Sömürgecilik

sömürgecilik; kolonicilik, kolonyalizm ya da müstemlekecilik, genellikle bir devletin başka ulusları, devletleri, toplulukları, siyasal ve ekonomik egemenliği altına alarak yayılması veya yayılmayı istemesidir.

sömürgeciler genellikle sömürdükleri bölgelerin kaynaklarına, iş gücüne, pazarlarına el koyar ve aynı zamanda sömürgeleri altındaki halkın sosyo-kültürel, dinî değerlerine baskı uygularlar. sömürgecilik ile emperyalizm kimi zaman birbirleri yerine kullanılan terimler olmakla birlikte emperyalizm, şekli olduğu kadar şekli olmayan alanlarda da kontrolün hakim gücün elinde bulunduğu durumlarda kullanılmaktadır. sömürgecilik terimi aynı zamanda bu sistemi meşrulaştırmak veya yaymak için kullanılan bir dizi inanca da işaret etmektedir, zira sömürgeciler kendilerinin sömürdükleri insanlardan daha üstün olduklarına inanırlar. sömürdükleri insanları gelişmemiş toplumlardan seçerler. dünya bu sömürgecileri, gelişmemiş toplumları refaha kavuşturmak ve gelişmelerinde katkıda bulunmak amacıyla baskı altında tuttukları şeklinde algılar veya algılanması sağlanır. bir bakıma iyimserlik havası estirilir. sözde bilimsel teorilerle de desteklenmeye çalışılan bu tip inançlar daha çok 19. yüzyılda avrupa'da yayılmış ve avrupalıların tüm dünyada sömürgeci güç olarak yayılmasının da sözde meşru dayanağı olmuştur.

avrupa sömürgeciliği kabaca iki büyük dalgaya ayrılabilir. i̇lki keşiflerle başlamış ikincisi de 19.yüzyılın ikinci yarısında başlayan dönemidir.

sömürge türleri 
sömürgecilerin büyük kentlerdeki halkları sömürdükleri topraklara taşıdıkları tipe örnek abd'nin ilk on üç eyaleti, kanada, avustralya, yeni zelanda, arjantin ve sovyet döneminde sibirya'da gerçekleştirilmiştir. sömürgeciler sömürdükleri topraklardaki yerli halkı kontrol etmesi veya güçle tehdit etmesi için i̇ngilizlerin hindistan'da, mısır'da, hollandalıların uzak doğuda ve japonların sömürge imparatorluklarında yaptıkları gibi yöneticiler atarlar. bazen latin amerika ülkelerinde olduğu gibi sömürgeci gücün kendi topraklarından getirdiği halklar yerli halklarla karışır ki çoğunlukla olan budur; fransa'nın yönetimi altındaki cezayir'de veya güney rodezya'da olduğu gibi ırken ayrı topluluklar halinde yaşamaya devam ederler.

bir başka türde de barbados, saint-domingue ve jamaika gibi ülkelerdeki geniş çiftliklere (plantasyon) beyaz sömürgeciler siyah köleler getirerek çalıştırırlar. bir diğer sömürge türünde ise sömürgenin asıl amacı bölgenin daha geniş bir şekilde kolonize edilmesi değil ticarettir.

i̇lk avrupa sömürgeciliği 

doğu ve batı yarımkürelerindeki avrupa sömürgeciliğinin kökleri, baharat ticareti için kaynak bulmak ve masalsı krallıkların varlığını keşfetmek isteyen portekiz kaşiflere kadar geri gider. avrupa dışındaki ilk ayak izi ceuta'nın 1415'te fethedilmesiyle atılır. on beşinci yüzyılda portekizli denizciler 1488'de bartolomeu dias'ın ümit burnu'nun çevresinden dolanarak afrika kıtasının aşılabildiğini gösterip vasco da gama'nın 1498'de hindistan'a ulaşmasına yol açana dek atlantik adalarını ve tüm afrika sahillerini keşfetmişlerdir.

portekizli denizcilerin başarıları kristof kolomb'un 1492'de i̇spanyol finansmanıyla batı kıyılarına doğru yeni bir keşif rotasına çıkmasının önünü açmıştır. kolomb japon sahillerine vardığı inancıyla günümüzde bahamalar denilen yere ulaşmış ancak gerçekte amerika denilen yeni bir kıta keşfetmişti.

