Gün Olur Asra Bedel

gün olur asra bedel, cengiz aytmatov'un bir romanıdır. roman, geleneklerini korumaya çalışan insanları anlatır. komünizm sırasında yaşanan anılar, insanların kutsal saydığı şeylerin yok sayılması, aşkın sorgulanması romanın değindiği konulardır. komünizm materyalist düşünce yapısı ile hayata bakmış, cenneti dünyaya getirmeye çalışmıştır. elbette bunun içinde cennet var olsun ya da olmasın insanlara yaşadıkları cehennemi değiştirmenin kendi ellerinde olduğunu anlatma çabası içinde olmuştur. kitaba kısaca mankurtlaşma ile geleneklerini koruma arasındaki insanların hikâyesi de denebilir.

bu yerlerde trenler doğudan batıya, batıdan doğuya gider gelir, gider gelirdi...

bu yerlerde demiryolunun her iki yanında ıssız, engin, sarı kumlu bozkırların özeği sarı özek uzar giderdi.

coğrafyada uzaklıklar nasıl greenwich meridyeninden başlıyorsa, bu yerlerde de mesafeler demiryoluna göre hesaplanırdı.

trenler ise doğudan batıya, batıdan doğuya gider gelir, gider, gelirdi...

"gün olur asra bedel", diğer adıyla "gün uzar yüzyıl olur" esas itibarıyla sovyetler birliği döneminde yaşanan sosyal ve kültürel sorunların bir öz eleştirisidir. aytmatov, romanında, geçmişin efsaneleriyle geleceğin bilimkurgusunu harmanladığı çok özel bir teknik uygulamıştır.

çağdaş romancılığın başyapıtlarından biri olan gün olur asra bedel, aslında yalın bir kurguya dayalıdır. uçsuz bucaksız bozkırların kuş uçmaz kervan geçmez köşelerinin birinde, trenlerin geçtiği küçük bir aktarma istasyonunda görevli iki arkadaştır, yedigey ve kazgangap.

aytmatov romanında, sıradan bir yaşamdan, ulusal ve toplumsal sorunlara gönderme yapar.yer, sarı özek bozkırıdır...kırgızistan'ın uçsuz bucaksız bozkırlarının birinde sarı özek'teki basit ve tekdüze bir yaşamın; demiryolcu yedigey'in, i̇kinci dünya savaşı'ndan beri arkadaşı ve en yakın dostu kazangap'ı, vasiyeti üzerine, atalarından miras kaldığına inandığı ve kutsal bildiği sarı özek bölgesinde bir mezarlığa gömmek istemesinin ve bu süreçte yaşadığı çelişkilerin öyküsüdür. çevre ve kişiler, bize pek yabancı olmayan, orta anadolu bozkırlarının ve halkının adeta bir kopyasıdır.

aytmatov'un yapıtlarında başlangıç, aynı zamanda bitiştir. başlayan her şey biter, biten her şey de yeni bir başlangıçtır. zamanın erdiği bozkırlarda, gün, yüzyıl kadar uzun; geçen yüzyıllar ise bugün kadar yakındır aslında. aytmatov tren raylarının sonsuzluğa uzayıp giden kıvrımları arasında yiyecek arayan bir tilkinin yaşadıklarını adeta empatik yaklaşımla yaşatır bizlere.

kazgangap, sağlığında, kırgız efsanelerinin birinde adı geçen nayman ana türbesi'nin yer aldığı ana beyit bölgesine gömülmek istediğini söylemiştir.
her şey, bir devenin sırtında ana beyit mezarlığına yol alan cenaze konvoyunun en önünde giden yedigey'in bilincinde oluşur ve gelişir. sarı özek'teki istasyondan kutsal mezarlığa giden cenaze konvoyunun başını çeken yedigey, can dostu kazgangap'la yaşadıklarını, bu kısa yolculuk sırasında geri dönüşlerle bilinç üstüne çıkarır. romanın ilerleyen sayfalarında, anlatılanların, bu yolculuk boyunca tahayyül edilenlerin ürünü olduğu ortaya çıkar. yedigey, koca ömrü, bir güne hatta saatlere sığdırır; geçmişin, şu anın ve geleceğin aynı şey olduğunu, deve sırtındaki bilinç akışlarında yaşar ve yaşatır.

gün olur yüzyıl olur, dönemin yönetim anlayışına, stalin diktatörlüğüne eleştirel bir bakış getirir. bu eleştirel bakış, devlet kademelerinde görev yapan kişilere olumsuz karakterler çizilmesiyle kendisini gösterir. roman kahramanlarında sabitcan, bozkırın karşısında şehri, sıradan kırgızın karşısında ise yönetime yakın, toplumsal yabancılaşmaya örneği temsil eder. aytmatov'un yapıtlarında olumsuz kişilerin şahsında, sistemin yozlaşmış uygulamaları, üstü kapalı da olsa acımasızca eleştilir.

