İzak Algazi

i̇zak algazi (24 nisan, 1889, i̇zmir - 3 mart, 1950, montevideo, uruguay), türkiye yahudilerinin ve sefarad dünyası'nın hazanlarından biri ve haham.

hazan ve haham i̇zak algazi 24 nisan 1889'da i̇zmir'de doğdu. i̇zmirli eski, köklü bir ailenin oğludur. dedesi ile babası salomon algazi de sinagoglarda hazanlık etmişlerdi. o yıllarda doğan her dinden osmanlı yurttaşları etkilediği gibi, i̇zak algazi da geleneksel, dini değerlerle modern düşüncelerin ve akımların çatıştığı bir çevrede yetişti. bir yandan, paris merkezli, batılı esintilerin etkisi altında, yeni bir anlayışla yetişiyordu, bir yandan da "talmud torah" adlı dini öğretim veren ilkokulda ortodoks bir eğitim görüyordu.

o dönemde, i̇stanbul'da olduğu gibi i̇zmir'e de avrupa'dan opera toplulukları, ses ve saz sanatçıları gelmekteydi. öte yandan, i̇zmir'de yahudi cemaati batı türü bir bando kurmuştu, ve bandocular batı müziği eğitimi görmüş yahudi çocuklarıydı.

yirminci yüzyılın başlarında yahudi dini tören müziği yanı sıra, klasik türk müziği bilgileri de öğrenmeye başladı. müzikte ilk hocası, babası hazan salomon algazi'di. (4) öbür müzik hocaları, yahudi besteciler şem tov şikâr (1840-1920) ve hayyim alazraki'di. i̇zak algazi, şem tov şikâr'dan klasik türk müziği bilgileri öğrendi.

i̇lkokulu bir türk maarif okulunda bitirdi. daha sonra i̇zmir hahambaşısının müdürü olduğu "hillel yeshiva"ya devam etti. on dokuz yaşında i̇zmir'in türk yahudileri cemaati’nin eskiden yoğun olarak yaşadığı karataş semtinde o zaman yeni inşa edilmiş olan merkez sinagoguna hazan olarak atandı. 1914'te i̇zmir'deki yahudi okullarında öğretmenliğe başladı. çok genç yaşta yahudi cemaati içinde ve dışında çeşitli toplumsal faaliyetlere katıldı, cemaate bağlı kuruluşlarda görevler üstlendi. 1908-1911 yılları arasında i̇zmir belediye meclisi'ne üye olarak girdi. 1918'de bayan regina ile evlendi, bir yıl sonra da büyük oğlu salomon doğdu.

i. dünya savaşından sonra 15 mayıs 1919'da, i̇zmir'in yunan ordusu tarafından işgali, i̇zmir'deki yahudi cemaati'ni de çok kötü etkiledi. yunanlar tarafından, silah zoruyla ve ölüm korkusu yüzünden işbirliğine zorlanılan bazı cemaat liderleri yunanlarla işbirliği şüphesi karşısında ülkeyi terk etmek zorunda kaldılar. bu kargaşada, i̇zak algazi işsiz idi ve ailesini geçindirmeye çalışıyordu. yunan işgalinin 9 eylül 1922 tarihinde i̇zmir'in kurtuluşu ile sona ermesiyle i̇zak algazi'nin de önü açıldı.

i̇zak algazi yeni türkiye'nin kurulduğu 1923'te ailesiyle birlikte i̇stanbul'a taşındı. şişhane'deki neve şalom sinagogunun "maftirimine" girdi. bir süre sonra, müzik faaliyetleriyle tanınan galata'daki i̇talyan sinagogunda  hazzan olarak getirilip, sinagogun müzik işlerinin yönetimi de ona verildi. orada genç öğrenci i̇zak maçoro'nun hazan hocasıydı, ve o da sefarad dünyası'nın başlıca hazanlarından biri oldu.