i̇lk sömürgecilikte şirketlerin rolü 
batı sömürgeciliği başından bu yana kamu-özel girişimin ortaklığıyla yürütülmüştür. kolomb'un amerika seyahatlerinin masrafı kısmen i̇talyan yatırımcıları tarafından karşılanmıştır. i̇ngiltere, fransa ve hollanda sömürgelerde ticari yatırım gerçekleştiren doğu hindistan şirketleri ve hudson's bay şirketine ticari tekel hakkı tanımış ve ticaret, sömürgedeki zenginlikleri sömüren ve avrupa ülkelerine taşınması şeklinde gerçekleştirilmiştir.

afrika'nın sömürgeleştirilmesi 

afrika'nın sömürgeleştirilmesi, 15. yüzyılda köle ticareti ile başlamış ve uzun yıllar sürmüştür. bunu en iyi anlatan terim i̇ngilizce bir deyim olan "afrika'ya hücum"dur.

afrika'yı bir köle kaynağı olarak görenler, şimdi onunla hem hammadde kaynağı, hem de pazar olarak ilgilenmeye başladılar. ama bunun için afrika'da çalıştıracak işgücüne ihtiyaçları vardı. köleciliğin yasaklanması doğrudan bununla ilişkiliydi. afrikalıların kurtuluşu olarak ilan edilen bu yeni süreç, köleliğin yeni bir biçiminden başka bir şey değildi. köle tacirleri, madenlere ya da çiftliklere işçi temin eden kuruluşlar halinde örgütlendi.

i̇spanyol sömürgeleri 

kuzey ve güney amerika başta güney amerika'nın pek çok bölgesi, orta amerika, meksika, karayiplerin bazı bölgeleri ve abd'nin büyük bir kesimi olmak üzere i̇spanya'nın hakimiyeti altına girmişti.

i̇lk dönemde konkistadorlar (i̇spanyolca bir kelimedir ve sömürge askerleri, kaşifleri vs. ifade etmektedir) ile kraliyet otoritesi arasında çekişme yaşanmıştır. konkistador asker ve memurlara ücret karşılığı olarak geniş topraklar ve yerli işçi çalıştırma hakkı verilmişti.

britanya sömürgeciliği 

britanya i̇mparatorluğunun denizaşırı bölgelere yerleşmesinin kökleri 1485-1509 tarihleri arasında tahtta bulunan i̇ngiliz kralı vii. henry'nin denizcilik alanıyla ilgili politikalarında yer almaktadır. selefi kral iii.richard'ın başlattığı ve 1707 sonrası britanya sömürgeciliği için büyük önemi olan british east india company gibi şirketlere de öncülük eden yün ticaretine yönelik deniz ticareti sistemi kurmuştu. henry aynı zamanda küçük deniz kuvvetlerini genişletmiş ve britanya'nın i̇lk denizaşırı kolonisini kuran i̇talyan denizci john cabot'un -kral henry adına newfoundland'da koloni kurmuştur 1496 ve 1497 yılındaki seyahatlerinin de sponsorluğunu yapmıştı.

viii. henry babasının başlattığı işi devam ettirmiş ve britanya deniz kuvvetlerini geliştirmeye devam etmişti.

kraliçe i. elizabeth döneminde sir francis drake kuzey california'ya ayak basmış ve i̇ngiliz kraliyeti adına buraya nova albion (albion i̇ngiltere için kullanılan antik bir isimdi) adıyla yönetimi altına almıştı. i̇ngiltere'nin avrupa dışındaki bölgelere ilgisi gittikçe artmış ve ilk defa john dee tarafından "britanya i̇mparatorluğu" ifadesi öne sürülmüştü. denizcilik konusunda uzman olan john dee imparatorluk kavramına ilişkin bakış açısını dante'nin "monarchia" kitabından almıştı.

humphrey gilbert cabot'u izlemiş ve 1583'te newfoundland'ı sefer düzenlemiş ve 5 ağustos'ta bölgenin britanya kolonisi olduğunu ilan etmişti. sir walter raleigh ise kuzey carolina'da roanoke adalarında 1587'de ilk koloniyi kurmuştu. gilbert'in newfoundland ve roanoke'deki kolonilerinin ömrü yiyecek kıtlığı, hava koşulları gibi sebeplerle kısa olmuştu.

