Bir Bebek Evi

bir bebek evi (danca ve bokmål: et dukkehjem), henrik ibsen'in 1879 yılında yazdığı üç perdelik tiyatro oyunudur.

konusu 1879 yılında bir norveç kasabasında geçen oyun, burjuva sınıfından üç çocuklu bir anne olan nora adlı karakterin, ekonomik özgürlüğü ve toplumsal yaşama katılmasının kısıtlanarak kendisine bir bebekmiş gibi davranıldığını fark edişini ve bir kadın olarak toplumun biçtiği rollerin dışına çıkıp birey olma çabasını  konu edinir. aile, özgürlük, sorumluluk, öz saygı, ahlak, dürüstlük, insan onuru temalarını işleyen bir eserdir.

ibsen'in, arkadaşı laura kieler'in yaşadıklarından yola çıkarak yazdığı oyunun ilk gösterimi 21 aralık 1879 tarihinde danimarka kraliyet tiyatrosu'nda gerçekleşti. toplumsal cinsiyet ilişkilerinin hararetle tartışıldığı bir dönemde, evlilik normlarına karşı tutum sergilemesi nedeniyle büyük sansasyona yol açtı.

arka plan 

henrik ibsen, bu oyunu arkadaşı laura petersen kieler'in yaşadıklarından ilhamla, 1879 yılında yazdı. laura, henüz 19 yaşında iken ibsen’in "brand" oyununun devamı niteliğindeki "brand’ın kızı: bir hayatın portresi" adında bir roman yazmış; daha sonra ibsen  ve eşi ile tanışıp arkadaş olmuştu. ibsen'in "kanaryam, bülbülüm" gibi isimlerle çağırdığı genç kız, öğretmen victor kieler ile evlendikten sonra da görüşmeye devam ettiler. eşi victor vereme yakalanınca laura, onu doktorların tavsiye ettiği gibi yumuşak iklimi olan bir ülkeye götürebilmek için henüz tamamlanmamış kitabını ibsen'in yardımıyla yayımlatmayı denedi; ancak ibsen kitabı yayıncıya tavsiye etmedi. bunun üzerine kocasının haberi olmadan sahte imza ile borç alan laura, gazetelere yazdığı yazılardan alacağı ödemelere güvenerek borcu ödeyeceğini düşünüyordu ama kısa zamanda imza sahteciliği ortaya çıktı. victor kieler, olanları öğrenince yeni doğmuş bebekleri de dâhil olmak üzere çocuklarının ondan alınmasını ve eşinin akıl hastanesine kapatılmasını talep etti.

bu olaydan derinden etkilenen ibsen,  hemen danimarka’daki yayıncısıyla görüşerek laura’nın durumuyla ilgilenmesini rica etti. ibsen, türkçeye nora:bir bebek evi olarak çevrilen oyunu yazmayı laura kendisine kitabın basımı için başvurduğunda düşünmeye başlamıştı. ancak kaleme alması laura'nın akıl hastanesinde tutulduğu dönemde oldu.  oyunda laura kieler’in yaşadıklarına çok benzer bir öykü kurdu.  laura’nın kocasının hastalığını, güneye gitme gereksinimini ve bir imza sahteciliği ile borç para bulunmasını aynen kullandı.

laura, bir ay kadar sonra akıl hastanesinden çıkarılmış ve victor kieler, iki yıl sonra onu tekrar eşliğe kabul etmiştir. ibsen'in oyunundaki gibi kapıyı çarpıp çıkması söz konusu olmamıştır.

karakterler 

 nora helmer, norveç'te bir kasabada yaşayan, evlenmeden önce babası, evlendikten sonra da kocası tarafından bebek muamelesi gören ve sosyal meselelerle ilgilenmesine izin verilmemiş olan üç çocuklu, genç ve güzel ev kadını.
 thorvald helmer,  nora'nın avukat kocası. 
 doktor rank, thorvald’ın eski, nora’nın yakın dostu.
 kristine linde, nora’nın çocukluk arkadaşı.
 nils krogstad, thorvald’ın çocukluk ve üniversite arkadaşı
 anne marie, nora’nın dadısı, çocuklarının bakıcısı. 
 çocuklar: nora'nın ivar, bobby ve emmy adındaki üç çocuğu  replikleri olmaksızın oyuna dahil olmuştur.
  hamal, oyunun başında eve noel ağacını getirir.
  helene, nora'nın hizmetçisi.

konusu 

oyun, 1879 yılının noel arifesinde norveç'te orta sınıf burjuva ailesi olan helmerler’in evinde geçer. nora, üç çocuklu, genç ve güzel, iyi niyetli bir kadındır. bankacı kocası torvald helmer, müdürlüğe terfi etmiştir ve akşam birlikte bir noel kutlamasına katılacaklardır. alışverişten eve dönen nora, aldıkları ile ilgilenirken on yıldır görmediği eski okul arkadaşı kristine linde ziyarete gelir. 

