Kuzey Afrika Cephesi (II. Dünya Savaşı)

kuzey afrika cephesi, libya, mısır, cezayir, tunus ve fas'ta müttefik devletler ve mihver devletler arasında geçen savaşlar dizisidir. cephedeki savaşlar daha çok almanya ve birleşik krallık arasında geçmiştir. kuzey afrika çöllerinde yapılan tank savaşları ii. dünya savaşı'nın kaderini değiştirmiştir.

i̇lk silah'ın sesleri 

i̇talya'nın 10 haziran 1940'ta  almanya safında savaşa girmesiyle savaş kuzey afrika'ya da sıçramış oldu. zaten libya, eritre ve somali i̇talyan kontrolündeydi.

i̇talya'nın kuzey afrika'da operasyon alanı olarak belirlediği bölge, nil nehri ve tunus arasında kalan batı çölü'ydü. 1939 yılı ortalarında itibaren mısır'daki i̇ngiliz orta doğu kuvvetleri, libya'daki i̇talyan kuvvetlerini yoklama taarruzlarıyla taciz etmekteydi. general creagh komutasındaki 7. zırhlı tümenin askerleri bu çatışmalarla "desert rats (çöl fareleri)" olarak anılacaktır.

libya’daki i̇talyan kuvvetleri mareşal graziani komutasında 7 tümenlik ve 300 tanklık bir kuvvetle 13 eylül 1940'ta i̇ngilizlere saldırmışlar, mısır topraklarında az biraz ilerledikten sonra, ciddi bir direnişle karşılaşmamalarına karşın sidi barrani'de duraklayıp savunma sistemleri oluşturmaya koyuldular. aralık ayında henüz nil irmağına ulaşamadan wavell’in komutasındaki birlikler tarafından durduruldular. çarpışmalar sonunda i̇talyanlar bingazi’nin ötesine püskürtüldü.

7 aralık 1940 gecesi, general o'connor komutasındaki bir i̇ngiliz birliği i̇talyan mevzilerine saldırdılar. sidi barrani'nin i̇ngiliz kuvvetlerinin eline geçmesiyle i̇talyan birlikleri dağılmışlardır.

i̇ngiliz karşı saldırısı 

3 ocak 1941'de yeniden taarruza geçen o'connor, 22 ocak da tobruk limanına ulaştı ve ileri harekâtını sürdürdü. 7 şubat 1941'de bingazi'ye ulaşmıştır. i̇talyan birliklerinin kuzey afrika'da pozisyonlarını korumaları iyiden iyiye güçleşmişken, i̇talya hükûmetinin dikkatinin balkanlar'a yönelmesi nedeniyle kuzey afrika'daki harekât durmuştur.

afrika kolordusu kuruluyor 

12 şubat 1941'de general erwin rommel kuzey afrika'da yeni oluşturulan afrika kolordusu'un komutanı olarak trablusgarp'a ulaşmıştır. rommel, 31 mart 1941 günü el ageyla'daki i̇ngiliz birliklerine sürpriz bir baskın düzenleyerek kenti ele geçirir. 2 nisan 1941 de, almanya'nın balkan cephesini açmasından iki gün sonra bingazi yönünde ilerlemesine devam eden rommel, i̇ngiliz 2. zırhlı tümenini kuşatma altına alıp teslim olmak zorunda bırakmıştır.

rommel'in birlikleri batı çölü'nde 600 km. kadar ilerlemişler, fakat tobruk limanı i̇ngilizlerin elinde kalmıştır. nisan 1941 ayı içinde rommel iki kez tobruk'a yüklense de sonuç alamaz.

operasyon brevity 

15 mayıs 1941 sabahı i̇ngiliz birlikleri alman hatlarına "brevity harekatı" kodadıyla bilinen bir taarruzda bulunurlar. halfaya geçidi'ni ele geçirmelerine karşın almanların karşı taarruzları sonucu brevity harekâtı başarısız olmuştur.

