Matematikte, bilimde ve mühendislikte kullanılan Yunan harfleri

yunan harfleri; matematikte, bilimde ve mühendislikte ayrıca sabitler ve özel fonksiyonlar için sembollerle matematiksel notasyonun yapıldığı her yerde, özellikle belirli nicelikleri temsil eden değişkenler için kullanılır. bu bağlamda, büyük ve küçük harfler farklı ve alakasız şeyleri simgelerler. latin harfi biçimindeki yunan harfleri genellikle kullanılmazlar: büyük a, b, e, h, i, k, m, n, o, p, t, x, y, z gibi. "i, o ve u" latin harflerine yakından benzediklerinden, küçük ι (iota), ο (omikron) ve υ (ipsilon) nadiren kullanılır. bazen yunan harflerinin değişik fontları matematikte bambaşka semboller için kullanılır, özellikle de φ (fi) ve π (pi).

matematiksel finansta, belirli yatırımların riski yunan harfleri ile gösterilen değişkenlerle ifade edilir.

türkçe konuşan matematikçilerin çoğunluğu tarafınca harflerin isimleri okunurken ne modern ne de eski telaffuz kullanılır, türkçeye uygun telaffuz yapılır. örneğin, β harfi βῆτα[vita] yerine "beta" olarak söylenir.
diğer diller için de geçerlidir, en bilinen örnekler arasında amerikan i̇ngilizcesinde [beyta] ve i̇ngiliz i̇ngilizcesinde [bita] olarak telaffuz edilmesi yer alır.

tipografi

matematikte kullanılan yunan harfleri sıradan bir yunanca metinde kullanılanlardan farklıdır çünkü diğer harflerle birleşmek için değil, tek tek yazılmak için tasarlanmışlardır. ayrıca bu harfleri normalde günümüz yunan tipografisinde kullanılmayan çeşitli biçimlerde kullanan kimseler de vardır.

opentype yazı tipi biçimi, matematiksel (yunanca olmayan) içeriklerde yunan harfini temsil eden karakterleri tanımlayan 'mgrk' ya da "matematiksel yunanca" denen bir özelliğe sahiptir.

aşağıdaki tablo yunan harflerinin tex ve html gösterimini sunuyor. tex gösteriminde kullanılan yazı tipi italiktir. bu da değişkenlerin italik yazılması gerektiği ortak görüşüne paraleldir. yunan harfleri genellikle matematiksel formüllerde değişken olarak kullanıldığından matematik içeren çalışmalarda tex gösterimine benzeyen bir yunan harfi ile karşılaşılma ihtimali daha yüksektir.

i̇simler türk bilim insanlarının telaffuzuna göre yazılmıştır.

yunan harfiyle gösterilen kavramlar

αα (alfa)
α ile temsil edilenler:
 üçgenin ilk açısı, a kenarı karşısı
 β diğerini temsil etmek üzere ikinci dereceden bir denklemin kökü
 elektronikte iki kutuplu (bipolar) jonksiyon transistörde emiter akımın kollektör akıma oranı
 bir sonucun anlamlılık seviyesi
 istatistikte hatalı ret, doğru olan bir hipotezin reddi ("i.tip" hata)
 enflasyonu bir puan düşürebilmek için feda edilen üretim miktarının, feda oranı, çarpmaya göre tersi
 fizikte ince yapı sabiti
 bir hava taşıtının hücum açısı
 alfa parçacığı (he2+)
 fizikte açısal ivme
 doğrusal genleşme katsayısı
 ısıl yayınım(termal difüzyon)
 alfa karbon, organik kimyada fonksiyonel grubun bağlı olduğu ilk karbon
 amino asitlerde karboksil grubu ile ilk bağ yapan bel kemiği karbon, α-karbon
 gökölçümde sağ açıklık
 bir takımyıldızdaki en parlak yıldız
 malzeme biliminde çok sayıda faz ve demir tuzu
 yatırımda hisse değeri artışı
 lambda kalkülüsünde kukla değişken değiştirmek, α-dönüşümü

