Mezopotamya

mezopotamya (antik yunanca: μεσοποταμία mesopotamia: iki ırmak arasındaki bölge, süryanice: ܒܹܝܬܼ ܢܲܗܪ̈ܝܼܢ beyt nahrin: nehirler ülkesi), orta doğu'da, dicle ve fırat nehirleri arasında kalan bölge. mezopotamya günümüzde irak, kuzeydoğu suriye, güneydoğu anadolu bölgesi ve güneybatı i̇ran topraklarından oluşmaktadır. büyük bölümü bugünkü irak'ın sınırları içinde kalan bölge, tarihte birçok medeniyetin beşiği olmuştur. mezopotamya'da yer alan şehirler günümüzde sürekli gelişmektedir. ayrıca bu bölgede bol miktarda petrol bulunmaktadır.

mezopotamya, bazı kaynaklarda medeniyetlerin beşiği olarak adlandırılır. verimli toprakları ve uygun iklim şartları nedeniyle çok eski zamanlardan beri yerleşmeye sahne olmuş ve birçok istilaya uğramıştır. bilinen ilk okur-yazar toplulukların yaşadığı bölgede birçok medeniyet gelişmiştir. mezopotamya sümer, babil, asur, akad ve elam gibi en eski ve büyük medeniyetlerin doğduğu ve geliştiği yerdir.

hiçbir zaman mezopotamya olarak anılan belirli bir siyasi mevcudiyet olmadığı gibi sınırları belirli bir idari bölge de değildir. basit anlamda yunan tarihçileri bu bölgeyi anmak için bu ismi kullanmışlardır.

etimoloji 
i̇ki nehir arasındaki bölgeyi ifade eden "mezopotamya" teriminin kökleri eski yunanca kelimelere dayanmaktadır. 'orta' anlamına gelen "mesos" ve 'nehir' anlamına gelen "potamos" kelimelerinden türetilmiştir. bu isim muhtemelen daha eski bir aramice terimden kaynaklanmış ve akadca "birit narim" teriminden etkilenmiş olabilir. mö 250'lere tarihlenen yunanca septuagint, i̇branice ve aramice "naharaim" terimini çevirmek için "mezopotamya" terimini kullanmıştır. ms 2. yüzyılın sonlarında yazılan ancak büyük i̇skender'in zamanındaki kaynaklara atıfta bulunan i̇skender'in anabasis'inde, "mezopotamya" kuzey suriye'de fırat'ın doğusundaki toprakları tanımlamak için kullanılmıştır.

akad dilindeki  terimi de benzer bir coğrafi kavrama karşılık geliyordu. daha sonra, "mezopotamya" terimi daha genel olarak fırat ve dicle arasındaki tüm topraklara uygulandı, böylece sadece suriye'nin bazı kısımlarını değil, aynı zamanda neredeyse tüm irak ve güneydoğu türkiye'yi de içeriyordu. fırat'ın batısındaki komşu bozkırlar ve zagros dağları'nın batı kısmı da genellikle büyük mezopotamya bölgesinin bir parçası olarak kabul edilir.

genellikle kuzey veya yukarı mezopotamya ile güney veya aşağı mezopotamya arasında bir ayrım daha yapılır. yukarı mezopotamya, "cezire" olarak da bilinen bölge, fırat ve dicle nehirlerinin kaynaklarından bağdat'a kadar olan bölgedir.  aşağı mezopotamya, bağdat'tan basra körfezi'ne kadar olan bölgedir ve kuveyt ile batı i̇ran'ın bazı bölgelerini içerir.

modern akademik kullanımda, mezopotamya terimi genellikle kronolojik bir çağrışıma da sahiptir. genellikle müslüman fetihleri'ne kadar olan bölgeyi belirtmek için kullanılır, bu tarihten sonra bölgeyi tanımlamak için suriye, cezire ve irak gibi isimler kullanılır. bu sonraki örtmecelerin 19. yüzyıldaki çeşitli batı tecavüzlerinin ortasında bölgeye atfedilen eurocentric terimler olduğu iddia edilmiştir.

