mismayil/tr_wikipedia huggingface dataset:
Cevizlik, Ardanuç

cevizlik, artvin ilinin ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

tarihçe
günümüzde cevizlik adını taşıyan köyün bilinen eski adı anakert ya da anakerd’dir.  gürcüce anakerti (ანაკერტი) olarak bilinen köyün adı türkçede anagert ya da anagerd olarak geçer. nitekim osmanlıca anakerd (آناكرد) olarak yazılır. 93 harbi’nde bölgeyi ele geçiren ruslar 1886 tarihli kayıtlarda anakerti’n adını anakert (анагерт) olarak kaydetmişlerdir. anakert'in adı 1925’te cevizli olarak değiştirildi. bununla birlikte dahiliye vekaleti'nin 1933 yılında yayımladığı köylerimiz adlı kitapta köyün adı anağert olarak verilmiştir.

klarceti bölgesindeki eski yerleşmelerden biri olan anakert’in kuruluşu hakkında bilgi yoktur. ancak adı 5. yüzyıldaki olaylarda geçer. gürcü kralı iii. bakur (5. yüzyıl) prens varsken'i anakert'te cezalandırmıştır. anakert’in yer aldığı bölge gürcülerin yönetimindeyken 16. yüzyılda osmanlılar tarafından fethedildi. aynı yüzyılda adı anakerti olarak kilise kayıtlarında da geçer. gürcü tarihçi ve coğrafyacı vahuşti (1696–1757) anakerti’den “büyük ve güzel bir köy” olarak söz etmiştir. osmanlılar tao-klarceti bölgesini tamamen  ele geçirince bu topraklarda çıldır eyaleti’ni kurdular. 16. yüzyılın sonlarında anakerti defter-i mufassal-i vilayet-i gürcistan adlı tahrirde penek (panaki) livasına içinde bir köy olarak anılmaktadır.

uzun süre osmanlıların yönetiminde kalan tao-klarceti bölgesi, 1877-1878 osmanlı-rus savaşı’nda rusların eline geçti. 1886 tarihli rus kayıtlarına göre anakerti’de 59 hanede 330 kişi yaşıyordu ve nüfusun tamamı gürcülerden oluşuyordu. 1904 yılında bölgeyi dolaşan niko marr, anakerti vadisinde kayalık bir alanda kilise olduğu tahmin edilen yapı kalıntısıyla karşılaşmıştı.

i. dünya savaşı’nın sonlarına doğru rus ordusunun bölgeden çekilmesinden sonra anakerti 1918-1921 arasında bağımsız olan gürcistan'nın sınırları içinde kaldı. kızıl ordu'nun gürcistan'ı işgali sırasında ankara hükümeti güçleri de klarceti bölgesini ele geçirdi ve 16 mart 1921'de imzalanan moskova antlaşması'yla anakerti türkiye sınırları içinde kaldı. 1922 nüfus cetveline göre anakerti’de 88 hanede 398 kişi yaşıyordu. gürcü kolu köylerinden biri sayılan cevizlik köyünde 1965 genel nüfus sayımında 637 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 320 kişi okuma yazma biliyordu.

anakerti’de bir köy kilisesi ile bir kulenin varlığı bilinmektedir. tamamen yıkılmış olan köy kilisesi, köyün merkezinin 500 metre güneydoğusunda bulunmaktadır. köyün merkezinin 500 metre kuzeyinde bulunan kule ise, 14 × 5,5 metre ebatlarında küçük bir yapıdır. duvarları yaklaşık bir metre kalınlığında olan kuleden geriye yıkıntılar kalmıştır.

coğrafya
cevizlik köyü, artvin il merkezine 62 km, ardanuç ilçe merkezine 20 km uzaklıktadır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
 

ardanuç belde ve köyleri
artvin tarihi
tao-klarceti
Ekşinar, Ardanuç

ekşinar, artvin ilinin ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

tarihçe

ekşinar köyünün eski adı, i̇şkinar'dır. nitekim artvin üzerine 1927 tarihli bir yayında i̇şkinar (اشكنار) olarak geçer. 1928 tarihli köy listesinde ise, i̇kşinar / ekşinar (اكشینار) adıyla kaydedilmiştir. gürcüce kaynaklarda da köyün adı i̇şkinari (იკშინარი) biçiminde yazılmıştır. farklı biçimlerde yazılmış olan bu yer adının kökeni ve anlamı tespit edilememiştir.

i̇şkinar, orta çağda gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan klarceti'de yer alıyordu. bu bölge gürcülerin yönetimi altındayken, 16. yüzyılın ortalarında osmanlı devleti'nin eline geçti. erken osmanlı tahrirlerinde i̇şkinar adı geçmemektedir. bununla birlikte, osmanlı idaresinin askere alma ve vergi toplama amacıyla 1835 yılında yaptığı nüfus tespiti sırasında köyün adı erşknari (ერშქნარი) olarak kaydedilmiştir. bu tarihte köyde 17 hanede 37 erkek tespit edilmiştir. osmanlı idaresi geleneksel olarak sadece erkek nüfusu tespit ediyordu. erkek sayısı kadar kadın eklenince, erşknari'nin nüfusunun yaklaşık 74 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.

rusların 93 harbi'nin ardından klarceti bölesine hakim olunca bu yerleşmeyi i̇şhanar (ишханар) adıyla kaydetmiştir. i̇şhanar, rus idaresinin 1886 yılında gerçekleştirdiği nüfus tespiti sırasında, artvin sancağının (okrug) ardanuç kazasına (uçastok) bağlıydı. ardanuç kasabasıyla birlikte ardanuç nahiyesini (сельское общество: kırsal topluluk) oluşturuyordu. bu sırada ardanuç kasabasında 963 kişi, i̇şhanar'da 64 kişi yaşıyordu. nüfusun tamamının "kürt" olarak kaydedilmiş olması, bu nüfusun buraya sonradan yerleştirildiğini göstermektedir.

i̇şkinar, birinci dünya savaşı'nın sonuna doğru rusların bölgeden çekilmesinden sonra bir süre bağımsız gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. sovyet rusya'nın gürcistan'ı işgali sürerken, köyün de yer aldığı artvin ile ardahan bölgeleri fiilen türkiye'ye katıldı. 16 mart 1921'de, moskova antlaşması'yla da köy yeniden türkiye'ye bırakıldı. i̇şkinar, 1922 nüfus cetveline göre artvin livasının (sonra vilayet) ardanuç nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 7 hanede yaşayan 27 kişiden oluşuyordu. bu tespitte nüfusun tamamı "türk" olarak yazılmıştır.

köyün adı 1935 genel nüfus sayımında "ekşinar" olarak kaydedilmiştir. bu tarihte ekşinar'ın nüfusu 103 kişiden oluşuyordu. köy, rize ve artvin vilayetlerinin yerine kurulmuş olan çoruh vilayetinin artvin kazasının ardanuç nahiyesine bağlıydı.

bugün tepedüzü adını taşıyan tarihsel mukeri köyündeki kalıntılar, günümüzde ekşinar köyünün idari sınırları içinde bulunmaktadır. bunlardan biri osmanlı dönemi öncesinden kalan mukeri kilisesi'dir. bir köy kilisesi olan mukeri kilisesi, neredeyse tamamen yıkılmıştır. köyde ayrıca ondan fazla yeraltı yapısı vardır. önemli kısmı günümüze ulaşmış olan bu yapıların varlığı 2015 yılında ortaya çıkarılmıştır. bu tarihsel yeraltı yapılarının düşman saldırıları sırasında sığınak ve depo olarak kullanıldığı tahmin edilmektedir.

