İbn-i Heysem

i̇bn-i heysem (), ḥasan ibn el-heysem, batılıların söyleyişiyle alhazen (), veya tam ismiyle ebū ʿalī el-ḥasan ibn el-ḥasan ibn el-heysem (arapça: أبو علي، الحسن بن الحسن بن الهيثم;  965 – 1038 / 1040), arap matematikçi, astronom, ve i̇slam'ın altın çağının önemli fizikçilerinden biriydi. "modern optiğin babası" olarak da anılır. özellikle görsel algı dinamiklerine önemli katkılarda bulunmuştur. en etkili eseri, 1011–21 yılları arasında oluşturduğu ve latince baskılar sayesinde günümüze kadar gelmiş kitāb el-manāzir (كتاب المناظر, anlamı "optik kitabı") olmuştur. polimat, felsefe, teoloji ve tıp üzerine yaptığı birçok çalışmayı da kitaplarına kaydetmiştir.

i̇bn-i heysem, ışığın bir nesneden yansıdığı, sonra gözlerine geldiğini ve böylece görüntünün gerçekleştiğini ilk açıklayan kişiydi. aynı zamanda görüntülenmenin, gözler yerine beyinde meydana geldiğini ispatlarıyla birlikte ilk gösterendi. antik yunanistan'da ilk aristoteles'in öncülük ettiği doğa olaylarını inceleme felsefesinin, ampirik bir yöntem üzerine inşa edilmediğini düşünen i̇bn-i heysem, belirlenmiş prosedürlere veya matematiksel ispatlara dayanan deneylerle desteklenmesi gerekildiği fikrini, rönesans bilim insanlarından çok daha önce ilk savunucusu oldu. bu da onu, bilimsel yöntemi kullanan ilk insan, yani ilk bilim insanı yaptı.

yaşamı

i̇bn-i heysem 965'te basra'da doğdu, 1038–1040 yılları arasında kahire'de öldü. fizik, matematik ve felsefe alanlarında çalışmalar yapmıştır.

öğrenimine basra'da başladı. zamanının yüksek din ve fen ilimlerini de burada öğrendi. tahsilinin bir kısmını tamamladıktan sonra, bağdat'a giderek özellikle; matematik, fizik, mühendislik, astronomi, metalurji gibi pozitif bilimleri öğrenip, şöhrete kavuştu. öğrendiklerini uygulama safhasına koymak için çok gayret gösterdi. birçok önemli neticeler ve başarılar elde etti.

i̇bn-i heysem'in başarıları diğer memleketlerde duyulunca, mısır'da hüküm süren fatimi devleti hükümdarlarından el-hakim kendisini mısır'a davet etti. i̇bn-i heysem, mısır'a gitmeden önce, nil nehri ile ilgili bir sulama projesi ve bazı teknik çalışmalarda bulunmuş, nil nehri'nden nasıl istifade edilebileceğini araştırmıştı. projesini fatimi sultanı el-hakim'e açıklayınca, sultan projenin gerçekleştirilmesi için ona her türlü yardımı yapacağını bildirdi. i̇bn-i heysem, nil nehri boyunca ilmi ve teknik incelemelerde bulundu. yaptığı projelerin başarılı bir şekilde uygulanmasının o günkü şartlarda mümkün olmadığını görünce, hükümdardan af diledi. i̇bn-i heysem, el-hakim'in kendisi hakkında kanaatlerinin değişmesinden korkarak, gözden ırak bir yere çekilip hükümdardan uzak durmaya karar verdi. gizlice ilmi çalışmalarını sürdürerek birçok eser yazdı. i̇lim tarihçilerine göre, i̇bn-i heysem'in hayatının bu dönemi en verimli ve başarılı devri olmuştur. i̇bn-i heysem, birûni ve i̇bn-i sina ile çağdaştı.

