Çerkesler

çerkesler  ya da adigeler (çerkesçe: адыгэхэр), kuzey kafkasya’da, tarihi çerkesya'nın yerli halkı olan etnik grup. 19. yüzyılda rus i̇mparatorluğu tarafından işlenen çerkes soykırımı'nın sonucunda çerkeslerin çoğu öldürülmüş, hayatta kalanlar ise osmanlı topraklarına sürülmüştür. çerkesler çerkesçe konuşur ve neredeyse tamamı sünni müslümandır. çerkesya eski zamanlardan beri istilalara maruz kalmıştır; izole edilmiş arazisi, bitmeyen savaşlarla birlikte çerkes ulusal kimliğini büyük ölçüde etkilemiştir. çerkes bayrağı çerkeslerin millî bayrağıdır ve yeşil zemin üzerinde dokuzu yay, üçü yatay şekilde on iki altunî yıldız ve üç çapraz oktan oluşur.

çerkesler yerleştikleri bölgelerde önemli roller oynamışlardır: türkiye'de çerkesler geldikleri andan itibaren büyük roller üstlenmiş, türk kurtuluş savaşında var olmuştur; ürdün'de başkent amman'ı kurmuş ve ülkedeki neredeyse tüm önemli pozisyonlarda bulunmuşlardır; suriye ve libya'da orduda üst rütbelere sahiptirler; mısır'ın kurucu unsurlarından biridirler. türkiye'de yaşayan çerkesler ve diğer diaspora çerkesleri kafkasya'dan sürgün edilmeleri tarihini 21 mayıs 1864 çerkes sürgünü ve soykırımı anma günü olarak kabul etmektedirler.

adlandırma 
rusya ve rusçadaki kullanımı: iso 639 kodu ady ve kbd olan ve çerkesçe ortak adıyla anılan dilleri konuşan kuzey kafkasyalılar günümüzde kafkasya'da idari yönden birbirinden bağımsız üç cumhuriyette (adıgey, karaçay-çerkes, kabardey-balkar) yaşarlar. günümüz rusçasında hepsini için adıgi (adığeler) terimi kullanılırken resmî olarak adıgeyli terimi adıgey cumhuriyeti'ndekileri, çerkes terimi karaçay-çerkes'tekileri, kabardey terimi ise kabardey-balkar'dakileri tanımlamak için kullanılmaktadır. bu üç idari birimde yaşayan çerkesler/adığeler rusya'da (ve rusçadan çeviri yapan dillerde) üç ayrı milliyetmiş (adıgeyliler, çerkesler ve kabardeyler) gibi kabul edilmeye başlanmıştır. karaçay-çerkes'te doğu çerkesçesini konuşanlar kendilerini ifade ederken adığeler terimi yanında rusça resmî adlarının uyarlama çevirisi olan çerkesler (шэрджэсхэр şercesḫer, черкесхэр çerkesḫer) terimini de kullanırlar. 27 temmuz 1922 tarihinde kurulan krasnodar başkentli çerkes (adıgey) özerk bölgesi çerkes milliyetli iken 24 ağustos 1922 tarihinde adıgey (çerkes) özerk bölgesi adını alarak adıgey milliyetli yapılmış ve 3 ağustos 1928 - 5 ekim 1990 tarihlerinde adigey cumhuriyeti olarak yeniden yapılandırılırken adından da çerkes nitelemesi çıkarılmış ve 1990 yılında da maykop başkentli günümüzdeki adigey cumhuriyetine dönüşmüştür.

türkiye ve türkçedeki kullanımı: kendilerini kendi dillerinde ifade ederken adığeler/adıgeler/adigeler/adiğeler terimini kullanan bu halk için türkçede yaygın biçimde çerkesler/çerkezler terimi kullanılır. çerkes adı türkçede ayrıca bu çerkeslere komşu olan ve kültürel olarak da yakınlaşan farklı dilleri konuşan (abazalar ile abhazlar, i̇rani dilli osetler, türk dilli karaçaylar ve balkarlar) gibi halkları da kapsayacak kadar geniş tutulur. kimilerine göre son yıllarda çerkes ifadesinin kullanılması bir şekilde adığelerle sınırlandırılmıştır. fakat bu sınırlama türkiye'deki çerkes kelimesinin içerdiği geniş anlamı yansıtmaz. zira, günümüzde rusya federasyonunda çerkes/adığe (rusça aдыги  «adığeler») terimi  her biri ayrı halklar olarak kabul edilen üç adığe halkını (hepsi de resmî olarak ayrı halklar kabul edilir: aдыгейцы «adıgeyliler», черкесы «çerkesler», кабардинцы «kabardeyler») topluca ifade etmek için kullanılırken, diasporada ise genellikle çerkes adının kapsamı daha geniştir. bir kesimin görüşüne göre,  çerkes bütün kuzey kafkas halklarının ortak siyasi adıdır ve o yüzden "çerkes kelimesi ve ulusu tek etniğe (adığe) indirgenemez ve çerkesya sadece adığelerin ülkesi değildir; olmamıştır"  türk dil kurumu çerkez yazımını tercih ederken, literatürde daha çok çerkes yazımını yaygındır.

rusya'da sınıflandırma 
rusça'da önceleri çerkes adı altında bütün çerkes grupları tanımlanırken, sovyetler birliği’nin ilk yıllarında terminoloji değişime uğradı ve kurulan idari birimlere göre adlandırma yapıldı. adığey’de yaşayan çerkesler adıge/adıgeyli, karaçay-çerkesya'da yaşayanlar çerkes, kabardey-balkarya'da yaşayanlar kabardey, şapsığ ulusal bölgesinde şapsığ adlarıyla çerkesler dörde bölündü. rusçada bugün de kullanılmaya devam eden bu terminolojiye göre çerkes aslında etnik değil, sadece karaçay-çerkes cumhuriyeti’ndeki çerkesleri belirten coğrafi bir tanımdır. dolayısıyla rusça'da 1920’lerden önceki ve sonraki çerkes terimi farklı anlamlara gelmektedir. son yıllarda buna karşı eleştiriler artmakta ve tarihi/etnik adlandırmaya dönme eğilimleri artmaktadır.

etimoloji 
çerkes adının kökeni hakkında değişik görüşler vardır. antik yunanlar, çerkesya'dan "siraces" olarak bahsetmişti. bu ismin, antikçağ yunan ve roma tarihçileri tarafından kaydedilen kelkit halkından geldiği düşünülüyor. çoğu kişi "çerkes" isminin siraces kelimesinden türediğini düşünse de, çeşitli görüşler vardır. bir görüşe göre, çerkes adını onlara orta çağ’da komşu olan türk halkları vermiştir. diğer bir görüşe göre ise kökeni farsçadır. başka ve artık geçerliliğini yitiren bir görüşe göre, çerkes adının etimolojisi türkçe çeri kelimesi ile kesmek fiilinin emir kipi olan kes ile kurulu olarak açıklamak mümkündür. (çeri-kes) bu bir halk etimolojisi örneğidir ve doğruluğu yoktur.

kafkasya’ya yakın coğrafyadaki dillerde isim ‘çerkes’ olarak yerleşmiştir. bu dillerden alıntı yapan birçok batı dilinde de aynı ya da benzerdir (almanca: tscherkessen, i̇ngilizce: circassian, fransızca: circassien).

çerkesler kendilerine "adığe" derler. bu ismin etimolojisi tartışılsa da, adığe adının atté ("yükseklik") ve ghéi ("deniz") ile kurulu olduğu ileri sürülür ve dağlar ile deniz arasında yaşayanları belirttiği iddia edilen farazî attéghéi kelimesine dayandırılır. orijinali адыгэ olarak yazılan ve türkçe kaynaklarda beş farklı imlâda (adıge, adige, adiğe, adıghe, adığe) rastlanan ismin doğru yazımı, "g (г) harfi çerkesçe/adığece kelimelerde ğ, rusçadan geçen kelimelerde g okunur" kuralı gereği adığe biçimidir. komşu halklardan abazalar-abhazlar çerkesleri azıhua, osetler ise kaşgon olarak adlandırır.

rusça'da önceleri çerkes adı altında bütün adığe grupları tanımlanırken, sovyetler birliği’nin ilk yıllarında terminoloji değişime uğradı ve kurulan idari birimlere göre adlandırma yapıldı. adığey’de yaşayan çerkesler ‘adıgeyli’ (adıgeyetsı), karaçay-çerkesya'da yaşayanlar ‘çerkes’ (cherkesı), kabardey-balkarya'da yaşayanlar ‘kabardey’ (kabardintsı), şapsığ ulusal bölgesinde ‘şapsığ’ (şapsugi) adlarıyla adığelerin alt etnik grupları ilan edildi. rusçada bugün de kullanılmaya devam eden bu terminolojiye göre ‘çerkes’ aslında etnik değil, sadece karaçay-çerkes cumhuriyeti’ndeki çerkesleri belirten coğrafi bir tanımdır. dolayısıyla rusça'da 1920’lerden önceki ve sonraki ‘çerkes’ terimi farklı anlamlara gelmektedir. son yıllarda buna karşı eleştiriler artmakta ve tarihi/etnik adlandırmaya dönme eğilimleri artmaktadır.

türkiye’de ise farklı bir karışıklık söz konusudur. çerkesler dışında anadolu’da kafkas göçmeni olarak abaza, oset, çeçen, karaçay, dağıstanlı avar-lezgi halkları da yaşamaktadır. yaklaşık 150 yıl önce osmanlı topraklarına gelen kuzey kafkasyalı göçmenlerin büyük çoğunluğunun çerkes olması; kıyafet, gelenek görenek, dans ve müzik ve benzeri kültür öğelerinin benzerliği gibi nedenlerle diğer kafkas halkları da bu coğrafyada çerkes olarak adlandırılmıştır. anadolu’nun bazı bölgelerinde bu dış algı zamanla içselleştirilmiş ve seçkinler tarafından da siyasi olarak formüle edilmiştir. 1990’larda başlayan bilgilenme ve yeniden kimliklenme sürecinde bu terminoloji de değişmeye ve yerli yerine oturmaya başlamıştır.

boyları 

 
dil temelinde iki ana gruba ayrılırlar ve her iki grup da kendilerini adığe (aдыгэ) olarak tanımlar:
batı çerkesleri (rusya'daki resmî adlandırmaya göre adıgeyliler ve şapsığlar) 
abazalar (абази́ны ya da аба́за):abazalar, çoğunluğu karaçay-çerkesya, adigey ve abhazya'da yaşayan kuzey kafkas halkı. abazinler olarak da bilinir.
abzehler (абдзэхэхэр): diasporadaki en büyük nüfusa sahip olan çerkes boyudur. kafkasya’da ise abzeh ağzı konuşan tek köy adigey cumhuriyeti’nde bulunan hakurine hable/хьакурнэ хьаблэ  (şovgenovski)’dir.
şapsığlar (шапсыгъхэр): diasporada şapsığların sayısı da abzehlere yakındır. hemen hemen aynı bölgelerde, birçok köyde de karışık olarak yaşamaktadırlar. şapsığların tarihi topraklarının büyük bölümü bugünkü adigey cumhuriyeti’nin sınırları dışında kalmıştır. adıgey’deki küçük bir grup dışında şapsığlar bugün krasnodar krayı’nın tuapse ve lazarevsk ilçelerine bağlı köylerde yaşıyorlar (yaklaşık 10 bin). 1924-1945 yıllarında feshedilene kadar şapsığ ulusal rayonu döneminde şapsığcanın gelişimi için adımlar atılsa da, adigey cumhuriyeti’nin dışında kaldıklarından günümüzde anadillerinde eğitim ve yayın hakkından yararlanamamaktadırlar. 
kuzey şapsığları, büyük şapsığlar, kuban şapsığları (шапсыгъэ шху)
güney şapsığları, küçük şapsığlar, kıyı şapsığları, karadeniz şapsığları, (шапсыгъэ-цiыкiу) 
çemguy-şapsığlar, pseuşko şapsığları (кiэмгуе-шапсыгъ)
hakuçlar (хьакӏуцухэр)
bjeduğlar (бжъэдыгъухэр): nüfusları kafkasya'da fazla, diasporada azdır. 
çemguylar ya da temirgoylar  (кӏэмыгуейхэр, кӏэмыгуехэр, чiэмгуй): nüfusları kafkasya'da fazla iken diasporadaki en küçük çerkes topluluğudur. 
natuhaylar ya da natıkuaceler (натыхъуэджэхэр): dillerinin soyu tükenmiştir. sayıları 1864 sürgününden önce 240 bin olan natuhaylar anapa dolayında yaşıyorlardı. sürgünden sonra natuhaylar’dan anapa yakınındaki hatramtuk köyü kalmıştır. 1864 yılı sonrasında kurulan hatramtuk köyü 1924 yılında yerinden kaldırılarak, adigey’in tahtamukay rayonuna taşınmış ve şimdiki küçük natuhay köyünü oluşturmuştur.
hatukaylar (хьатикъуай, хьатикъоехэр): kafkasya’da kalmadığı için çerkes diyalektolojisinde adları geçmez ve birkaç köy dışında kayseri-pınarbaşı’nda yaşarlar (18 köy).
mamheğler (мамхэгъхэр, мамхыгъ): diğer topluluklara karışmışlardır..
mahoşlar (мэхъош, мыхъошэхэр). diğer topluluklara karışmışlardır.
doğu çerkesleri (rusya'daki resmî adları çerkesler ve kabardeyler) 
besleneyler (беслъэнейхэр): türkiye'de ve rusya federasyonunda karaçay-çerkesya'daki iki köy ile krasnodar krayındaki iki köyde yaşarlar.
kabardeyler (къэбэрдейхэр) (rusçada kabardin) : türkiye’deki çerkesler içinde dillerini en iyi koruyan grup olup en yoğun yaşadığı bölge, esas olarak kayseri ve sivas’a bağlı köylerin bulunduğu uzunyayla ile maraş-göksun ilçesidir.

çerkes sürgünü 
rus-çerkes savaşı ve çerkes sürgünü sonrası bazı çerkes kabilelerinin etkilenişi tabloda verilmiştir:

nüfus 
rus-çerkes savaşı ve çerkes sürgünü öncesinde dünyada 1.500.000 çerkes olduğu tahmin edilmektedir.

rusya’da 1897 yılında yapılan ilk genel nüfus sayımından iki yıl önce "rus i̇mparatorluğu’nda yaşayan halkların alfabetik listesi" başlığıyla bir ön çalışma yapılmış. 1895 yılında petersburg’ta yayınlanan bu listede rusya halklarının değişik yayınlarda yer alan ve farklı yıllara ait nüfus bilgileri derlenerek dilleri, dini inançları ve yaşadıkları bölgeyle ilgili kısa bilgiler verilmiştir. buna göre çerkeslerin 1891 yılındaki nüfusu 161.950 kişidir. günümüzde rusya dışında çerkes kabul edilen yakın halklar ise rusya'da çerkeslerden ayrı tutulmuştur (nah-dağıstan dillerini konuşanlar hariç): ubıhlar 25.000 (1867), abhazlar 60.000 (1886) {abazinler yer almamış}, balkarlar (балкары) 3.000 (1875), karaçaylar (карачаевцы) 25.000 (1891), osetler (осетины) 164.490 (1886)

tarih

köken 
çerkesya 1427 yılında kurulmuştur ama çerkes tarihinin daha geriye gittiği düşünülmektedir. günümüzdeki çerkeslerin ataları, meot kabileleri olarak bilinmektedir. arkeolojik araştırmalar sonucu ortaya çıkan bulgular meot kabilelerinin kafkasya'nın yerli halkı olduğunu göstermektedir. sovyet araştırmacılar çerkesler ve hint-avrupa dili konuşan topluluklar, özellikle keltler arasında bağlantılar olduğunu iddia etmektedir. bazı araştırmacılar çerkesler ve antik anadolu halklarından olan hattiler arasında bağlantılar olduğunu, çerkes dili ile bu medeniyetlerin dilleri arasında benzerlik olduğunu savunmaktadır.

