Menteşe Beyliği

menteşeoğulları beyliği (kısaca menteş beyliği olarak da anılır) anadolu selçuklu devleti'nin çökmesi ve dağılmasıyla başlayan anadolu beylikleri döneminde güneybatı anadolu’da kurulmuş bir türk beyliğidir. sınırları aşağı yukarı bugünkü muğla iline denk gelen bu beyliğin hakimiyeti, 13. yüzyılın ortalarından 15. yüzyılın başlarına kadar devam etti. diğer anadolu beylikleri gibi osmanlı i̇mparatorluğu hakimiyetine girdi. muğla ili osmanlı devleti'nin son dönemlerine kadar menteşe vilayeti olarak anıldı.

kuruluşu 
anadolu selçuklu devleti anadolu'yu iskan politikası çerçevesinde, özellikle moğol saldırılarından kaçarak doğudan gelen türk boylarını batı anadolu'daki uç bölgelerine yerleştiriyorlardı. menteşe bey'in kumandasındaki türkler de, bizanslılar ın karya dedikleri, bugünkü muğla bölgesine yerleştirildi. bu arada moğol baskısının etkisiyle anadolu selçuklu devleti'nin nüfuzunun günden güne azalması, uçlardaki bu türk unsurlara geniş bir hareket serbestliği vermekteydi. nitekim, menteşe bey idaresindeki türkmenler de, 1261’den sonra muğla çevresinde fetihlere girişerek, bölgeye daha sağlam bir şekilde yerleşmeye başladılar. 1278 yılında, bizans i̇mparatoru viii. mihail’un oğlu andronikos, muğla’yı büyük bir ordu ile kuşattı ise de alamadı. aydın ve güzelhisar kalelerini tahkim etmekle yetinip geri dönmek zorunda kaldı. onun dönüşü ile harekete geçen menteşe bey, kısa sürede aydın ile güzelhisar'ı zaptetti (1282). böylece türkler, menderes havzası na ve güneyine tamamen hâkim oldular.

bölgede 13. yüzyılın ikinci yarısından sonra başlayan menteşe beyliği hakimiyeti, antalya’nın alakır çayı batısından itibaren; finike, kaş, elmalı, bütün muğla, çameli, acıpayam, tavas, bozdoğan ve çine’ye kadar yayıldı. donanmaya sahip olan beylik, akdeniz'de faaliyetlerde bulundu.

genişlemesi 
1282 yılından sonra vuku bulan olaylarda, menteşe bey'in adına rastlanmamaktadır. bu durumda onun, 1282 yılı sonunda veya 1283’te öldüğü sanılmaktadır. fethiye yakınlarında bulunan türbesinde gömülüdür. menteşe beyden sonra, yerine oğlu menteşeoğlu mesud bey geçti. saltanat değişikliğinden faydalanmak isteyen bizanslılar, tekrar karya üzerine sefer yaptılarsa da muvaffak olamadılar. bizanslıları bozguna uğratan mesut bey, oluşturduğu güçlü donanmayla rodos adasına çıkartma yaptı. 1300’de yapılan çıkartma ile rodos adasının türkler tarafından fethi, papalığı harekete geçirdi. papa v. clemens ile fransa kralı güzel filip’in teşvik ve yardımları üzerine, yarı korsan yarı tarikat mensubu sen jan şövalyeleri, rodos’a hücum ettiler. sen jan şövalyelerinin 1310 yılında başlayan hücumu, 1314 yılında rodos’un tamamını hristiyanlık adına geri almalarına kadar devam etti. mesud bey, 1320’den önce vefat edince, yerine oğlu menteşeoğlu şücaüddin orhan bey geçti.

