I. Hattuşili

i. hattuşili (hattušili) hitit devletinin eski krallık dönemindeki başarılı krallarından biridir. yaklaşık olarak mö 1650-1620 yıllarında hüküm sürdüğü düşünülmektedir. hattuşa şehri i. hattuşili tarafından hitit başkenti haline getirilmiştir. hitit sarayına kuzey suriye şehirlerinden katipler getirterek hititlerde yazılı arşivler oluşturulması geleneği de i. hattuşili ile başlar.

hükümdarlığı 
i. hattuşili ile ilgili bilgiler boğazköy'de bulunmuş çeşitli yazılı tabletlerden bilinmektedir. i. hattuşili'nin yıllıkları olarak bilinen doküman hattuşili'nin en az 5 yıllık bir dönemini kapsar. ayrıca hattuşili bildirisi olarak bilinen dokümanda da hattuşili'nin ölüm döşeğindeyken  yerine torunu murşili'yi kral olarak ataması ve hitit meclisine verdiği öğütler anlatılmıştır.

bir dokümanda hattuşili kendisini "büyük kral, tabarna,  hatti kralı, kussarlı adam, ... tavananna'nın erkek kardeşinin oğlu" şeklinde tanıtır. buradan hattuşili'nin soyunun tıpkı beylikler dönemindeki krallar pithana ve anitta gibi kussara şehrinden geldiği anlaşılır. bahsedilen tavananna eğer bir önceki kral labarna'nın kraliçesi olarak bilinen tavananna ise, hattuşili tahta kraliçe'nin yeğeni olarak geçmiştir. normalde krallığın babadan oğula geçiyor olması hattuşili'nin tahta çıkışının problemli olduğu şeklinde yorumlanabilir.

hititli katip tarafından "hattuşili'nin yiğit faaliyetleri" şeklinde etiketlenmiş olan yıllıklarında beş yıl boyunca yaptığı seferler özetle şöyledir:

 1. yıl: sanahuitta şehrine sefer yapmış ama şehri yık(a)mamış, daha sonra kuzeydeki zalpa şehrini ele geçirerek pek çok ganimet getirmiştir. 
 2. yıl: alalah, varsuva (veya ursu), ikakali ve tashiniya şehirlerini ele geçirerek yıkmış, ve sarayını ganimetle doldurmuştur. 
 3. yıl: önce batı anadolu'daki arzava topraklarına sefer yapmış, ancak arkasından hurrilerin doğudan saldırısı üzerine hatti topraklarında isyanlar başlayınca geri dönerek önce nenassa, ardından ulma (veya ullama) ve salliahsuwa ülkelerini yendikten sonra hattuşa'ya dönmüştür.
 4. yıl: altı aylık bir kuşatmadan sonra sanahuitta şehrini ele geçirmiş, daha sonra da appaya, taksanaya, parmanna, alha şehirlerini yenmiştir.
 5. yıl: zaruna ülkesini yenip yıktıktan sonra, halep ile ittifak yapan hassuwa'nın ordularını yenmiş, ve fırat nehrini geçerek hassuwa ülkesini yağmalamıştır. hassuwa ülkesinde çeşitli diğer şehirleri de ele geçirdiğini ve arasında 2 araba dolusu gümüşün de bulunduğu ganimetler ele geçirdiğini, başka şehirlerin de hediyeler gönderdiğini belirtmiştir. hattuşili burada kendisini 3.ncü bin yılda mezopotamya'da yaşamış ve sonraki devirlerde efsanevi bir üne kavuşan kral sargon'a benzetir. fırat nehrini onun gibi geçtiğini ama sargon'un bir şey yap(a)madığı hahha şehrini kendisinin yendiğini söylemiştir.

i. hattuşili'nin kuzey suriye'deki seferlerinde bazı şehir devletleriyle ittifaklar yaparak diğerlerina karşı savaştığı, tikunani şehri kralı tunip-teşup ile yaptığı bir antlaşma metininden anlaşılmaktadır. halep ve alalah şehirlerini ele geçirerek o dönemin güçlü bir krallığı olan yamhad ülkesini yıkmıştır.

suriye seferleriyle bu bölgedeki şehirlerden akatça bilen katipleri hattuşa'ya getirtmiş ve anadolu'da asur kolonileri döneminde geçici bir süre kullanılan yazı kültürünün tekrar başlamasını sağlamıştır.

başkentini yıllıklarda bahsedilen yıllardan daha önce hattuşa'ya taşımış olmalıdır. daha önceki merkez büyük ihtimalle kussara şehridir. hattuşili ismi 'hattuşalı', 'hattuşa şehrinden' manasına gelir. dolayısıyla kral kendi ismini hattuşili olarak hattuşa şehrini aldıktan sonra değiştirmiş olmalıdır. kimi dokümanlarda kendinden sadece labarna (veya tabarna) diye bahsediyor olması orijinal isminin selefi gibi labarna olabileceği şeklinde yorumlanmıştır.

i. hattuşili'nin eşi kraliçe kaddusi'dir. hattuşili, hükümdarlığı sırasında önce oğlu huzziya'yı daha sonra kızkardeşinin oğlu "genç" labarna'yı veliaht olarak ilan etmiş ancak oğullarının ve kızlarının sadakatsizlikleri ve tahtı erkenden ele geçirmek için ayaklanmaları sebebiyle bunları azlederek, torunu murşili'yi tahta aday göstermiştir. murşili'ye şöyle nasihat verir:

"bugüne kadar ailemden kimse benim isteklerimi kabul etmedi. ama sen, murşili, şimdi benim oğlumsun, ve sen kabul etmelisin. babanın sözünü dinle. babanın sözünü dinlediğin sürece, ekmeği yemeye suyu içmeye devam edeceksin. ... ben sana sözlerimi aktardım. sözlerim ve bilgeliğim kalbine iyice yerleşsin diye bu tableti sana her ay okusunlar. tebaamın ve soylularımın üzerinde adaletle hüküm sür."

hattuşili henüz yaşı küçük olan murşili'yi panku'ya (hitit ileri gelenlerinden oluşan meclis) emanet ederek onu korumalarını ve üç yıl sonra seferlere çıkarmaya başlamalarını söyler. hattuşili büyük ihtimalle bu dokümanın yazılmasından kısa bir süre ölmüştür. hattuşili'nin isteği doğrultusunda i. murşili hitit kralı olur.

kaynakça 
 brandau, b. & schickert, h. (2003) hititler, ankara: arkadaş yayınları.
  bryce, t. (2005) kingdom of the hittites, 2nd edition, oxford; oxford university press.
  klengel, h. (1999) geschichte des hethitischen reichs, leiden: brill.

notlar

ayrıca bakınız 
 hitit kralları listesi
 hitit i̇mparatorluğu

dış bağlantılar 
 *i. hattuşili'nin hükümdarlığı

hitit kralları
hattuşa
mö 16. yüzyıl liderleri