coğrafya 
ekşinar köyü, artvin il merkezine 45 km, ardanuç ilçe merkezine 3 km uzaklıktadır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
 

ardanuç belde ve köyleri
tao-klarceti
Gökçe, Ardanuç

gökçe, artvin ilinin ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

tarihçe
eski adı opiçala'dır. gürcüce bir yer adı olan opiçala (ოფიჭალა), "kara kavak deresi" anlamına gelir. türkçeye opiçala, obicala (اوبیجال), hopiçala gibi farklı biçimlerde girmiştir.

opiçala, gürcü idaresi altındayken 16. yüzyılın ortasında osmanlıların eline geçti. yeni kurulan ardanuç livasının ardanuç nahiyesine bağlanı. 1574 tarihli defter-i mufassal-i vilayet-i gürcistan adlı osmanlı tahrir defteri köyde 21 hane kaydedilmiştir. her hanede 5-6 kişinin yaşadığı varsayılırsa köyün nüfusunun 105-126 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. bu tarihte köyün tamamı hristiyan olarak kaydedilmiştir. 1595 tarihli defter-i mufassal-i liva-i ardanuç adlı osmanlı tahrir defteri köyün nüfusunun 11 haneye düştüğünü göstermektedir. köyde 1 hanenin müslüman olarak yazılmış olması, opiçala'da köylülerin müslümanlaştırılmaya başladığına işaret eder. köyün eksilen 10 hanesi dinini değiştirmek istemediği için göç etmiş olabilir. osmanlı idaresinin 1835 yılında yaptığı nüfus tespitinde opiçala’da 15 hanede 51 erkeğin yaşadığı görülmektedir. bu dönemde osmanlılar sadece erkek nüfus tespit ediyordu. opiçala'nın toplam nüfusunu bulmak için bir o kadar da kadın eklemek gerekir.bunun sonucunda köyde 102 kişinin yaşadığı ortaya çıkar.

uzun süre osmanlı egemenliğinde kalan opiçala, 93 harbi'nde çarlık rusyası'nın eline geçti. rus idaresinin kaydına göre 1886 yılında köyde 162 kişi yaşıyordu. rusların opisçala (описчала) olarak kaydettiği köy artvin sancağının (okrug) ardanuç kazasına (uçastok) bağlıydı. bu kazaya bağlı ança nahiyesinin dört köyünden biri olan opiçala, nüfus açısından da bu nahiyenin en küçük köyüydü. köyün nüfusunun tamamı gürcülerden oluşuyordu.

birinci dünya savaşı'ndan sonra opiçala bir süre gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. kızıl ordu'nun gürcistan'ı işgali sırasında sovyet rusya ile ankara hükümeti arasında 16 mart 1921'de imzalanan moskova antlaşması'yla köy türkiye'ye bırakıldı. opiçala, 1922 tarihli nüfus cetveline göre artvin vilayetinin merkez kazasına bağlı ardanuç nahiyesinin bir köyüydü. 1925'te adı "gökçe"  olarak değiştirildi. gürcü kolu köylerinden biri sayılan gökçe köyünde 1965 genel nüfus sayımında 125 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 33 kişi okuma yazma biliyordu.

opiçala'da varlığı tespit edilen tek tarihsel yapı eski bir su değirmenidir. kabaca yontulmuş taşlarla harç kullanılarak inşa edilen değirmenden geriye yıkıntılar kalmıştır.

coğrafya 
gökçe köyü, artvin il merkezine 53 km, ardanuç ilçe merkezine 22 km uzaklıktadır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
 

ardanuç belde ve köyleri
tao-klarceti
Güleş, Ardanuç

güleş, artvin ilinin ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

tarihçe 

güleş köyünün eski adı gelaşeni'dir. gürcüce bir yer adı olan gelaşeni (გელაშენი), "gela'nın köyü" anlamına gelir. köyün adı çeşitli kaynaklarda göreşen, güleşen, gölaşan gibi farklı biçimlerde de yazılmıştır. nitekim 1835 tarihli osmanlı nüfus defterinde goreşen / goreşin (كورە شین) ve artvin vilayeti hakkında 1927 tarihli osmanlıca bir yayında goleşen (كولەشەن) şeklinde yazılmıştır.

tarihsel klarceti bölgesinde yer alan gelaşeni'deki megalit kale ve kilise kalıntısı, buranın eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. nitekim 16. ortasında osmanlılar gürcülerden ele geçirdiğinde köy ilk tahrirde yer almıştır. bu sırada gelaşeni, yeni kurulan ardanuç livasının ardanuç nahiyesine bağlıydı. ardanuç livası, önce erzurum eyaleti içinde yer alırken, 1580 yılında çıldır eyaleti'ne katıldı. 1574 tarihli osmanlı tahrir defterine göre köyde tamamı hristiyan olan 14 hane yaşıyordu. 1595 yılında köyün hane sayısı 13 düşmüş, bu arada 3 hane müslüman olmuştu. bu dönemde köy ardanuç livasına bağlıydı.

gelaşeni, yaklaşık üç yüzyıl sonra, 93 harbi'nde rusların eline geçti. rus idaresinin gilyaşen / gyulyaşen  (гиляшен / гюляшен) biçiminde kaydettiği köyde 458 kişi yaşıyordu. nüfusun tamamı "türk" olarak kaydedilmişti. bu sırada köy artvin sancağının (okrug) ardanuç kazasına (uçastok)  bağlıydı. longothevi nahiyesinin yedi köyünden biriydi.

rusların bölgeden çekilmesinden sonra bir süre bağımsız gürcistan'ın sınırları içinde kalan gelaşeni, moskova antlaşması'yla 1921'de yeniden türkiye'ye bırakıldı. köyün adı 1925 yılında güleş olarak değiştirilmiş, bununla birlikte  uzun süre resmi kayıtlarda “güleş (gölaşan)” biçiminde eski adı yeni adıyla birlikte kullanılmıştır.

güleş köyünde megalit bir kale ile gürcü kilisesine ait kalıntılar günümüze ulaşmıştır. ardanuç’un hertvisi köyünün cami mahallesindeki eski caminin inşasında kullanılan bolnisi haçı figürlü taşlar gelaşeni kilisesi’nden götürülmüştür.

coğrafya 
güleş köyü, artvin il merkezine 62 km, ardanuç ilçe merkezine 20 km uzaklıktadır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
 

ardanuç belde ve köyleri
tao-klarceti
Gümüşhane, Ardanuç

gümüşhane, artvin ilinin ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

tarihçe 

eski adı bilinmemektedir. 1574 tarihli defter-i mufassal-i vilayet-i gürcistan adlı mufassal defterde ve sonraki osmanlı kayıtlarında gümüşhane olarak geçer. bununla birlikte köyün sınırları içinde, şagora (შაგორა) adlı eski bir yerleşme bulunmaktadır. günümüze sadece kilisesi kalmış olan bu yerleşmenin adı, "orta tepe" anlamındaki şua gora'dan (შუა გორა) değişime uğramış olmalıdır. bazı kaynaklar, köyün eski ismini şurmak olarak verse de bu ad, köyün bir mahallesine aittir.

