Amerika

amerika (; i̇spanyolca ve portekizce: américa; ) veya amerika kıtası, batı yarımküre'de yeni dünya olarak adlandırılan bölgede, kuzey amerika, orta amerika, güney amerika ve bunlara bağlı adalardan meydana gelen kıtalar ve adalar topluluğu. amerika kıtası, batı yarımküre'deki kara alanının çoğunu kapsar ve yeni dünya'yı oluşturur. amerika sözcüğü birçok dilde amerika birleşik devletleri (abd) anlamında da kullanıldığı için kavram karmaşasına neden olabilmektedir.

yakınındaki adalarla birlikte dünya yüzeyinin %8'ini ve kara alanının %28.4'ünü barındıran amerika'nın topoğrafyasına amerikan kordilerası adı verilen ve kıtanın batı sahili boyunca ilerleyen uzun bir sıradağ hakimdir. amerika'nın daha düzlük olan doğu kısmınaysa amazon, mississippi, río de la plata ve st. lawrance nehirlerinin ve büyük göller'in havzaları hakimdir. amerika, kuzeyden güneye  boyunca uzandığı için kıtanın iklimi ve ekolojisi kuzey kanada, grönland ve alaska'daki kutup tundralarından orta ve güney amerika'daki tropik yağmur ormanlarına kadar devasa çeşitlilik gösterir.

i̇nsanlar, amerika'ya ilk olarak 42 bin ilâ 17 bin yıl önce beringia'dan geçerek asya'dan gelmiştir. na-dene dillerinin konuşurlarından müteşekkil ikinci bir göç dalgası da aynı yoldan onları takip etmiştir. amerika yerlilerinin amerika'ya yerleşmesinin son aşaması, genellikle mö 3500'de i̇nuitlerin kutup bölgelerine yerleşmesi olarak kabul edilir.

amerika'ya ilk yerleşen avrupalı, leif ericson adlı bir viking kâşifidir. ancak kuzey amerika'daki viking kolonisi asla kalıcı olamamış ve sonra terk edilmiştir.

15. yüzyılın başlarında avrupa iç savaşlar ve kara ölüm'ün neden olduğu nüfus kaybından yavaş yavaş toparlanıyordu. osmanlı'nın asya'ya giden ticaret yollarında tuttuğu hakimiyet, batı avrupalı ​​hükümdarları alternatifler aramaya sevk etti, bu da kristof kolomb'un yolculuklarına ve "yeni dünya"nın keşfine neden oldu.

i̇spanyol kâşif kristof kolomb'un 1492-1502 arasındaki yolculukları, kıtanın avrupa'yla (ve daha sonraları diğer eski dünya devletleriyle) kalıcı etkileşimini başlatmıştır. kolombiyen değişim adı verilen bu dönem, etkileri ve sonuçları günümüzde hâlen devam eden keşifler, fetihler ve sömürgeleşmelere yol açacaktı. i̇spanyollar, çok sayıda amerika yerlisini köleleştirdi.

avrupa ve batı afrika'dan gelen hastalıklar, amerika yerlilerini perişan etti ve avrupa devletleri amerika'da koloniler kurdular. aralarında büyük miktarda senetli kölenin ve afrika'dan getirtilen kölelerin de bulunduğu avrupa kökenli toplu göç dalgaları, büyük ölçüde yerlilerin yerine geçmiştir.

amerika'nın dekolonizasyonu 1774'teki amerikan devrimi'yle başlamış, 1890' ların sonundaki i̇spanya-amerika savaşı'yla büyük ölçüde bitmiştir. günümüzde amerika nüfusunun neredeyse tamamı bağımsız ülkelerde yaşamakta, ancak sömürgeciliğin etkisi yüzünden bu nüfus, avrupalı kolonici ve sömürgecilerin kültürel mirasını taşımaktadır. bunlar arasında en belirginleri hristiyanlık ve hint-avrupa dillerinin konuşulmasıdır. amerika nüfusu, çoğunlukla i̇ngilizce, i̇spanyolca, portekizce ve fransızca ve az da olsa felemenkçe konuşur.

i̇sim kökeni 
amerika isminin kökeni ile ilgili birkaç teori vardır:
 bunlardan çok kabul göreni, i̇talyan kâşif amerigo vespucci'nin adından geldiğine dair olanıdır.
 i̇kinci bir teori kıtaya ayak basan ilk batı avrupalı olan john cabot'nun finansörü richard amerike'nin adından türetildiğidir.
 bir başka teori de bu adın nikaragua'daki "amerrique" bölgesinin adından geldiğidir.

1. teori 
bu teoriye göre america sözcüğü 1500'lü yılların başında yaptığı iki yolculuk sonucu güney amerika'nın doğu sahillerine ve karayiplere ulaşan i̇talyan denizci ve haritacı amerigo vespucci'nin isminden türetilmiştir. teoriye göre, alman haritacı martin waldseemüller bu ismi vespucci'nin isminin latince söylenişi olan “americus vespucius”tan türetmiştir.

1507 yılında batlamyus'un "kozmografya" eserinin latince güncellemesi üzerine çalışan martin waldseemüller, vespucci'nin mektuplarından birinde "mundus novus" adını verdiği "yeni dünya"yı keşfettiğini okuyunca, "cosmographiae introductio"da amerika ("america") ismini önerir.

her ne kadar, waldseemüller'in çalışmasının yayılmasıyla "amerika" terimi popülerlik kazandıysa da, vespucci'nin yazılarındaki tutarsızlıklar birçok i̇spanyol ve portekizlinin eleştirisine sebep oldu. bu eleştiriler vespucci'nin diğer denizcilerin keşiflerini kendisininmiş gibi gösterdiğini söylüyor ve bununla birlikte de "yeni dünya" fikrine şüpheyle bakıyordu. yine de avrupa'nın diğer ülkelerinde "yeni dünya" için "amerika" ve orada yaşayanlar için de "amerikalı" adı kullanımı yaygınlaşıyordu. ancak i̇spanya ve portekiz'de resmî terim doğu hint adaları idi.

waldseemüller "amerika" adını kullandığında somut olarak kristof kolomb ve diğer kaşifler tarafından keşfedilen antilleri ve güney amerika'nın kuzeydoğu sahillerini kastediyordu.

"amerika" adı ilk defa batı yarımküredeki kıtanın tamamını adlandırmak için 1538 yılında gerardus mercator tarafından bir harita üzerinde kullanılmıştır.

2. teori 
teoriye göre "amerika" adının 1497 yılında john cabot'nun yolculuğunu finanse eden i̇ngiltere'nin bristol şehrinden richard amerike'nin adından türetilmiştir. cabot, kıtaya ayak basan ilk batı avrupalı olmuştur.

nüfus 

amerika'da 1 milyardan fazla insan yaşar. bunların üçte ikisi amerika birleşik devletleri, brezilya ve meksika vatandaşıdır. amerika'da sekiz megakent mevcuttur: new york (23.9 milyon), meksiko (21.2 milyon), são paulo (21.2 milyon), los angeles (18.8 milyon), buenos aires (15.6 milyon), rio de janeiro (13.0 milyon), bogotá (10.4 milyon) ve lima (10.1 milyon).

din 

amerika kıtasında tüm ülkelerdeki çoğunlukta olan inanç hristiyanlıktır.

kaynakça