çerkesler üzerinde yapılan genetik testler kapsamında adige cumhuriyeti, kabardey-balkarya cumhuriyeti, karaçay-çerkes cumhuriyeti ve çeşitli diasporalarda yaşayan çerkesler üzerinde yapılan testlerde, çerkeslerin en yakın akrabalarının i̇nguşlar, çeçenler ve abhazlar olduğu ortaya konmuştur. çerkeslerin de dahil olduğu topluluk, günümüzde "kuzey kafkasya halkları" olarak sınıflandırılır.

antik çağ 
antik çağlarda "kerket" ve "sucha" adlandırılmaları da dahil olmak üzere çerkesler farklı isimlerle adlandırılmıştır.

milattan önce 5000 itibarıyla kafkasya'da tarım ekonomisi vardı ve el sanatları yapılıyordu. milattan önce 3000 yılında miyekuape (maykop) uygarlığı kuruldu. milattan önce 1200 yılında, kafkasyalılar hititlerin yanında mısırlılara karşı savaştılar. milattan önce 500 yılında sind devleti kuruldu. bu dönemde, kafkasya'da meot kabileleri ve grekler yaşıyordu. sindler tarafından kurulan sindika devletininin tarihteki en eski çerkes devletleri olduğu düşünülmektedir. çerkes destanı nartlarda "cırt", "çıt", "çınt" biçiminde geçen yer ve topluluk adlarıyla anılan halkların sind ve meotlar olduğu sanılmaktadır.  bu devletin çatısı altında bölgedeki meotlar, alanlar ve grekler kaynaşarak günümüzün çerkes halkını oluşturdular. sindlerden ilk kez, mö 5. yüzyılda yaşayan grek şairi hipponaks, daha sonra da herodot söz etmektedir. strabon da, karadeniz kıyısına yakın bir yerde bulunan sind kenti aborake'den söz eder. sindika'ya ilişkin bilgiler grek belgelerinden ve arkeolojik buluntulardan öğrenilmiştir, bu sebeple ortada fazla detay yoktur. sindika devleti'nin ne zaman kurulmuş olduğunu tam olarak bilinmemektedir ancak sindlerin, karadeniz kıyısındaki grek kolonilerinin kurulmasından önce bir devletlerinin ve greklerle ticari ilişkilerinin bulunduğu bilinmektedir. sindika krallığının sanatçı ve tüccarların konakladığı, işlek bir ticaret devleti olduğu da bilinmektedir. çerkesler bundan sonra uzun süre birlik kuramadılar. eskiden sind krallığında yaşayan ve sınırları ukrayna'dan osetya'ya kadar uzanan çerkesler, moğol i̇mparatorluğu ve altın orda devleti'nin bölgeye yaptığı akınlarla dağlara çekilmek zorunda kaldılar.

orta çağ 
çerkeslerde 4. yüzyıl itibarıyla feodalizm oluşmaya başlamıştı. çerkesler, meot kabilelerinin önderliğinde kurulan cite devleti (5. yüzyıl) ve ubıhlar önderliğinde kurulan zix (zih) devleti (6. yüzyıl) gibi pek çok devlet kurdu ancak siyasi birlik sağlayamadı. 9. yüzyıl itibarıyla çerkesya'da bizans etkisi ile hristiyanlık yayılmaya başladı. 1382 yılında çerkes köleler memlûk devleti tahtını ele geçirdi, burci hanedanı başa geçti ve memlükler çerkes devleti oldu. 1223'te kafkasya'yı istila etmeye başlayan moğollar çerkeslerin bir bölümünü ve alanlar'ın çoğunu yok ettiler. bunu izleyen altın orda saldırıları sırasında topraklarının büyük bir bölümünü yitiren çerkesler, kuban nehrinin gerisine çekilmek zorunda kaldı. ardından alanlar'ın bazı topraklarını ele geçirdiler. kuban irmağı boyunca uzanan bu yeni topraklar üzerinde 14. yüzyılda kabarda bölgesi oluştu. altın orda devletinin yıkılmasından sonra daha önce yitirdikleri toprakların bir kısmını geri alan kabardey çerkesleri, bu kez de kırım hanlığı'nın baskıları ile karşılaştılar. 1390'lı yılların başı itibarıyla ise timur'un kafkasya'ya saldırıları başlamıştır. bu saldırılar neticesinde tüm güney kafkasya timur'un kontrolüne geçmiş, yaşanan savaşlar neticesinde birçok yerleşim yeri tahrip edilmiştir.

1427 yılında bir çerkes soylusu olan i̇nal, pek çok devlete bölünmüş ve yakıp yıkılmış olan çerkes diyarını tek devlet altında birleştirmek istediğini açıkladı. i̇lk başta i̇nal taman yarımadasında toprak sahibiydi. kendisine bir ordu kurup 1400'lü yıllarda orta kafkasya'ya geçti ve kendi prensliğini kurdu. shora nogmov'a göre çerkes asiller, cenevizlileri çerkesya'dan atan i̇nal'ın yükselişini engellemeye çalıştılar fakat mzymta nehri yakınındaki bir savaş sonucu 30 çerkes lordu i̇nal tarafından mağlup edildi. on tanesi idam edilirken, geri kalanı i̇nal'a bağlılık yemini etti. etkili genişlemeler sonucu, i̇nal tüm çerkes diyarının tamamını veya büyük bir kısmını tek devlet altında birleştirmeyi başardı. çerkeslerin en büyük kurumu kabul edilen ve xabze'nin bekçisi olan xase meclisi tarafından prens seçildi. devleti 70 bölgeye ayıran i̇nal, her bölgeye bir yönetici atadı. i̇nal tarafından kurulan bu yeni çerkes devletinin başkenti şencır şehri oldu. ardından, i̇nal çerkes topraklarında sorun yaratan kırım tatar boyları ile savaşa girerek onları ten nehrine kadar sürdü.

abhazlar ile birleşmek isteyen i̇nal'ın "tek çerkes devleti" politikasını benimseyen abhaz sülaleleri şaş'e (çaçba) ve aşe (açba), olası bir savaşta i̇nal'ın yanında olacaklarını açıkladılar. abhazya lideri i̇nal'a karşı çıktı ve savaş açtı. savaşı kazanan i̇nal, resmen abhazya'yı fethetti ve abhaz halkı i̇nal'ın hükümdarlığını tanıdı. bu sıralar abhazya'yı fethetmek isteyen megreller, işgale başlamıştı. megrellere saldırarak abhazya topraklarından atan i̇nal, abhazya'da hükümdarlığını kesinleştirmiş oldu.

i̇nal, ölmeden önce topraklarını oğulları ve torunları arasında bölüştürdü ve 1453 yılında zehirlenerek öldü. bu sebeple çerkes boy-prenslikleri oluştu. bunlardan bazıları, temruk tarafından kurulan çemguy, beslan tarafından kurulan besleney, kabard tarafından kurulan kabardiya ve zanoko tarafından kurulan şapsığ.

çerkesler bunun ardından uzun süre siyasi birlik sağlayamadı, batı çerkesya'da on kabile vardı. doğu çerkesya'da ise kabardey ve besleney devletleri bulunuyordu. 1550'li yıllarda prens temruk rus çarı iv. i̇van ile osmanlı ve fars tehlikesine karşı müttefiklik kurdu ve savunma inşaat etti. bu dönemde çerkesler hristiyandı ve i̇slam yayılmaya başlamamıştı. rusya ardından bölgeyi yalnız bıraktı.

yeni çağ 
1714 yılında i. petro kafkasya'yı işgal planı kurdu. bu planı uygulamaya koyamasa da, işgalin gerçekleşmesi için politik ve ideolojik temeli attı. ii. katerina, bu planı uygulamaya koymaya başladı. rus ordusunu, terek irmağı kıyılarına konuşlandırıldı.

1763 yılında rus i̇mparatorluğu çerkesya işgalini başlattı ve rus-çerkes savaşı başladı. bunun ardından çerkes kabileleri birleşerek kısmi bir konfederasyon yapısı oluşturdular. rus-çerkes savaşı sırasınca iki taraf da birbirine pek çok baskınlar düzenledi. ruslar çerkes köylerini yakıp yıkarken bölgedeki kozaklar çerkes köylerini yağmalamayı bir spor haline getirmişti.  buna karşı pek çok çerkes kabilesi ruslara karşı akınlar düzenliyordu.

10 haziran 1796'da gerçekleşen bzıyiko savaşı ise çerkes tarihi'nin ve özelde bjeduğ tarihi'nin trajik ve üzücü olaylarındandır. ayaklanan çerkes avamın oluşturduğu güçler ile feodaller arasında, 10 haziran 1796'da bzıyiko / bzıyuk irmağı kıyısında gerçekleşen savaştır.

13 haziran 1861 tarihinde şaçe (soçi) şehrinde çerkesler "büyük özgürlük meclisi" adında bir meclis kurdular. meclis başkanı rolüne karandıko berzeg hace (къэрэндыкъо бэрзэдж хьаджэ) getirildi. oluşturulan bu yeni devlet yönetimi, i̇mam şamil'in çeçenya ve dağıstan'ın bir bölümü üzerinde kurduğu şer'i (i̇slami teokratik) devlet biçiminin aksine, laik ve demokratik ilkelere dayanıyordu. bütün yönetim kadroları seçim yoluyla oluşturuluyor ve önemli kararlar federasyonu oluşturan üç ana bölgenin ortak oluru ile alınıyordu.

1864 mayıs ayında 2.000 yaralı ve yorgun çerkes atlısından oluşan çerkes ordusu ile tam donanımlı 100.000 kişilik rus ordusu arasında son bir savaş yaşandı. çerkes savaşçılar, rus ordusuna hücum etti ve hattı yarmaya çalıştı ancak çoğu rus topçuları ve piyadeleri tarafından vuruldu. kalan savaşçılar militan olarak savaşmaya devam etti ve kısa süre içinde yenik düştü. savaşta 2.000 çerkes atlısının tamamı öldü. rus ordusu çerkes askerlerin cesetlerinin üstünde zafer kutlamalarına başladılar ve böylece 21 mayıs 1864 resmî olarak savaşın bitişi oldu. bu savaşın yaşandığı yer günümüzde krasnaya polyana olarak bilinir. "krasnaya polyana" kızıl çayır anlamına gelir. adını tepeden nehre akan çerkes kanından alır. nehir, savaşın ardından haftalarca kırmızı akmıştır.

bunun ardından, büyük özgürlük meclisi çalışmalarına ara vererek dağıldı. çerkesya, rusların eline geçti.  tek bir istisna olan dağlık kesimlerde yaşayan ve rusların nefret anlamında uçan orman haydutları olarak adlandırdığı hak'uçlar, kuşatılmış ve donanımsız olmalarına karşın topraklarını terk etmeyi ve ruslara boyun eğmeyi kabul etmediler; koca bir istilâ ordusuna karşı, direnişlerini 1870'li yıllara, yani tükenene değin sürdürdüler. sonunda çerkesya bir baştan öbür başa, hemen bütünüyle soykırım ve etnik temizlikten geçirilmiş oldu.

kbaade savaşının ardından çerkes sürgünü başlamış oldu. ruslar, çerkes köylerini basıp yakmaya, geri dönüşü olanaksızlaştırmak için de tarlaları tahrip etmeye, meyve ağaçlarını bile keserek halkı karadeniz kıyısına doğru sürmeye başladılar. rus askerleri, hamile kadınların karnını yararak içindeki bebeği çıkarmak gibi pek çok acımasız yöntemleri kendini eğlendirmek için kullanıyordu.

rus i̇mparatorluğuna teslim olmayan çerkeslerin çoğu öldürüldü ya da sürgüne maruz kaldı. osmanlı i̇mparatorluğu gemileri tarafından anadolu, balkanlar ve orta doğu'ya (günümüzde türkiye, suriye, ürdün, filistin, i̇srail, irak, i̇ran ve kosova) yerleştirilen çerkesler, yolda osmanlı gemicilerinden de zulüm gördü ve başta salgın hastalıklar olmak üzere pek çok sebeple yolda büyük kayıp verdiler. i̇taat eden azınlık kısım ise kuban nehri yakınındaki bataklıklara yerleştirildi.

yakın çağ 
1917 yılında çerkesler de dahil olmak üzere pek çok kuzey kafkas halkı birleşerek bağımsızlık ilan ettiler ve kuzey kafkasya cumhuriyeti (aynı zamanda dağlı cumhuriyeti olarak da bilinir) devletini kurdular. bu devlet, 1921 yılında sovyetler birliği ordusu tarafından işgal edildi. hâlen rusya sınırları içerisinde bulunan dağıstan, çeçenistan, i̇nguşetya, kuzey osetya, kabardino-balkarya cumhuriyeti ve karaçay-çerkesya cumhuriyeti bölgeleri de bu cumhuriyet sınırlarına dahildi.

dağlı össc içinde bir ulusal okrug (ilçe) oluşturan kabardey çerkesleri, 1 eylül 1921'de dağlı össc'den ayrılarak kabartay özerk oblastı'nı (il) oluşturdular.

sırasıyla, 12 ocak 1922'de, şimdiki karaçay-çerkesya cumhuriyeti yerinde karaçay-çerkes, 16 ocak 1922'de kabardey-balkar ve 27 temmuz 1922'de adigey özerk oblastları ve en son 23 eylül 1924'te de, karadeniz kıyısında şapsığ ulusal rayonu (ilçe) oluşturuldu.

5 aralık 1936'da çerkes nüfusunun çoğunluğunun yaşadığı kabardino-balkarya; 3 temmuz 1991'de de, daha az sayıda bir adige nüfusunu barındıran adigey (ya da adige) ve karaçay-çerkesya oblastları da birer cumhuriyet oldular. bu üç cumhuriyet, şimdi rusya federasyonu içindedir. şapsığ ulusal rayonu ise 24 mayıs 1945'te kaldırıldı, ancak şapsığlar'a (toplamı 12 bin) 1999'da, rf içinde koruma altında küçük bir yerli toplum statüsü tanındı, dilleri yerel birimlerde (komponent) kullanılan eğitim (seçmeli ders) dilleri arasına alındı. 2002'de, şapsığlar dışında, rf'deki çerkeslerin toplam sayısı 712.244'e ulaşmıştır.

