Talmud

talmud (i̇branice: תלמוד), yahudi medeni kanunu, tören kuralları ve efsanelerini kapsayan dinî metinlerdir. i̇branice lamad (öğrenmek) kökünden gelir. mişna ve gemara bölümlerinden müteşekkildir. talmud'un iki versiyonu vardır: 3. ila 5. yüzyıla ait olduğu kabul edilen ancak daha eski dokümanları da içeren babil talmudu ve daha eski olan filistin ve yeruşalayim (kudüs) talmudu.

yahudilikte önceleri sözlü tevrat olan tora şebealpe daha sonraları mişna ismiyle yazılı hale getirilmiştir. mişna temel olarak musevi ceza hukuku olarak tanımlanabilir daha sonraları hahamlarca mişna'nın daha derinlemesine açıklamaları yapılmış ve buna gemara adı verilmiştir.

mişna 

sözlü kanunlar ilk defa olarak rabi yehuda hanasi tarafından derlenmiş ve mişna (משנה) adı verilmiştir. mişna, i̇branice tekrarlayarak belleme anlamındaki şana kelimesinden gelir. i̇branice olarak kaleme alınmıştır.

mişna 6 bölümden oluşmaktadır, bunlara i̇branice sedarim (tekili seder סדר) denir. bu altı bölümden her biri kendi aralarında 7 ila 12 alt bölüme ayrılır bu her alt bölüme de i̇branice masehtot (tekili masehet מסכת) denmektedir. mişna’da toplam 63 altbölüm bulunmaktadır. bunlar:

 birinci bölüm: zeraim ("tohumlar"). 11 alt bölümden oluşur. tarımla ilgili kanunlar ve kohen, levi, fakir ve hastaların payları ile ilgili bölüm.
 i̇kinci bölüm: moed ("kutsal günler"). 12 alt bölümden oluşur. yahudi takvimi, bayramlar ve bunlarla ilgili hükümler.
 üçüncü bölüm: naşim ("kadınlar"). 7 alt bölümden oluşur. evlenme, boşanma, kadın erkek ilişkileri ve nazirlik ile ilgili hükümler.
 dördüncü bölüm: nezikin ("zararlar"). 10 alt bölümden oluşur. yahudi ceza ve medeni hukuku ve mahkemeler üzerinedir.
 beşinci bölüm: kodşim ("kutsal şeyler"). 11 alt bölümden oluşur. tapınak’daki kurban törenleri ve yenmesi yasak ve mübah olan yiyecekler hakkındadır.
 altıncı bölüm: taharot ("temizlik, arılık"). 12 alt bölümden oluşur. arınma ritüellerini ve kanunlarını hakkındadır.

biçim ve üslubu 
mişna biçimi genellikle iki din bilgesinin soru cevabı biçimindedir. soru sorana makşan, cevaplayana ise tartzan denir. bu fikir alışverişi de gemara’nın yapıtaşlarını oluşturur

mişna metni yaklaşık mö 100 ile ms 200 yıllarında yaşamış hahamların deyişlerini içermektedir. bu hahamlara tanaim, “öğretmenler” denir. bu gruba rabi şimon ben zakay, rabi şimon bar yohay, rabi akiva ve rabi yehuda hanasi gibi büyükler hahamlar dahildir.

gemara 
bundan yaklaşık 300 yıl kadar sonra babil’de ve i̇srail’de büyük hahamlar komitesi toplanmış ve mişna’nın analizini yapmışlardır. bu analize gemara (גמרא) adı verilir ki tamamlama anlamına gelir. talmud aramice olarak kaleme alınmıştır.

gemara metnini oluşturan hahamlara amoraim, “açıklayıcılar ya da “yorumcular” denir. bu gruba rav aşi, rav yohanan dahildir.

gemara, mişna’nın 63 alt bölümünden sadece 37 tanesinin analizini yapmıştır bunlar:

 birinci kısım: zeraim ("tohumlar"). 1 alt bölümden oluşur.
 berahot
 i̇kinci kısım: moed ("kutsal günler"). 11 alt bölümden oluşur. 
 şabat
 eruvin
 pesahim
 şekalim
 yoma
 suka
 beitsa
 roşaşana
 taanit
 megilla
 moed katan
 üçüncü bölüm: naşim ("kadınlar"). 7 alt bölümden oluşur.
 hagiga
 yevamot
 ketubot
 nedarim
 nazir
 sota
 gitin
 dördüncü bölüm: nezikin ("zararlar"). 8 alt bölümden oluşur.
 kiduşin
 bava kama
 bava metsia
 bava basra
 sanhedrin
 makat
 şevuot
 avoda zara
 beşinci bölüm: kodşim ("kutsal şeyler"). 9 alt bölümden oluşur.
 horayot
 zevahim
 menahot
 hulin
 behorot
 erhin
 temura
 keritut
 melia
 altıncı bölüm: taharot ("temizlik, arılık"). 1 alt bölümden oluşur.
 nida

agada 
talmud’un içinde yer alan detaylı ve anlaşılması zor açıklamaları ve analizleri daha eğlenceli hale getirmek havayı hafifletmek için, hikâyeler, fıkralar, vecize ve efsanelerle daha çekici hale getirmek için yazılmıştır yaklaşık talmud’un %30’unu meydana getirir.

bu hikâyeler yahudi halkı için hayati önem taşımaktadır çünkü yahudi kanunu tevrat’taki bir cümleyi okuyup onu sözcüğü sözcüğüne hiçbir zaman uygulamamıştır.