ββ (beta)
β beta fonksiyonunu temsil eder
β ile temsil edilenler:
 mutlak sıcaklık ile ters orantılı olan termodinamik beta, k boltzmann sabiti ve t mutlak sıcaklık olmak üzere (kbt)−1 ifadesine eşittir.
 üçgenin ikinci açısı, b kenarı karşısı
 α diğerini temsil etmek üzere ikinci dereceden bir denklemin kökü
 elektronikte iki kutuplu (bipolar) jonksiyon transistörde kollektör akımın ana akıma oranı (akım artışı)
 istatistikte hatalı kabul, yanlış olan bir hipotezin kabulü ("ii.tip" hata)
 matematiksel finansta hisse senedinin pazar riski ölçüsü, beta katsayısı
 uçağın kayma açısı, yönlü hücum açısı
 gezegen dinamiklerinde enlem ve coriolis etkisi kaynaklı sapmaların birinci dereceden etkileri
 beta parçacığı (e-)
 ses şiddeti
 özel görelilikte ışık hızının hıza bölümü
 beyinde ya da bilişsel bilimde beta beyin dalgaları
 gökölçümde tutulum koordinat sistemi
 plazma fiziğinde plazma basıncının manyetik basınca oranı
 lambda hesaplamasınde ifadeyi farklı bir biçimde yazmak, β-indirgemesi

γγ (gama)
γ ile temsil edilenler:
 telekomünikasyon veya iletim hattının yansıma katsayısı
 dalga kılavuzunda optik modunun hapsedicilik faktörü
 gama fonksiyonu, faktöriyelin genelleştirilmişi
 üst eksik gama fonksiyonu
 modüler grup, doğrusal kısmi dönüşümler (möbius dönüşümleri) grubu
 gama dağılımı, gama fonksiyonu kullanılarak tanımlanmış bir sürekli olasılık dağılımı
 matematiksel finansta pahaya ikinci dereceden hassaslık
 ikinci tür christoffel sembolleri (riemannyan metrikten türetilmiş tensör benzeri kavram)
 çizgede komşu köşe
 yığın yapılı otomatın örgün tanımında yığın alfabe
 γ ile temsil edilenler:
 yapı mühendisliğinde yüklere ve malzemelere uygulanan kısmi güvenlik faktörleri
 maddelerin özağırlığı
 alt eksik gama fonksiyonu
 üçgenin üçüncü açısı, c kenarı karşısı
 matematikte euler-mascheroni sabiti
 gama ışını ve foton
 termodinamikte ısı sığası oranı
 özel görelilikte lorentz faktörü
 sönümleme sabiti (kg/s)

δδ (delta)
δ ile temsil edilenler:
 sonlu fark
 fark işleci
 simetrik fark
 laplace işleci
 harita mühendisliğinde dairesel eğrinin kavisini sınırlayan açı
 ters matriksin determinantı
 verilen bir çizgede herhangi bir köşenin maksimum derecesi
 verilen bir değişkende fark ya da değişim, ör. ∆v hızdaki değişim ya da fark demektir
 matematiksel finansta pahaya olan hassaslık
 astronomik birim ile dünya'ya uzaklık
 bir kimya formülünde ısı
 kökleri belirleyen kökler formülünde diskriminant
 iki nüfus ortalamasının ortak olmayan(non-pooled) istatistiksel hipotez sınamasında serbestlik derecesi
δ ile temsil edilenler:
 yüzde hata
 varyasyonlar hesabında bir varyasyon
 kronecker delta fonksiyonu
 feigenbaum sabitleri
 matematiksel finansta faiz kuvveti (birikim fonksiyonunun doğal logaritmasının zamana göre değişim oranı)
 dirac delta fonksiyonu
 farmakolojide enkefalinlerin en yüksek birleşme eğilimi gösterdiği reseptör
 malliavin kalkülüsünde skorokhod integrali, stokastik analizin alt disiplinlerinden biri
 verilen bir çizgede herhangi bir köşenin minimum derecesi
 kısmi yük. kimyada δ− negatif kısmi yükü, δ+ pozitif kısmi yükü temsil eder (ayrıca bkz. çözünme)
 atom çekirdeğinin kimyasal kayması
 gökölçümde dik açıklık
 bilgisayar malzeme biliminde turner fonksiyonu
 makroekonomide amortisman
 istatistikte merkezsizlik ölçümü

εε (epsilon)
ε ile temsil edilenler:
 küçük pozitif bir nicelik; bkz. limit
 regresyon analizinde rastgele bir hata
 bir hatanın mutlak değeri
 kümeler kuramında  dizisinin limit sıralı
 bilgisayar biliminde boş bir karakter dizisi
 levi-civita sembolü
 elektromanyetizmada yalıtkan madde geçirgenliği
 emisyon (ışıma gücü)
 sürekli ortamlar mekaniğinde şekil değiştirme
 geçirgenlik
 gökölçümde eksen eğikliği
 ekonomide elastikiyet
 olasılık kuramı ve istatistikte beklenen değer
 elektromotor kuvvet
 kimyada kromoforun, maddenin renginden sorumlu kısım, molar soğurganlık katsayısı
kümelerde elemanıdır sembolü, ∈, ε(epsilon) harfine istinaden verilmiştir.