2011 yılında internet üzerinden "may 21 call to action - where is circassia?" isimli bir bağımsızlık hareketi başlatıldı. bu hareket kalem kılıçtan üstündür felsefesiyle bağımsızlığa ulaşmayı amaçlıyordu fakat üyeler rus fanatik milliyetçilerden silahlı tehditler almaya başlayınca yavaş yavaş yoklara karıştı.

çerkesler osmanlı topraklarında 

asıl çerkes nüfusu ise deniz yoluyla osmanlı topraklarına deporte (sürgün) edildi. gemilere bindirilen çerkesler, karadeniz'in anadolu kıyılarındaki limanlara (batum, trabzon, samsun, sinop ve şimdiki akçakoca) indirildi. bir bölümü de  varna ve köstence'ye götürülerek balkanlar'a yerleştirildi. göç sırasında açlık ve salgın hastalıklar yüzünden çok sayıda çerkes öldü. balkanlar'a yerleştirilen çerkesler de, 1877-1878 osmanlı-rus savaşı sırasında balkanları terk etmek zorunda kaldılar. anadolu'ya ve ortadoğu'ya yerleştirildiler.

ülkelerine göre çerkesler 
19. yüzyıldaki çerkes sürgünü sırasında kafkasya'daki yurtlarından osmanlı i̇mparatorluğuna sürgün edilen çerkeslerin boy-kabile düzenleri yerle bir edildiği gibi şiveleri de bu yıkımdan etkilenmiştir; zira, sürgün öncesi kafkasya’da ve bugün diasporada (хэхэс) konuşulan en yaygın batı çerkesçesi ağzı, nüfusları itibarıyla abzehlerin konuştuğu ağız iken, kafkasya’da abzeh ağzı konuşan tek köy adigey cumhuriyeti’nde bulunan hakurine hable (şovgenovski)’dir ve kafkasya’da kalmadığı için çerkes diyalektolojisinde adları geçmeyen hatukaylar birkaç köy dışında kayseri-pınarbaşı’nda yaşarlar (18 köy). bugün kafkasya'da batı çerkesçesi konuşanlar doğu çerkesçesi konuşanların beşte biri kadar iken; kafkasya dışı çerkes diasporasının yoğun olduğu osmanlı coğrafyasında kurulan türkiye, ürdün, suriye ve i̇srail'de ise bunun tersidir. günümüzde kafkasya'da yaşayan çerkeslerin çoğu doğu çerkeslerinden kabardeyler ile batı çerkeslerinden bjeduğ ve çemguy boylarından oluşurken, kafkasya dışı diasporada yaşayanlar ise batı çerkeslerinden abzeh ve şapsığ gibi boylardan oluşur. en çok çerkes barındıran ülke kafkasya değil türkiye'dir.

rusya çerkesleri 
 
çerkesya ya da çerkezistan olarak adlandırılan çerkes toprakları iki kolda gelişim göstermiş olup, doğu çerkesya (ya da kabarda) 1825'den beri, batı çerkesya ise 1864 yılından beri rusya'ya bağlıdır. 2010 yılı rakamlarına göre rusya'da çerkeslerin nüfusu 712.072 kişi olup bölgelere göre dağılımı şöyledir: kabardino-balkarya 490.453, adige cumhuriyeti 109.699, karaçay-çerkesya 56.466, krasnodar krayı 13.800, stavropol krayı 10.380 

çerkes kaynaklarına göre, rusya federasyonunda bugün idari ve kültürel olarak birbirinden bağımsız altı çerkes / adige grubu bulunmaktadır:
mozdok çerkesleri (мэздэгу адыгэхэр) ya da mozdok kabadeyleri dört köy halinde kuzey osetya'nın mozdok rayonu ile stavropol kray'da yaşarlar. çerkesçede kutır adıyla anılan ufak rus köyleri onlar gibi hristiyan olan mozdok çerkeslerinin köyleri için de kullanılmaktadır.
yukarı çerkesler (ыпшъэрэ адыгэхэр) ya da kabardeyler kabardino-balkarya cumhuriyeti'nde yaşarlar.
ortadaki  çerkesler (ыгурэ адыгэхэр) ya da çerks/şerces karaçay-çerkesya cumhuriyeti'nde yaşarlar ve neredeyse tamamına yakını kabardeydir.
yermelhable (armavir) çerkesleri (шъхьащэфыжьхэр ) krasnodar krayı'nın uspensk rayonunda çerkesya ermenilerinin alanında üç köyde (batı çerkesçesi konuşan шъхьащэфыжь = аул урупский ile merkezî çerkesçe konuşan бэчымзай = аул каноковский ve къурэкъуай = аул кургоковский) yaşarlar. türkiye'deki i̇kizce, haymana köyündeki çerkesler tarafından kurulmuştur.
ova çerkesleri (кӏахэ адыгэхэр) adige cumhuriyeti'nde 40 üzeri köyde yaşarlar.
karadeniz kıyısı çerkesleri ya da şapsığlar krasnodar kray'ın lazarevsk ve tuapse rayonlarındaki 14 köyde, karışık olarak  10 köyde ve toplam olarak da 24 köyde yaşarlar.

rus kaynaklarına göre, rusya federasyonunda yaşadıkları cumhuriyet ve bölgeler esas alınarak resmî olarak birbirinden bağımsız üç (2002 yılından beri dört) ayrı halk ayırt edilir:
adigey cumhuriyetinde yaşayan ve ady kodlu batı çerkesçesini konuşanlar: aдыгейцы «adıgeyliler» (batı çerkesleri/batı adığeleri, kuzey çerkesleri)
karaçay-çerkesya cumhuriyetinde yaşayan ve kbd kodlu doğu çerkesçesini konuşanlar: черкесы «çerkesler» (doğu çerkesleri/doğu adığeleri)
kabardino-balkarya cumhuriyetinde yaşayan ve kbd kodlu doğu çerkesçesini konuşanlar: кабардинцы «kabardeyler» (doğu çerkesleri/doğu adığeleri)
krasnodar krayı ile adigey cumhuriyetinde ady kodlu batı çerkesçesini konuşanlar (2002 yılından beri): шапсуги «şapsığlar» (batı çerkeslerinden şapsığlar)

günümüzdeki adigeyliler ve çerkesler 1897, 1926 ve 1939 nüfus sayımlarında sadece "çerkes" (ya da "adıgeyli") adı altında ortak bir sayı olarak verilmiş, 1959 nüfus sayımı ile birlikte nüfus toplamı,"adıgeyli" ve "çerkes" adları altında birbirinden ayrı verilmeye başlanmıştır. 2002 sayımından beri "şapsığ" etnik adı da eklenmiş ve böylece çerkeslerin/adigelerin etnik ad listesi dörde çıkmıştır: adigeyliler, çerkesler, kabardeyler, şapsığlar.

sovyetler birliği’nin dağılmasından sonra rusya federasyonu, çarlık rusyası dönemi de dahil olmak üzere, tarihinde görülmemiş şekilde etnik yapı bakımından homojen (% 81,5 rus) duruma gelmiş olup, sovyetler birliği’nin dağılmasının yarattığı ağır travmanın etkisi altında bulunan rusya federasyonu’nun siyasi ve askerî kadroları, slav kökenli (rus, ukraynalı, slav kazağı) nüfusun moskova yönetimi ve yerel yönetimler üzerindeki milliyetçi baskısı altında kalmaktadır. ancak, federe cumhuriyetlerin ve diğer idari birimlerin (kray, oblast, okrug ...) yönetimleri, moskova’nın merkezî güçlendirme çabalarının aksine, sovyetler birliği döneminde elde edilen ekonomik, siyasi ve kültürel özerklik sınırlarını genişletmeye çalışmaktadır. rusların "merkezin ağırlığını hissettirme" çabaları ile rus olmayan yerel halkların "merkezden uzaklaşma" çabaları gerilim yaratmakta ve olası bir kırılmadan korkulmaktadır.

1864 yılındaki çerkes sürgününden 65 yıl sonra, 1929 baharında adigey'e bilimsel çalışma üzerine giden gürcü tarihçi simon canaşia’ya şapsığların bölgesi cubga’da karşılaştığı 91 yaşında bir ihtiyar o günleri şöyle anlatmıştır:

adigey çerkesleri 

günümüzde adigey cumhuriyeti’ndeki çerkeslerin çoğunu bjeduğlar ve çemguylar oluşturur. bjeduğ ve çemguy ağızlarını konuşanların sayısı kafkasya’daki nüfuslarıyla ters orantılı olarak türkiye’de ve diğer ülkelerde nispeten azdır; temirgoylar (çemguylar) diasporadaki en küçük çerkes topluluğudur.

günümüzde adigey'de yaşayan çerkesler yedi topluluğa (tlepk/лъэпкъ) ayrılırlar:
bjeduğlar 21 köyde yaşarlar: tahtamukay rayonunda tahtamukay, bjıhakoyaç, bjıhakoyej, şıncıy ve kozet köyleri; tevçoj rayonunda askalay, cecehabl, ğobekuay, kunçıkohabl, tlevstenhabl, neşukuay (нэшъукъуай), veçepşıy, ponejıkuay, pçıhal’ıkuay (пчыхьалӏыкъуай), tığurığoy, tevéhabl (тэуехьабл), hatlekuay, şıncıy köyleri ile tlevstenhabl (лъэустэнхьaбл) beldesi; krasnogvardeyski rayonunda bjedughhabl köyü.
çemguylar (ya da k'emguylar) 11 köyde yaşarlar: krasnogvardeyski rayonunda ademıy, cambeçıy köyleri; şevgen rayonunda cırakıy, kabehabl, pşıjıhabl, hatığujıkuay köyleri.
şapsığlar 4 köyde yaşarlar: tahtamukay rayonunda afıpsıp, pseytuk, panehes, haştuk köyleri.
kabardeyler 3 köyde yaşarlar.
abzehler 2 köyde yaşarlar: şovgenovski rayonunda hakurinehabl (хьэкурынэхьабл) köyü adıgey'deki tek abzeh köyü iken, 1998’de kosova’dan getirilen çerkesler için oluşturulan mefehable köyü ile birlikte abzeh köyleri ikiye çıkmıştır.
natuhaylar 1 köyde yaşarlar: tahtamukay rayonunda natuhay köyü. 1864 etnik temizliği sonrasında kurulup kalmış olan hatramtuk köyü (хьатрамтыку), 1924’te yerinden kaldırılarak ve natuhay köyü adı da verilerek tahtamukay rayonunun bjeduğ yöresine nakledilmiştir.
besleneyler 1 köyde yaşarlar: krasnogvardeyski rayonunda ulyap (улапэ) köyü.

adıgey cumhuriyeti'nde nüfus:

krasnodar çerkesleri 

krasnodar krayındaki nüfus:

diasporada şapsığların sayısı abzehlere yakın olup onlardan sonra gelirler. şapsığların tarihi topraklarının büyük bölümü bugünkü adigey cumhuriyeti’nin sınırları dışında kalmıştır ve adıgey’deki küçük bir grup dışında şapsığlar bugün krasnodar krayı’nın tuapse ve lazarevsk ilçelerine bağlı köylerde yaşamaktadırlar(yaklaşık 10 bin). 1924-1945 yıllarında feshedilene kadar şapsığ ulusal rayonu döneminde şapsığcanın gelişimi için adımlar atılsa da, adigey cumhuriyeti’nin dışında kaldıklarından günümüzde anadillerinde eğitim ve yayın hakkından yararlanamamaktadırlar. şapsığlara 1999’da “koruma altında küçük yerli toplum statüsü” verilmiştir. diaspora’da ve kafkasya’da 1920’den önce şapsığca ve kabardeyce başlıca yazı dilleri idiler ve adıgece mevlid bir ibadet dili olan şapsığ lehçesinde kaleme alınmıştır.

besleneylerin krasnodar krayı'nın uspensk rayonunda 2 köyü vardır: kurgokovki ve konokovski

stavropol çerkesleri 

stavropol krayı eski çerkesya sınırları içerisinde kalmış ve bu yüzden sürgünden sonra burada yaşayan çerkeslerin büyük bir bölümü göç ederken bir bölüm çerkes ise dağlara sığınmış diğer çerkesler ise hristiyan olduğu için göçe zorlanmamıştır.

stavropol krayı'ndaki nüfus:

karaçay-çerkesya çerkesleri 
 
karaçay-çerkes'de karaçaylar ve çerkesler büyük çoğunluğu oluşturmuştur. bölgede daha çok kabardeyler, abazalar ve besleneyler bir de cumhuriyetin diğer büyük etnik grubunu oluşturan karaçaylar vardır.

karaçay-çerkes cumhuriyetindeki nüfus:

besleneylerin karaçay-çerkesya'da 2 köyü vardır: бесленей, вако-жиле

kabartay-balkarya çerkesleri 

kabardey-balkar cumhuriyetindeki nüfus:

diasporada doğu çerkesçesi konuşanların sayısı az olup kafkasya'dakiyle ters orantılıdır. türkiye’deki çerkesler içinde dillerini en iyi koruyan grup olan kabardeylerin en yoğun yaşadığı bölge, esas olarak kayseri ve sivas’a bağlı köylerin bulunduğu uzunyayla ile maraş-göksun ilçesidir.

kuzey osetya çerkesleri 

kuzey osetya'nın mozdok rayonunda yaşayan mozdok kabardeyleri rusya'ya ilk (250 yıl kadar önce) bağlanan çerkesler olup hristiyandırlar.

kuzey osetya cumhuriyetindeki nüfus:

osmanlı çerkesleri 

osmanlı'da (ve ondan miras türkiye ile orta doğuda) çerkes nitelemesi adığeler dışında ayrıca abazalar, abhazlar, osetler, karaçaylar ve balkarlar gibi farkli dil ailelerinden dilleri konuşan kuzey kafkasyalıları topluca belirtmek için yaygın biçimde kullanılır ve bu tanıma çeçenler ile dağıstan dillerini konuşan kafkas halkları da dahil edilir. ancak, son yıllarda çerkes ifadesinin kullanılması bir şekilde adığelerle sınırlandırılmıştır. gürcistan'dan ayrılıp bağımsızlıklarını ilân eden abhazya ile güney osetya halkı kendini çerkes olarak görmez ve çerkes günümüzde adığe ile sınırlanmıştır.

türkiye'de ve diğer osmanlı diasporasında çerkes terimi dar ya da geniş anlamda kullanılıp kullanılmamasına göre farklı tanımlanır ve daha çok kuzey kafkasyalıları kapsayacak kadar geniş tutulur:

1774 küçük kaynarca antlaşması’ndan itibaren çarlık rusyası ile osmanlı i̇mparatorluğu arasında şiddetli bir mücadele alanı hâline kafkasya'da çerkesler, osmanlı tarafını tutarak, ruslara karşı amansız bir savaşım içine girmişlerdir. kırım savaşı’ndan sonra ise ruslar, kafkaslar yönünde kararlı şekilde ilerlemiş, diğer kafkas kavimleri ile birlikte çerkesleri de hâkimiyetleri altına almışlardır. bunun üzerine yurtlarından ayrılmak zorunda kalan çerkesler, osmanlı i̇mparatorluğu’nun çeşitli yerlerine yerleştirilmişlerdir. sürgünden yaklaşık yirmi yıl sonra sultan ii. abdülhamit döneminde 1882 yılında kaleme alınan çerkesistan tarih-i umûmiyesinin sûret-i tanzîmine dair lâyihadır başlıklı kapsamlı bir çerkes tarihi tasarısı, gerek osmanlı tarih yazımı gerekse çerkes tarih yazımı açısından önemli bir girişimdir. bu girişim, geleneksel osmanlı tarih yazımı çizgisinde ve ümmetçi-milletçi nitelikte bir tarih anlayışının ürünü sayılabilir.

osmanlı hareminde tarih boyunca çerkes cariyeler padişah ve halifelerin eşlerinin önemli bir bölümünü oluşturmuş, pek çok osmanlı hanedanı üyesi de, aralarında son osmanlı halifesi olan abdülmecid efendi'nin ilk eşi şehsuvar kadınefendi'nin de bulunduğu çerkes asıllı anneler tarafından dünyaya getirilmiştir. osmanlı ve i̇ran'da haremlerde yer almış çerkesler, 17 ve 18. yüzyıl boyunca batı sanat ve edebiyatında, özellikle oryantalizm döneminde geniş yer bulmuş ve çerkes güzeli ideali ile karakterize edilmiş, halkın kadınları beyaz ten, yeşil göz ve kibarlık ile bağdaşlaştırılmıştır.

