Kuvars

kuvars, oldukça saf silisyum dioksit (sio2) kristallerine verilen addır. silisyum ve oksijen atomlarından oluşan sert, kristalli bir mineraldir.
birçoğu yarı değerli taşlar olan birçok farklı kuvars çeşidi vardır. antik çağlardan beri, kuvars çeşitleri, özellikle avrasya'da mücevher ve sert taş oymalarının yapımında en çok kullanılan mineraller olmuştur.

kuvars oluşumu 
kuvars, granit ve diğer felsik magmatik kayaçların belirleyici bir bileşenidir. kumtaşı ve şeyl gibi tortul kayaçlarda çok yaygındır. şist, gnays, kuvarsit ve diğer metamorfik kayaçların ortak bir bileşenidir. kuvars, goldich çözünme serilerinde ayrışma için en düşük potansiyele sahiptir ve sonuç olarak akarsu tortularında ve artık topraklarda artık mineral olarak çok yaygındır.

kuvarsın çoğunluğu erimiş magmadan kristalleşirken, çoğu kuvars aynı zamanda sıcak hidrotermal damarlardan gang olarak, bazen altın, gümüş ve bakır gibi cevher mineralleri ile kimyasal olarak çöker. magmatik pegmatitlerde büyük kuvars kristalleri bulunur. i̇yi biçimlendirilmiş kristaller birkaç metre uzunluğa ulaşabilir ve yüzlerce kilogram ağırlığında olabilir.

yarı iletken endüstrisinde  son derece yüksek saflıkta silisyum yonga plakalar(wafer) elde edilmesinde kullanılan kuvars çok pahalı ve nadirdir. yüksek saflıkta kuvars için önemli bir madencilik yeri, amerika birleşik devletleri, north carolina, spruce pine'daki spruce pine gem mine'dir.

kuvars, i̇spanya asturias'taki caldoveiro zirvesi'nde de bulunabilir.

belgelendirilen en büyük kuvars kristali itapore, goiaz, brezilya; yaklaşık 6.1 × 1.5 × 1.5 m ölçülerek 39.916 kilogram ağırlığındaydı.

kuvars özellikleri 
özgül ağırlığı 2,65 g/cm³, sertliği 7 olan kuvarsa doğada çok rastlanır. heksagonal (altıgen) sistemde kristalleşen kuvars, doğada kristal ya da amorf (biçimsiz) halde bulunabilir. i̇çindeki yabancı maddelerin cins ve miktarına göre, saydam renkli ya da yarı saydam durumdadır.

renkleri : kuvarsın rengi beyaz (süt kuvars), mor(ametist), pembe kuvars, duman renkli, füme gibi çeşitli renklerde olabilir.

önemli optik özellikleri

renk: renksiz

şekil: öz şekilsiz, ender olarak ideal kristal şekline sahiptir.

dilinim: mikro örneklerde dilinim gözlenmez, ender olarak kristallerin kenar kısımlarında dilinim gözlenmiştir.

sönme : paralel, eğik ve dalgalı sönme gözlenebilir.

çift kırması: çok zayıftır,1.dizi beyaz veya sarımsı beyaz

bozunma: bozunmaya en dayanıklı mineraldir.

beraber bulunduğu minareller: alkali feldspatlar ve plajioklaslar.

kristal alışkanlığı ve yapısı 
kuvars, trigonal kristal sistemine aittir. i̇deal kristal şekli, her iki uçta altı taraflı piramitlerle sona eren altı taraflı bir prizmadır. i̇yi biçimlendirilmiş kristaller tipik olarak bir boşluğa sınırlandırılmamış bir büyüme gösteren bir 'yatakta' oluşur; genellikle kristaller diğer ucunda bir matrise bağlanır ve sadece bir sonlandırma piramidi bulunur. bununla birlikte, iki kez sonlandırılmış kristaller, örneğin alçı taşı olmadan, bağlanma olmadan serbestçe geliştiklerinde meydana gelir. bir kuvars jeot, boşluğun içeri doğru işaret eden bir kristal yatağı ile kaplı, yaklaşık olarak küresel bir şekle sahip olduğu bir durumdur.

kuvars çeşitleri(rengine göre) 
geleneksel olarak kaya kristali veya berrak kuvars olarak adlandırılan saf kuvars, renksiz ve şeffaf veya yarı saydamdır ve genellikle lothair kristali gibi sert taş oymaları için kullanılmıştır. yaygın renkli çeşitler arasında sitrin, gül kuvars, ametist, dumanlı kuvars, sütlü kuvars ve diğerleri bulunur. bu renk farklılaşmaları, mineralin kristal yapısına dahil edilen kromoforlardan kaynaklanır.