gümüşhane'nin bulunduğu klarceti bölgesi, orta çağda gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biriydi. osmanlılar burayı 16. yüzyılın ortasında gürcülerden ele geçirdi. 1574 tarihli defter-i mufassal-i vilayet-i gürcistan adlı osmanlı tahrir defterine göre köyün nüfusu 55 haneden oluşuyordu. nüfusun tamamı hristiyan olarak kaydedilmişti. her hanede ortalama 5 kişinin yaşadığı kabul edilirse, köyün nüfusunun 275 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. sonraki yirmi yıl içinde köyün nüfusu artmış ve 1595 tarihli defter-i mufassal-i liva-i ardanuç adlı osmanlı tahrir defterinde 69 hane (yaklaşık 345 kişi) kaydedilmiştir. bu tarihte de köyde 5 hane müslüman, 64 hane hristiyan olarak yazılmıştır. osmanlı devleti'nin askere alma ve vergi toplama amacıyla 1835 yılında yaptığı nüfus tespitinde köyde 72 haneden 233 erkek yaşıyordu. köyün toplam nüfusunu bulmak için bir o kadar da kadın eklenirse, gümüşhane'nin nüfusunun yaklaşık 466 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.

gümüşhane köyü, 1877-1878 osmanlı-rus savaşı'nda rusların eline geçti. rus idaresinin de gumişhane (гюмишхане) olarak kaydettiği köy, artvin okrugu'nun ardanuç kazasına (uçastok) bağlıydı. 1886 yılında köyün nüfusu, tamamı "türk" olarak kaydedilmiş 736 kişiden oluşuyordu. gümüşhane aynı zamanda, ahiza, sagara ve gümüşhane köylerini kapsayan bir nahiyenin adıydı. gümüşhane nahiyesinin (сельское общество: kırsal topluluk) nüfusu ise, 1.581 kişiden oluşuyordu. nahiyede 8 kişi "gürcü", diğerleri "türk" olarak kaydedilmiştir.

gümüşhane, birinci dünya savaşı sonlarında rus egemenliğinin sona ermesinin ardından bir süre bağımsız gürcistan'nın sınırları içinde kaldı. kızıl ordu'nun gürcistan'ı işgali sırasında ankara hükümeti'nin verdiği ültimatom üzerine gürcü hükûmeti artvin bölgesinden çekilince gümüşhane fiilen türkiye'ye katıldı. 16 mart 1921'de, sovyet rusya ile ankara hükümeti arasında imzalanan moskova antlaşması'yla türkiye'ye bırakıldı. ertesi yıl yapılan nüfus tespitinde gümüşhane köyünde 81 hanede 295 kişi yaşıyordu. muvahhid zeki'nin 1927 yılında yayımlanan kitabında gümüşhane (كوموشخانە) olarak geçer. bu tarihte köyün nüfusu 94 hanede yaşayan 405 kişiden oluşuyordu. gümüşhane köyü, artvin vilayetinde üzüm bağlarıyla ünlüydü.

gümüşhane köyünde, eski yerleşme yeri olan şagora'da tek nefli şagora kilisesi yıkık halde günümüze ulaşmıştır.

coğrafya 
gümüşhane köyü, artvin il merkezine 56 km, ardanuç ilçe merkezine 25 km uzaklıktadır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
 

ardanuç belde ve köyleri
tao-klarceti
Kaşıkçı, Ardanuç

kaşıkçı, artvin ilinin ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

tarihçe 

kaşıkçı köyünün eski adı bilinmemektedir. osmanlı idaresinin askere alma ve vergi toplama amacıyla 1835 yılında yaptığı nüfus sayımında da adı kaşıkçı olarak geçer. artvin üzerine 1927 tarihli bir yayında köyün adı kaşıkçı (قاشیقچی) olarak yazılmıştır. 1928 tarihli osmanlıca köy listesinde ise, kaşukci (قاشوقجی) biçiminde kaydedilmiştir.

kaşıkçı köyü, orta çağda gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan klarceti'de bulunmaktadır. bu bölge gürcülerin yönetimi altındayken, 16. yüzyılın ortalarında osmanlı devleti'nin eline geçti. erken osmanlı tahrirlerinde kaşıkçı adı geçmemektedir. bununla birlikte, osmanlı idaresinin askere alma ve vergi toplama amacıyla 1835 yılında yaptığı nüfus tespiti sırasında köyde 13 hanede 32 erkek tespit edilmiştir. osmanlı idaresi geleneksel olarak sadece erkek nüfusu tespit ediyordu. erkek sayısı kadar kadın eklenince, erşknari'nin nüfusunun yaklaşık 64 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.

93 harbi'nin ardından klarceti bölesine hakim olan ruslar bu yerleşmeyi "kaşuhti" (кашухти) adıyla kaydetmiştir. kaşıkçı köyü, rus idaresinin 1886 yılında gerçekleştirdiği nüfus tespiti sırasında, artvin sancağının (okrug) ardanuç kazasına (uçastok) bağlıydı. bu kazada diagarmiçi nahiyesinin (сельское общество: kırsal topluluk) altı köyünden biri ve nüfus açısından en küçük yerleşmesiydi. kaşıkçı'nın 61 kişiden oluşan  nüfusunun tamamı "türk" olarak kaydedilmişti. bununla birlikte köyde pantaluği (პანტალუღი), laşeti (ლაშეთი), çurispiri (ჭურისპირი), puşni (ფუშნი) gibi yer adları, buranın bir gürcü yerleşmesi olduğuna işaret etmektedir.

kaşıkçı, birinci dünya savaşı'nın sonuna doğru rusların bölgeden çekilmesinden sonra bir süre bağımsız gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. sovyet rusya'nın gürcistan'ı işgali sürerken, 
ankara hükûmeti'nin verdiği ültimatomun ardından gürcistan hükûmeti bölgeden çekildi. kaşıkçı'nın da yer aldığı artvin ile ardahan bölgeleri fiilen türkiye'ye katıldı. 16 mart 1921'de, moskova antlaşması'yla da köy yeniden türkiye'ye bırakıldı. i̇şkinar, 1922 nüfus cetveline göre artvin livasının (sonra vilayet) ardanuç nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 10 hanede yaşayan 40 kişiden oluşuyordu. bu tespitte de nüfusun tamamı "türk" olarak yazılmıştır. 1935 genel nüfus sayımında ise, köyün nüfusu 122 kişiden oluşuyordu. kaşıkçı, rize ve artvin vilayetlerinin yerine kurulmuş olan çoruh vilayetinin artvin kazasının ardanuç nahiyesine bağlıydı.

coğrafya 
kaşıkçı köyü, artvin il merkezine 58 km, ardanuç ilçe merkezine 16 km uzaklıktadır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
 

ardanuç belde ve köyleri
tao-klarceti
Kızılcık, Ardanuç

kızılcık, artvin ilinin ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

tarihçe

kızılcık köyünün eski adı unishevi'dir. gürcüce bir yer adı olan unishevi (უნისხევი) türkçeye unishev, unushev (اونوسخاو) biçiminde girmiştir. gürcüce bir yer adı olan unishevi, "hevi" (ხევი: vadi, dere) kelimesiyle biten bir tamlamadır; ancak ilk kelimenin anlamı kesinleştirilememiştir.

unishevi'nin yer aldığı klarceti, orta çağda gürcistan'ın güneybatı topraklarını oluşturan bölgelerden biriydi. osmanlılar bu yerleşmeyi 16. yüzyılın ortasında gürcülerden ele geçirdi. unisehvi, yeni kurulan ardanuç livasının ardanuç nahiyesine bağlandı. ardanuç livası, önce erzurum eyaleti içinde yer alırken, 1580 yılında çıldır eyaleti'ne katıldı. 1574 tarihli osmanlı tahrir defterine göre ardanuç livasının ardanuç nahiyesine bağlı bir köydü. köyde 21'i hristiyan ve 4'ü müslüman olmak üzere  25 hane yaşıyordu. 1595 tarihli tahrire göre ise, 10’u hristiyan ve 3’ü müslüman olmak üzere köyün hane sayısı 13’e düşmüştü. bu tespitten 12 hanenin göç ettiği anlaşılmaktadır.