şapsığca türkiye’de 1923 yılına değin, kabardeyler dışında osmanlı adiğeleri arasında bir yazı ve ibadet dili olarak kullanılıyordu.

osmanlı topraklarına yerleştirilen çerkes muhacirleri ile yerliler arasındaki çıkar çatışmasının en bilindik örneklerinden biri kayseri pınarbaşı, kayseri'ndaki uzunyayla'ya yerleştirilen çerkesler (kabardeyler, hatkoylar) ile bölgenin yerlisi olan avşarlardır. türkiye türkmenlerinden olan avşarların padişaha yazdıkları söylenen dilekçede çerkeslerle olan farklılık şöyle dile getirilir:

türkiye çerkesleri 

türkiye'deki bütün çerkes/adige boyları i̇stanbul, ankara, i̇zmir gibi büyük illerde yaşasa da, anadolu'da yoğun bir şekilde yerleşik bulunduğu iller şöyledir:
batı çerkesleri
abzehler: kahramanmaraş, düzce, samsun, sinop, tokat, balıkesir, çorum, afyonkarahisar, eskişehir, konya, bursa, manisa
şapsığlar: samsun, amasya, çorum, düzce, balıkesir, afyonkarahisar, bolu, aydın, sakarya, yozgat, manisa
bjeduğlar: çanakkale (biga ilçesi yöresi), eskişehir, afyonkarahisar
hatkoylar: kayseri, bilecik (hatkoy/hatukay/hatukuay çerkesleri dünyada yalnızca türkiye'de yaşamaktadırlar)
çemguylar: düzce, bilecik 
mehoşlar: samsun (alaçam ilçesi), konya
doğu çerkesleri
kabardeyler: kayseri, kahramanmaraş, tokat, sivas, eskişehir
besleneyler: çorum, amasya, düzce, eskişehir
ubıhlar: balıkesir, bolu, sakarya, düzce, samsun, ordu, kahramanmaraş,

kıbrıs çerkesleri 
15. yüzyılda memlûk çerkesleri olarak kıbrıs'a ayak basan çerkesler, 19. yüzyılda ise bir sürgün sonucu gelmiş ve yerleştirilmişlerdir. kıbrıs'ta çerkes denildiğinde gerek halk arasında gerekse araştırmacılar arasında hem adığeler hem de abhazlar algılanmaktadır. eylül 1864'te i̇stanbul'da 3 yunan gemisine bindirilen kadınlı erkekli 2.700 çerkesten oluşan grup iki haftalık yolculuğun ardından kıbrıs’a varmış, 1.400 den fazla çerkes ise yolculuk sırasında can vermiştir. ocak 1865’e gelindiğinde hayatta kalan çerkeslerin sayısı sadece 300 kişi idi. gelen çerkeslerin sayısının o dönemde daha fazla olabileceğine rağmen, o dönemde gerek kıbrıslı rumların, gerekse kıbrıslı türklerin tepkilerinden dolayı, çerkeslerin kıbrıs'a iskânı sınırlı tutulmuştur. gemilerle getirilen çerkesler larnaka civarındaki günümüzde kuzey kıbrıs'ta lefkoşa'ya bağlı erdemli (tremeşe) ve yiğitler (arçoz) köyleri ile 1974 barış harekatı öncesi çoğu kıbrıslı türklerden oluşurken bugün güney kıbrıs'ta kalan vuda köyünün yanı sıra, bir kısmı da toplu olarak limasol'da daha sonra çerkez çiftliği olarak adlandırılan bölgeye yerleştirilmişlerdir.

kosova çerkesleri 
1856 sonrası kırım ve kafkasya’dan gelen göçmenlerin bir kısmı osmanlı yetkilileri tarafından varna üzerinden kosova’ya sevk edilmiş, ilk etapta bu göçmenlerden 5 bin ailenin kosova sahrasında yerleştirilmesi planlanmıştır. rumeli eyaleti valisi çırpanlı abdülkerim nadir paşa 600 göçmen ailesinin kışı geçici olarak priştine ve vuçıtrın kazalarında geçirmelerini sağlamıştır. geleneksel çerkes kaynaklarına göre kosova sahasına gelen çerkes sayısı toplam 12 bin (2.000 aile) kadardı. çerkesler kosova sahasında bir iki tanesi 100 haneli diğerleri ortalama 40–50 haneli 30 kadar köy kurmuşlardır. kosova’daki çerkesler 1876 bulgar isyanının bastırılmasında ve 93 harbi (1877–1878) sırasında takviye kuvvet olarak kullanılmıştır. niş tarafına yerleştirilen çerkesler sırplar tarafından sürülünce anadolu ve suriye’ye gitmiş, kosova’da meskûn olanlar da bunları takip etmiştir. 1890’ların sonunda kosova’daki çerkeslerin sayısı asağı yukarı 6.400’e (avustralya istatistiklerine göre 6 bin) gerilemiştir. 1912 sonrası çerkesler daha büyük oranda göç etmiş, 1918’den sonra da yine büyük bir göç olmuş ve sonuçta 1930’larda 50 haneye düşmüşlerdir. çoğu arnavutlaşan bu çerkeslerin balkanlar'daki son canlı kalıntısı kosova'da priştine'ye yakın mesafede stanovça ve miloşevo köylerinde yaşayan 300-400 kişilik çerkes/adığe topluluğudur. 1995’te hasan mercan'ın prizren'de yayımlanan kosova türklerinin çığ adlı dergisinde kosova'daki bu çerkes topluluğuyla ilgili röportajın yayımlanmasından sonra çerkeslerin varlığı duyulmuş oldu. 1998-1999 kosova savaşında seslerini duyuran abzeh boyundan çerkesler, 1999 yılında ilk kafile olarak adigey cumhuriyeti ile çerkes kuruluşlarının desteğiyle ata topraklarına getirilmiş ve onlar için maykop'un dört kilometre yakınlarında çoğunluğu nüfusunun önemli bir kısmı ermeni olan rus köylerinin ortasında mafehabl adlı yeni bir çerkes köyü kurulmuştur. kosovalıların adıgey’den kısa sürede gideceklerine dair karamsar tahminlerin aksine, adigey’e gelen yaklaşık 200 yugoslavyalı çerkesten sadece 30 kadarı almanya’ya ve türkiye’ye gitmiştir.

irak çerkesleri 

kuzey kafkasya'dan sürgün edilen çerkesler (kuzey kafkasyalıların toplu adı olarak) osmanlı devleti’nin iskân politikasının bir sonucu olarak 1864 yılından itibaren irak'a yerleştirilmeye başlanmıştır. bu kuzey kafkasyalılar çeçen, dağıstanlı ve adığe kökenli olup kerkük, diyala, bağdat, musul ve felluce bölgelerine yerleştirilmişlerdir. ayrıca, kuzey ve güney dağıstan'dan gelen aileler duhok, erbil ve süleymaniye'ye yerleşmişlerdir. günümüzde irak'ta çerkes adıyla bilinen kuzey kafkasyalıların % 75'ini çeçenler oluşturmaktadır. irak'ta en fazla tanınan 18 çerkes aşiretinden üçü çeçen kökenli olup diğerleri el-lezgi, avar, kumuk, tebesaran, abzeh, kabardey, şapsığ, nahşoy olarak ifade edilebilir. irak çerkesleri ayrı bir kimlik olarak tanınmadıkları gibi birçok haktan da mahrum durumdadırlar.

suriye çerkesleri 

memlûklar döneminde mısır’ın hâkimiyeti altında bulunan suriye’deki garnizonlarda önemli sayıda çerkes vardı ve bunlar varlıklarını osmanlı döneminde de sürdürmüş olsalar da, suriye’de bugün çerkes diasporasını oluşturanlar 19. yüzyılda, çerkes sürgününde buraya gelenlerin torunlarıdır. osmanlı yönetimi birkaç amaç güderek tampon çerkes yerleşimleri kurmuş, yerli halka kıyasla daha yüksek tarım tekniğine sahip çerkeslerle boş toprakları değerlendirmiştir.

osmanlı devleti’nin iskân politikasının bir sonucu olarak 1860’lı yılların ortasında suriye’ye yerleştirilmeleri kuzey kafkasya’dan doğrudan ve balkanlar’dan olmak üzere iki aşamada gerçekleşmiştir. 1860 ortalarında kuzey kafkasya’dan gelen ilk gruplardan biri suriye’nin kuzeyine, maraş sancağına yerleştirilmiştir. daha sonra, 1872 yılında bine yakın çerkes, hama ve humus şehirleri civarına ve havran sancağı sınırları içindeki golan tepeleri’ne yerleştirilmiştir. çerkeslerin kuzey kafkasya’dan suriye’ye göçü küçük ölçülerde de olsa 1920’li yılların başına kadar sürmüştür. çerkesler yoğun olarak golan tepeleri’ne mavera-i ürdün’e, hama, humus ve halep kentlerinin yakınlarına yerleştirilmişlerdir. kurdukları amman, ceraş, kuneytra ve mumbuc köyleri zamanla büyüyerek kentlere dönüştür. son grup çerkes göçmeni ii. dünya savaşı’ndan sonra gelen ve çoğunlukla almanlara esir düşen ve savaştan sonra kuzey kafkasya’ya dönmeyen kızılordu’nun eski askerleri ile 1942’de kuzey kafkasya’nın nazi almanyası tarafından işgalinde alman ordusuna alınan gençlerdir.

bugün suriye’de çoğunluğu şam, halep ve humus’ta yaşayan 90 ilâ 100 bin çerkes vardır ve bu "çerkes" nitelemesi geniş anlamda olup adığeler dışında ayrıca oset, çeçen ve avarları da kapsar.

ürdün çerkesleri 
ürdün’de 120.000 kadar çerkes bulunuyor ve bunların büyük çoğunluğu da başkent amman’da yaşamaktadır. 1878’den başlayarak kafkasya'dan osmanlı anadolusuna sürülen ve oradan da osmanlı ürdününe yollanan ilk çerkesler daha çok şapsığlardan oluşuyordu. bu ilk gelen çerkesler iki farklı güzergâh izlemişlerdir; deniz yoluyla gelenler şam üzerinden, kara yoluyla gelenler ise halep üzerinden ürdün'e ulaşmışlardır. 1878 ve 1904 yılları arasında çerkesler ürdün'de beş köy kurdular: amman (1878), wadi al-sir (1880), jerash (1884), na'ur (1901) ve al-rusayfa (1904). ürdün’de çerkeslik, yönetim tarafından resmen tanınan bir siyasi/kültürel kimliktir. monarşik yapı içerisinde faaliyet gösteren meclis’te çerkeslere ayrılmış üç koltuk vardır. seçilenlerden bir tanesi bakanlık makamına getiriliyor. 8 adet çerkes derneği var ve bunlardan hemen hepsi devletten maddi yardım almaktadır. özellikle kral hüseyin’in oğlu prens ali, çerkeslerin yönetim nezdindeki fahri temsilcisi gibi davranmaktadır. bugün ürdün'de emir hamza ve abdülmalik şeref olmak üzere iki tane çerkes okulu vardır ve bunlar bütünüyle çerkes hayır cemiyeti’nin yönetimindedir.

i̇srail çerkesleri 

kuzey kafkasya'dan osmanlı i̇mparatorluğu topraklarına sürülen ve osmanlılar tarafından 1864 yılında balkanlara yerleştirilen çerkeslerden bir grup, buralardaki yerli halk­la yaşanan sorunlar yüzünden 1870 yılında ikinci defa göçe tabi tutulmuşlar ve deniz yoluyla bugün i̇srail toprakları olarak bilinen bölgeye gönderilmişlerdir. günümüzde şapsığlardan oluşan 3500 nüfuslu belediye kfar kama ile abzehlerden oluşan 850 nüfuslu rehaniya adlı iki yerleşimde yaşarlar. ebu guş yerleşimindekiler ise memlûkler dönemi çerkeslerine dayanır. kfar kama'dakiler kfar kama şapsığcası denen ağızları okulda öğretilmektedir.

memlûk çerkesleri 
mısır ve suriye’de 267 yıl varlık gösteren memlûk devleti, sultanlarının eğitim aldıkları askerî okullara (tıbâk) göre, bahrî memlûkler ya da türk memlûkler (1250–1382) ve burcî memlûkler ya da çerkes/çerkez memlûkler (1382–1517) olmak üzere iki dönem halinde ele alınır. nil nehrindeki bir adada bulunan tıbâkta yetiştirilen memlûkler (kölemenler) dönemi bahrî olarak adlandırılırken kahire’de bulunan kalat’ul-cebel’de eğitimini almış olan memlûkler dönemi burcî olarak tanımlanır. bahrîler döneminde mısır’a getirilen memlûkler kıpçak ülkesi ve mâveraünnehr gibi türk havzalarından satın alındığı için bunların çoğu türk kökenli (özellikle de kıpçaklar) olurken,  burcî memlûkler kafkasya’dan getirildiği için çerkesler (geniş anlamda kuzey kafkasyalılar) ve gürcüler gibi müslüman değişik kafkas halklarından olmakta idi.

