Mehmet Ali Aybar

mehmet ali aybar (d. 5 ekim 1908, i̇stanbul - ö. 10 temmuz 1995, i̇stanbul), türkiye'de sosyalist hareketin önde gelen isimlerinden, 1971'de kapatılan türkiye i̇şçi partisi lideri, ve sosyalist devrim partisi kurucu genel başkanı, avukat, atlet ve milletvekili.

hayatı
mehmet ali aybar, 5 ekim 1908'de hareket ordusu kumandanlarından hüseyin hüsnü paşa'nın büyük oğlu yarbay tahsin bey'in oğlu olarak i̇stanbul'da doğdu. diğer dedesi ise gelenbevi i̇smail efendi'dir. aybar aynı zamanda nazım hikmet'in büyük teyzesinin torunudur. 

gençlik yıllarında sporda gösterdiği başarılarıyla da tanınan aybar, 1928-1935 arası türkiye millî atletizm takımında yer almış, bu dönemde 100 ve 200 metre bayrak yarışlarında türkiye rekorları kırmıştı. aybar 1931'de balkan şampiyonu olan 4 x 100 bayrak takımının da başarılı koşucuları arasındaydı.  1928 amsterdam olimpiyatları’na, 1930, ’31 ve ’33 atina balkan oyunları’na katılmıştır. galatasaray spor kulübünün atletizm takımında uzun süre spor yaptı.

yeşilköy’deki fransız okulu’nu ve galatasaray lisesi’ni bitirdi.  i̇stanbul üniversitesi hukuk fakültesinden mezun oldu. aynı fakültede prof. ali fuat başgil'in anayasa hukuku asistanı, ardından hukuk doktoru ve 1942’de devletler hukuku doçenti oldu. hukuk doktoru iken paris'e sorbonne üniversitesi'ne hukuk araştırmaları yapmaya gitti. i̇kinci dünya savaşı`nın çıkmasıyla, kuzeni şair oktay rifat ve birkaç arkadaşı ile beraber bisiklete atlayıp paris’ten lyon’a kaçtı, oradan da türkiye’ye döndü. 

vatan gazetesinin sahibi ve başyazarı ahmet emin yalman'ın önerisiyle burada yazmaya baslayan aybar,   1946’da yazdığı “milli şef” i̇nönü rejimini eleştiren “kâğıt üzerinde demokrasi” başlıklı yazı nedeniyle üniversitedeki görevinden uzaklaştırıldı.

1946 seçimlerinde bağımsız milletvekili adayı oldu, fakat seçilemedi.

1947-49 yılları arasında, her ikisi de sıkıyönetimce kapatılan hür ve zincirli hürriyet gazetelerini çıkarttı. i̇smet i̇nönü'ye yazdığı açık mektup başlıklı makalesi nedeniyle hakaretten 1949'da 3 yıl 8 ay hapis cezasına çarptırılarak paşakapısı cezaevi’ne girdi. burada, diğer şair kuzeni nâzım hikmet’le 1950 affına kadar yattı. genel afla serbest bırakılan aybar iki yıl sonra avukatlığa başladı.

1962'de türkiye i̇şçi partisinin genel başkanlığına seçildi. 1965 ve 1969 genel seçimlerinde bu partiden i̇stanbul milletvekili seçildi.

1966'da abd'nin vietnam'daki savaş suçlarını yargılamak üzere oluşturulan uluslararası russell mahkemesine yargıç olarak seçildi.

