Trikloroetilen

trikloroetilen (tce), c2hcl3 formülüne sahip organik bileşik. renksiz bir sıvıdır ve kloroform benzeri bir kokuya sahiptir. düşük sıcaklıklarda yanıcı değildir. sanayide yağ çözücü olarak kullanılır.

tarihçe
trikloroetilen sentezinin en eski kaydı 1836'ya kadar uzanır. auguste laurent tarafından, potasyum hidroksitin 1,1,2,2-tetrakloroetan ve 1,1,1,2-tetrakloroetan üzerindeki etkisinden elde edildi ve formülü  olarak not edildi (o dönemlerde karbonun atom ağırlığının, gerçekte olanın yarısı kadar olduğu düşünülüyordu). laurent, bileşiği elinde yeterli miktarda bulunmadığı için daha fazla araştıramadı.

trikloroetilen, 1864 yılında alman doktor e. fischer tarafından hekzakloroetanın hidrojen ile indirgenmesiyle elde edildi ve araştırıldı. ticari üretimi 1920'de almanya'da ve 1925'te abd'de başladı.

öncülüğünü i̇ngiltere'de imperial chemical industries'in yaptığı, gelişimi "anestezide bir devrim" olarak tanıtıldı. başlangıçta kloroformdan daha az hepatotoksisiteye sahip olduğu ve eterin "hoş olmayan keskinliği" ve yanıcılığı olmadığı düşünüldüğünde, yine de daha sonraları tce'nin sanıldığı kadar masum olmadığı kısa süre sonra ortaya çıktı. yan etkileri arasında kardiyak aritmiler, hızlı anestezi indüksiyonunu önleyen düşük uçuculuk ve kanda yüksek çözünürlük, karbon dioksit absorbe eden sistemlerde kullanılan soda kireç ile reaksiyonlar, soda kireç ile kullanıldığında uzun süreli nörolojik işlev bozukluğu ve kloroformunkine yakın hepatotoksisite yer alır.

trikloroetilen anestezisi, türkiye'ye ilk olarak 1947'de getirilmiş ve 1950'de kullanılmaya başlanmıştır. trikloroetilenin anestezik olarak kullanımı, 1984 öncesinde sağlık bakanlığı tarafından yasaklanmıştır.

1956'da halotanın piyasaya sürülmesi, tce'nin genel anestezik olarak kullanımını büyük ölçüde azalttı. tce'nin fetal toksisitesi ve kanserojenik potansiyeline ilişkin endişeler, 1980'lerde gelişmiş ülkelerde anestezide kullanımının terk edilmesine yol açtı.

gıda ve ilaç endüstrilerinde trikloroetilenin kullanımı, toksisitesi ile ilgili endişeler nedeniyle 1970'lerden beri dünyanın birçok yerinde yasaklanmıştır. mevzuat, kimyasal r45 risk ibaresi (kansere neden olabilir) taşıyan kanserojen olarak sınıflandırıldığından, avrupa'daki birçok proseste trikloroetilenin yerinin değiştirilmesini zorunlu kılmıştır.

1995 yılında yazılan a civil action kitabı, 1970'lerde şebeke suyundaki trikloroetilen kirlenmesi sonrası çocuklarda artan lösemi vakaları nedeniyle iki şirkete karşı açılan bir davayı (anderson v. cryovac) konu edinmiş ve 1998 yılında sinemaya uyarlanmıştır.

üretimi
1970'lerin başından önce, çoğu trikloroetilen asetilenden iki aşamalı bir işlemle üretildi. i̇lk olarak asetilen, kimyasal denkleme göre 1,1,2,2-tetrakloroetan üretmek için 90 °c'de bir ferrik klorür katalizörü kullanılarak klor ile işlenir:
hc≡ch + 2 cl2 → cl2chchcl2
1,1,2,2-tetrakloroetan daha sonra trikloroetilen verecek şekilde dehidroklorine edilir. bu, sulu bir kalsiyum hidroksit çözeltisi ile gerçekleştirilebilir:
2 cl2chchcl2 + ca(oh)2 → 2 clch=ccl2 + cacl2 + 2 h2o