yedigey, can dostu kazgangap'ın naaşını vefa borcunu ödemek üzere küçük bir cenaze konvoyuyla ana beyit'e götürmektedir. ancak, destan kahramanı nayman ana'nın mezarının bulunduğu ana beyit'te, sovyet yönetimince bir uzay üssü kurulmuştur.yedigey,aynı  zamanda  yaşadığı  yasak  aşkı  yani  zarifeyi  hatırlar.zarife  ve  kocası abutalip ıssız  sarı  özek  bozkırına  sürgün  edilmişlerdir.sebebi ise  abutalip´ín  savaş  sırasında  esir  düşmesidir.bir bakımdan hain  görülüyor.abutalip eski  hatıralarını yazıp tutuklandığı için  cezaevindeyken  ölür.kısa  süre  sonra  zarife´de yedigeyden  şüphelendiği  ve  abutalip´in  acısına  dayanamadığı  için  sarı özek´i  terkeder. sonradan  yedigey  zarife´nin  evlendiğini  öğrenir.

cengiz aytmatov, romanında "mankurt" kavramını bir sosyoloji terimi yapacak derecede çarpıcı sosyolojik saptama yapar. mankurt, aytmatov'dan sonra, geçmişini unutmuş, bedeniyle ve ruhuyla karşı tarafın buyruğu altına girmiş, yeni efendisine yaranmak için kendi değerlerine, ailesine ihanet edenlerin ortak adıdır.

nayman ana, mankurt olan oğlunu kurtarmaya çalışan, umut ve korku dolu bir yürekle çalkalanan bir kırgız anasıdır. onun mücadelesi, trajediyle bitse de, sonraki yüzyıllarda yaşanacaklara âdeta geçmiş çağlardan, ötelerden bir uyarıdır.

kırgız ananın trajedisi, bulduğu sandığı bir anda, oğlunun okuyla öldürülmesiyle, efsaneden modern topluma bir projeksiyon tutar. tarihsel mankurtlaşma, aslında, modern zamanlarda yaşanan mankurtlaşmanın iz düşümüdür âde

gün uzar yüzyıl olur'da geçmiş ile şu an, gerçekler ile destanlar iç içedir. juan juanlar, sarı özek bozkırında yaşayan naymanların topraklarını istilâ eder. tutsak aldıkları nayman gençlerinin kafalarına yaş deve derisinden bir başlık geçirirler. güneş altında kurumaya ve daralmaya başlayan deri, esirlere korkunç 
acılar verir.ayrıca çıkan saçlar deve derisine giremediğinden dönüp kurbanın kendi kafa derisine girer böylece tutsaklar hafızalarını kaybeder. tutsaklar bu işkencenin sonunda ya ölürler ya da mankurtlaşırlar yani belleklerini ve bilinçlerini yitirirler. juan juanlar, tutsakların anılarını belleklerinden silmekle, insanlığın bilincini yok etmekle insanlık onurunu ayaklar altına almayı başarmış (?) bir topluluktur.
mankurtlaşan tutsak artık efendisinden başkasını tanımaz. ne anasını, ne babasını, ne de bir başka şeyi hatırlar. ağzı var, dili yoktur artık; isyanı ve itaatsizliği hiç düşünmeyen tek varlıktır yeryüzünde.,
yedigey'in kazgangap'ı gömmek istediği yer, nayman ana'nın mezarı artık uzay üssüdür. romanda yerleşik sistemin değerlerini simgeleyen kazgangap'ın oğlu sabitcan ise babasının cenazesine dahi zorla gelmiştir; herhangi bir sorun çıkmadan bir an önce törenin bitmesini ve şehre dönmeyi istemektedir.
üsse yaklaşan cenaze konvoyunu durduran nöbetçiler, buranın askerî bölge olduğunu söyleyerek cenaze konvoyunun ana beyit'e girmesine izin vermek istemezler. tartışma sürerken nöbetçi subay gelir. nöbetçi subay kırgız kökenli bir delikanlıdır. kendi halkından bir muhatapla karşılaşan yedigey sorunu çözeceği inancıyla 
konuyu açıklamaya başlar. nöbetçi subayın cevabı çok kısa ve çarpıcıdır: "yoldaş, rusça konuş". yedigey afallayarak niçin kırgızca konuşmadığını sorar. kırgız subay görevde olduğunu, görevde iken kırgızca konuşamayacağı cevabını verir.
konvoy çaresizlik içinde, kutsal topraklardan uzaklaşır. yedigey başka bir yerde cenazeyi yaparak gömer; ancak kırgız geleneklerini, tam olarak bilmeden ve uygulayamadan gömmek onu çok rahatsız etmiştir.
aytmatov, baskıcı bir rejimin yerel ve ulusal değerleri silmeye çalıştığı bir zamanda alegrofik imgelerle ulusal kimliğini örten perdeyi aralamayı bilmiş, toplumsal sorunları ve bu sorunların derin yapılarını zamanın gündemine taşıma olanağını yaratmış ve romanlarıyla insanlığın hizmetine sunmuştur.
romanda geçen orman-göğüslü gezegeni aslen aytmatov'un zihninde yaratmak istediği coğrafya ve bu coğrafyada yaratmak istediği insanların izdüşümüdür. yıllarca rus mahkûmiyeti altında yaşayan kırgızlar'ın aslında layık olduğu coğrafya, orman-göğüslü gezegeni tadında bir coğrafyadır. elbette bu coğrafya herhangi birisi tarafından kırgızlara sunulacak değildir. bu gezegen tadında bir coğrafya için çabalamak gayret sarfetmek gereklidir. bazen kazanmak için kaybetmek gerekir...

cengiz aytmatov romanları
1991 romanları
100 temel eser