coğrafya 
mezopotamya dicle ve fırat nehirleri arasında yer alır. bu isim geniş anlamda, dicle ve fırat nehirlerinin vadileri ile bu iki nehrin arasında kalan topraklar için kullanılmaktadır. mezopotamya, güneyde basra körfezi, kuzeyde güneydoğu toros dağları, doğuda zagros dağları, batıda suriye çölü ve arabistan çölü ile çevrilidir. doğu anadolu bölgesi'ndeki karlı dağlardan doğan ve güneydoğu toroslardaki kar ve yağmur sularıyla kabaran dicle ve fırat, bağdat yakınlarında birbirlerine çok yaklaşır ve kurne'de birleşirler. birleştikten sonra şattü'l arap ismini alan nehir, basra körfezi'nden denize dökülür. nehirlerin oluşturduğu dar toprak şeridinin iki yanı çöldür. dicle ve fırat'ın sürükleyip getirdiği topraklar mezopotamya'nın güneyinin çok verimli olmasına sebebiyet vermiştir. dümdüz uzanan ova, mezopotamya'nın kuzeyinde oldukça bereketli ve daha ılıman iklimli bir yaylaya dönüşür.

tarih 

mezopotamya tarih boyunca farklı kavimlerin bir arada yaşadığı bir bölge olmuştur. bölgeye uzun süre devam eden sürekli göçler, hem siyasi iktidarın belirli bir çizgi izlemesini engellemiş hem de kültürel ve teknolojik anlamda kent ve toplumların gelişimini körüklemiştir. mezopotamya bölgesi dünyanın en tanınmış ve köklü medeniyetlerinden birkaçına ev sahipliği yapmıştır; sümerler, akadlar, babilliler, asurlular ve aramiler gibi. bunların dışında daha birçok kavim mezopotamya'da yaşamıştır. verimli toprakları ve uygun iklim şartları nedeniyle çok eski zamanlardan beri yoğun göçe sahne olmuş mezopotamya, birçok farklı kültür ve halkın karıştığı bir bölge olmuştur ve bu nedenle de medeni gelişime sahne olmuştur. bilinen ilk okur yazar topluluklara ev sahipliği yapmış bölgede birçok medeniyet gelişmiştir ve bu sebeplerden medeniyetler beşiği olarak da anılmıştır. hiçbir zaman mezopotamya olarak anılan belirli bir siyasi mevcudiyet olmadığı gibi sınırları belirli bir bölge değildir.

son buz devrinin sonlarına doğru, hâlâ hüküm süren buzul veya buzul arası iklim koşullarından kaçmak için insanlar topluluklar halinde güneye doğru göç etmişlerdir. bu dönemlere dair kuzey irak'ta ve çevre bölgelerde çeşitli yerleşim alanları göze çarpar. daha sonra iklimin tarım için uygun hale gelmesiyle kuru tarım başladığı gibi yerleşim birimleri de oluşmaya başlamıştır.

güneydoğu anadolu bölgesi'nde çayönü (diyarbakır, türkiye) ve göbekli tepe (şanlıurfa, türkiye) gibi yerleşim yerleri neolitik dönemde mezopotamya'daki göze çarpan yerleşim bölgeleridir. bunlara kuzey irak'taki cermo da eklenebilir. bu yerleşimler dönemin kültürel ve teknolojik gelişimini anlamak için önemlidirler.

tarım gelişimi ve köy yaşamının başlangıcından yazının ortaya çıkışına kadarki dönemin ünlü yerleşim bölgelerine örnek olarak samarra, tell halaf ve hasuna verilebilir. bu dönemde her kent aynı zamanda ayrı bir kültürel tarz ortaya sunmaktaydı. bu kentlerin ortak yönü konutların ortaya çıkışıdır. yine de konutların mimari tarzı kentten kente değişiklik gösterir. mö 5500-mö 5000 dolaylarında mezopotamya'da öne çıkan iki kültür kuzeyde halaf kültürü ve güneyde ubaid (obeyd) kültürleridir.

