Ubıhça

ubıhça veya vubıhça (ubıhça: tʷaxəbza veya paxəbza) kuzeybatı kafkas dillerinden bir tanesiydi. 1992'de bu dili konuşan son kişi tevfik esenç'in yaşamını yitirmesiyle birlikte ölü dil hâline geldi. alfabesi yoktur.

etimoloji 
ubıh sözcüğü adigece "vub irmağı aşağısında oturanlar" anlamına gelen vıbıyıh deyiminden gelmiştir. ubıh dili "ubuh", "ubih", "ibıh", "wıbıh", "vubıh" ya da "wubıh" gibi değişik biçimlerde de yazılmaktadır. adigece özgün telaffuz biçimi "vıbıh" ya da "wıbıh" iken diğerleri rusça telaffuzundan aktarmadır.

ubıhlar ise kendilerine "kıyıda oturanlar" anlamına gelen pehı ya da tahe adını vermiş, dillerine de "karadeniz kıyısında oturanların dili" anlamına gelenleri yani pehıbze ya da tahebze demişlerdir. bze ubıh ve adige dillerinde "dil" demektir.

sesbilim

standart ubıhçanın sesbilimi
standart ubıhçanın ünsüz envanterinin uluslararası fonetik alfabe gösterimi aşağıda verilmiştir:

ubıhça 84 ünsüze karşın [a] ve [ə] olmak üzere yalnız iki ünlüye sahiptir.

karacalar ağzının sesbilimi
balıkesir'in karacalar köyünde yaşayan osman güngör tarafından konuşulan ve farklı özellikler gösteren bir ubıhça ağzı, 1960'lı yıllarda georges dumézil tarafından belgelenmiştir. karacalar ubıhçasının ünsüz envanterinin uluslararası fonetik alfabe gösterimi aşağıda verilmiştir:

gramer

i̇simler

çoğulluk 

ubıh isimleri çoğulluğu belirtmez ve çoğulluk gösteren tek durum ilişki eki olan -/na/ 'dır.  ancak çoğulluk fiilin köküyle (ör. /akʷən blas/ 'o arabanın içindedir' ve /akʷən blaʒʷa/ 'onlar arabanın içindedir') veya eklerle (ör. /akʲˈan/ 'gidiyor' ve /akʲˈaːn/ 'gidiyorlar') belirtilebilir.

kesinlik 

belirlilik artikeli /a/- önekidir (/atət/ 'o adam"). direkt olarak bir belirsizlik edatı bulunmamasına karşın türkçedeki "-in biri" edatının karşılığı olan /za/-(kök)-/ɡʷara/ kalıbı bulunmaktadır. (ör. /zanajnʃʷɡʷara/ 'gencin biri')

i̇smin hâlleri 

ubıhça'da iki adet temel hâl, dört adet temel olmayan hâl vardır. temel haller şunlardır: ilişkisel, mutlak. temel olmayan hâller ise şunlardır: zarf, bulunma, enstrümantal ve enstrümantal-komitatif.

i̇lişkisel hâl 
bu durum; ergatif, genitif ve datif işlevi görür. tekillikte -/n/, çoğunlukta -/nə/. bu hal, çoğulluk farkı barındıran tek haldir.

mutlak hâl 
yalın kökle belirtilir. geçişsiz fiilin nesnesini, geçişli fiilin direkt öznesini belirtir.  (ör. /tət/ 'bir adam')

zarf hâli 
-/n(ə)/; ismin durum, değişim ve oluş durumlarını bildiren ektir

bulunma hâli 
türkçedeki karşılığı -de/-da olan - ekidir.

enstrümantal hâl 
-, işin yapılmasına araç olan nesneyi belirtir.

enstrümantal-komitatif hâl 
-, "ile" manasına gelir.

diğer ekler 
sentetik datif oldukları kaydedilen ancak kendi başlarına birer hâl olmayan bir çift sonek de vardır: -/laːq/ '-a doğru' ve -/ʁaːfa/ 'için. ör. /aχʲə```laːq``` aːstadaw/ 'onu prense göndereceğim'.

sıfatlar 
sıfatlar isme eklenerek sonek gibi davranırlar: /tʃəbʒəja/ 'biber' kelimesi /pɬə/ 'kırmızı' kelimesiyle beraber /tʃəbʒəjapɬə/ 'kırmızı biber' olur.

zamirler 

"standart" zamirler, hızlı konuşma nedeniyle belirli konuşmacıların kullandığı varyasyonlarla birlikte görüntülenir. tüm konuşmacılar tevfik esenç'in /ʃaɬa/ kullanımını kınadılar ancak esenç'in tüm kayıtları ne olursa olsun /ʃaɬa/ içeriyor.

i̇yelik 

i̇yelik ekleri, kendi çoğul eklerine sahiptir. .

fiiller

uzlaşım 
1. yalın dışı hâlin belirteçleri, bir ismin ilişkisel bi önekten önceki uzlaşımını belirtmekle sınırlıdır ve 1. yalın dışı hâlin belirteçleri, yanlışca bulunma ve yönsel öneklerle değil, aynı zamanda basit yalın dışı veya datif, argümanlarla da uzlaşımı belirtmek için kullanılır.

i̇kinci kişi , atıfta bulunulan kişinin bir kadın olduğunu veya konuşmacının sözünü keserek yorum yaptığını göstermek için kullanılan arkaik bir zamirdir. son konuşmacıların erkek olması nedeniyle dilin ölümünden önce yok oldu.