i̇bn-i heysem, çağının bütün ilimlerinde otoriteydi. fevkalade keskin bir görüş, anlayış, muhakeme ve zekaya sahipti. aristo ve batlamyus'un eserlerini inceleyerek hatalarını gösterdi. bunları özetleyerek arapça'ya tercüme etti. ayrıca tıp biliminde de derinleşti. geometriyi mantığa uyguladı. öklit ve apollonius'un geometrik ve sayısal metotlarını geliştirdi ve pratik uygulama alanlarını işaret etti. geometri ve matematiğin inşaatçılık alanında uygulanmasında katkıda bulundu. eski medeniyetlerden intikal eden matematik, geometri ve astronomiyi tedkik ederek ilmi tenkitlerini ortaya koydu ve bu sahalarda kendi nazariyelerini geliştirerek ilim alemine sundu. mesela; aristo ve batlamyus'a ait olan dünyanın, kainatın merkezi olduğu şeklindeki görüşleri üzerindeki şüphe ve tereddütlerini ifade etti. dünya merkezli bir kainat sisteminin kesin olmayacağı düşüncesiyle, güneş merkezli bir sistem üzerinde çalışmaya başladı. bu çalışmalar nasîrüddin tûsî, i̇bnu’ş-şâtır ve zerkâlî gibi isimler tarafından ilerletilerek güneş merkezli bir sistem modeli ortaya koyulmuştur. bu model kopernik'in güneş merkezli sistem modelinden çok daha önce yapılmıştır.

çalışmaları

fiziksel optik, meteorolojik optik, katoptrik, diyoptrik, yakıcı aynalar, gözün fizyolojisi ve algısal psikoloji alanlarında araştırmalar yapmış olan i̇bn-i heysem'i, latin skolastikleri "alhazen" diye adlandırırlar. kendisine ayrıca "ptolemaeus secundus" (i̇kinci batlamyus; arapçada "batlamyus-i sani") lakabı da verilmiştir. i̇bn-i heysem'in fizikte olduğu kadar tıptaki ustalığını da gösterdiği kitabı kitab el-menazır (optik kitabı / görüntüler kitabı / optik hazinesi) adlı yapıtı, gözün anatomisi ve fizyolojisi ile başlar. burada beyinden çıkan optik sinirden başlayarak gözün kendisine kadar konjonktif, iris, kornea ve mercek gibi kısımlardan her birinin görme olayındaki rolü ustaca resimlenmiştir. gözün çeşitli kısımları arasındaki ilişki ve görme olayı sırasındaki bütün bir organ ve dioptrik (merceklerin ışığı kırmaları ile ilgili) bir sistem olarak gözün nasıl iş gördüğü gösterilmiştir. i̇bn-i heysem burada gözün kısımlarını şöyle adlandırmıştır: "el-sebakiye" (retina), "el-kurniye" (kornea), "el-sa'il el-ma'i" (göz sıvısı), "el-sa'il el-zucaci" (; gözün retinayla çevrili boşluğunu dolduran pelte koyuluğundaki saydam ve renksiz sıvı) vb.

i̇bn-i heysem'in ünlü yapıtı, 12. yüzyılda gerardus cremonensis (gherardo) (1114-1187) tarafından opticae thesaurus alhazeni (i̇bn-i heysem'in optik hazinesi) başlığı altında latinceye çevrilmiş ve batı dünyasını 600 yıl boyu etkilemiştir. kitap, gözün yapısı, yanılsama (illüzyon), serap olayı, perspektif, ışığın kırılması ve fotoğraf makinesinin atası olan "karanlık oda"dan (sözcüğü sözcüğüne ar. "beyt el-muzlim", lat. "camera obscura": "karanlık oda") söz etmekte ve böyle bir delikli kamera ile ters görüntü elde edileceğini belirtmektedir. i̇bn-i heysem burada "karanlık oda"nın, güneş tutulmalarının gözlemlenmesinde kullanılmasını önermektedir. i̇skenderiyeli astronom, matematikçi ve coğrafyacı claudius ptolemaios (batlamyus) (108-168), almagest (büyük derleme) (~150'ler) ve optik adlı yapıtlarında görme ve yansıma kuramını işlemişti. batlamyus'un optik adlı eserinin, ancak sicilyalı emir eugene tarafından yapılmış latince çevirisi günümüze kalmıştır. görme konusunda i̇bn-i heysem'e kadar geçerli olan kuram, öklid ve batlamyus'un ortaya attıkları ve görme olayının, gözün görülecek nesneye yolladığı ışınlarla gerçekleştiğini öne süren kuramdı. i̇bn-i heysem bu kuramı reddederek olayın bunun tam tersi olduğunu ve gözün, nesnenin yolladığı ışınları algılayarak o cismi gördüğünü ortaya attı.