örneğin tevrat’ta geçen göze göz, dişe diş sözü "eğer biri seni kör ettiyse, sen de gidip onu kör etmelisin" şeklinde anlaşılmaz ve yahudi kanununda böyle uygulanmaz. yahudi kanununa göre: toplumda iki kör kişinin ortaya çıkmasının kime ne yararı olacaktı? bu yüzden bu söz her zaman iki düzeyde anlaşılır:

 adaletin orantılı olması gerektiği (bir göz için bir hayat değil) 
 bir gözün değerine karşılık bir gözün değeri, yani maddi hasarlar için.

kudüs talmudu ve babil talmudu 
sadece bir mişna olmasına rağmen iki farklı gemara bulunmaktadır yeruşalmi ve bavli dolayısıyla bu her iki gemara farklı iki talmud oluştururlar.

o yıllarda yahudi nüfusun büyük bir bölümü roma i̇mparatorluğu’nun sınırları dışında babil’de yaşıyordu, babil'deki hahamların tartışmalarından derlenmiş olan gemara'dan oluşan talmud'a talmud bavli veya babil talmudu denildi. i̇srail toprağında ise ayrı tartışmalar yer aldı, bunlardan oluşturulan gemara'dan oluşan talmuda ise talmud yeruşalmi ya da kudüs talmudu denildi. (gerçekte kudüs talmudu kudüs'te değil, sanhedrin’in bulunduğu tiberya’da yazılmıştı ancak sanhedrin’in bulunduğu yere saygı ifadesi olarak kudüs talmudu ifadesi tercih edilmiştir).

kudüs talmudu, babil talmudu'ndan çok daha kısa, anlaşılması çok daha karmaşıktı çünkü düzenlenmesi aceleye gelmişti. o yıllarda i̇srael’deki durum, yahudiler için çok daha istikrarlı olan babil’deki ortamdan çok daha kötüydü. bu sebeple yahudi haham okulları olan yeşivalarda çalışmalar babil talmudu ile yürütülür.

talmud yeruşalmi (kudüs talmudu) 
i̇srailli akademisyenlerin yaklaşık mişna’yı 200 sene analiz etmeleri neticesinde ortaya çıkmıştır. rav muna ve rav yossi tarafından birlikte kaleme alınmıştır

talmud bavli (babil talmudu) 
kudüs talmudun’dan yaklaşık 100 yıl kadar sonra babilli musevi akademisyenlerin mişna’yı analizleri sonucu kaleme alınmış kudüs talmud’undan çok daha kapsamlı bir derlemedir. rav aşi ve ravina, 550'li yıllarda babil yahudi topluluğunun önde gelen iki lideriydi. rav aşi 427 yılında öldüğünde talmud’un ilk versyonunu yazmıştı, onun ölümünden sonra ravina onun çalıştırmaları daha da geliştirdi.. bu çalışma savoraim ya da rabbanan savoraei tarafından (talmud sonrası hahahmlardan), devam ettirildi. yaklaşık 250 sene kadar süren son çalışmalarla 700 yılına doğru son şeklini aldı.

babil talmud’un modern basımı mişna’nın tamamını ve 37 alt bölümünün gemara’sını içerir. 5894 sayfa 2.5 milyon kelimeden fazla kelime içerir.

talmud’un çift sayfa olarak yazılır ve bu sağlı sollu sayfalara daf adı verilir a ve b dafları bulunur ve “altbölüm daf a/b” formatında ifade edilir (şabat 20/b)

babil talmud’unun ilk yorumları raşi (rabi şlomo yitsaki, 1040-1105) tarafından yapılmıştır. yorumlar çok ayrıntılı bir biçimde tüm talmud’u kapsar, neredeyse bütün kelimeler açıklanır. yorumlar tosafot ("ekler") olarak bilinir ve dafların daha kolay anlaşılmasını sağlar

konular 
talmud’u okumak çok sayıda argümanı okumak anlamına gelir. her sayfada hahamlar sürekli tartışır. bu tür bir tartışmaya (amacı gerçeğin özüne ulaşmak olan) pilput denir. bu sözcük yeşiva dünyasının dışında ise olumsuz bir çağrışıma sahiptir çünkü bu tartışmaları okuyan eğitimsiz kişinin gözünde hahamlar sadece kılı kırk yarmaktadır.

hahamların gündelik yaşamda hiçbir uygulaması olmayacak konular üzerinde bile tartışmasının nedeni gerçeğe soyut bir şekilde ulaşmak, prensibi ortaya çıkarmaya çalışmaktı. bu hahamlar gerçeğin ne olduğunu anlamak ve doğru olanı yapmakla ilgileniyordu.

önemli bir başka nokta ise hahamların hiçbir zaman büyük konular hakkında tartışmadıklarıdır. domuz yemek ya da yememek, şabat günü ateş yakılabilir mi yakılamaz mı gibi konularda bir tartışma bulmak mümkün değildir. bu konularda tam bir anlaşma söz konusudur. sadece küçük ayrıntılar tartışma konusudur.

bugünkü talmud’un çevre metni rişonim’i, yani ilkler'i de içerir: şulhan aruh olarak bilinen yahudi kanunun 16. yüzyıldaki yazarı rabbi yosef karo’dan önce gelen haham otorileri. rişonimler'in en önde gelenleri arasında raşi, öğrencileri ve soyundan gelenler, tosafos’un baş yazarları olan maimonides ve nahmanides de yer alır.

talmudun kullanımı 
talmud yeşiva adı verilen haham yetiştiren okullarda, okutulur. bu okullarda öğrencilere gereken arapça ve aramice dilleri öğretildikten sonra sınıfça grup halinde bir imam eşliğinde her bir alt bölüm üzerinde uzun ve hararetli tartışmalar yapılır.

ayrıca bakınız 
 karaite yahudiliği
 kütüb-i sitte
 hadis
 kur'ancılık

kaynakça

 
antik i̇branice metinler