Jean-Paul Sartre

jean-paul charles aymard sartre (d. 21 haziran 1905, paris - ö. 15 nisan 1980, paris), fransız yazar ve düşünür. felsefi içerikli romanlarının yanı sıra her yönüyle kendine özgü olarak geliştirdiği varoluşçu felsefesiyle de yer etmiş; bunların yanında varoluşçu marksizm şekillendirmesi ve siyasetteki etkinlikleriyle 20. yüzyıl'a damgasını vuran düşünürlerden biri olmuştur. sartre, bir anlatıcı, denemeci, romancı, filozof ve eylemci olarak yalnızca fransız aydınlarının temsilcisi olmakla kalmamış, özgün bir entelektüel tanımlamasının da temsilcisi olmuştur.

hayatı 

babasını ufak yaşta yitiren sartre, annesinin ailesinin yanında büyüdü. olgunluk sınavını louis-le-grand lisesi'nde verdi. daha sonraki eğitimini ecole normale supérieure' de, i̇sviçre'deki fribourg üniversitesi'nde ve berlin'deki fransız enstitüsü'nde sürdürdü. çeşitli liselerde öğretmenlik yaptı ve 1928'de simone de beauvoir' la tanıştı.

1939 yılında ii. dünya savaşı başlayınca fransız ordusuna meteorolog olarak hizmet vermeye başladı.[1] 1940 yılında almanlar tarafından yakalanıp 9 aylığına hapse atılmasının[2] sonrasında direniş hareketine katıldı. sinekler adlı ünlü oyunu bu koşullarda yazıldı ve sahnelendi. aynı şekilde, varlık ve hiçlik adlı kendi felsefesini açıkladığı ünlü yapıtı da bu sırada yazıldı (1943).

1945 yılında öğretmenliği bıraktı ve "les temps modernes" adlı edebi-politik dergiyi çıkarmaya başladı. kitaplarının neredeyse tümü edebi ve politik sorunları işleyen kuramsal metinler olarak şekillendi. sartre, savaş sonrası dönemde ise özellikle politik etkinlikleriyle öne çıkmaya başladı. soğuk savaş dönemi boyunca birçok eleştirisine rağmen sovyetler birliği'ni desteklemiş, fransa'nın cezayir'e karşı yürüttüğü savaşa karşı çıkmıştır. çıkardığı dergi, bu bağlamda yoğun bir etkinlik göstermiştir.

sartre, hep sol politik görüşe yakın olmuştur. 1956 yılında macaristan'ın sovyetler birliği tarafından işgal edilmesine kadar fransız komünist partisi'ni (pcf) desteklemiş, ardından desteğini çekmiştir. ardından fransız komünist partisi'nin sovyetler birliği komünist partisi'nden daha bağımsız politikalar izleyebilmesine dolaylı katkısı olmuştur.[3] 1960'ların sonlarında sartre, kurulu komünist partileri reddettiği için maocuları destekledi.[4] sartre daha sonra maocularla ittifak halinde olduğunu reddetmiş ve mayıs olaylarından sonra "eğer biri tüm kitaplarımı yeniden okursa, benim hiç değişmediğimi, hep anarşist olarak kaldığımı anlayacaktır." demiştir.[5] bundan sonra kendisinin anarşist olarak tanıtılmasını uygun karşılamıştır.[6][7]

sartre, 1964 yılında kendisine verilmek istenen nobel edebiyat ödülünü geri çevirmiştir. bu sayede nobel ödülü'nü ilk reddeden kişi olmuştur. bunun hem yapıtlarına hem de politik konumuna zarar vereceğini düşünmüştür.[8] "121'ler manifestosu" olarak bilinen bildirgeyi imzalamış ve 1961-1962 yılındaki büyük gösterilere katılmıştır. ayrıca, 1966-67 yılları arasında vietnam savaşı'nda meydana gelen katliamları sorgulamak üzere kurulmuş olan russell mahkemesi'nin de başkanlığını yapmıştır. politik etkinlikleri giderek yoğunlaşmış ve kendi iç-dönüşümleriyle birlikte şekillenmiştir. 1968 olayları sartre'ın kendi fikirlerini ve geleneksel entelektüel konumlarını da sorguladığı bir dönem olmuştur. sovyetler' in prag'a müdahalesinin ve fransa'daki öğrenci hareketlerinin üzerine, teorik politik alanı yeniden değerlendirmeye başlamış, 1973'te liberation' u kurmuştur.

1974 yılında sartre'ın gözleri büyük oranda görmez oldu. bu nedenle politik etkinlikleri yavaşladı, ancak her zaman yine de batı'nın doğu üzerindeki baskılarına karşı etkinliklerde bulundu ve insan hakları konusunda her zaman duyarlı oldu. bu tutumuyla, aydınların yeri ve rolü konusunda hem teorik hem de pratik bir örnek oluşturdu.