işık kaynağı olan nesnelerde ışık, güneş gibi her noktadan karşısındaki nesnenin bütün yönlerine doğrusal olarak yayılır. i̇bn-i heysem, düşüncesini şu şekilde uygulamıştır: güneş ya da ateş ışığını bir delikten karanlık bir odaya göndererek ışığın yayılan yönü boyunca ip germiş ve ışığın yayıldığını göstermiştir. bu tecrübeyi ilginç kılan, 17.yüzyılda kepler tarafından tekrarlanmış olmasıdır.

göz ışın kuramı
nesnelerden gelen ışık ve renk etkisiyle görme oluşur. i̇bn-i heysem, ışığın öncelikle gözden çıktığını savunan gözışın kuramı'na karşı çıkmış, nesneden ışığın geldiğini vurgulamıştır. akıl yürüterek şu yargıya varmıştır: "gözışın kuramı'na göre gözden ışık çıkmakta, nesneye ulaşabilmesi için saydam ortamdan geçerek görme eylemi gerçekleşmektedir. oysa bütün ihtimaller dikkate alındığında, gözden ışığın çıkmasıyla değil, göz ışınlarının bakılan nesneye gidip ondan geri gelmesiyle görme gerçekleşir." bunu da şöyle açıklamıştır; parlak bir nesneye ya da ışığa uzun süre bakarsa göz, acı duymaktadır. eğer uzun süre dışarıdan bir etki alarak acıması doğalsa, göz dış bir etkinin görme sürecindeki alıcısı durumundadır. sonuçta göz ışık kaynağı olamaz, zira ışık gözden çıksa acı vermezdi.

işık kuramı
i̇bn heysem, aydınlatılmış bir alandaki her nokta ya da nesnenin her doğrultuda ışık ışınları yaydığını, ama bu ışınlardan yalnızca birinin göze dik olarak çarptığını ve ancak bunu görebildiğimizi söyler. diğer ışınlar farklı açılarda yayılırlar ve görünmezler. gölge, tutulma olayları ve gökkuşağı gibi çeşitli fiziksel görüngülere ilişkin kuramları geliştirmeye çalıştığı eserlerinde, ışığın büyük ama sonlu bir hıza sahip olduğunu ve ışığın kırılması olayının ışığın farklı maddeler (ortamlar) içindeki hızlarının farklı olmasından kaynaklandığını duyumsatan ifadelere yer vermiştir. ayrıca küresel ve parabolik aynaları incelemiş, bir mercek yardımıyla kırılma olayının odaklama sonucu nasıl görüntü oluşturduğunu, görüntüyü nasıl büyütebildiğini anlamış ve küresel bir aynada niçin sapma meydana geldiğini matematiksel olarak kavramıştır. işık hızının ilk nicel kestirimi 1676'da astronom ole christensen romer (1644-1710) tarafından, jüpiter'in uydusu io'nun dönme süresinin bir teleskop yardımıyla ölçümü ile yapılarak 228 bin km/s olarak verilmiş; astronom james bradley (1692-1762) ise ışık hızını 1728 yılında yıldız ışığının sapması üzerinden 283 bin km/s olarak belirlemiştir. 1848 yılında ışıkta "doppler etkisi"ni keşfeden armand hippolyte louis fizeau (1819-1896), 1849'da dişli çark yöntemiyle ışık hızını 298 bin km/s olarak ölçmüştür. 1851 tarihli sarkaç deneyi ile ünlenen jean-bernard leon founcault (1819-1868) ise 1850 yılında döner ayna yöntemiyle laboratuvarda ilk olarak ışık hızını 298 bin km/s olarak belirlemiştir.