mısır çerkesleri 
mısır’da çerkeslerin varlığı memlûk döneminde başlamıştır. burcî memlûkler ya da çerkes/çerkez memlûkler (1382–1517) denen ikinci dönemde iktidara gelip yönetimde ve orduda büyük bir nüfus oluşturan çerkeslerin (geniş anlamda kafkasyalılar) hanedanlığı osmanlı egemenliğine kadar sürmüştür. 1517’de yavuz sultan selim mısır’ı osmanlı’ya bağladıktan sonra yönetimi yine bir çerkes’e bırakmıştır. çerkes emirleri i̇stanbul’a bağlı olarak mısır'ı 1811 yılına kadar yönetmiştir. çerkeslerin mısır’daki etkinliği 1811’de 500 çerkes komutanın kahire kalesinde tuzağa düşürülerek öldürülmesinden sonra sona ermiştir. ülkede başlayan memluk avı üzerine çerkeslerin bir kısmı suriye’ye, bir kısmı sudan’a sığınmış, bazıları da yeni yöneticinin hizmetine girerek mısır’da kalmıştır. mısır hidivliği döneminde 1830’larda, kavalalı mehmet ali paşa’nın iktidarında çerkeslerin devlet içinde askerî-idarî kademelerde etkisi tekrar artmıştır. 19. yüzyıldaki çerkes sürgününde osmanlı toprağı mısır’a da çerkes yerleştirilmiştir. fakat bu dönemde mısır’da toplu yerleşim olmadığı için suriye ve ürdün’deki gibi bir çerkes topluluğu oluşmamıştır. çoğunlukla ordu ve devlet içinde seçkinler kesimini oluşturan çerkesler cemal abdünnasır’ın darbesinden sonra hem mal varlıklarının çoğunu hem de etkinliklerini kaybetmişlerdir. bugün mısır’da dedelerinin çerkes olduğunu bilen, ama artık araplaşmış çok sayıda insan yaşamaktadır.

sosyal yaşam 
çerkes toplumu, kendi içinde gelenek ve göreneklerinden oluşmuş habze ya da çerkes âdetleri denen yazılı olmayan sözlü örfî hukuk kurallarıyla biçimlenir.
 
geleneksel toplumsal yapı çerkeslerde soy topluluğu (klan) ve boy-kabile yapılanması özellikleri taşır. ortak bir atadan geldiğine inanan ve aynı soyadını taşıyan aileler tlepk (lhepk olarak da yazılır; лъэпкъ) denen soy topluluklarını yani sülaleleri oluşturur. aynı tlepk'ten olan herkes birbirini yakın akraba sayar ve aralarında kesin evlenme yasağı uygulanır. evlenme yasağı anne tarafından tlepk için de geçerlidir. her tlepkin kendine ait bir damgası vardır. macarcada olduğu gibi, çerkesçede de sülale adı önce şahıs adı ise sonra gelir: tevune haçim. sülale adlarında «... oğlu» anlamındaki takı (-ka, -ko, -kua, -kue) doğu çerkesçesinde -kwue, batı çerkesçesinde  kwo biçiminde yazılır.

çerkeslerin en önemli değerlerinden bir tanesi de saygıdır. çerkeslerle yapılan bir mülakatta “çerkes denilince aklınıza gelen ilk özellik nedir?” sorusuna çoğu “saygı” karşılığını vermiştir.

sınıflar 

orta çağ ve izleyen çağlarda derebeyi/köy beyleri (pşı пщы) ve bu beylerin birincil soyluları/lekopleş (лӏэкъолӏэш), ikincil soyluları ya da soylu kahyaları/özdenleri/verkleri (оркъ), onların toprak köleleri yani serfleri/pşıtlı (пщылӏы), beylerin koruma ve egemenliği altında yaşayan köylüler/fekotl (фэкъолӏ) ve köleler/vıneut (унэӏут) toplumun ana sınıflarını oluşturuyorlardı.

adığelerde iki farklı toplum yapılanması görülür: aristokratik çerkesler olarak da adlandırılan ve beyleri/kahyaları olan ve yalnızca köleleri çalışan doğu çerkesleri (kabardey, besleney) ve batı çerkesleri (bjeduğ, çemguy) ile demokratik çerkesler olarak da adlandırılan ve beyleri olmayan ve köleleriyle birlikte kendileri de çalışan batı çerkesleri (şapsığ, hakuç, abzeh). çerkes sürgününde kafkasya'da kalanlar esas olarak ilk grup iken, kafkasya'dan çıkıp diasporayı oluşturanlar ise ikinci gruptaki çerkeslerdir.

yarı feodal adiğe toplulukları (kabardey, besleney, bjeduğ, çemguy) içinde serf ve köleler çoğunluğu oluşturur ve bunlarda köle emeği önemli bir yer tutardı. ubıh ve abazalar (abazin) arasında da köle emeği ve ticareti önemliydi. ancak ubıhlarda soylu (bey) sınıfı yoktu, onun yerini kuaşkha denilen köle tüccarı ya da köle sahibi zengin bir köylü sınıfı almıştı. bu tür toplumlarda bey (pşı) ya da soylu kahya (verk) sınıfından olanların çalışmaları ayıp sayılırdı. bunlar günlerini uyumak, eğlenmek, konuk ağırlamak ve ava gitmekle geçirirlerdi. köylü sınıfı (fekotl) kadınları da ev işleri dışında çalıştırılmazdı. bu yüzden bu tür toplumlardaki üst sınıflar arasında yaygın bir tembellik durumu bulunuyordu. toplumun yükünü serfler, köleler ve yoksul köylüler sırtlanmış durumdaydılar. son dönemlerde köle (esir) ticareti abzeh ve ubıhların tekeline geçmiş gibiydi, osmanlı esir tüccarları onlarla, özellikle dürüst kişiler olarak güvendikleri ubıhlarla ticaret yapıyorlardı.

buna karşın karadeniz kıyısında ve dağlarda yaşayan natuhay, şapsığ, hakuç ve abzehler gibi sınıfların yeterince belirmediği adığe topluluklarında arkaik demokratik toplum yapısı büyük ölçüde korunmuştu. egemenlik hase denilen halk meclisleri eliyle köylü sınıfı (fekotl) tarafından kullanılırdı. daha çok ataerkil köleci ilişkiler söz konusuydu. ataerkil kölecilikte köle sahibinin kendisi de  dahil kadın erkek herkes ev dışında ve tarlada çalışır, köylülere hükmeden bir bey ya da soylu (kahya/оркъ) sınıfı yoktu. köle ve serfler (toprak kölesi) bulunsa bile sayıları azdı. en çok köle abzehler arasında bulunurdu. bazı yazılı kaynaklara göre ubıhların dörtte biri, abzehlerin onda biri, şapsığların da yirmide biri doğrudan köle (vıneut) ya da toprak kölesi (pşıtlı) idi.

damga 
karaçaylar, balkarlar, tatarlar, başkurtlar, kazaklar, kırgızlar ve oğuzlar gibi türk halklarında kullanılan damga (göktürkçe:  tamga) geleneği tatarların komşusu marilerde (çirmişler) görüldüğü gibi karaçay-balkarların (sülale damgası: tukum tamğa) komşuları olan çerkesler (batı дамыгъ, doğu тамыгъэ), abazalar, abhazlar, osetler gibi kafkas halklarında da görülür. çerkes sülale damgaları günümüzde de bilinmekte olup her sülale/tlepk farklı damga şekline sahiptir.

aile 

aile reisi ve bütün kararları alan babadır ve onun kararları emir niteliğindedir. erkeğin ailedeki otoritesi yaşı ilerledikçe artar ve kabilede de etkili olmaya başlar. çerkeslerde “ikili aile‟, yani baba ve oğlun çocukları ile birlikte yaşadığı aile yapısı büyük çoğunluğu oluşturmaktadır. baba ve iki oğlun, aileleri ile birlikte oluşturdukları “üçlü aile‟, nüfusu az olan ailelerde daha fazla görülür. öğrenim veya çalışmak için şehre gitme söz konusu olunca, kardeşlerden biri, özellikle de öğrenime önem vermeyen kardeş baba ocağında kalır. bugün çerkes ailelerinde evlenen kişinin baba ocağında oturması ender rastlanan bir durumdur. bir hanede birden fazla kardeşin oturmasına sık rastlanmasına rağmen, bu kardeşler mal varlığı ve iş açısından birbirlerinden bağımsızdırlar. ancak, bir konuk geldiğinde veya dışarıdan gelebilecek haksızlıklara karşı tek vücut olurlar.

çocuğa anası babası değil, dedesi ninesi (ya da yakın akrabadan veya dostlardan biri) ad verir.

kaşenlik 
kaşenlik, habze kuralları çerçevesinde, evli ya da nişanlı olmayan bekar kız ve erkeklerin arasındaki arkadaşlık ilişkisi olup bu ilişkiyi sürdüren her ikisine de kaşen adı verilir. genç kız ve erkeğin ne kadar uzak olursa olsun akraba (aynı sülaleden/tlepkten) olmaması gerekir. tanışma sürecinde akraba olduğunu öğrenen gençler kaşen olmamaktadır. eskiden genç kız ve erkeğin aynı köyden olması yasaktı. günümüzde ise hoş karşılanmamakla beraber izin verilir. gençler birbirlerine saygılı davranmak zorundadır. kız, genç erkekle tanışmak istemediğinde, erkek kızı rahatsız etmez. çerkeslerin yazılı olmayan habze kurallarına uymak zorundadırlar. i̇ki kardeş aynı anda toplantıda bulunmaz. öncelik büyük kardeşindir. kaşenler topluluk dışında buluşamazlar. zehes esnasında genç erkeğin ayağa kalkması ve "toplum müsaaade ederse ..... hanıma kaşenlik teklif ediyorum" demesiyle gerçekleşmesi adettendir. genç kız da ayağa kalkarak cevap verir eğer ortamda akrabadan bir büyüğü varsa ona vekalet verir. genelde köyün gençlerinin misafir kızlara kaşenlik teklif etmesi adeti vardır. çerkes kız ve erkekleri birbirleri ile düğünlerde (ceug), toplantılarda, muhabbet ortamlarında birlikte olurlar. sorumluluğu "thamate" adı verilen bir kişide olan bu toplantılar en yaygın olarak köylerde görülür. bu tür toplantılarda genellikle birkaç köyün gençleri bir araya gelir. sabahlara kadar süren sohbetler, oyunlar ve eğlenceler yapılır. kız ve erkeklerin karşılıklı oturduğu bu geceler gençlerin birbirlerini tanımalarına yardımcı olmaktadır. muhabbet geceleri bir eğlence kaynağı olduğu kadar aynı zamanda eğitim yeri de sayılmaktadır, zira kızlar ve erkekler belirli bir yaştan başlayarak bu tip toplantılarda çerkes adet ve görenekleri çerçevesinde eğitilirler. kaşenlik, çerkeslerde sosyal dayanışmaya, toplum bütünleşmesine katkı yaptığı gibi, toplum düzenini sağlamada çok önemli bir işlev görmektedir ve esas olarak evliliğin ilk adımıdır. çerkeslerin çoğu kaşenlik süreci sonunda evlenmişlerdir. her çerkesin kaşeni vardır, fakat her kaşenlik evlilikle sonuçlanmaz. pseluk ile başlayıp daha sonra da devam eden kaşenlik çerkeslerde ciddi ve şaka kaşenlik olmak üzere iki tipte görülür. şaka kaşenlik (semerko) sadece bir toplantı süresince yapılır ve gençlerin her toplantıda farklı kaşeni olabildiği için bir çerkez kızının ya da erkeğinin evleninceye kadar çok fazla kaşeni olabilmektedir. ciddi kaşenlik ise evliliğe yöneliktir ve başka toplantılarda da devam eder. tam olarak karşılamasa da, günümüzde en yakın biçimde flört kavramıyla ifade edildiği de olur. fakat flört ya da sevgili gibi yorumlanması yanlıştır. zira, flörtte iki cins de üçüncü bir kişi olmadan başbaşa vakit geçirirken, kaşenler kesinlikle bir arada yalnız kalamazlar. düğün de dâhil herhangi bir toplulukta, birbirini beğenip kaşen olan bir gençle bir kızın o topluluğu terk ederek bir odaya çekilmeleri veya birlikte dışarı çıkmaları doğru karşılanmaz. bunu gizli yapsalar bile, terk ettikleri topluluğu hafife almak, geleneklere karşı çıkmak ve özellikle kızın ailesine hakaret kabul edilir. eğlenceli bir toplantıda ve daha çok da düğünlerde kaşen olunur. kaşenler söyleyecekleri her şeyi birbirine yine toplum içerisinde söyler. baş başa sohbet yoktur. kullanılan kelimeler, birbirlerini ve beraberlerindeki insanları rahatsız etmeyecek şekilde özenle seçilir. kısaca sohbet karşılıklı iltifatlar şeklinde geçebilir. kaşen olanlar bu düşünceyi daha da olgunlaştırıp evlilik ile de sonlandırabilir. kaşenlik ile görücü usulü evlilik arasında da benzerlik bulunmaz; zira, kaşenlikte gençler tanışır, birbirlerini beğenir ve severlerse evlenirler, ailelerin etkisi yoktur. görücü usulü evlilikte ise aileler devreye girer ve daha önce birbirlerini tanımayan gençler evlendirilir. kaşenlik; her çerkes gencinde (kız-erkek) en tatlı anıları bırakan ve hayatının her döneminde, eşine bile eski kaşenini söylemekte sakınca göremeyeceği bir olaydır. yapılan bir araştırmada küreselleşme ile beraber kaşenlik kavramının azaldığı ve kaşenlik geleneğinde bozulmalar olduğu tespit edilmiştir. toplumsal değişmelerin yaşandığı günümüzde kaşenlik devamlılığını azalarak da olsa sürdürmektedir.

kişiler evlenmeye karar verirlerse bu sefer bunu kendi aralarında akitleşirler. bu durumda da euç denilen bir hediye verilir. euç söz karşılığı verilen maddi bir hediyedir. söz verdi anlamına gelir. kaşenlik neticesinde evlenmeyi kabul etti demektir. bu hediyeyi erkek bayandan ister. bayan da kendi inisiyatifinde bir hediye verir. bu hediye bir boyun bağı, mendil, yüzük, bilezik olabilir. erkek de bunun karşılığında kıza bir yüzük vermektedir.
bu karşılıklı hediyeleşme durumu sadece kız ve erkek arasında olmaz. kızın ve erkeğin yanında arkadaşlarından veya akrabalarından birkaç kişi bulunmak durumundadır. söz verme ve hediyeleşme hadisesi onların nezaretinde olmaktadır.
evlenmek amacıyla kaşen olan ve bunu akit altına alan genç kız ve erkekler bu durumda toplumdan ayrı bir yerde yalnız başlarına konuşamazlar. onların yanlarında mutlaka arkadaşları da olmak durumundadır. toplumun dışında ve toplumdan habersiz bir yerde konuşmaları yasaktır. bu durum evleninceye kadar böyle devam eder. kaşenlik sonucunda yapılan evliliklerde boşanmanın yok denecek kadar az yaşandığı tespit edilmiştir. bu durumun nedeni evlenen kişilerin birbirlerini tanıdıktan sonra evlenmeleri olarak tespit edilmiştir. bir başka nedeni ise çerkeslerde boşanmanın ayıp olması ve yadırganmasıdır.

evlilik 
çerkeslerde erken yaşta evlilik görülmez ve geç evlenmeleriyle dikkati çekerler. türkiye'de genelde lazlardan, türklerden ya da kürtlerden daha geç evlenirler. bir çerkes atasözü «köpek niteliklerini üç yaşında, at dokuz yaşında, erkek otuz yaşında gösterir» der. evlenme yaşı erkek için 25 – 35 arasıdır; zira aile sorumluluğunun bilineceği yaş olarak o yaşlar görülür. büyük kardeş evlenmeden küçük kardeş evlenemez. kafkasya'da sürgün öncesi güçlü sınıf ayrımı görülürken, sürgün sonrası toplumdaki sınıf farklılığının kopuk olmasına karşın yine de türkiye'de yakın zamana kadar çerkesler arasında soylu sınıftan birinin köle sınıfından biriyle evlenmemesi şeklindeki kuralların geçerliliğini koruduğu söylenebilir. bunun yanında çerkes olmayanlardan kız alıp vermemek şeklinde sürdürülen bir tavır gelenek ve göreneklerin daha az değişime uğramasında etkili olmuştur. çerkeslerde iç güveyi uygulaması hemen hemen görülmez. daha çok, genç yaşta dul kalmış çocuklu ve yalnız kadınlar, çok yoksul ya da azatlı köle erkekleri evlerine kabul etmiş ve evlenmişlerdir. bu tür evlilik yapan erkeğe tlekhehaj denir. kızlar evlenene kadar baba ya da erkek kardeşlerinin evinde yaşarlar. kadının evindeki yaşamı çok rahattır; genç kızların baba evinde büyük özgürlüğe sahip olmalarına karşın evlendikten sonra bu rahatlıkları ortadan kalkar. kız iken rahat olan çerkeslerin gelin olduktan sonra sıkıntıya girmeleri bir çerkes atasözünde "çerkesin kızı türkün gelini/çerkese kız türke gelin olacaksın" biçiminde dile getirilir. yaşlıların bulunduğu büyük ailelerde gelin yemek yemez, konuşmaz, oturmaz ve çekingen davranır. kardeşler evlendikten sonra ayrı ev kursalar bile, büyük ev ya da ana ev dedikleri baba evi ile ilişkilerini kopparmazlar.

