Edmond Halley

edmond halley (bazen edmund olarak da geçer) (d. 8 kasım 1656 - ö. 14 ocak 1742), i̇ngiliz gökbilimci, jeofizikçi, matematikçi, meteorolog, fizikçi ve mucit.

biyografi ve kariyer 

londra, haggerston'da doğdu. aynı adı taşıyan babası edmond halley zengin bir sabun yapımcısı idi. çocukken matematik ile çok ilgiliydi. i̇lk olarak st paul's school'da okudu, 1673'ten itibaren oxford'daki the queen's college'a devam etti. bu sıralarda 17 yaşındaydı. daha öğrenci iken güneş sistemi ve güneş lekeleri ile ilgili makaleler yayımladı. 1675'te kraliyet astronomu flamsteed'in yanında çalışmaya başladı ve hem oxford hem de greenwich'deki gözlemlerde ona yardımcı oldu. merkür'ün tutulmasını gözlemledi.

1676 yılında, bitirme sınavlarına girmeden oxford üniversitesi'ni bıraktı. güney yarıküre yıldızlarını incelemek amacı ile güney atlas okyanusu adalarından st. helena'ya gitti. kasım 1678'de i̇ngiltere'ye geri döndü. ertesi yıl, 341 güney yıldızının ayrıntılarını içeren catalogus stellarum australium adlı eseri yayımladı. yıldız haritasına yaptığı bu katkılar onun tycho brahe ile karşılaştırılacak kadar ünlenmesine yol açtı. oxford'dan diplomasını aldı ve kraliyet cemiyeti üyeliğine (fellow of the royal society) seçildi.

1686'da seyahatinin ikinci bölümünü yayımladı. bu bölümde alize rüzgârları ve muson yağmurlarını konu alan bir makale ve harita yer alıyordu. burada güneş ısısının dünya atmosferinin hareketlerindeki etkisini gösterdi. aynı zamanda barometrik basınç ile deniz seviyesinden yükseklik arasında bir ilişki olduğunu da gösterdi. haritaları, yeni gelişmekte olan, bilgiyi görselleştirme tekniklerine önemli katkı sağladı.

1682'de mary tooke ile evlendi ve islington'a yerleşti. zamanının büyük kısmını ay gözlemleri ile geçirmesine rağmen yer çekimi ile de ilgilendi. kepler'in gezegensel hareket yasaları'nın kanıtlanması kafasını kurcalayan bir problem idi. ağustos 1684'te cambridge üniversitesi'nde isaac newton ile bunu tartışmak üzere buluştu. newton problemi çözmüş, ama çözümü yayımlamamıştı. halley onu yayımlamaya ikna etti. newton philosophiae naturalis principia mathematicayı (1687) yazdı ve halley'in parası ile yayımladı. yaptığı birçok katkının yanında newton'u principiayı yazmaya ikna etmesi ve masraflarını ödeyerek yayımlanmasını sağlaması, birçokları tarafından bilime yaptığı en büyük katkı sayılmaktadır.

1693'te nüfus kayıtlarının düzenliliğiyle tanınan alman-polonya kenti breslau'nun (wroclaw) ölüm yaşı kayıtlarını analiz ettiği bir makale yayımladı. bu makale, i̇ngiliz hükûmetine hayat sigortası fiyatlarını alıcının yaşına bağlı olarak ayarlama imkânı verdi. halley'nin çalışmaları aktüeryanın gelişimine büyük katkıda bulundu. john graunt'ın daha ilkel çalışmalarından sonra gelen breslau hayat tablosu, demografi tarihinde önemli bir olay olarak değerlendirilmektedir.

1690'da uzun süre su altında kalabilen ve sualtı araştırmaları için penceresi bulunan bir araç olan dalma çanının  planlarını tamamladı. halley'in dalma çanında hava, yüzeyden gönderilen ağırlık bağlanmış varillerle sağlanıyordu.

1698'de dünya manyetizmasını kapsamlı olarak incelemek amacı ile hms paramore adlı geminin komutasına getirildi. bu görevi, atlas okyanusu'nda iki sene süren ve 52° kuzey ilâ 52° güney enlemlerine uzanan bir yolculukla tamamladı. sonuçlar pusula sapmasının genel haritası (general chart of the variation of the compass) (1701) adlı kitapta yayımlandı. bu, türünün ilk haritası ve isogonlar (ya da halley çizgileri) içeren ilk haritaydı.

kasım 1703'te oxford üniversitesi'nde geometri profesörlüğüne getirildi ve 1710'da fahrî hukuk doktoru unvanı aldı. 1705'te tarihsel astronomi yöntemlerine dayanarak 1456, 1531 ve 1607'de görülen kuyruklu yıldızların farklı değil, tek bir kuyruklu yıldız olduğunu ve bu yıldızın 1758'de geri döneceğini öne sürdüğü synopsis astronomia cometicae'''yi yayımladı. kuyruklu yıldız hesaplanan tarihte geri döndüğünde halley kuyruklu yıldızı olarak anılmaya başlandı.

