Uzaktan eğitimin tarihsel gelişimi

eğitmen ve öğrencinin aynı mekanda olma zorunluluğunu ortadan kaldıran öğrencinin kendi öğrenme sorumluluğunu kazandıran “uzaktan eğitim”, geçmişi ilk yüzyıla kadar dayanan, günümüz örgün eğitim sistemine de alternatif bir sistem olarak bulunan ve gelişen teknoloji ile birlikte başarı oranı her geçen gün artan bir eğitim sistemidir.
her ne kadar kesin bir başlangıç tarihi belirlenemese de, uzaktan eğitim uygulamalarının organizasyonel bir yapıda kullanımına 19. yüzyılda rastlanmaktadır. özetle maddeler halinde inceleyecek olursak, uzaktan eğitim uygulamalarının tarihsel gelişimini aşağıdaki şekliyle sıralamak mümkündür;

 1728 i̇lk uzaktan eğitim çalışması boston gazetesinde "steno dersleri" ile başlamıştır.
 1833 i̇sveç üniversitesinde hanımlara "mektupla kompozisyon dersleri" verilmiştir.
 1840 stenografi eğitimcisi olan isaac pitman i̇ngiltere bath ‘da mektupla steno öğretmeye başladı. pitman genellikle ilk modern eğitimci olarak bilinir.
 1892 chicago üniversitesi'nde ilk mektupla eğitim bölümü açılmıştır.
 1898 i̇sveç'te kurulan ve uzaktan eğitim'de dünyanın önde gelen kurumlarından olan "hermands" kurulmuştur. bu kurumda dil eğitimi yapılmıştır.
 1906 yazışmalı i̇lköğretim abd'de başlamıştır.
 1919 abd'de ilk eğitim ile ilgili radyo istasyonu kurulmuştur.
 1920 abd'de 176 tane eğitim amaçlı radyo istasyonu kurulmuştur.
 1923 abd'de mektupla lise eğitimi başlamıştır.
 1932- 1937 abd'de eğitim televizyonu yayınları iowa üniversitesinde başlamıştır.
 1939 fransa'da savaş yıllarında uzaktan eğitim ile öğrencilerin eğitimini sağlamıştır.
 1960	i̇ngiltere'de "british open university" açılmıştır

türkiye de uzaktan eğitim ilk olarak 1927 yılında eğitim sorunlarının görüşüldüğü bir toplantıda ele alınmış fakat sadece fikir bazında kalmış ve uygulamaya geçirilememiştir. konu ile ilgili tartışmalar 1950 li yıllara kadar devam etmiştir.
türkiye'de uygulanan uzaktan eğitimin tarihi gelişimini ise aşağıdaki gibi sıralayabiliriz;
 1927 dönemin m.e. bakanı mustafa necati tarafından tartışılması, 
 1956 ankara üniversitesi hukuk fakültesi, banka ve ticaret hukuku araştırma enstitüsünde başlaması, 
 1961 millî eğitim bakanlığı bünyesinde mektupla öğretim merkezi kurulması, 
 1966 mektupla öğretim merkezi genel müdürlük olması, 
 1975 yay-kur eğitimleri uzaktan eğitim uygulamaları gerçekleştirilmesi,
 1978 açık üniversite kurulmasına karar verilmesi, 
 1981 anadolu üniversitesi açıköğretim fakültesinin açılması
 1981 anadolu üniversitesi trt işbirliği ile okul televizyonu kullanarak eğitim vermeye başlaması 
 1992 millî eğitim bakanlığı bünyesinde açıköğretim lisesinin açılması
 odtü' de i̇nternet ile eğitim kullanılarak idea paketi uygulaması başlatılması. 
 
teknolojinin hızlı gelişimiyle orantılı olarak gelişen uzaktan eğitimin tarihsel gelişimini  dört ana evreye ayırarak inceleyebiliriz. mclendon (1999) bu evreleri şu şekilde ayırmıştır; “mektupla eğitim”, “çoklu ortam modeli”, tele öğrenme modeli” ve son olarak esnek öğrenme modeli”.