savaş baltası operasyonu 

14 haziran 1941 gecesi i̇ngiliz birlikleri ikinci bir taarruza giriştiler. "savaş baltası operasyonu" kod adlı bu harekâtda i̇ngiliz birlikleri, halfaya geçidi'ne ve rommel'in merkezdeki garnizonuna saldırırlar. halfaya geçidi, her iki tarafın askerleri arasında "cehennem geçidi" olarak adlandırılacaktır bundan böyle. her iki taarruz da i̇ngilizler açısından başarısız olur. harekâtın üçüncü günü başlarken rommel, tüm birliklerini, i̇ngilizlerin geri çekilme hattını tutmak amacıyla halfaya geçidi'nin yanından ileri sürecektir. bu tırpan hareketi durdurulamayınca i̇ngilizler geri çekilmek zorunda kalırlar.

haçlı operasyonu 

tobruk'taki köprü başına ulaşma yönünde i̇ngilizlerin üçüncü girişimi, "crusader harekatı" olarak kayıtlara geçmiştir. 18 kasım 1941'de başlatılan harekât bu kez başarılı olur. 4 aralık 1941'de rommel, tobruk önlerinden de çekilmek zorunda kalmıştır. rommel, daha önce savunma hatları oluşturduğu gazala hattı'na çekilmiştir ama, 13 aralık 1941'deki i̇ngiliz saldırısı karşısında geri çekilmek zorunda kalır, i̇ngilizlerin 200 tankına karşılık elinde kullanılır durumda 30 tankı vardır.

27 aralık 1941 tarihinde rommel, birkaç gün önce ulaşan 30 tanklık takviye kuvvetini kullanarak i̇ngiliz hatlarını yeniden gazala hattı'na kadar ileri itmiştir.

21 ocak 1942'de rommel yeniden taarruza geçmiştir. bu harekât i̇ngiliz birliklerini bingazi'ye kadar geri atacaktır.

afrika 1941-1943
rommel, 1941 yılının büyük kısmını kendi organizasyonunu oluşturmak ve tuğgeneral richard o'connor komutasındaki i̇ngiliz kuvvetlerine karşı bir dizi mağlubiyet alarak dağılmış olan i̇talyan birliklerini toparlamakla geçirdi. aslen buradaki savunmaya yardım amacıyla gönderilen rommel kendinden birkaç kat üstün i̇ngiliz kuvvetleri önüne katmış ve el alamein'e kadar kovalamıştır. kendisine ünlü çöl tilkisi (desert fox) lakabı da bu yaptıklarından sonra takılmıştır.

pek çok şaşırtmaca kullanmıştır. bunlardan bazıları; tankların ve araçların arkasına çalı çırpı bağlatarak tozu dumana katmasıdır, ki bunu gören i̇ngilizler çok büyük bir gücün kendilerine saldırdığını sanarak geri çekilmişlerdir. 88'lik topların yarısını toprağa gömdürmüş, yaklaşan i̇ngilizlere acı bir sürpriz yaşatmıştır. mayın dedektörlerini yanıltmak için her mayının yanına konserve kutuları gömdürmüştür. bazen araçları tahtadan tank haline getirip, şaşırtmaca da kullanmıştır.

başarılı bir saldırıyla i̇ngiliz birlikleri libya'nın dışına çıkarıldı ancak mısır'a az bir mesafede saldırı tükendi ve çok önemli tobruk limanı kuşatılmış olduğu hâlde avustralyalı general leslie morshead komutasındaki müttefik kuvvetlerinin elinde kaldı. müttefik kuvvetler komutanı general archibald wavell'in kuşatmayı kırmak amacıyla yaptığı iki saldırı (brevity harekâtı ve savaş baltası harekâtı) başarısızlıkla sonuçlandı.