kuvars türleri arasındaki en önemli ayrım, makrokristalin (çıplak gözle görülebilen tek kristaller) ve mikrokristalin veya kriptokristalin çeşitleridir (sadece yüksek büyütme altında görülebilen kristal agregaları). kriptokristalin çeşitleri yarı saydam veya çoğunlukla opakken, şeffaf çeşitler makrokristalin olma eğilimindedir. kalsedon, hem kuvars hem de monoklinik polimorf moganitinin ince iç büyümelerinden oluşan bir kriptokristalin silika formudur.

ametist 
ametist, parlak canlı bir menekşeden koyu veya donuk lavanta gölgesine kadar uzanan bir kuvars şeklidir. dünyanın en büyük ametist yatakları brezilya, meksika, uruguay, rusya, fransa, namibya ve fas'ta bulunabilir. bazen aynı kristalde büyüyen ametist ve sitrin bulunur. daha sonra ametrine olarak adlandırılır. oluştuğu bölgede demir olduğunda bir ametist oluşur.

sitrin 
sitrin, rengi soluk sarıdan kahverengiye değişen çeşitli kuvarstır. doğal sitrinler nadirdir; çoğu ticari sitrin ısıl işlem görmüş ametist veya dumanlı kuvarslardır. bununla birlikte, ısıl işlem görmüş bir ametist, doğal bir sitrinin bulutlu veya dumanlı görünümünün aksine, kristalde küçük çizgilere sahip olacaktır. kesilmiş sitrin ve sarı topaz arasında görsel olarak ayrım yapmak neredeyse imkânsızdır, ancak sertlik bakımından farklılık gösterirler. brezilya, rio grande do sul eyaletinden gelen üretiminin büyük bir kısmı ile citrine lider üreticisidir. adı " sarı "anlamına gelir ve aynı zamanda kelime" citron "kökeni latince kelime citrina türetilmiştir. bazen sitrin ve ametist, daha sonra ametrin olarak adlandırılan aynı kristalde birlikte bulunabilir. sitrin, refah getireceği bir batıl inanç nedeniyle "tüccarın taşı" veya "para taşı" olarak anılmıştır.

sitrin ilk olarak helenistik çağ'da yunanistan'da m.ö. 300 ve 150 yılları arasında  altın sarısı bir taş olarak takdir edilmiştir. sarı kuvars, bundan önce takı ve aletleri süslemek için kullanıldı ancak çok aranmadı.

sütlü kuvars 
süt kuvars veya sütlü kuvars, en yaygın kristal kuvars çeşididir. beyaz renge, kristal oluşumu sırasında sıkışan çok az miktarda gaz, sıvı veya her ikisinin de sıvı kapanması neden olur. optik ve kaliteli taş uygulamaları için çok az değer verir.

gül kuvars 
gül kuvars, gül kırmızı renk soluk pembe sergileyen kuvars türüdür. renk genellikle malzemede eser miktarda titanyum, demir veya manganez nedeniyle kabul edilir. bazı gül kuvars iletilen ışıkta bir yıldız işareti üreten mikroskobik rutil iğneler içerir. son x-ışını kırınım çalışmaları, rengin kuvars içindeki muhtemelen dumortieritin ince mikroskobik liflerinden kaynaklandığını göstermektedir.

ek olarak, az miktarda fosfat veya alüminyumdan kaynaklandığı düşünülen renkte nadir bir pembe kuvars türü (sıklıkla kristal gül kuvars olarak da adlandırılır) vardır. kristallerdeki renk görünüşte ışığa duyarlıdır ve solmaya tabidir. i̇lk kristaller pegmatit  yakınlarında bulunan rumford,maine,abd ve minas gerais,brezilya.

dumanlı kuvars 
dumanlı kuvars, kuvarsın gri, yarı saydam bir versiyonudur. neredeyse tamamen şeffaflıktan neredeyse opak olan kahverengimsi gri bir kristale kadar netlik içinde değişir. bazıları da siyah olabilir. saydamlık, kristal içinde serbest silikon yaratan doğal ışınlamadan kaynaklanır.