üçüncü kişi uzlaşım belirteçleri, izlemesi gereken kurallar nedeniyle adil bir varyasyona sahiptir.

çoğul belirteçler, tekil 'nın silinebileceği ancak çoğul  silinemeyeceği durumalr dışında, tekil kurallarla aynı kurallara tabidir.

dinamik fiil çekimi 
dinamik ubıh fiilleri iki gruba ayrılır: basit zamanları içeren grup i ve türetilmiş muadil zamanları içeren grup ii. sadece karacalar lehçesi aşamalı zaman kullanır ve çoğul bilinmemektedir.

tekil-çoğul ayrım, özne, ergatif, tekil veya çoğul olduğunda kullanılır.

köşeli parantezler yutulmuş ünlüleri gösterir; parantez, sapın isteğe bağlı kısımlarını gösterir; ve kolon bir morfemin sınırını gösterir.

basit geçmiş zaman 
basit geçmiş zamanlı fiil tekil durumda - ile ve çoğul durumda - ile çekimlenir.

örnekler:

  – söylemek →  o söyledi
  – yemek →  o yedi
  – bilmek →  o bildi
  – gitmek →  o gitti

mişli geçmiş zaman 
tekil durumlarda - ile, çoğul durumlarda - ile çekimlenir.

örnekler:

  – söylemek →  demiş
  – yemek →  yemiş
  – bilmek →  bilmiş
  – gitmiş →  gitmiş

şimdiki zaman 
tekilde -, çoğulda - ile çekimlenir.

örnekler:

  – söylemek →  söylüyor
  – yemek →  yiyor
  – bilmem →  biliyor
  – gitmek →  gidiyor

gelecek i 
tekilde -, çoğulda -. kesinlik, dolaysızlık, yükümlülük veya niyet duygusu taşır.

örnekler:

  – söylemek →  söyleyecek
  – yemek →  yiyecek
  – bilmek →  bilecek 
  – gitmek →  gidecek

gelecek ii 
tekilde -, çoğulda -. geleceğin genel bir duygusunu ve aynı zamanda teşvik edici bir duyguyu iletir:  (gidelim!).

örnekler:

  – söylemek →  söyleyecek
  – yemek →  yiyecek
  – bilmek →  bilecek
  – gitmek →  gidecek

geçmiş zamanın hikayesi 
tekil, -, çoğul -.

örnekler:

  – söylemek →  söylemişti
  – yemek →  yemişti
  – bilmek →  bilmişti
  – gitmek →  gitmişti

şimdiki zamanın hikayesi 
tekil -, çoğuk -.

örnekler:

  – söylemek →  söylüyordu 
  – yemek →  yiyordu
  – bilmek →  biliyordu
  – gitmek →  gidiyordu

şartlı i 
tekil -, çoğul -.

örnekler:

  – söylemek →  söylerdi
  – yemek →  yerdi
  – bilmek →  bilirdi
  – gitmek →  giderdi

şartlı ii 
tekil -, çoğul -.

örnekler:

  – söylemek →  söyleyecekti
  – yemek →  yiyecekti
  – bilmek →  bilecekti
  – gitmek →  gidecekti

durgun fiil çekimi 
tüm lehçe ve konuşmacılarda yalnızca iki durgun zaman vardır: geçmiş ve şimdiki zaman.

görünüş 
ubıh zaman sistemindekilerin dışında beş temel görünüş vardır: rutin, yinelemeli, kapsamlı, aşırı ve potansiyel.

bir konuşmacı, kiplerle birlikte daha karmaşık yönleri iletmek için bu yönlerden birini diğeriyle birleştirebilir.

ruh hâli 
ubıhça'da on bir farklı ruh hâli vardır. gösteren; doğrudan, kibar ve empatik olmak üzere üç türü bulunan zorunluluk; potansiyel ve sinir bozucu olarak ayrılmak üzere istek; irrealis ve realis olarak ayrılmak üzere koşullu; ikili ve karmaşık olarak ayrılmak üzere soru.

gösteren 
bunun için bir belirteç yoktur.

zorunluluk ruh hâlleri 
zorunluluğun iki biçimi vardır: resmi, daha kibar bir zorunluluk ve doğrudan, kısa bir zorunluluk.

doğrudan 
doğrudan zorunluluk genellikle tekil kip belirteçinin ihmal edilmesidir

kibar 
bu, fiil köküne bir - soneki eklenerek oluşturulur. ancak bu bazen atlanır.

empatik 
bu, zorunlu bir fiilin sonuna - eklenerek oluşturulur.

i̇stek ruh hâlleri 
mevcut iki istem form vardır: potansiyel ve sinir bozucu istek.

potansiyel 
fiil köküne - soneki veya 'dan sonra gelen bir /aχ/ sonekiyle oluşturulur.

sinir bozucu 
- soneki.

