Uygurca

uygurca veya yeni uygurca (, uyghurche veya ‎, uyghur tili), uygurlar tarafından konuşulan, türk dillerinin uygur grubunda yer alan bir dil.

türkçe literatürde “uygurca” veya “uygur türkçesi” kullanımı, aynı zamanda tarihî eski uygur türkçesini de kapsayabildiği için ayırmak için bu çağdaş yazı dil yayınlarda yeni uygur türkçesi olarak da kullanılır. eski uygur türkçesi türki dillerin sibirya koluna aitken, karluk grubuna dahil edilen modern uygurca çağataycadan türemiştir ve dolayısıyla diller soysal açıdan devamlılık ve yakın akrabalık oluşturmamaktadır.

ses bilgisi 
uygurcada 8 ünlü (a, ä, e, i, o, u, ö, ü), 24 ünsüz vardır (b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, ñ, p, q, r, s, ş, t, v, x, y, z). uygurcada iki türlü e sesi vardır. bunlardan ə türkiye türkçesindekinden daha açık, e ise daha kapalı telaffuz edilir. kalın olan q ve ğ sesleri yanında i'ler ı okunabilir, diğer yerlerde ise i okunduğu kabul edilir. q ve ğ sesleri türkçedekinden daha kalındır. bu sesler gırtlağa daha yakın olarak telaffuz edilir. x sesi sert olarak telaffuz edilen bir gırtlak sesidir. ng artdamaksı n sesidir.
yeni uygur arap alfabesinin (uey), urumçi üniversitesince kabul edilen latin alfabesi karşılıklarında (uly); ɵ yerine ö, ə yerine e, e yerine ë, ƣ yerine gh, k̡ yerine q, q yerine ch, ⱨ yerine h, h yerine x, x yerine sh, v yerine w kabul edilmiştir. türkiye'deki uygurlar, ch, sh, gh yerine ç, ş, ğ harflerini kullanırlar.

coğrafi dağılım 

uygurca, çin'de yaklaşık 10 milyon kişi tarafından konuşulur. uygurca ayrıca 300.000 kişi tarafından kazakistan'da konuşulur ve afganistan, arnavutluk, avustralya, belçika, kanada, almanya, endonezya, kırgızistan, moğolistan, pakistan, suudi arabistan, i̇sveç, tayvan, tacikistan, türkiye, birleşik krallık, abd ve özbekistan'da da uygurca konuşan uygur diaspora toplulukları vardır.

alfabe 

uygurca 10. yüzyıldan beri arap alfabesi ile yazılmaktadır. 1969-1983 yılları arasında çin hükûmetinin hazırlattığı uygur latin alfabesi ile yazılmış fakat sonra uygurca sesleri gösteren ek işaretler ile arap alfabesine dönülmüştür. aşağıdaki kıyaslama arap, latin ve kiril harflerinin bir karşılaştırılmasıdır:

uygur kiril alfabesi ek olarak iki harfe sahiptir, ki bunlar iki sesin birleşimidir. bunlar aşağıda arap, pinyin ve latin alfabelerindeki eşdeğeriyle gösterilmiştir.

