da vardır.

daha sonra, 1920 yılında imzalanan gümrü antlaşması ile türklere can ve mal güvenceleri verilmiştir.

30 mart-3 nisan 1918 tarihleri arasında yaşanan mart olayları veya mart katliamı'nda 3000 ila 12,000 azeri ve diğer müslüman etnik gruplara mensup kişi öldürüldü. olaylarda azerilerin evleri yakıldı, sokaklarda azeri olduğu düşünülenler öldürüldü.

mart 1920'de azerbaycan demokratik cumhuriyeti ermenilerin kontrolü altındaki bölgelerde 300 kadar müslüman köyünün yakılıp sakinlerinin öldürüldüğünü tahmin edip olayları kınadı.

türk kurtuluş savaşı

batı cephesi 

türk kurtuluş savaşı boyunca yunan ordusu tarafından 640,000 türk sivil katledildi. 14/15 mayıs 1919 günü i̇zmir'in işgal edilmesinden sonra yunan birlikleri şehrin türk nüfusunun bir kısmını katletti. bu katliam sırasında rum çeteleri sokaklarda geziyorlardı. i̇tilaf devletleri'nin kaynaklarına göre 15 mayıs 1919 günü 300 ila 400 türk öldürüldü. yunan ordusu anadolu içlerine doğru ilerledikçe bölgede yaşayan türkler katliamlar, tecavüzler ve yıkımla karşı karşıya kaldı. bir britanyalı askerî  yetkili olan harold armstrong yunan ordusunun i̇zmir'den anadolu içlerine doğru ilerlerken sivilleri katlederek, yakarak, yağmalayarak ve tecavüz ederek gittiğini bildirdi. britanyalı tarihçi arnold j. toynbee, 15 mayıs 1919 günü i̇zmir'in yunanlar tarafından işgalinden sonra organize bir şekilde "vahşet"lerin yürütüldüğünü yazdı. toynbee, yunanların i̇zmit, yalova ve gemlik bölgelerinde yürüttüğü zulme tanıklık ettiğini ve söz konusun bölgelerde evlerin yağmalandığını ve yakıldığını belirtti. m marjorie housepian, yunan işgali altındaki i̇zmir'de 4000 türkün öldürüldüğünü yazmıştır.

manisa'dan verilen haberlere göre yunan ordusu sivilleri vurmuş ve öldürmüştür. çatalca ve hadımköy'de yunan birlikleri türklere zulmetmiştir. 16-17 haziran 1919'da menemen'de yunan askerleri bir katliam yapmış, katliamda avrupa kaynaklarına göre en az 200 türk ölmüş ve 200'den fazlası yaralanmıştır, bazı türk kaynakları ise ölü sayısının 1000 civarında olduğunu tahmin etmiştir. i̇tilaf devletleri'nden komutan hadkinson, turgutlu, i̇zmir ve nazilli'de yunanların türklere zulmettiğini belirtmiştir.

tetkik heyeti raporu'na göre mondros ateşkes antlaşması'ndan sonra ayvalık çevresinde rum çeteleri pek çok türkü öldürdü ve soydu. ayvalık'ın işgalinin ilk birkaç gününde yunan ordusu bazı askerleri ve çetecileri iki köyü yakmaktan mahkûm etti.

osmanlı kaynakları, yunanların akhisar ve gördes'te türkleri öldürüp kasabaları yaktıklarını bildirmiştir. henry ford, i̇zmir'den konya'ya kadar olan bölgede yunan askerlerinin türk kadınlarına çok sık bir şekilde tecavüz ettiğini belirtmektedir. eskişehir ve afyonkarahisar'da yunan askerleri türk halka şiddet uygulamıştır. johannes kolmodin, yunan birliklerin çekilirken 250 köyü yaktıklarını ve 1922 i̇zmir yangını'na yol açtıklarını belirtmektedir. kolmodin, bazı yerlerde köylülerin camilere doldurulup yakıldığını bildirmektedir. 14 şubat 1922 günü o dönem i̇zmir'e bağlı olan karatepe ile yakınlardaki iki köyün halkını köylerdeki camilere doldurdu, daha sonra petrol kullanarak camileri yaktı ve kadın, çocuk ve erkeklerden oluşan sivilleri öldürdü. i̇ngiliz, fransız, amerikalı ve i̇talyan subaylardan oluşan müttefikler arası komisyon, "türk köylerinin yıkılmasına ve müslüman nüfusun yok edilmesine yönelik sistematik bir plan olduğunu" tespit etti.yunan ordusu batı anadolu'dan geri çekilirken yakıp yıkma taktiği uyguladı. orta doğu tarihçisi sydney nettleton fisher konu hakkında, "geri çekilen yunan ordusu bir yakıp yıkma politikası benimsedi ve önüne gelen bütün savunmasız türklere karşı vahşilikler uyguladı." yazdı. i̇skoçyalı tarihçi kinross yunan geri çekilişini, "zaten onun (yunan ordusu) önünde bulunan çoğu kasaba harap içindeydi. tarihi kutsal şehir manisa'da 18 bin binadan sadece 500'ü ayakta kalabilmişti." sözleriyle tasvir etmiştir.