ancak günümüzde çoğu trikloroetilen etilenden üretilmektedir. i̇lk olarak etilen, 1,2-dikloroetan üretmek için bir ferrik klorür katalizörü üzerinde klorlanır:
ch2=ch2 + cl2 → clch2ch2cl
ek klor ile yaklaşık 400 °c'ye ısıtıldığında 1,2-dikloroetan, trikloroetilene dönüştürülür:
clch2ch2cl + 2 cl2 → clch=ccl2 + 3 hcl
bu reaksiyon, çeşitli maddeler tarafından katalize edilebilir.  en yaygın olarak kullanılan katalizör, potasyum klorür ve alüminyum klorürün bir karışımıdır. bununla birlikte, gözenekli karbonun çeşitli formları da kullanılabilir. bu reaksiyon, bir yan ürün olarak tetrakloroetilen üretir ve reaksiyona beslenen klor miktarına bağlı olarak, tetrakloroetilen ana ürün bile olabilir. tipik olarak trikloroetilen ve tetrakloroetilen birlikte toplanır ve daha sonra damıtma yoluyla ayrılır.

kullanımları
metallerin yağlarının temizlenmesinde, ekstraksiyon çözücüsü olarak yağ ve wax'larda, boyalarda çözücü olarak, kuru temizlemede leke çıkarıcı, soğutucu ve ısı transferi sıvısı olarak, elektronik parçaların temizlenmesinde, boya ve tutkallarda seyreltici, tekstil sanayiinde kimyasal ara madde, havacılık endüstrisinde ise sıvı oksijen püskürtülmesinde kullanılır.

tce, amerika birleşik devletleri'nde kerosen yakıtlı roket motorlarını temizlemek için de kullanılmıştır (tce, hidrojen yakıtlı motorları temizlemek için kullanılmamıştır). statik ateşleme sırasında, rp-1 yakıtı motorda hidrokarbon birikintileri ve buharlar bırakacaktır. motor kullanımı ve gelecekteki ateşleme sırasında patlama olasılığını önlemek için bu birikintilerin motordan yıkanması gerekiyordu. tce, her test ateşlemesinden hemen önce ve sonra motorun yakıt sistemini yıkamak için kullanıldı. yıkama prosedürü, tce'nin motorun yakıt sisteminden pompalanmasını ve motora bağlı olarak solventin birkaç saniye ile 30-35 dakika arasında değişen bir süre boyunca taşmasına izin verilmesini içeriyordu.

anestezi
 
avrupa ve kuzey amerika'da 1930'lar ila 1970'ler arasında trimar ve trilene isimleri altında uçucu anestetik olarak kullanılmıştır. birleşik krallık'ta "trilene" ismi altında, benzer kokulu kloroform ile karıştırılmaması için maviye boyanarak satılmıştır. tce, 1940'larda kloroform ve dietil eter gibi ilk dönem anesteziklerinin yerini almıştır, kendisinin yeri 1960'larda halotan tarafından alınmıştır. 2000 yılındaki verilere göre hâlâ afrika'da tce anestezik olarak kullanılmaktaydı.

güvenlik
amerika birleşik devletleri'nde, trikloroetilen de dâhil olmak üzere endüstriyel atıklardan kaynaklanan yeraltı suyu ve içme suyu kirliliği, insan sağlığı için büyük bir endişe kaynağıdır ve çok sayıda ölüme ve davaya yol açmıştır.

kimyasal kararsızlık
metallerin yağlardan arındırılmasında geniş bir kullanım alanına sahip olmasına rağmen trikloroetilen zaman içinde metallere maruz kaldığında stabilitesini yitirir ve bozunmaya başlar. bu fenomen 1961 gibi erken zamanlarda fark edildiğinde ticarî trikloroetilenin içine stabilizatörler katılmaya başlandı. genellikle stabile edilmesi için etil metil keton kullanılır. tce için stabilizatör olarak 1,4-dioksanın kullanımına dair bilgi, tce formülasyonlarını açıklayan eski patent literatüründeki eksiklik nedeniyle yetersizdir.

fizyolojik etkileri
trikloroetilen, solunduğunda merkezî sinir sistemine etkisi anestezi durumuyla sonuçlanır. gaba reseptörlerini inhibe eder. düşük konsantrasyonlarda solunum yollarını tahriş etmemektedir. 1940'larda tce'nin karbon dioksit absorbe sistemlerinde (sodyum hidroksit ve kalsiyum oksit) tepkimeye girip fosgen ve dikloroasetilen oluşturduğu anlaşılmıştır. ameliyat için yeterli olan tce anestezisi ile kas gevşemesi yetersizdi. hepatotoksisite ile ilgili sorunların yanı sıra bu nedenlerden dolayı, tce 1960'larda kuzey amerika ve avrupa'da halotan gibi daha güçlü anesteziklere popülaritesini kaybetti.