i̇bn el-heysem, gözden çıkan ışınlar konusunda şunları söyler:
 karanlıkta göremiyoruz. işınlar gözden cisme doğru gitseydi karanlıkta da görmemiz gerekirdi.
 kuvvetli bir ışığa baktığımızda gözlerimiz kamaşır. eğer ışınlar gözden çıksaydı kamaşmaması gerekirdi.
 karanlık bir odanın tavan ya da duvarında bir delik açarsak yalnızca o noktadan gelen ışığı görürüz. oysa ışınlar gözümüzden çıksaydı her tarafı görmemiz gerekirdi.
 yıldızlara baktığımızda onları anında görürüz. eğer ışınlar gözden çıkmış olsaydı yıldızları görmemiz için belirli bir süre geçmesi gerekirdi.

i̇bn el-heysem’in ünlü yapıtına yorumlar doğulu yazarlarca çokça yapılmış ama onun ardıllarının çoğu onun görme kuramını benimsememişlerdir. ancak el-biruni ve i̇bn sina birbirlerinden bağımsız olarak i̇bn el-heysem’in “görmeyi sağlayan şey, gözden çıkarak nesneye giden ışınlar değildir; tersine, algılanan nesnenin görünümü gözün içine doğru gider ve gözün saydam cismi (yani mercekler) tarafından biçimi değiştirilerek şekillenir” biçimindeki düşüncesine katılmışlardır.

i̇bn el-heysem tüm zamanların en büyük fizikçilerinden biri olarak kabul edilir. optik konusunda en yüksek düzeyde deneysel çalışmalar yapmıştır. o, “bir ortamdan geçen bir ışık ışınının en kolay ve çabuk olan yoldan gideceğini” bildirmiştir. böylece, pierre de fermat’nın (1601-1665) “en küçük süre ilkesi”ne birkaç yüzyıl önceden katkıda bulunmuştur. ayrıca, daha sonraları isaac newton’ın (1642-1726) “birinci hareket yasası” olacak olan eylemsizlik yasası’ndan söz etmiştir: “her cisim, hareketini değiştirecek kuvvetler uygulanmadığı sürece bulunduğu konumu korur ya da doğrusal bir yörüngede düzgün hareketini sürdürür”

roger bacon’ın (1214-1294) 1267 yılında tamamladığı opus majus (=büyük yapıt) adlı yapıtının v. bölümü, pratik olarak i̇bn el-heysem’in ünlü yapıtının bir alıntısı niteliğindedir. i̇bn el-heysem ışığın kırılma sürecini mekanik terimler cinsinden tanımlamıştır. ona göre, “iki ortamın ayrılma yüzeyi boyunca geçen ışık parçacıklarının hareketi, kuvvetlerin bileşke yasasına uyar. bu yaklaşım daha sonraları newton tarafından yeniden keşfedilerek işlenmiştir.

i̇bn el-heysem’in araştırmaları hem astronomik gözlemler hem de meteoroloji bakımından çok önemliydi. i̇bn el-heysem atmosfer kalınlığı, göksel olayların gözlenmesinde atmosfer etkisi, alacakaranlığın başlangıç ve sonu (bu durumlar güneş ufkun 19 derece altındayken başlıyor ve bitiyordu), güneş ve ayın ufukta gökyüzünün ortasında göründüğünden daha büyük görünmesinin nedeni ve benzeri olayların optik sonuçları üzerine pek çok konuyu gün yüzüne çıkarmıştı.

