Anatomi

anatomi (eski yunanca ἀνατομή (anatomḗ) 'diseksiyon'), organizmaların ve parçalarının yapısının incelenmesi ile ilgili biyoloji dalıdır. anatomi, canlıların yapısal organizasyonu ile ilgilenen bir doğa bilimi dalıdır. tarih öncesi çağlarda başlangıcı olan eski bir bilim dalıdır. anatomi doğası gereği gelişimsel biyoloji, embriyoloji, karşılaştırmalı anatomi, evrimsel biyoloji ve filogeniye bağlıdır, çünkü bunlar anatominin hem anlık hem de uzun vadeli zaman ölçeklerinde üretildiği süreçlerdir. sırasıyla organizmaların ve parçalarının yapısını ve işlevini inceleyen anatomi ve fizyoloji, birbiriyle ilişkili disiplinlerin doğal bir çiftini oluşturur ve genellikle birlikte çalışılır. i̇nsan anatomisi, tıpta uygulanan temel bilimlerden biridir.

anatomi, yeni keşifler yapıldıkça sürekli gelişen karmaşık ve dinamik bir alandır. son yıllarda, vücut yapılarının daha ayrıntılı ve doğru bir şekilde görüntülenmesini sağlayan mri ve ct taramaları gibi gelişmiş görüntüleme tekniklerinin kullanımında önemli bir artış olmuştur.

anatomi disiplini makroskopik ve mikroskopik bölümlere ayrılır. makroskopik anatomi veya kaba anatomi, bir hayvanın vücut parçalarının çıplak gözle incelenmesidir. gross anatomi aynı zamanda yüzeysel anatomi dalını da içerir. mikroskobik anatomi, histoloji olarak bilinen çeşitli yapıların dokularının incelenmesinde ve ayrıca hücrelerin incelenmesinde optik aletlerin kullanılmasını içerir.

anatomi tarihi, insan vücudundaki organların ve yapıların işlevlerinin giderek daha iyi anlaşılması ile karakterize edilir. yöntemler de, karkasların ve kadavraların (cesetlerin) diseksiyonu yoluyla hayvanların incelenmesinden x-ışını, ultrason ve manyetik rezonans görüntüleme dahil olmak üzere 20. yüzyıl tıbbi görüntüleme tekniklerine kadar ilerleyerek önemli ölçüde gelişmiştir.

etimoloji ve tanım 
yunanca ἀνατομή anatomē "diseksiyon" (ἀνά aná "yukarı" ve τέμνω témnō "kestim" kelimelerinden ἀνατέμνω anatémnō "kestim, açtım") kelimesinden türetilen anatomi, sistemleri, organları ve dokuları dahil olmak üzere organizmaların yapısının bilimsel olarak incelenmesidir. çeşitli parçaların görünümünü ve konumunu, oluştukları malzemeleri ve diğer parçalarla olan ilişkilerini içerir. anatomi, sırasıyla bu parçaların işlevleri ve ilgili kimyasal süreçlerle ilgilenen fizyoloji ve biyokimyadan oldukça farklıdır. örneğin, bir anatomist karaciğer gibi bir organın şekli, boyutu, konumu, yapısı, kanlanması ve innervasyonu ile ilgilenirken; bir fizyolog safra üretimi, karaciğerin beslenmedeki rolü ve vücut fonksiyonlarının düzenlenmesi ile ilgilenir.

anatomi disiplini, kaba veya makroskobik anatomi ve mikroskobik anatomi dahil olmak üzere bir dizi dala ayrılabilir.  kaba anatomi, çıplak gözle görülebilecek kadar büyük yapıların incelenmesidir ve ayrıca yüzeysel anatomi veya yüzey anatomisini, dış vücut özelliklerinin görülerek incelenmesini de içerir. mikroskobik anatomi, histoloji (dokuların incelenmesi) ve embriyoloji (bir organizmanın olgunlaşmamış halinin incelenmesi) ile birlikte mikroskobik ölçekte yapıların incelenmesidir. bölgesel anatomi, karın gibi belirli bir vücut bölgesindeki tüm yapıların birbirleriyle olan ilişkilerinin incelenmesidir. buna karşılık sistemik anatomi, ayrı bir vücut sistemini oluşturan yapıların, yani sindirim sistemi gibi benzersiz bir vücut işlevini yerine getirmek için birlikte çalışan bir grup yapının incelenmesidir.

anatomi, organların ve sistemlerin yapısı ve organizasyonu hakkında bilgi edinmek amacıyla hem invaziv hem de invaziv olmayan yöntemler kullanılarak incelenebilir. kullanılan yöntemler arasında bir vücudun açılıp organlarının incelendiği diseksiyon ve video kamera donanımlı bir aletin vücut duvarındaki küçük bir kesiden sokulup iç organları ve diğer yapıları keşfetmek için kullanıldığı endoskopi yer alır. x ışınları kullanılarak yapılan anjiyografi veya manyetik rezonans anjiyografi, kan damarlarını görselleştirmek için kullanılan yöntemlerdir.