i̇zak algazi istanbul'da geçirdiği on yıl içinde yahudi cemaatinin en ileri gelen kişilerinden biri oldu. yahudi eğitim ve öğretim kurumlarında da faal bir rol oynadı. cemaatle cumhuriyet yönetiminin ileri gelenleri arasındaki ilişkileri geliştirmeye çalışıtı. yahudi cemaatinin genç cumhuriyetin ülküleriyle bütünleşmesi gerektiği görüşünü savundu. bu siyaseti, 1933'te kurduğu ladino (yahudi i̇spanyolcası) dilindeki haftalık gazete la voz orientale'de dile getirirdi. i̇zak algazi, atatürk'ün modernleşme ve batılılaşma düşünceleri'nin ateşli bir savuncusu idi. klasik türk müziğinin birçok üstadı ile tanışıp, dostluk kurdu. müzik, edebiyat, tarih, felsefe bilgisiyle cumhuriyet aydınları arasında kendisine bir yer edinmeyi başarmıştı. i̇zak algazi 1933'te, klasik türk müziğini seven atatürk'ün huzurunda, dolmabahçe sarayı'nda klasik türk müziği eserleri okudu ve klasik türk müziği tarihi hakkında örnekler vererek atatürk'e bilgi sundu.

fakat i̇zak algazi aynı yıl, türkiye'ye bir daha dönmemek üzere, paris'e göç etti ve iki yıl boyunca victoire mahallesinde bulunan başlıca grande synagogue de paris'te (büyük paris sinagogu) hahamlık yaptı. 1935'te montevideo, uruguay'a göç etti ve faal yaşamı sona erdi.
ömrünün sonuna kadar montevideo’da yaşayan i̇zak algazi 3 mart 1950'de öldü.

eserleri 
 	aben yakir li efraïm 
	adonaï chamahti	 
 	adonaï, adonaï el rahoum	 
 	aïom arath olam	 
 	al dio alto	 
 	alma mia	 
 	alma mia	 
 	alma mia 
 	ana ke av zedoni  
 	attikva 
 	avinou malkenou 
 	ay mansévo	 
 	ayom arat olam (i̇branice)	 
 	ayom arat olam (i̇branice)	 
 	bemossae yom menouha 
 	cantica de achoughar	 
 cantica de achoughar	 
 	ditcho me avian 
 	el dio alto	 
 	el parido	 
 	eli eliyahou	 
 	elo yichan-mafterim	 
 	en anio de 644	 
 	es razon de alavar	 
 	famiya de luto	 
 	hombre en ke te lo kontienes 
 	imafes  
 	imafes (ladino)	 
 	ir me kero la me madre	 
 	kamti	 
 	kamti beachmoret
 	kantez amargos	 
 	karev li chenat goel	 
 	ken konossio mi manseves	 
 	kidouch chel chavouoth	 
 	kidousch	 
 	la ketouba de la lei	 
 	la ketuba de la ley 
 	livriteha schohem zevoul 
 	malanya tripa di madre	 
 	ohila la-el	 
 	ombre en qué té lo contienes	 
 	petiha allela chem 
 	quando los riccos 
 	reyna de la grasia	 
 	reyna de la grasya	 
 	reyna de la grazia	 
 	se olvidan	 
 	seou chearim	 
 	seou siona nes vedeghel	 
 	teromen bath rama	 
 	ya chimha aromimha	 
 	yede rachim nehelachim	 
 	yessav a el	 
 	yichlah michmaïm-mafterim

albümleri 
edwin seroussi, the life and music of rabbi isaac algazi from turkey, renanot, jerusalem, 1989 (with two cassettes ed. ezra barnea and edwin seroussi)
cantor isaac algazi - sweet singer of israel (2002), wergo 
isaac algazi efendi - osmanlı-türk ve osmanlı-yahudi musıkisinin büyük sesi (2004), kalan müzik

kaynakça ve dipnotlar

dış bağlantılar 
osmanlı-türk sefarad kültürü araştırma merkezi 
neve şalom sinagogu vakfı  
500. yıl vakfı türk musevileri müzesi
grande synagogue de paris 

türk müzisyen taslakları
1889 doğumlular
1950 yılında ölenler
türkiye yahudileri
osmanlı yahudileri
yahudi asıllı türk müzisyenler
türk ilahiyat akademisyenleri
i̇zmir doğumlular
resim aranan kişiler