unishevi, 1835 tarihli osmanlı nüfus tespitinde çıldır eyaleti'ne bağlı ardanuç livasının köylerinden biriydi. bu tarihte köyde 88 hane ve 193 erkek kaydedilmişti. osmanlı idaresi sadece erkek nüfus tespit ettiği için köyün toplam nüfusunu bulmak için bir o kadar da kadın nüfusu eklemek gerekir. bunun sonucunda köyün toplam nüfusunun 386 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.

uneishevi, uzun süre osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonra, 93 harbi'nde rusların eline geçti. rus idaresinde unishevi hem köyün hem de yedi köyü kapsayan bir nahiyenin adıydı. bu sırada unishevi köyü artvin okrugu'nun ardanuç kazasının (uçastok) unishevi nahiyesine (сельское общество: kırsal topluluk) bağlıydı. rus idaresinin unushev (унусхев) olarak kaydettiği köyde, 1886 yılında 329 kişi yaşıyordu. unishevi köyünün dışında vartelia, mukeri, tsihia, hevati, harauli ve hemogreti adlı köylerden oluşan unishevi nahiyesinin nüfusu ise, 1.289 kişiden oluşuyordu. hem köyün hem de nahiyenin nüfusunun tamamı "türk" olarak kaydedilmişti. bununla birlikte köyde sha (სხა), çançahi (ჭანჭახი), kuzikana (კუზიყანა), çartoli (ჩართოლი) gibi gürcüce yer adları günümüzde de kullanılmaktadır.

birinci dünya savaşı'nın sona ermesinden sonra unishevi bir süre gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. kızıl ordu'nun gürcistan'ı işgali sürerken sovyet rusya ile ankara hükümeti arasında 1921'de imzalanan moskova antlaşması'yla köy türkiye'ye bırakıldı. unishevi'nin adı 1925 yılında kızılcık olarak değiştirildi. bununla birlikte köyün eski adı yeni adıyla birlikte "kızılcık (unushev)" biçiminde resmi kayıtlarda uzun süre kullanılmıştır.

coğrafya 
kızılcık köyü, artvin il merkezine 47 km, ardanuç ilçe merkezine 5 km uzaklıktadır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
 

ardanuç belde ve köyleri
tao-klarceti
Konaklı, Ardanuç

konaklı, artvin ilinin ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

tarihçe 
eski adı hertvisi'dir. gürcüce bir yer adı olan hertvisi (ხერთვისი), türkçeye hertvis / hertus (خرتوس) olarak girmiştir. hertvisi iki derenin birleştiği yer anlamına gelir ve bu tip yerlerde kurulan yerleşmelere bu ad verilmiştir.

klarceti bölgesinin önemli tarihsel kalıntıları barındıran köylerinden biri olan hertvisi, gürcü idaresi altındayken 16. yüzyılın ortasında osmanlıların eline geçti. bu tarihte kurulan ardanuç livasına bağlanan köyde 1574 tarihli tahrire göre 36 hane yaşıyordu. bu nüfusun tamamı hristiyan olarak kaydedilmiştir. yirmi yıl sonra, 1595 yılında yapılan tahrire göre ise köyde 25 hane kalmış, büyük bir olasılıkla müslüman olmak istemeyen 11 hane göç etmiştir. üç hane ise bu defterde müslüman olarak kaydedilmiştir.

hertvisi, uzun süre osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonra 93 harbi'nde rusların eline geçti. rus idaresinin hertvis (хертвис) olarak kaydettiği köyde 1886 yılında 116 kişi yaşıyordu. bu sırada köy artvin sancağının (okrug) ardanuç kazasına (uçastok)  bağlıydı. rusların bölgeden çekilmesinden sonra bir süre bağımsız gürcistan'ın sınırları içinde kalan mukeri, moskova antlaşması'yla 1921'de yeniden türkiye'ye bırakıldı. köyün adı 1925 yılında konaklı olarak değiştirilmiş, bununla birlikte eski adı uzun süre resmi kayıtlarda yeni adıyla birlikte kullanılmıştır.

hertvisi'de çok sayıda yeraltı yapısı, kale ve kilise kalıntıları bulunmaktadır. köyün değişik bölgelerinde geniş alanlara yayılan yeraltı yapılarının sığınak ve depo olarak kullanıldığı tahmin edilmektedir. köyde varlığı bilinen iki kilise özellikle definecilerin verdiği zarar sonucunda tamamen yıkılmıştır. hertvisi kalesi, köydeki başka önemli tarihsel yapıdır. hayli büyük bir yapı olan hertvisi kalesi (120 x 25 m), harç kullanılmadan inşa edilmiştir.

konaklı köyünün cami mahallesindeki eski caminin inşasında kullanılmış olan iki taşta gürcistan'ın ulusal sembolü olan bolnisi haçı bulunmaktadır. köylülerin verdiği bilgiye göre bu taşlar güleş köyünden, muhtemelen bugün yıkık durumdaki gelaşeni kilisesi'nden getirilmiştir. bununla birlikte bu taşların, bugün tamamen ortadan kaldırılmış olan hertvisi kiliselerinden birine ait olma ihtimali de vardır.

coğrafya 
konaklı köyü, artvin il merkezine 52 km, ardanuç ilçe merkezine 10 km uzaklıktadır. köyde çuruspil yaylası bulunmaktadır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
 

ardanuç belde ve köyleri
tao-klarceti
Kutlu, Ardanuç

kutlu, artvin ilinin ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

tarihçe

kutlu köyünün eski adı goraşeti'dir. gürcüce bir yer adı olan goraşeti (გორაშეთი), goraşidze (გორაშიძე) ailesinden geldiği veya "tepeler diyarı" anlamındaki goraeti'den (გორაეთი) değişime uğradığı tahmin edilmektedir.
  bu yer adı türkçede goraşet (كوراشیت), koraşet (قورەشیت), göreşet gibi biçimler almıştır.

goraşeti köyü, orta çağda gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan klarceti'de yer alır. nitekim osmanlılar u bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarında gürcülerden ele geçirmiştir. goraşeti kalesi ile varlığı bilinen iki kilise de bu dönemden kalmıştır.

goraşeti, 1574 tarihli osmanlı tahrir defterine göre ardanuç livasının ardanuç nahiyesine bağlıydı. köyde tamamı hristiyan 17 hane yaşıyordu. 1595 yılında köyden 9 hane göç etmiş, geriye 2'si müslüman 8 hane kalmıştı. 1709 (hicri 1121) yılında goraşeti, çıldır eyaleti içinde ardanuç livasının ardanuç nahiyesine bağlı bir köy olarak kaydedilmiştir.

goraşeti'de 1835 tarihli osmanlı nüfus sayımında 39 hane ve 99 erkek kaydedilmiştir. bir o kadar da kadın nüfusu eklenince köyün nüfusunun 198 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. uzun süre osmanlı idaresinde kalan goraşeti 93 harbi'inde rusların eline geçti. rusların goroşet (горошет) olarak kaydettiği köyde 51 hanede 295 kişi yaşıyordu. rus idaresinde köy artvin sancağının (okrug) ardanuç kazasına (uçastok) bağlıydı. bu kazanın nahiyelerinden biri olan karsnia nahiyesinin beş köyünden biriydi.