i̇bn el-heysem aynı zamanda hem düşünür, hem matematikçi hem de deneyci idi. deneyleri için kullandığı mercekler yardımıyla bir düzenek tasarladı. “karanlık oda” üzerinde ilk kez matematiksel incelemelerde bulundu. güneş tutulması sırasında güneş imgesinin yarımay şeklini bir pencere kepenginde oluşmuş küçük bir deliğin zıt yönündeki duvar üzerinde gözlemleyerek “karanlık oda”nın ilk denemesinde bulunmuştur. i̇bn el-heysem, ışığı, atmosferin küresel sınırında yansımaya uğrayan bir tür ateş olarak nitelemiştir. “alacakaranlık görüngüleri üzerine kitap” adlı yapıtının günümüzde yalnızca latince çevirisi (liber crepusculis) mevcuttur. onun bu konudaki başka incelemeleri gökkuşağı, ışık halkalanması (hâle), küresel ve parabolik aynalar üzerinedir. bunlar ve güneş tutulması ile gölge konularına ilişkin öteki kimi kitapları yüksek oranda matematiksel karakter taşımaktadır. bu hesaplamalara dayanak olması için metalden aynalar yapmıştır. işık ışınlarının hava ve su gibi farklı yoğunluktaki ortamlardan birinden diğerine geçerken kırılmaları konusunda açıklamalarda bulunmuş, bunlara dayanarak atmosfer tabakasının kalınlığını şaşılacak denli doğru hesaplayarak 15 km.olduğu sonucuna varmıştır. yalnız içbükey aynalarda görüntüyü büyütme ve güneş ışınlarını bir noktada toplama etkilerini incelemekle kalmamış, pertavsızlarla ve merceklerle de bu tür incelemeler yapmıştır. i̇lk olarak okunacak yazıları büyütmede kullanılan bir yüzü düz, öteki yüzü dışbükey bir mercek “okuma taşı” betimlemiştir. işık ışınlarının su ve hava gibi saydam ortamlar boyunca kırılmasını incelerken suya daldırılmış yuvarlak dipli cam kaplarla oluşturduğu küre kesmeleriyle yürüttüğü deneylerinin ayrıntısında, büyüteçlerin kuramsal keşfine hemen hemen yaklaşmıştır. bu buluş pratik olarak i̇talya’da üç yüzyıl sonra gerçekleşmiş, kırılmaya ilişkin yasanın 1620’de willebrord va roijen snell (snellius) (1580-1626) ve rene descartes (renatus cartesius) (1596-1650) tarafından bulunması için ise altı yüzyıldan daha uzun bir süre geçmesi gerekmiştir. snell, açıların trigonometrik sinüs değerleri yer aldığı için “sinüs yasası” diye de bilinen kırılma yasasını 1621 yılı dolayında ifade etmiştir. 13.yüzyılda roger bacon ve ortaçağ batı dünyasının optikle ilgilenen başta erazm ciolek vitellio (witelo) (1225-1290) gibi öteki yazar ve araştırmacıları kendi optik çalışmalarında büyük ölçüde i̇bn el-heysem’in bu ünlü eserine (latincesi opticae thesaurus…) dayanmışlardır. bu yapıt leonardo da vinci (1452-1519) ve johannes kepler’i (1571-1630) de etkilemiştir.

i̇bn el-heysem daha önceki yıllarında mısır’da nil taşkınlarını önlemek üzere görevlendirildiği sıradaki başarısızlığının ertesinde kendisini deli gibi göstererek kapandığı hapishanede ve ondan sonraki özgürlük yıllarında yürütmüş olduğu deneylerde geometrik optiğin bütün alanlarıyla uğraştı. bunlardan başka, i̇bn el-heysem, matematikte ancak 4.dereceden bir denklemle çözülebilecek ve “alhazen problemi” diye kendi adıyla anılacak olan problemi de çözmüştür. bu problem, küresel bir dışbükey ya da içbükey ayna, bir nesne ve nesnenin aynaya yansıyan görüntüsü verildiğinde, yansıma noktasının bulunmasıdır. i̇bn el-heysem bunu bir hiperbol yardımıyla çözmüştür.

