Ardahan (il)

ardahan,  türkiye'nin kuzeydoğu köşesinde doğu anadolu bölgesi'nde ve kısmen doğu karadeniz'de bulunan, gürcistan sınırında kurulmuş olan bir ildir. i̇dari merkezi ardahan kentidir. batısında artvin, güneybatısında erzurum, güneyinde kars illeri ve doğuda gürcistan ile sınır teşkil etmektedir. türkiye cumhuriyeti'nin kafkaslar'a açılan kapısıdır.

1924 yılında il olmuştur. 1926 yılında kars iline bağlı bir ilçe olmuştur. 1992 yılında kars ilinden ayrılarak tekrar il olmuştur.

ardahan, ilin coğrafi yapısı ve tarihi geçmişinden kaynaklanan kendine özgü doğal ve tarihi değerlere sahiptir. ardahan, doğu anadolu bölgesi'ne has doğal yapısı ve ikliminin yanında doğu karadeniz bölümü'nün topoğrafyasına, iklimine ve bitki örtüsüne geçiş yerleri ile farklı güzellikleri bir arada barındırmaktadır. yüksek ovaları, akarsuları, ormanları, zengin çiçek çeşitliliğine sahip yaylaları ve iki gölü ile ardahan keşfedilmeyi bek­leyen bir doğa cennetidir.

gürcistan - ardahan arasında türkgözü ve çıldır aktaş sınır kapısı olmak üzere toplam iki adet sınır kapısı bulunmaktadır.

tarihçe
bugün bir il olan ardahan bölgesinin adı, osmanlılar gürcü yönetiminden ele geçirdiği için gürcüce artaani'den gelir. i̇lin merkezi olan ardahan kentinin tarihi, geleneksel rivayete göre nuh’un oğlu yafet'in üçüncü kuşaktan torunu cavahos tarafından kurulmuştur. ancak kuruluşunda kent, sırasıyla kacta-kalaki ve huri adını taşıyordu. bu kentin gürcü tarihinde çok önemli bir yeri olmuştur. büyük i̇skender'in komutanı azon ile gürcü topluluklarını bir araya getiren i. parnavaz  (i̇ö 326 - i̇ö 234) arasındaki savaş bu kent yakınlarında gerçekleşmiş ve parnavaz'ın kartli krallığı'nı kurmasıyla sonuçlanmıştır.

bu savaştan sonra parnavaz’ın, hakim olduğu topraklara sekiz eristavi (prens) ve bir komutan atamasının ardından ardahan bölgesi, tsunda’ya tayin edilen beşinci eristavinin sınırları içerisinde kaldı. gürcü kralı iii. mirian (hd. 306-337), kapadokyalı azize nino’nun telkinleriyle hıristiyanlığın resmi din olarak kabul edince, kilise inşa etmek ve halkı vaftiz etmek üzere bizans i̇mparatoru i. konstantin’den rahip ve mimarlar yollamasını talep etti. bu dönemde ilk gürcü kilisesi ardahan sınırlarında içinde inşa edilmiştir. eruşeti’de (şimdi ardahan’ın hanak ilçesine bağlı oğuzyolu köyü) yapılan bu kilise, i. konstantin'in hıristiyanlığın kabul edilmesinden duyduğu memnuniyetin bir göstergesi olarak gürcistan’a yolladığı ve i̇sa’nın çarmıha gerilişi sırasında ellerine çakılan çivilerle kutsanmıştır.

kral vahtang gorgasali’nin 5. yüzyılda piskopos tayin ettiği on bir kilise arasında klarceti’deki ahiza kilisesi ile ardahan bölgesindeki kilise de yer alıyordu. arap akınlarının ve başkent tiflis’te bir arap emirliği’nin kurulmasının sonucunda,  gürcistan'ın doğusundan tao ve klarceti bölgelerine yoğun göçler gerçekleşti. bagratlı aşot 9. yüzyılın başında ardanuç’u başkent yaparak tao-klarceti prensliği’ni kurdu. ardahan ve çevresi de bu yeni devletin sınırları içinde kaldı. kartli’den gelen rahip grigol hantsteli ve diğer din adamları özellikle klarceti’de çok sayıda manastır inşa ettiler ve ardahan’ın da içinde yer aldığı bölge zamanla “gürcistan’ın sina’sı” olarak adlandırıldı. ancak ilk kiliselerin kurulduğu ve piskoposların tayin edildiği ardahan bölgesi, özellikle de manastır faaliyetleri yönünden klarceti ve tao'ya nazaran ikinci planda kaldı. bu dönemden günümüze sadece iki manastır ulaşmıştır. bu manastırlar dörtkilise köyündeki dört kilise manastırı ve vaşlobi köyündeki vaşlobi manastırı’dır.

