Laiklik

laiklik veya laisizm (laïcité fransızcadan), devlet yönetiminde dinin veya dinsizliğin referans alınmamasını ve devletin din veya dinsizlik karşısında tarafsız ve tepkisiz olmasını savunan ilkedir.

fransızcadan türkçeye geçmiş olan "laik" sözcüğü, "din adamı olmayan kimse; din adamı dışında kalan halk" anlamına gelen latince "laicus" sözcüğünden gelmektedir. roma döneminde din adamlarına "clerici", din adamı olmayanlara da "laici" adı veriliyordu. aynı terimin i̇ngilizce karşılığı ise secularity olup, din ve devlet işlerinin ayrı tutulması anlamına gelir. latince bir kelime olan çağ anlamına gelen "saeculum" kelimesinden geçmiştir. sekülerizm türkçeye lâiklik, çağdaşlaşma veya dünyevileşme olarak üç farklı terimle çevrilebilmektedir. fransa'da lâiklik için laïcité (laicisme) terimleri kullanılmaktadır. kavramlar, her iki biçimde de cismi ve bilimsel olan ile soyut ve dinsel olanın birbirine karıştırılmamasını ifade etmektedir.

kavram 
laik kelimesi yunanca laos ismi ve laikos sıfatından gelir, latincesi laicustur. laos: halk, kalabalık, kitle demektir ve zıddı klerostur. laikos; halka ait, ruhban olmayan demektir. laicus; dinsel olmayan demektir. lâiklik, osmanlı döneminde ziya gökalp'in lâ-dinî (dinsel olmayan), ahmet i̇zzet paşa'nın la-ruhbanî ve ubeydullah efendi'nin iş hükümeti deyişleri ile açıklanmaya çalışılmış olup bir süre kullanılan lâyisizm deyişi yerini tümüyle lâiklik terimine bırakmıştır. laos/kleros karşıtlığı mö 3. yüzyılda, din yönetiminde iki sınıfı belirtmek üzere kullanılmıştır. hristiyanlığın ilk yüzyılından itibaren kilise adamlarına klerikoi (latince clerici), bunların dışında kalanlara laikoi (latince laici) denilmiştir. bu adlandırma, ruhani ve cismani bir ikiliğe de işaret eder. yeni çağ'da laik terimi, felsefi ve hukuki, siyasal bir anlamla genişleyerek devlet ve din ilişkilerine ait bir tarzı ifade etmeye başlamıştır. fransa'da iii. cumhuriyet'te laicisme kelimesi dile girmiştir. i̇ngilizcede, papazdan başka bütün halka lay, laity denir ve laic, secular kelimeleri de cismaniliği ifade eder. latince saecularisten gelen secular, özellikle i̇ngiliz ve alman toplumunda kullanılır.

siyasi anlamı üzerindeki tartışmalarda ise laiklik, liberalizmin fikri kaynaklarından biri sayılır ve siyasi kudretin dini kudretten ayrılmasını ifade eder. teokratik devletten demokrasiye geçerken devlet otoritesiyle din otoritesi sınırlandırılmış, laiklik klasik demokrasinin gerekliliğinin bir icabı olmuştur. buna göre kavram, çağdaşlaşma ve insan hakları ile yakın bağlantılıdır.

hukuki tanımlara göreyse en yaygın tanım, devlet ile din işlerinin ayrılmasıdır. devlet, bir dine inanıp inanmama meselesini özel bir problem sayar, fertlerinin sadece maddi yönüyle ilgilenir, kendisi devlet olarak hiçbir dini taşımaz, hiçbir dini ayine iştirak etmez, fakat fertlerin her türlü dini serbestliklerini kabul eder. devlet, dini esaslara dayanan kanunlar yapamayacağı gibi, bütün dinlere eşit mesafede durur ve hiçbir şekilde dinlerin ibadet hüküm ve kurallarına müdahale edemez. bununla birlikte din adına devlet düzenini bozacak davranışları önlemekle yükümlüdür.

atatürk'e göre lâiklik, yalnız din ve dünya işlerinin ayrılması demek değildir. tüm yurttaşların vicdan, ibadet ve din özgürlüğü de demektir.

kavramın tarihsel gelişimi katolik avrupa ile anglosakson avrupa arasında bir nüans yaratmıştır. katolik ülkeler laik, diğerleri sekülerdir. laik ülkelerde daha çok din devletin denetimi altındadır; buna mukabil seküler ülkelerde din ile devlet özerk iki alandır. protestan ve anglikan ülkelerdeki sekülerizm, günlük hayatı belirleyen dünyevi bir yaşama tarzını ifade eder ve dünyevi işlerde dini dışarıda bırakmak anlamını edinir. bu ülkelerde millî kiliselerin roma kilisesinden ayrılmışlığı, kraldan ayrı özerk kurum oluşu da kavrama etkinlik kazandırmıştır. bu aynı zamanda uluslaşma ve burjuvazinin ortaya çıkışıyla da ilgilidir. laikliğin bizans sezaropapismine ve elitist hakimiyete, sekülerizmin ise roma paganlığına ve vicdan özgürlüğüne yakın olduğu belirtilmiştir.