birinci dünya savaşı'ndan sonra goraşeti bir süre gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. kızıl ordu'nun gürcistan'ı işgali sırasında sovyet rusya ile ankara hükümeti arasında 16 mart 1921'de imzalanan moskova antlaşması'yla köy türkiye'de kaldı. 1922 yılında artvin livasının (vilayet) merkez kazasına bağlı ardanuç nahiyesinin bir köyüyken goraşeti'de 62 hanede 409 kişi yaşıyordu.  köyün adı 1925'te kutlu olarak değiştirildi. gürcü kolu köylerinden biri sayılan kutlu köyünde 1965 genel nüfus sayımında 652 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 249 kişi okuma yazma biliyordu.

goraşeti'de günümüze ulaşmış veya varlığı bilinen en önemli tarihsel yapılar goraşeti kalesi ve iki kilisedir. köyün kuzeyinde, goraşeti bağları (bugün bağlar mahallesi) arasında alçak bir tepede yer alan goraşeti kalesi büyükçe bir kaledir. i̇ki kiliseden ise günümüze bir şey kalmamıştır.

coğrafya 
kutlu köyü, artvin il merkezine 80 km, ardanuç ilçe merkezine 38 km uzaklıktadır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
 

ardanuç belde ve köyleri
tao-klarceti
Meşeköy, Ardanuç

meşeköy, artvin ilinin ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

tarihçe
eski adı varthel'dir. bu adın gürcüce vartheli'den (ვართხელი) türkçeye girdiği anlaşılmaktadır. nitekim köy, gürcülerden ele geçirilmesinden kısa süre sonra osmanlı tahrir defterlerine varthel olarak yazılmıştır. 93 harbi'nde klarceti bölgesini ele geçiren ruslar da köyün adını gürcüce yazılışına uygun biçimde varheli (вартхели) olarak kaydetmiştir.

vartheli, tarihsel gürcistan'ın güneybatı topraklarını oluşturan bölgelerden biri olan klarceti'de yer alıyordu. osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortasında, birleşik gürcistan krallığı'ndan sonra bu bölgeye hakim olan ve gürcü atabeglerin yönettiği samtshe atabeyliği'nden ele geçirdi. 1574 tarihli defter-i mufassal-i vilayet-i gürcistan adlı osmanlı tahrir defterine göre ardanuç livasında ardanuç nahiyesine bağlı olan varheli'de 24 hane (yaklaşık 120 kişi) yaşıyordu. bu tarihte köyün nüfusunun tamamı hristiyan olarak kaydedilmiştir. yaklaşık yirmi yıl sonra, 1595 tarihli defter-i mufassal-i liva-i ardanuç adlı osmanlı tahrir defterine göre ise, hane sayısı değişmemişti; 18 hane hristiyan, 6 hane müslüman olarak kaydedilmişti. osmanlı idaresinin vergi tahsil etme ve askere alma amacıyla 1835 yılında gerçekleştirdiği nüfus tespitine göre, vartheli'de 20 hanede 39 erkek yaşıyordu. erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün nüfusunun yaklaşık 78 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.

vartheli, 93 harbi’nden sonra kurulan rus idaresi sırasında artvin sancağının (okrug) ardanuç kazasına (uçastok) bağlıydı. bu kazanın sahre nahiyesinin dört köyünden biriydi. 1886 tarihli tespite göre köyün nüfusu 153 kişiden oluşuyordu ve nüfusun tamamı "türk" olarak kaydedilmişti. vartheli, rus egemenliğinin ardından, 1918-1921 arasıda bağımsız olan gürcistan'ın sınırları içinde yer aldı. gürcistan'ı işgal eden sovyet rusya ile ankara hükümeti arasında 16 mart 1921'de imzalanan moskova antlaşması'yla türkiye'ye bırakıldı. 1922 yılında artvin livasında yapılan nüfus tespitine göre, ardanuç nahiyesine bağlı olan köyün nüfusu 3 hanede yaşayan 6 kişiden oluşuyordu. bu tarihte de köyün nüfusu "türk" olarak kaydedilmiştir. varthel veya vartheli adı, türkçe olmadığı için 1925 yılında meşeköy olarak değiştirilmiştir. bununla birlikte köyün eski adı yeni adıyla birlikte "meşeköy (varthel)" biçiminde uzun süre resmi kayıtlarda kullanılmıştır.

meşeköy'de varlığı bilinen tek tarihsel yapı, vartheli kilisesi'dir. köyün 400 metre güneyinde yer alan ve bir köy kilisesi olan yapı tamamen yıkılmıştır. günümüze ulaşan kalıntılardan kilisenin kesme ve moloz taştan inşa edildiği anlaşılmaktadır.

coğrafya 
meşeköy, artvin il merkezine 60 km, ardanuç ilçe merkezine 18 km uzaklıktadır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
 

ardanuç belde ve köyleri
tao-klarceti
Sakarya, Ardanuç

sakarya, artvin ilinin ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

tarihçe 

eski adı sagara'dır. tarihsel klarceti bölgesinde yer alan köyü osmanlıların gürcülerden ele geçirdiğinden hareketle  bu adın türkçeye gürcüce sagara / sağara'dan (საგარა / საღარა) girdiği söylenebilir. bu yer adı türkçe sakara (سقارا) olarak da yazılmıştır. sağara'daki kilisenin varlığı, buranın eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. osmanlıların gürcülerden ele geçirdiği yerlerde halk müslümanlaştırıldığı için köylerde yeni kiliseler yapılmamıştır. nitekim 1574 tarihli osmanlı tahrir defterlerinde de köyün adı geçmektedir.

sagara'nın yer aldığı klarceti bölgesi, orta çağda gürcistan'ın güneybatı topraklarını oluşturuyordu. osmanlılar bu bölgeyi ve sagara köyünü 16. yüzyılın ortasında ele geçirdi. 1574 tarihli defter-i mufassal-i vilayet-i gürcistan adlı osmanlı tahrir defterine göre köyün nüfusu 19 haneden oluşuyordu. 17 hane hristiyan, 2 hane müslüman olarak kaydedilmişti. her hanede ortalama 5 kişinin yaşadığı kabul edilirse, köyün nüfusunun 95 kişiden oluştuğu söylenebilir. sonraki yirmi yıl içinde köyün nüfusu 1 hane artmış olarak 1595 tarihli defter-i mufassal-i liva-i ardanuç adlı osmanlı tahrir defterinde 20 hane kaydedilmiştir. bu tarihte ise, 9 hane hristiyan, 11 hane müslüman olarak yazılmıştır. sagara köyünün müslümanlaşma sürecini 17. yüzyılda tamamladığı bu kayıtlar üzerinden söylenebilir.

sagara, uzun süre osmanlı sınırları içinde kaldıktan sonra, 93 harbi'nde (1877-1878) ruslar tarafından ele geçirildi. rus idaresinin sagara (сагара) olarak kaydettiği köy, artvin sancağının (okrug) ardanuç kazasına (uçastok) bağlıydı. gümüşhane nahiyesinin üç köyünden biriydi. 1886 yılındaki tespite göre nüfusu 658 kişiden oluşuyordu. nüfusun tamamının "türk" olarak kaydedilmiş olması, sagara'nın hristiyan nüfusunun müslüman olduktan sonra asimile olduğunu da göstermektedir.

