Kürt milliyetçiliği

kürt milliyetçiliği (kurmanci: kurdayetî, sorani: کوردایەتی), kürtlerde, halk olma bilincinin kültürel ve siyasal eyleme yönlendirilmesini ifade eden kavramdır. kürtlerin çoğunluk olduğu toprakları kürdistan olarak tanımlayan ve bağımsız bir kürt devleti kurulmasını savunan siyasi hareket olmakla birlikte, kürtlerin yaşadıkları topraklarda diğer etnik gruplar ile eşit haklara sahip olmasını, kürtçenin resmî dil ve eğitim dili olmasını savunan siyasi görüştür.

kürt milliyetçiliği, dünya çapındaki kürt diasporası tarafından uzun süredir desteklenmektedir.

geçmiş 

erken kürt milliyetçiliğinin kökleri, kürtlerin önemli bir etnik grup olduğu osmanlı i̇mparatorluğu'na dayanıyordu. osmanlı i̇mparatorluğu'nun bölünmesiyle, kürtlerin çoğunlukta olduğu toprakları, yeni kurulan türkiye, irak, i̇ran ve suriye devletleri arasında bölünerek, kürtleri her devlette önemli bir etnik azınlık haline getirdi. kurdayetî yani kürt milliyetçiliği kavramı 1930'lu yıllarda ilk kez kürdistan demokratik partisi üyeleri tarafınca kulanılmıştır. kurdayetî'nin siyasi referansları ilk başlarda 19. yüzyılın sonlarında ve 20. yüzyılın başlarında patlak veren kaotik kürt isyanlarıydı. i̇ran kürtlerinin girişimleriyle kurulan mahabad cumhuriyeti kürt milliyetçiliğinin geçici doruk noktası olur. yıkılması ise kurdayetî'nin içerik olarak daralmasına sebep olur. bu kavram etrafında oluşan yeni ideoloji, daha çok otantik kürt kimliğini vurgu yapar ve buna ilham veren ise ahmed-i hani, haci kadire koyi ve goran gibi kürtlüğü siyasi bir kimlikten öte gören vatanperver şairlerdir. özelikle koyi kürtlüğü, kürt milliyetçilerinin aksine osmanlı, arap ve fars millî kimliklerine muhalif değil, onlarla aynı düzeyde ve rekabet edebilecek bir özne olarak tanımlar.

lübnan'da kurulan kürt milliyetçisi parti hoybun, bağımsız kürdistan'ın oluşturulması adına, bütün kürtlerin birleştirilmesi için mücadele yürütülmesine ant içmişlerdir. kürt silahlı birliğini kurup tek bir komutanlığın emrinde hareket edeceği kararlaştırılmıştır. suriye, lübnan, avrupa ülkeleri ve amerika birleşik devletleri'nde kolları oluşturulmuş ve hoybun merkez komitesi "kürdistan millî hükûmeti" ilan etmiştir. ağrı isyanları sırasında hoybun tarafından ağrı kürt cumhuriyeti ilan edilmiştir ve genelkurmay başkanı olarak i̇hsan nuri paşa atanmıştır. ağrı cumhuriyeti ve mahabad cumhuriyeti kürt milliyetçiliği'nin doruk noktası olmuştur.

1970'lerden bu yana iraklı kürtler ve molla mustafa liderliğindeki barzani aşireti, el-enfal operasyonu'nda 182.000 kürt'ün katledilmesi de dahil olmak üzere baskıyla karşılık veren irak milliyetçisi baas partisi rejimlerine karşı daha fazla özerklik ve hatta tam bağımsızlık hedefinin peşinden gittiler.