birinci evre: posta ile eğitim 

uzaktan eğitimin başlangıcı sayılabilecek mektupla öğrenim, bir okul veya yetkili kurum tarafından posta vasıtasıyla yürütülen öğretim yöntemidir. mektupla öğrenim, kültürel gelişim ve mesleki eğitim için hemen her bilim dalında eğitim sağlamıştır. özellikle fiziksel engelliler ve eve bağlı olanlar için ideal olan mektupla öğrenim kursları, görme engelli ve sağır çocukların anne-babaları için de özel programlar düzenlenmiştir. i̇ş çevreleri, dernekler ve silahlı kuvvetler, mektupla öğrenimden yoğun biçimde yararlanmış olan kurumlardır.
1840 yılında, i̇ngiltere’de, bir stenograf olan pitman, mektupla steno öğretmeye başlamıştır. pitman, gerçekleştirdiği uzaktan eğitim uygulamalarıyla, öğrencilere eğitim vermiştir. bu eğitim uygulamalarında, öğrencilere i̇ncil’de yer alan küçük parçaları steno ile yazmayı öğretmiştir. bu derslerde öğrencilerin başarıları da notla değerlendirilmiştir. 1919 yılında abd' de eğitim ile ilgili ilk radyo istasyonu kurulana kadar mektupla eğitim hızlı bir şekilde farklı ülkelerde kullanım alanı bulmuştur.
türkiye de ilk uzaktan eğitim uygulaması 1956 yılında ankara üniversitesi hukuk fakültesi banka ve ticaret hukuku araştırma enstitüsünde başlatılmıştır. bankada çalışanların hizmet içinde yetiştirilmesini amaçlayan bu çalışmada banka çalışanları mektupla öğrenim görmüşlerdir. 1958 yılında ise türk eğitim sisteminde uzaktan eğitim uygulamasında ilk önemli adımın atıldığı görülmüştür. bu önemli adım türkiye cumhuriyeti millî eğitim bakanlığı bünyesinde mektupla öğretim merkezi kurup dışarıdan okul bitirmek isteyenlere hazırlık kurslarının mektupla verilmeye başlamasıdır. 1974 yılında mektupla öğretim merkezi, mektupla öğretim okuluna dönüştürülmüştür. üçüncü aşamada ise uzaktan öğretimin yükseköğretim kademesine girmesidir. i̇lk girişim ise 1974 yılında mektupla yükseköğretim merkezinin kurulmasıdır. bu merkez 1983 yılında mesleki ve teknik açık öğretim okulu adını almıştır.

uzaktan öğretimin yükseköğretim kademesindeki bu girişimlerinin yerini 15 ay sonra (yaykur) yaygın yükseköğretim kurumu almıştır. bu kurum çeşitli nedenlerle başarısız olmuş ve 1981 yılında yürürlüğe giren 2547 sayılı yükseköğretim yasası nedeniyle ve aynı yasa ile anadolu üniversitesi bünyesinde açık öğretim fakültesi kurulmuştur.
bu modelin en büyük dezavantajı ise iletişim sorunlarına neden olabilen bir model olmasıdır. posta sistemini kullanan mektupla eğitim modelinde öğrencilere tanınan eşitlik ilkesi bazı durumlarda ortadan kalkabilir. posta dağıtımında yaşanan sıkıntılar, kayıplar veya gecikmeler öğrencilerin eğitimini direkt olarak etkiler. ayrıca bu model öğrencilerin grup çalışmasına elverişli bir model değildir bunun için gelişen teknolojiyle birlikte uzaktan eğitim alanında da, mektupla eğitim modelinden diğer evrelere geçişler yaşanmıştır.

i̇kinci evre: çoklu ortam modeli 
radyo ve televizyon,  ilk olarak 1919’da abd'de eğitimsel yayın yapan bir radyo istasyonunun kurulması ile beraber ilgi odağı olmuş ve şu ana kadar da geçerliliğini sürdürebilmiştir. ekonomik, zaman ve mekâna bağlı olmaksızın, kitle yayınına uygun, görsel ve işitsel öğeleri kolayca aktarabilme özellikleriyle uzaktan eğitimde bir çığır açmıştır. ayrıca kolayca kayıt altına alınabilme, tekrar tekrar izlenebilme ve diğer sistemlere uyumlu olması radyo ve televizyonu uzaktan eğitimin önemli bir aracı haline getiriyor. bugünlerde radyo ve televizyon çeşitli sosyo-kültürel tabakadan birçok insana hitap edebilmektedir. bu da uzaktan eğitimde çoklu ortam araçlarının kullanılabilirliğini önemli ölçüde artırmaktadır. radyo ve televizyon aracılığıyla verilen eğitimsel yayınların yapısı yapılan yayının kapsamına göre değişiklik gösterir. ulusal yayın yapan bir televizyon kanalının yaptığı yayınla bölgesel yayın yapan bir radyo arasında ciddi farklılık vardır. mesela “elazığ-fırat üniversitesi radyo-televizyonu il yayınının,  ulusal yayın yapan trt televizyon programlarının gerek içerik, gerek yayın saatleri yönünden farklı olacağı doğaldır.”(emre, 2004). uzaktan eğitimde kullanılan her araç gibi radyo ve televizyonun da dezavantajları vardır. i̇lk akla gelen etkileşimin tek yönlü olmasıdır. i̇zleyiciye ileti verilir ama bir tepki alınamaz. bu da konunun etkili bir şekilde öğrenilmesini kısıtlar. klasik öğrenme ortamından örnek verecek olursak derste sürekli konuşanın öğretmen olduğu ve öğrencilerin hiçbir müdahalede bulunmadığı bir sınıf ortamını düşünelim. böyle bir ortamda öğrenmenin sağlıklı bir şekilde gerçekleştiği söylenemez. diğer bir aksaklık ise radyo veya televizyon yayınını herkesin yararlanabileceği bir saatte yayınlamanın zorluğudur. bu da eğitim materyalinin öğrenciye ulaşmasını zorlaştırmaktadır. radyo ve televizyonun uzaktan eğitimdeki kullanımının tarihsel gelişimini sıralayacak olursak:

