Kars (il)

kars, doğu anadolu bölgesi'nin kuzeydoğusunda yer alır. i̇l nüfusu 281.077'dir. bu nüfusun %51,5'i şehirlerde yaşamaktadır (2021 sonu). i̇lin yüzölçümü 10.193 km2'dir. i̇lde  km2'ye 28 kişi düşmektedir.  i̇lde 8 i̇lçe, 9 belediye, bu belediyelerde 57 mahalle, ayrıca 381 köy bulunmaktadır.

i̇l sınırları içerisinde 1 üniversite bulunmaktadır: kafkas üniversitesi. doğusunda ermenistan ile sınırı bulunmaktadır.

tarih

paleolitik dönemden selçuklulara 
kars ili topraklarının tarihinin, yapılan birçok arkeolojik kazı çalışması sonucunda yaklaşık iki milyon yıl öncesinde yaşanan yontma taş devri'ne uzandığı görünmektedir. bu devirdeki dönemlerden kalma şölyen-aşölyen tipte işlenmiş el baltalarına susuz ilçesinde, cilavuz deresi düzlüklerinde rastlanmıştır. ağzıaçık suyu'nun batısında kalan düzlüklerde ve ani şehrinde el baltaları ve büyük yongalar bulunmuştur. özellikle, yazılıkaya mağaralarında bulunan duvar resimleri insanların yörede avcılık ve toplayıcılıkla uğraştıklarını ortaya koymaktadır. bu resimlerde dağ keçileri, geyik ve eşek figürleri  çizilmiştir. mö 9. yüzyılda urartu krallığı'nın sınırları dahilinde olan il, mö 7. yüzyılda kimmerler ve i̇skitler'in istilalarına uğradı. bu asrın ardından önce medler'in daha sonra da persler'in egemenliğine geçen topraklarda, mö 1. yüzyılda ermeni tigranlar´ın hakimiyeti sürdü. daha sonra roma i̇mparatorluğu´nun yönetimine giren yöre sonra sırasıyla; partlar, arakslılar, sasaniler, bizanslılar ve araplar'ın eline geçti. bu topraklar 11. yüzyılda tekrar bizanslılar daha sonra selçuklu hanedanı ve gürcüler'in yönetimine geçti. anadolu selçukluları ve gürcüler arasında el değiştiren yöre, 1239'da moğollar'ın, daha sonra sırayla i̇lhanlılar, altın orda devleti, karakoyunlu, timur ve yine karakoyunlu, akkoyunlu ve safevi yönetiminde kaldı.

osmanlı devleti dönemi 
kars toprakları 1534 yılında kanuni sultan süleyman tarafından osmanlı devleti´ne katıldı. kars, 19. yüzyıla kadar birçok kez ruslar ve i̇ranlılar'ın saldırısına uğradı. bu yüzyılda ruslar ve osmanlılar arasında el değiştiren yöre, 1877 yılında ruslar tarafından alındı. 1917'de bolşevik i̇htilali'nin ardından önce ermenilerin eline geçen ve 7 nisan 1918'de kurtarılan kars, brest-litovsk antlaşması ile osmanlılara bırakıldı. mondros ateşkes antlaşması'ndan sonra güneybatı kafkas geçici hükûmeti'nin merkezi olan kars'ı i̇ngilizler ele geçirdi. kars'ı daha sonra ermeniler'e ve gürcüler'e bırakan i̇ngilizler buradan çekildi.

türkiye millî mücadelesi esnasında kars 
i̇ngilizlerin çekilmesiyle ermenistan'ın eline geçen kars, türk kurtuluş savaşı'yla 30 ekim 1920'de türklerin eline geçmiştir. 1921 yılında yapılan moskova ve kars antlaşması ile yeni sınırlarına kavuşan kars, cumhuriyet'in ilanından sonra il yapıldı.

coğrafya

coğrafi konumu 
kars ili, doğu anadolu bölgesi'nin, erzurum - kars bölümü'nde yer alır. kuzeyinde; ardahan, doğusunda; ermenistan'la, güneyinde; iğdır ve ağrıyla, batısında ise erzurum'la çevrilidir.

coğrafi şekilleri 
rakımı ortalama 2000 m'yi bulan kars ili topraklarının büyük bölümü yaylalardan oluşur. akarsu vadileriyle yer yer parçalanan ilde yaylalar dalgalı düzlüklerden oluşur. kars ilinde yer alan önemli yükseltiler; allahuekber dağları, kısır dağı, akbaba, aladağ ve aşağıdağ'dır. aras nehri ve kura nehri şehir topraklarından geçerek hazar denizi´ne dökülmektedir.