ϝϝ (digama)

ϝ bazen digama fonksiyonunu temsil etmek için kullanılır yine de genellikle onun yerine, neredeyse aynı olan, büyük f kullanılıyor.

ζζ (zeta)
ζ ile temsil edilenler:
 riemann zeta fonksiyonu ve diğer zeta fonksiyonları
 polimer dinamiklerinde akmazlık sürtünme katsayısı
 sönümleme oranı
 akışkan dinamiklerinde bağıl dikey vortisite

ηη (eta)
η ile temsil edilen:
 istatistiksel mekanikde ludwig boltzmann'ın h teoreminin ("eta" teoremi) eta fonksiyonu
η ile temsil edilenler:
 ortamın gerçek alternatif akım direnci (genellikle vakumun)
 istatistikte gerileme katsayısı
 ekonomide elastikiyetler
 akışkan dinamiklerinde mutlak dikey vortisite (bağıl dikey vortisite + coriolis etkisi)
 kırılma indisi
 bir mezon tipi
 akmazlık
 verimlilik(istatistik) 
 verimlilik(fizik ve mühendislik)
 görelilikte minkowski metrik tensörü
 iletişim sistemi modellerinde gürültü

θθ (teta)
θ ile temsil edilenler:
 büyük o gösterimi ile ilgili asimptotik sıkı sınır
 matematiksel finansta zamanın geçişine hassaslık
 θ (küme kuramı)nda belirli bir sıral sayı
θ ile temsil edilenler:
 geometride düzlem açı
 silindiriknde xy-düzleminde x ekseni ile yapılan açı (matematik)
 küresel koordinat sisteminde z ekseni ile yapılan açı (fizik)
 termodinamikte potansiyel sıcaklık
 güvenilirlik mühendisliğinde hatalar arası ortalama süre
 toprak biliminde topraktaki su miktarı
 dbye sıcaklığı
 matematiksel istatistikte bilinmeyen parametre
 teta fonksiyonları
bazen de el yazısında sıklıkla kullanılan ϑ("betik teta"), tetanın işlek biçimi, ile temsil edilen:
 sayılar kuramında ilk chebyshev fonksiyonu

ιι (iota)
ι ile temsil edilenler:
 aplde dizin üretici fonksiyon (⍳ biçiminde)
 görüş hattına göre yörünge eğikliği, kütle çekimsel dalga kaynaklarını tanımlarken

κκ (kappa)
κ ile temsil edilen:
 kappa sayısı
κ ile temsil edilenler:
 von kármán sabiti
 kappa eğrisi
 sayısal analizde bir matriksin kondisyon sayısı
 çizge kuramında bir çizgenin bağlanabilirliği
 yalıtkanlık sabiti 
 ısıl iletkenlik (genellikle küçük k)
 ısıl yayınım
 yay sabiti (genellikle küçük k)
 termodinamikte ısı sığası oranı (genellikle γ)
 farmakolojide enkefalinlerin en yüksek birleşme eğilimi gösterdiği reseptör

λλ (lambda)
λ ile temsil edilenler:
 sayılar kuramında von mangoldt fonksiyonu
 birinci derece mantıkta mantıksal çıkarımın aksiyomatik yönteminde mantıksal aksiyomlar kümesi
 kozmolojik sabit
 bir baryon çeşidi
 doğrusal cebirde özdeğerlerin çapraz matriksi
 elektromanyetizma bir malzemenin geçirgenliği
λ ile temsil edilenler:
 elektromanyetik ışınımın dalga boyu
 ışınetkinlikte (radyoaktivite) bozunum sabiti
 lambda hesaplamasında fonksiyon ifadeleri
 doğrusal cebirde genel bir özdeğer
 olasılıkta bir poisson dağılımının beklenen olay sayısı
 kuyruk kuramında geliş oranı
 bir üssel dağılımda ortalama ömür ya da oran parametresi (genellikle istatistik, fizik ve mühendislikte)
 güvenilirlik mühendisliğinde başarısızlık oranı
 orta ya da ortalama değer (olasılık ve istatistik)
 füzyon entalpisi
 matematiksel optimizasyon yönteminde lagrange çarpanı, ekonomide gölge fiyat olarak bilinir
 bir lebesgue ölçülebilir kümesinin hacmini ya da ölçümünü ifade eden lebesgue ölçümü
 jeodezide boylam
 doğrusal yoğunluk
 gökölçümde eliptik boylam
 sayılar kuramında liouville fonksiyonu
 sayılar kuramında carmichael fonksiyonu
 bir mikrolitreye (1 μl) ya da bir milimetre kübe (1 mm³) eşit hacim ölçüm birimi
 biçimsel dilbilgisinde boş dizi