	1919 abd'de ilk eğitim ile ilgili radyo istasyonu kurulmuştur. 
	1920 ile 1930 arasında 200’ün üstünde eğitim amaçlı radyo istasyonuna lisans verilmiştir.
	1929 yılında ohio hava okulu radyo eğitim yayınları ile model olmuştur.
	1932- 1937 abd'de eğitim televizyonu yayınları iowa üniversitesinde başlamıştır. daha sonra 242 kanal daha eğitim yayınına katıldı. 
	1951’de western reserve üniversitesi bazı dersleri televizyon yoluyla vermeye başladı.
	1970'ten sonra kablo ve uydu aracılığıyla eğitimsel tv yayınları verilmeye başlandı.
	abd’nin yanı sıra i̇ngiltere’de bbc aracılığıyla, kanada’da çeşitli televizyon kuruluşları aracılığıyla, i̇srail’de “every man’s university” isimli tv programlarıyla uzaktan eğitime katkıda bulundular.
	hindistan’da uydu ile televizyon öğretimi yaygın biçimde kullanılmaktadır.
	türkiye'de ise 1981 yılından bu yana anadolu üniversitesi - trt işbirliği ile okul televizyonu hizmet vermektedir.
	1990’dan itibaren fırat üniversitesi eğitimsel radyo ve televizyon yayını yapmaya başladı.

üçüncü evre: tele öğrenme modeli 
üçüncü nesil tele öğrenme modeli sesli konferanslar, video konferanslar, görsel metin tabanlı konferanslar ve canlı televizyon ve radyo yayınlarını kapsar. i̇ki yönlü ses, iki yönlü görüntülü sesli ve görüntülü konferans uygulamalarına verilen genel isim olan senkron model, aynı zamanda tele öğrenme modeli olarak da bilinir. video konferans iki ya da daha fazla bölgede eş zamanlı olarak ses ve görüntü transferine olanak sağlayan bir etkileşimli telekonferans teknolojisidir. video konferans, farklı yerlerdeki insanların oturdukları yerde sanki yüz yüzeymişçesine birbirleriyle iletişime geçebilmelerini sağlar. 2 çeşit video konferans vardır.
 bir noktayla video konferans
 birden çok noktayla video konferans
bir noktayla video konferans: bir öğretmenin bulunduğu yerden bir sınıftaki öğrencilere ses ve görüntü transferi ile ders anlatmasıdır. bu teknolojiyle uzak bir yerde bulunan bir öğretmen sınıftaymışçasına öğrencilerine rahatlıkla ulaşabilir ve öğrenciler de anlayamadıkları konuları öğretmenlerine sorabilir.birden çok noktayla video konferans: farlı yerlerde olan çok sayıda insanın bulundukları yerlerden birbirleriyle buluşmasıdır. bu teknoloji sayesinde de aynı yerde bulunamayan öğretmenler öğrencilere ders anlatabilir ve öğrenciler de takıldıkları yerleri sorabilirler. çok noktayla video konferans kullanılarak yapılan öğretimlere örnek olarak, ahmet yesevi üniversitesi'nde verilmekte olan uzaktan eğitim dersleri sayılabilir. bu üniversitenin ilk kurulduğu yıllarda bazı bölümlerin dersleri tamamen video konferans yöntemiyle türkiye’den anlatılmıştır. uzaktan eğitimin üçüncü neslindeki bir diğer uygulamada canlı televizyon ve radyo yayınlarıdır. bu yayınlara öğrenciler bilgisayar ve mail aracılığıyla veya telefon ya da faxla katılarak sorularını canlı yayın esnasında programı sunan öğretmen veya ögretmenlere ilete bilmektedirler. türkiye'de ise  bu uygulamaya örnek olarak, anadolu üniversitesi'nde uzaktan öğretim için i̇ktisat, i̇şletme ve açıköğretim  fakülteleri öğrencilerine sınava hazırlık olması amacıyla canlı yayın programları hazırlanıp sunulması verilebilir.bu programlar 26-30 mart 2007 tarihleri arasında ve 21:30 23:20 saatleri arasında trt4'ten yayınlanmıştır. bu canlı yayın programlarında 6 ders ve her ders için 30 dakikalık süreler mevcuttur. genel muhasebe, genel matematik, i̇ktisada giriş, maliyet muhasebesi, i̇statistik, finansal yönetim derslerinde önceki yıllarda sorulan örnek sorular cevaplandırılmıştır. bu uygulamanın amacı ise öğrencileri sınavlara daha iyi hazırlayabilmektir. bu uygulamada öğrenciler canlı yayına telefonla bağlanarak derslere katılıp takıldıkları yerleri öğretmenlerine sorabiliyorlardı. bu şekilde canlı yayına katılıp soru sorabilmek, sadece soruyu soran öğrenci için değil dersi takip eden diğer öğrenciler için de çok yararlı olmaktadır. öğrenciler derslerle ilgili soracakları soruları faks (0222-320 07 58, 320 10 58, 330 46 26) ve e-mail (aofak@anadolu.edu.tr ) yoluyla ayrıca da açıköğretim bürolarına dosya kağıdına yazarak elle de ulaştırabilmektedirler.