i̇klimi ve bitki örtüsü 
kars ilinde karasal iklim hakimdir. yazları kurak, kışları ise yağışlı geçen ilde kışın sıcaklıklar -39 °c'ye kadar düşer. karla kaplı gün sayısı 120'den fazladır. bu ildeki iklim tipi diğer doğu illerine göre farklılıklar göstermektedir. örnek olarak en çok yağışın yaz mevsiminde yağdığı gösterilebilir. kars ili dahilinde yaz aylarında ilçeden ilçeye sıcaklık farklılıkları gözlemlenmektedir. örneğin akyaka, arpaçay, digor ve kağızman ilçeleri, merkez ilçe başta olmak üzere sarıkamış, selim ve susuz'dan daha sıcak olur.

yaşanan sert iklim koşullarından ötürü il genelinin doğal bitki örtüsü bozkırdır. ormanlar, dağların yüksek kesimlerine kadar çıkar. 'sarıkamış ormanları' buna bir örnektir. i̇l genelindeki yayla ve platoların çayırlarla kaplanması sayesinde yayla hayvancılığı büyük önem taşımaktadır. yörede dünya'nın başka hiçbir yerinde yetişmeyen nadir bitki türleri bulunmaktadır.

ekonomi

tarım ve hayvancılık 
kars ili ekonomisi büyük bir oranda tarım ve hayvancılığa dayalıdır. kars ili arazisinin %34,7'si tarım arazisidir. i̇l genelinde başta hububat (buğday, arpa) üretimi olmak üzere yem bitkileri ve endüstri bitkileri yetiştirilmektedir. en çok üretilen ürün buğdaydır. yıllık üretim 234.631 tonun üzerindedir. bunu 170.984 tonla arpa ve 74.400 tonla şeker pancarı izlemektedir. i̇l genelinde en çok üretilen ürünlerden olan tahıllardır. bunda ilin iklim yapısı, yer şekilleri ve coğrafi konumunun büyük etkisi vardır. bu ürünlerin dışında başta digor ve kağızman ilçeleri olmak üzere meyve ve sebze üretimi de yapılmaktadır. meyve üretiminde başı kayısı, elma ve ceviz çekmektedir. i̇l genelinde en çok yetişen sebzeler ise sırasıyla beyaz lahana, soğan ve taze fasulyedir.

kars ili kırsalındaki en temel ekonomik sektör hayvancılıktır. çayır ve mera arazileri %39,2 ile tarımsal araziden daha geniştir. bu oranın büyük oluşu ilde özellikle küçük ve büyükbaş hayvancılığının gelişimine büyük katkı sağlamaktadır. 2005 yılı itibarıyla il genelinde 350.969 koyun, 332.071 sığır, 28.751 keçi, 19.107 tek tırnaklılar ve 202 manda bulunmaktadır. bunun dışında özellikle arıcılık başta olmak üzere kümes hayvancılığı ve bu hayvanların sayısı ve ürettikleri bal ve yumurta sayıları da il halkının geçimine katkı sağlamaktadır.. kaşar ve bal haricinde üretilen hayvansal ürünler pazarlanmamaktadır. bu ürünler sadece aile ihtiyaçlarını karşılamaktadır

sanayi 
kars ili, yatırım azlığı sebebiyle 1968 tarihinde birinci derecede kalkınmada öncelikli yöre olarak ilan edilerek bundan sonraki on yıl içerisinde sanayi tesislerinin açılması gerçekleşmiştir. bugün il genelinde altı büyük sanayi tesisi mevcuttur. bu tesisler şunlardır:

 kağızman kristal tuz rafinerisi
 kars şeker fabrikası a.ş.
 kars yem fabrikası a.ş.
 kars et kombinası
 kars çimento sanayi ticaret a.ş.
 üçyıldız değirmen taşı fabrikası

bunun dışında kars organize sanayi bölgesi'nde ve küçük sanayi sitesi'nde irili-ufaklı işletmeler vardır. elde edilen sütten yapılan süt ürünlerinden en önemlisi olan kaşar zavod adı verilen mandıralarda işlenir. kars kaşarı adı verilen bu ürün i̇zmir enternasyonal fuarı'nda 1937 yılından 1950'ye kadar gravyer ve beyaz peynir ile birlikte türkiye birincilik ödülü'nü almıştır.

ticaret 
kars halkının büyük bir kısmı geçimini tahıl tarımı ve geleneksel mera hayvancılığı ile sağlamaktadır. hayvancılık genellikle küçük aile işletmeciliği şeklinde ve aile ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla yapılmaktadır. bu üretimden doğan ürünlerin büyük kısmı bu aileler tarafından tüketilmektedir.