şartlı ruh hâlleri 
realis ve irrealis olarak ayrılır.

realis 
- soneki.

i̇rrealis 
- soneki.

soru ruh hâlleri 
açık sorular - ile, kapalı sorular - ile oluşturulur.

varlık koşaçları

zarf-fiiller 

ubıh, karmaşık cümleleri iletmek için serbest bir zarf-fiil kullanımına sahiptir.

tarihçe 
ubıh dili, 1864'te ubıhların diğer çerkes toplulukları ile birlikte türkiye'ye sürülmelerinden önce, çerkesya'nın karadeniz kıyısında, kuzeyde şahe (şex-шэх) irmağından güneyde adler'e değin uzanan bir alana yayılmış ubıhlar tarafından konuşulmuştur. fransız lullié'ye göre, 1846'da sadece 1-2 köy halkı tarafından konuşulmaktaydı. lavrov'a göre de ubıhların bir bölümü, ubıhça dışında adığece ve ciget abhazcasını benimsemişti.

osmanlı'ya göç 

1864'te osmanlı türkiyesi'ne yapılan göçler sonucu ubıhların bir bölümü, diğer çerkeslerle birlikte, kuzey anadolu ve balkan topraklarına yerleştirildi, boşaltılan yerler ise gerilla tipi direnişlerin temizlenmesinden yani 1880 yılından sonra rus yerleşimine tahsis edildi. 1864'te orta laba irmağı soluna yerleştirilen ya da saklandıkları dağlardan sağ kurtulup kuban irmağı civarına yerleşmiş olan ubıhların çoğu ise, rus yönetiminin baskıları sonucu, özellikle 1878 yılından sonra, diğer adigelerle birlikte türkiye'ye göç etmiştir. bunun sonucunda kafkasya'da artık bir ubıh yerleşimi kalmamıştır. kafkasya'da kalmış ubıh sayısı 1880'de 80'e düşmüş, bu ubıhlar da, oralardaki şapsığ ve diğer adigelere karışmışlardır. örneğin i̇lk adige cumhuriyeti devlet başkanı aslan carıme ubıh asıllıdır.

balkanlara yerleştirilen ubıhların tamamı, 1878 berlin antlaşması gereğince, diğer çerkeslerle birlikte, osmanlı'nın asya ve afrika'daki topraklarına göç etti. ubıhça konuşmakta olan küçük kalıntı gruplar da şimdiki kocaeli'nin maşukiye köyü ile sakarya ilinin sapanca ilçesinin kırkpınar ve yanık köylerine yerleşti. ayrıca daha fazla sayıda olmak üzere manyas'ta yerel halkın boğaz, adigelerin psışha dedikleri kocaçay irmağı vadisi boyunca yukarı doğru sıralanan hacıyakup (hepsi ubıh), işıklar (birkaç hanesi ubıh), değirmenboğazı (hepsi ubıh idi), darıca (200 hane içinde en son 20 hanesi ubıh kalmıştı) ve hacıosman (ubıhça adı: lek'uaşe, hepsi ubıh) köylerine yerleştiler. ubıhların tamamı adigece, azı da adigece ile birlikte ubıhça konuşuyordu. kafkasya'da iken üç dil (adige, ubıh ve ciget dili) konuşan ubıhlar da vardı.

tükeniş 
ubıhça en son hacıosman köyü yaşlıları arasında konuşuluyor, diğer köylerin yaşlıları arasında biliniyor, ama artık konuşulmuyordu. hacıosman köyünden olup ubıh dilini konuşan son birey olarak kabul edilen tevfik esenç'in 8 (7?) ekim 1992'de ölmesiyle de ubıh dili bir ölü dil olarak sınıflandırılmaya başlandı. bugün sadece adigece konuşmakta olan ubıhlar, sakarya, balıkesir, bilecik, sinop, samsun, kahramanmaraş ve birçok ilde adigelerle beraber yaşamaktadır.

ubıh dili üzerine dirr, dumézil, mészaros, vogt ve özsoy gibi dilbilimciler çalışmalarda bulunmuşlardır. ubıh dilinin abhaz-adige dil grubu içindeki konumu ise halen araştırılmaktadır.

kaynakça

dış bağlantılar 
 http://www.omniglot.com/writing/ubykh.htm
 gülcan altan - setenay (ubıhça) 
 ubıhça şarkı -  ҳаҟоуп ҳара 

kuzeybatı kafkas dilleri
doğal diller
asya kökenli ölü diller
 
çerkesçe