Turgut Özal

halil turgut özal (13 ekim 1927, malatya - 17 nisan 1993, ankara), türk mühendis, bürokrat, siyasetçi, devlet adamı ve türkiye cumhuriyeti'nin 8. cumhurbaşkanı. anavatan partisi genel başkanı olarak 1983-1989 yılları arasında başbakanlık görevinde de bulunan özal, 1989 seçimini kazanarak cumhuriyet döneminde doğan ilk cumhurbaşkanı olmuştur. ayrıca mustafa kemal atatürk'ün ardından, görevi başında ölen ikinci cumhurbaşkanıdır.

43. türkiye hükûmeti döneminde başbakanlık müsteşarlığı ile dpt müsteşar vekilliği görevlerinde bulunmuştur. 12 eylül darbesi'nden sonra bülend ulusu tarafından kurulan hükûmette ekonomiden sorumlu başbakan yardımcılığı görevini üstlenmiştir. 1982 yılında bu görevinden istifa etmiştir ve dönemin cumhurbaşkanı kenan evren'in onayı ve bilgisi dâhilinde 1983 yılında anavatan partisi'ni kurmuştur. partisi 1983 türkiye genel seçimlerinde %45,14 oy almıştır ve 45. türkiye hükûmeti'ni kurarak başbakan olmuştur. 1985 yılında yapılan kongrede tekrar anap genel başkanı seçilmiştir. partisinin oy oranı 1987 türkiye genel seçimlerinde %8,83 düşerek %36,31'e gerilemiştir. 46. türkiye hükûmeti'ni kurarak tekrar başbakan olmuştur.

özal, 1989 türkiye cumhurbaşkanlığı seçiminde cumhurbaşkanı seçilmiştir. başbakanlıktan ayrılmasına rağmen, siyasi olayların gelişmesinde belirleyici rolünü sürdürmüştür. saddam hüseyin'in türkiye için büyük bir tehlike teşkil ettiğini ve saddam'ın bölgeyi hakimiyeti altında tutmasına izin verilemeyeceğini savunmuştur. özal, 17 nisan 1993 tarihinde 5 ülkeyi kapsayan 12 günlük türkistan gezisinden sonra cumhurbaşkanlığı döneminde ölmüştür.

i̇lk yılları 
babası malatya'nın çırmıktılı yani şimdiki adıyla yeşilyurt ilçesinin ünlüoğulları ailesinden banka memuru mehmet sıddık özal, annesi ise tunceli çemişgezekli, ilkokul öğretmeni, kürt kökenli hafize hanım'dır (d. 1906 - ö. 1988). çocukluğunun bir döneminde pilot olmak isteyen özal, silifke'ye taşındıktan sonra, eşeğin üzerinden düşerek kolundan sakatlandı ve kollarından biri diğerine göre daha kısa kaldı. bu durum pilot olma isteğinden zorunlu olarak vazgeçmesine neden oldu.

4 yaşındayken ailesi bilecik'in söğüt ilçesine taşındı ve ilköğrenim hayatına burada başladı. babasının görevi nedeniyle sık sık il değiştirdi. ortaokulu mardin'de bitirdi. mardin'de lise olmaması nedeniyle, konya lisesi'nde eğitimine devam etti. bu dönem içerisinde kardeşi korkut özal da eşlik etti. son olarak kayseri lisesi'nde lise eğitimini bitirdi. i̇stanbul teknik üniversitesi elektrik fakültesi'nde elektrik mühendisliği bölümünü burslu olarak okudu ve 1950 yılında mezun oldu. mühendislik yapmaya başladı ve kısa bir süre sonra ailesinin isteğiyle evlendiği ayhan i̇nal ile 1952 yılında kısa süreli bir birliktelik yaşadı. bu evlilikten sonra çalıştığı kurum elektrik i̇şleri etüt i̇daresi genel müdürlüğünde sekreter olarak görev yapan semra yeğinmen ile evlendi. evlendikten sonra amerika'da teksas teknoloji üniversitesi'ne ihtisas yapmaya giderek burada ekonomi branşında eğitim aldı. yine bu evlilikten sonra ahmet (d. 1955), zeynep (d. 1956) ve efe (d. 1967) adında üç çocuk sahibi oldu.