kars ili genelinde 2005 yılı itibarı ile yüzbinlerce büyük ve küçükbaş ve binlerce tek tırnaklı hayvan bulunmaktadır. bunun dışında 44.296 arı kovanı olup yıllık ortalama 1058,63 ton bal üretilmektedir. 3000 ton beyaz peynir, 5000 ton kaşar peyniri ile 112.000 ton süt üretilmektedir. bitkisel üretimde ise tahıl ürünleri başta gelmektedir. kars'ta sanayi kesimi gayri safi yurt içi hasılasından yaklaşık binde 6 pay almaktadır. i̇l genelindeki sanayi tesisleri ağırlıklı olarak hayvansal ve tarımsal ürünleri işletmektedir. i̇l geneli mevcut sanayi kuruluşları; şeker, ayakkabı, yem, çimento, et, değirmen taşı, süt ürünleri, mobilya, tuz, bordür ve parke gibi alanlarda faaliyet göstermektedir. son zamanlarda ildeki turizm sektörü de gelişmektedir.

nüfus 

güncel nüfus değerleri (tüi̇k 6 şubat 2023 verileri)

kars ili nüfusu: 274.829'dur. bu nüfusun % 52,84'ü şehirlerde yaşamaktadır (2022 sonu). i̇lin yüzölçümü 10.193km²'dir. i̇ldekm²'ye 27 kişi düşmektedir. (bu sayı merkezde  57’dir.) i̇lin tüm ilçeleriyle birlikte toplam nüfusu %2,22 oranında azalmıştır. nüfusun en fazla azaldığı ilçe digor /%- 5,94).

06 şubat 2023 tüi̇k verilerine göre merkez ilçeyle beraber 8 i̇lçe, 9 belediye, bu belediyelerde 57 mahalle ve ayrıca 381 köy vardır.

{| class="wikitable"
|-bgcolor="#33ffcc"
| colspan="12" |2022 yılı sonunda kars ili ve ilçelerinin yerleşim yeri ve  nüfusla ilgili sayısal bilgileri
|-
|-bgcolor="#ccffcc"
|i̇lçe
|nüfus 
2021
|nüfus  
2022
|nüfus  
artışı %
|belediye  
sayısı
|mahalle
sayısı
|köy  
sayısı
|köy  
nüfusu
|şehir 
nüfusu
|şehirde 
oturan %
|alanı  
 km2| km2'ye düşen kişi|-
|akyaka
|10.353
|9.977
| -3,70
|1
|3
|27
|7.951
|2.026
|20,31
|417
|24
|-
|arpaçay
|15.922
|15.075
| -5,47
|1
|4
|48
|12.731
|2.344
|15,55
|1165
|13
|-
|digor
|21.088
|19.872
|-5,94|2
|2
|37
|14.474
|5.398
|27,16
|1092
|18
|-
|kağızman
|45.079
|44.178
| -2,02
|1
|9
|62
|23.048
|21.130
|47,83
|1871
|24
|-
|merkez|117.312
|117.235| -0,07
|1
|23
|72
|25.785
|91.450
|78,01
|2048
|57|-
|sarıkamış
|39.486
|37.744
| -4,51
|1
|9
|55
|22.484
|15.260
|40,43
|2038
|19
|-
|selim
|22.267
|21.488
| -3,56
|1
|3
|53
|15.925
|5.563
|25,89
|982
|22
|-
|susuz
|9.570
|9.260
| -3,29
|1
|4
|27
|7.216
|2.044
|22,07
|578
|16
|-
|-bgcolor="#afeeee"
|kars|281.077|274.829|-2,22|9|57|381|129.614|145.215|52,84|10.191|27|}

 i̇lin yıllara göre nüfusları 

 altyapı 
 eğitim 
 kafkas üniversitesi

 ulaşım 
kars, kuzeydoğu anadolu'da ulaşım ağının kesiştiği noktada yer almaktadır. i̇le kara, demir ve havayolu ile ulaşmak mümkündür.

kars ilinin merkez ilçesinde uluslararası statüye sahip bir de havaalanı vardır (iata: ksy). 1988 yılında açılan havalimanı, 2007 yılında büyük onarımdan geçmiştir. yeniden uçuşlara açılan  havalimanına i̇stanbul'daki sabiha gökçen havalimanı ve atatürk havalimanı'ndan günde iki uçuş ve ankara esenboğa havalimanı'ndan bir uçuş yapılır. ayrıca aralık 2007'den itibaren sunexpress'in karşılıklı kars-i̇zmir seferleri de başlamıştır. temmuz 2008'de kars'tan azerbaycan'ın başkenti bakü'ye karşılıklı seferler düzenlenmeye başlandı. 10 haziran 2009 tarihinden itibaren çarşamba günleri haftada bir olmak üzere karşılıklı köln-kars uçuşları öger tours-hamburg international ortaklığı ile başlatıldı ve bu uçuşlar iki yıl devam etti (sadece yaz mevsiminde).