1929'da george seldes, yunanların anadolu'da türklere yaptığı katliamların türklerin yunanlara yaptığından çok daha büyük olduğunu belirtmiştir.

ege bölgesi ve i̇ç anadolu bölgesi'nde de yunan işgalini destekleyenler, öldürme, yaralama, tecavüz, gasp vb. gerçekleştirmiş ve yer yer katliamlar görülmüştür. rum çeteleri, i̇stanbul'da da bazı zorlamalarda bulunmuştur. i̇talyanların ise zorlamalarda vb. bulunduğuna dair güvenilir kaynak bulunamamıştır. türklere yapılan zorlamalar bazen sistematik bir şekilde devam etmiştir.

türk kurtuluş savaşı'nın son aşamasında, bilirkişilerin oluşturduğu tetkik heyeti, aydın ve çevresinde incelemelerde bulunmuş ve rapor vermiştir. bu rapor, "tetkik heyeti raporu" olarak bilinmektedir.

dumlupınar meydan muharebesi neticesinde gerilemekte olan yunan ordusu, 29 ağustos'u 30'a bağlayan gece birçok cinayet işlenmiştir ve yağmalama olayı had safhaya çıkmıştır. mali olarak büyük zarara uğrayan aydın'ın incir, pancar ve fasulye stokları yağmalanmıştır. çıkan neticede, yaklaşık 1.2 milyon sterlinlik zarara uğramıştır. rum çeteleri, ege bölgesi'ndeki halktan yüzlerce sığır da çalmıştır. yunan ordusu geri çekilirken türklerin kullanabileceği hiçbir şey bırakmamak için özen göstermiştir. demiryollarını ve köprüleri havaya uçurmuştur ve birçok köyü yakmıştır. geri çekilirken türk sivil halkına karşı yaptığı tecavüzler, kundaklamalar ve yağmacılık sonucunda bir milyon üzerinde sivil türk evsiz kalmıştır.

güney cephesi 
güneydoğu anadolu bölgesinde ermeni - fransız işbirlikçileri türklere yönelik öldürme, yaralama, gasp vb. olaylarında bulunmuştur. 1920 yılında ermeniler tarafından kozan katliamı gerçekleştirilmiştir. 22 haziran 1920'de, en az 64 sivil kahyaoğlu çiftliğinde ermeniler tarafından katledilmiştir. ermeni ve fransız askerler tarafından kadınlara sıklıkla tecavüz ediliyordu. savaş sonucu, antep'teki 10,000 evden 8,000'i yok edildi.

müslüman mirasın yok edilmesi 
katliam sırasında müslüman mirası yoğun bir şekilde hedef alındı. uzun yönetimi sırasında osmanlılar çok sayıda cami, medrese, kervansaray, hamam ve diğer türden binalar inşa etmişlerdi. mevcut araştırmaya göre, resmî  osmanlı kayıtlarında her büyüklükte yaklaşık 20.000 dini bina belgelenmiştir. ancak balkan ülkelerinin çoğunda bu osmanlı mirasından çok azı hayatta kalmaktadır. balkanlar'daki osmanlı dönemi camilerinin çoğu yıkılmıştır. habsburg'un şehri fethinden önce osijek'in 8-10 camisi vardı ve bunların hiçbiri bugün kalmadı. balkan savaşları sırasında kutsal şeylere saygısızlık, cami ve müslüman mezarlıklarının imhası vardı. 17. yüzyılda osmanlı balkanlarındaki 166 medreseden sadece 8'i kalmıştır ve 5'i edirne yakınlarındadır. yıkım miktarı %95-98'di. aynı durum pazar alanları, kervansaraylar ve hamamlar gibi diğer bina türleri için de geçerlidir. balkanlar'daki büyük kervansaray zincirinden sadece bir tanesi korunurken, diğer dört tanesinin belirsiz kalıntıları vardır. 1521'de negroponte bölgesinde: 34 büyük ve küçük cami, 6 hamam, 10 okul, 6 derviş manastırı bulunuyordu. bugün sadece bir hamamın yıkıntısı kaldı.