"anatomi" terimi genellikle insan anatomisini ifade etmek için kullanılır. bununla birlikte, hayvanlar aleminin geri kalanında büyük ölçüde benzer yapılar ve dokular bulunur ve bu terim diğer hayvanların anatomisini de içerir. zootomi terimi bazen özellikle insan olmayan hayvanları ifade etmek için de kullanılır. bitkilerin yapı ve dokuları farklı bir doğaya sahiptir ve bitki anatomisinde incelenirler.

anatominin alt bölümleri 

 topografik anatomi: vücut yapılarını, bölge bölge inceleyen anatominin alt dalıdır.
 sistematik anatomi : vücut yapılarını, organların bir araya gelmesiyle oluşan organ sistemleri düzeyinde ele alan anatomi dalı.
 karşılaştırmalı anatomi : i̇nsan ile başka canlıların vücut yapılarındaki benzer ve farklı tarafları karşılaştırmalı olarak ele alan ve bunu insan anatomisinin daha iyi anlaşılmasında kullanan anatomi dalı. veteriner hekimlerin öğretiminde kullanılır.
 klinik anatomi : vücut yapılarının hastalıklara tanı koyma aşamasındaki rollerini ortaya koyan alt uğraş alanıdır.
 nöroanatomi: sinir sistemi anatomisi ile ilgili dalıdır.
 gelişimsel anatomi : embriyoloji
 mikroskobik anatomi : histoloji
 patolojik anatomi : anatomopatoloji
 radyolojik anatomi : radyografi sonucu elde edilen radyogramda organ yapılarının ve organlar arası ilişkilerin incelenmesidir.
 sanatsal anatomi:
 yüzeysel anatomi:
 moleküler anatomi:
 morfometri:
 dekapod anatomisi:
 böcek morfolojisi:
 örümcek anatomisi:
 neandertal anatomisi:
 köpek anatomisi:
 kedi anatomisi:
 atgiller anatomisi:
 amfibi anatomisi:
 kuş anatomisi:
 balık anatomisi:
 köpekbalığı anatomisi:

tarih

antik 

m.ö. 1600'de eski mısır'a ait bir tıp metni olan edwin smith papirüsü'nde kalp ve damarlarının yanı sıra beyin ve beyin zarları ile beyin omurilik sıvısı, karaciğer, dalak, böbrekler, rahim ve mesane tarif edilmiş ve kalpten ayrılan kan damarları gösterilmiştir. ebers papirüsü'nde (m.ö. 1550 civarı) ise vücudun tüm sıvılarını vücudun her bir üyesine taşıyan veya her bir üyesinden gelen damarların yer aldığı bir "kalp incelemesi" bulunmaktadır. antik yunan anatomisi ve fizyolojisi, erken ortaçağ dünyası boyunca büyük değişimler ve ilerlemeler geçirmiştir. zaman içinde bu tıbbi uygulama, vücuttaki organların ve yapıların işlevlerinin sürekli gelişen bir anlayışıyla genişledi. beyin, göz, karaciğer, üreme organları ve sinir sisteminin anlaşılmasına katkıda bulunan insan vücuduna ilişkin olağanüstü anatomik gözlemler yapılmıştır.

