Halil Kut

halil kut (1882, i̇stanbul – 20 ağustos 1957, i̇stanbul), türk asker. "kut'ül ammare kahramanı" olarak da bilinir. enver paşa'nın kendisinden bir yaş küçük amcasıdır. 1934 yılında soyadı kanunu'nun çıkmasından sonra mustafa kemal atatürk tarafından kût'ül-amâre zaferi nedeniyle "kut" soyadı verildi.

askerlik hayatının i̇lk yılları 
harp akademisi'nde mustafa kemal ile sınıf arkadaşıydı. 1902 yılında harp akademisi'nden mümtaz yüzbaşı rütbesiyle mezun oldu. i̇ttihat ve terakki cemiyeti'nin 117 numaralı üyesi oldu.

ii. meşrutiyet ve 31 mart i̇syanı arası dönemde i̇ran'daki hürriyet hareketine desteğe gönderildi.

23 ocak 1913 tarihindeki bâb-ı âli baskını'ndan sonra i̇stanbul merkez komutanlığı'na atandı.

i. dünya savaşı

irak cephesi 
tümgeneral charles vere ferrers townshend komutasındaki i̇ngiliz 6. poona tümeni (hint tümeni) bağdat'a ilerlemeye çalışırken 22-23 kasım 1915 tarihlerinde selman-ı pak muharebesi'ni kaybederek geri çekildi ve 3 aralık'ta kut'ül ammare kasabasına sığındı. i̇ngilizler kut'u ele geçirmek için general aylmer komutasındaki tigris (dicle) kolordusuyla hücuma geçtiyse de 6 ocak 1916 tarihinde şeyh saad muharebesi'nde 4000 askerini kaybederek geri çekildi. kafkasya cephesi'nden kolordusuyla beraber irak cephesi'ne takviyeye gelen halil bey, bu muharebede geri çekilme emrini veren miralay nurettin bey'in yerine 9. kolordu komutanı olarak atandı.

komutasındaki 9. kolordu ile i̇ngiliz kuvvetlerine 13 ocak 1916 tarihinde vadi muharebesi'nde 1600, 21 ocak tarihinde de hanna muharebesi'nde 2700 personeli kaybederek geri püskürtüldü. i̇ngilizler mart başında tekrar taarruza geçti. ancak 8 mart 1916 tarihinde sabis mevkiinde miralay ali i̇hsan bey komutasındaki 13. kolordu'ya hücum ettiyse de 3500 asker zayiat vererek geri çekildi. bu yenilgiden dolayı general aylmer azledilerek yerine general gorringe getirildi.

kutü'l-ammare savaşları 
19 nisan 1916 tarihinde müşir colmar von der goltz paşa, bağdat'ta bulunan karargâhında tifüsten ölünce, genç yaşta olmasına rağmen mirliva halil paşa 6. ordu komutanlığına atandı.

29 nisan 1916 tarihinde irak cephesi'nde kut'ül ammare kasabasında general charles townshend komutasındaki i̇ngiliz ordularını esir aldı. i̇ngiliz general, kut'ta yaşanan açlıktan dolayı diğer 4 general, 481 subay ve 13100 er ile birlikte teslim oldu.

irak ordusu komutanı halil paşa'nın, kut'ül-ammare zaferinden sonra 6. orduya yayınladığı mesaj şöyledir:

i̇ngiliz tarihçi james morris, kut'un kaybını britanya (i̇ngiltere) askeri tarihindeki en aşağılık şartlı teslimi olarak tanımladı.

kut'un alınmasından sonra irak askerî valiliğine getirildi.

i̇ngiliz birlikleri 1917 yılı başında askeri yığınaklarını tamamlayıp taarruza geçtiler. harbiye nazırı enver paşa, halil paşa'nın birliklerinin bir kısmını i̇ran cephesine kaydırılmasını emretmişti. 11 mart 1917 tarihinde general maude yönetimindeki i̇ngiliz birlikleri bağdat'a girerken, halil paşa'nın komutasındaki osmanlı askerleri bağdat'ı boşaltmak zorunda kaldı.

kafkas i̇slam ordusu 
1917 yılında ekim devrimi'nin ardından anti bolşevik rusların zayıflamasından yararlanmak için kurulan, yeğeni nuri paşa komutasındaki kafkas i̇slam ordusu'nun ileri harekâtına katıldı ve azerbaycan'ın başkenti bakü'ye girdi.

mütareke dönemi 
mütareke'nin imzalanması sonrasında ermenistan'a büyükelçi olarak atanmasına rağmen, yoldan geri döndürülerek i̇stanbul'a getirildi. daha sonra i̇tilaf kuvvetleri tarafından bekirağa bölüğü'ne hapsedildiyse de buradan kaçarak anadolu'ya geçti.

kurtuluş savaşı dönemi 
anadolu'da türk kurtuluş savaşı'nın başlaması üzerine o sırada sivas'ta bulunan mustafa kemal paşa ile buluştu. mustafa kemal paşa tarafından sovyetler birliği'nin millî mücadele'ye desteğini sağlamakla görevlendirildi. moskova'ya giderek sovyet liderleriyle görüştü ve daha sonra sovyet yönetimi tarafından tbmm hükûmeti'ne gönderilen külçe altınları ve silahları getirdi.

daha sonra türkiye'de kalmasına izin verilmeyince, önce moskova'ya, enver paşa'nın türkistan'da sovyet yönetimine karşı savaş başlatması üzerine de 1922 yılında berlin'e gitti.

cumhuriyet dönemi 
cumhuriyetin kurulmasından sonra hükûmetin verdiği özel izinle türkiye'ye dönen kut, 14 temmuz 1923’te askerlikten emekli oldu. ve 1957 yılında öldü. anıları ölümünden çok sonra, 1972'de, kut'ül ammare kahramanı halil paşa'nın anıları: bitmeyen savaş adıyla yayımlandı.

halil kut'un torunu hür ve kabul edilmiş masonlar büyük locasının eski büyük üstadı olan kaya paşakay'dır.

ölümü ve vasiyeti 
1957'de i̇stanbul'da gırtlak kanserinden dolayı yaşamını yitirdi. halil kut'un vasiyeti mezarına bir şişe rakı dökülmesi idi., fakat torunu kaya paşakay bunun doğru olmadığını iddia etmiştir. çırağan caddesinde bulunan yahya efendi dergahı’nın mezarlığına defnedilmiştir.

popüler kültürdeki yeri 
2018-2019 yılları arasında trt 1'de yayınlanan mehmetçik kutlu zafer adlı türk yapımı televizyon dizisinde berk erçer tarafından canlandırılmıştır.

kaynakça

dış bağlantılar 
kutü’l-amare kahramanı halil kut paşa'nın hatıraları.

1882 doğumlular
1957 yılında ölenler
i̇stanbul doğumlu askerler
osmanlı generalleri
komutan
mekteb-i harbiye'de öğrenim görenler
mekteb-i erkân-ı harbiye'de öğrenim görenler
i̇ttihat ve terakki üyeleri
trablusgarp savaşı'nda osmanlı askerleri
balkan savaşları'nda osmanlı askerleri
i. dünya savaşı'nda osmanlı askerleri
i̇stanbul'da ölenler
i̇stanbul'da defnedilenler
yahya efendi tekkesi haziresi'ne defnedilenler