90377 Sedna

sedna (sembolü: ), neptün ötesi cisimler'den biri ve sednoitler olarak adlandırılan bir grubun ilk üyesi. michael e. brown (caltech), chad trujillo (gemini observatory) ve david rabinowitz (yale üniversitesi) tarafından 14 kasım 2003'te bulunmuştur.

sedna, aşağı yukarı plüton'un 3'te 2'si kadardır ve kuramsal olarak yerçekimiyle kendi kendini yuvarlayabilecek büyüklüktedir. bu nedenlerle cüce gezegen kategorisine girebilir. uluslararası gökbilim birliği tarafından cüce gezegen olarak sınıflandırılması önerilmiş, ancak detaylı incelemesi tamamlanmadığı için henüz bu sınıfa dahil edilmemiştir. 2005 yılında gene sedna 10. gezegen olması için aday gösterilmiş fakat hakkında yeterli bilgi olmadığı ve yörüngesinin dışmerkezliğinin çok fazla olması nedenleri ile geri çevrilmiştir. sedna'nın dış yüzeyi karbon ve buzdan oluştuğu, ayrıca yüzey sıcaklığının -240 °c derece olduğu varsayılmaktadır. güneşe en uzak olduğu noktada güneş'ten uzaklığı dünya'nın 990 katıdır.

sedna'nın ince uzun elips şeklindeki yörüngesini yaklaşık 11,400 yılda tamamlaması, güneşe en yakın mesafenin 76 au ve en uzak mesafenin 960 au olması, kökeni konusunda daha çok spekülasyonalara yol açar. i̇kincil gezegen merkezi sedna'yı neptün'ün yerçekimsel etkisinden dolayı oldukça uzağa itilerek yörüngelere oturmuş objelerin oluşturduğu dağınık diske yerleştirmişlerdi. hâlbuki bu tanımlama tartışmaya açıktır; çünkü sedna hiçbir zaman neptün'e yeteri kadar yaklaşmayacağı için böyle olamaz. bu nedenle bazı astronomlar sedna'nın iç oort bulutunun ilk bilinen üyesi olduğu sonucuna varır. bazıları ise geçen bir yıldızın sedna'yı şimdiki yörüngesine çektiğini ya da sedna'nın başka bir yıldız sisteminden alınmış olabileceğini söyler. başka bir hipoteze göre sedna'nın bu özel yörüngesi, neptün'ün ötesinde büyük bir gezegenin varlığına işaret olabilir. sedna'nın ve diğer cüce gezegenler olan eris, haumea ve makemake'nin kaşiflerinden astronom mike brown sedna için, neptün ötesi nesneler içinde bilimsel olarak en önemli keşif olduğuna; çünkü böyle kendine özgü bir yörüngeyi anlayabilmenin, gezegenin kökeni ve güneş sistemi'nin erken dönem evrimi konusunda değerli bilgiler sağlayabileceğine inanıyor.

yörünge ve dönme 
sedna güneş sisteminde bilinen kendi büyüklüğüne yakın yada üstün olan objeler arasında en uzun ikinci yörünge periyoduna sahiptir ve bu periyot yaklaşık 11,400 yıl civarı olarak hesaplanmıştır. sedna'nın yörüngesinin dış merkezliği aşırı yüksektir, günötesi 937 au ve günberisi 76 au civarındadır. sedna güneş sisteminin en soğuk bölgesinde yer alır ve bu bölgede sıcaklık asla -240°c'yi (-400°f) aşmaz. sedna 2012 vp113  bulunana kadar güneş sistemindeki en büyük günberi değerine sahipti. günötesinde, sedna güneşin etrafında dünyanın sadece %1.3 hızınde döner.

sedna keşfedildiği zaman güneş'den 89.6 au uzaklığında günberiye yaklaşıyordu ve güneş sisteminde görüntülenmiş en uzak obje idi. sedna daha sonra bulunan ve 97 au ile günöteye yakın olan eris tarafından geçildi. sedna 2022 yılı itibariyle günberiye yakın olduğu için hem eris hem de gonggong sırasıyla 95.8 au ve 88.9 au ile güneşe sedna'dan (83.9 au) daha uzaktır. bazı kuyruklu yıldızların yörüngesi sedna'nınkinden daha da uzağa açılır ancak günberide iç güneş sistemine girmedikleri sürece bulunamayacak kadar karanlıklardır. sedna 2076 ortalarında günberiye girdiği zaman, güneş sedna'nın uzaklığından dolayı bir disk gibi değil, aşırı parlak bir nokta gibi görünecekdir.

i̇lk bulunduğu zaman, stedna'nın tuhaf derecede uzun bir dönme süresine sahip olduğu düşünülmüştü (20 ila 50 gün arası). en başta sedna'nın dönme hızının plüto'nun ayı charon gibi başka büyük bir cismin kütle çekimi tarafından yavaşlatıldığı tahmin edilmişti. ancak böyle bir uydu hubble uzay teleskobu ile 2004'de yapılan bir araştırmada bulunamadı. daha sonra mtt teleskobu tarafından yapılan ölçümler sedna'nın aslında büyüklüğü için daha tipik olan 10 saatlik bir dönme süresine sahip olduğunu gösterdi. bunun yerine 18 saatde de dönüyor olabilir, ancak bunun muhtemel olmadığı düşünülür.

sınıflandırma 
sedna'nın keşfi hangi astronomik cisimlerin gezegen olup hangilerinin gezegen olmadığı sorusunu tekrar gündeme getirdi. sedna hakkında 15 mart 2004 de basın onuncu bir gezegenin bulunduğunu bildiren makaleler çıkardı. bu sorun birçok gökbilimci için uluslararası astronomi birliği tarafından 24 ağustos 2006 da kabul edilen yeni gezegen tanımı ile çözülmüştür. bu tanıma göre bir gegenin yörüngesini temizlemiş olması gerekir. sedna'nın yörüngesini temizlemiş olmadığı tahmin edilir. niceliksel olarak, stern–levison parametresinin 1'den çok daha düşük olduğu tahmin edilir. iau aynı zamana gezegen olmayan en büyük cisimler için cüce gezegen terimini kullanmıştır. bu tür gezegenler hidrostatik dengededir ve bu yüzden gezegen benzeri jeolojik aktivite gösterirler, ancak yörüngelerini temizlememişlerdir. sedna yeteri kadar parlaktır ve bu da yeteri kadar büyük olduğu anlamına geldiğinden hidrostatik dengede olduğu düşünülür. bundan dolayı, gökbilimciler genel olarak sedna'nın bir cüce gezegen olduğunu söyler.

fiziksel sınıflandırılmasının dışında, sedna yörüngesine göre de sınıflandırılır. güneş sistemindeki cisimleri resmi bir şekilde katalog eden küçük gezegen merkezi sedna'yı sadece bir neptün ötesi cisim olarak adlandırır (yörüngesi neptünün ötesinde olduğundan). daha kesin bir yörüngesel sınıflandırma çok tartışılmıştır ve gökbilimciler sednoidlerin, 2000 cr105  gibi benzer cisimler ile beraber yeni bir kategoriye taşınmaları gerektiğini savunmuşlardır. bu kategoriye uzatılmış dağınık disk objeleri (e-sdo), ayrık cisimler, uzak ayrık cisimler, ya da derin ekliptik araştırmanın kullandığı dağınık-uzak isimleri verilmiştir.

kaynakça 

güneş sistemi
cüce gezegen adayları
dağınık disk cisimleri
oort bulutu
michael e. brown'un keşifleri
chad trujillo'nun keşifleri
2003'te keşfedilen astronomik cisimler
sednoitler