yatalak annesine ve kardeşlerine bakmak için hayatı boyunca çalışmak zorunda kalmış linde’nin paraya ihtiyacı vardır. nora, onu bankada işe alması için torvald ile konuşmaya söz verir. torvald helmer, çalışanlarından krogstad’ın yerine kristine’yi işe almak ister çünkü krogstad’ın imzada sahtecilik gibi yasa dışı işleri olduğunu öğrenmiştir. kocasının krogstad'ı işten çıkarma kararı, nora'yı güç durumda bırakır; çünkü nora'nın kimsenin bilmediği bir sırrı vardır. birkaç yıl önce kocasının hasta olduğu sırada  tedavi amacıyla avrupa'nın güneyine seyahate gitmeleri gerektiğinde nora, gerekli parayı bulmak için babasının imzasını taklit ederek  imzaladığı senetle kocasından habersiz krogstad’a borçlanmıştır.

krogstad, işinin tehlikede olduğunu öğrenince, nora’yı tehdit eder ve borç almasının bir suç olduğunu söyler. zira o yıllarda kadınların eşleri ya da kocaları kefil olmadan kredi almaları kanunen yasaktır. krogstad nora'yı, eğer işinden kovulursa  kocasına her şeyi anlatmakla  tehdit eder. bir mektup yazarak posta kutusuna atar ve gider.  geçmişte krogstad ile duygusal bir ilişkisi olan kristine, nora'nın sırrını açıklamaması için krogstad'ı ikna etmeye çalışır.

aşırı gergin ve endişeli olan nora, posta kutusundaki mektubu okumaması için tarantella dansı yaparak eşinin dikkatini dağıtır. onun, balodan döndükten sonra  mektubu okuyup her şeyi öğreneceğini bilmektedir ve zihinsel olarak kendisini intihara hazırlar.

torvald, balodan sonra mektubu okuyup olanları öğrenince tepkisi, sadece kendisini düşünmek olur. nora'ya bu olanların kendi adını da lekeleyeceğini, evli kalmaya devam edemeyeceklerini söyler ve onu yalancı, düzenbaz, ikiyüzlü bir insan ve kötü bir anne olmakla suçlar. ancak bu sırada yeni bir mektup gelir.  kristine'nin etkisiyle korgstad, şantajdan vazgeçtiğini bildiren ikinci bir mektup bırakmıştır ve içinde nora'nın senedi vardır. nora böylece kurtulmuştur ve kocası sevinerek tutumunu değiştirir. sözlerini geri alan torvald, nora'yı affettiğini söyler ve karısıyla her zamanki gibi bebekmiş gibi konuşmaya başlar.

ancak nora,  evde bir bebekten farkı olmadığını, eşinin onu kafesteki bir kuş gibi bu evde tuttuğunu artık anlamıştır. evi terk etmeye karar verir. kocası, bir eş ve anne olarak görevlerini hatırlatırsa da nora, şöyle cevaplar: 

balo kıyafetini çıkarır, eşini ve üç çocuğunu arkasında bırakıp evi terk eder.

çevirileri ve sahnelenmesi 
herik ibsen, üç perdelik oyunu ağustos 1879'ta tamamladı. oyun 4 aralık 1879'da kopenhag'da 8000 kopya olarak basıldı ve bir ay içinde tükenince ikinci ve üçüncü baskıları ardı ardına yapıldı.  kısa süre sonra  almanca, i̇ngilizce ve i̇sveç diline çevrildi.  henüz sahnelenmeden önce  i̇skandinavya sınırlarını aşan uluslararası bir tartışma başladı ve böylece ibsen’in uluslararası ölçekte tanınan bir yazar haline geldi. eser yayımlandıktan sonra ibsen, bir kesim için istenmeyen insan olurken, bir diğer kesim için öncü bir yazar olarak saygı gördü.  oyun daha sonra fin, leh (1882), rus (1883)  dillerine  hollandaca (1887'de), sırpça (1891) ve hırvatça (1891), 1894’te i̇spanyolca, portekizce ve macarca’ya  1903’te katalanca’ya çevrildi.

bir bebek evi'nin ilk sahnelenişi kopenhag'daki kraliyet tiyatrosu'nda gerçekleşti. nora karakterini betty hennings, torvald’ı ise emil poulsen'in canlandırdığı oyunun ilk gösterimi 21 aralık 1879 gecesi yapıldı. 1880 yılı içinde oyun stockholm, oslo, bergen, münih gibi pek çok alman kentinde oynandı. ancak almanya tiyatrolarında sahnelenebilmesi için oyuna nora’nın çocuklarına bir kere daha baktıktan sonra dizlerinin üstüne düştüğü ve ayrılamadığı farklı bir son yazmak zorunda kalmıştı. i̇bsen 1880'de yayımladığı bir açık mektupta; finale başka birinin müdahale etmesini engellemek için,  nora'nın evi terk etmediği farklı bir son yazdığını ve  gerektiğinde kullanılmak üzere almanya'daki yayımcısına ilettiğini belirmiş ve  bunu barbarca bir saldırı olarak değerlendirmiştir.