şücaüddin bey de, 1320'de rodos adasına sefer tertip edip adayı geri almak istedi, fakat muvaffak olamadı. 1340’larda öldüğü tahmin edilen şücâüddin orhan bey’in yerine oğlu menteşeoğlu i̇brahim bey geçti.

i̇brahim bey, latin haçlıların işgaline uğrayan i̇zmir’i geri almak için, 1344’te aydınoğlu umur bey'e yardım etti. menteşe donanması bu dönemde latinleri devamlı surette taciz etti. menteşe ve venedik donanmasının mücadelesi, 1355 antlaşmasına kadar sürdü. i̇brahim bey'in 1360’larda vefatıyla beylik, musa, mehmet ve ahmet adlarındaki üç oğlu arasında taksim olunarak idare edildi.

yıkılışı 
osmanlı devleti'nin anadolu ve rumeli’nde genişleyip büyümesine paralel olarak, menteşeoğulları beyliği toprakları da, yıldırım bayezid'in 1390 anadolu seferi sonunda osmanlı hakimiyetine geçti ve 1402 ankara savaşı'na kadar osmanlı hakimiyetinde kaldı.

timur, anadolu beyliklerine eski yerlerini iade ettiğinde, menteşeoğlu i̇brahim bey'in oğlu menteşeoğlu i̇lyas bey'e de menteşe’yi verip, emir tayin etti. 1402-1413 yılları arasındaki fetret devrinden sonra, menteşeoğulları ailesi, 1414 yılında osmanlı sultanı i. mehmet'in hakimiyetini tanıdı. menteşe toprakları, 1424 yılında, bütünüyle osmanlı devletine katıldı.

kültür, sanat ve mimari 
anadolu’nun güneybatısında 200 yıla yakın hakim olan menteşeoğullarına ait kültür ve sanat eserleri, hala mevcuttur. bölgede cami, medrese, türbe ve diğer sosyal müesseseler inşa eden menteşe beyliğinin milas, muğla, beçin ve balat şehirlerinde, zamanına göre fakülte derecesinde, yüksek vasıflı medreseleri vardı. i̇lyas bey'in, 1404 yılında balat’ta (milet) yaptırdığı i̇lyas bey camii, türk sanat eserleri arasında orijinal ve nadide bir örnek olarak göze çarpmaktadır.

menteşe beyleri, ilme, alimlere çok değer verir, himaye ederlerdi. mevlana'nın torunlarından ulu arif bey'e hürmet gösterip; mevleviliğin, bölgelerinde yayılmasına müsaade etmişlerdir. menteşeoğlu i̇lyas bey adına i̇lyasiye fi’t-tıb adında bir tıp kitabının, menteşeoğlu mehmet bey oğlu mahmud çelebi adına da bazname adında avcılığa dair bir kitabın farsça’dan tercüme edilmiş olması bir başka örnektir.

donanma 
menteşeoğulları güçlü bir donanma geliştirme yolunda ciddi çalışmalar yapmış olmaları nedeniyle de diğer anadolu beylikleri arasında dikkat çekmektedir. mısır'daki memluk devleti frenklere karşı anadolu’dan yardım istediğinde, menteşeoğulları'nın 200 kadırga gönderme vaadinde bulunmuş olmaları denizlerdeki güç ve seviyelerini göstermesi bakımından önemlidir.

"buradaki türkmenlerin beyi olan menteşe, karamanlıların mücadelesinde onlarla birlikte hareket etmişti. hiç kuşkusuz bu savaştaki veya daha sonra eşrefoğullarına karşı savaşlarındaki yenilgilerini takiben ladik'in ötesine göç etmiş ve 1282'de bu yörelerde bulunanlarla savaşarak bölgeye yerleşmişti.

14. yüzyılın başında menteşelilerin toprakları milas, muğla yani eski karya'yı kapsıyordu.

sahile vardıklarında rodos'a yerleşmekte olan hospitalier tarikatına bağlı hristiyan şövalyelerle karşılaştılar ve onları mağlup ettiler.

yerli denizcilerin geleneklerini benimsediler ve türkmenler bölgede deniz ticareti ve korsanlık yapmaya başladılar."

beyler

kaynakça

konuyla ilgili yayınlar 
 paul wittek, menteşe beyliği, çev. orhan şaik gökyay, ttk yayınları, 1944
 
 vedat turgut, menteşe bey'in i̇smi, menşe'i ve menteşeoğulları'nın vakıflarına dair 
 tülay metin, ortaçağ akdenizinde menteşe beyliğinin i̇ktisadi faaliyetler ve at ticareti 

 
muğla tarihi
1261
1424