çerkeslerde kız kaçırma yaygın bir gelenektir. fakat zor kullanılmaz, kızın rızası olmadan kaçırılmaz. kızı erkeğin arkadaşları kaçırır ve bir aileye teslime eder ve o aile kız evi rolünü yüklenir.

zehes 
zehes (зэхэс), uzun kış gecelerini hoşça geçirmek, misafiri hoş tutmak gibi gerekçelerle bir araya gelen gençlerin, habze kuralları çerçevesinde kendilerinden daha olgun bir büyüğün (thamade) nezaretinde düzenlediği sohbet ve eğlence meclisleridir. düğünler gibi zehesler de bir çeşit okul işlevini görürler. gençlerin tanışmaları için en uygun ortam olup ayrıca kaşenlerin seçildiği mekanlardır. zeheslerdeki en gözde oyun el vurma (eguav ӏэгуау) oyunudur.

thamate / thamade 
thamate ya da thamade (batı тхьамат, тхьэматэ, doğu тхьэмадэ), toplum düzeninin doğal temsilcileri olup eğlenceyi (zehes), düğünü (gegu, cegu), toplantıyı, herhangi bir elçi grubunu temsil eden ve yöneten, başkanı olan erkek kişidir. kadınlardan thamate seçilmez. toplantıda olan ve olacak olan bütün olayların sorumlusu ve hakimi olan thamateler cemiyet içerisinde hiçbir şekilde düzensizlik ya da kargaşa çıkmasına müsaade etmez, kurallara aykırı hareket eden kişileri uyarır. toplantıyı yönetebilecek kabiliyete ve bilgiye sahip olan, habze denen çerkes adetini çok iyi bilen kişiler arasından cemiyetteki fertler tarafından seçilir. thamate seçiminde yaş (nexhıjj thamade: yaşlı thamade) çok önemli olmakla beraber yöneticilik kabiliyeti yüksek, toplum içinde belli bir ağırlığı olan ya da savaşlarda kahramanlık göstererek öne çıkmış, doğal bir saygınlık kazanmış hatta asalet sahibi soylu gençler tercih edilebilir. thamate ile topluluk arasında iletişimi sağlayan ve onun tarafından alınan bütün kararları topluluğa, topluluğun isteklerini de thamateye bildiren, sayıları (1-3) cemiyetin büyüklüğü ile orantılı olan yaverlerine/ulaklarına pşeriha/pşerah/pşşaf’e denir ve bunlar daha çok toplumdaki sorunlara hakim yetenekli küçük yaşta olanlar arasından seçilir.

atçılık 

çerkeslerde gelişmiş bir atçılık kültürü görülür. at çerkesler için değerli bir binit aracı idi. çerkesler atı yalnızca binmek için yetiştirirler ve ancak aygırlara ve iğdiş edilmiş atlara (alaşe алащэ, şıhu шыхъу) binerlerdi. atı iğdiş eden kişilere şıseç’ (шысэкӏ)  denir. kısraklar (şıbz шыбз) sadece üreme amacıyla tutulurdu. en varlıklı ve nüfuzlu at yetiştirici olan çerkes beylerinin (pşı) sürüleri hiçbir zaman 150-200 kısrağı geçmezdi. eskiden bey ailelerinin kendi adlarıyla anılan at ırkları vardı. en ünlü çerkes atı ırkları karaçay-çerkesya'daki zelençuk vadilerinde şoloh (щолэхъу) ve adigey'deki beçkan (бэчкъан) idi. bunlardan başka zelençuk vadilerinde alheskir (алъэскир), hağundoko (хьэгъундокъуэ), hatohşoko (хьэтэхъушокъуэ) ırkları ile yeceruakay'da yivuan (иуан) ırkı atlar biliniyordu. diğer çerkes cins at ırkları arasında abuk (абыку), açetır (ачэтыр), ağan ya da yeğan (агъэн, егъэн), huara (хуарэ), jaje (жажэ), jeraştı (жэращты), juhar (жухьэр), kaban (къэбан), kokşavul (куэкушаул), kundeyt (къундет), kuratı (къураты), şeceroko (шэджэрокъуэ), trama (трамэ), yeseney (есэней) sayılabilir. yüz yıldan fazla süren yıkıcı rus-kafkas savaşı ve sürgün çerkes at cinslerinin çoğunun yok olmasına yol açmıştır. 20-30 çerkes atı ırkından bugün sadece şağdiy (шагъдий) kalmış olup dünya atçılık literatüründe "kabardin" olarak bilinir ve en iyi dağ atlarından biri kabul edilir. çerkes eyerinin ön ve arkası iki çıkmalıdır ve bu yönüyle asya ve avrupa eğerlerinden farklıdır.

uzunyayla atları 1864 yılında kafkasya’dan anadolu’ya gelen kabardey çerkeslerinin beraberinde getirdikleri atların yetiştirilmesi ile ortaya çıkmış bir at ırkıdır. at ırkları arasında önemli bir yer tutan bu atlar ismini yetiştirildikleri i̇ç anadolu bölgesi'nin uzunyayla yöresinden almışlardır. baş uzunluğu malakan atı hariç anadolu atlarının hepsinden uzun olduğu gibi, türkiye atları içinde kulak uzunluğunun baş uzunluğuna oranı en küçük olanıdır.

çerkes at kültürünü habze şekillendirir. bir kadının veya yaşlının önünden atla geçmek büyük ayıptır. atlı 30-40 metre kala atından iner, karşılaştığı kişi yürüyorsa saygılı bir şekilde durur ve sağ taraftan geçmesini bekler. karşılaştığı kişi duruyorsa, atının dizginlerinden tutarak saygılı şekilde yanından geçmesi gerekir. bir kadınla veya büyükle atın üzerinde oturarak konuşmak ayıptır.

çerkesler (hem adığeler hem de türkiye'de abaza ortak adıyla anılan abazin ve abhazlar) atlara düşkün insanlar olduğu için «at hırsızı» deyimi onlar için pejoratif değil, gururlu bir sıfattır. at çalmak yiğitlik sayılır. çerkesler at çalmayı (тыгъон, тыгъун) asla hırsızlıktan (тыгъоныр, тыгъугъэр) saymadılar ve at çalıp getirmeyen delikanlıya da kız vermediler. abhazlarda da at çalıp getirmeyen delikanlıya kız vermezlerdi. kafkas-rus savaşlarında, çerkesler için en büyük prestij, akınlarla rus askerlerinin bulunduğu yerleri basıp, oradan onların atlarını almaktır; bu baskınlarda elde edilen ve getirilen atlardan dolayı, zamanla evlenmek isteyen delikanlıların rus birliklerine baskın yapıp at getirmesi istenmiş; bu yüzden de türkiye’de böyle bir algı oluşmuştur; biraz da espri konusu yapılarak, biraz da abartılarak “çerkesler, at hırsızı” denilmiştir; halbuki bu at getirme meselesi, çerkeslerin cesaretinin bir göstergesidir. çerkeslerde başlık, kafkasya'da evlenecek gencin sınırı aşıp ruslardan bir at çalıp getirmesi ve atı kızın dayısı, amcası ya da oğullarından birine vermesi ve böylece yiğitliğini ispat etmesi şekli ile başlamıştır. evliya çelebi 1660’lı yıllarda çerkes diyarında hırsızlık etmeyenlere, “yiğit değildir” diye kız verilmediğini, bu yüzden, çerkesistan’da hırsızlığın bir sosyal gerçeklik olduğunu belirterek “öylesine hırsızdırlar ki gözden sürmeyi çalarlar, göz yerinde kalır” biçiminde mübalağa yapmıştır. çerkesler için kullanılan at hırsızı nitelemesine türk edebiyatında rastlanmaktadır:
kemal tahir (dutlar yetişmedi): seslenin bana şurdan bizim at hırsızı çerkez oğlunu...; (göl i̇nsanları): çerkez olur da çalmasını bilmez mi? çerkezler toptan at hırsızı olurlar, at da çalmadın mı sen?; (damağası 1977): dedimdi ben ama... at hırsızı çerkez memdali alçağının dostluğu buraya kadar...
reşat nuri güntekin (değirmen): sarıpınar'ın dağ köylerinden birinde çerkez murat diye bir at hırsızı yaşardı.
mustafa necati sepetçioğlu (cevahir ile sadık çavuşun buğday kamyonu): sen diyordun daha dün a be emmi; çerkezlerden çıksa çıksa at hırsızı çıkar diyen sendin bre.
aziz nesin. oturdu yol ağzındaki ulupınar yalağının taşına, derin düşüncelere daldı. “düşmanlarımız, evet, evet düşmanlarımız çerkes'in adını at hırsızına çıkarmışlar. çerkes'in at çaldığı yalan, tövbe yalan... çerkes at çalmaz da, ya atını çaldırır mı? vay başıma!... hangi kahpe dölü çaldı atımı... at değil küheylan... akıtma'sına kurban olduğum... tek ayağı sekili yanık al atım!... çerkes apti atını çaldırmış, derler de tefe-kor çalarlar. ulan çerkes kısmı atını çaldırır mı hey eşek apti, hey avanak apti... ulan, sen çerkeslerin de adını batırdın. nedir başıma gelen!... ulan, at çalar diye yalan yere çerkes'in adını çıkarmışlar, düşmanın gözü kör olsun... şimdi de bu çerkesler bir ata sahip olamıyor diye-kabilemizi rezil ettik...” çerkes apti ağlayacak gibi oldu, başını iki avucumun arasına almış, dirseklerini dizlerine dayamış acı acı düşünüyordu.; (i̇t kuyruğu 1953): dedesi dersen, çerkez eşrafından at hırsızı.

kültür

giyim kuşam 

 

geleneksel kadın kıyafetleri çok çeşitli ve süslü olup bölgeye, kabileye, aileye ve sınıfa göre değişir. ergenliğe adım atışından itibaren evlenene kadar kadınların giydiği korse/sutyen ya da şohtan keçi ya da kuzu derisinden işlenmiş sahtiyan denen  ince ve yumuşak deriden yapılır ve bunlar biçim, malzeme, kullanım amacı, işlev ve yapılış biçimi yönünden avrupa korselerinden ayrılır. bey ve soylu kızları için kırmızı sahtiyan, özgür aileler için de kahverengi sahtiyandan dikilirdi. şohtanlar gece gündüz giyilir ve yatarken ağaç ya da boynuzdan yapılma küçük çubukları çıkarılıp sabah kalkarken yerlerine takılırdı. bu şohtan çubukları önden iki adet, arkadan ise sırt kemiklerine denk gelecek şekilde bir adet olurdu. evlenip başka bir aileye giden kadınlar şohtanlarını çıkarıp birine verirlerdi, zira çerkeslerde evli ya da dul kadınlar şohtan takmazlar. patiska bezden dikilen içlik/fanila boyun kısmı alınmış, kolsuz ve diz üstüne uzanacak boyda olan bir iç giysisidir. i̇çliğin üstüne giyilen entari kolları uzun ve uçları bolca olup ipek, atlas, saten ve basma kumaştan dikilir ve en çok işlemeli ipek ve atlas kumaşlar seçilir ve kaftanla aynı renkte olmasına özen gösterilirdi. entari üzerine giyilen ince belli ve vücudu saran manto uzun kollu ve kol uçları bölünmüş ve açılır olup düğme ve düğme ilikleri bulunurdu. mantonun etekleri pileli ve serbest/dalgalanır, boyun yakası dik olup gümüş düğmelerle iliklenirdi. manto üstüne boynu yakasız kaftan bel hizasında düğme ve iliklerle düğümlenirdi. kaftanın kolu kısa olup dirseğe kadar erişmez, kollara yassı kaşık biçimli uzun bir kol eki eklenirdi. kaftanın ense bölümü ve ön kısmı, eteğin açıldığı bölümler, kaftanın uç ve kol eki kısımlarının üzerleri işlemelidir. kol eki ile kollarında da altın işlemeli yumuşak süsler bulunurdu. kaftan üzerinde gümüş düğmelere uygun düşecek bir gümüş kemer bulunur, gümüş omuzluk/apolet takılırdı. kaftanın ön kısmındaki gümüş çiviler bazen büyük olurdu. gümüş kemer üzerindeki kösteğe/kancaya bağlı dörtgen, üçgen ya da silindir biçimli bir gümüş çanta da bulunurdu. kadın şapkaları değişik tiplerde olur. bayramlık elbiseler daha çok ipek ve kadifeden yapılırdı. kadın kıyafetlerinde geleneksel renkler olarak nadiren görülen mavi, yeşil ya da parlak tonlar yerine daha çok beyaz, kırmızı, siyah ve kahverengi görülür.

geleneksel erkek kıyafetleri esas olarak geniş kollu çuha kaftan, gömlek, pantolon, ayakkabı ve kalpaktan oluşur. kaftan üzerine bele takılı kama ve kılıç bulunurdu. savaşçılar savaşırken ayakbağı olmaması için kısa kollu kaftan giyerlerdi. sosyal sınıfına bağlı olarak erkek giyiminde renkler değişkenlik gösterir. beyaz renk beyler tarafından kullanılırken, soylular kırmızı rengi, köylüler ise gri, kahverengi ve siyah rengi seçerlerdi.

müzik

çalgı 
adığelerin çok değer verdiği ve hepsinin de çok severek dinlediği müzik aletleri kamıl, şıç’epşıne ve pheç’iç'tir.

