Açık erişim

açık erişim (ae), online araştırma çıktılarının erişiminde hiçbir kısıtlama olmamasına ve kullanımda da birçok kısıtlamadan serbest olmasına denir. açık erişim, akran denetimli olan veya olmayan akademik dergi makaleleri, konferans yazıları tezler, kitap bölümleri, ve monografilere uygulanabilir.

açık erişim için iki türden bahsedilebilir: "gratis" açık erişim, ücretsiz olarak online erişim anlamına gelirken, "libre" açık erişim, ücretsiz online erişimin yanı sıra bazı kullanım haklarının da olması anlamındadır. bu ek kullanım hakları genellikle creative commons lisansı tarafından sağlanmaktadır.libre açık erişim budapeşte açık erişim girişimindeki ve berlin fen bilimleri ve i̇nsani bilimlerde bilgiye açık erişim bildirgesindeki açık erişim tanımına uymaktadır.

yazarların kendi çalışmalarına açık erişim sağlayabilmesinin birden çok yolu vardır. bir yolu yazarın yayını yaptıktan sonra kendi arşivine alması ve dijitalleştirmesiyle ücretsiz olarak ulaşılabilir hale getirmesidir, bu 'yeşil' açık erişim olarak da bilinmektedir. 

i̇kinci bir yol ise, araştırma çıktısının yayıncıdan çıktığı anda ulaşılabilir olacak şekilde yayınlanmasıdır. bu da altın açık erişim olarak bilinmektedir, ve bu genellikle bir makalenin bir açık erişim dergisi, ya da hibrid açık erişim dergisinde yayınlanması ile gerçekleşir. saf açık erişim dergileri kayıt ücreti talep etmez ve farklı iş modellerine sahip olabilir ancak birçoğu makale işlem ücreti talep etmektedir.

tanımlar 

"açık erişim" terimi, 2000'lerdeki 3 basın açıklaması ile formüle edilmiştir. budapest açık erişim girişimi şubat 2002'de, bethesda statement on open access publishing haziran 2003'te, ve berlin fen bilimleri ve i̇nsani bilimlerde bilgiye açık erişim bildirgesi ekim 2003'te yayınlanmıştır.

açık erişim yayın için motivasyonlar  
açık erişim, i̇nternet ve world wide web'in başlamasından sonra aranılmaya ve dünya çapında araştırmacılar tarafından sağlanmaya başladı. bu ivme akademic dergi yayınlama reformunun ardından daha da artarak devam etti. elektronik yayınlama, kâğıt yayınlamaya göre yeni yararlar sağladı, ve geleneksel yayınlama metotlarındaki problemlere de katkı sağladı.

yazarlar ve araştırmacılar 

yazarların makalelerini açık erişilebilir yapmasının ana sebeplerinden biri makalelerin etki faktörünü maksimum düzeye çıkarmaktır. 2001'deki bir çalışma, açık erişimin alıntı etki avantajı getirdiğini gösterirken, sayısı artan başka çalışmalar da açık erişimin abonelik bariyerlerini kaldırmasından dolayı, açık erişim makalelerinin daha çok kullanıldığı ve alıntılandığını göstermiştir.

uygulama çalışmaları 
açık erişim sağlanması için birçok farklı yöntem vardır, bunlardan ikisi yeşil ya da altın açık erişim olarak tabir edilen yöntemlerdir.  yeşil yol açık erişimde yazar hakemli yayınının elektronik bir kopyasını kurumsal bir arşivde ya da konu arşivinde arşivler. bundan sonra bu yayına herkes ücretsiz erişebilir. altın yıl açık erişimde ise yazarlar bilimsel eserlerini açık erişim dergilerde ya da monografi dizilerinde yayımlar ve son kullanıcılar bu yayımlara internet üzerinden ücretsiz olarak erişir.

büyüme 

2010'da yapılan bir çalışmaya göre kabaca 2008'de çıkarılan akran denetimli makalellerin yüzde 20'si açık olarak erişilebilir durumdaydı. diğer bir çalışma ise, 2010 yılında etki faktörü olan tüm akademik dergilerin %7.9 u altın açık erişim dergileriydi ve akademik disiplinler arası geniş bir yayılım göstermişti. dergi literatürlerinin 8.5%'i yayıncıların sitelerinde bulunabilir (altın açık erişim), 62%'isi tam açık erişim dergileri, 14% ü gecikmiş erişim abonelik dergileri, ve 24%  ü de bireysel olarak açık olan makalelerdir. ek olarak makalelerin 11.9%'i, yeşil açık erişim olarak ve tüm metin açık ve ulaşabilir olacak şekildeydi.

ayrıca bakınız 
 açık erişim haftası
 futon bias
 access to knowledge movement
 digital rights
 list of open-access projects
 open access monograph
 open access week
 open publishing (different from "open access" publishing)
 open access scholarly publishers association
 right to internet access
 altmetrics

kaynakça

konuyla ilgili yayınlar 
  
 willinsky, john. the access principle: the case for open access to research and scholarship (mit press, 2006)
 kirsop, barbara, and leslie chan. (2005) transforming access to research literature for developing countries.  serials reviews, 31(4): 246–255.
 
  (the results of this study do not confirm the open access postulate. the most plausible explanation of a citation advantage was self-selection, which has led to higher quality articles being deposited in the arxiv.)
  analyzed 1,307,038 articles published across 12 years (1992–2003) in 10 disciplines; oa articles have consistently more citations (25%–250% varying with discipline and year).
  (paper first showing the open access citation advantage over non-open access papers in computer science.)
 okerson a. & o'donnell j. (1995) (eds.) scholarly journals at the crossroads; a subversive proposal for electronic publishing. washington, dc: association of research libraries.
 
 "open and shut?"  blog on open access by richard poynder, a freelance journalist, who has done a series of interviews  with a few of the leaders of the open access movement.

dış bağlantılar 
 oad : open access directory, an "open-access, wiki-based, community-updated encyclopedia of oa factual lists" (started by peter suber)
 goap : unesco's global open access portal, providing "status of open access to scientific information around the world"
 oaa: openaccessarticles.com, is an online directory that indexes and provides access to quality open access, peer-reviewed articles information."