bürokratlık dönemi 
geri döndüğünde ei̇ei̇ genel müdür yardımcısı (ya da genel direktör teknik müşaviri; kayıtlar arasında ikilem mevcut) oldu ve türkiye'de elektrifikasyon üzerine projelerde çalıştı. 1958 yılında planlama komisyonu'nda sekretarya görevini yaptıktan sonra 1959 yılında ankara ordonat okulunda yedek subay oldu. dönemin devlet su i̇şleri genel müdürü süleyman demirel de, 27 mayıs darbesi'nden hemen sonra askere alındı.

askerliği sonrasında devlet planlama teşkilatı'nın kuruluşunda çalıştı. 1965 seçimlerinden sonra süleyman demirel'in danışmanı olarak görev yaptı. 1967 yılında dpt müsteşarı oldu. 1971 yılından 1973 yılında kadar dünya bankası sanayi dairesinde danışman olarak çalıştı. yurda döndükten sonra başta sabancı holding olmak üzere birçok sektördeki, birçok şirket için yönetici olarak çalıştı. sabancı holding'deki görevinin genel koordinatörlük olduğu belirtilmektedir.

siyasi yaşamı 
1977 genel seçimlerinde millî selamet partisi'nden i̇zmir milletvekili adayı oldu; ancak seçilemedi. 43. hükûmet döneminde başbakanlık müsteşarlığı ile dpt müsteşar vekilliği görevlerine getirildi. 24 ocak kararları'nı hazırladı. 24 ocak kararları 1980'li ve 1990'lı yıllara egemen olacak bir politikacıyı tanıtıyordu. bu politikacı turgut özal'dır. 12 eylül 1980 askerî darbesi'nden sonra, bu politikaları devam ettirmek amacıyla bülend ulusu hükûmeti'nde ekonomiden sorumlu başbakan yardımcılığı görevine getirildi. bu göreve getirildikten 22 ay sonra, 14 temmuz 1982 yılında istifa etti.

türkiye cumhuriyeti tarihinin hem dpt müsteşarlığı hem de başbakanlık müsteşarlığı yapmış tek başbakanı ve cumhurbaşkanıdır.

başbakanlığı (1983-1989) 

20 mayıs 1983 tarihinde anavatan partisini kurdu. 1983 türkiye genel seçimlerinde tarihindeki seçimlerde 400 kişiden oluşan parlamentoda 211 milletvekili çıkararak tek başına iktidar ve 45. hükûmet'in başbakanı oldu. 1984 yerel seçimlerinden de başarıyla çıktı. 13 nisan 1985 tarihinde yapılan ilk kongrede tekrar genel başkanlığa seçildi.

1987 yılında yapılan genel seçimlerde de 292 milletvekili çıkartarak tekrar çoğunluğu sağladı ve 46. hükûmet'in başbakanı oldu. i̇ktidarda bulunduğu 1983-1991 döneminde türkiye ekonomisi ortalama yıllık yüzde 5,2 oranında büyüdü. polis vazife ve selahiyetleri kanunu'nu değiştirerek emniyet i̇stihbarat daire başkanlığı'nı kurdu.

suikast girişimi 

18 haziran 1988 cumartesi günü ankara atatürk spor salonu'nda anavatan partisi'nin 2. olağan kongresi'nin düzenlendiği sırada kartal demirağ isimli saldırgan tarafından düzenlenen suikasttan yaralı olarak kurtuldu. foto muhabirleri ve televizyon kameraları için hazırlanmış olan platformun önünden ve özal'a 12 metre öteden saat 12.15'te iki el ateş eden demirağ, turgut özal'ı sağ elinden yaraladı. saldırı sonrası etrafa rastgele ateş açan korumalar ise 18 kişinin yaralanmasına sebep oldu. yaralananlar arasında bakan i̇mren aykut da vardır. önce ölüm cezasına çarptırılan, ardından cezası 20 yıla indirilen kartal demirağ'ı cumhurbaşkanlığı döneminde affetti.