i̇bn el-heysem’e göre ışının alacağı yol en kolay ve en hızlı olacaktır. yani ışın eğer yoğun ortama giriyorsa daha büyük bir dirençle karşılaşacak ve hareketi zorlanacaktır. bu nedenle ışın, daha rahat edebileceği bir yöne, normale (girdiği ortam yüzeyine olan dikmeye) doğru bükülecektir; tersi durumda ise normalden öteye doğru kırılacaktır.

işın ve görme konisi
biz yakındaki bir nesneyi daha büyük ve uzaktaki nesneyi daha küçük görürüz. uzaktaki nesnenin küçük görünmesinin nedeni, göze daha küçük bir açıyla gelmesindendir. i̇bn el-heysem kırılma konusunda ortaya çıkan hareketleri hızlar dörtgeni'ne göre iki farklı ortamda, gelen ışın normal boyunca kırılmaya uğramadan geçecek, ayrılım yüzeyine ulaştığında ise çok yoğunda normale doğru,az yoğun bir ortamda ise öteye yönelecektir.

kırılma konusuna derinlik kazandıran i̇bn el-heysem, ışığın saydam ortamlarda izleyeceği yolları belirtmiş fakat sinüs kanununa ulaşamamıştır. bu hızlar dörtgeni yöntemiyle olanaksız olmamaktadır. kırılma açıklaması bu kanunun elde ediliş sürecinde önemli bir adım teşkil etmektedir. çünkü gelen ve kırılan ışınları, birbirinden ayrı iki dikey parça olarak gören düşünce biçimi kepler ve descartes'ın önemini çekmiş. descartes'ın dioptrics (1659) adlı kitabında kırılma açılarına ilişkin sonuçlar yayınlanıncaya kadar, bütünüyle neredeyse i̇bn el-heysem'e aittir.

bilimsel yöntem

i̇bn-i heysem'in optik araştırmalarında deneyselliğin sistemik ve yöntemsel güvenilirliği hakkında bir sözü. 

matthias schramm'a göre, i̇bn-i heysem "deneysel şartların sabit ve eşit aralıklı olarak değişiminden sistematik olarak faydalanan ilk kişidir."

i̇bn-i heysem'e göre kırılma
saydam bir ortamdan diğer saydam bir ortama geçen ışık demetinin bir kısmı bu ortamları ayıran yüzey üzerinden yansırken geriye kalan kısmı doğrultusunu değiştirerek diğer ortama geçer. işığın saydam bir ortamdan diğer saydam ortama geçerken doğrultusunu değiştirmesine kırılma denir. kırılma konusunun yöntemler dahilinde incelenmesine ilk olarak ptolemaios gerçekleştirmiştir.

i̇bn-i heysem kitap el-menâzır da 7. son kitabını kırıma konusuna ayırmıştır. heysem ışığın gelme ortamından daha yoğun bir ortamın yüzeyine çarptığında kırılma olacağını söylemiş. yansımada olduğu gibi kırılmada da analizler yapmıştır.

heysem'e göre, ışık saydam nesnelerde ya da ortamlarda çok hızlı hareket eder ve hızı yoğun olmayan ortamlarda yoğun olan ortamlara göre daha fazla olduğunu söylemiştir. saydam olan nesnelerin yoğunlukları oranında ışığın hızına karşı koyduklarını söylemiştir. yoğunluk fazlalaştıkça direnç de artar yalnız direnç ışığın hızını tamamen etkisiz hale getirecek kadar fazla değilse o zaman hızda yok olma değil yavaşlama olur, demiştir.
i̇bn-i heysem burada ışığın hızının ortamın yoğunluğuna bağlı olduğunu belirtmiştir. ayrıca kırılma olayını katı bir nesnenin bir dik düzlemde atıldığında karşısındaki durağan bir nesneyi herhangi bir yöndekinden daha kolay kırdığını gözlemlerine dayanarak yansımada ve kırılmada genel ilke etmiştir.sayfa metni. sayfa metni.