bölgenin bir sonraki evresi uruk dönemi (mö 4000-mö 3100) olarak anılabilir. bu dönemde güneydeki kentler büyük oranda gelişmiştir. bu gelişmeler sadece kültürel planda değil aynı zamanda teknolojik plandadır da. uruk kenti, dönemi karakterize eden kent olarak, çok önemli bir konumdadır. sulu tarımın geliştiği bu dönemde, madencilik ve teknoloji dallarında da ortaya çıkan gelişmeler kentlerin genel durumunu yükseltmiştir. uruk kentinin ünlü mezopotamya kahramanı gılgamış'ın evi olduğu da söylencelerde yer alır. bu dönemde ticaret büyük oranda gelişmiştir ve mezopotamya'nın o dönemde bilinen sınırları içeresinde yoğun bir ticaret ağı oluşmuştur. ayrıca anadolu ile yapılan ticaret, anadolu halklarının kültürünü de mezopotamya'ya, sınırlı anlamda da olsa taşımıştır. bu dönemin sonlarında yazı geliştirilmiş ve kayıt tutumu da başlamıştır. bu dönemlerde ve daha sonra bir süre güneydeki gelişimlerin kuzeye geçmesi uzun zaman almıştır.

sümerler 
mezopotamya'da yaşayan birçok farklı kavimden ilk öne çıkan ve daha sonraki medeni oluşumların temelini atan sümerlerdir. yazı, dil, tıp, astronomi, matematik; din, fal, büyü ve mitoloji gibi alanlarda ilk öne çıkan ve bilinen toplum sümerlerdir. "yaratılış" ve "tufan"a ilk kez sümerlerde rastlanır. sümer döneminde mezopotamya'da 18'i büyük olan yaklaşık 35 şehir ve kasaba vardı. bunlara örnek vermek gerekirse kiş, nippur, zabalam, umma, lagaş, eridu, uruk ve ur zikredilebilir.

lagaş'ta iktidara gelen ur-nanşe yaptırdığı inşaatlarla öne çıkmıştır. urukagina da ilk yazılı reformları sayesinde tanınmıştır. son dönemlerde sümerlerin baş tanrısı konumundaki enlil'in tapınağı nippur'da idi bu nedenle nippur sümerlerin dini başkenti sayılırdı.

mö 2400-2350 yıllarında sümerler düşüşe geçerken, akadlar yükselişe geçmiştir.

akadlar 
akadlar sami kökenli bir topluluktur. sümerler döneminde mezopotamya'ya göçen bu topluluk sümer kültürünü benimsemiştir. sümerler sonrasında mezopotamya'nın lideri konumuna gelen halk, mezopotamya'daki medeni gelişimin öncüsü akadlar olmuştur. ayrıca akadlar daha sonra mezopotamya'da güçlü konuma ulaşarak yine sami kökenli asur ve babil halklarına da öncülük etmişlerdir. zafer anıtı'nı inşa etmişlerdir. çok tanrılı dinlere inanmışlardır. akadlar, sümerlerden farklı olarak kent krallıklarından ziyade evren veya dünya krallığı kavramını mezopotamya'ya getirmiştir. bölgenin merkezi bir idare eline geçmesi de ilk kez akadlar döneminde olmuştur. mö 2150'de güçlenen sümerliler bu devleti yıkmışlardır.

akad hanedanının kurucusu kral sargon'dur. agade isimli bir başkent kuran sargon kayıtlara göre 34 savaş yapmıştır. yine de sargon'a dair bilgilerde mitoloji ile gerçeklik karışıktır. sargon'un torunu olan akad kralı naram-sin de dedesinin yolundan gitmiş birçok sefer yapmıştır. fakat naram-sin'den sonra bölgedeki güç dengeleri değişmiş ve akadlar düşüşe geçmiştir. kısa bir süre içinde zagros dağları'ndan inen ve işgale başlayan gutiler yönetimi ellerine geçirmişlerdir.