helenistik mısır kenti i̇skenderiye, yunan anatomisi ve fizyolojisi için bir sıçrama tahtasıydı. i̇skenderiye, yunanlılar zamanında sadece tıbbi kayıtlar ve liberal sanatlar kitapları için dünyanın en büyük kütüphanesine ev sahipliği yapmakla kalmamış, aynı zamanda birçok tıp pratisyeni ve filozofa da ev sahipliği yapmıştır. mısır'ın ptolemaios hanedanının sanat ve bilime verdiği büyük destek i̇skenderiye'nin yükselmesine yardımcı olmuş ve diğer yunan devletlerinin kültürel ve bilimsel başarılarına rakip olmuştur. erken dönem anatomi ve fizyoloji alanındaki en çarpıcı gelişmelerden bazıları helenistik i̇skenderiye'de gerçekleşmiştir. üçüncü yüzyılın en ünlü anatomist ve fizyologlarından ikisi herophilus ve erasistratus'tur. bu iki hekim, rönesans'a kadar tabu olarak kabul edilen hüküm giymiş suçluların kadavralarını kullanarak tıbbi araştırmalar için insan diseksiyonuna öncülük etmiştir - herophilus sistematik diseksiyonlar yapan ilk kişi olarak kabul edilmiştir. herophilus, anatominin birçok dalına ve tıbbın diğer birçok yönüne etkileyici katkılarda bulunan anatomik çalışmalarıyla tanındı. çalışmalarından bazıları nabız sisteminin sınıflandırılması, insan atardamarlarının toplardamarlardan daha kalın duvarlara sahip olduğunun ve kulakçıkların kalbin parçaları olduğunun keşfini içeriyordu. herophilus'un insan vücudu hakkındaki bilgisi beyin, göz, karaciğer, üreme organları ve sinir sisteminin anlaşılması ve hastalıkların seyrinin tanımlanmasında hayati katkılar sağlamıştır.  erasistratus, boşlukları ve zarları da dahil olmak üzere beynin yapısını doğru bir şekilde tanımlamış ve serebrum ile serebellum arasında bir ayrım yapmıştır. i̇skenderiye'deki çalışmaları sırasında erasistratus özellikle dolaşım ve sinir sistemi çalışmalarıyla ilgilenmiştir. i̇nsan vücudundaki duyusal ve motor sinirleri ayırt edebilmiş ve havanın akciğerlere ve kalbe girdiğine ve daha sonra vücuda taşındığına inanmıştır. atardamarlar ve toplardamarlar arasında yaptığı ayrım - atardamarlar vücuttaki havayı taşırken, toplardamarlar kalpten gelen kanı taşıyordu - büyük bir anatomik keşifti. erasistratus aynı zamanda epiglotun ve triküspit de dahil olmak üzere kalp kapakçıklarının isimlendirilmesinden ve işlevlerinin tanımlanmasından da sorumluydu. üçüncü yüzyılda yunan hekimler sinirleri kan damarları ve tendonlardan ayırmayı ve sinirlerin sinirsel uyarıları ilettiğini fark etmeyi başardılar. motor sinirlerdeki hasarın felce yol açtığını ortaya koyan herophilus olmuştur. herophilus beyindeki meninksleri ve ventrikülleri adlandırmış, serebellum ve serebrum arasındaki ayrımı takdir etmiş ve beynin aristoteles'in öne sürdüğü gibi bir "soğutma odası" değil "aklın merkezi" olduğunu kabul etmiştir herophilus ayrıca optik, okülomotor, trigeminal, yüz, vestibülokoklear ve hipoglossal sinirlerin motor bölümlerini tanımlamasıyla da tanınır. mö üçüncü yüzyılda hem sindirim hem de üreme sistemlerinde büyük başarılar elde edilmiştir. herophilus sadece tükürük bezlerini değil, ince bağırsak ve karaciğeri de keşfedip tanımlayabilmiştir. rahmin içi boş bir organ olduğunu göstermiş, yumurtalıkları ve rahim tüplerini tanımlamıştır. spermatozoanın testisler tarafından üretildiğini kabul etmiş ve prostat bezini ilk tanımlayan kişi olmuştur.

kasların ve iskeletin anatomisi, bilinmeyen yazarlar tarafından yazılmış bir antik yunan tıp eseri olan hipokrat külliyatı'nda anlatılmaktadır. aristoteles omurgalı anatomisini hayvan diseksiyonuna dayanarak tanımlamıştır. praxagoras arterler ve damarlar arasındaki farkı tanımlamıştır. yine m.ö. 4. yüzyılda herophilos ve erasistratus, ptolemaios döneminde i̇skenderiye'deki suçluların viviseksiyonuna dayanarak daha doğru anatomik tanımlar üretmiştir.