türleri 

 sarı renkli sitrin 
 portakal renginde madeira sitrini
 yeşil renkli kloritli kuvars 
 menekşe renkli mor necef (ametist) 
 kan renginde yemani 
 pembe renkli hematoyit kuvars 
 i̇çinde mika bulunan kırmızı renkli yıldız taşı (aventurin) 
 i̇çinde tutam halinde rutil iğneleri bulunan venüs saçı 
 i̇çinde amyant lifleri bulunan kedigözü
saydam ya da renkli dağ kristali (necef taşı)
 kahverengi dumanlı kuvars

kullanım alanları 
kumlarda bolca bulunan kuvarsın saf olmayanları içinde demir vardır. beyaz kum olarak bilinen oldukça saf kuvarslar cam endüstrisinde kullanılır. kuvars kristali mor-ötesi ve kızıl altı ışınımları saydamdır; bu bakımdan morötesi lambaların ve p. curie tarafından ortaya kondu. bu özelliğinden dolayı elektronik sanayiinde osilatör olarak kullanılır. eritilen kuvarstan, ısınınca genleşme oranı çok düşük olan bir cam elde edilir. ani sıcaklık değişikliklerinden etkilenmesi istenmeyen malzemelerin yapımında kuvarstan yararlanılır ve çakmaklarda kıvılcım çıkartarak çıkan gazın yanması sağlanır ve çakmağınız yanar. benzer bir başka uygulama ise, yeni bir tür dizel motorlarda, dizel çevrimini gerçekleştirmek için gereken yakıt-oksijen karışımının, motor üst kapağında bulunan bölmede duran kuvars minerali tarafından piston çarpması sonucu çıkan kıvılcım tarafından yanması ve çevrimin gerçekleşmesidir.

sentetik ve yapay i̇şlemler 
tüm kuvars çeşitleri doğal olarak meydana gelmez. bazı berrak kuvars kristalleri, doğal olarak oluşmayacağı yerlerde renk oluşturmak için ısı veya gama ışıması kullanılarak işlenebilir. bu tür işlemlere yatkınlık, kuvarsın çıkarıldığı yere bağlıdır.

zeytin renkli bir malzeme olan pandiolit ısıl işlemle üretilir; polonya'daki aşağı silezya'da doğal prasiolit de gözlenmiştir. sitrin'in doğal olarak ortaya çıkmasına rağmen, çoğunluğu ısıl işlem gören ametist veya dumanlı kuvarsın sonucudur. carnelian rengini derinleştirmek için yaygın olarak ısıl işlem görür.

doğal kuvars genellikle ikiz olduğu için endüstride kullanılmak üzere sentetik kuvars üretilir. büyük, kusursuz, tekli kristaller hidrotermal bir işlem yoluyla otoklavda sentezlenir; zümrütler de bu şekilde sentezlenir.

diğer kristaller gibi kuvars da, çekici bir parlaklık vermek için metal buharlarla kaplanabilir.

madencilik 
kuvars açık ocak madenlerinden çıkarılır. madenciler, derin bir kuvars dikişi ortaya çıkarmaları gerektiğinde nadir durumlarda patlayıcı kullanırlar. bunun nedeni, kuvarsın sertliği ile bilinmesine rağmen, ansızın bir patlamanın neden olduğu bir sıcaklık değişikliğine maruz kalması durumunda kolayca zarar görmesidir. bunun yerine, madencilik işlemleri toprak ve kili çıkarmak için buldozerler ve ekskavatör kullanır ve kayadaki kuvars kristal damarlarını açığa çıkarırlar.

güvenlik 
kuvars bir tür silika olduğundan, çeşitli işyerlerinde endişe için olası bir nedendir. doğal ve üretilmiş taş ürünlerinin kesilmesi, öğütülmesi, talaşlanması, zımparalanması, delinmesi ve parlatılması, işçilerin soluduğu havaya çok küçük, kristalin silika toz parçacıklarının tehlikeli seviyelerini salabilir. solunabilir boyutta kristal silis bilinen bir insan kanserojenidir ve akciğer,  silikoz ve akciğer fibrozu gibi hastalıklara  hastalıklara yol açabilir.

geçmiş 

kuvars, avustralya aborjin mitolojisinde mistik madde maban olarak tanımlanan en yaygın malzemedir. i̇rlanda'daki newgrange veya carrowmore gibi bir mezar bağlamında avrupa'daki geçit mezarlıklarında düzenli olarak bulunur. i̇rlanda'nın kuvars kelimesi, 'sunstone' anlamına gelen grianchloch'tur. kuvars, prehistorik i̇rlanda'da ve diğer birçok ülkede taş aletler için de kullanılmıştır; hem damar kuvars hem de kaya kristali, tarih öncesi halkların litik teknolojisinin bir parçası olarak takılmıştı.