μμ (mu)
μ ile temsil edilenler:
 sayılar kuramında möbius fonksiyonu
 bir temsil modülünün halka temsili (bkz. temsil kuramı)
 olasılık ve istatistikte anakütlenin orta ya da beklenen değeri
 ölçüm kuramında ölçüm
 mikro-, 10−6yı (milyonda bir) gösteren bir si öntakısı
 fizikte sürtünme katsayısı
 kuyruk kuramında hizmet oranı
 fizikte dinamik akmazlık
 elektromanyetizmada manyetik geçirgenlik
 bir müon
 indirgenmiş kütle
 yoğun madde fiziğinde kimyasal potansiyel
 plazma fiziğinde iyon hareketliliği

νν (nu)
ν ile temsil edilenler:
 fizikte frekans, hertz olarak (hz)
 istatistikte serbestlik derecesi
 malzeme biliminde poisson oranı
 bir nötrino
 akışkanlarda kinematik akmazlık
 kimyada stokiyometri katsayısı
 matematikte sıfır uzay boyutu

ξξ (ksi)
ξ ile temsil edilenler:
 asıl riemann ksi fonksiyonu, edmund landau değiştirmeden önce riemann küçük ksi fonksiyonu, ξ, ile gösteriliyordu.
 istatistiksel mekanikte bulunan büyük kanonik topluluk
 bir baryon çeşidi
ξ ile temsil edilenler:
 asıl riemann ksi fonksiyonu
 riemann ksi fonksiyonunun değiştirilmiş tanımı, edmund landau tarafından yapıldı ve halen aynı.
 rassal değişken
 tepkimenin ilerlemesi
 eşevrelilik uzunluğu
 sönümleme oranı
 evrensel küme

οο (omikron)
ο ile temsil edilen:
 büyük o gösterimi (büyük o ile temsil edilebilir)
ο ile temsil edilen:
 küçük o gösterimi (küçük o ile temsil edilebilir)

ππ (pi)
π ile temsil edilen:
 matematik ürün operatörü
 bir uçak
 osmotik basınç
π ile temsil edilen:
 arşimet sabiti (pi sayısı)
 asal sayı sayma fonksiyonu
 mikroekonomide kâr
 makroekonomide enflasyon
 markov zinciri durum dağılımı
 bir kovalent bağ türü (pi bağı)
 parçacık fiziğinde bir pion
 istatistikte, nüfus başarı oranı
 elektoronikte küçük sinyal modeli türü
 cebirde veri
ϖ ile temsil edilir:
 akışkan dinamiği içinde bir dalganın açısal frekansı
 gök mekaniğinde pericenter boylamı
 kozmolojide comoving mesafesi

ρρ (rho)
ρ ile temsil edilen:
 analitik sayılar teorisindeki gegenbauer işlevlerinden biri
ρ ile temsil edilen:
 analitik sayılar teorisindeki gegenbauer işlevlerinden biri
 dickman fonksiyonu
 bir kutupsal, küresel, silindirik koordinat sistemi yarıçapı
 istatistikte korelasyon katsayısı
 matematiksel finansda faiz oranı duyarlılığı
 yoğunluk
 özdirenç
 apl'de operatörleri yeniden şekillendirmek
 kuyruk teorisinde kullanımı
 doğrusal cebirde rank

σσ (sigma)
σ ile temsil edilen:
 toplam sembolü
 kovaryans matrisi
 dilbilgisinde terminal semboller
σ ile temsil edilen:
 stefan-boltzmann sabiti
 aritmetikte divisor fonksiyonu
 karmaşık sayıların bir parçası s = σ + i t
 sonlu grupların teoride bir permütasyon işareti
 nüfu standart sapması
 kovalent bağ çeşidi (sigma bağı)
 ilişkisel cebirde bir seçim operatörü
 mekanikte gerilim
 özdirenç
 konum yoğunluğu
 nükleer kesit
 belirsizlik
 problem yönetim kullanımı
 mikroparçacıklarının yüzey yük yoğunluğu