üçüncü ur hanedanı 
akadların yönetimindeki zayıflıklar nedeniyle, birçok kentin yönetici hanedanı yönetimi tekrar ellerine geçirmişlerdir. bu kentlerden öne çıkanı ur kenti ve yöneticisi 3. ur hanedanıdır. hanedan akadların izinden giderek bütün bölgeyi kontrol altına almak istemiştir. yaklaşık 100 yıl kadar (mö 2100-mö 2000) süren bir dönemde ur kenti mezopotamya'nın en büyük siyasi gücü olmuştur. dönemlerinin sonu yoğun göçler ve çevre toplulukların saldırıları ile gelmiş ve yönetimleri zayıflamıştır. ur sülalesinin yönetiminin sonu aynı zamanda sümerlerin mezopotamya'daki yönetimlerinin sonu demektir. daha sonra sümer kökenli olmayan kavim ve sülaleler egemen olmuşlardır. yine de bu dönem kültürel, dini ve mimari açıdan medeni gelişimi büyük oranda etkilemiştir.

asur ve babil 
3. ur salamanasarının çöküşünden sonra kuzeyde büyük bir siyasi güç olarak asur, güneyde ise din ve kültür merkezi olarak babil öne çıkmıştır. aynı zamanda 2. binyılın erken dönemlerinde bölgeye gelen hurri ve amurrular (veya amoritler) bölgenin gerek nüfus gerekse kültürel yapısını büyük oranda etkilemiş, daha sonraki siyasi olaylara da etki etmiştirler.

2. binyılın başlarında yükselen kavimlerden biri asurlardır. özellikle oluşturdukları geniş ticaret ağı onların mezopotamya kültürünü farklı bölgelere yaymasına ve farklı kültürleri de mezopotamya'ya taşımasına neden olmuştur. anadolu'ya yazının gelmesi de yine bu dönemdeki asurlu tüccarlar sayesinde olmuştur.

diğer yükselen kavim ise güneyli babil'dir. amurru kökenli olan eski babil sülalesi, 5. kral hammurabi ile dönemin diğer krallıkları üzerinde egemenlik kurmuştur. bu sıralarda anadolu'da eski hitit devleti fetihlere başlamış ve sonunda hitit kralı i. murşili mö 1595 yılında babil'i alarak babilin egemenliğine son vermiştir.

daha sonraki dönemlerde kassitler öne çıkmış, anadolu'daki hititler güçlenmiş, hurriler mitannilerin önderliğinde yeni bir siyasi güç oluşturmuşlardır. yaklaşık iki yüzyıl süren mitanni-hurri egemenliğinin zayıflaması asurların yükselmesine olanak vermiş ve mö 13. yüzyılda asur kralı i. şalmaneser mitanni - hurri devletini sonlandırmış ve asur egemenliğini kesin olarak başlatmıştır. fakat bu asur egemenliği de yoğun göç dalgaları sebebiyle zayıflamıştır. mö 9. yüzyılın başında kuzeyde asur'un tekrar yükselmesine kadar bölge karışık bir dönem geçirmiştir. bu zamana kadar mezopotamya ve çevresinde birçok yeni devlet ve kavim ortaya çıkmıştı. mö 9. yüzyıldan yaklaşık mö 5. yüzyıla kadar süren asur yönetimine yeni asur krallığı denmiştir. bu dönemde yoğun bir yayılma politikası benimsenmiş, her kral sayısız sefer yapmıştır. yine de güney mezopotamya'da babil egemenliğini korumuştur. babil dışında urartular ve medler de bağımsız birer güç olarak konumlarını korumuşlardır. bir dönem asur zayıflasa da iii. tukultī-apil-ešarra (iii. tiglat-pileser) ile tekrar yükselmeye başlamış urartu kralını yenmiş ve yayılma politikasıyla diğer önemli güçleri, babil ve medleri, rahatsız etmiştir. ii. sargon ve sonrasında asur'un konumu daha da yükselmiş; asur birçok krallığı egemenliği altına aldığı gibi mısır'a yapılan büyük seferlerle mısır'ı da yağmalamıştır. yeni asur krallığı'nın en geniş olduğu dönemde medler ve babilliler, i̇skitlerle birleşerek asur'a savaş açmış ve sonunda asur'un yıkılmasına neden olmuştur.

