Safiyüddin Erdebilî

şeyh safiyüddin i̇shak erdebilî (d. 1252 - ö. 1334 erdebil), safevi tarikatı'nın kurucusu olan mutasavvıf ve şair. 

şeyh safiyüddin; kuzey i̇ran'da bulunan gilan vilayetinde ikamet eden, 13. yüzyılın önde gelen sufisi olan şeyh zahid gilani'nin damadı ve halefidir. şeyh, oğlu sadreddin musa (1334-1391), onun oğlu hoca alaaddin ali (1391-1429), onun oğlu şeyh i̇brahim (1429-1447), onun oğlu şeyh cüneyd (1447-1460) ve onun oğlu şeyh haydar (1460-1488) yolu ile, safevi devleti'nin kurucusu şah i̇smail'in atasıdır.

soyu 
tam adı ''ebü’l-feth safiyyüddîn i̇shâk b. emîniddîn cebrâîl b. sâlih b. kutbiddîn ebî bekr erdebîlî olan safiyyüddîn erdebîlî'nin kökeni tartışmalıdır.'' fars, kürt ve türk olduğu yönünde çeşitli rivayetler vardır. bazı tarihçiler safiyüddin i̇shak’ın, bildiğimiz en eski atası olan erdebil ve civarını yöneten firuz şah'a dayanarak kürt olduğunu söylerler. i̇bn bezzaz'ın safvetü’s-safâ adlı eserinin ayasofya nüshasında şeyh safi'nin sencarlı bir kürt olan piruz’un (firuz)'un soyundan geldiği söylense de alem-ârâ-yı şah i̇smail adlı eserde şeyh safiyüddin ve ailesi türk olarak anılmaktadır.

şeyh zahid gilani’nin, safiyüddin’e “pīr-i türk” şeklinde hitap ettiğine dayananlar ise onun türk olduğunu söylerler. zeki velidi togan, safiyüddin safi kürt olsa dahi soyunun şah i̇smail zamanında tamamen türkleşmiş olduğunu söylemektedir. şeyh'in babası seyyid cibril'in şiraz'a yaptığı yolculuk anlatılırken onun bir türk dervişi olduğuna vurgu yapılır. keza şeyh safiyüddin'den bahsederken "türk oğlu" ve "türk genci" ifadelerine yer verilir.

i̇smail hakkı uzunçarşılı’nın şeyh safiyüddin ile ilgili olarak; “bu konuda benzer bilgileri ise, saffetü’s-safa’daki verilerden hareketle safiyüddin erdebilî’ye “türk’ün piri” denildiğini, şeyhin “türk köyünde” yaşadığını ve misafir gelen türk müritlerine daha iyi hizmette bulunarak onlara beyaz ekmek ve bal sunduğu birçok kaynaklarında bile şeyh safi’nin 1272 yıllarında aslen fars olan birçok çağdaşlarının da ona, ey türk piri, diye hitap ettikleri görülmektedir.heyyət, c. “azərbaycanın türkləşməsi və azəri türkçəsinin təşəkkülü”, varlıq, tehran 1992, s. 9-12.

yine soyunun şia’nın 12 i̇mam’ından yedincisi olan musa kazım’a dayandığı da, muhtemelen şeyh hoca ali (1391-1429) veya şeyh cüneyd (1447-1460) dönemlerinde başlayan şia eğilimi sonucunda çıkarıldığı düşünülmekte ve şüpheyle yaklaşılmaktadır.

hayatı, tarikatı ve eserleri
safiyüddin safi iyi bir eğitim görmüş, etkileyici bir dini önder olmakla beraber, sadece alt ve orta sınıfı değil, zamanın moğol hükümdarlarını da etkisi altına almış, onlardan da hürmet görmüştür. şeyh’in moğol hükümdar’larının elinden birçok insanı kurtardığı anlatılagelir.

safiyüddin safi, 13. yüzyılın önde gelen sufilerinden olan şeyh zahid gilani’nin (1216 – 1301) en parlak öğrencisidir. hocası, şeyh zahid gilani kızı bibi fatıma’yı, safiyüddin i̇shak’a vermiştir. safiyüddin i̇shak da, şeyh’in ikinci büyük oğluna bir önceki evliliğinden olan kızlarından birini nikahlayarak akrabalık bağını sağlamlaştırmıştır. süregiden bu tarz evlilikler, soyları neredeyse bir haline getirdi.

şeyh safiyüddin safi döneminde, safeviye tarikatı saygınlığını ve popülerliği oldukça artmış, azerbaycan, şirvan, anadolu, diyarbakır, irak yöresinden birçok insan, safiyüddin safi’ye bağlanmak için erdebil’e gelmişlerdir. bir tarihi kayda göre, erdebil’e gelen yollardan sadece birinden 3 ayda 13 bin kişinin tekkeye gelmiştir.

şeyh safiyüddin'in farsça eserleri olmasına rağmen kürtçe'yle benzelikler gösteren bir şiir dili kullandığı bir eseri mevcuttur. şeyh safiyüddin'in şiirlerinin ancak çok azı günümüze ulaşmıştır. eserleri eski farsça ve tatça yazılmış, günümüzde dilbilimi olarak öneme sahiptir, örneğin safiyüddin i̇shak'ın en önemli dini eserlerinden biri olan; dobayti (çift beyitler) eski tat dili ve farsça dilbilgisi açısından bilgiler veren önemli bir eser konumu taşımaktadır.

kara mecmua
ğaribi menteşa oğlu tarafından safevi şahı tahmasp`a sunulan tezkire-i mecâlis-i şu'arâ-yı rûm adlı kitapta şeyh safiye kara mecmue adlı kitap nisbet verilmiştir.  
1983 yılında i̇randa ğaribi divanı ve tezkire-i mecâlis-i şu'arâ-yı rûm kitaplarını yayınlayan hüseyin düzgün (hossein mohammadzadeh sedigh) letif-ül hayal, danişmendan-i azerbaycan kitaplarında da azeri türkçesi ile yazılan kara mecmua`dan ad gittigine değinir. minoreski ve şarden ise şu kitabın savevi şahları için önemli olmasını zikr ederler..

ölümü ve halefi 
hac görevini yerine getirdikten sonra 12 eylül 1334'te erdebil’de ölmüştür. yerine, şeyhliği 57 yıl sürecek olan ikinci oğlu şeyh sadreddin musa (1305-1391) geçmiştir.

safevî hanedanı soyağacı

kaynakça 
safiyüddin i̇shak ve safeviye tarikatı’nın şeyhleri hakkında elimizdeki tek kaynak saffetu’s safa’dır. yine çağdaş moğol, timurlu ve sufi kaynaklarda az da olsa bilgi mevcuttur.

 rıza yıldırım. turkomans between two empires: the origins of the qizilbash identity in anatolia (1447-1514)  ph.d. dissertation, bilkent üniversitesi, 2008.
serap şah, safvetü's-safâ'da safiyyüddîn-i erdebîlî'nin hayatı, tasavvufi görüşleri ve menkibeleri, doktora tezi , marmara üniversitesi sosyal bilimler enstitüsü / temel i̇slam bilimleri anabilim dalı tasavvuf bilim dalı, i̇stanbul 2007, s. 26-28

dipnotlar 

1252 doğumlular
1334 yılında ölenler
safeviye tarikatı
erdebil'de ölenler