Hatukaylar

hatukaylar, (adigece: хьатыкъуай, hatıquay)‎ tarihsel olarak çerkesya'nın hatukay vilayetinde yaşayan çerkes boyu. savaşçı kimlikli bir boy olarak biliniyorlardı. günümüzde sayıları az olup çoğunlukla türkiye'de yaşarlar. çerkes bayrağında yer alan ve 12 çerkes boyunu temsil eden yıldızlardan biri de hatukayları ifade eder. rus-çerkes savaşı döneminde kafkasya'daki varlıkları çerkes soykırımı sırasında yok edildi. günümüzde kafkasya'da kalmadıkları için çerkes diyalektolojisinde adları geçmez. şapsığlar, hakuçlar, abzehler gibi batı çerkeslerinde soylu sınıfı bulunmaz iken, bjeduğ ve çemguylarda olduğu gibi hatukaylarda da bu sınıf görülür.

tarih ve etimoloji

tarih 
hatukaylar batı çerkes boy prensliklerinden olmakla beraber tarihsel anayurtları kuban nehri çevresindedir. hatukaylar küçük bir topluluk oldukları için bazen çemguy boyunun bir alt grubu oldukları düşünülmüştür, fakat tarihsel olarak janelere daha yakındırlar. komşuları: bjeduğlar (batı), abdzahlar (güney) ve çemguylar (doğu). 18. yüzyılın sonlarında bjeduğların batısında ve kuban nehri'nin sol tarafı ile şagvaşe'nin sağ tarafında oturuyorlardı. ancak 19. yüzyılın ilk yarısında daha doğuya kayarak bjeduğlar ve çemguyların arasına yerleşmişlerdir.

rus işgalinden önce hatukaylar diğer çerkes boylarına ve kırım tatarlarına karşı birçok savaş veren savaşçı bir boy olarak bilinirdi. hatukay prenslerinden en bilineni aslan-giray olarak geçer. fiziksel olarak güçlü olmasa da, yetenekli bir konuşmacı ve lider olarak benimsenmişti. onun hükmünde hatukaylar gücünün zirvesine ulaştılar. ölümünden sonra prenslik iç savaşa girdi ve eski gücünü kaybetti.

türk kaşif evliya çelebi, hatukayların en eski ayrıntılı tanımını derledi ve şöyle yazdı:

rus-çerkes savaşı sırasında rus i̇mparatorluğu tarafından hatukay toprakları işgal edildi. bunun ardından çoğu köy ve kasaba yok edilmekle beraber, halkın büyük kısmı diğer kabilelere göç etmek zorunda kaldı ve hatukayların kafkasya'daki varlığı çerkes soykırımı sırasında yok edildi. günümüzde kafkasya'da hiç kalmadıkları için çerkes diyalektolojisinde adları geçmez. günümüzde hatukayların çeşitli diasporalarda birkaç köyü vardır. hatukay lehçesi yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olan çerkes dillerindendir.

i̇sim etimolojisi 
hatukay isminin kökeni ile ilgili bir iddia ismin хьаты ("hatti") ve къуэ ("oğul") kelimelerin birleşiminden "hattilerin evladı" gibi bir anlama geldiğidir. "hatti" antik bir isimdir ve anadoludaki hatti uygarlığından gelir. bu isim, nart destanlarında peterez'in konuştuğu dil hattice olarak geçmektedir. diğer bir iddia ise, ismin prens büyük i̇nal'ın oğlu prens temruk'un oğlu prens hatko'dan geldiğidir. hatko, taman yarımadası'nın prensi olmakla beraber prensliğinin adı хьатыкъуай (hatko'nun yeri) idi.

dil ve kültür

kültür 

geleneksel hatukay kültürü, çerkes kültürünün parçasıdır. hatukaylar, tarım, sığır ve at yetiştiriciliğiyle uğraşırlardı. i̇slam öncesinde hatukaylar, çerkeslerin tanrıları olan şıble (şimşek ve yıldırım tanrısı), sozereş (bereket tanrısı), yemiş, ahin ve hakustaş gibi tanrılara tapıyorlardı.

dil 
hatukaylar, kuzeybatı kafkas dilleri'nin çerkes dilleri kolunda yer alan adigecenin hatukay lehçesini konuşur. günümüzde bu değişkenin konuşucu sayısı büyük ölçüde azalmış, kafkasya'da hatukay kalmadığı için edebiyat dilinde de yer bulamamıştır.

köy ve sülaleler

türkiye hatukay köyleri

hatukay aşiretleri 
hatukaylar da her çerkes boyu gibi alt aşiretlere () bölünmüştür.

ek bağlantılar 
the hatuqwai nation

kaynakça 

adigeler
kuban tarihi