öte yandan siyasal aktifliğinin onun edebi ve felsefi yönünü gölgelediği söylenemez. sartre her şeyden önce kendisinden iyi bir edebiyatçı ve yetkin bir filozof olarak söz ettirmeyi başardı. 15 nisan 1980'de paris'te öldüğünde geride felsefe ve edebiyat açısından büyük değerde metinler bıraktı. kendi varoluşçu felsefesini işlediği yapıtları başlıca; özgürlüğün yolları, bulantı, gizli oturum, kirli eller, sözcükler, duvar olarak belirtilebilir.

sartre'ın varoluşçuluğu 
varoluşçuluk, esas olarak 17. yüzyıldan beri var olmakla birlikte, gerçek ününü sartre ile birlikte kazanmıştır. 20. yüzyılda, martin heidegger gibi kendine özgü ve yetkin varoluşçu filozoflar söz konusu olmakla birlikte, bir felsefe olarak varoluşçuluk asıl etkisini albert camus ve özellikle de sartre ile birlikte göstermiştir. sartre, varoluşçu felsefenin hem felsefi hem de siyasal alandaki taşıyıcısı, uygulayıcısı olmakla bir entelektüel ve filozof olarak ayrı bir yer edinmiştir.

varoluşçuluğun, geriye doğru gidildiğinde blaise pascal'a kadar uzayan bir geçmişe sahip olduğu görülür; bu elbette belli bir şekilde anlaşılan varoluşçuluk anlamında bir felsefe eğilimidir, bunun yanı sıra varoluşçuluğun argümanlarının bir kısmı, nüve halinde ya da perspektif düzleminde de olsa çok daha öncelerde, örneğin sokrates felsefesinde, kutsal metinlerde vb. de bulunmaktadır. ama felsefe tarihi incelemelerinde bir felsefe eğilimi olarak varoluşçuluğu pascal ile birlikte ele alıp değerlendirmek yaygın bir tutumdur.

daha sonraları, soren kierkegaard varoluşçuluğun anlaşılmasına tam olarak belli bir şekil verir. buna göre dünyadaki insanın varoluşu bir problematiktir ve felsefenin soruşturulması bunun üzerine yürütülmelidir. i̇sa, modern varoluşçuluğun kurucusu olarak kabul edilir. varoluşçuluk öyle ki hem edebiyat alanında hem de felsefe alanında etkili olmuş ve çeşitli şekillerde temsilcilerini bulmuştur. friedrich nietzsche, martin heidegger, albert camus, dostoyevski varoluşçuluk dendiğinde akla gelen ve modern varoluşçuluğun temsilcileri olarak incelenen isimlerdir.

sartre'ın, varoluşçuluğunda ilk olarak görülen, insanın önceden-tanımlanmamış bir varlık olarak ele alınmasıdır. i̇nsan kendi yaşamını ya da tanımını kendi kararlarıyla verecektir. i̇nsanın içinde bulunduğu koşullar içinde yaptığı tercihleri onun kim olacağını ve ne olacağını belirler. bu, "varoluş özden önce gelir" sözünün anlamıdır. i̇nsan önceden-zaten-belirlenmiş bir öze sahip değildir, daha çok o özünü kendi eyleyişleriyle gerçekleştirecek, yani varoluşunu şekillendirerek özünü ortaya koyacaktır. kahraman ya da alçak olmak, insanın kendi yaptıklarıyla ilgili bir sonuçtur. bu anlamda varoluşçu felsefede insanın etik bir varlık olarak şekillendirildiği, ama bunun da siyasalı yadsımayan bir etik olduğu görülür. i̇nsan belirli bir bütünlüğün içine doğmuştur, burada belirli bağımlılıkları vardır ve yaşamı boyunca bu bağımlılıklar içinde bazı kararlar vermek zorundadır. i̇şte bu kararlar insanın varoluşunun gerçekleştirilmesidir. bu anlamda sartre varoluşçuluğu genelde sanıldığının aksine ve varoluşçu edebi metinlerde görülen karamsarlığa rağmen iyimser bir felsefe olarak değerlendirir. bu felsefede özgürlük ve bağımlılık arasında tuhaf bir ilişki kurulur, öyle ki, sartre; insan kendi özgürlüğüne mahkûm edilmiştir der. sartre'a göre insan kendi kararlarıyla ve tercihleriyle özgürlüğünü gerçekleştirmek zorundadır.