eser, 1881’de viyana’da, 1882’de abd’nin milwaukee ve 1883'te louisville şehrinde sahnelendi. 1880 yılında nora adı altında i̇ngilizce 'ye çevrilen oyunun ilk londra gösterimi 7 haziran 1889 tarihinde yapıldı ancak daha önce 1884 yılında  kelebeği parçalamak adıyla bir uyarlama olarak londra’da sahnelenmeye başladı.  nora rolü, zamanın tanınmış artistleri tarafından ideal bir rol olarak benimsenmekteydi. petersburg'da eleonora duse, paris'te gabrielle réjane, suzanne despres nora rolünü canlandıran sanatçılardandır.

oyunu muhsin ertuğrul, 1929-1930 sezonunda dârülbedâyi’de bir bebek evi adıyla sahneledi; çevirisi haldun zihni tarafından yapıldı.  eser daha sonra 1942 yılında, o zamanki adıyla maarif vekilliği neşriyatı tarafından, cevad memduh altar çevirisiyle "nora bir bebek evi" adıyla yayımlandı. ertuğrul’un daveti üzerine türkiye’ye gelen rolg reenneke’in rejisörlüğünde 1956 yılında devlet tiyatroları'nda sahnelendi. 1965-1966 ve 2012-2013 sezonlarında tekrar gösterimi yapıldı.

türkçede sonraki yıllarda  armağan sancar ersin (1998), bilge rovesti (2007), yılmaz öğüt (2011), feride eralp ve jale karabekir  (2012) çevirisiyle de yayımlandı. 1985-1986 ve 2017-2018 sezonlarında i̇stanbul şehir tiyatroları'nda tekrar gösterimi yapılmış, tiyatro boyalı kuş tarafından da feminist bir dramaturji ile sahnelendi.

bir bebek evi, norveç'in ibsen yılı ilan ettiği 2006'da dünyanın en çok sahnelenen tiyatro oyunu olmuştur.

uyarlamaları

sinema uyarlamaları 

 bir bebek evi, 2017, yönetmen: charles huddleston
 et dukkehjem, 2013, danimarka, film uyarlaması, yönetmen: tobias gundorff boesen,
 rumah boneka, 2011, endonezya, yönetmen: wawan sofwan
 nora : a doll's house, 2000, i̇srail, yönetmen: ilan rone
 sara, 1992, i̇ran, yönetmen: dariush mehrjui
 a doll's house, 1973, i̇ngiltere, yönetmen: patrick garland
 a doll's house, 1973, i̇ngiltere, fransa, yönetmen: joseph losey
 casa de muñecas, 1943, arjantin, yönetmen: ernesto aranciba
 nora, 1922, almanya, berthold viertel
 a doll's house, 1922, abd, yönetmen: charles bryant
 casa di bambola, 1919, i̇talya, yönetmen: febo mari
 a doll's house, 1918, abd, yönetmen: maurice tourneur
 a doll's house, 1917, abd, yönetmen: joseph de grasse
 ee zertva, 1917, rusya, yönetmen: tsjeslav genrikovitsj sabinsky
 a doll's house, 1915, abd, yönetmen: allan holubar
 a doll's house, 1911, abd, yönetmen: n/a

televizyon uyarlamaları 

 a doll's house, 2013, abd, yönetmen: josh hitchins, kyle cassidy
 a doll's house, 2012, i̇ngiltere, yönetmen: simon stephens
 a doll's house, 1992, i̇ngiltere, yönetmen: david thacker
 nora helmer, 1974, almanya, yönetmen: rainer werner fassbinder
 nora, oder ein puppenheim, 1973 almanya, yönetmen: hans neuenfel
 et dukkehjem, 1973, norveç, yönetmen: arild brinchmann
 a doll's house, 1970, i̇ngiltere, yönetmen: joan kemp welch
 ett dockhem, 1970, i̇sveç, yönetmen: per sjöstrand
 a doll's house, 1950, abd, yönetmen: edmund rice
 nora, 1944, almanya, yönetmen: herald braun

galeri

dış bağlantılar 

 orijinal norveççe metin 
 metin ve diğer kaynaklar  norveç ulusal kütüphanesi sitesinde
 film uyarlamaları  internet movie database'de.
 a doll’s house: a study guide 
1946 radyo uyarlaması internet archive'de
 i̇ngilizce sesli kitap , librivox'ta
 i̇stanbul şehir tiyatroları'nda bir bebek evi

kaynakça 

1879 tiyatro oyunları
dünya belleği kütüğü