Karafatma

karafatma (blaps spp.), kara böcekgiller (tenebrioniddae) familyasından karanlık yerleri seven ve ışıktan kaçınan gececi böcek cinsidir.

evlerde (karyola altında bile), kiler, mahzen, hangar, ahır, ambar ve kuş yuvası olan çatılarda bulunurlar. tahıl, kepek ve diğer tahıl ürünleri başta olmak üzere bitkisel ve hayvansal döküntülerle beslenirler. tel kurdu (elateridae) larvalarına çok benzeyen larvaları toprak içinde derinlerde bitkisel döküntülerle beslenen karafatmalar, aynı boyutta ve onlar gibi kara olan doğu hamam böceği (blatta orientalis) ile karıştırıldıklarından karafatma adı yanlışlıkla ve çoğu kez hamam böceği için kullanılır.

morfoloji 

uzunlukları genelde 1 mm ile 5 cm arasında değişen tenebrionidae familyasının en irileri 2–3 cm lik boylarıyla karafatmalardır. bütünüyle mat siyah renktedirler. fazlasıyla uzun bacaklarıyla da örümceğimsi bir görüntü sergilerler. bu uzun bacaklılık ailenin çölde yaşayan türlerinde gözlemlenen tipik anatomik farklılaşmadır. çünkü sıcak çöl kumlarından vücudu korumanın yolu zeminden yükselmeyi sağlayacak olan uzun bacaklarla mümkün olur.

i̇nsanla karşılaşması 

elle ya da karyola altını süpürürken süpürgeyle dokunulunca pis bir koku salmalarıyla tanınırlar. en tipik savunma hareketleri arka ayakları üzerine vücudunun alt bölümünü kaldırıp [a sort of headstand] karın ucunu yukarı doğru uzatmaları ve savunma silahı olan kötü kokuyu salmalarıdır.

kullanımı 

moğolistan'da ayurveda tıp kitaplarında da yer alan blaps femoralis türünden geleneksel moğol tıbbında kullanılır

i̇nsan sağlına zararları 

salgıladıkları kimyasalların (= kinonların), deride yanma, kabarcık ya da esmerliğe sebep olduğu avrupa ve orta doğu'da biliniyor.

savunma 

saldırıya maruz kalınca arka bacakları üzerine bir tür amuda kalkması tipik korkutma hareketidir. eğer saldırı devam ederse, karın ucunu dikerek, anüs çevresindeki bir bezden salgılanan ve p-benzokinon içeren sarımsı-kahverengi bir sıvıyı birkaç santimetrelik mesafeye fışkırtırlar. saldırganı (insan derisinde yanma yapar) etkisiz kılan bu silahı pis bir kokuya dönüşür.

düşmanları 

i̇çeriğindeki p-benzokinon kimyasalından dolayı tahriş edici özelliği olan savunma sıvıları (insana koku olarak da gelir) diğer böcekler için caydırıcı olsa da bazı asalak böcekler karafatmalara zarar verirler.

türler 

{| class="wikitable"
|
 blaps abbreviata  ménétriés, 1836 türkiye
 blaps abdita picka, 1978
 blaps adelae soldati et soldati, 1999
 blaps altaica keleinikova, 1970 
 blaps alternans brullé, 1838
 blaps approximans seidlitz, 1893
 blaps aruktavicus (sp. nova 2004, tacikistan)
 blaps barbara solier, 1848
 blaps bedeli chatanay, 1914
 blaps bifurcata solier, 1848 
 blaps bipunctata allard, 1880
 blaps bogatshevi g.medvedev, 1964 
 blaps brevicornis seidlitz, 1893
 blaps caraboides allard, 1882 
 blaps cognata solier, 1848
 blaps convexa reiche, 1857
 blaps cordicollis solier, 1848 
 blaps cribrosa solier, 1848 
 blaps deplanata ménétriès, 1832 
 blaps doderoi schuster, 1922
 blaps ecaudata seidlitz, 1893
 blaps faustii seidlitz, 1893 
 blaps felix waterhouse, 1889 
 blaps femoralis fischer, 1844
 blaps foveicollis allard, 1880
 blaps gibba laporte de castelnau, 1840
 blaps gigas (linnaeus, 1767)
 blaps graeca solier, 1848
 blaps granulata gebler, 1825 
 blaps haberti peyerimhoff, 1931
 blaps halophila fischer von waldheim, 1822 türkiye
 blaps hiemalis semenov tjan-shanskij et a.bogacev, 1940 
 blaps hispanica solier, 1848
 blaps holconota fischer de waldheim, 1844 
 blaps indagator reiche, 1857 türkiye
 blaps inflexa zoubkoff, 1833 
 blaps jakovlevi semenov tjan-shanskij et a.bogacev, 1936 
 blaps jeannei ferrer & soldati, 1999 türkiye blaps judaeorum miller, 1861 
 blaps juliae allard 1880 
 blaps kadyrbekovi (sp. nova 2004, kazakistan)
 blaps kaifensis seidl.
 blaps königi seidlitz, 1893
 blaps lata seidlitz, 1893
 blaps laticollis solier
 blaps lethifera marsham, 1802 türkiye blaps lindbergi kaszab, 1959 türkiye blaps lusitanica herbst, 1799
|
 blaps miliaria fischer von waldheim, 1844 
 blaps milleri seidlitz, 1893
 blaps mortisaga (linnaeus, 1758) türkiye blaps mucronata latreille, 1804 türkiye blaps murgabiensis a.bogacev, 1961 
 blaps nefrauensis seidlitz, 1893
 blaps nitens laporte de castelnau, 1840
 blaps oblonga kraatz, 1883
 blaps ocreata allard, 1880 türkiye blaps oertzeni seidlitz, 1893
 blaps orbicollis motschulsky, 1845
 blaps parvicollis zoubkoff, 1829 türkiye blaps pharao seidleitz, 1893
 blaps plana solier, 1848
 blaps planicollis motschulsky, 1845
 blaps polychresta (forskål, 1775)
 blaps polychresta effeminta soldati, 2008
 blaps propheta reichardt, axel, 1861
 blaps pruinosa faldermann, 1833
 blaps pterosticha fischer von waldheim, 1843 
 blaps pterotapha ménétriés, 1832
 blaps putrida motschulsky, 1845
 blaps reflexa gebler, 1832 
 blaps robusta motschulsky, 1845
 blaps rotundata solier, 1848
 blaps rugosa gebler, 1825 
 blaps ruhmeri seidlitz, 1893
 blaps rybalovi tsernyshev et mordkovitsch, 2002 
 blaps schweinfurthi seidlitz, 1893
 blaps scutellata fischer von waldheim, 1844 
 blaps seriata fischer von waldheim, 1822 
 blaps sinuaticollis solier, 1848
 blaps songorica fischer de waldheim, 1844
 blaps splichali gebien, 1913
 blaps striola (motschulsky, 1860)
 blaps sulcata laporte de castelnau, 1840
 blaps sulcifera seidlitz, 1893
 blaps taeniolata ménétriés, 1832
 blaps tenuicollis solier, 1848
 blaps tibialis reiche, 1857 türkiye blaps tibiella seidlitz, 1893
 blaps transversalis gebler, 1845 
 blaps tripolitanica karsch, 1881
 blaps variolaris allard, 1880 
 blaps variolosa faldermann, 1835 
 blaps vialattei peyerimhoff, 1919
 blaps virgo seidlitz, 1893 
 blaps waltli seidlitz, 1893 
 blaps wiedemanni  solier, 1848
|}

