Edat

edat veya ilgeç; farklı tür ve görevdeki kelimeler ve kavramlar arasında anlam ilgisi kurmaya yarayan yardımcı kelime. edatların tek başına anlamı yoktur; diğer kelimelerle birlikte, cümle içinde görev kazanır.

bazı kaynaklarda ünlemler ve bağlaçlar da edat kabul edilir. bu yazıda ünlemler ve bağlaçlar ele alınmayacak, sadece bahsi geçen kaynaklarda son çekim edatları olarak adlandırılan edatlar ele alınacaktır. türkçede kullanılan başlıca edatlar şunlardır:

 ancak 
 başka
 beri
 bir
 bir tek
 dair
 doğru
 değil

 değin
 denli
 dek
 dolayı
 diye
 evvel
 gayri
 gibi

 göre
 için
 ile
 kadar
 karşı
 karşın
 mukabil
 önce
 ötürü

 öte
 rağmen
 sadece
 sanki
 sonra
 sıra
 üzere
 yalnız

edatlardan önce gelen hâl ekleri 

edatlar iliştirildikleri isimlerin yalın hâlleriyle veya ismin diğer hâlleri ile birlikte kullanılabilir. bu kullanımlardan bazıları ekli hâlleri ile türkçeye yerleşmiştir ve bazı edatlar her zaman ilgili hâl ekinin ardından kullanılır. bunlara örnek olarak "-den ötürü", "-e dek", "-den öte", "-e doğru" verilebilir:

 bu çiçekleri annem için alıyorum. ("anne" yalın halde)
 yarına kadar bu ödevi bitirmem lazım. (-e hâli)
 düşük notlarından ötürü çok çalışman gerekiyor. (-den hâli)

i̇şlevlerine göre edatlar

başkalık edatı 
başka, gayrı, özge gibi başkalık bildiren edatlardır.

 senden gayrı kimsem yok.
 yardım istemekten başka çaremiz kalmadı.

benzerlik edatı 
gibi benzerlik bildiren edattır.

 yorgunluktan yatağa bavul gibi düştüm.

hâl edatı 
göre, nazaran, dâir, rağmen gibi edatlardır.

 çok çalışmama rağmen sınavda hedeflediğim başarıyı yakalayamadım.
 duyduğuma göre bitirme sınavları bir hafta erken gerçekleşecekmiş.
 şirketteki son değişikliklere dâir bilgi almak istiyorum.

miktar edatı 
kadar kelimesidir. yer ve yön edatı olan "kadar" ile karıştırılmamalıdır.

 ne kadar zaman olmuş görüşmeyeli.
 sürahiyi ağzına kadar doldurdum.

sebep edatı 
i̇çin, üzere, dolayı, ötürü, nâşi, diye gibi sebep bildirmede kullanılan edatlardır.

 açılış konuşmasını yapmak üzere kürsüye çıktı.
 bu raporu bitirebilmek için zamana ihtiyacım var.
 kardeşim hastalığından nâşi gelemedi.

vasıta ve beraberlik edatı 
i̇le kelimesidir. i̇le edatı -le şeklinde ek biçiminde de yazılabilir. birkaç farklı kullanımı vardır.

i̇şin, fiilin, hangi araçla (vasıtayla) yapılacağını, yapıldığını bildirir:

 i̇stanbul'a uçakla gideceğim.

i̇şin, fiilin kimle yapıldığını, yapılacağını bildirir:

 bu oyuncağı küçük kardeşimle birlikte yaptım.

i̇şin, fiilin nasıl yapıldığını, yapılacağını bildirerek durum zarfı oluşturabilir:

 büyük bir sevinçle yanıma geldi.

i̇şin, fiilin nedenini bildirerek edat tümleci olabilir:

 arabanın devrilmesiyle yol trafiğe kapandı.

"i̇le" edatı, bağlaç olan "ile" kelimesiyle karıştırılmamalıdır. bağlaç olan "ile", "ve" anlamına gelir:

 ali ile aydın bize geldiler. (bağlaç)
 bu filmi ali'yle izlemiştim. (edat)

türkçenin bazı ağızlarında "birle" kelimesi "ile" anlamında kullanılır ve vasıta edadıdır:
 bayat atı birle sözüg başladım (tanrı adı ile söze başladım). -kutadgu bilig

yer ve yön edatları 
değin, dek, doğru, kadar, karşı, yan gibi yer veya yön bildiren edatlardır.

 ayvalık'ta denize karşı bir villa almış kendisine.
 eve doğru ıslık çalarak yürürken eski bir arkadaşıma rastladım.
 otomobilimiz bozulunca şehre kadar yürüdük.

zaman edatı 

beri, önce, evvel, sonra gibi zaman bildiren edatlardır.

 babam yurt dışından döndükten sonra taşınacağız.
 gitmeden evvel bahçe düzenlemesini tamamlamalıyız.
 ne zamandan beri bu işle meşgulsünüz?

edatların cümlede diğer görevlerde kullanımı 

edat olarak kullanılan bazı kelimeler cümlede başka görevlerde de kullanılabilirler:

 biraz beri gel. (zarf)
 bugün derse başka bir öğretmen geldi. (sıfat)
 yolun karşısına geçerken çok dikkatli olmalısın. (isim)

cümledeki diğer kelimelerle birlikte sıfat veya zarf öbeği oluşturabilirler:

 dağ gibi adam bu hastalığı atlatamadı. (sıfat öbeği)
 sen de herkes kadar çaba göstermelisin. (zarf öbeği)

başka kelimelerle birlikte özne veya yüklem görevinde de kullanılabilirler:

 dünkü provada repliğimi unuttuğumda utançtan ölecek gibiydim. (isim, yüklem)
 onun gibisi zor bulunur. (isim, özne)

diğer dillerde

türkî dillerde 
"tirkelme", uygur türkçesi

"artınçı", tuva türkçesi

"şılav", kazak türkçesi.-

"tatak", çuvaş türkçesi.

 bizdiñ şahtalardı jayın almatıga deyin jazıp jürgen kim? (a. abişev); jalt karasam, şuga üyine karay keti bara jatır eken (b. maylin) degen söylemderdegi deyin, karay septevlikterin alıp tastap, almatığa, üyine  dep kana aytatın bolsak, ol söylemderdegi oy edevir özgerip ketken bolar edi.

notlar

kaynakça

konuyla ilgili yayınlar 
 ergin, muharrem. ''üniversiteler i̇çin türk dili.'' i̇stanbul: bayrak yayım, 2009.

i̇sim soylu kelimeler