 konum 

 spor 

2018-2019 sezonunda, kars’ın tüm liglerdeki tek takımı sarıkamış gençlerbirliği, futbol bölgesel amatör lig (bal)'da sezon sonunda  küme düşmüştür.

ziraat türkiye kupası 'nda sarıkamış gençlerbirliği, 2.turda van bşb spor 'a elenmiştir.

kars kulüplerinin türkiye liglerindeki maçları kafkas üniversitesi spor tesislerimde yapılmaktadır. i̇lin en önemli spor tesisi sarıkamış cıbıltepe kayak merkezi'dir

 medya 
kars ili genelinde sadece serhat tv adlı bir tane yerel televizyon yayın yapmaktadır. bunun dışında ulusal bazda hizmet veren bazı haber ajanslarınında -i̇hlas haber ajansı, cihan haber ajansı ve demirören haber ajansı- il temsilcilikleri bulunmaktadır. ayrıca, il genelinde yayımlanıp basılan birçok gazete ve radyo hizmeti veren istasyonlar bulunmaktadır.

 yerel gazeteler 
 kardelen haber
 serhat kars
 hüryurt 
 denge
 ölçek
 bora
 önder
 çağdaş kars
 kars postası
 siyasal birikim 

 radyo istasyonları 
 serhat fm 
 kafkas fm 
 radyo kars 
 kralım fm
 kaya fm(kapandı)
 seviye fm(kapandı)

 yönetim 

i̇llerde protokolde ilk sırada yer alan vali, merkezi yönetimi temsil eder ve cumhurbaşkanı tarafından atanır. büyükşehir dışındaki illerde yerel yönetim, şehirler düzeyindedir. belediye başkanı, belediye sınırları içinde kalan seçmenin oy çokluğu ile seçilir. ayni seçmen i̇lçe belediye meclisi için de oy kullanarak ilçelerin belediye meclislerini oluşturur. i̇ldeki bütün seçmenler ayrıca il genel meclisi için de oy kullanarak, i̇l genel meclisinin oluşumunu sağlarlar.

i̇l genel meclisi ve belediye meclisi üyelikleri için yapılan seçimlerde, onda birlik baraj uygulamalı nispi temsil sistemi, belediye başkanlığı seçiminde ise çoğunluk sistemi uygulanır i̇l genel meclisi ve belediye meclisi üye sayıları ilçe nüfusuna göre, kontenjandan kalan sayıların partilere dağılımı ise d'hondt sistemine göre belirlenir (kanun:2972-madde:23)

i̇l genel meclisi, i̇l özel i̇daresinin karar organıdır, başkanını üyeleri arasından gizli oyla seçer. ayrıca, i̇l genel meclisi kendi içinden gizli oyla bir yıl görev yapacak 5 kişilik i̇l encümenini seçer.

merkezi yönetim, vali ve i̇l müdürlerinden oluşur. i̇l özel i̇daresi (i̇l genel meclisi ve i̇l encümeni) seçilmişlerden oluşur, ancak vali başkanlığında görev yapar. yerel yönetim ise belediye başkanları ve belediye meclislerinden oluşur.

kars valisi, 1973-i̇zmit doğumlu ziya polat’dır. ağustos 2023 tarihinde yozgat valisi iken atanmıştır.

2019 türkiye yerel seçimleri sonunda kars belediye başkanlığını kazanan  ayhan bilgen (hdp), 25 eylül 2020 tarihinde görevden alınmış, yerine kars valisi türker öksüz kayyum olarak atanmıştır.

2019 türkiye yerel seçimleri sonuçlarına göre kars i̇l genel meclisi üye sayısı, 11 hdp, 3 mhp, 3 chp ve 3 hdp olmak üzere 21’dir. kars belediye meclisi ise 16 ak parti̇, 7 mhp, 5 chp ve 2 dsp olmak üzere 25''' üyeden oluşur.

2018 genel seçimleri sonucu, kars'ı temsilen tbmm'e akp'den 2 milletvekili (ahmet arslan ve yunus kılıç), hdp'den 1 milletvekili (ayhan bilgen) seçilmiştir. (belediye başkanı seçilince, milletvekilliği düşmüştür.)

kültür

gelenekler 
kars ili gelenekleri il merkezindeki geleneklerle büyük benzerliğe sahiptir.

 halk oyunları
 aşıklar geleneği
 dengbejler geleneği

festivaller 
i̇l genelinde düzenlenen bazı festivaller aşağıda listelenmiştir.

 kars kafkas kültürleri festivali 
 uluslararası altın kaz film festivali 
 avrupa filmleri festivali-gezici festival 
 murat çobanoğlu aşıklar bayramı 
 kaşar festivali

ayrıca bakınız 
 kars'ın ilçeleri
 kars ilindeki yerleşim yerleri listesi

kaynakça

dış bağlantılar 

kars valiliği
kars belediyesi