gürcü kralı ii. giorgi’nin emir ahmed’e kveli kalesi savaşı’nda (1080) yenilmesinin ardından ardahan bölgesinin de içinde yer aldığı tao-klarceti bölgesine kırk yıl boyunca büyük selçuklular hakim oldu. ancak büyük selçuklular 1121 yılında didgori savaşı’nda ağır bir yenilgiye uğradı ve ardahan bölgesi yeniden gürcü hakimiyetine girdi. birleşik gürcü krallığı’nın en parlak döneminde ardahan bu krallığın bir parçasıydı. daha sonra, birleşik gürcü krallığı’nın parçalanması sırasında bağımsız devlete dönüşen samtshe atabeyliği’nin (1268-1625) sınırları içinde yer aldı. trabzon’un alınmasından (1461) sonra doğuya doğru ilerleyen osmanlı devleti, bu yeni gürcü devletinin sınırlarına dayandı. 1551 yılında ardanuç ve ardahan bölgelerini ele geçirdi. bölge bir sancak haline dönüştürüldü. bölgede rekabet eden i̇ran ile osmanlı devleti arasında 1555 yılında amasya antlaşması imzalanınca ardahan bölgesi kesin olarak osmanlı sınırları içinde kaldı.

osmanlı devleti 16. yüzyılın son çeyreğinde çıldır eyaleti’nin kurdu. bu eyaletin livalarından biri, ardahan-i büzürg adıyla ardahan bölgesiydi. bugün ardahan ili sınırları içinde kalan çıldır ve posof ilçeleri de ayrı birer livaydı. ardahan-i büzürg (büyük ardahan) olarak kaydedilen livanın (sancak) idari merkezinin adı parakan (rabat-i kale-i parakan; رباط قلعه پرهكن) idi. parakan büyük ardahan livasının en önemli kale-kentiydi. parakan ya da parakani adı ünlü gürcü tarihi kartlis tshovreba’da da geçmektedir. nitekim osmanlılar 16. yüzyılda gürcü atabegleri yönetimi altındaki samtshe-saatabago karşı açtıkları savaşta önce ardanuç’u (artanuci), sonra da parakan’ı (parakani) ele geçirdiler. parakan kalesi'nin ele geçirdikten sonra osmanlılar bütün ardahan bölgesine hâkim oldular. parakan adı ayrıca evliye çelebi ile kâtib çelebi’nin eserlerinde de geçmektedir.

1878 yılından sonra ardahan, rus i̇mparatorluğu tarafından işgal edildi ve 1914'e kadar kars oblastı olarak bilinmekteydi. rus i̇mparatorluğu'nun çöküşünden sonra ilin kuzeyi 1918-1921 yılları arasında gürcistan demokratik cumhuriyeti, güneyi ise 1918-1920 yılları arasında ermenistan demokratik cumhuriyeti'ndeydi. ardahan 1921 yılında kars antlaşması ile türkiye tarafından geri alınarak kurtarılmıştır.

2000 yılından itibaren bakü-tiflis-ceyhan boru hattının inşası yerel ekonomiye katkı sağlamıştır.

nüfus 
nüfusun büyük çoğunluğunu kıpçak kökenli ahıska türkleri oluşturur. geriye kalan kısım ise kürtler, terekemeler ve alevi-türkmenler'den oluşur.  aynı zamanda çoğunluğu göç etmiş olsa da gürcü, çerkez, tat, lezgi ve poşalar da ardahan'da yaşamaktadır. bunun dışında az da olsa kafkas halkları da mevcuttur. bölge itibarıyla soğuk, elverişsiz iklimi ve işsizliğin de olması nedeniyle dışarıya çok göç vermiştir.

güncel nüfus değerleri(tüi̇k 6 şubat 2023 verileri )

ardahan ili nüfusu: 92.481. bu nüfusun %44,46'sı şehirlerde yaşamaktadır (2022 sonu). i̇lin yüzölçümü 4.934 km²'dir. i̇lde km²'ye 19 kişi düşmektedir. (bu sayı merkez ilçede 33’dür.) i̇lde yıllık nüfus % 2,58 oranında azalmıştır. tüm ilçelerin nüfusu azalmıştır. nüfus düşme oranı en yüksek ilçe damal (% -5,23)

06 şubat 2023 tüi̇k verilerine göre merkez ilçeyle beraber 6 i̇lçe, 7 belediye, bu belediyelerde 40 mahalle ve ayrıca 226 köy vardır.

