Tlingitler

tlingitler (tlingitçe lingít, łingít ; , rusça тлинкиты tlinkitı, тлингиты tlingitı, колоши koloşi), amerika birleşik devletlerine bağlı alaska eyaletinin güneydoğusunda alexander takımadaları'nda ve kanada'nın britanya kolumbiyası eyaletinin kuzeybatısı ile yukon eyaletinin güneyinde ılıman yağmur ormanlarında karmaşık avcı ve toplayıcı kültür geliştiren, pasifik kuzeybatısı kızılderilileri (kıyı tlingitleri) ya da subarktik kızılderilileri (i̇ç tlingitleri) kültür grubundan, anasoylu, önceleri animist ya da şamanist iken sonradan hristiyan olan, na-dene halkları dil gubundan kızılderili halkı. en yakın akrabaları dilce na-dene dillerini oluşturan eyaklar ile atabasklardır. alaska yerli dil merkezine göre toplam sayıları 11.000 kişidir ve alaska'daki 10.000 kişilik nüfustan 300 kadarı, kanada'daki 1.000 kişilik nüfustan ise 75 tanesi anadillerini konuşabiliyor. tlingitlerle avrupalıların ilk karşılaşması rus i̇mparatorluğuna bağlı rus alaskası (1733 – 1867) döneminde 1741 yılında ruslarla olmuştur. totem direği ile çilkat dokuması sanatıyla öne çıkarlar.

tlingitler kültürel açıdan 2 ana gruba ayrılır ve her biri ayrı halklar olarak da addedilir:
kıyı tlingitleri ya da deniz tlingitleri veya asıl tlingitler (tlingitçe lingít ya da eilʼká ḵwáan < éilʼká ḵwáan «deniz sakinleri / saltwater people», i̇ngilizce coastal tlingit, maritime tlingit, tlingit proper) pasifik kuzeybatısı kızılderilileri kültür grubundandır ve tipik yağmur ormanı geçimi sürdürürler. çoğunlukla alaska'da yaşarlar ve komşularını etlilemişlerdir. geleneksel olarak 3 alt gruba ayrılırlar: gulf coast, northern, southern coastal tlingit. kıyı tlingitleri kültürel açıdan komşu halkları da etkilemiştir: tlingitleşmiş eyaklar (tlingitized eyak) ile tlingitleşmiş güney tuçonları (tlingitized southern tutchone).
i̇ç tlingitleri ya da kara tlingitleri (tlingitçe łingít ya da daḵká ḵwáan < daaḵ-ká ḵwáan «iç sakinleri / inland-people», i̇ngilizce inland tlingit, interior tlingit) subarktik kızılderilileri kültür grubundandır ve atabasklar gibi tayga geçimi sürdürürler. kanada'da yaşarlar ve komşularından etkilenmişlerdir.

köken bilimi 
tlingit, tlinkit adı kendilerine verdikleri lingít, (tetlin lehçesinde: łingít) adına dayanır ve «people of the tides» anlamındadır. sibirya'daki türk halklarından olan telengitlerin adına benzese de her ikisini birbirine karıştırmamak gerekir.

koloş < kolosh adı rusların verdiği колоши (koloşi) adından gelir ve bu da supikçe kulut'ruaq  («labret») sözüne dayanır. tlingitlere supikler swaciit derler. koloş adı almancada koulischen biçiminde 1796 tarihli haritada geçer.

kabileleri 
tlingit kabileleri (ḵwáan):

dil ve eğitim 

hem kıyı tlingitleri (büyük kuzey tlingitçesi, uzak kuzey tlingitçesi ve güney tlingitçesi) hem de i̇ç tlingitleri (i̇ç tlingitçesi) aynı dilin farklı lehçelerini konuşurlar. 2012 rakamlarına göre tlingitçeyi akıcı biçimde konuşanların sayısı 200 kişidir ve bu sayıya yarım bilenler ya da sonradan öğrenen dilciler dahil değildir.

şirketleşme  
rus amerikası döneminde abd'nin ruslarla birlikte idare ettiği alaska'yı 1867 yılında rus i̇mparatorluğundan satın almasından bu yana 100 yıldır çözülemeyen yerlilerinin (alaska eskimoları ve alaska kızılderililerinin) toprak taleplerini çözmek üzere abd kongresinde 18 aralık 1971 tarihinde başkan richard nixon tarafından imzalanarak yürülüğe giren ve abd tarihinin en büyük toprak talebini karşılayan yasa olan alaska yerli talepleri çözümleme yasası (ancsa) gereği kurulan alaska yerli bölge şirketlerinden tinglit-haida central council hükûmetinin ortak işletmesindeki sealaska corporation yerli bölge şirketi haydalar ile tlingitlere ait olup buna bağlı 12 köy şirketinden 2 tanesi (haida corporation ile kavilco inc.) hariç hepsi tlingitlerindir. köy şirketleri topraklarının yüzey hakkına sahiptir, fakat bölge şirketleri hem köy şirketlerinin hakkına hem de toprakların yeraltı hakkına sahiptir.

sanat 

hem alaska yerli sanatı hem de pasifik kuzeybatısı sanatı içerisinde ela alınan tlingitlerde sanat çalışmaları daha çok fonksiyoneldir. deriden giyim kuşam ürünleri ile ağaçtan oyma kano ve özellikle de totem direği en çok tanınan ve örnekleri dünyanın değişik müzelerinde görülen sanat eserleridir. geleneksel yontma aracı olarak denizkabuğu, taş ve kemikten yapılan bıçak, yontu malzemesi olarak da yabani koyun ve keçi kemikleri de kullanılsa da daha çok ağaç tercih edilir. kano ve totemlerde kullanılan ağaç olarak yöredeki mazı (thuja) türleri olan batı mazısı ve boylu mazı tercih edilir. ahşaba yemek tadını geçirmediği için kap kacak daha çok kızılağaçtan yapılır. geleneksel tlingit kültürü sözlü tarihe dayandığından totemler genellikle bir hikâye anlatımını tasvir eder. bir tlingit kabilesi (ḵwáan) olan çilkatlar (jilḵáat ḵwáan) tarafından geliştirilen ve sonra da diğer tlingitlere ve hayda ile çimşiyanlara da geçen çilkat dokuması adı verilen dokuma örnekleri alaska yerli sanatının en çok tanınan örneklerindendir.

ayrıca bakınız 
amerika'nın ruslar tarafından sömürgeleştirilmesi
henrik johan holmberg

dipnotlar

kaynakça 
 de laguna, fredericæ. "tlingit." suttles, wayne, ed. handbook of north american indians, vol. 7: northwest coast. washington, d.c.: smithsonian institution, 1990: 203-28. isbn 0-87474-187-4.
 boyd, robert thomas. the coming of the spirit of pestilence: introduced infectious diseases and population decline among northwest coast indians, 1774-1874.  seattle: university of washington press, 1999. isbn 978-0-295-97837-6.
 pritzker, barry m. a native american encyclopedia: history, culture, and peoples. oxford: oxford university press, 2000: 286-7. isbn 978-0-19-513877-1.
 kan, sergei. "shamanism and christianity: modern-day tlingit elders look at the past."  klass, morton and maxine wiesgrau, eds. across the boundaries of belief: contemporary issues in the anthropology of religion. boulder, co: westview press, 1999. isbn 978-0-8133-2695-5.

dış bağlantılar 
https://web.archive.org/web/20101009053036/http://www.sealaska.com/page/home

 
na-dene halkları
alaska kızılderilileri
kanada kızılderilileri
kuzey amerika'daki etnik gruplar