2. yüzyılda anatomist, klinisyen, yazar ve filozof olan bergamalı galen, antik çağın son ve oldukça etkili anatomi tezini yazmıştır. mevcut bilgileri derlemiş ve hayvanların diseksiyonu yoluyla anatomi çalışmıştır. hayvanlar üzerinde yaptığı viviseksiyon deneyleriyle ilk deneysel fizyologlardan biri olmuştur. galen'in çoğunlukla köpek anatomisine dayanan çizimleri, sonraki bin yıl boyunca etkili bir şekilde tek anatomi ders kitabı haline geldi. çalışmaları, 15. yüzyılda yunancadan çevrilene kadar rönesans doktorları tarafından yalnızca i̇slam altın çağı tıbbı aracılığıyla biliniyordu .

ortaçağdan erken modern döneme 

anatomi klasik dönemden on altıncı yüzyıla kadar çok az gelişmiştir; tarihçi marie boas'ın yazdığı gibi, "on altıncı yüzyıldan önce anatomideki ilerleme ne kadar gizemli bir şekilde yavaşsa, 1500'den sonraki gelişme de o kadar şaşırtıcı derecede hızlıdır". 1275 ve 1326 yılları arasında bologna'daki anatomistler mondino de luzzi, alessandro achillini ve antonio benivieni antik çağlardan bu yana ilk sistematik insan diseksiyonlarını gerçekleştirdiler. mondino'nun 1316 tarihli "anatomi "si insan anatomisinin ortaçağda yeniden keşfedilmesinde ilk ders kitabı olmuştur. mondino'nun diseksiyonlarında izlenen sırayla vücudu tanımlar; önce karın, sonra göğüs kafesi, sonra baş ve uzuvlar. sonraki yüzyıl boyunca standart anatomi ders kitabı olmuştur.

leonardo da vinci (1452-1519) andrea del verrocchio tarafından anatomi eğitimi almıştır. anatomi bilgisini sanat çalışmalarında kullanmış, insan ve diğer omurgalıların iskelet yapıları, kasları ve organlarının birçok eskizini yapmıştır. 

padua üniversitesi'nde anatomi profesörü olan andreas vesalius (1514-1564), modern insan anatomisinin kurucusu olarak kabul edilir. aslen brabant'lı olan vesalius, yedi ciltlik geniş formatlı bir kitap olan de humani corporis fabrica ("insan vücudunun yapısı") adlı etkili kitabını 1543 yılında yayınladı. genellikle i̇talyan manzaralarına karşı allegorik pozlarda olan doğru ve karmaşık ayrıntılı illüstrasyonların titian'ın öğrencisi olan sanatçı jan van calcar tarafından yapıldığı düşünülmektedir.

i̇ngiltere'de anatomi, herhangi bir bilim dalında verilen ilk halka açık derslerin konusuydu; bunlar 16. yüzyılda company of barbers and surgeons tarafından verildi ve 1583'te royal college of physicians'da lumleian cerrahi dersleri ile birleştirildi.

geç modern 

amerika birleşik devletleri'nde tıp okulları 18. yüzyılın sonlarına doğru kurulmaya başlandı. anatomi derslerinde diseksiyon için sürekli kadavra akışı gerekiyordu ve bunları elde etmek zordu. philadelphia, baltimore ve new york, suçluların geceleri mezarlıkları basarak yeni gömülmüş cesetleri tabutlarından çıkardıkları ceset hırsızlığı faaliyetleriyle ünlüydü. benzer bir sorun, cesetlere olan talebin o kadar büyük olduğu i̇ngiltere'de de mevcuttu ki, kadavra elde etmek için mezar hırsızlığı ve hatta anatomi cinayetleri işleniyordu. bunun sonucunda bazı mezarlıklar gözetleme kuleleriyle korunmuştur. i̇ngiltere'de bu uygulama 1832 anatomi yasası ile durdurulurken, amerika birleşik devletleri'nde jefferson tıp koleji'nden doktor william s. forbes'un 1882'de "lübnan mezarlığı'ndaki mezarların tahrip edilmesinde dirilticilerle suç ortaklığı yapmaktan" suçlu bulunmasının ardından benzer bir yasa çıkarıldı.