dördüncü evre: esnek öğrenme modeli 
esnek uzaktan eğitim modelinde etkileşimli çoklu ortamlar, internet vasıtasıyla web tabanlı kaynaklara ulaşım, iletişimi internet tabanlı yapmak ve kullanıcıya otomatik cevap veren sistemleri kullanmak, sanal kampüs ortamları oluşturmak yer almaktadır. uzaktan eğitim teknolojilerini karşılaştırdığımızda yeni teknolojilerin eskilere öğrenme ve kaynak açısından daha etkili ve sınırlılıklarının daha az olduğunu görüyoruz. yeni teknolojiler bireye zaman, mekan ve öğrenme hızında esneklik sağlıyor. kurum maliyetlerinin azalması ve bununla rafine edilmiş bilgi en etkileşimli vasıtalarla öğrenciye sunulmaktadır. 
bu eğitim modelinin sunduğu esnek öğrenim birçok üniversitenin bu sisteme geçmesine neden olmuştur. bu modelin öğretim elemanına, öğretim mekanı ve zamanına gerek duymaksızın ders verme imkânı sağlaması uzaktan eğitime geçilmesinin başlıca sebeplerindendir. artı uzaktan eğitim veren öğretmenlerin daha disiplinli, motive edilmiş ve olgun oldugundan öğrenci ve öğretmene eşit temelde çalışma ortamı sağlaması uzaktan eğitimin tercih edilmesinin sebeplerindendir. bunların yanı sıra daugherty ve funke (1998) ‘e  göre uzaktan eğitimin öğrencilerin katılımı açısından teknik üstünlükleri de vardır. mesela, 24 saat erişimin olduğu bir sistemin olması, öğrencilerin fiziksel katılımını gerektirmemesi ve planlamada çatışmanın olmaması gibi teknoloji temelli uygulamaların oluşturduğu üstünlüklerdir.
bütün bu üstünlüklere rağmen uzaktan eğitimde bir sınırın gözetilmesi söz konusu olabilir. örneğin uzaktan eğitimin kurslara uygulanması sistemin öğretim planlaması ve içerik hazırlamasında zaman tasarrufuna büyük katkıda bulunabilir. bu kurslar bunun yanı sıra teknolojiyle önlemeye çalışsalar da personel öğrenci iletişiminin azalması sorunuyla karşılaşabilirler.

kaynakça 

 2)bulurman b. (2003), on-line eğitim ,  
 3) aksoy h. h., karakaya m. (2005), uzaktan eği̇ti̇m , 
 4) saint louis university (2008), point-to-point video conferencing,
 5)  karataş s.(2005), uzaktan eğitimin tarihsel gelişimi, 
 6)  emre y.(2003), ki̇tle i̇leti̇şi̇m araçlari ve www teknoloji̇leri̇ni̇n uzaktan eği̇ti̇m uygulamalarinda kullanilmasi, 
 7)  moore, m.g. ve kearsley, g.(2005). distance education a systems view. thomson wadsworth
 8)  daugherty, m., & funke, b.l. (1998). university faculty and student perceptions of web-based instruction. journal of distance education,
 9)  weller m. j.(1999) "a web based, distance education course on computers and the internet for entry-level students". proc.icee 99,ostrava,czech republic,august 10-14th,1999.
 10)  mcmahan k.:distance educator's desk guide, (1998).
 11)  keegan, d.:distance education, (1998)

tarihsel gelişimi