fransız sömürgeciliği 

fransız sömürge imparatorluğu 17.yüzyılda başlar ve 1960'lara kadar sürer. 19.ve 20 yüzyıllarda fransız sömürge imparatorluğu i̇ngiliz i̇mparatorluğu'nun ardından gelen ikinci büyük sömürge imparatorluğuydu ve en geniş sınırlarına 1919 ve 1939 arasında ulaşmış, ikinci fransız sömürge imparatorluğu 13.000.000 km²'yi aşmıştı. bu rakam dünya toprağının 8.7%'dir.

fransız sömürge yayılmacılığı 16.yüzyılın başlarında giovanni da verrazzano ve jacques cartier'in seyahatleriyle başlar. ancak i̇spanya'nın amerika kıtası üzerindeki tekelini koruması ve din savaşları fransa'nın koloniler kurma çabalarını engellemişti. fransanın ilk koloni kurma teşebbüsü 1555'te brezilya'da rio de janeiro'dadır (o dönemde fransız antarktiki olarak adlandırılıyordu). 1612'de são luís'de portekiz ve i̇spanyol engeliyle karşılaştığı için başarısız olan fransa florida'da da benzer teşebbüslere girişmişti.

fransız ve i̇ngiliz sömürgeleri                                                                             
fransızlar sömürdükleri bölgelerdeki halklara çok daha acımasız davranırken i̇ngilizlerin kolonilerine bir müttefik gibi davranması fransızları sömürge savaşında geri düşürmüştür.

fransızların sömürge halklarına alt sınıf muamelesi yapmaları sömürgeleri fakirleştirmiştir ve fakirleştikleri için fransa'ya daha az yarar sağlamışlardır. örneğin eski i̇ngiliz sömürgeleri olan yeni zelanda, avustralya, kanada bugün gayet zengin devletlerken fransız sömürüsüne maruz kalan cezayir, suriye, vietnam oldukça yoksul durumdadır.

abd yayılma siyaseti 

abd'nin yayılmacı siyasetinin arkasında şu nedenlerin yattığı gösterilmektedir:

 abd'nin endüstri ve ziraati ihtiyacın ötesinde büyümüştü. james g. blaine gibi iş camiası ve siyasetin önde gelen figürleri daha fazla ekonomik büyüme için yabancı pazarların gerekli olduğu ve bunun için de saldırgan bir dış politika izlenmesi gerektiğine inanmaktaydılar.
 ernst haeckel'in "biyogenik yasa"sına dikkat çeken john fiske, anglo-saxon ırki üstünlüğü teorisini öne sürmüş, josiah strong ise geri ulusları "medenileştirmek ve hristiyanlaştırmak" gerektiği çağrısını yapmıştı. bunlar amerikan siyaset düşüncesinde bazı gruplarda giderek büyüyen sosyal darvinizm ve ırkçılığın da tezahürleriydi aynı zamanda.
 frederick jackson turner'in geliştirdiği "öncülük tezi". amerika'nın öncülüğü medeniyet için gereken yaratıcılık ve gücü (virility) taşımaktaydı. çoğu insan amerikan ruhunun sürdürülmesi için denizaşırı yayılmacılığının hayati olduğuna inanmaktaydı.
 alfred t. mahan'ın 1890'da yayımlanan "the influence of sea power upon history" adlı eseri abd'nin "dünya gücü" konumunun yükselmesi için gereken üç unsur olduğunu öne sürmüştü: güney amerika'da bir kanal inşası (panama kanalının inşası fikrinin de kaynağıdır), abd deniz gücünün genişletilmesi ve pasifik'de çin ile ticareti geliştirmek için ticari/askeri bir yapı, karakol inşası. bu yayın roosevelt gibi başkanların politikaları ve daha güçlü bir deniz kuvvetlerinin kurulması konusunda etkili olmuştu.

sömürgelerin bağımsızlığa kavuşması 

sömürge ülkelerde i. dünya savaşı sonrasında ulusal özgürlük hareketleri başlamasına karşın ii. dünya savaşının sonuna kadar bu hareketler başarıya ulaşamamışlardı.