ekonomi 
ekonomide serbest piyasa düzenini esas alan yapısal değişim programı turgut özal hükûmeti döneminde uygulamaya kondu. 1983-1987 yılları arasındaki başbakanlığı dönemini de içine alan, türkiye'de kişi başına düşen millî gelir 1980 yılında 1.539 dolar iken 1987 yılında 1.636 dolara yükseldi. türkiye'yi ithal ikamesi modelinden ihracat önderliğinde büyüme modeline dönüştürmeyi başarmış ve türk ekonomisi rekabete açılmıştır. döneminde pek çok anadolu il ve ilçesinde organize sanayi bölgesi kurulmuş, anadolu üretim yapıp doğrudan ihracata yönelmiştir.

i̇nsan hakları 
türkiye'de yaşayan kürt toplumunun hakları için çözüm sürecinin ilk aşaması katedildi. celal talabani ve kuzey irak lideri mesud barzani'ye uluslararası alanda rahat seyahat edebilmesi amacıyla kırmızı türk pasaportu verdi. ancak talabani bu pasaportu 2003 yılında türkiye'ye iade etti.

cumhurbaşkanlığı (1989-1993)

seçimi 
1989'daki cumhurbaşkanlığı seçiminde aday oldu. sosyaldemokrat halkçı parti ve doğru yol partisi meclise girmeyerek seçimi boykot etti. i̇lk turda turgut özal 247, anap burdur milletvekili fethi çelikbaş 18 oy aldı. 17 oy boş çıkarken 3 oy geçersiz sayıldı. i̇kinci turunda 284 milletvekilinin katıldığı oylamada adaylardan başbakan turgut özal 256 oy alırken, çelikbaş 17 oy aldı. 2 oy geçersiz sayılırken 9 oy boş çıktı. 31 ekim 1989 tarihinde yine muhalefetin katılmadığı 3. tur oylamasında turgut özal 263 oy alarak türkiye cumhuriyeti'nin 8. cumhurbaşkanı oldu. 9 kasım 1989 tarihinde resmi olarak görevine başladı. bu seçimden akılda kalan ise alışamadık diyenlere, alışırsınız, alışırsınız demesidir.

körfez savaşı ve özal 

cumhurbaşkanlığı döneminin en önemli olayı i. körfez savaşı'dır. bu olayda çok aktif rol aldı. petrol kaynaklarının kontrolünü elinde tutan saddam hüseyin'in türkiye için büyük bir tehlike teşkil ettiğini ve saddam'ın bölgeyi hakimiyeti altında tutmasına izin verilemeyeceğini savundu. saddam'ın uzaklaştırılması için mümkün olan her şeyin yapılması konusunda fikren ve siyasi açıdan son derece istekliydi. bu nedenle abd'ye bu konuda açık destek verdi. harekâta türk ordusu'nun da katılıp, mîsâk-ı millî sınırları içinde olan musul ve kerkük'e girilmesini isteyince, zamanın genelkurmay başkanı necip torumtay görev süresi sona ermeden 3 aralık 1990 tarihinde kendi isteği ile genelkurmay başkanlığı görevinden emekliye ayrıldı; görevden ayrılmasına sebep olarak da i. körfez savaşı'nda hükûmetin tutumuna tepki olduğu öne sürüldü.

dönemin irak başbakanı taha yasin ramazan türkiye ziyareti sırasında dönemin cumhurbaşkanı özal'ı makamında ziyareti sırasında saddam hüseyin hükûmetine karşı amerika birleşik devletleri ve birleşik krallık uçaklarına i̇ncirlik hava üssü'nü açarsanız "sizi düşman biliriz" sözlerine karşı turgut özal "o saddam'a selam söyle. eğer türkiye topraklarına bir top mermisi düşerse, seni de saddam'ı da bağdat'ın ortasında asarım." demiştir.

sivil cumhurbaşkanı 

özal, her zaman sivil yönetimi savunmuş olup genellikle de resmi kıyafetler yerine sivil kıyafetler giymekten hoşlanmıştır. kamu kurum ve kuruluşlarını resmi kıyafetiyle ziyaret eden diğer cumhurbaşkanlarından farklı olarak çoğu defa kravatsız, keten pantolon, keten ayakkabı ve tişörtle resmi programlara katıldı. üst rütbeli askerlerin devir teslim törenine katılmazken, küçük bir ilçede kaymakamın göreve başlama törenine katıldı. askeri birlikleri şortla denetlemesi medya tarafından şiddetle eleştirildi. özal diğer cumhurbaşkanları gibi konuklarını köşkte ağırlamak yerine, marmaris okluk koyundaki resmi yazlıkta ağırladı. ölümünde sivil cumhurbaşkanı, demokrat cumhurbaşkanı, dindar cumhurbaşkanı pankartlarıyla da bu tutumu desteklendi.