devlet ve din arasındaki ilişkilere bir temel sağlayan laiklik, bu ilişkiler açısından üç özellik gösterir: devlet dine bağlıdır (teokrasi, tibet); din devlete bağlıdır (imparatorluk, bizans, osmanlı, i̇ngiltere, rusya); ikisi de özerktir (demokrasi, abd, avustralya, belçika). laik devleti duguit şöyle tanımlar: “din konusunda kendisi tarafsız olup, mensupları bir dini taşımakla birlikte kendisi devlet olmakla hiçbir dini özellik göstermeyen ve hiçbir din ayini yapmayan ve kendi namına yaptırmayan devlet.”  bugün bütün dünyada, cismani ve ruhani ayrılık anlamındaki temel ilkeler kabul görmekle birlikte, her devletin toplumuna ve kültürüne has özellikler de kavrama girmiştir. atatürk'e göre “her faydalı ve yeni şeye karşı çıkmak irticadır”. i̇rtica, devletin laikleşmesiyle ilgili olarak kanun koyucunun hukuki normlarına aykırı hareketler, devletin dayandığı ana değerlere aykırı görüşleri bu açıdan etiketlemesi şeklinde tanımlanmakla beraber, dini kamuoyundaki dini vecibeleri yerine getirme davranışları ile bu anlayış sıklıkla karıştırılmakta, hatta seçimle işbaşına gelse dahi eğer bu aykırılık görülürse devlet en başta ordu kurumu olmak üzere müdahale edebilmektedir. burada devlet, demokratik açıdan her türlü düşünceye geçit verse bile, bu düşüncelerin dine dayanıp dayanmadığı noktasında laikliğe aykırı hareketler kapsamında irticayı temel terim olarak benimsemiştir.

laik düşüncenin felsefî temelleri
laikliğin felsefi temelleri; rönesans, hümanizm ve reform hareketleri ile bu akım düşünürlerinin eserlerinde kaynaklarını bulur.
16. yüzyılda i̇talya’da doğan rönesans, sanat ve edebiyatta katolik vatikan papalığından ve onun dinsel temalarından uzaklaşarak antik roma ve yunan sanat ve felsefecilerinden beslendi. yayıldığı ülkelere göre içerdiği sanat ve edebiyat tarzının farklı alanlarda oluşmasına yol açtı. sanatta olduğu gibi edebiyat ve felsefe alanlarında da antik dönem eserlerine dönüşü simgelemesi yeniden doğuş olarak nitelenmesini sağladı. rönesans, skolastik öğretileri yıkıma uğrattığı gibi canlandırdığı hümanist ve akılcı akımları, avrupa ülkelerinin 18. yüzyıl  aydınlanma çağı düşünürlerine miras bırakarak ve kökleri mö 6. yüzyıla kadar dayandırılan hümanizm'in tekrar canlanmasını hazırlayarak insan aklına duyulan ilgi ve saygının başlatıcısı oldu.

eski çağlardan beri din, insanların günlük yaşamında, toplumsal düzende ve devlet yapısında etkin bir unsur oluyordu. din adamları hristiyan dininin kurallarına göre insanların yaşamını yönlendiriyorlardı. zamanla değişen ve gelişen ticaret ilişkileri, kentlerin zenginleşmeye başlaması, hristiyan olmakla birlikte ayrı mezheplerden olanların çoğalması gibi etkenler hristiyan dininin dönemin yeni koşullarına göre gözden geçirilmesini gerektirdi. 16. yüzyılda dinde reform hareketi oldu. edebiyat, sanat ve bilimde rönesans diye adlandırılan canlanma ve atılım dönemi de 15. ve 16. yüzyıllarda gerçekleşti. böylece hristiyan dünyasında din, yaşamın birçok alanında etkisini yitirmeye başladı. özellikle eğitim ve öğretim alanında yenileşmeler oldu. din kurallarına uygun eğitim yapan kurumların yanı sıra özgür düşünceye ve inanç özgürlüğüne dayanan eğitim kurumları devlet tarafından açılmaya başlandı. 1789 fransız devrimi'nden sonra laiklik yavaş yavaş devletin bütün kurumlarında ve toplumda kendini kabul ettirdi.

laikleşme süreci 
laisizasyon ya da lâikleşme süreci, seküler bir devlet yapısını laïcité modeli ile benimsemiş olan fransa'nın 19. yüzyılda geçirmiş olduğu lâisizme geçiş sürecidir. fransa'da bu yüzyılda düşünce akımlarının dalgalı bir seyir izlemesiyle ülkenin tamamında insanların fikirlerinde büyük değişimler hâsıl olmuştu. endüstri devrimi ile birlikte ülkenin dışında cereyan eden ve acı veren pek çok hâdise bu yüzyılda fransa'da büyük bir değişikliğin meydana gelmesinde önemli bir rol oynadı. fransız devrimi sonrasında, roma katolik kilisesi'nin fransa'daki dinî uygulamalarında bir düşüş meydana geldi. bu yüzyılda fransa'da roma katolik kilisesi'nin karşılaştığı en önemli akımların başında pozitivizm ve rasyonalizm gelmekteydi. fransa'da kilise ile devlet'i birbirinden ayıran sekülerizasyon yasası ise 1905 yılında çıkarıldı.