pahalıya malolan savaş baltası harekâtı'nın başarısızlığı sonrası wavell'ın yerine hindistan i̇ngiliz birlikleri komutanı general claude auchinleck atandı. auchinleck, tobruk'u kurtarmak için 18 kasım 1941 tarihinde büyük bir taarruz başlattı (haçlı harekâtı) ve başarılı da oldu.

crusader, rommel için bir bozgun olmuştur, 7 aralık 1941 günü tüm birliklerine geri çekilme emri verecektir. alman ve i̇talyan birliklerinin tobruk civarından çekilmekte olduklarını gören auchinleck, başarıyı genişletmek amacıyla bu birlikleri izlemeye karar verecektir. birlikleri düzenli bir biçimde çekilmekte olan rommel, 20 ocak 1942 tarihinde birliklerini geri çevirerek kendilerini izleyen müttefik kuvvetlerine bir karşı taarruz düzenler. i̇ngiliz kuvvetleri, bu beklenmedik saldırı karşısında tobruk'a geri çekilerek savunma pozisyonu almak zorunda kalmışlardır.

klasik bir yıldırım savaşı taktiği ile rommel, 24 mayıs 1942 günü taarruza geçerek, gazala'da i̇ngiliz kuvvetlerini kanadının dışından dolanan bir çevirme harekâtına girişmiştir. bu çevirme harekâtı, bir-hakem'deki kuvvetli birliklerini, pozisyonlarını savunamayacak duruma düşürmüştür. bunun üzerine i̇ngiliz birlikleri, kaçınılmaz görünen kuşatmadan kurtulabilmek için hızla geri çekilmek zorunda kaldılar.

rommel'in bu saldırısı sonucunda tobruk, kuşatılmış bir vaziyette afrika kuvvetleriyle mısır arasındaki tek engel olarak kaldı.

ocak 1942'de rommel'in direktifi ile bir haber el altından, rommel'in karargâhından i̇talyan kuzey afrika başkomutanlığına doğru sinsice yayıldı: 'rommel çekilmeye hazırlanıyor'.i̇talyan komutanlar ve kurmay subayları hayretler içinde kalmıştı. 18 ocak'ta kahire'de duyulan bu haber hayret uyandırmakla beraber i̇ngiliz başkomutanı auchinleck buna pek de inanmamıştı. auchinleck ısrarla londra'dan daha fazla bilgi istiyor, herkes merakla cevabı bekliyordu. ajanlar ufacık bir bilgiyi bile havada kapacak konumda bekliyorlardı. herkes bu soruları sorarken 21 ocak günü rommel emrini orduya dağıttı.düşmanı imha maksadıyla taarruza geçilecekti. 21 ocak 1942 günü merselbrega'daki i̇ngiliz i̇leri karakolları saat 08.30'da alman tanklarının olanca hızıyla kendilerine doğru geldiğini görünce hayretten ağızları açık kalmıştı.

21 haziran 1942'de hızlı, koordine ve başarılı bir kombine saldırı ile tobruk, 33.000 askerle birlikte teslim oldu. daha önce sadece singapur'un düşüşünde bu büyüklükte bir i̇ngiliz askeri birliği teslim olmuştu. müttefikler tartışmasız bir şekilde yenilmişti ve haftalar içinde mısır'a kadar çekilmek zorunda kaldılar. rommel'in, i̇ngilizlerin "çöl fareleri" karşısındaki keskin başarıları onu yaşayan bir efsane haline getirdi ve "desert fox" (çöl tilkisi) lakabını kazandı ve afrika savaşları boyunca bu isimle anıldı.