1716'da halley, venüs'ün güneş'in önünden geçiş süresinin hassas bir şekilde ölçülerek dünya ile güneş arasındaki uzaklığın hesaplanmasını önerdi. 1718'de kendi astrometrik hesaplarını eski yunanlılarınki ile karşılaştırarak "sabit" yıldızların hareket ettiklerini keşfetti.

1720'de john flamsteed'in varisi olarak ölümüne kadar sürdüreceği kraliyet astronomu görevine getirildi. londra'nın güneydoğusunda bulunan lee'deki st. margaret's kilisesi'nde defnedildi.

 i̇çi boş dünya 
1692'de halley içi boş dünya fikrini ortaya attı. bu fikre göre dünya 800 km. kalınlığında bir kabuktan, eşmerkezli iki iç kabuktan ve en içte yaklaşık venüs, mars ve merkür'ün çaplarında bir çekirdekten oluşuyordu. bu iki kabuk atmosfer tarafından birbirinden ayrılıyordu ve her birinin ayrı manyetik kutupları vardı. küreler değişik süratlerde hareket ediyordu. halley bu düzeni anormal pusula ölçümlerini açıklamak için ortaya attı. i̇çerideki atmosferi ışık saçan bir şekilde hayal etmişti ve kaçan gazların kutup ışıkları'nı oluşturduğuna inanmıştı.

 halley ve principia 

principia'nın ortaya çıkmasında halley'in katkısı büyüktür. o sıralarda gezegenlerin elips şeklinde yörüngeler izlediği biliniyor ama nedeni bilinmiyordu. halley, iki bilim adamı (robert hooke ve sir christopher wren) ile bu konuda iddiaya girdi ve konu ile ilgili bilgi almak üzere isaac newton'a başvurdu. bu buluşma hakkındaki bilgileri newton'un sırdaşı abraham de moivre'ın notlarından öğreniyoruz.

sorunun temeli matematiğin ters kare yasası ile ilgilidir. newton, halley'e bunu hesapladığını söyler ama hesaplarını bulamaz. halley'in ısrarları üzerine problemi tekrar çözer ve iki yıl inzivaya çekilerek şaheseri principia'yı tamamlar. halley'in katkısı principia'yı yazması için newton'a baskı yapmak ile sınırlı kalmaz. maddî durumu çok iyi olmamasına rağmen kitabın basım masraflarını karşılar ve newton ile bazı bilim adamları arasında çıkan anlaşmazlıklarda arabuluculuk yapar.

 halley ve kuyruklu yıldızı 
halley adını taşıyan kuyruklu yıldız, sanılanın aksine edmund halley tarafından keşfedilmemiştir. halley, sadece 1406, 1531, 1607 yılında başkaları tarafından gözlemlenen kuyruklu yıldızların aslında tek ve aynı kuyruklu yıldız olduğunu anlamış ve 1758 yılında geri döneceğini tahmin etmişti. kuyruklu yıldız geri döndüğünde halley hayatta değildi ama astronomi dünyası tarafından halley kuyruklu yıldızı olarak anılıyordu..

 halley ismi alanlar 
 halley kuyruklu yıldızı — halley, kuyruklu yıldızın geri dönüşünü tahmin etti.
 mars'taki halley krateri 
 ay'daki halley krateri 
 halley araştırma i̇stasyonu, antarktika

 dipnotlar 

 dış bağlantılar 
 
 
 there is material on halley's life table for breslau on the life and work of statisticians website: 
 the national portrait gallery has several portraits of edmond halley: 
 

 kaynakça 
 i̇ngilizce vikipedi''
 
 
 

1656 doğumlular
hackney (londra'nın semti) doğumlular
1742 yılında ölenler
i̇ngiliz astronomlar
i̇ngiliz ateistler
i̇ngiliz jeofizikçiler
i̇ngiliz matematikçiler
i̇ngiliz meteorologlar
i̇ngiliz mucitler
londra doğumlu bilim insanları
oxford üniversitesinde öğrenim görenler
royal society üyeleri