Ebussuud Efendi

muhammed ebussuud efendi veya hoca çelebi (d. 30 aralık 1490, i̇skilip – ö. 23 ağustos 1574, i̇stanbul), osmanlı  şeyhülislamı. ailesi i̇skilip civarındaki i̇mâdlı olduğu için "i̇madi" olarak da anılır.

hayatı 

30 aralık 1490 tarihinde çorum'un i̇skilip ilçesinde doğdu. bazı şarkiyatçılar i̇mâd’ı âmid ile karıştırıp ebüssuûd efendi’nin diyarbakırlı olduğunu ileri sürmüşlerdir. âlî mustafa efendi ve peçuylu i̇brâhim’in i̇mâd’ı i̇mâdiye ile karıştırarak ebüssuûd efendi’yi kürt asıllı göstermeleri de yanlıştır. zira ebüssuûd efendi’nin ailesinin şimdi irak topraklarında kalmış bulunan i̇mâdiyeli değil i̇skilip’e bağlı i̇mâdlı olduğu, çağdaşı bazı kaynaklar da dahil olmak üzere (mesela bk. hısım ali, s. 440 vd.) hemen bütün kaynaklarca belirtilmektedir. şeyh yavsî'nin oğludur ve anne tarafından da ali kuşçu'nun torunudur.

1533'te i̇stanbul kadılığı görevine atandı; sonra bursa kadılığına geçti ve 1537'de rumeli kazaskerliği görevi verildi. sultan i. süleyman devrinde 1545 tarihinde şeyhülislamlığa getirildi. başarılı olduğu için sultan i. süleyman'in ölümünden sonra, ii. selim devrinde de görevini sürdürdü.

bu sultanlarla birlikte çalışarak verdiği fetvalarla i. süleyman'ın yezidilere karşı hareketlerini ve ii. selim'in kıbrıs seferini destekleyen fetvalar verdi. verdiği fetvaların arasında enteresan olarak karagöz oyunları gösterileri ve o zaman yeni olarak osmanlı ülkesine girmekte olan kahve içilmesi konuları bulunmaktadır.

kanuni ve ii. selim devrindeki önemli kanun hareketlerinde bulundu. kanuni sultan süleyman'ın karşısında "padişah emriyle nâ-meşrû’ olan nesne meşrû’ olmaz" çıkışını yaptığı ifade edilir. osmanlı toprakları dışındaki islam coğrafyasında da itibar sahibi olmuş ve eserlerinin etkisi günümüze kadar devam etmiş bir alimdir. kanunnameler hazırlattığı ve birçok alim yetiştirdiği için ilmiye sınıfı uzun bir müddet zayıflamamıştır. ebussuud efendi aynı zamanda bir şairdi.

kanuni döneminde, osmanlı yasalarına yaptığı katkılara rağmen ebussuud efendi, anadolu'da safevî taraftarı kızılbaşlar için verdiği fetvalarıyla bilinir. verdiği fetvalar arasında "kızılbaşların canları, malları helâldir, onlarla savaşırken ölmek şehitliğin en yücesidir" ve "kızılbaşların kestiği hayvanın eti mundardır, yenmez" gibi, günümüzde de bilinen fetvaları yer alır. aynı zamanda ebu suud efendi'nin bazı şairlere düşmanlığı da bilinmektedir.o dönem verdiği fetva ile şair yunus emre'yi kafir ilan etti ve yunus emre'nin şiirlerini okuyanların öldürülmesi gerektiğini savundu. ebu suud efendi'ye göre yunus emre'nin 'cennet cennet dedikleri, bir ev ile birkaç huri / i̇steyene ver sen onu, bana seni gerek seni.'şathiyesini okumak idam edilmeyi göze almak demekti. bunların dışında hallâc-ı mansûr ve vahdet-i vücûd aleyhine hareketlerde bulundu.bu akideyi kabul eden aşık maşuki ve bosnalı hamza bâlî'nin katline fetva verip idam edilmelerinde rol oynamıştır. aynı dönem çokça okunan sadi şirazi'nin de şiirlerini eleştirmiştir.