tıbbî olmayan akut maruziyetin semptomları, baş ağrısı, baş dönmesi ve kafa karışıklığı ile başlar, artan maruziyetle bilinç kaybına kadar gider, sarhoşluk semptomlarına benzer.

trikloroetilenin insan sağlığına etkileri hakkında bilinenlerin çoğu meslekî maruziyetlere dayanmaktadır. merkezî sinir sistemi üzerindeki etkilerin ötesinde, işyerinde trikloroetilene maruz kalma, karaciğer ve böbreklerde toksik etkilerle ilişkilendirilmiştir.

amerikan eyalet ve federal sağlık kuruluşları ve uluslararası kuruluşlar, trikloroetileni bilinen veya olası kanserojen olarak sınıflandırıyor. 2014 yılında, uluslararası kanser araştırma ajansı, trikloroetilenin sınıflandırmasını grup 1 olarak güncelledi; bu, insanlarda böbrek kanserine neden olduğuna ve ayrıca karaciğer kanseri ve lenfoma ile ilgili bazı kanıtlara neden olduğuna dair yeterli kanıtın mevcut olduğunu belirtti.

maruziyet ve düzenlemeler
genel olarak, atmosferik tce seviyeleri sanayinin ve nüfusun yoğunlaştığı bölgelerde en yüksektir. kırsal ve uzak bölgelerde atmosferik seviyeler en düşük olma eğilimindedir.

özgül ağırlığı 1'den büyük (sudan daha yoğun) olan trikloroetilen, eğer çevreye yeterli miktarda dökülürse yoğun susuz faz sıvısı (dnapl) olarak mevcut olabilir.

yeraltı suyunda tce'nin bilinen ilk raporu, 1949'da, tce'nin endüstriyel salınımlarından kaynaklanan iki ayrı kuyuda kirlenme örneğini tanımlayan iki i̇ngiliz kimyager tarafından verildi. mevcut federal ve eyalet araştırmalarına göre, abd'de test edilen içme suyu tedarik kaynaklarının %9 ila %34'ü bir miktar tce kirliliğine sahip olabilir. epa, çoğu su kaynağının 5 ppb'lik maksimum kirletici madde düzeyine (mcl) uygun olduğunu bildirmiştir. epa'ya göre, trikloroetilen hem solunum hem de deri yoluyla maruz kalma nedeniyle tehlikelidir ve en güçlü şekilde, akut maruz kalma durumunda bağışıklık sistemini baskılayıcı etkilerle, ayrıca kronik maruz kalmalarda otoimmün etkilerle ilişkilidir.

2023 yılında iki abd eyaleti, minnesota ve new york, trikloroetileni yasaklamıştır.

i̇şçileri sağlıklarına yönelik risklere karşı korumayı amaçlayan mevcut ab mevzuatı (kimyasal maddeler direktifi 98/24/ec ve kanserojen direktifi 2004/37/ec dâhil) şu anda trikloroetilenin kullanımda işçilere yönelik risklerin kontrol altına alınmasına yönelik bağlayıcı, asgari gereklilikler getirmemektedir.

remediasyon
son araştırmalar, trikloroetilenin toprak ve yeraltı suyunda, saha dışında arıtılıp imha edilmek üzere uzaklaştırılması yerine, yerinde iyileştirilmesine odaklanmıştır. doğal olarak oluşan dehalococcoides türü bakterilerin tce'yi parçalama yeteneğine sahip olduğu tespit edilmiştir. anaerobik koşullar altında indirgeyici klorsuzlaştırma yoluyla trikloroetileni bozar. aerobik koşullar altında pseudomonas fluorescent, tce'yi metabolize edebilir.

tce'nin neden olduğu toprak ve yeraltı suyu kirliliği de kimyasal arıtma ve ekstraksiyon yoluyla başarılı bir şekilde giderilmiştir. nitrosomonas europaea bakterisi, trikloroetilen de dâhil olmak üzere çeşitli halojenli bileşikleri parçalayabilmektedir. toluen dioksijenazın, pseudomonas putida tarafından tce'nin bozulmasında rol oynadığı rapor edilmiştir. bazı durumlarda xanthobacter autotrophicus, tce'nin %51'e kadarını co ve co2'ye dönüştürebilir.

kaynakça 

alkenler
organoklorürler
iarc grup 1 kanserojenler
toprak kirliliği
su kirliliği
kuru temizleme
halojenli çözücüler
genel anestezikler
kloroalkenler