öte yandan varoluşçuluk belirtildiği gibi iyimser bir felsefedir ve özünde hümanisttir. hümanizm sartre'ın felsefesinde önemli bir yöndür. 20. yüzyılın ikinci yarısı özellikle hümanizmin kuramsal ve felsefi olarak reddedilmesi ve eleştirilmesi olarak ortaya çıkmış olmasına ve bunların çoğunluğunun fransa kaynaklı olmalarına rağmen, sartre ısrarla, kendi felsefi konumunu ifade etmek için özgül bir şekilde anladığı anlamda hümanizmi vurgular. sartre varoluşçuluk hümanizmdir der ve bu isimde felsefi bir çalışması vardır.

bulantı 
bulantı, sartre'ın aynı adlı kitabı olmasının yanı sıra, terim olarak da sartre'ın varoluşçu felsefesini ifade etmektedir. dünyanın kendinde varlığı ("kendinde şey"), insana bulantı duygusu verir; çünkü gerçeklik, yani varlıklar ne iseler o olarak orada öylece ve anlamsız bir şekilde dururlar. bilinç ise, "kendi-için-şey"dir, ve o hiçlikle ortaya konur. sartre, felsefi olarak "varlık ve hiçlik" kitabında bu noktaları açıklar. daha sonra da bulantı romanında edebi bir metin olarak konuyu somut biçimde değerlendirir.

bulantı romanının kahramanı antoine roquentin'dir. i̇lk kez yerde gördüğü bir taş parçasını eğilip almak istediğinde bunu yapamadığını fark eder; çünkü bu anda varoluşun saçmalığına karşı bir bulantı duymaya başlar, varlıkların varoluşuna, doluluğuna karşı duyulan bir bulantı. bu dünyanın özündeki kendinde anlamsız varlığı karşısında duyulan bir bulantı'dır. sartre'a göre hissedilen bu bulantı hissi, kişinin varlıkların kendiliğinden varoluşlarının doğurduğu anlamsızlıktan sıyrılmasını sağlar ve onu bilinçli bir varlık olma konumuna getirir.

varoluşçu marksizm 
sartre'a göre marksizm esas itibarıyla varoluşçu bir mantıkla değerlendirilebilir ve değerlendirilmelidir. marksizm, yapısalcılık gibi kuramcı eğilimlerin iddialarının aksine özünde hümanisttir; "marksizm hümanizmdir", der sartre.

diyalektik aklın eleştirisi'nde sartre, varoluşçulukla marksizmi karşılaştırarak değerlendirir ve marksizmin, "çağımızın aşılmaz bir felsefi ufku olduğu" saptamasını yapar. sartre'a göre; bir descartes ve locke dönemi, bir kant ve hegel dönemi ve son olarak bir marx dönemi söz konusudur. bu temsilcilerin hepsi, bütün bir kültürün tarihsel ufkunu temsil ederler ve marx bunların en yetkinleşmiş halidir. tarihsel bir perspektif olarak marksizmi kesin bir şekilde önerir ve "insanlık tarihinin tek geçerli yorumu"nun marksizm ya da diyalektik materyalizm olduğunu söyler. "hiç olmazsa zamanımız için" der sartre, "marksizm aşılamazdır".

sartre ve aydın tavrı 
sartre, bir aydın ya da entelektüel olarak her zaman çok özel bir konumda durmuş, her zaman bu aydın konumu üzerinden tartışmalar yürütülmesine vesile olmuştur. hem savunduğu hem de uyguladığı aydın tavrı, sartre'ı entelektüeller arasında özel bir konumda tutar. öyle ki, sartre, hem tamamen özgürlükçü ve bağımsız bir konumda bulunup hem de sıkı bağlanımları gerektiren pek çok politik tavrı, tereddüde ya da çelişkilere düşmeksizin sergileyebilmiş ve zamanının bütün sorunları konusunda neredeyse aktif bir tavır sergileyebilmiştir.

bu bakımdan sartre için, "çağının tanığı ve vicdanı" diye söz edilmesi yanlış olmaz. sartre'ı sartre yapan yalnızca felsefi çalışmalarının yetkinliği ve özgül varoluşçu kuramının ilgi çekiciliği değil, aynı zamanda sergilediği aktif aydın tavrıdır. sartre, bu noktada kuram ve eylem adamı niteliklerini birleştirmiş durumdadır.

sartre'ın anladığı ve savunduğu anlamda aydın, ister eylem alanında ister yazı masasında olsun, esasta aydını aydın yapan nitelik, yaşadığı zamanın dünyasına sırt çevirmeyen, bu dönemin gerçekliklerinden ve çelişkilerinden kaçınmayan, aksine tutumunu ve eylemini bu gerçeklikler ve çıkmazlardan hareketle oluşturup belirleyen tavırdır.