yeni asur krallığı sonrası dönemde babil yükselişe geçmiş ve yeni babil olarak anılan bir dönem başlamıştır. yeni babil, asur'un bütün topraklarına egemen olduğu gibi çevre krallıklara birçok sefer düzenlemiştir. bu sıralarda medler urartu devletine son vermiştir. mö 539 yılında perslerin babil'i ele geçirmesiyle yeni babil son bulmuştur. bu dönem ve sonrasında persler tüm mezopotamya'yı egemenlikleri altına almıştırlar.

sonraki dönemlerde mezopotamya 
mezopotamya büyük i̇skender'in persleri egemenliği altına alışına kadar perslerin egemenliği altında olmuştur. daha sonra bir süre pers imparatorluklarının egemenliği altında kalmış, daha sonra romalılar kuzeybatı bölümünü egemenlikleri altına almışlardır. pers sasani i̇mparatorluğu döneminde egemenlikleri altındaki mezopotamya'nın büyük kısmı del-i iranşahr yani "i̇ran'ın kalbi" olarak anılmaya başlanır ve başkent mezopotamya'da yer alır. m.s. 7. yüzyılın erken dönemlerinde arap halifeleri şam'ı kontrol altına alır ve zaman içinde mezopotamya arapların egemenliği altında tekrar birleşir. yine de bu dönemde iki vilayet şeklinde idare edilir: kuzeyde musul başkent, güneyde bağdat başkenttir ki bağdat daha sonra hilafetin de başkenti olur ve 1258 yılına kadar böyle kalır. 1508-1534 arasında safaviler kısa bir dönem için mezopotamya'yı kontrolleri altına alsalar da 1535'te osmanlılar (türkler) bağdat'ı egemenlikleri altına alırlar. osmanlı devleti'nin egemenliği sırasında mezopotamya üç vilayete ayrılarak idare edilir: musul, bağdat ve basra. i. dünya savaşı'nın sonunda mezopotamya kısa bir süre için i̇ngilizlerin yönetimine geçer ve i̇ngilizler bugünkü suriye ve irak'ı bir haşimi yöneticiye bağlı bir devlet olarak kurar. 1920'de i̇ngilizler tarafından irak ulus devleti kurulur ki bugünkü irak sınırlarının yanı sıra bugünkü kuveyt, irak sınırlarına dahildir. daha sonra 1961 yılında kuveyt bağımsızlığını ilan eder.

eğitim ve bilim

yazının gelişimi 
i̇lk yazı denemeleri piktogramlardan geliştirilmiştir. bunlar hikâyeleri, tarihi ve bazı olayları anlatan tabletlere çizilmiş resimlerdir. daha sonraları farklı harfler için farklı işaretler geliştirmeye başlarlar ki buna çivi yazısı denilmiştir. bu yeni yazı türü kısa sürede yaygınlaşır ve piktogramlardan daha fazla kullanılmaya başlar. harfler, kil tabletler üzerine çizilir ve pişirilirdi. arkeologlar tarafından c tapınağı olarak tanımlanan ve tanrıça i̇nanna'ya adanmış uruk'taki é tapınağında yedi arkaik tablet de dahil olmak üzere en eski çivi yazılı metinler keşfedilmiştir.

erken dönem logografik çivi yazısını öğrenmek zorlu bir görevdi ve uzun yıllar süren bir eğitim gerektiriyordu. sonuç olarak, sadece sınırlı sayıda kişi kâtip olmak ve bu eğitimden geçmek için seçilmiştir. mezopotamya nüfusunun daha büyük bir kısmı sargon'un yönetimi sırasında daha erişilebilir bir hece yazısının benimsenmesine kadar okuryazar hale gelmedi. okuryazarlığın yayılmasında çok önemli bir rol oynayan eski babil yazıcı okullarının arkeolojik kalıntılarında geniş metin koleksiyonları bulunmuştur.