1952'de nüfus bilimci alfred sauvy, soğuk savaş sırasında batı ile ittifak içinde olmamakla birlikte sovyet bloğuna da dahil olmayan ülkeleri tanımlamak için "üçüncü dünya" terimini ortaya attı. bunu takip eden yıllarda sömürgelikten kurtulan ulusların sayısında artış oldu ve bu grup birleşmiş milletler'de temsil edilmeye başladı. üçüncü dünya'nın ilk uluslararası hareketi hindistan'dan nehru, mısır'dan nasır ve yugoslavya'dan tito'nun başını çektiği, 1955 yılında dünya nüfusunun yarısından fazlasına sahip olan 29 ülkenin bir araya gelerek gerçekleştirdiği bandug konferansı'dır.

abd başkan wilson'un ilkelerinde de görülebileceği başta sömürge güçlerine karşı olduğunu ilan etmesine karşın musaddık'ın i̇ran petrolünü ulusallaştırmasına karşı çıkmış ve şah'a baskı uygulamak için 1953 yılındaki darbeyi desteklemiş, bir sonraki yıl guatemala başkanı arbenz'in united fruit'i ulusallaştırma çabasına karşılık amerikan gizli servisi düzenlediği operasyonla yerine askerî cuntayı geçirmişti.

bu müdahalelere rağmen sömürgelikten kurtulma süreci devam etmiş 1960'ta bazı ulusal kurtuluş hareketlerinden sonra birleşmiş milletler üye sayısı 99'a 1980'de 154'e 1990'da ise 159'a yükselmişti.

yeni sömürgecilik 

dünya'da 1960-70'lerde sömürgecilik sona ermesine karşın eskiden sömürge olan ülkeler günümüzde hâlâ güçlü batı etkisi altındadırlar. devam eden bu batı etkisi yeni sömürgecilik şeklinde adlandırılmaktadır. bu durumun tek istisnası doğu asya kaplanları denilen (hong kong, singapur, güney kore ve tayvan) ile hindistan ve çin'dir. yine de sömürgecilik hindistan'da 1984 yılında gerçekleşen bhopal felaketi gibi birtakım izler bırakmıştır. hindistan'ın bhopal eyaletindeki böcek ilacı fabrikasındaki patlama 40 ton metil isocyanate'in (mic) çevreye yayılmasına yol açmış ve çevre bölgedeki 150 bin ila 600 bin kadar insan bundan etkilenmiş, daha sonra en az 15 bin kadar insan da ölmüştür. fabrikanın sahibi olan union carbide hiçbir zaman birleşik devletlerdeki korunma tedbirlerini uygulamamıştır.

soğuk savaş döneminde rusya ve çin, birleşik devletlerin ve nato'nun çeşitli ülkelere müdahalesine karşı anti-emperyalist hareketleri desteklemişler buna karşılık birleşik devletler ve fransa "özgür dünya" denilen bloktan komünist bloğa kayma riskine karşı demokrasi yerine üçüncü dünyada diktatörlükleri desteklemişlerdir.

abd'nin müdahalesi 
soğuk savaş dönemi rusya ve çin'in antiemperyalist hareketleri desteklemekte, abd ve diğer nato ülkeleri de çeşitli ülkelerin iç işleri müdahale etmekteydiler. bunların en bilinen örneği 1959 küba devrimi sonrasında küba'ya karşı 7 şubat 1962'de başlayan ambargo domuzlar körfezi baskını, küba projesi gibi gizli operasyonların desteklenmesidir. abd ve fransa bu amaçla üçüncü dünya ülkelerinde demokrasi yerine diktatörlükleri desteklemiştir.

fransa'nın müdahalesi 
fransa, afrika'daki eski kolonilerin diktatörlük rejimlerini desteklemişti. anti-neokolonyalist survie ngo örgütü üyesi françois-xavier verscha, fransızların kıtaya yaptıkları müdahaleleri françafrique olarak isimlendirmekte ve sömürge sonrası ülkelere gelişme yardımına bu yardımların yalnızca yeni sömürgeciliği, ülke içi yozlaşmayı ve silah ticaretine destek verdiğini söyleyerek karşı çıktı. üçüncü dünya ülkelerinin gelişmiş ülkelere borçlandırılması eski sömürgeci ülkelerin bu ülkeleri baskı veya kontrol altına alma yollarından biriydi.

birleşmiş milletler listesi (kendi yönetimine kavuşmamış bölgeler)

daha önce listede yer alanlar 

bu listede daha önce geçmişte kendi yönetimini devralmayan bölgeler yer almaktadır.

ayrıca bakınız 
 emperyalizm
 antiemperyalizm
 postkolonyalizm
 yeni sömürgecilik
 addis ababa konferansı
 fransız sömürge i̇mparatorluğu

dış bağlantılar 
 basic statistics for united states imperialism
 british empire

kaynakça 
 non-self-governing territories  listed by general assembly of the united nations in 2002.