i̇bn-i heysem yansımada ve kırılmada ortaya çıkan hareketi, yani belirli bir açıyla bir ortamdan diğer ortama geçen ışının hareketine etki eden kuvvetleri birini dik, diğerini ise kırılma yüzeyine paralel olacak şekilde ikiye bölmüştür. i̇kinciyi değiştirmeden bırakmış, birinciyi ise hızlanıp ya da yavaşlayacağını bir sistem üzerinde tasarlamıştır. sayfa metni.

heysem'e göre ışın iki ortamın ayrılım yüzeyine ulaştığında normal boyunca hız sabit kalacak, eğer ışın ortam değiştirirse geçtiği ortam daha yoğun ise hızı azalacak, az yoğun ise hızı artacaktır. yani ışık her zaman kendine en kolay yolu seçer demiştir. sayfa metni.

i̇bn-i heysem çok kapsamlı kırılma deneyleri yapmıştır. bu deneyleride iki gruba ayırmıştır
 iki ortam arasının düz olduğu durumlarda kırılma olayları.
 iki ortam arasının eğri olduğu durumlarda kırılma olayları. sayfa metni.

kırılma deneylerinde i̇bn-i heysem kırılma açılarını 10 derece büyüterek geliş açılarına uygun olarak elde etmiş. bu yapmış olduğu deneylerin sonuçlarını kendi eseri olan kitab el-menazır'ın yedinci kitabının üçüncü bölümünde açıklamıştır.

eserleri
i̇bn-i heysem'in yüzü aşkın eserlerinin en meşhur ve geniş muhtevalı olanı kitab-ül-menazir'''dir. eser, yedi bölümden meydana gelmiştir.
i̇kinci bölümde görülebilen şeyler, görülmeyi sağlayan sebepler, görülmenin nasıl olduğu, gözün bu şeyleri birbirinden nasıl ayırt edebildiği;
üçüncü bölümde gözde veya görmede meydana gelen yanılmalar ve bunların sebepleri, gözün yanılmasıyla bilgide meydana gelen yanılmalar, düşünce ve araştırmalarda vaki olacak hatalar;
dördüncü bölümde parlak cisimlerden ışığın yansıması yoluyla gözün bunları görmesi, gözde bunların görüntülerinin meydana gelmesi;
beşinci bölümde görüntülerin, hayallerin yerleri;
altıncı bölümde işıkların eşyadan göze yansıması yoluyla görmede meydana gelebilecek yanlışlık ve hatalar, bunların sebepleri, düzlem aynalarda, küresel tümsek aynalarda, silindirik tümsek aynalarda, konik tümsek aynalarda, küresel çukur aynalarda, silindirik çukur aynalarda ve konik çukur aynalarda ışıkların yansıması ve bütün bunlardan dolayı görmede meydana gelebilecek yanılmaları ve değişik görüntüleri;
yedinci bölümde işınların çeşitli şeffaf cisimlerden geçişi, ışık demetlerinin doğrusal yayılışı, şeffaf cisimlerin içindeki katı cisimlere tesadüf eden ışık huzmelerinin yani demetlerinin kırılıp yansımaları, kırılma olayının incelenmesi ve nasıl meydana geldiği, bundan meydana gelen hatalı görüntüler veya yanlış görme olayları anlatılmaktadır.