kesin zamanlaması hâlâ tartışılsa da, mö 3. binyıldan 2. binyıla geçişte mezopotamya'da konuşulan dil olarak sümercenin yerini yavaş yavaş akadca almıştır. bu değişime rağmen sümerce mezopotamya'da ms 1. yüzyıla kadar kutsal, törensel, edebi ve bilimsel amaçlarla kullanılmaya devam etmiştir.

matematik, tıp ve astronomi 
mezopotamyalılar iki sayı sistemine sahipti. sümerler, zamanı altmış dakikalık saatlerde ölçen ilk insanlardır ve haftada yedi günlük bir takvim de oluşturmuşlardır. babilli astronomlar gün dönümü ve tutulmaları hesaplayabiliyorlardı. astronominin gelişimi din ve mitoloji ile iç içedir zira insanlar astronominin bir amacı olduğuna inanıyorlar ve ona bazı dini veya mistik unsurlar yüklüyorlardı. örneğin tutulmalar kötüye işaretti. her ne kadar anatomi ve tıp konusunda bilgileri olmasa da tıbbi tanı listeleri oluşturmuşlar, hastalıkları gözlemlemişlerdir.

mezopotamya dilleri 
mezopotamya büyük oranda göç almış, birçok kavime ev sahipliği yapmıştır. fakat göç eden toplulukların çoğu var olan mezopotamya kültürünü benimsemiş, ayrı bir kültür veya dil olarak barınamamıştır. bu nedenle mezopotamya'da var olmuş çoğu halkın, yazılı kayıtlar sayesinde, sadece isimleri bilinmektedir.

bugüne ulaşan çivi yazılı kayıtlar, tabletler sayesinde mezopotamya'nın en yaygın dillerinin sümerce ve akadca olduğu söylenebilir. bu dillerden sümerce izole dil olarak sınıflandırılırken, akadca'nın sami dillere ait olduğu görüşü hakimdir. bu iki dil babil ve asur'da da sümer ve akadlar'ın yıkılmasından sonra varlıklarını sürdürmüş; ancak ilerleyen zamanlarda, ilk sümerce, daha sonra da akadca yerini aramice gibi dillere bırakmıştır.

bunların dışında hurrilerin mezopotamya'ya girişi ve daha sonra mitannilerin liderliğinde önemli bir siyasi konuma gelmeleriyle hurrice de, en azından bir dönem için, mezopotamya'nın önemli dillerinden biri sayılmıştır. mezopotamya dilleri içinde sümerce gibi elamca da bir izole dildir.

hukuk 
hammurabi kendi yasaları ile ünlü kraldır, hammurabi kanunları (m.ö 1780) bulunmuş en eski kanunlar olup eski mezopotamya'dan günümüze en iyi korunarak gelebilmiş eserdir. kanunlar 282 adet yasa içerir. hukukun temeli atılan mezopotamya'da hammurabi kanunlarında yer alan, evlilik ile ilgili kurallar da medeni hukukun temeli olmuştur.

din ve mitoloji 

antik mezopotamya dini, kayıtları bilinen en eski dindir. antik mezopotamya dininin temelleri erken sümer hanedanları tarafından atılmış, daha sonra oluşan uygarlıklar ve bölgeye yerleşen kavimler bu dini yapıyı benimsemiştirler. her ne kadar bölgenin bölümleri arasında farklılık gözlense de temel dini figürler, destanlar ve inanışlar aynı kalmıştır.

sümerce "evren" sözcüğü an-ki'dir. bu tanrı an (veya anu) ve tanrıça ki'yi işaret eder. bu çiftin çocuğu enlil, hava tanrısıdır ve zamanla sümerlerin ve daha sonraki kavimlerin baş tanrısı olmuştur.

destanlar çoğu zaman hem tarihi, hem de dini/mitolojik öğeler taşımaktaydı. yine tarihi kayıtlarda da dini ve mitolojik unsurlara rastlanır; örneğin kral listelerinde mitolojik unsurlarla gerçekler karışık biçimdedir. daha sonraları ortaya çıkan birçok dinde de geçen ve araştırmacılarca mezopotamya kaynaklı olduğu düşünülen anlatılara "tufan" ve "yaratılış" örnek olarak verilebilir.