sagara, birinci dünya savaşı'nın sonuna doğru rusların bölgeden çekilmesinden sonra bir süre bağımsız gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. sovyet rusya'nın gürcistan'ı işgali sürerken, köyün de yer aldığı artvin-ardahan bölgesi fiilen türkiye'ye katıldı. 16 mart 1921'de, moskova antlaşması'yla da köy yeniden türkiye'ye bırakıldı. sağara, 1922 nüfus cetveline göre artvin livasının (sonra vilayet) ardanuç nahiyesine bağlıydı ve köyde 26 hanede 98 kişi yaşıyordu. sagara'nın adı 1925 yılında sakarya olarak değiştirildi. bununla birlikte köyün eski adı yeni adıyla birlikte "sakarya (sagara)" biçiminde geç döneme kadar resmi yayınlarda kullanılmıştır.

sagara'da, biri kilise ve diğeri kale olmak üzere iki tarihsel yapının kalıntıları günümüze ulaşmıştır. kunia mahallesinde bulunan ve tek nefli köy kilisesi olan sagara kilisesi ile aynı mahallede kayalık bir tepede yer alan sagara kalesi neredeyse tamamen yıkılmıştır.

coğrafya 
sakarya köyü, artvin il merkezine 52 km, ardanuç ilçe merkezine 10 km uzaklıktadır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
 

ardanuç belde ve köyleri
artvin tarihi
tao-klarceti
Tepedüzü, Ardanuç

tepedüzü, artvin ilinin ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

tarihçe

eski adı mukeri'dir. bu yer adı gürcüceden (მუქერი) türkçeye 16. yüzyılın son çeyreğinden itibaren mukeri (موکری), muker  (موكر),  miker (میكەر) ve müker biçiminde girmiştir. mukeri gürcücede "erzak", "yük" ve "yolluk" anlamlarına gelir. bu adın köydeki yeraltı sığınak ve depolarıyla ilişkili olabileceğine ilişkin bir görüş vardır.

mukeri, 16. yüzyılın ortasında osmanlı devleti'nin eline geçmesinden önce gürcü krallığı ve gürcü prensliği yönetimi altında kaldı. 1574 ve 1595 osmanlı tahrir defterlerine göre ardanuç livasının köylerinden biriydi. köyde 1574'te 28 hane, 1595'te 33 hane yaşıyordu. i̇lk tahrirde köyün tamamı hristiyan nüfusa sahipken, ikinci tahrirde 8 hane müslüman olmuştu. uzun süre osmanlı egemenliğinde kalan mukeri, 93 harbi'nde rusların eline geçti. rus idaresinin "muker" (мукеръ) olarak kaydettiği köyde 1886 yılında 265 kişi yaşıyordu. köyün nüfusu 1886 tarihinde "türk", 1907 yılında "müslüman gürcü" olarak kaydedilmiştir.

rusların bölgeden çekilmesinden sonra bir süre bağımsız gürcistan'ın sınırları içinde kalan mukeri, moskova antlaşması'yla 1921'de yeniden türkiye'ye bırakıldı. bu tarihte ardanuç nahiyesine (sonra ilçe) bağlandı. 1922 yılında köyün nüfusu 13 hane ve 50 kişi olarak kaydedilmiştir. nüfusun bu denli azalması rus idaresi sırasında köyden osmanlı ülkesine büyük bir göçün gerçekleştiğini göstermektedir. türkçe kökenli bir ad olmadığı için köyün mukeri ya da muker adı 1925'te tepedüzü olarak değiştirildi.

tepedüzü'nde önemli tarihsel yapılar bulunur. bunlardan biri osmanlı dönemi öncesinden kalan mukeri kilisesi'dir. kilise neredeyse tamamen yıkılmıştır. köyde ayrıca ondan daran vardır. önemli kısmı günümüze ulaşmış olan mukeri daranı,  bir gürcü araştırma grubu tarafından 2015 yılında tespit edilmiştir.

coğrafya 
tepedüzü köyü, artvin il merkezine 50 km, ardanuç ilçe merkezine 8 km uzaklıktadır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
 

ardanuç belde ve köyleri
tao-klarceti
Yolüstü, Ardanuç

yolüstü, artvin ilinin ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

tarihçe
eski adı basa'dır. bu yer adı gürcüce batsa'dan (ბაცა) gelir. 1927'de yayımlanan artvin hakkındaki osmanlıca bir kitapta da basa (باصە) biçiminde yazılmıştır.

batsa'nın 1574 tarihli defter-i mufassal-i vilayet-i gürcistan adlı osmanlı tahrir defterinde yer alması, buranın eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. osmanlılar köyü 16. yüzyılın ilk yarısında gürcülerden ele geçirdi. bundan dolayı bölgeyi kapsayan idari birim gürcistan vilayeti olarak adlandırıldı. bu deftere göre ardanuç livasında yer alan batsa'da 65 hane yaşıyordu. nüfusun tamamı hristiyan olarak kaydedilmiştir. her hanenin ortalama 5 kişiden oluştuğu kabul edilirse, köyün nüfusunun 325 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. o dönem için batsa'nın büyük bir köy olduğu söylenebilir. batsa, 1574 yılı tespitine göre klarceti,tanzoti ve anakerti'den sonra nüfus açısından bu bölgenin en büyük dördüncü köyüydü. yaklaşık 20 yıl sonra, 1595 tarihli defter-i mufassal-i liva-i ardanuç adlı osmanlı tahrir defterine göre batsa'da hane sayısı 26'ya düşmüştür. 20 hane hristiyan ve 6 hane de müslüman olarak kaydedilmiştir. osmanlı idaresinin köylüleri müslümanlaştırmaya başlaması üzerine 39 hanen köyden göç etmiş olabilir.

basa, üç yüzü yılı aşkın bir süre osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonar, 93 harbi'nde (1877-1878) rusların eline geçti. rus idaresinin batsa (баца) olarak kaydettiği köy, artvin sancağının (okrug) ardanuç kazasında (uçastok) yer alıyordu. bu kazaya bağlı bica nahiyesinin (сельское общество: kırsal topluluk) köylerinden biriydi. 1886 yılı tespitine göre batsa'da, tamamı "türk" olarak kaydedilmiş olan 229 kişi yaşıyordu. bu tespit, osmanlı döneminde batsa'nın demografik yapısının değişmiş olduğunu göstermektedir.

batsa, rus hakimiyetinin sona ermesinden sonra, bir süre bağımsız gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. 1921 yılında, sovyet rusya'nın gürcistan'ı işgali sırasında, ankara hükümeti'nin verdiği ültimatom üzerine gürcistan hükûmeti artvin ve ardahan bölgelerinden çekildi ve köy fiilen türkiye'ye katıldı. 16 mart 1921'de, sovyet rusya ile ankara hükümeti arasında imzalanan moskova antlaşması'yla da türkiye'ye bırakıldı.

batsa, 1922 yılında artvin livasında yapılan nüfus tespiti sırasında bu livanın merkez kazasına bağlı ardanuç nahiyesinin köylerinden biriydi. nüfusu 36 hande yaşayan 114 kişiden oluşuyordu. batsa veya basa türkçe olmadığı için köyün adı 1925 yılında yolüstü olarak değiştirildi. yolüstü köyü, 1935 genel nüfus sayımında, artvin ve rize vilayetlerinin yerine kurulmuş olan çoruh vilayetinin artvin kazasının ardanuç nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 193 kişiden oluşuyordu. adının değişmiş olmasına karşın köyün eski adı yeni adıyla birlikte geç döneme kadar resmi kayıtlarda "yolüstü (basa)" biçiminde kullanılmıştır.

