Ali Kuşçu

ali kuşçu (özbekçe: ali qushchi samarqandiy) veya asıl adıyla ali bin muhammed (1403, semerkand - 16 aralık 1474, i̇stanbul), timur i̇mparatorluğu ile osmanlı i̇mparatorluğu'nda yaşamış olan astronom, matematikçi, fizikçi, filozof ve dil bilimcidir. en önemli tanınma nedeni ay'ın ilk haritasını çıkaran âlim olmasıdır.

hayatı ve bilimsel çalışmaları 
astronom, matematikçi ve kelâm âlimi olan ali kuşçu, 1403'te semerkand'da, timur i̇mparatorluğu topraklarında doğdu. babası muhammed, timur i̇mparatorluğu hükümdarı ve astronomu olan ve aynı zamanda timur'un torunu olan uluğ bey'in kuşçusu olduğu için, ailesi "kuşçu" lakabıyla meşhur olmuştur. küçük yaştan itibaren matematik ve astronomiye pek ilgi duyan ali kuşçu, bu alanlarda bursalı kadızâde rûmî, gıyaseddin cemşid ve muînuddîn kâşî gibi isimlerden ders aldı. daha sonra bilgisini artırmak için kirman'a gitti. burada hall-ü eşkâl-i kamer (ay safhalarının açıklanması) adlı risale ile şerh-i tecrid adlı eserini yazdı. ali kuşçu, semerkand ve kirman'da eğitimini tamamladıktan sonra uluğ bey'e yardımcı ve rasathanesine müdür oldu.

uluğ bey tarafından çin' e yollandığı ve dönüşte de dünya'nın yüzölçümünü  ve ekliptiği 24 derece olarak hesapladığı bilinir.

1449'da hacca gitmek istedi. tebriz'de akkoyunlu devleti hükümdarı uzun hasan kendisine büyük saygı gösterdi ve osmanlı devleti ile barış görüşmelerinde yardımını istedi. bunun üzerine ali kuşçu, bir süre uzun hasan'ın sözcülüğünü yaptı. ardından, osmanlı padişahı ii. mehmed'in davetiyle i̇stanbul'a gitti.

osmanlı - akkoyunlu sınırında fatih sultan mehmed'in emriyle büyük bir törenle karşılanan ali kuşçu, fatih tarafından sahn-ı seman medresesi'ne müderris olarak göreve başladı.

burada bir yandan talebe yetiştirip bir yandan gök cisimleri'ni araştırarak bilim eserleri yazdı. güneş saatleri icat edip i̇stanbul'un enlem ve boylamını bugünkü değerle bire bir hesapladı. gezegenler arası uzaklıkları hesaplayıp ay'ın ilk haritasını çıkardı. çıkardığı yıldız haritaları kristof kolomb'a amerika kıtasının keşfinde yardımcı oldu.

ali kuşçu, 16 aralık 1474 tarihinde, 71 yaşındayken i̇stanbul'da öldü. 15. yüzyıla özgü olan mezarı, i̇stanbul'un eyüp sultan türbesi etrafındaki hazirededir. osmanlı padişahı yavuz sultan selim'in maraş'ı fethetmesinden kısa bir süre sonra o bölgede şiî mezhebinin tekrar artması sonucu ali kuşçu'nun torunlarından bir kısmı, ferman ile maraş'a gönderilmiştir. geriye kalan torunları ise daha sonra düzce'ye kendi arzularıyla göç etmişlerdir. maraş'ta bulunan ailenin bir kısmı da cumhuriyetin ilanından sonra bursa'ya yerleşmişlerdir. bursa'daki fuat kuşçuoğlu caddesi de ismini ali kuşçu'nun torunlarından fuat bey'in isminden almıştır. soyu kahramanmaraş, düzce ve bursa'da kuşçuoğlu soy isimleriyle devam etmektedir.

eserleri 
astronomi
 sharḥ e zîj e ulugh beg
 risāla fī halle eshkale moadeleye ghamar lil-masir
 risāla fī aṣl al-hâric yumkin fī al-sufliyyeyn
 sharḥ ʿalā al-tuḥfat al-shāhiyya fī al-hayāt
 risāla dar elm-i ḥeyāt
 al-fatḥīya fī ʿilm al-hayʾa
 risāla fi hall-e eshkal-i ghammar

matematik
 risāla al-muḥhammadiyya fi-ḥisāb
 risāla dār ʿilm al-ḥisāb: suleymaniye

kelâm ve fıkıh
 sharh e jadid ale't-tejrîd
 hashiye ale't-telvîh
 unkud-üz-zevahir fi nazm-al-javaher

mekanik
 tazkare fi âlâti'r-ruhâniyye

dil ve belagat
 sharh risâleti'l-vadiyye
 el-ifsâh
 el-unkûdu'z-zevâhir fî nazmi'l-javâher
 sharh e'sh-shâfiye
 resale fî beyâni vadi'l-mufredât
 fâ'ide li-tahkîki lâmi't-ta'rîf
 resale mâ ene kultu
 resale fî'l-hamd
 resale fî ilmi'l-me'ânî
 resale fî bahsi'l-mufred
 resale fî'l-fenni's-sânî min ilmihal-beyân
 tafsir e-bakara ve âli imrân
 risâle fî'l-i̇stişâre
 mahbub-al-hamail fi kashf-al-mesail
 tajrid-al-kalam

galeri

kaynakça 
özel

genel
 yavuz unat, ali kuşçu, kaynak yayınları, 2000

1403 doğumlular
semerkant doğumlular
1474 yılında ölenler
eyüpsultan mezarlığı'na defnedilenler
etnik özbekler
akkoyunlular'da kişiler
arapça eser veren yazarlar
farsça eser veren yazarlar
orta çağ müslüman astronomları
orta çağ müslüman matematikçileri
osmanlı astronomları
osmanlı dilbilimcileri
osmanlı matematikçileri
timur devleti'nde kişiler
15. yüzyılda osmanlılar
15. yüzyıl astronomları
15. yüzyıl matematikçileri
türk fizikçiler
i̇stanbul'da ölenler