roma doğa bilimci pliny the elder, kuvarsın uzun bir süre kalıcı olarak donmuş su buzu olduğuna inanıyordu. ("kristal" kelimesi yunanca κρύσταλλος, "buz" kelimesinden gelir.) bu fikri, kuvarsın alpler'deki buzulların yakınında bulunduğunu ancak volkanik dağlarda olmadığını ve büyük kuvars kristallerinin kürelere dönüştürüldüğünü söyleyerek destekledi. bu fikir en azından 17. yüzyıla kadar devam etti. ayrıca, kuvarsın ışığı bir spektruma bölme yeteneğini de biliyordu.

17. yüzyılda nicolas steno'nun kuvars çalışması modern kristalografinin yolunu açtı. bir kuvars kristalinin boyutuna veya şekline bakılmaksızın, uzun prizma yüzlerinin her zaman mükemmel bir 60 ° açıyla birleştiğini keşfetti.

kuvarsın piezoelektrik özellikleri jacques ve pierre curie tarafından 1880'de keşfedildi. [39] [40] kuvars osilatör veya rezonatör ilk olarak 1921'de walter guyton cady tarafından geliştirilmiştir. george washington pierce 1923'te kuvars kristal osilatörleri tasarladı ve patentledi. warren marrison, 1927'de cady ve pierce'ın çalışmalarına dayanan ilk kuvars osilatör saatini yarattı.

1930'larda elektronik endüstrisi kuvars kristallerine bağımlı hale geldi. uygun kristallerin tek kaynağı brezilya idi; ancak ii. dünya savaşında brezilya'dan gelen tedarikleri aksattı, bu yüzden uluslar ticari ölçekte kuvars sentezlemeye çalıştı. alman mineralog richard nacken (1884-1971) 1930'lar ve 1940'larda bazı başarılar elde etti. savaştan sonra, birçok laboratuvar büyük kuvars kristalleri yetiştirmeye çalıştı. abd'de abd ordusu sinyal kolordu, nacken'in liderliğini takiben kristalleri sentezlemek için bell laboratuvarları ve cleveland, ohio'daki brush development company ile anlaştı.(ii. dünya savaşı öncesinde, brush development plak çalarlar için piezoelektrik kristaller üretti.) 1948'e kadar brush development, bugüne kadarki en büyük 3,8 cm (1,5 inç) çapında kristaller yetiştirdi. 1950'lere gelindiğinde, hidrotermal sentez teknikleri endüstriyel ölçekte sentetik kuvars kristalleri üretiyordu ve bugün modern elektronik endüstrisinde kullanılan hemen hemen tüm kuvars kristalleri sentetiktir.

piezoelektriklik 
bazı kuvars kristalleri piezoelektrik özelliklere sahiptir; mekanik gerilimin uygulanması üzerine elektrik potansiyeli geliştirirler. kuvars kristallerinin bu özelliğinin erken kullanımı fonograf manyetiklerinde olmuştur. günümüzde kuvarsın en yaygın piezoelektrik kullanımlarından biri kristal osilatördür. kuvars saat mineral kullanan tanıdık bir cihazdır. bir kuvars kristal osilatörünün rezonans frekansı, mekanik olarak yüklenerek değiştirilir ve bu prensip, kuvars kristali mikro dengesinde ve ince film kalınlığı monitörlerinde çok küçük kütle değişikliklerinin çok hassas ölçümleri için kullanılır.

ayrıca bakınız 
erimiş kuvars

mineraller listesi

kuvars lifi

kuvars resif madenciliği

kuvarsit

şok kuvars

kaynakça

dış bağlantılar 
https://web.archive.org/web/20140119002111/http://www.lixinsurface.com/
https://web.archive.org/web/20071120041430/http://www.minsocam.org/msa/collectors_corner/arc/silicanom.htm
https://web.archive.org/web/20090107020810/http://invention.smithsonian.org/centerpieces/quartz/inventors/index.html
https://web.archive.org/web/20071012101816/http://www.connogue.com/quartslab/html/terminology.html
http://www.lithicsireland.ie/phd_quartz_lithic_technology_chap_1.html