üflemeli çalgılar
kamıl ya da çerkes flütü veya kavalı (къамыл): çalan kişiye kavalcı/flütçü denir ve esas olarak, aynı adla anılan göl kamışı (schoenoplectus lacustris, scirpus lacustris) bitkisinin saplarından yapılırken, daha sonraları odundan ve metalden yapılıp, gümüş gibi değerli madenlerle de süslenmeye başlanmıştır. karaçay kökenli türkolog ufuk tavkul'a göre çerkesçedeki kamıl kelimesi ogur grubundan ön bulgarların dili olan kuban bulgar türkçesinde “kamış” anlamına gelen “kamıl” kelimesinden (lir türkçesi: kamıl şaz türkçesi kamış) geçmiştir. kamıl, çerkeslerin en eski enstrümanı olup toplayıcılık döneminden sonra gelen çobanlık döneminin ileri zamanlarında adığe müzik yaşamına girmiştir. geçmişte adığe düğün eğlentilerindeki ana çalgılarından olan kamıl, 19. yüzyıldan sonra pşıne adı verilen mızıka/akodeonun çerkes yaşamına girmesinden sonra artık kullanılmamaktadır.
bjamiy: öküz boynuzundan yapılan bu aletin bir tarafı beyaz, bir tarafı siyah renktedir. 

vurmalı çalgılar
phaç’ıç: kürek biçiminde, incir ağacından yapılmış biri dar, yuvarlak bir sapla biten on iki plakadan oluşur. bu plakalar sapın iki tarafına açılmış deliklerden geçirilen deri bir sicimle birbirine bağlanır. bu alet, çalınırken sapından tutulur ve elin sert veya yumuşak hareketleriyle ritmik vuruşlar yapılır, oyunlara eşlik etmek için çalınır. bugün hâlen düğünlerde kullanılmakta olan ayaklı bir tahtaya, daha küçük sopalarla vurularak ritim elde etmeye yarayan sistemden uyarlanarak elde edilmiş bir alettir.
fiotırp ya da çerkes davulu: bükülerek birleştirilmiş tahta bir kasnağın (genelde kırmızı renktedir) üzerine keçi derisi geçirilerek yapılır. abhazcada adaul («davul») adı kullanılır.
telli çalgılar
şıç’epşıne ya da çerkes kemanesi (batı шыкӏэпщын, пхъэпщын, kabardeyce шыкӏэпшынэ, besleneyce шыкӏэпчынэ): adı «at kuyruğu pşıne» (шы «at», кiэ «kuyruk», пшин(э) «çalgı») anlamındadır. en eski hali ile iki, günümüzde dört telli olarak üretilen ve kullanılan yaylı bir çalgıdır.
pşınetark’u: ıhlamur ağacından yapılan 12-18 telli köşeli bir arptır.
phuante pşıne: üzerinde yedi adet tel bulunan dört köşeli bir kutu şeklinde bir alettir. 
apepşıne/epepşıne ya da çerkes sazı: alttan kesik armut biçimindeki gövdesi ince uzun bir sap şeklinde devam ederek helezon bir kıvrımla sona eren, üzerinde at kılından dört tel bulunan bir sazdır. oturarak çalınan bu çalgı, boynu yukarı gelecek şekilde tutulur ve gövde sağ bacağa dayanır. 
tuşlu çalgılar
pşıne ya da çerkes mızıkası (пщын, пшынэ): çerkesçede esas olarak «çalgı» anlamındadır ve günümüzün akordeonuna benzer olup, onun temelini oluşturan, klavye sistemli akordeondan farklı olarak, tuşlu bir alettir. diğer otantik çalgılardan çok sonraları çerkes müziğine katılmış olmakla birlikte, bugün çerkes halk müziğinde mızıkanın yanı sıra akordeon ve garmon da yaygın olarak kullanılmaktadır.

şarkı 
şarkılar (vered/орэд) konularına göre şöyle ayrılır: kahramanlık, tarihî, dinî, hissî, ağıt, saban sürme, hasat, düğün, dans ve diğerleri. çerkes halk şarkıları temelde insan sesiyle şekillenir ve ezgiye çok seslilik hâkimdir. çerkeslerde halk yaşamının sözlü efsaneler yoluyla sonraki kuşaklara aktarılmasında köy köy, meclis meclis dolaşan geguak’o/ceguak’o adındaki çok sesli koro ile birlikte yaylı ve telli çalgılar kullanan profesyonel müzik topluluklarının katkısı çok büyük olmuştur.

dans 

türkiye çerkeslerinde esas olarak dört ana dans görülür: wuic, kafe, tleperıfe ve şeşen. çerkes diasporasının toplu halde yaşadığı türkiye, suriye ve ürdün'de orijinal adını korumuş, ama tarihi vatan olan kafkasya'da tamamen unutulmuş (ya da bilinmeyen) danslar vardır: şeşen dansı en yaygın hızlı dans, kaşo bğunc yan dans, kaşo phenc ters dans, şıreç kaşo üç kişilik dans ...

wuic (удж): yavaş danstır ve çeşitleri (нысашаудж, турыту удж, удж хеш, удж пух, удж хурай) bulunur. kafkasya'da нэхущ удж, щыблэ удж türleri bulunur.
kafe (къафэ): orta danstır ve çeşitleri (кафа чех, кафа куанша, кафак) bulunur.
tleperıfe ya da leperuj (doğu лъэпэрыфэ batı лъэпэрышъо, лъэпэрисэ): parmak uçlarında hızlı danstır ve daha çok abzah, şapsığ ile ubıh ve abazalar (rusların abhaz ve abazin olarak ayırdıkları halka türkiye'de ayırt edilmeksizin abaza denir) arasında yaygındır.
 
şeşen (шешен, шыжэн) ya da mezdegu (мэздэгу kuzey osetya kabartey bölgesi «mozdok»): hızlı danstır ve lezginka (ya da türkiye'de bilinen adıyla: şeyh şamil) dansına benzer. türkiye çerkesleri arasındaki en popüler beş danstan biri olup oldukça yaygındır. türkiye'de şeşen dansının en çok popüler olduğu yerler, çoğunlukla kabardeylerin (hajret ya da kuban kabardeyleri) yoğun olarak bulundukları yörelerdir. adının farklı etimoloji denemeleri bulunsa da en yaygın ve kabul göreni şeşen adının çerkeslerin çeçenlere verdiği addan geldiği yönündedir. kafkasya'da bilinmeyen bu dans yalnızca diasporada yapılmaktadır ve diaspora adığeleri yakın temasta oldukları çeçenlerle aynı ad (çerkes) altında buluşurlar. dans bir kız ve erkek tarafından değişik melodiler eşliğinde icra edilir. esas olarak çeçen ve adığe danslarında görülen hareketlerin bir karışımıdır. bir başka deyişle adığelerin yaptığı şeşen dansı çeçenlerin (özellikle de dağlı çeçenler: binoy ve şatoy çeçenlerinin) yaptığı şeyh şamil dansının çerkesleştirilmiş taklitidir. erkeklerin hareketleri oldukça keskin ve coşkulu olup el ve ayak pozisyonları, erkeğin çeçen dans tipini icra etiğine kuşku bırakmayacak biçimdedir ve kızın ise ahenk ve azametle yaptığı dans hareketleri adığe kültürüne özgü dans adımlarına uygundur. adığelere ait olmayan farklı özellik ise sadece eller olup biri baş üzerine kaldırılır. çeçenlerin etnik algılaması açısından adığelerin çeçen dansında, çeçen özellikleri daha çok dansın genel duygusal yapısında ve erkeklerde gövdenin belden yukarı kısmının hareketlerinde, özellikle de ellerin esnekliğinde belirgindir. çerkesler somut bir çeçen dansını değil, öteki kültürden olanların öncelikle dikkatini çeken sert hareketler, el parmaklarının birbirinden aralı olması, omuzların sırayla yukarı kaldırılması vb. özellikleri, yani bir çeçen 'dans tipini' taklit ederler. şeşen dansında gövdenin üst kısmının hareketleri, tek anlamda çeçen tarzındadır ama ayakların pozisyonu ve hareketleri açıkça çerkes (adığe) tarzındadır. dansın kompozisyon yapısında da çerkes ruhu daha fazladır, çünkü geleneksel çeçen kültüründe çifti yöneten sadece erkektir ve dansı bitirme inisiyatifi de ona aittir. üstelik çeçenlerde bir dans sırasında çiftteki dansçılar kesinlikle değişmezler.

mutfak

yemek 
çerkes yemekleri (шхынхэр) daha çok et ve süt ürünlerine dayanır, sebzeye itibar etmezler. çerkesler ekmeği (хьэлыгъу haluğ ekmek) az kullanırlar. çerkesleri/adığeleri tanıtan yemekler şıpsı-p’aste (щыпс-пӏастэ; soslu et suyu ve kaçamak) ile şelame-halıjo’dur (щэлэмэ-хьалыжъо; yağda kızartılmış ve içi peynirle doldurulmuş ince börek). adiğelerin geleneksel yemekleri et, tahıl ve süt yemeklerinden oluşur. çerkeslerde yemeğe başlamadan, sofra büyüğünün bir konuşma (dua) yapması adettir.

tahıl yemekleri (лэжьыгъэхэкӏ шхынхэр): çerkes tavuğu ya da şipsi (şıpsı щыпс): çoğu cevizden bulamayanlar yağda kavrulmuş undan ve bazıları da süt ilave ederek yaparlar. şipsi daima pasta ile yenir. pasta yemeğin “ekmek” olarak adlandırılabilecek kısmı iken, şıpsi da soslu kısımdır. dövülmüş dana etinden yapılma şıps bjeduğlar, kaymakla donatılmış beyaz renkli tavuk şıpsı kabardeyler, içine dövülmüş çeviz katılan şıps şapsığlar, sütlü hindi ile et suyu karışımı şıps türkiye’deki abzehler, içine dana ya da koyun eti doğranmış lıts’uk’u şıps çemguylar arasında yaygındır. çerkes pastası ya da pasta: akdarı, mısır ya da buğday unundan pişirilen ve ekmek yerine kullanılan lâpa. türk mutfağındaki kaçamak gibidir. pasta kelimesi latince kökenli olup hamur demektir. mamrıse: bir tür çerkes kaçamağıdır. pasta gibidir. arap ülkelerinde yaşayan bazı adiğeler pirinç kaçamağı yaparlar. çerkes böreği ya da haluj: üçgen şeklinde yağda kızartılmış peynirli puf böreğidir. kaynamış sütle, sıcak/ılık sütle, peynir suyu ile ya da sadece sıcak suyla yoğrulan una ufalanmış peynir konmuş biçimini k’emguylar, kızartılmış ve dövülmüş biber konmuşunu bjeduğlar, doğranmış taze soğan ve maydanoz konmuşunu da türkiye’deki bazı adiğeler  yaparlar. thurıje halıjo, tavada tereyağı içinde kızartılmış börek. tebe halıjo ya da goşe halıjo, tava içinde közde pişirilmiş börek. haku halıjo (хьаку хьалыжъо), fırında pişirilmiş bir börek çeşidi. halıjojıye, suda pişirilmiş peynirli  börek; suda pişirilmiş börek. çerkes mantısı (batı psıhaluj «su haluju»; doğu psıhalıwe псы хьэлыуэ): yarımay şeklinde hazırlanan mantı türüdür. metaz, buğday unundan içine peynir konan ve suda pişirilen küçük ama kalınca börek. şapsığlar buna “psıjo halıjo” derler. şapsığ metaz’ı, içine peynir, dövülmüş soslu ceviz, vs konur, portakal iriliğinde mısır unundan hazırlanır ve suda pişirilir. guıvbat, börek çeşidi, buğday unu, süt ve yağ ile birlikte yoğurulur, içine peynir konur ve ekmek fırınında pişirilir. çerkes simidi ya da halvane, halguane. seku: düzce’de, özellikle de haç’emzıy köyü k’emguyları tarafından yapılan bir darı yemeğidir. hatık darı, mısır veya buğday unundan kaynar süt ile yoğrulmuş (çörek büyüklüğünden yumruk büyüklüğüne kadar) ufak parçacıkların fırında pişirilmesi ile yapılan bir tür çörek. yoğrulduğu unun yapıldığı tahılın adına bağlı çeşitleri bulunur: mısır hatığı.

et yemekleri (лыхэкӏ шхынхэр): et, çerkes mutfağında geniş bir yer tutar. eskiçağlarda adığeler büyükbaş hayvanlar, küçükbaş hayvanlar ve domuz beslerlerdi. en çok tutulan etler koyun (özellikle de kuzu) etidir. kümes hayvanları arasında, en çok tavuk ve hindi eti tercih edilirdi. sucuk: dövülüp doğranmış et bağırsağa doldurulur, fırında ya da bacalara asılarak kurutulur. corme: temizlenen işkembe, bağırsak ve süt birlikte karıştırılır, ince bağırsaklara doldurulup bağlanır ve ocaklarda kurutulur. yeneceği zaman tavada pişirilir. thamç’eğunıb: karaciğer süt içine doğranır, içine bir miktar kemiksiz et konur, kalın ya da ince bağırsaklara doldurulur ve suda pişirilir. lepsı: haşlanmış taze et suyu yemeği.

süt yemekleri (гъэщхэкӏ шхынхэр): adiğe yiyecekleri içinde üçüncü sırayı oluşturur. süt değişik biçimlerde üretilerek değerlendirilir: krema, kaymak, taze tereyağı, kaynatılmış tereyağı, yoğurt, peynir. süt katılan değişik yiyecek ve katıklar olarak, süt, kalmuk çayına katıldığı gibi, pirinç ve akdarı çorbası/fıgu hanthups, hagulıjo, mısır çorbası/natrıfıps ve cençıps/fasulye yemeği içine de  katılır. seku, sütlaç/şedes, pirinç lapası/pıncğapts'e ve fabe, su katılmadan sırf sütle yapılır. hamur suyu ve hamur kabartması da sütle gerçekleştirilir. süt ile halıjuap'e, şelame, mık'umıpş ve zetépşşıç' yoğurulur, mecac ve hatık kaynar süt ile yapılır. şep'aste/sütlü kaçamak farklı bir yiyecek olup, bazen kaynamış sütlü kaçamak/şejo şep'aste yapılır. peynir türleri arasında sepet peyniri/metekuaye ve şirdenli peynir/tletekuaye sayılsa da türkiye'de adı çok duyulanı çerkes peyniri (adiğe kueyey) denendir. sofradan eksik edilmeyen yoğurt, özellikle öğle yemeğinde sıcak kaçamak ve etli yemeklerin üzerine tüketilir. yoğurt yemeklerde de kullanılır. yumurta çılbırı, suda pişirilmiş ya da karıştırılıp tavada  kızartılmış olan yumurta doğranıp yoğurdun üzerine konur ve karıştırılır. cençtur, yoğurt ve kremaya pişmiş fasulye katılır. kabtur, pişmiş kabak yoğurt-krema karışımına doğranır. kundısıv, sütlü içeceklerden olup acılaşmış, turşu tadını almış peynir suyu kaynatılarak içine ekşimemiş süt konarak tüketilir.

i̇çecekler (шъонхэр): alkollü içkiler arasında yer alan şarap tüketilen içeceklerin başında gelir ve konuk ve düğün/şölen sofralarından eksik olmazdı. sofraya konan şarabı konuklar tek kâseden sırayla içerlerdi. darı, mısır ve baldan yapılan baksime (ya da maksime) az alköllü bir içecektir, alkolsüz olarak da boza yaygın şekilde imal edilir. kabardeyler arasında içilen ve baskımeye benzeyen fakat ondan daha sert olan, darı ya da mısır unundan yapılan meremjıy. çay türkiye'de bugün herkesçe yapılan biçimde olsa da, kafkasya'da geleneksel olarak kafkas ormangülü (rhododendron caucasicum) adı verilen bir ormangülü türünden yapılırdı. kalmuklardan alınıp bütün kuzey kafkasya kültürüne aktarılan ve benimsenen kalmuk çayı adığe kahvaltılarının vazgeçilmezi olmuştur. kalmuk çayı esasen tibet'e kadar uzanan orta asya halklarınca yaygın tüketilen sütlü ve terayağlı bir çaydır. besleneyler kuşburnu dalının uç sürgünü, hatkoylar ve diğerleri labada (şş’orey/kuzu kulağı шӏорэй ya da lebevıts/efelik, çemguylar vılevıts derler) türlerinin tohumunu ya da dadıv denen bir bitki türünü kaynatarak suyunu süzerler ve içine süt, tereyağı ve tuz ile karabiber koyarak kabardıktan sonra kahvaltıda tüketirler.