yolüstü, efkâri'nin doğum yeri olarak da bilinir.

coğrafya 
yolüstü köyü, artvin il merkezine 49 km, ardanuç ilçe merkezine 7 km uzaklıktadır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
 

ardanuç belde ve köyleri
tao-klarceti
Zekeriyaköy, Ardanuç

zekeriyaköy, artvin ilinin ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

tarihçe 

köyün bilinen en eski adı zekerya'dır. bu ad gürcüce zağaria'dan (ზაღარია) değişime uğramış olmalıdır. 1574 tarihli osmanlı mufassal defteri ile muvahhid zeki'nin 1927 yılında yayımlanan osmanlıca kitabında da zekerya (زكریا) olarak geçer.

zekerya'nın 1574 tarihli ve defter-i mufassal-i vilayet-i gürcistan adlı osmanlı tahrir defterinde yer alması ve köyde eski bir kilisenin varlığı, osmanlı döneminden önce bir yerleşme olduğunu göstermektedir. nitekim tarihsel klarceti bölgesinde yer alan köyü osmanlılar, 16. yüzyılın ortasında, birleşik gürcistan krallığı'ndan sonra bu bölgeye hakim olan bir başka gürcü devleti samtshe-saatabago'dan ele geçirdi. zekerya, hemen sonrasında kurulan ardanuç livasına bağlı ardanuç nahiyesinin köylerden biriydi. ardanuç livası, 1574'te sekiz köyü, 1595'te 11 köyü boşalmış olan 58 köyden oluşuyordu. zekerya da hem 1574 tarihli defter-i mufassal-i vilayet-i gürcistan hem de 1595 tarihli defter-i mufassal-i liva-i ardanuç adlı tahrir defterlerinde "boş" olarak kaydedilmiştir.

zekerya köyünün yeniden ne zaman meskun hale geldiği belli başlı kaynaklarda belirtilmemiştir. gürcistan'ın artvin ve ardahan bölgelerini türkiye'ye bırakmasından bir yıl sonra, 1922 yılında artvin livasında yapılan nüfus tespitinde zekerya, bu livanın merkez kazasına bağlı ardanuç nahiyesinin köylerinden biriydi. bu tarihte 23 hanede 100 kişi yaşıyordu. köyün nüfusunun tamamı "türk" olarak kaydedilmiştir. 1925 yılında artvin vilayetinde köylerinin neredeyse hepsinin adı değiştirilirken, bu köyün adı korunmuştur. 1935 genel nüfus sayımında "zekeriya" olarak geçen yerleşme, rize ve artvin vilayetlerinin birleştirilmesiyle kurulmuş olan çoruh vilayetinin artvin kazasına bağlı ardanuç nahiyesinin köylerinden biriydi. nüfusu 219 kişiden oluşuyordu.

zekeriya'daki köy kilisesi, köyün 1,3 km kuzeybatısında yer yaylanın 700 metre kuzeyinde bulunmaktadır. köyün sakinleri kilisenin bulunduğu yeri "kilise sırtı" olarak adlandırmaktadır. 2.520 metre yükseklikte inşa edilmiş olan bu kiliseden geriye bazı kalıntılar kalmıştır. bu kalıntılardan kilisenin 8,6×5,7 metre ebatlarında bir yapı olduğu anlaşılmaktadır. bugüne kalan duvarların yüksekliği bir metreye yakındır. zağaria kilisesi'nin kaba yonu taşlardan inşa edilmiş olduğu günümüze ulaşan kalıntılarından anlaşılmaktadır.

coğrafya 
zekeriyaköy, artvin il merkezine 70 km, ardanuç ilçe merkezine 28 km uzaklıktadır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
 

ardanuç belde ve köyleri
tao-klarceti
Arılı, Arhavi

arılı, artvin ilinin arhavi ilçesine bağlı bir köydür.

tarihçe 

arılı köyünün eski adı papilat veya papilati'dir. lazca bir yer adı olan papilati, "papila'nın yurdu" anlamına gelir. 1876 tarihli trabzon vilayeti salnamesi ile 1928 tarihli osmanlıca köy listesinde de köyün adı papilat (پاپیلات) olarak geçer.

papilat'ın bulunduğu bölge, antik çağda kolheti krallığı'nın bir parçasıydı. osmanlılar bu bölgeyi, 1461 yılında trabzon i̇mparatorluğu'nu ortadan kaldırdıktan sonra ele geçirdi. arhavi, osmanlı döneminde lazistan olarak adlandırılan bölgede bulunuyordu. papilat'ın yer aldığı arhavi, erken osmanlı kayıtlarında trabzon sancağına bağlı arhavi kazası olarak geçer. arhavi kazası, 1486 tahriri sırasında arhavi-laz nahiyesinden, 16. yüzyılda ise, arhavi-laz, gonio, vilayet-i i̇skele ve vilayet-i bağobit nahiyelerinden oluşuyordu.

osmanlı idaresinin askere alma ve vergi toplama amacıyla 1835 yılında yaptığı nüfus tespitinde, orçi bölgesinin köyü olarak "orçi-papilat" adıyla kaydedilmiştir. papilat, 1876 tarihli trabzon vilayeti salnamesine göre trabzon vilayetinin sancaklarından biri olan lazistan sancağında hopa kazasının arhavi nahiyesine bağlı bir köydü. nüfusu 69 hanede yaşayan 144 kişiden oluşuyordu. bu tarihte osmanlı idaresi sadece erkek nüfusu tespit ediyordu. bundan dolayı köyün toplam nüfusunu bulmak için erkek sayısı kadar kadın eklemek gerekir. bunun sonucunda papilat köyünde yaklaşık 288 kişinin yaşadığı söylenebilir. hane başına yaklaşık 4,2 kişi düşmesi, ailelerin birey sayısının az olduğunu göstermektedir. tarımla geçinen köyde hayvan varlığı olarak 88 keçi/koyun, 492 inek ve 5 öküz tespit edilmiştir.

papilat, 1928 tarihli osmanlıca köy listesinde rize vilayetinin hopa kazasının arhavi nahiyesine bağlıydı. 1935 genel nüfus sayımında ise, artvin vilayeti yerine kurulmuş olan çoruh vilayetinin hopa kazasına bağlı arhavi nahiyesinin bir köyü olarak geçer. bu tespite göre köyün nüfusu 266 kişiden oluşuyordu. papilat kelimesi "yabancı kökten geldiği" için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla arılı olarak değiştirilmiştir. bununla birlikte papilat adı köyün yeni adıyla birlikte bir süre daha resmi kayıtlarda "arılı (papilat)" biçiminde kullanılmıştır.