i̇bn-i heysem'in bu meşhur eseri, orta çağda beş defa latinceye çevrilmiş olup, bütün avrupa üniversite ve ilim merkezlerinde tanınan tek müracaat eseri durumundaydı. eser, 1572 senesinde risner tarafından  opticae thesaurus alhazeni arabis libri ismiyle latinceye çevrilerek i̇spanya'nın bâle şehrinde bastırılmıştır. kemaleddin el-farisi isimli bir müslüman bilim insanı bu eseri açıklayarak genişletmiş ve  tenkih-ül-menazir adını vermiştir. kitab-ül-menazir, 1948 senesinde kemaleddin farisi'nin yaptığı şerhle beraber hindistan'ın haydarabad şehrinde basılmıştır.

i̇bn-i heysem'in yazdığı diğer eserlerden bazıları şunlardır
 kitab-ül-cami' fi usûl-il-hisab: matematiğin esasları ve metodolojisi ile ilgili bu eserinde, matematik, geometri, cebir, geometrik analiz gibi temel konuları izah etmiş örnek çözümler ortaya koymuştur.
 el-muhtasar fi i̇lm-il-hendese: öklid geometrisinin tetkik ve tenkidine dairdir.
 kitabun fihi rüdûd alel-felasifet-il-yunaniyye ve ulema-il-kelam: eski yunan filozoflarına ve onlara uyan bazı kelam alimlerine reddiye olarak yazılmıştır.
 kitab-ül-ezlal: ay ve güneş tutulmaları hakkındadır.
 risaletün fi keyfiyet-ül-ezlal: gölgenin meydana gelmesi incelenmiştir. eser, 1907 senesinde almancaya çevrilerek bastırılmıştır.
 kitabun fi i̇lm-il-hendese vel-hisab; matematik-geometri ile ilgilidir.
 kitabun fil-cebri vel-mukabele makaletün fi i̇stihracı semt-il-kıble fi cami-il-meskûneti bicedavilin: bütün dünyanın o zamanki yerleşim merkezlerinde kıblenin nasıl bulunacağının hesaplanması ve bunların cetvelleri ile ilgilidir.
 risaletün fi şerhi i̇tticah-il-kıble: kıblenin bulunması hakkındadır.
 kitabun fi hayat-il-alem: kainatın düzeni ve sistemi hakkındadır. eser, i̇spanyolca, latince ve i̇braniceye çevrilmiştir.
 kitabu hey'et-il-alem:
 risaletün amil-il-ayni vel-i̇bsar: gözün yapısı ve görme olayının incelenmesi hakkındadır.
 şerh-ü mecisti ve telhisihi kitabün fi aletiz-zıl:
 kitab-ut-tahlili vet-terkib-il-hendesiyyin'':

bu eserlerinden başka, mutezile fırkasına, mantıkçılara ve diğer fen ve ilim erbabına cevaben birçok reddiyeler ile kendisine sorulan fen sorularına verdiği cevapları bildiren risaleleri de vardır. i̇bn-i heysem'in fizik, astronomi, güneş ve ay sistemleriyle ilgili o kadar çok eseri vardır ki, bunların bir kısmından bastırılarak hazırlanan kitaplar hristiyan ve yahudi aleminde ders kitabı olarak okutulmuştur. muhtelif ilim dallarında ortaya koyduğu terimler bugün hala kullanılmaktadır. astronomideki modern başarıların kaynağı, i̇bn-i heysem'in parlak görüş ve teorilerinden kaynaklanmaktadır. apollo ile ay'a inen ilk astronotlar, buradaki kraterlerden birini i̇bn-i heysem olarak isimlendirdiler.

notlar
dipnotlar

notlar

kaynakça
 
 

965 doğumlular
1040 yılında ölenler
iraklı filozoflar
iraklı matematikçiler
iraklı fizikçiler
orta çağ'da iraklılar
i̇slam filozofları
orta çağ müslüman astronomları
orta çağ müslüman matematikçileri
orta çağ müslüman hekimleri
arap astronomlar
arap fizikçiler
geometriciler