1968'de sovyetler birliği'nin çekoslovakya'yı işgaline karşı çıktı ve türkiye’ye özgü sosyalizm şeklinde de ifade ettiği güleryüzlü, insancıl, hürriyetçi sosyalizm anlayışını savundu. bu görüşlerine karşı çıkanlar ile arasındaki anlaşmazlığın büyümesi üzerine, 1969'da genel başkanlıktan, 1971'de de parti üyeliğinden istifa etti.  12 mart döneminde meclis’teki tek sosyalist olan aybar, dönemin baskılarına ve idamlara karşı tek başına mücadele etti.

ti̇p genel başkanı iken 1963'te gaziantep'te yapılan genel yönetim kurulu toplantısı açılış konuşmasında kürt sorununun etnik, kültürel ve ekonomik yönleri olduğu ve acil çözüm gerektiği ilk defa bir siyasi parti tarafından dile getirilmiştir. 1964'te türkiye i̇şçi partisinin ilk büyük kongresinde kabul edilen parti programında kürt sorunu "doğu kalkınması" başlığı altında ele alınıp bunun salt ekonomik bir sorun olmadığı vurgulanarak şu ifadelere yer verilmiştir:“bölgenin ekonomik geriliğine paralel olarak buradaki vatandaşlar sosyal ve kültürel bakımdan geri durumdadırlar. üstelik bu vatandaşlarımızdan kürtçe ve arapça konuşanlar veya alevi mezhebinden olanlar bu durumları sebebiyle ayırıma uğramaktadırlar. (...) hak ettikleri yurttaşlık nimetlerinden tam olarak yararlandırılmamışlardır. (...) türkiye i̇şçi partisi bu yurttaşlarımıza tam bir yurttaş muamelesi yapacaktır. (...) anayasamızın din, dil, ırk, sınıf ve zümre ayırımı yapılamayacağını öngören emri harfi harfine yerine getirilecektir.”12 mart muhtırası sonrası anayasa mahkemesi tarafından türkiye i̇şçi partisinin kapatılmasına karar verilirken, kongrede "türkiye'nin doğusunda kürt halkının yaşadığı" yönünde alınan kararlar da gerekçe olarak belirtmiştir.

1975'te ti̇p’ten ayrılan elli arkadaşı ile beraber kısa bir süre sonra sosyalist devrim partisi adını alacak olan ve 12 eylül 1980'de diğer partilerle birlikte kapatılan sosyalist partiyi kurdu. i̇lk defa bu partinin tüzüğünde, genel başkan ve yöneticilerin üst üste iki dönem başa geçmelerini engelleyen ve yönetim kurulunun üçte ikisinin kol emekçilerinden oluşmasını öngören şartlar yer aldı.

1947'de evlendiği siret uncu'dan (ö. 1987), güllü (d. 1956) adlı bir kızı oldu. siret hanım'ın yeğeni çiğdem talu'dur.

mehmet ali aybar, 10 temmuz 1995 tarihinde i̇stanbul'da florence nightingale hastanesinde kalp yetmezliği sonucu öldü.

kitapları 

bağımsızlık demokrasi sosyalizm (1968)
12 mart’tan sonra meclis konuşmaları (1973)
marksizmde örgüt sorunu: leninist parti burjuva modelinde bir örgüttür (1979)
neden sosyalizm? (1987)
ti̇p tarihi i, ii, iii (1988)
sosyalizm ve bağımsızlık - uğur mumcu ile söyleşi (1986)

dış bağlantılar 

 mehmet ali aybar internet sitesi
 i̇letişim yayınlarından çıkan kitapları ve biyografisi

kaynakça 

1908 doğumlular
i̇stanbul doğumlu siyasetçiler
galatasaray lisesinde öğrenim görenler
i̇stanbul üniversitesi hukuk fakültesinde öğrenim görenler
türkiye'deki siyasi parti genel başkanları
tbmm 13. dönem i̇stanbul milletvekilleri
tbmm 14. dönem i̇stanbul milletvekilleri
1928 yaz olimpiyatları atletleri
türk marksistler
türk erkek kısa mesafe koşucuları
türk olimpiyat atletleri
20. yüzyıl türk avukatları
1995 yılında ölenler
i̇stanbul'da ölenler
kalp yetmezliğinden ölenler
aşiyan mezarlığı'na defnedilenler
türkiye i̇şçi partisi mensubu siyasetçiler