bu anlamda sartre'ın bir bütün yaşam doğrultusu bu bakışın doğrulanmasıdır. dolayısıyla da, sartre'ın sergilediği aydın tavrı ve kişiliği, varoluşçuluğun edebiyattaki yetkin temsilcisi olarak kabul edilen dostoyevski'nin sözünü onaylar niteliktedir; "her insan herkes karşısında her şeyden sorumludur." bu söz sartre'ın anladığı ve örneğini sergilediği anlamda aydının tavrının da iyi bir açıklanmasıdır.

kitapları 
 varoluşçuluk, j.p.sartre, asım bezirci, say yayınları.
 altona mahpusları, çeviren: işık m. noyan, i̇thaki yayınları.
 diyalektik aklın eleştirisi
 edebiyat nedir?, çeviren: bertan onaran, payel yayınları.
 sözcükler, çeviren: bertan onaran, payel yayınları.
 yazınsal denemeler, payel yayınları.
 bulantı, çeviren: selahattin hilav, can yayınları.
 i̇mgelem, çeviren: alp tümertekin, i̇thaki yayınları.
 baudelaire, çeviren: alp tümertekin, i̇thaki yayınları.
 ego'nun aşkınlığı, çeviren: serdar rifat kırkoğlu, alkım yayınları.
 i̇ş işten geçti, çeviren: zübeyir bensen, varlık yayınları.
 varlık ve hiçlik, çeviren: turhan ilgaz, gaye çankaya eksen, i̇thaki yayınları, 2009
 duvar, çeviren: eray canberk, can yayınları.
 çark, çeviren: ela güntekin, telos yayıncılık. 
 akıl çağı (özgürlüğün yolları 1), çeviren: gülseren devrim, can yayınları.
 yaşanmayan zaman (özgürlüğün yolları 2), çeviren: gülseren devrim.
 tükeniş (özgürlüğün yolları 3), çeviren: gülseren devrim, can yayınları.
 toplu oyunlar (gizli oturum, mezarsız ölüler, sinekler, kirli eller, şeytan ve yüce tanrı, saygılı yosma), çeviren: işık m. noyan, i̇thaki yayınları.
 hepimiz katiliz (sömürgecilik bir sistemdir), çeviren: süheyla kaya, belge yayınları.
 tuhaf savaşın güncesi, çeviren: z. zühre i̇lkgelen, i̇thaki yayınları.
 yöntem araştırmaları, kabalcı yayınevi.
 aydınlar üzerine, çeviren: aysel bora, can yayınları.
 yahudi sorunu, çeviren: serap yeşiltuna, i̇leri yayınları.
 estetik üstüne denemeler, çeviren: mehmet yılmaz, doruk yayınları.

bibliyografya 
	
 afşar timuçin, düşünce tarihi,	
 talip karakaya, jean-paul sartre ve varoluşçuluk
 ahmet bozkurt, varlık tutulması: jean-paul sartre tiyatrosunda varlık ve hiçlik, (i̇stanbul: 2012), ayrıntı yayınları.

kaynakça

dış bağlantılar 

 fransızca bütün kitapları

 
1905 doğumlular
16. arrondissement (paris) doğumlular
paris doğumlu bilim insanları
paris doğumlu yazarlar
1980 yılında ölenler
pulmoner ödemden ölenler
paris'te hastalıktan ölenler
montparnasse mezarlığı'na defnedilenler
20. yüzyıl fransız oyun yazarları
20. yüzyıl fransız roman yazarları
20. yüzyıl fransız filozofları
20. yüzyıl biyografi yazarları
20. yüzyıl ateistleri
fransız edebiyat eleştirmenleri
fransız ateist yazarlar
fransız etikçiler
fransız marksist yazarlar
fransız anarşistler
fransız antifaşistler
fransız biyografi yazarları
fransız körler
fransız komünistler
fransız hümanistler
fransız antikapitalistler
fransız siyaset felsefecileri
fransız senaristler
fransız sosyologlar
fransız savaş karşıtı aktivistler
ateist filozoflar
marksist teorisyenler
anarşist komünistler
kıta filozofları
din eleştirmenleri
epistemologlar
çağdaş filozoflar
özgürlükçü sosyalistler
marksist hümanistler
ontologlar
fenomenologlar
sanat felsefecileri
kültür felsefecileri
ölüm felsefecileri
eğitim filozofları
tarih filozofları
edebiyat felsefecileri
zihin felsefecileri
nihilistler
varoluşçular
eleştirel teorisyenler
cinsellik felsefecileri
iv. henri lisesinde öğrenim görenler
lycée louis-le-grand'da öğrenim görenler
école normale supérieur'de öğrenim görenler
amerikan bilim ve sanat akademisi üyeleri
fransız nobel ödülü sahipleri
nobel edebiyat ödülü sahipleri
nobel ödülü'nü reddedenler
légion d'honneur'ı reddedenler
engelli bilim insanları
alman asıllı fransızlar
sekülaristler