2022 türkiye adrese dayalı nüfus kayıt sistemi sonuçlarına göre %58 ile en çok(yüzde) kırsalda nüfusu olan il olarak yer almaktadır.

i̇lin yıllara göre nüfusları

konum

i̇klim 

i̇l genelinde karasal iklim hakim olup; kışlar uzun, sert ve kar yağışlıdır. yıllık ortalama sıcaklığı 3,7 °c olup, kışın –30,0 °c’nin altına iner. türkiye’nin kuzeydoğusunda yer alan ardahan’a yılda ortalama 550 mm yağış düşer. sonbaharın ilk soğukları eylül ayının sonunda başlar, ilkbaharda mayıs ayının ortalarına kadar devam eder.

i̇lin batı ve kuzeyinde daha çok türkiye'de karadeniz iklimi'nin özellikleri görülür. bu özellik bitki örtüsünde de kendini gösterir. 
batı ve kuzeyde özellikle posof ilçesi ile artvin’e komşu olan yörelerde ormanlıklar ve çalılar yer alırken, ardahan'ın güney kesimlerinde çayır ve meralar yaygınlık göstermektedir.

göle ovasında kışlar ağır geçer. bu saha türkiye’nin en soğuk yerlerinden sayılan sarıkamış’a oranla daha soğuktur. her tarafı yüksek dağlarla çevrilmiş çanak biçimindeki ovada kışın hava akımı az olur. bu durumda soğuyan ve ağırlaşan hava aşağıya doğru hareket eder ve sıcaklık kaybına uğrayarak dondurucu bir hal alır. böylece toprak örtüsü ve bataklıklar donar. ovayı kuşatan ve biraz esinti gören dağların yamaçları daha az soğuktur. kış aylarında bazen ovanın içerisini kalın bir sis tabakası örter ve etrafındaki dağlardan bakılınca burası adeta bir deniz gibi gözükür. bu ovaya kışın en soğuk rüzgâr kuzeybatıdan gelir ve buna "ardahan yeli" denir.

etrafı dağlarla çevrili olan ve ortalama 1500 m yükseklikte posof i̇lçemizde ise doğu karadeniz ikliminin sert şekli hüküm sürer. burada mikro-klima tipi iklim hakim olup, kışlar yağışlı, yazlar ise sıcak geçmektedir. bu iklimin en belirgin özelliği yağışlarıdır. bu alana her mevsimde yağış düşer. sahada altı ay kış mevsimi yaşanır. bu esnada yağışlar hep kar halindedir ve boldur. mayıs'a kadar kar yağdığı da olur. i̇lkbaharda ve sonbaharda sisler oluşur. yaz mevsimi esnasında yağmur eksik olmaz. sıcaklık yağışlardan ve havanın sık sık bulutlu kalışından etkilenir. yaz mevsimi adeta bir ilkbahar serinliğindedir. durum böyle olunca buralarda geniş ormanların varlığı kendiliğinden oluşur. açık kalan yerler ve vadiler devamlı bir yeşillik içerisindedir.

yönetim 

i̇llerde protokolde ilk sırada yer alan vali, merkezi yönetimi temsil eder ve cumhurbaşkanı tarafından atanır. büyükşehir dışındaki illerde yerel yönetim, şehirler düzeyindedir. belediye başkanı, belediye sınırları içinde kalan seçmenin oy çokluğu ile seçilir. ayni seçmen i̇lçe belediye meclisi için de oy kullanarak ilçelerin belediye meclisleri oluşturur. i̇ldeki bütün seçmenler ayrıca il genel meclisi için de oy kullanarak, i̇l genel meclisinin oluşumunu sağlarlar.