 adlandırma 

latince cins adı blaps, yunanca βλάπτειν (blaptein 'zarar vermek') fiilinden türetilmiştir.

türkiye'de halk dilinde yerel olarak karaheççe, kara böcek, osurgan böceği, tıstan adları da verilen karafatmanın türkçe kaynaklarda görülen "ölü böceği, ölüm böceği" adları almanca totenkäfer sözünden, "mezarlık böceği" adı ise i̇ngilizce churchyard beetle sözünün birebir çevirilmesiyle oluşmuştur.

 renginden (ve belki de çıkardığı kokudan) dolayı:
 türkçe karafatma
 not: türkçedeki karafatma adı yanlışlıkla hamam böceğinin sinonimi olarak kullanıldığı gibi kitaplarda carabidae üyeleri için de kullanılmaktadır.
 i̇zlandaca (svertingi) zenci (<svartur 'siyah' + -ingi)
 bıraktığı pis kokudan dolayı:
 macarca (bűzbogár) pis kokulu böcek
 i̇ngilizce (stink beetle) pis kokulu böcek
 katalanca (escarabat pudent) pis kokulu böcek
 i̇zlandaca (þefbjalla) pis kokulu böcek
 avrupa'daki "göründüğü evden ölü çıkar" biçiminde özetlenebilecek bir halk inanışından kaynaklanan ve blaps mortisaga türünün epitetinde [mortisaga: ölüm kehanetçisi] de yer alan bu inanç böceğin kötü şöhretli olmasına yolaçar:
 almanca (totenkäfer) ölüm böceği
 felemenkçe (dodenkever) ölüm böceği
 i̇sveççe (dödsbud) ölüm böceği
 danca (dødningebille) ölüm böceği
 norveççe (dødningsbille) ölüm böceği
 esperanto (mortoskarabo) ölüm böceği
 macarca (halálbogár) ölüm böceği
 çekçe (smrtnik) ölümcü 
 slovakça (smrtník) ölümcü 
 hırvatça (mračnjak) ölümcü 
 bulgarca (вестител на мъртвите) ölüm habercisi
 slovence (mrtvaški sel) ölüm habercisi
 almanca (totenansager) ölüm habercisi
 i̇talyanca (annunciatore della morte) ölüm habercisi
 fransızca (blaps annonce-mort) ölüm habercisi blaps
 esperanto (mortodora tenebrio)
 i̇spanyolca (la leyenda de la muerte) ölüm menkıbesi
 fransızca (socière de mort) ölüm cadısı
 i̇ngilizce (churchyard beetle) kilise mezarlığı böceği
 i̇spanyolca (escarabajo de cementerio, gorgojo de cementerio) mezarlık böceği
 estonca (kalmumardikas) mezarlık böceği
 macarca (gyászbogár) yas böceği
 macarca (halottbűzű bogár) kaza kokusu böceği
 bulunduğu karanlık mekândan dolayı:
 i̇ngilizce (cellar beetle) kiler böceği
 felemenkçe (kelderkever) kiler böceği
 letonca (pagrabu melnulis) kiler böceği
 ağır hareketinden dolayı:
 rusça (медляк) yavaşçı
 belirsiz:
 rumence (borză)
 ?
 lehçe (pokątnik) (?< pokątnie 'illicitly')
 ?
 i̇ngilizce (avustralya; b. polychestra) (egyptian beetle'') mısır böceği

kaynakça

dış bağlantılar 

  m. c. cartagena & e. galante (2003, barcelona) ecología del género blaps en el sudeste ibérico
  tenebrionidae present in the entomological museum of lund university (2009)

tenebrionidae