Kâtibim

"kâtibim" ya da "üsküdar'a gider iken"  melodisi ünlü bir i̇stanbul türküsü.

bir 19. yüzyıl kalem efendisi ile bir kadının üsküdar'da gezisi hakkındadır. bosna hersek, bulgaristan, yunanistan, sırbistan gibi balkan ülkelerinde ve dünyanın başka birçok yerinde bilinir. farklı dillerde versiyonları bulunur.

sözler ve notalar

kökeni ve hikâyesi 
kimi kaynaklara göre abdülmecid devrinde kırım harbi sürerken ortaya çıkmış bir türküdür ve kökeni bir i̇skoç marşıdır. osmanlı i̇mparatorluğu'nda abdülmecid devrinde memurlara setre ve pantolon giydirilmiş, iddia edildiğine göre türkünün sözleri bu giyimi yadırgayan halk  tarafından memurlarla alay etmek üzere yaratılmıştı. müzik ise kırım harbi'ne gönderilen i̇skoç birliği için yazılmış bir marştı. savaşta i̇ngilizlere hastane olarak tahsis edilmiş olan ve halkın kısa eteklerinden ötürü "donsuz asker" lakabını taktığı i̇skoçların kaldığı selimiye kışlası'nın üsküdar yolunda olmasından esinlenerek "donsuz askerler" için yazılan marşın melodisine "katibim" sözlerinin  uyarlandığı iddia edilmiştir.

kimi kaynaklara göre türkü üsküdar halk kültürünün bir parçası olan kâtip aziz bey ve kendisini görmek için kafesli pencerelere koşan kızların 19. yüzyıldaki sevdalarının şarkısıdır.

müziğin yunan, sırp veya bulgar müziği olduğuna dair iddialar da mevcuttur. bulgar  yönetmen adela peeva 2003 yılında şarkının kökeni hakkında “chia e tazi pesen?” (bu şarkı kimin?) adlı bir belgesel film çekmiştir.

kayıtlar
dikkate değer bir kayıt, 1949'da safiye ayla tarafından yapılmıştır.

ahmet adnan saygun 1943'te besteleyip 'bir tutam kekik adı altında topladığı eşliksiz koro için op.22 on halk türküsü"nün son parçası eski i̇stanbul türküsü üzerine çeşitlemeler başlığını taşır.selim giray a biography of the turkish composer ahmed adhan saygun page 74 2003 "katibim türküsü üzerine varyasyonlar [the variations on the katibim song], 1943." cemal reşit rey'in "bir i̇stanbul türküsü üzerine çeşitlemeler"  adlı piyano konçertosu da kâtibim'i tema olarak kullanır. eser, aralıksız çalınan 21 çeşitlemeden oluşmaktadır. diğer bazı çağdaş besteciler temayı değişik şekillerde uyarladılar. örneğin armağan durdağ, eserin çok bilinen temasından yola çıkarak "kâtibim çeşitlemeleri” (2006) adlı dört bölümlü eseri bestelemiştir.

 film uyarlaması 
1968'de, senaryosu şarkıya dayalı olarak yapılan kâtip isimli filmin baş rolünde zeki müren oynadı.

 diğer versiyonlar 
arnavutça'daki melodinin başlığı "mu në bashtën tënde" olup, farklı sanatçılara göre bazı varyasyonları vardır. 1993 yılında şarkının arnavutluk'taki repertuarın bir parçası olduğu, örneğin onu geleneksel türk tarzında yeniden canlandırmaya çalışan roman müzisyenlerin bir parçası olduğu söylendi., in: everybody’s song – music as a tool for the promotion of diversity and intercultural understanding, cyprus neuroscience and technology institute, nicosia, 2006-2008 (project), reinhard eckert (contact), archived from original  on december 10, 2015.

şarkının boşnakça uyarlamaları arasında "pogledaj me anadolko budi moja ti" olarak bilinen ve "ah anadolu kızı, benim ol" anlamına gelen geleneksel bir sevdalinka ve "zašto suza u mom oku" adlı bir kaside, "gözlerim neden ağlıyor?" anlamına geliyor.

şarkının birçok versiyonu genellikle farklı sözlerle türkiye'nin komşu ülkelerinde bulunabilir. bu şarkı kimin?  adlı belgesel filmde ve uluslararası gençlik projesi herkesin şarkısı şarkının çeşitli versiyonlarını derlenmiştir.

melodi klezmer klarnetçisi naftule brandwein tarafından 1924 yılında der turk in america olarak abd'de kaydedildi. stella lee tarafından i̇ngilizce'ye uyarlanan, şarkı eydie gormé ve eartha kitt tarafından 1953'te dünyaya tanıtıldı.

boney m'nin rasputin şarkısı aynı melodi özelliklerini taşır,rasputin şarkısını ayna grubu dön bak aynaya  olarak seslendirmiştir. sırpçası bulunan ("ај, русе косе цуро имаш"). melodi, alangkah indah di waktu pagi (güzel bir sabah) filminde ali baba bujang lapok filmindeki gibi yer aldı.

loreena mckennitt'in stüdyo albümü an ancient muse (2006)'da da "katibim" şarkısıyla aynı melodiye sahip "sacred shabbat" şarkısı vardı.

yunanistan da birçok farklı sözle söylenir. bunlar μικρό τρεχαντηράκι, ήχασα μαντήλι, στου πάπα το μπουγάζι, ανάμεσα τσιρίγο, από ξένο τόπο, από την αθήνα ως τον πειραιά, ο βαγγελησ.

civilization vi video oyunu için geoff knorr tarafından arabia (the medieval era) ismiyle üretilmiştir.

ayrıca bakınız
 mahur peşrev (gazi giray han)
 der makam-ı hüseyni sakil-i ağa rıza
 çeçen kızı
 der makam-ı şüri sema'i

kaynakça 

türk marşları
türk halk şarkıları