ττ (taf)
τ ile temsil edilen:
 tork, mekanikte dönme kuvveti
 tau leptonu
 üstel bozunma sabitinde bir ömür boyu.
 herhangi bir alette zaman sabiti
 görelilik'te uygun zaman
 bir dönüş
 kendall tau katsayısı, i̇statistikte korelasyon katsayısı değeri
 ramanujan'ın tau fonksiyonu
 bir donukluk ölçüsü
 yansıma teorisinde iç içe geçmiş uygulama
 mekanikte kaydırıcı kuvvet gerilimi
 geçiş sisteminde bir adım
 lambda hesabında bir tür değişken
 yol eğriliği
 belirli bir topoloji
 biyokimyada mikro tübüllerin protein ilişkisi
 altın oran
 yüksek bileşik numaralarının bölenler sayısı
 2π

υυ (ipsilon)
υ ile temsil edilen:
 upsilon mezonu
υ ile temsil edilen:
 frekans

φφ (fi)
φ ile temsil edilen:
 fizikte çalışma fonksiyonu; metalden elektron koparmak için gerekli foton enerjisi
 manyetik akı
 istatistikte birikimli dağılım fonksiyonu
 fenil grubu
 altın oranın çarpmadaki tersi.
 entegre bilgi kuramında entegre değeri.
 not: boş küme sembolü, , φ'ye benzerdir fakat aynı değildir.
φ ile temsil edilen:
 altın oran
 totient fonksiyonu
 analitik uzayda holomorf haritası
 karmaşık sayı argümanuı
 açı değeri
 jeodezide enlem
 bir sayıl alan
 radyant güç
 elektrik potansiyeli
 olasılık yoğunluk fonksiyonu
 syntaxta bir bdüğüm özelliklerini veren sözdizimsel düğümün bir özelliği.
 bir teknenin çapı
 malzemelerin kapasitesinin azaltma faktörü

χχ (khi)
χ ile temsil edilen:
 khi dağılımı
 çizge kuramında çizgenin kromatik sayısı
 cebirsel topolojide euler karakteristiği
 periyodik tabloda elektronegatiflik
 rabi frekansı
 temel parçacığın spinoru
 fourier dönüşümü
 dirichlet karakteri
 kalman filtresinde sigma vektörü
 mol kesri
 matematikte gösterge işlevi karakteristiği

ψψ (psi)
ψ ile temsil edilen:
 su potansiyali
 kombinatoryal mantıkta dörtlü kombinatoryal
ψ ile temsil edilen:
 schrödinger denkleminde dalga fonksiyonu
 akışkan dinamiğinde akım fonksiyonu
 araç dinamiğinde yaw açısı
 x-düzlemiyle tanjant arasındaki açı
 karşılıklı fibonacci sabiti
 ikinci chebyshev fonksiyonu
 poligama fonksiyonu
 yapı mühendisliğinde yük kombinasyonu faktörü
 psikoloji biliminin sembolü

ωω (omega)
ω ile temsil edilen:
 elektrik direncinin si birimi, ohm
 açısal hız / radyan frekansı
 the right ascension of the ascending node in celestial mechanics
 bir maddenin dönme hızı
 omega sabiti 0.5671432904097838729999686622...
 büyük o gösteriminde bir asimptotik
 olasılık kuramında olası farklı sistem durumlar
 a solid angle
 omega baryon
 aritmetik işlevde asal güç ayrışması
 friedmann denklemlerinde yoğunluk parametresi
ω ile temsil edilen:
 açısal hız / radyan frekansı
 gök mekaniğinde periapsis argümanı
 karmaşık sayıların birlik küp kökü, ω²,
 diferansiyellenebilirlik sınıfı (i.e. )
 ilk sonsuz sıral sayı
 omega mezonu
 doğal sayılar kümesi (veya , n )
 büyük o gösteriminde bir asimptotik
 olasılık kuramında deneyin olası sonucu
 dikey hız
 aritmetik işlevde asal güç ayrışması [ω(n), ω(n), νp(n)] sayının farklı asal çarpanlarını  sayma
 bir diferansiyel formu (analitik uzay)
 ϖ sembolü, π'nin grafik değişkeni, bazen omega ile gösterilir.
 ω yunan alfabesindeki son harfdir bu nedenle bazen karbon atomu zincirindeki son karbon atomu ω (omega) ile gösterilir.

ayrıca bakınız 
 yunan alfabesi
 matematik sembolleri

kaynakça

dış bağlanılar 
 sesli telaffuz kılavuzu

matematiksel gösterim