ülkelere göre durum

türkiye'de lâiklik 

laik toplum ve devlet yapısına verdiği önemle ziya gökalp, fuat köprülü, atatürkçü düşünceyi edebiyat alanına kazandıran falih rıfkı atay, türk hümanizmi eseri ile suat sinanoğlu,  atatürk döneminin millî eğitim bakanı ve dünya klasikleri'nin türkçeye çevrilmesini sağlayan hasan âli yücel, tonguç baba olarak anılan ve köy enstitüleri alanındaki üstün çalışmaları ile bilinen i̇smail hakkı tonguç, cumhuriyet'in 50. yılına armağan ettiği türkiye'de çağdaşlaşma isimli kitabı türkiye cumhuriyeti tarihinin 75 adetlik ender kitapları arasında gösterilen niyazi berkes, daha gerilere gidilecek olursa yunus emre gibi tarihi kişilikler türkiye'de hümanist değer yargısının gelişmesine rehberlik eden saygın düşünürler oldular.

türk hümanizmi adlı eserinde suat sinanoğlu, atatürk'ün devrimlerinin ve reformlarının getirdiği kurum ve kuruluşların hümanist ruhu temsil ettiklerini ve bu ruhun tbmm, medeni kanun gibi eserleri taşıdığını belirtti. bir insani değerler sistemi olarak tanımlanan hümanizm, cinsiyet, inanış veya başka bir fark gözetmeyen ulusçu ve eşitlikçi yapısı ile laik cumhuriyet'in temel felsefesi olduğu biçiminde yorumlandı.

din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması yolunda hukuk alanında yapılan devrimler ve yenilikler, cumhuriyet döneminin en önemli çağdaşlaşma hamleleri olarak ceza hukuku ve medeni hukuk düzenlemeleri ile gerçekleştirildi. kadın veya erkek, kişisel kanaatlerine bağlı olmaksızın tüm vatandaşların eşit yasal haklara sahip olmaları ve hukuk birliğinin tesis edilmesi bu alanlardaki düzenlemeler ile gerçekleştirildi. gerçekleştirilen hukuk devrimi ile sened-i i̇ttifak'tan bu yana devam eden 
anayasallaşma süreci tamamlandı, hem hukuk hem de eğitim alanlarında tanzimat ile birlikte oluşturulan ikili yapılara son verildi ve çağdaşlaşma süreci temellerine oturtuldu.

türkiye cumhuriyeti, ulusal bir devlet olarak kurulmuştur. yani toplum, kendi kaderi hakkında karar verebilme erkine sahiptir ki; bu topluluğa “türk ulusu” denir. ulusun tebaası ne bir ırk, ne de bir ümmettir. ulus, haklarını akla göre düzenleyen toplumdur. bu bakımdan egemenliğin kayıtsız şartsız ulusun olması demek, devletin “lâik” olması demektir. bazı çevreler, türk hukuku’nda lâikliğin bir tanımının olmadığını iddia etmektedirler. oysa anayasanın 24. maddesi, lâikliği, rasyonalist felsefenin çözümlemesine göre tanımlamıştır:

dünyada lâiklik

anayasasında lâikliği deklare eden devletler 

 fransa (1958 anayasası'nın 1. maddesi)
 japonya (1946 anayasası'nın 20. maddesi)
 meksika (1917 anayasası'nın 3. maddesi)
 portekiz (1976 anayasası'nın 41. maddesi)
 türkiye (1982 anayasası'nın 2. maddesi)

anayasasında lâiklik kaydı olmayan ancak lâik/seküler hukuka göre idare olunan devletler 

 amerika birleşik devletleri
 hindistan
 küba
 i̇rlanda
 avustralya
 endonezya
 senegal
 mali
 tunus
not: bu başlıkta yer almayan devletler de vardır.

ayrıca bakınız 

 türkiye'de laiklik
 dünyada laiklik
 i̇slam ve laiklik
 anti-klerikalizm
 émile combes
 ferdinand buisson
 jules ferry
 sekülerizm
 laiklik (atatürk i̇lkesi)
 seküler devlet

kaynakça

dış bağlantılar 
 council on foreign relations, islam: governing under sheria (i̇ngilizce)
 qantara.de, the future of the sharia is the secular state  (i̇ngilizce)
 gate stone institute, sharia law, secular law and rabbinical courts  (i̇ngilizce)
 al monitor, is turkey headed for sharia rule?  (i̇ngilizce)
 constitution council, kazakistan anayasası
 makale, türkiye cumhuriyetinin temeli laiklik 
 türkiye cumhuriyetinin meşruiyeti temeli olarak laiklik
 lâiklik konusunda kavram kargaşası, prof. dr. m. sadık acar 

 
fransız hukuk sistemi
felsefi kavramlar
türk hukuk sistemi