tepkiler, akademik araştırmalar ve anma 

türk soykırımı (veya belli dönemleri) hakkında türkiye'de yazılmış olan makaleler ve kitaplar bulunmaktadır. bunların içinde, arşiv belgelerini kullanarak katliamları aktaranlar vardır. türkiye cumhuriyeti başbakanlık devlet arşivleri, "ermeni meselesi" adlı bir arşiv belgesi koleksiyonu yayımlamıştır, bunların içinde katliamlarla ilgili olan belgeler de vardır. i̇şgal kuvvetleri de bazı belgelerde katliamlara yer vermiştir. bunlar dışında, justin mccarthy ölüm ve sürgün (orijinal adıyla death and exile: the ethnic cleansing of ottoman muslims, 1821-1922) kitabında katliamları konu almıştır. katliamlar, bunun dışında bazı türk olmayan kaynaklar tarafından işlenmektedir. ermeni devrimci federasyonu'nun başkanlığını yapmış olan ovanes kaçaznuni taşnak partisi'nin yapacağı bir şey yok adlı raporunda, rus general l.h. bolhovitinov ise 11 aralık 1915 tarihli resmi ermeni raporunda olaylardan bahsetmektedir. türk kurtuluş savaşı'nın sonlarında aydın ve çevresinde inceleme yapan bilirkişilerden oluşan bir heyetin yazdığı tetkik heyeti raporu, katliamlar ve mezalime ilişkin bilgiler içermektedir. yine türk kurtuluş savaşı dönemindeki olaylar osmanlı belgelerinde yer bulmuş ve bu olaylar i̇tilâf devletleri'nin temsilcilerine osmanlılar tarafından bildirilmeye çalışılmıştır. bazı türk ve osmanlı kaynakları katliamları "soykırım" olarak tanımlamaktadır. william st. clair de, mora yarımadası'nda yunanistan'ın bağımsızlığını kazanması sırasında gerçekleşen katliamlardan "soykırım" olarak bahseder.

mark levene, 1870'li yıllarda victoria dönemi kamuoyunun, hristiyanlara yönelik katliam ve sürgünlerine daha çok dikkat edip müslümanlara yönelik katliam ve sürgünlerine, daha büyük ölçüde olsa dahi fazla dikkat etmediğini ve hatta bazı çevrelerce savunulduğunu ileri sürmektedir. levene, egemen güçlerin berlin kongresi'nde ulus-devletçilik desteklemekle balkanlardaki ulus oluşturmanın birincil aracı olarak etnik temizliğini meşrulaştırdığını savunmaktadır.

carnegie uluslararası barış vakfı, 1912 ve 1914 yılı raporlarında balkanlar'daki katliamlardan ayrıntılı olarak bahsetmiştir. mark mazower, sırpların yaptığı katliamların "soykırım değil de intikam amacıyla" yapıldığını iddia etmiştir. norveçli bir askerî  yetkili olan henrik august angel ise sırpların batı dünyasında "şeytan" olarak tanıtılmasının "utanç verici bir adaletsizlik" olduğunu savunmuştur. dimitrije tucović, katliamlar üzerine "biz sırplar, tüm bir ulusu kasıtlı bir şekilde öldürmeye çalıştık. o suç sırasında suçüstü yakalandık ve engellendik. şimdi cezamızı çekmek zorundayız... balkan savaşları'nda sırbistan topraklarının yanı sıra dış düşmanlarını da iki katına çıkardı." yorumunda bulunmuştur.

osmanlı döneminde büyük türk ve müslüman kentlerinde katliamlara karşı kalabalık gösteriler düzenlenmekteydi. dönemin osmanlı halkı yunanların anadolu'yu işgal ederken yaptığı katliamları müslüman nüfusunu yok etmeye yönelik bir girişim olarak görüyordu. i̇zmir'deki osmanlıların haklarının korunması komisyonu, 1919'da katliamları "bölgedeki büyük müslüman çoğunluğu ani bir şekilde yok etmeye yönelik bir yunan girişimi" olarak niteledi.

katliamlar dönemin batı medyasında da yer aldı.

iğdır'daki ermeniler tarafından katledilen şehit türkler anıt ve müzesi'ni ayda yaklaşık dört bin kişi ziyaret etmektedir. anıt 43.5 metre yüksekliğinde olup içerisinde olaylarla ilgili kaynaklar bulunmaktadır.

ayrıca bakınız 

 ermeni isyanları (i. dünya savaşı)
 seydibeşir kuveysna osmani useray-i harbiye kampı
 myanmar, thayet myo türk şehitliği
 menemen katliamı
 yalova katliamı
 i̇zmit katliamı
 1922 manisa yangını
 türk halkına yapılan katliamlar listesi

kaynakça

konuyla ilgili yayınlar 

  ''
  '' aynı kitabın 2008'de baskısı da buraya yönlendirilmektedir.
 
 david gillard, kenneth bourne, donald cameron watt, great britain. foreign office. british documents on foreign affairs--reports and papers from the foreign office confidential print (1984), university publications of america
 
 carnegie endowment for international peace report of the international commision to inquire the causes and conduct of the balkan wars. washington, 1914.
 mccarthy, justin. i̇lk kan (the first shot). (2002 yılında verilen bir konferans)
 refik, ahmet. i̇ki komite, iki kıtâl (1919), kitābhāne-i i̇slām ve 'askerī.
 atnur, i̇. ethem. nahçıvan'da ermeni mezalimi (1918-1920), atatürk üniversitesi atatürk dergisi.
 trakya cemiyetleri neşriyatı, şarki trakya'da yunan zulümleri, 1338 (1922)

 
asya'da etnik temizlik
avrupa'da etnik temizlik
yıkılmış camiler
osmanlı i̇mparatorluğu'ndaki katliamlar