22 Şubat 1962 Ayaklanması

22 şubat olayı; 1962'de, kara harp okulu komutanı kurmay albay talat aydemir ve arkadaşlarının, ordu içindeki 27 mayısçılar'ın tasfiyesi için 20 şubat günü başlatılan atama ve gözaltına almalara karşı direnişi olayıdır.

arka plan 
27 mayıs 1960’tan sonra, 9 temmuz 1961’de %65 evet denen halk oylaması ile yeni anayasa kabul edilmişti.

27 mayıs’a vurulan her darbeye generallerden çok, genç subaylar tepki gösteriyordu. i̇stedikleri ise 27 mayıs’ın, dp’yi deviren basit bir hükûmet darbesi olmaktan çıkaran devrimci yanının garantiye alınması gibi gösterilmek istenilse de iktidarın sivillere devredilmemesiydi. silahlı kuvvetler birliği bu amaçla oluşturulmuştu. 6 haziran 1961’de korgeneral cemal madanoğlu'nun emekliye sevk edilmesi ve korgeneral i̇rfan tansel'in hava kuvvetleri komutanlığına atanması olayına "genç subaylar", 13 kasım 1960’taki ondörtler tasfiyesinde olduğu gibi, tepkisiz kalmadılar. diğer tayinler konusunda sözünü kimseye dinletememiş olan harp okulu komutanı kurmay albay talat aydemir ve arkadaşları i̇rfan tansel’in tayinine bir muhtıra ile karşı durunca saflar daha da netleşti. silahlı kuvvetler birliği üyeleri ve bu birliğe katılmayan general ve üst düzey subay yok gibiydi, 27 mayıs darbesi ile elde ettikleri "iktidarı" korumak için 28 haziran 1961’de bir genelge yayınlayarak bunu dile getirmişlerdi.

seçim sonuçlarından sonra, türk silahlı kuvvetleri içinde bir fikir ayrılığı belirmeye başladı. 

21 ekim protokolü’ne göre yeni seçilen tbmm toplanmadan önce en geç 25 ekim 1961'e kadar bir askerî müdahale kararı alınmıştı. ancak bu protokol uygulanamadı.

cumhuriyet tarihinin ilk koalisyon hükûmeti, chp ve ap tarafından kuruldu. 26 ekim 1961’de de türkiye’nin dördüncü cumhurbaşkanlığına, ihtilal lideri cemal gürsel seçildi. bu ortam, 27 mayıs öncesi chp-dp tartışmalarının tekrar manşet olması ve ap yanlılarının açıkça 27 mayıs aleyhinde propagandalara başlamasıyla siyasi ortam yeniden gerginleşmişti. 27 mayıs cuntacıları, daha bir yıl geçmeden meşru müdafaa durumunda kalmışlardı.

19 ocak 1962’de genelkurmay başkanı cevdet sunay başkanlığında düzenlenen, yüksek rütbeli subayların katıldıkları bir başka toplantıda harp okulu komutanı talat aydemir, jandarma okulu komutanı albay necati ünsalan ve öteki bazı komutanlar; askerî müdahalenin kaçınılmaz olduğunu savundular. 9 şubat 1962’de i̇stanbul-balmumcu’da toplanan 57 general ve albaydan 37'sinin; askerî müdahalenin 28 şubat’a kadar yapılması yolunda imzaladıkları protokole talat aydemir de sonradan katıldı.

ancak 16 şubat gecesi i̇stanbul’da, örgütün general ve amiral sınıfının aldığı bir kararla sadece general, amiral ve albayların katıldıkları, 1. ordu i̇stihbarat başkanı vahit gürkan’ın boykot ettiği bir toplantı düzenlendi.

{{ksöz|ertesi gün topçu albay celal baykam ve toplantıyı boykot eden vahit gürkan’dan öğrendiğim şuydu: toplantı yapılmış ve generallerin yaptıkları konuşmalar sonucu ankara’da genelkurmay başkanı cevdet sunay’ın protokolü onaylamadığı, durumun i̇smet i̇nönü’ye duyurulduğu, i̇smet i̇nönü faktörünün ağır bastığı kabul edilerek protokolün uygulanmasından vazgeçilmesine ve bu durumun ankara’daki örgüt üyelerine bildirilmesine oy çokluğuyla karar verilmişti. beklediğim bir karardı bu! 17 şubat günü ortaya çıkmış oldu. artık her şey  bitmişti. bir oyun sahneye konmak üzereydi. ankara’daki örgüt üyeleri ekarte edilecekti. bu, genelkurmay’da görüşülmüş ve i̇stanbul’dan giden korgeneral refik tulga ile tuğgeneral faruk gürler’in de kabul ettikleri oyuna i̇stanbul örgütü alet olmuştu. peki, oyun nasıl sahneye konacaktı? bunu yaşayıp görecektik...<ref>osman deniz, parola: harbiyeli aldanmaz]'</ref>}}