çifte köprüler olarak adlandırılan kemerli taş köprülerin bulunduğu ortacalar köyüne sınır olan arılı köyündeki tarihi evler, köydeki başlıca tarihi yapıları oluşturmaktadır. bu evlerin neredeyse tamamı geleneksel mimaride inşa edildiği için tescil edilmiştir.

coğrafya 

arılı köyü, artvin il merkeziine 97 km, arhavi ilçe merkezine 17 km uzaklıktadır. köy, isınali, kamilet,
köyiçi ve örnek mahallelerinden oluşmaktadır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
yerelnet
 

arhavi belde ve köyleri
Aşağışahinler

aşağışahinler, artvin ilinin arhavi ilçesine bağlı bir köydür.

tarihçe 

eskiden tek köy olan aşağışahinler ile yukarışahinler'in eski adı napşit'tir. bu yer adı 1835 tarihli arhavi nüfus defterinde, 1876 tarihli trabzon vilayeti salnamesinde ve 1928 tarihli osmanlıca köy listesinde napşit (ناپشت) olarak geçer. 

napşit'in bulunduğu bölge, antik çağda kolheti krallığı'nın bir parçasıydı. osmanlılar bu bölgeyi, 1461 yılında trabzon i̇mparatorluğu'nu ortadan kaldırdıktan sonra ele geçirdi. arhavi, osmanlı döneminde lazistan olarak adlandırılan bölgede bulunuyordu. napşit'in yer aldığı arhavi, erken osmanlı kayıtlarında trabzon sancağına bağlı arhavi kazası olarak geçer. arhavi kazası, 1486 yılında arhavi-laz nahiyesinden, 16. yüzyılda ise, arhavi-laz, gonio, vilayet-i i̇skele ve vilayet-i bağobit nahiyelerinden oluşuyordu. 17. yüzyılın son çeyreğinde (1681/182) osmanlı idaresinin gerçekleştirdiği bir tahrirde napşit, "napşid" adıyla mahalleleriyle birlikte kaydedilmiştir.

napşit, 1876 tarihli trabzon vilayeti salnamesine göre trabzon vilayetinin sancaklarından biri olan lazistan sancağı sınırları içinde hopa kazasının arhavi nahiyesine bağlı bir köydü. bu salnamede nüfusu 63 hane ve 135 kişi olarak kaydedilmiştir. bu tarihte osmanlı idaresi sadece erkek nüfusu tespit ettiğinden dolayı köyün toplam nüfusunu bulmak için erkek sayısı kadar kadın eklemek gerekir. bunun sonucunda napşit köyünde yaklaşık 270 kişinin yaşadığı ortaya çıkar. hane başına yaklaşık 4,2 kişi düşmesi, ailelerin az sayıda bireyden oluştuğunu göstermektedir. tarımla geçinen köyde hayvan varlığı olarak 168 keçi/koyun, 2 at,  192 inek ve 2 öküz tespit edilmiştir.

napşit, 1928 tarihli osmanlıca köy listesinde rize vilayetinin hopa kazasının arhavi nahiyesine bağlıydı. 1935 genel nüfus sayımında, artvin vilayeti yerine kurulmuş olan çoruh vilayetinin hopa kazasına bağlı arhavi nahiyesinin bir köyü olarak geçer. bu tarihte köyün nüfusu 441 kişiden oluşuyordu. napşit, 1954 yılında aşağı napşit ve yukarı napşit olmak üzere iki ayrı köy haline getirildi. nitekim 1955 genel nüfus sayımında aşağınapşit ve yukarınapşit iki ayrı köy olarak kaydedilmiştir. bu tarihte aşağınapişt'in nüfusu, 76'sı erkek ve 112'si kadın olmak üzere 188 kişiden oluşuyordu. 

napşit kelimesi "yabancı kökten geldiği" için aşağınapşit'in adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla aşağışahinler olarak değiştirilmiştir. bununla birlikte köyün eski adı yeni adıyla birlikte bir süre daha resmi kayıtlarda "aşağışahinler (aşağınapşit)" biçiminde kullanılmıştır.

aşağışahinler köyünde varlığı bilinen tarihsel yapı napşit köprüsü'dür. ortaçağa özgü köprüler kategorisinde olan napşit köprüsü, yeniyol mahallesi üzerinden aşağışahinler köyünü kestanealan köyünü bağlamaktadır. tek kemerli taş köprünün kemerinde düzgün kesme taş, diğer kısımlarında moloz taş kullanışmıştır. günümüzde aşağışahinler köprüsü olarak da adlandırılmaktadır.

coğrafya 
yukarışahinler köyü, artvin il merkezine 85 km, arhavi ilçe merkezine 9 km uzaklıktadır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
yerelnet
 

arhavi belde ve köyleri
Balıklı, Arhavi

balıklı, artvin ilinin arhavi ilçesine bağlı bir köydür. köyde geleneksel omatxore şenliği düzenlenmektedir.

tarihçe 

bugün balıklı ve ulukent adını taşıyan yerleşmelerin ortak eski adı, pilargeti'dir. balıklı köyü yukarı pilargeti,  ulukent köyü ise aşağı pilargeti olarak bilinmektedir. bu yer adı gürcüce kaynaklarda da pilargeti (ფილარგეთი) olarak geçer.

pilargeti adının pelergivati / pilergivati'den değişime uğradığı tahmin edilmektedir. pelergivati, "leylek" anlamına gelen lazca "pelergivi"den türemiştir ve "leylekli / leylek yeri" anlamına gelir. bu durumda ardeşen ilçesinde bugün akkaya adını taşıyan köyün eski adı olan pilergivati / pelergivati ile pilargeti, aynı kökten gelen yer adlarıdır.

pilargeti'nin bulunduğu bölge, antik çağda kolheti krallığı'nın bir parçasıydı. osmanlılar bu bölgeyi, 1461 yılında trabzon i̇mparatorluğu'nu ortadan kaldırdıktan sonra ele geçirdi. arhavi, osmanlı döneminde lazistan olarak adlandırılan bölgede bulunuyordu. pilargeti'nin yer aldığı arhavi, erken osmanlı kayıtlarında trabzon sancağına bağlı arhavi kazası olarak geçer. arhavi kazası, 1486 tahriri sırasında arhavi-laz nahiyesinden, 16. yüzyılda ise, arhavi-laz, gonio, vilayet-i i̇skele ve vilayet-i bağobit nahiyelerinden oluşuyordu.

pilargeti, 1835 tarihli arhavi nüfus defteri ile 1928 tarihli osmanlıca köy listesinde "pilarget / pilarket" (پلاركت) olarak geçer. 1928 yılında pilargeti, rize vilayetinin hopa kazasının arhavi nahiyesine bağlıydı. bu sırada rize vilayetinin hopa kazasına bağlı arhavi nahiyesinin köylerinden biriydi. 1935 genel nüfus sayımında ise, rize ve artvin vilayetlerinin yerine kurulmuş olan çoruh vilayetinin hopa kazasına bağlı arhavi nahiyesinin bir köyü olarak geçer. bu tespite göre köyün nüfusu 714 kişiden oluşuyordu.

bugünkü adıyla balıklı köyü, pilargeti'nin mahalleleri olan emenyat, bağva ve bardi 1956 yılında birleştirilmesi sonucunda kuruldu. nitekim 1955 genel nüfus sayımında pilarget adı altında tek bir köy kaydedilmiştir. bu tarihte pilarget, arhavi kazasının merkez nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 939 kişiden oluşuyordu. 1960 genel nüfus sayımında ise, pilarget adı sadece ulukent köyünün eski adı olarak verilmiştir. balıklı köyü ise, eski adı verilmeden geçer. bu sayımda balıklı köyünün nüfusu 506 kişi, "ulukent (pilarket)" biçiminde yazılmış olan ulukent'in nüfusu ise, 536 kişi olarak tespit edilmiştir.

coğrafya 
balıklı köyü, artvin il mekezine 96 km, arhavi ilçe merkezine 20 km uzaklıktadır. köy gültepe, güneyce
ve kozluca mahallelerinde oluşmaktadır.

nüfus

kaynakça

dış bağlantılar 
yerelnet
 

arhavi belde ve köyleri