öğün 
aile içi sofra, pek çok kültürde olduğu gibi çerkeslerde de kahvaltı, öğle yemeği ve akşam yemeği olmak üzere 3 ana öğün olarak kurulur.

sabah kalvaltısında geleneksel olarak, kalmuk çayı ve kaymak; ilkbahar sonu ile yazın taze peynir, sonbaharda isli peynir, kışın ve ilkbaharda kuru peynir, taze kaymak ve yeni dövülmüş tereyağı sofrada yer alırdı. kalmuk çayına eşlik eden tahıl ürünleri arasında yağda kızartılmış ince börek olan sıcak şelame/şeleme fabe, yağda kızartılmış sade börek olan thurıje haluj, fırınlanmış pide olan haku haluj, sütle yoğurulmuş ama kabartılmamış buğday hamuru içine peynir konup fırınlanan guvıvbat, kabartılmamış/mayasız ekmek, kabartılmış/mayalanmış ekmek, undan yapılma thurıje/börek çeşidi (ki hamur ince sürülür, sarılır, ikinci kez sürülür; çüvende pişirilir, katlarına ayrılmaya ve parçalanmaya uygun) olan zetepşş’ıç’, yağ, yumurta ve un karıştrılıp yağda kızartılan thujevıt gibi daha çok buğday unundan yapılanlar tercih edilse de, mısır unundan yapılan ve tavada pişirilen mecac ile akdarı ya da mısır unundan yapılan hatık gibi buğday dışı tahıl ürünleri de bazen sofraya konabilir.

dil ve edebiyat 

evliya çelebi 1660’lı yıllarda gezip gördüğü çerkes topraklarında konuşulan çerkesçeyi "yüz kırk yedi lisanın hepsini gayet güzel yazdım ama bu çerkes lisanı gibi saksağan sadalı lisanı yazamadım" demiştir.

rusya'da 1920 sonrasında üç lehçede (doğu çerkesçesinden kabardey ile batı çerkesçesinden çemguy ve  şapsığ) yazılan dört bölgesel edebiyat (kabardey, şerces, adigey ve şapsığ) doğmuştur. bu dört edebiyattan ikisi, yani kabardey ve şerces bölgesel edebiyatları (bazı önemsiz kelimeler dışında) kabardey edebî dilini benimsemiştir. bu dört edebiyat 1945 yılına değin sürmüş, aynı yıl şapsığların özerkliğine son verilmesi ile birlikte, şapsığ edebiyatı ve yazılı yaşamı da son bulmuş, geriye sadece iki edebiyat dili (kabardey ve adigey) ve üç bölgesel edebiyat kalmıştır: kabardey, şerces (çerkes) ve adigey. adığe edebiyatının sözlü ürünleri abhaz ve abaza dili ürünlerinden daha süslü ve duygulu olan anlatımlarıyla farklılaşır.

14 mart 1853 tarihinde abzehlerden vımar/wumar bırsey (бырсэй умар, бэрсей умар, rusça: :ru:умар хапхалович берсей 1807—1870) tarafından tiflis'te ilk adığe alfabesinin ve adığece sözlüğün (адыгэбзэ псэлъалъэр) yayımlandığı günün anısına her yıl çerkesler tarafından 14 mart çerkes dili günü ya da adığe dili günü/ adığece günü olarak kutlanmaktadır.

eskiden ubıhça konuşmuş olan ubıhların da anadili haline haline gelen çerkesçe, çerkes ermenileri ile çerkes rumları (urımlar) tarafından konuşulduğu gibi, karaçay, balkar ve abazalar (abazin) arasında da konuşulabilmektedir.

sözlü edebiyatın başlıca türleri şarkılar ve türküler ile bilmece, atasözü, masal, öykü, tekerleme, vb'dir. anlatımlarda sık sık mecaza başvurulur. sözlü ürünler içinde en geniş yeri tutan ve birçok öğesi eski grek destanlarını hatırlatan nart destanları ya da nartlar 1946-1968 yılları arasında derlenen ve biriktirilen 705'tekstin bir araya getirilmesiyle 1968-1971 yılları arasında maykop'ta yayımlanmıştır. destan yeni derlemelerle 8 cilde ulaşmıştır. destan 31 bölüme ayrılmaktadır. her bir bölüm ayrı bir nart kahramanını yaşamına ayrılmaktadır. yaklaşık üç asırlık koç'as destanı daha çok batı çerkeslerinde görülür.

şapsığya çerkes edebiyatı 
şapsığ ulusal rayonu (1924-1945) çerkeslerinin edebiyatı şapsığların özerkliğinin 1945 yılında stalin tarafından kaldırılmasına kadar sürmüştür. özerkliğin sürdüğü 21 yıl boyunca oluşturulan çalışmalar hakkında bir bilgi yoktur. burada yazılı kullanımdan çıkartılan şapsığca osmanlı çerkes diyasporasında kabardeycenin yoğun olarak konuşulduğu yerler dışında ibadet dili olarak kullanılmaya devam etmiş 1906'da i̇stanbul'da yayımlanan adıgece mevlid (адыгэ мэулыд) şapsığ lehçesiyle kaleme alınmıştır. 19. yüzyılda (tahminen 1820’li yıllarda) ilk adiğe alfabesi bir şapsığ aydını olan şeretlıko netavko hace (шэрэлӏыкъо нэтӏаукъо хьаджэ) tarafından hazırlanmıştır.

adigey çerkes edebiyatı 
adigey cumhuriyetindeki çerkeslerin (rusça resmî adları: adigeylerin) edebiyatının temelini düz yazı ustası ç’eraşe tembot atmıştır. ancak, günümüzde şiir de gelişmiştir. adigey çerkes edebiyatı çemguyların lehçesi esas alınarak yazılmakta ve geliştirilmektedir. son zamanlarda adıgey şiirinin gelişmesinde meşbaşe i̇shak’ın etkisi yadsınamaz. meşbaşe, romanda da aynı ustalığı göstermiştir. nartolog (nart destanları uzmanı) oluşunun yanı sıra, usta bir şair olan hadağatle asker’in şiirleri de adıgey şiir sanatında önemli bir yer almaktadır. meşbaşe i̇shak’ın ardından kuyeko nalby ve daha yüzlerce yazar, şair ve araştırmacı yetişmiştir.

karaçay-çerkes çerkes edebiyatı 
karaçay-çerkesya cumhuriyetindeki çerkeslerin (rusça resmî adları: şercesler/çerkeslerin) düz yazı ve tiyatro yapıtları, 19. yüzyıl sonu ile 1920–30’lı yıllarda dikkat çekmeye başlamıştır. abuk halit, dışe’c muhammed, temir salih, vokthuta abdullah, gueşoko husin gibi yazarlar, şerces edebiyatının temelini atmışlardır. şerces edebiyatında, hanfen alim ile lirizm belirginleşmeye başlamıştır. sonraki yıllarda abıt’e h., nehuş m., şave e., dığuıj k. gibi genç şairler görülür.

kabardey-balkar çerkes edebiyatı 

kabardey-balkar cumhuriyetindeki çerkeslerin (rusça resmî adları: kabardeylerin) ilk yazarı tarihçi negume beçmırza ve ilk eser de onun adıge yi thıda (adıge ulusunun tarihi) adlı çalışmasıdır. negume ayrıca biri kiril (1840), diğeri arap-i̇ran harfli (1843) iki el yazması ilk kabardey alfabesini hazırlayan kişidir. aynı dönemin bir diğer önemli yazarı da, “kalemby” mahlası ile yazan k’aşe adelceri’dir. 1920 sonrasının iki önemli yazarı, türkiye’de eğitim görüp dönen ve “şiirin büyük ustası” olarak da anılan şocentsıuk ali (1900-1942) ile ünlü derlemeci ve fabl yazarı paş’e beçmırza’dır. (1854 – 1936) bu klasik şairleri izleyen k’işşokue alim, k’uaşş bet’al, şortan askerbiy, thagazit zuber, akhsıra zalimkhan, tevune haçim, nalo zavuır, nalo ahmethan kabardey edebiyatının temel taşları olmuşlardır. türkçeden kelime alan anadolu kabartay lehçesi ile rusçadan kelime alan kafkasya kabartay lehçesi birbirinden leksik düzeyde farklılaşmaktadır.

din 

çerkeslerde geleneksel din (диныр) geçmişte animizm olsa da, günümüzde kuzey osetya’nın mozdok rayonunda yaşayan 3 bin kişilik bir hristiyan topluluk dışında çerkeslerin tamamı müslümandır.

paganizm 

çerkeslerin geleneksel inançları örfî xabze kuralları çerçevesinde animizm ve büyüye dayanırdı. çerkesler suya, ateşe, bitkilere, ormanlara, kayalara, gök gürültüsüne ve yıldırımlara tapmışlardır. i̇badet, dans ve müzik eşliğindeki tapınma eylemlerini, tapınak olarak kullanılan kutsal korularda yaparlardı. töreni thamate/thamade adı verilen yaşlı bir bilge-rahip yönetir, törene huaho denilen, anlamı olmayan sözler ve yakarışlardan oluşan dua ve dilek şarkıları eşlik ederdi. böylece hastalıklardan ve yeni doğan bebekleri nazardan korumak amaçlanırdı. çerkeslerin mitolojik inançlarına nart destanlarında rastlanmaktadır. çerkeslerin baş tanrısı tha için "büyük tanrı" anlamında thaşho adı da kullanılır. bu baş tanrı dışında yardımcı diğer tanrılar şöyledir: yaşam/ruhlar tanrısı, bereket/tarım ürünleri tanrısı, gök tanrısı, çiftçilerin koruyucu tanrısı, sığırların koruyucusu olan tanrı, atlıların koruyucu tanrısı, avcıların muhatap olduğu ormanların koruyucu tanrısı, çobanların muhatap olduğu koyunların koruyucu tanrısı, tlepş/лъэпшъ demirci ve ateş tanrısı ve tıbbın kruyucusu, denizlerin su tanrıçası, ırmakların su tanrıçası, bahçelerin koruyucusu olan tanrıça, тлохумишх ile шеберис созерис'e yakarırken adları geçen tanrılar, öküz pulluklarının koruyucusu olan tanrı, gök tanrısı

musevilik 
8. yüzyılda bizans'tan kaçan yaklaşık 20 bin yahudînin (джуртхэр curtḫer) kafkasya'ya yerleşmesi ve türk kökenli musevî hazar kağanlığı ile kurulan ilişkiler sonucunda bazı çerkes kabileleri, geçmişte musevîliği seçmiştir.

hristiyanlık 
hristiyanlık, eskiden çerkesya'da yaygın bir dindi. günümüzde kafkasya’da kuzey osetya’nın mozdok rayonunda yaşayan 3 bin kişilik bir hristiyan kabardey topluluk yaşamaktadır. günümüzde kuzey osetya'nın üç köyünde ve stavropol krayının bir köyünde hristiyan çerkesler bulunmaktadır.

i̇slam 
günümüzde 3 bin kişilik bir hristiyan topluluk dışında çerkeslerin tamamına yakını müslümandır. çerkesler 16-17. yüzyıllarda başlayarak osmanlı türkleri ve kırım tatarları aracılığıyla görece geç müslüman olan bir toplumdur. çerkes büyükleri, diğer i̇slami kültürlerde olan bazı şeyleri arap kültürünün etkisi olarak görmüş ve kur'anda yeri olmadığını, uydurma olduğunu savunarak reddetmiştir. bu onları diğer müslümanlardan farklı kılar. çerkeslerin büyük kısmı, sürgün sonrasında sünni mezhebini kabullenmiştir.

i̇slam, çerkesya'ya, kırım hanlığı’nın çerkeslerle ilişkileri sonucu 16. yüzyılda kabardey bölgesinden hatujuka adil girey’in ve molla i̇shak abuk’un yardımları ile girmiştir. osmanlı türkleri ve kırım tatarları aracılığıyla yayılmaya başladığı anlaşılan müslümanlık 17–19. yüzyıllarda güçlenmiştir. ferah ali paşa’nın osmanlı devleti tarafından kafkasya bölgesine muhafız olarak gönderilmesinden sonra, i̇slamiyet’in yine osmanlıdan gelen çerkes asıllı hocalar vasıtası ile tanıtılmasına hız verilmiştir.

19. yüzyılda i̇slamiyet kabardeyler dışında çerkes kabileleri arasında pek yaygın olmadığı gibi, çerkes toplumunda müslüman ulema sınıfı da henüz oluşmamıştı. din adamları çerkesler arasında sayı ve sosyal etki açısından önemli bir tabaka meydana getirmemişlerdi ve o dönemde dağıstan ve çeçenistan’da olduğu gibi toplumsal güce sahip değillerdi.

galeri

ayrıca bakınız 

kuzey kafkasya halkları
çerkesler listesi
çerkes mitolojisi
çerkes mutfağı
çerkes mehmed ali paşa (1624 - 1625) — osmanlı sadrazamı
çerkes reşit (1877 - 1951) — şapsığ çerkes boyundan türk siyasetçi, çerkez ethem'in ağabeyi

kaynakça

dış bağlantılar 
 cerkesya.org : çerkeslerin tarihi, sürgün ve soykırım ile ilgili belgeler
 cerkesaraştirmalari.org : çerkes araştırmaları

 
kafkasya halkları
rusya'daki etnik gruplar
türkiye'deki etnik gruplar
orta doğu'daki etnik gruplar