rommel'in saldırısı, kahire'ye 90 km mesafedeki el-alameyn'de durdu. birinci el-alemeyn savaşı, bazı ikmal problemleri ve müttefiklerin inşa ettiği mevziler nedeniyle rommel'in aleyhine sonuçlandı. müttefikler, arkalarını duvara yaslamış, destek hatlarına çok yakın olduklarından sürekli ikmal yapabiliyor ve yeni birliklerle mevzilerini güçlendirebiliyorlardı. auchinleck'in zayıf i̇talyan birliklerine sürekli ve tekrarlayan saldırıları rommel'i alman afrika birliklerini (deutsches afrikakorps) bir tür ilk yardım ekibi gibi kullanmak zorunda bıraktı. bu da inisiyatifi müttefiklere verdi. rommel'in alam halfa savaşında müttefik hatlarını kırma girişimi afrika'ya yeni gönderilen tümgeneral bernard montgomery tarafından kararlı bir şekilde püskürtüldü. bunun nedeni bölgenin haritasını çıkarmaya çalışan alman keşif kollarının çölde aslen i̇ngilizler tarafından patlatılmış bir keşif aracının içinde buldukları ve gerçek haritaların basıldığı i̇ngiltere'de bir karargahta basılan haritaydı. harita o kadar gerçekti ki üzerinde seri numarası bile vardı. ancak rommel yine de karamsar davrandıysa da kurmaylarının ısrarıyla buna kandı ve belki de tüm savaş boyunca en büyük hatasını yapmış oldu. harita öylesine ustaca yapılmıştı ki, bütün yollar almanları i̇ngilizlerin olduğu yöne doğru sevk ediyordu. yolların yerinde kum tepeleri, düzlüklerin yerinde de yükseltiler mevcuttu.haritaya göre geçilmesi mümkün olmayan yerlerde düzgün yollar ve patikalar bulunuyordu.

almanlar bunu ancak saldırıya başladıkları 30 ağustos günü fark edebilmişlerdi. bunun sonucunda kendilerini piyade tümenleri yerine tanksavar tümenlerinin, i̇ngiliz tanklarının karşısında bulan alman panzerleri hedeflerine ulaşamamıştır.tanklar mayınlar yüzünden çok yavaş ilerliyor ve yoğun düşman ateşi altında kalıyordu. rommel en sonunda 1 eylül'de yenilgiyi kabul etti ve ilk başlangıç noktasına çekildi.

i̇kmal hatlarının malta üzerinden sürekli baltalanması ve çölde katetmek zorunda kaldıkları uzun mesafeler nedeniyle rommel'in el-alameyn'i uzun süre elinde tutması mümkün değildi. yine de rommel'in kuvvetlerini geri çekilmeye zorlamak için i̇kinci el-alameyn muharebesi gibi büyük çaplı bir operasyon gerekti. hitler ve mussolini'nin bütün baskılarına rağmen rommel'in kuvvetleri tunus'a girene kadar bir daha durup savaşmadı. o zaman bile i̇ngiliz sekizinci ordusuyla değil amerikan 2. kolordusuyla savaştılar. rommel, kasarin geçidi savaşında amerikan birliklerine ağır bir darbe indirdi.kendisi 1.000 asker ve 20 tank kaybederken amerikalılara 6.000 asker, 183 tank ve 200 top gibi ağır bir kayıp verdirdi.

rommel birliklerini tunus'a kadar geri çekerek hitler'in tobruk zaferinden daha büyük zaferler elde etme hayaline darbe vurmuş olsa da, stalingrad'da hitler'in emirlerine uyup ordusunun yok olmasına neden olan friedrich paulus'un aksine o, birliklerini kurtarmış oldu.

rommel'in kuzey afrikadaki başarılarından sonra, 1942 yılında winston churchill avam kamarasında yaptığı konuşmada şöyle demiştir: "singapur'u kaybettik, doğudaki topraklarımız elden gidiyor, ama savaşın tüm karışıklığına rağmen şunu diyebilirim ki, en azından karşımızda (rommel'i kast ederek) çok cesur ve yetenekli bir general var."

ayrıca bakınız 
 tunus zaferi
 çöl zaferi
 salerno isyanı

notlar

kaynakça