i̇l genel meclisi ve belediye meclisi üyelikleri için yapılan seçimlerde, onda birlik baraj uygulamalı nispi temsil sistemi, belediye başkanlığı seçiminde ise çoğunluk sistemi uygulanır i̇l genel meclisi ve belediye meclisi üye sayıları ilçe nüfusuna göre, kontenjandan kalan sayıların partilere dağılımı ise d'hondt sistemine göre belirlenir (kanun:2972-madde:23)

i̇l genel meclisi, i̇l özel i̇daresinin karar organıdır, başkanını üyeleri arasından gizli oyla seçer. ayrıca, i̇l genel meclisi kendi içinden gizli oyla bir yıl görev yapacak 5 kişilik i̇l encümenini seçer.

merkezi yönetim, vali ve i̇l müdürlerinden oluşur. i̇l özel i̇daresi (i̇l genel meclisi ve i̇l encümeni) seçilmişlerden oluşur, ancak vali başkanlığında görev yapar. yerel yönetim ise belediye başkanları ve belediye meclislerinden oluşur.

ardahan valisi, 1984-elazığ doğumlu hayrettin çiçek'dir. ağustos 2023/376 sayılı kararla, şahinbey kaymakamı iken atanmıştır.

ardahan belediye başkanı, 1963-hanak doğumlu faruk demir(chp), 31 mart 2019 seçimlerinde %51,20 oy oranıyla seçilmiştir.

2019 türkiye yerel seçimleri sonuçlarına göre ardahan i̇l genel meclisi üye sayısı, 7 ak parti, 6 chp ve 1 bağımsız olmak üzere 14’dür. ardahan belediye meclisi ise 9 chp ve 6 ak parti olmak üzere 15 üyeden oluşur.

2018 türkiye genel seçimleri sonucuna göre ardahan'ın  türkiye büyük millet meclisi'ndeki üyelerinin siyasi partilere dağılımı: 1 bağimsiz (milletvekili seçim döneminde chp'den aday olmuş ve milletvekili seçilmiştir, 2018'de cumhuriyet halk partisi'nden ihraç edilmiştir. şu an (27. dönem) görevini bağımsız bir şekilde sürdürmektedir.)  ve 1 ak parti'dir. şu anda bağımsız aday olan öztürk yılmaz, 27. ve 26. milletvekili seçimlerinde chp'den aday olmuş ve bir tam dönem milletvekilliğini chp'den yapmıştır. günümüzün dönemi olan 27. dönemin ak parti milletvekili ise orhan atalay'dır.

ekonomi 

ardahan ilinde çayır-mera alanlarının fazla olması, sanayi merkezlerinin ilden uzak olması ve diğer nedenlerle ardahan ilinde tarım ve hayvancılık faaliyetleri öne çıkmıştır.

i̇l genelinde tarımsal faaliyetlerden çok hayvancılık faaliyetleri öne çıkmaktadır.  elma, armut, mısır, vişne gibi tarım ürünlerinin tamamına yakını posof ilçesinde yetiştirilmektedir.

i̇l genelinde buğday, arpa gibi tahıl ürünleri yetiştirilmektedir. ancak endüstriyel tarım yapılmamaktadır.

tarım ürünlerinin tamamına yakını organiktir.

ardahan ili, iklim durumu, çayır ve meraların varlığı gibi nedenlerle hayvancılığa elverişli bir yapıdadır. i̇klim şartları yem bitkisi üretimine elvermektedir.

i̇l genelinde büyük ve küçükbaş hayvancılık, mera hayvancılığı şeklinde yapılmaktadır. ardahan’da çok sayıda kümes hayvanı beslenmektedir. en çok beslenen kümes hayvanı kazdır. kaz dışında tavuk, ördek ve hindi de beslenmektedir.

spor

2018-2019 sezonu sonunda, serhat ardahanspor, bal (bölgesel amatör lig) de küme düşmüştür.. ardahan gençlik spor voleybol bölgesel erkekler ligine katılmıştır.

ziraat türkiye kupası'nda serhat ardahanspor ilk turda elenmiştir.                               

futbol maçları 2.340 kişilik 80'inci yıl şehir stadyumunda yapılmaktadır. i̇l merkezinde 450 kişilik k.karabekir kapalı spor salonu bulunmaktadır. ayrıca yarı olimpik kapalı yüzme havuzu da bulunmaktadır. şehir merkezine 22 km uzaklıkta yalnızçam kayak merkezi vardır.

kaynakça

dış bağlantılar 

 t.c.ardahan valiliği
 t.c.ardahan belediyesi