i̇ngiltere'de anatomi öğretimi, 1863'ten 1889'a kadar aberdeen üniversitesi'nde regius anatomi profesörü olan sir john struthers tarafından dönüştürülmüştür. struthers, başta anatomi olmak üzere tıbbın temelini oluşturan bilimlerde üç yıllık "klinik öncesi" akademik öğretim sisteminin kurulmasından sorumluydu. bu sistem 1993 ve 2003 yıllarında tıp eğitiminde yapılan reforma kadar sürdü. öğretmenliğin yanı sıra, karşılaştırmalı anatomi müzesi için çok sayıda omurgalı iskeleti toplamış, 70'in üzerinde araştırma makalesi yayınlamış ve tay balinası'nın halka açık diseksiyonu ile ünlenmiştir. 1822'den itibaren kraliyet cerrahlar koleji tıp okullarında anatomi öğretimini düzenledi. tıp müzeleri karşılaştırmalı anatomi konusunda örnekler sunuyor ve öğretimde sıklıkla kullanılıyordu. ignaz semmelweis lohusalık hummasını araştırdı ve bunun nasıl oluştuğunu keşfetti. sıklıkla ölümcül olan bu ateşin, tıp öğrencileri tarafından muayene edilen annelerde ebelerden daha sık görüldüğünü fark etti. öğrenciler diseksiyon odasından hastane koğuşuna gittiler ve doğum yapan kadınları muayene ettiler. semmelweis, stajyerler her klinik muayeneden önce ellerini klorlu kireçle yıkadıklarında, anneler arasında lohusalık ateşi görülme sıklığının önemli ölçüde azaltılabileceğini gösterdi. 

modern tıp çağından önce, vücudun iç yapılarını incelemenin ana yolu ölülerin diseksiyonu ve yaşayanların muayenesi, palpasyonu ve oskültasyonu idi. canlı dokuları oluşturan yapı taşlarının anlaşılmasını sağlayan mikroskopinin ortaya çıkmasıydı. akromatik lenslerin geliştirilmesindeki teknik ilerlemeler mikroskobun çözme gücünü artırmış ve 1839 civarında matthias jakob schleiden ve theodor schwann hücrelerin tüm canlıların temel organizasyon birimi olduğunu tespit etmiştir. küçük yapıların incelenmesi, içlerinden ışık geçirilmesini gerektirdi ve mikrotom, incelenecek yeterince ince doku dilimleri sağlamak için icat edildi. farklı doku türlerini ayırt etmeye yardımcı olmak için yapay boyalar kullanan boyama teknikleri oluşturuldu. histoloji ve sitoloji alanlarındaki gelişmeler 19. yüzyılın sonlarında başladı cerrahi tekniklerdeki gelişmelerle birlikte biyopsi örneklerinin ağrısız ve güvenli bir şekilde alınmasına olanak sağlamıştır. elektron mikroskobunun icadı çözünürlük gücünde büyük bir ilerleme sağlamış ve hücrelerin ultrastrüktürü ile organel ve içlerindeki diğer yapıların araştırılmasına olanak tanımıştır. yaklaşık aynı zamanda, 1950'lerde, proteinlerin, nükleik asitlerin ve diğer biyolojik moleküllerin kristal yapılarını incelemek için x-ışını kırınımı kullanımı yeni bir moleküler anatomi alanının doğmasına yol açmıştır.

vücudun iç yapılarının incelenmesine yönelik non-invaziv tekniklerde de aynı derecede önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. x-ışınları vücuttan geçirilebilmekte ve çeşitli derecelerde opaklığa sahip iç yapıları ayırt etmek için tıbbi radyografi ve floroskopide kullanılabilmektedir. manyetik rezonans görüntüleme, bilgisayarlı tomografi ve ultrason görüntüleme, iç yapıların daha önceki nesillerin hayal gücünün çok ötesinde bir derecede benzeri görülmemiş ayrıntılarla incelenmesini sağlamıştır.

anatominin inceleme alanına giren vücut yapıları 

 kemikler
 kıkırdaklar
 eklemler
 ligamentler (bağlar)
 kaslar
 solunum sistemi
 dolaşım sistemi
 ürogenital sistem
 sindirim sistemi
 sinir sistemi
 endokrin sistem
 deri

kaynakça

dış bağlantılar 

 e-anatomy
 türk anatomi dizini

ayrıca bakınız 
 anatomik terapötik kimyasal sınıflandırma sistemi
 anatomide hareket terimleri
 anatomik varyasyon 
 anatomik terminoloji
 terminologia anatomica
 anatomik patoloji 
 anatomi tiyatrosu
 veteriner anatomi müzesi 
 anatomi cinayeti
 vücut planı
 fizyonomi
 zooloji
 botanik 

 
anatomik terminoloji
morfoloji (biyoloji)
tıp bilimleri
biyolojinin genel alanları