pinyin harfleri
ⱬ veya z̦: türkçedeki j sesidir. uygur türkleri tarafından da kullanılmakta olan, pinyin adı verilen ve çinceyi latin alfabesine çevirmekte kullanılan sistemin uygur alfabesine uyarlanmış biçiminde türkçedeki j sesini karşılar.
ƣ: uniform türk alfabesinde yer alır. hırıltılı bir g sesidir (ģ). “yumuşak-g” (ğ) harfine benzer ama sert ve hırıltılıdır (kiril ӷ, ghe). almanların gırtlaktan çıkan r harfinin taşıdığı ses değerine benzer (ř). arapçadaki gayın (غ) harfidir. batı anadolu türkçesinde ğ sesine dönüşmüştür, ancak türkiye’nin doğu bölgelerinde yaygındır. örneğin: doƣan (doģan). buradaki ğ hırıltılı olarak söylenir. bazı dillerde, örneğin gagavuzca ve kırgızca’da ğ harfi sesli harflerin art arda iki kere yazılmasıyla -gizli olarak- elde edilir. örneğin: uur (uğur).
ə: azerice’de, tatarca’da, gagavuzca’da ve türkmence’de kullanılır. kısa, kapalı, gırtlaktan gelen ve sert bir e harfidir. normal e harfine göre daha kısa ve serttir. ayrıca a ve e arası bir ses olarak öngörülür (æ). ses ve harf karşılığı olarak arapça’da ve almanca’da da bulunur. türkçede normal e sesinden tam olarak ayırt edilebilmesi günümüzde çok zordur. azerice’de yoğun olarak kullanılır. i̇nce bir harf olduğu halde kalın uyumludur. bu harfi içeren sözcüklerin aslında büyük ünlü uyumuna uymadığı hâlde kulağı tırmalamıyor olması bu nedenledir. örneğin: i̇ncä/i̇ncə. türkçede selçuk ismi diğer türk dillerinde “sälçuk / səlcuk” olarak, akçe sözcüğü ise “akçä / akçə” olarak yazılır. bu harf kimi latin alfabelerinde, özellikle  el yazılarında эə biçiminde de kullanılır. 
 ⱪ veya ķ: türkî kiril alfabelerinde yer alır (қ). gırtlaktan çıkan ve q sesine oldukça yakın olan kalın bir k sesi olarak okunur ve söylenir. örneğin: ķurt, ķoyun, ķardaş (kardeş). k sesleri gırtlaktan ve kalın olarak çıkarılır. kazakça қасқыр (ⱪasⱪır: kurt), қой (ⱪoy: koyun) sözcüklerinde olduğu gibi. bu sözcüklerdeki k sesleri gırtlaktan ve kalın olarak çıkarılır. başkurtça'daki ҡалын (kalın) sözcüğünün çevirisi qalın olarak yapılır ve okunuşu (kalın/galın) biçimindedir. baştaki k veya g sesi gırtlaktan ve kalın bir tonla söylenir. türkçedeki i̇nceltme i̇mi ile yazılan bazı sözcüklerin okunuşunda aslında k harfinin de incelmesi söz konusudur. örneğin: ⱪar ve kâr... pek çok lehçe ve şivede q sesine dönüşmüştür. örneğin: qayın (kayın)…
ñ: tatarca’da, türkmence’de kullanılır. genizden çıkarılan n ve g karışımı bir sestir (ņ). bazen de ng/nğ olarak öngörülür. pek çok ağızda n veya ğ sesine dönüşmüştür. osmanlıca’daki üç noktalı kaf-ı nûni (ڭ) harfinin karşılığıdır. örneğin: i̇ç anadolu’da, özellikle sivas yöresinde saňa, baňa, deňiz sözcükleri. pek çok kaynakta tengri veya tengiz olarak yazılan sözcükler aslında teñri ve teñiz şeklinde okunur.

metin örneği 
i̇nsan hakları evrensel beyannamesi'nin 1. maddesi:...

doğu türkistan uygur ağızları 
doğu türkistan uygurları için yazı diline esas olan ağız urumçi ağzı iken, eski sovyetler birliğinde yaşayan uygurlar için yazı diline esas olan ağız, i̇li ağzıdır. doğu türkistan'da uygur ağızları aşağıdaki şekilde gruplara ayrılır;

merkez ağız grubu 
 urumçi ağzı,
 kumul ağzı
 turfan ağzı,
 kâşgar - artuş ağzı,
 i̇li ağzı.

tarım ağzı 
 tarım alt-ağzı,
 moğal alt-ağzı,
 kuça alt-ağzı,

hoten ağız grubu 
 guma ağzı,
 karikaş ağzı,
 elçi ağzı,
 lop ağzı,
 keriye ağzı.

lopnur ağzı 
 döñkotan ağzı,
 kara ağzı,
 miren ağzı.
lopnur ağzı konuşanların sayısı, uygurların nüfusunun %0,4'üne ulaşmasına rağmen, lopnur bölgesinin özel coğrafi konumu ve özel tarih koşullarından dolayı, bu ağızda çok sayıda eski dil ögeleri korunmuştur. lopnur ağzı bir "boy dili" olarak, çağdaş uygurcaya bağlıdır.

kaynakça

dış bağlantılar 
 uygurca-türkçe sözlük  (gnu public lisans)
 uygurca-çince sözlük 
 uygur edebiyatı   
 free english-uighur dictionary
 ing'lizche-uyghurche lughet
 uygur türkçesi öğretmek için hazırlanmış ücretsiz kitapçık 
 abdurehim heyit - uçraşqanda (alt yazılı uygur türkçesi şarkı) 

 
türk dilleri
çin'deki diller
kazakistan'daki diller
kırgızistan'daki diller
özbekistan'daki diller