ölümü 
turgut özal, 17 nisan 1993 tarihinde 5 ülkeyi kapsayan 12 günlük türkistan gezisinden sonra öldü. cenazesine türkiye'nin dört bir yanından yüzbinlerce kişi akın etti. tören televizyonlardan canlı yayınlanırken, türkiye'nin yanı sıra mısır ve pakistan'da üç günlük ulusal yas ilan edildi. dönemin amerika birleşik devletleri başkanı, turgut özal ile de yakın dost olan george h. w. bush beklentilerin aksine cenaze törenine katılmadı. "öldükten sonra beni i̇stanbul’a defnedin, kıyamete kadar fatih sultan mehmed'in manevi ruhaniyeti altında bulunmak istiyorum." şeklindeki vasiyetine uyularak kendisi tarafından yaptırılan eski başbakan adnan menderes anıt mezarı'nın bulunduğu topkapı mezarlığı'nda, vatan caddesi üzerinde kendi adına hazırlanan anıt mezara defnedildi. 

bir suikasta kurban gitmiş olabileceği de yıllardır tartışılmaktadır. turgut özal'ın limonatasına katılan arsenikle zehirlendiği iddiasını ortaya atan eşi semra özal, delil olarak da saç örneğini abd'de tahlil ettirdiğini belirtmektedir. 2 ekim 2012 tarihinde mezarı 19 yıl aradan sonra açılmış; adli tıp kurumu, özal'ın ölümünün bir suikast olup olmadığının belirlenmesi için yapılan otopsi sonucunda zehir bulunduğunu ancak zehirden mi yoksa başka sebepten mi öldüğünü tespit edemediklerini açıklamıştır.

özel hayatı 

korkut özal ve yusuf bozkurt özal'ın ağabeyi olan turgut özal elektrik mühendisi olarak çalıştığı 1952 yılında ayhan i̇nal ile evlenmiş ancak aynı yıl ikili boşanmıştır. elektrik i̇şleri etüd i̇daresi'nde çalışırken daire çalışanlarından semra özal ile tanışmış, 31 mayıs 1954 tarihinde evlenmiştir. bu evliliğinden zeynep, efe ve ahmet özal doğmuştur.

popüler kültürde turgut özal 
 2007: zincirbozan filminde i̇smail i̇ncekara tarafından canlandırıldı
 2009: kurtlar vadisi gladio filminde sezai aydın tarafından canlandırıldı
 2013: seksenler dizisinde deniz oral tarafından canlandırıldı
 2014: tanıklar dizisinde sezai aydın tarafından canlandırıldı
 2015: ertuğrul 1890 filminde deniz oral tarafından canlandırıldı
 2019: cep herkülü filminde barış kıralioğlu tarafından canlandırıldı

ayrıca bakınız 
 özalizm

kaynakça

dış bağlantılar 

 türkiye cumhuriyeti cumhurbaşkanlığı-turgut özal 
 turgut özal düşünce ve hamle derneği
 turgut özal üniversitesi

 
özal ailesi
1927 doğumlular
malatya doğumlu siyasetçiler
1993 yılında ölenler
ankara'da kalp krizinden ölenler
topkapı mezarlığı'na defnedilenler
anavatan partisi genel başkanları
devlet planlama teşkilatı müsteşarları
i̇stanbul teknik üniversitesi elektrik-elektronik fakültesinde öğrenim görenler
kayseri lisesinde öğrenim görenler
kürt asıllı türk siyasetçiler
süleyman demirel
tbmm 17. dönem i̇stanbul milletvekilleri
tbmm 18. dönem i̇stanbul milletvekilleri
türk antikomünistler
türk elektrik mühendisleri
türk liberaller
türk muhafazakârlar
türk sünniler
türkiye cumhuriyeti başbakan yardımcıları
türkiye'de merkez sağ