ebusuud efendi 23 ağustos 1574'te öldü. mezarı eyüp'te daru'l hadis'in yanında ebussuud haziresindedir.

eserleri 
bilinen 22 adet eseri ile çeşitli risaleleri vardır. "i̇rşadü’l-aklu’s-selim mezaye’l-kitabü’l-kerim" adlı tefsiri alanında en önemli eserlerden kabul edilir. bazı eserleri aşağıdaki gibidir:

tefsir
 i̇rşadü’l-aklu’s-selim mezaye’l-kitabü’l-kerim (arapça tefsir)
 maâk'dü t-tarrâffi evveli sureti'l-feth minel-keşşâf
 tefsirü sureti'i-furtan
 tef sini sureti'i müminin
 risale fi bahsi imâni'l-firavn

hukuk
 fetavayı ebussuud efendi
 kanunname-i ali osmani (fatih devrine adını veren kanun)
 maruzaat (çeşitli fıkhî ve ameli hükümler)
 arâzî-yi harâcıyye ve oşriy-ye hacında kanun ve fetvalar
 risale fi vakfı'i-men kül ve'n-nufçûd
 bidâatü'l-kadî li-ihtiyâcihi fil-müstakbel ve'l-mâzî
 fe-tâvâ kâtiblerine tenbih
 el-fetva'l müteallikti bı-beyânı'i-valftı'i-muteber e lı'l-hasad ve istihlâk) i-galat
 gamezâtü i-melih fi evveli mebâhisi kasri'l-âmm mine't-telvîh
 sevâkjbii'l-enzâr fi evâılı menârı'l-envâr
 hasmü'l-hılâffi'l-mesh ale'l-htfaf
 risale fi val^fi'i-arazî ve bazı âhkami'l-vakj
 rishile fi tescili'i-evkaf risale fi vakfı't-tâvahîn ale'i-arzı'l-mevkûfe li'l-gayr
 öşür hakkında risale

dil ve edebiyat
 calatüt-ı ebussuud (gala-tât-ı avam)
 el-kasîdetü'l-mîmiyye
 el-kasâidü'l-arabiyye
 ka-sîde fi nsai's-sultân süleyman
 münşeat-ı ebussuud
 galatat (yanlış kullanılan kelimeler)
 kaside-i mimiyye (arapça şiir)
 sevâkibü’l-enzâr fi evâili’l-menâr
 ğamazâtu’l-melih
 sevâkibü’l-enzâr fi evâili menâri’l-envâr fi’l-usûl

akaid
 risale fi beyanı'i -kaza ve'l-kader

çeşitli
 risale li-ecli'ttaûn
 duânâme-ı ebussu-ûud (duaname yalın bir dil ile yazılmış dualar ve hadisler)
 risale fi ediyeti'l-me'sûre
 risale-i mergûbe
 mecmua-ı deavât

popüler kültürdeki yeri    
2011 yapımı muhteşem yüzyıl adlı dizide tuncel kurtiz tarafından (ölümüne kadar) canlandırıldı.

kaynakça 

 i̇brahim peçevî (haz. bekir sıtkı baykal),  (1981) peçevi tarihi, cilt:1, ankara:t.c. kültür bakanlığı, say. 2.,
 
 i̇smail hâmi danişmend, (1971) osmanlı devlet erkânı, i̇stanbul: türkiye yayınevi, say. 114. isbn

dış bağlantılar 
ebussuud'un fetvaları
 

1490 doğumlular
1574 yılında ölenler
16. yüzyıl osmanlı şeyhülislamları
i̇skilip doğumlular
i̇stanbul'da ölenler
eyüpsultan mezarlığı'na defnedilenler
şiiliği eleştirenler