 20 şubat gecesi 
19 şubat günü genelkurmay başkanı ile albay talat aydemir, albay selçuk atakan, albay necati ünsalan, hava kuvvetleri komutanı i̇rfan tansel, kara kuvvetleri komutanı muhittin önür ve jandarma genel kumandanı abdurrahman doruk arasında yapılan görüşmede; "sunay, ancak i̇nönü ölürse veya çekilirse" bu işin yapılabileceğini belirtti. bunun üzerine biz, bilhassa selçuk atakan şöyle bir teklif ileri sürdü:

buna rağmen 20 şubat günü hükûmet ve genelkurmay, belirli birlik kumandanları ve maiyetleri için süratle atama ve gözaltına alma işlemleri başlattı. buna karşılık atamaların durdurulmasını ve gözaltına alınanları serbest bırakılmasını isteyenler de direnişe geçtiler.

albay talat aydemir, 20 şubat gecesi kara harp okuluna gidince hava kuvvetleri tarafından "harp okulu alarma geçti." denerek meclis muhafız taburu alarma geçirildi. bunun üzerine tank taburu da karşı alarma geçti ve onun civarında bulunan 2. piyade alayı ile binbaşı fethi gürcan komutasındaki cumhurbaşkanlığı muhafız alayı süvari grubu da hükûmete bağlı kuvvetlere karşı karşı alarma katıldı. tankların bir kısmı, sabaha karşı ankara’nın varoşlarına kadar sokuldular. bu sırada saat 02.30’dur. bu yanlış alarm durumu, talat aydemir tarafından iptal ettirilir ve tanklar garajlarına döner.

20-21 şubat 1962 gecesi kara harp okulunun alarma geçtiği ihbarını alan genelkurmay i̇kinci başkanı memduh tağmaç, bir heyetle kara harp okuluna gider ancak ortada alarm durumunun olmadığını, hava kuvvetlerinden gelen yanlış bir ihbarın olduğunu görür.

havacıların alarmıyla başlayan süreçte, doğal olarak karşı alarma geçen karacıların lideri talat aydemir suçlanacak ve ona bağlı alay komutanları tevkif edilecekti. talat aydemir’in, bu harekâtla ilgisinin olmadığını söylemesine karşın 21 şubat sabahı genelkurmay, darbe girişimcisi üç albayın (talat aydemir, necati ünsalan ve selçuk atakan) görevlerinden başka yere atandıklarını açıkladı. kararı kabul etmeyen talat aydemir, genelkurmay’a karşı koşullar öne sürüp kara harp okuluna döndü. genelkurmay bu kez de aralarında talat aydemir, necati ünsalan, dündar seyhan, selçuk atakan, emin arat, i̇hsan erkan, haldun doran ve şükrü i̇lkin’in de bulunduğu subayları görevlerinden alıp başka görevlere getirmeyi kararlaştırdı. albay talat aydemir ise genelkurmay’a gönderdiği muhtırada bu kararın da uygulanmamasını, kara kuvvetleri komutanının durumunun gözden geçirilmesini, hava kuvvetleri komutanlığının alarm komuta heyetine üniformalarıyla katılan millî birlik komitesi üyelerinden mucip ataklı ve haydar tunçkanat’ın cezalandırılmalarını istedi.

 ayaklanma 
aydemir, o yıl kara harp okulunu bitirme döneminde bulunan altı yüz kadar asteğmeni toplayarak son günlerde olanları anlatır. kara harp okulu öğrencileri, komutanlarını teslim etmeme kararı alırlar. 22 şubat 1962 günü genelkurmay, kurmay albay semih sancar’ı yeni harp okulu komutanı olarak bir heyetle kara harp okuluna gönderir. okulun girişinde okul muhafızları tarafından silahlarından tecrit edilirler. talat aydemir, huzuruna çıkartılan heyete bu tayinin prosedürlere uygun olmadığını, geçersiz olduğunu söyleyerek onları geri gönderir.

bu arada 229. piyade alayı kumandanı albay i̇hsan erkan da genelkurmay’a çağrılmış fakat gözaltına alınacağını öğrenince piyade alayını alarma geçirmiştir. ankara gruubunun önünde iki şık vardı. ya gözaltına alınarak teslim olmayı kabul edecek ya da harekete geçeceklerdir. kara harp okulundaki öğrenci ve subay taburları da galeyana gelmiştir. sonunda talat aydemir, kara harp okulu’nu alarma geçirdi. emin arat ve dündar seyhan da oraya davet edildi. alarm haberi diğer birliklere de sirayet etti. böylece tank okulu, süvari grubu, muhabere okulu, zırhlı birlikler eğitim merkezi ve jandarma okulu da kendiliğinden alarma geçip ankara’da duruma hâkim oldular. böylelikle ayaklanma başlamış oldu. polatlı’daki topçu birliklerinden ve çubuk’taki 230. piyade alayından bazı kuvvetler talat aydemir’e karşı ankara’ya getirildilerse de bunlarla birlikte meclis taburu da talat aydemir'in buyruğuna girdi.