irak'taki 1991 ayaklanmalarından sonra, iraklı kürtler, irak cumhurbaşkanı saddam hüseyin'in ordularına karşı nato tarafından desteklendi ve korundu. irak merkezi hükûmetinin kontrolü dışında önemli ölçüde özerklik ve özyönetim sağlayan irak kürtleri, saddam hüseyin'i deviren 2003 irak işgalinden sonra, kürdistan bölgesel hükümeti'ni ilan etti ve irak merkezi hükûmeti kürtlerin özerkliğini tanıyıp irak'ın resmi dilini arapça'nın yanı sıra kürtçe yaptı. kürdistan bölgesel yönetimi halen büyük ölçüde özerk olarak kendini yönetmekte olup, 2017'de mesud barzani tarafından irak kürdistanı'nın bağımsızlığı denense de başarıya ulaşılamamıştır. pkk'nın türkiye cumhuriyeti'nin, türk milliyetçiliğine karşı savaştığı türkiye-pkk çatışması 1984'ten beri devam etmektedir. suriye'de aynı şekilde kürtlerin kurduğu demokratik birlik partisi (pyd), suriye i̇ç savaşı'ndan sonra tek taraflı olarak kuzey ve doğu suriye özerk yönetimi diğer adıyla rojava özerk yönetimi'ni ilan etmiştir ancak yine bir özerk yönetim olan katalonya haricinde hiçbir hükûmet ve devlet tarafından tanınmamıştır. rojava özerk yönetimi, kürdistan bölgesel yönetimi'nin aksine iktidar partisi pyd'nin ve pyd'nin önder kabul ettiği abdullah öcalan'ın ideolojisine göre hem kürt milliyetçiliğini hem de suriye hükûmetinin arap milliyetçiliğini reddetmektedir ve pkk kurucusu abdullah öcalan'ın i̇mralı cezaevi'nde teorize ettiği demokratik konfederasyonizm pyd tarafından uygulanmaktadır. irak kürtleri ve i̇ran kürtleri arasında genellikle kürt milliyetçi ve ulus kürt devleti görüşleri yaygın iken türkiye kürtleri arasında sosyalizm, komünizm gibi eşitlikçi görüşler yaygındır. türkiye'deki çoğunluk kürt oyunu alan halkların demokratik partisi, kürt milliyetçiliği ve ulus devlet kavramlarına karşıdır ve tekçiliği reddetmektedir. türkiye kürtlerinde diğer kürtler gibi son yıllarda artan ulus ve milliyetçilik düşüncesi türkiye kürtlerini, kürt milliyetçiliğine itmektedir ve son yıllarda türkiye kürtleri arasında kürt milliyetçisi oluşumlar ortaya çıkmıştır.

i̇deoloji 
 
kürt milliyetçiliğinin öncülerinden musa anter kürt milliyetçiliğini şöyle yorumlar;“ben kürt milliyetçisiyim. benim milliyetçiliğim; nazilerin, faşistlerin ve turancıların başka ırkları aşağı gören ve onlara tahakküm hakkını kendinde gören, bir milliyetçilik değil de, ezilen ve perişan olan milletimi kurtarmayı hedefleyen bir milliyetçiliktir.”

önemli kişiler 
kürt milliyetçiliğinin gelişmesinde katkıları olmuş ve kürtleri milliyetçi çizgiye taşımış bazı önemli kişiler;

• kadı muhammed (1893-1947)• mahsum korkmaz (1956-1986)

• remzi nafi (1917-1949)

• mazlum doğan (1958-1982)

• nuri dersimi (1893-1973)

• simko (1887-1930)

• celadet ali bedirhan (1893-1951)

• mustafa barzani (1903-1979)

• şeyh ubeydullah nehri (1826-1883)

• seyit rıza (1863-1937)

• şeyh said (1865-1925)

• mahmud berzenci (1878-1956)

• cibranlı halid bey (1882-1925)

• kamuran ali bedirhan (1895-1978)

• celal talabani (1933-2015)

• ahmed barzani (1896-1969)

• dildar (1918-1948)

kürt milliyetçisi siyasi partiler 
 kürdistan demokrat partisi (kdp) (irak)           
 kürdistan yurtseverler birliği (kyb)
 kürdistani parti (pakurd)
 kürdistan özgürlük partisi (pak) (türkiye)
 kürdistan özgürlük partisi (pak) (i̇ran)
 kürdistan demokrat partisi i̇ran (pdk-i̇)
 kürdistan demokrat partisi türkiye (t-kdp)
 halkların demokratik partisi türkiye (hdp)
 kürdistan demokrat partisi suriye (pdks)
 kurden nasyonalîst ✹

eski partiler 
 hoybun ✹
 kürt teali cemiyeti
 hiwa
 halkın emek partisi
 demokratik toplum partisi

ayrıca bakınız 
 kürt i̇slamcılık
 kürt siyasi hareketi
kürt milliyetçisi siyasi partiler
kürdistan bölgesel yönetimi
kuzey ve doğu suriye özerk yönetimi

resimler

kaynakça

dış bağlantılar 
 [http://www.britannica.com/bps/additionalcontent/18/23307552/the-kurds-and-the-state-evolving-national-identity-in-iraq-turkey-and-iran encyclopædia britannica] : the kurds and the state: evolving national identity in iraq, turkey, and iran, denise natali
 google books: the kurds and the state: evolving national identity in iraq, turkey, and iran'', denise natali
 dr. nuri dersimi, kürt gençliğine hitabesi