mezopotamya mitolojisi sümer, akad, asur ve babil odaklı olmakla beraber bölgeyi etkilemiş sayısız halkın mitolojilerinden yoğun biçimde etkilenmiştir. politeistik bir din olan mezopotamya dininin tanrı ve tanrıçaları zaman içinde isim değiştirse de özellikleri genelde aynı kalmıştır. bazı önemli tanrı ve tanrıçalar şunlardır:

 an, sümer gök tanrısı daha sonraları anu olarak anılmaya başlanır. ki ile evlidir fakat diğer mezopotamya dinlerinde uraš olarak anılan bir eşi vardır.
 marduk, babil'in baş tanrısı.
 gula veya diğer bölgelerde ninişina, şifa tanrıçasıydı. birisi hastalandığında şifa için ona dua edilirdi.
 nanna (bazı bölgelerde suen, nanna-suen veya sin), ay tanrısı. enlil'in çocuklarındandı.
 utu (šamaš veya sahamaş), güneş tanrısı.
 i̇ştar, asurlu aşk ve cinsellik tanrıçası. sümer tanrıçası i̇nanna'dan köken aldığı düşünülür.
 enlil, mezopotamya dininin en güçlü tanrısı olarak görülürdü. karısı ninlil çocukları ise: i̇nanna, iškur, nanna-suen, nergal, ninurta, pabilsag, nuşu, utu, uraš zababa ve ennungi.
 nabu, yazı ve bilgelik tanrısı.
 ninurta, sümer savaş tanrısı.

zigguratlar 
zigguratlar mezopotamya'da kil ve balçıktan yapılan tapınaklardır. zigguratlar 7 katlı olup 3 ana bölümden oluşur. i̇lk katlar erzak deposu, orta katlar okul ve tapınak, son (yani en yüksek) katlar ise rasathane olarak kullanılmıştır.

ayrıca bakınız 
 neolitik cermo (jarmo), tell ebu hureyre.
 halaf dönemi
 uruk dönemi

bölgedeki erken dönem kentleri:

 aşağı mezopotamya/sümer
 uruk
 i̇sin
 lagaş
 akkad
 babil
 kiş
 nippur
 yukarı mezopotamya/asur
 asur veya assur
 nineveh
 mari
 halep

konuyla ilgili yayınlar 
 michael roaf, mezopotamya ve eski yakındoğu, i̇letişim yayınları
 kemalettin köroğlu, eski mezopotamya tarihi, i̇letişim yayınları
 hand j. nissen, ana hatlarıyla mezopotamya, arkeoloji ve sanat yayınları
 a dweller in mesopotamia , being the adventures of an official artist in the garden of eden, by donald maxwell, 1921 (a searchable facsimile at the university of georgia libraries; djvu & layered pdf  format)
 mesopotamian archaeology , by percy s. p. handcock, 1912 (a searchable facsimile at the university of georgia libraries; djvu & layered pdf  format)
 a companion to the ancient middle east, edited by daniel snell (malden 2004)
 dholavira ancient metropolitan city.

dış bağlantılar 

 mezopotamya uygarlıkları, vahap polat, hacettepe üniversitesi eğitim fakültesi 
 mezopotamya bibliyografyası

kaynakça 

 10 mayıs 2006 tarihli i̇ngilizce vikipedi mezopotamya maddesinden alıntı içerir.
 kemalettin köroğlu, eski mezopotamya tarihi, i̇letişim yayınları
 kemalettin köroğlu, tarih öncesinden perslere kadar mezopotamya, s.16-s.27, toplumsal tarih, aylık tarih dergisi, sayı:149, mayıs 2006.

 
antik yakın doğu
antik suriye
antik irak
uygarlıklar
doğu akdeniz
i̇ran coğrafyası
irak coğrafyası
kuveyt coğrafyası
suriye coğrafyası
türkiye coğrafyası
batı asya coğrafyası
orta doğu coğrafyası
tarihî bölgeler
batı asya tarihi
orta doğu tarihi
irak
levant
yakın doğu
basra körfezi
asya'daki bölgeler
türkiye'deki antik bölgeler