22 şubat öğle saatlerinde; çankaya köşkü’nü koruyan cumhurbaşkanlığı muhafız alayı kumandanı şükrü i̇lkin’in yerine cihat alpan atanmıştı. ancak muhafız alayının süvari grubu binbaşı fethi gürcan emrinde harekete geçerek yeni atanmış olan albay cihat alpan’ı gözaltına aldılar. binbaşı fethi gürcan, güvendiği birlik ve subaylarla o sırada içeride toplantı hâlinde olan cumhurbaşkanı, başbakan ve birkaç bakanı, genelkurmay başkanı ve mgk üyeleri olan kuvvet kumandanlarını etkisiz hâle getirmiş oluyorlardı. binbaşı fethi gürcan’ın, çankaya’dan ayrılmadan önce cumhurbaşkanı ve başbakan’ın tutuklanmaları yolunda yaptığı öneriyi albay talat aydemir kabul etmedi. çünkü amacı darbe yapmak değildi. albay talat aydemir, tbmm’nin derhâl kapatılmasını ve atamaların durdurulmasını, gözaltına alınanların bırakılması ve hava kuvvetlerindeki cunta karşıtlarının da cezalandırılmasını istedi.

 genelkurmay'da yapılan toplantı 
genelkurmay’da cumhurbaşkanı cemal gürsel’in başkanlığında yapılan başbakan, parti genel başkanları ve kuvvet komutanlarının katıldıkları toplantıda albay talat aydemir'in istediklerinin kabul edilmemesine, cumhurbaşkanı ve emekli orgeneral cemal gürsel ile başbakan ve emekli orgeneral i̇smet i̇nönü’nün radyodan yatıştırıcı konuşmalar yapmasına karar verildi. yeni türkiye partisi genel başkanı ve talat aydemir’in akrabası ekrem alican’ın kara harp okulu komutanı ile yaptığı ara buluculuk görüşmesinde de bir sonuca varılamadı. cemal gürsel, mürted hava üssü’ne; i̇smet i̇nönü ve parti liderleri o zamanlar radyoevi binasının arkasında yer alan hava kuvvetleri karargâhına gittiler. fethi gürcan kendisine bağlı birliklerle radyonun etimesgut’taki verici istasyonunu ele geçirince yayın durdu. i̇smet i̇nönü, birkaç saat sonra esenboğa havaalanı'ndaki verici aracılığı ile konuşmasını yapabildi. 22 şubat saat 01.00 sularında aydemir’e genelkurmay tarafından gönderilen bir kurul, kan dökülmeden harekâtı durdurursa kimseye ceza verilmeyeceğini bildirdi ve bu konuda i̇nönü’nün güvence veren mektubu kendisine iletildi.

 sonuç 
talat aydemir'in atamaların durdurulması yolundaki ısrarını i̇smet i̇nönü kabul etmedi. ancak saat 03.30’da talat aydemir alarmı kaldırdığını bildirdi ve evine döndü. ertesi gün tutuklandı ve genelkurmay başkanlığında gözaltına alındı. kara harp okulu öğrencileri ise memleketlerine gönderildi. başlarında talat aydemir'in bulunduğu, 22 şubat direnişine katılan genç subaylar emekliye sevk edildi. ancak emeklilik hakkı kazanmamış olanlar ise ordudan tardedilmiş oldular. tbmm, 30 nisan 1962’de ayaklanmaya karışanların ceza kovuşturmasına uğramamasına ilişkin yasayı kabul etti. emekliliğe sevk edilen talat aydemir bu darbe girişiminden sadece birkaç ay sonra tekrar muhalif gruplarla bir araya gelmiş ve 20 mayıs 1963 tarihinde tekrar şansını denemiş ancak bu ikinci denemesinden sonra tutuklanarak idam ile cezalandırılmıştır.

 i̇lgili belgeseller 
 12 mart - i̇htilalin pençesinde demokrasi''

kaynakça

ayrıca bakınız 
 27 mayıs darbesi
21 ekim protokolü
 20 mayıs 1963 ayaklanması

1962 (22 şubat) ayaklanması
1962'de türkiye
1962'de ayaklanmalar
1962 (22 şubat) ayaklanması