Yahudi Aramicesi

ana madde: aramice

yahudi aramicesi (veya yahudi aramcası) üzerinde i̇branice etkisi bulunan aramice dillerinin genel adıdır.

tarih

i̇lk kullanılışı 
aramice, i̇branice gibi kuzeybatı sami dil ailesine mensup bir dildir ve bu iki dilin birçok ortak özelliği vardır. m.ö. 7. yüzyıldan başlayarak aramice orta doğu'nun lingua franca'sı oldu. ticaret ve diplomaside kullanılan bu dili i̇braniler henüz kullanmaya başlamamışlardı. eski ahit'te anlatıldığına göre yehuda kralı hezekiah asur elçisine aramice konuşmasını ister çünkü halkın ne konuştuklarını anlamasını istemez.

adaptasyon 
belgesel kanıtlar i̇branice'den aramice'ye geçiş sürecindeki kademeleri şöyle açıklar:
 toplumda anadil i̇braniceydi ve diğer kenan dilleri de anlaşılırdı.
 aramice uluslararası diplomaside ve dış ticarette kullanıldı.
 devlet işlerinde aramice kullanılmaya başlandı.
 günlük hayatta kullanılmaya başlandı.
 anadil durumuna geldi ve i̇branice sadece dinsel amaçlı kullanıldı.
bu uzun süren geçiş döneminde geçişin süresini belirleyen etkenlerden bazıları ise toplumun sosyal, politik ve dini durumuydu.

yunan fethinden diaspora'ya 
m.ö. 331'de büyük i̇skender'in fetihleriyle bölgedeki mezopotamya egemenliği sona erdi ve dominant dil yunanca oldu. bölgedeki bazı gruplar ise aramice dilinden vazgeçmemek için direndi. bu gruplar arasında zamanında yehuda toprakları denen filistin'deki ve babil'deki yahudiler de vardı. dini metinler halk tarafından anlaşılmasını kolaylaştırmak için i̇branice'den aramice'ye çevrildi. ölü deniz parşömenleri, mişna ve tosefta'nın büyük bir kısmı aramice yazılmıştır.

diaspora 
m.s. 1. ve 2. yüzyılda yahudi aramicesi standart aramice'den kopmaya ve kendi şeklini oluşturmaya başladı. babil talmud'u yahudi aramicesiyle yazılan dini metinlerden bir tanesidir. 
diasporadaki yahudiler bulundukları bölgedeki insanların kültürlerine adapte olup onların dillerini kullanmaya başlayınca, aynı i̇branice'de olduğu gibi, yahudi aramicesi sadece dini çalışmalar için kullanılır oldu. 13. yüzyılda yahudi aramicesi halkın dili olmasından çıktıktan sonra bile zohar ispanya'da yine bu dille basıldı.

yirminci yüzyıl 
sadece aramice konuşan toplumların arasında kalan  yahudiler dillerini koruyabildiler. bu kişiler urmiye gölü ile musul arasındaki bölgelere yayılmışlardır. senendec'de de bu dili konuşan yahudiler bulunur. bu adı geçen bölgelerde aramice konuşan hristiyan gruplar da vardır. örneğin, zaho'daki aramice konuşan yahudi ve hristiyanlar birbirlerini anlayabilirlerken, bu durum senendec'deki aramice konuşan yahudi ve hristiyanlar için geçerli değildir. bu dili konuşanların büyük bir kısmı bugün i̇srail'de yaşamakta ve dillerini kaybetme riskiyle karşı karşıyadırlar. 
bijili lehçesiyle konuşan son kişi 1998'de kuzey irak'ta öldü; buna en yakın lehçe olan barzani lehçesini konuşan 20 kişi kalmıştır ve bunların hiçbirinin anadili değildir. diğer yahudi aramicesi lehçelerini konuşan insanların nüfusunun 26.000 kişi olduğu tahmin edilir.

modern lehçeler 
 barzani - irak kürdistanı
 hulaula - i̇ran kürdistanı
 lişana deni - zaho, irak kürdistanı
 lişan didan - i̇ran azerbaycanı
 lişanid noşan - erbil, irak kürdistanı

kaynakça

bibliografi 
 sokoloff, michael, a dictionary of jewish babylonian aramaic: bar ilan and johns hopkins 2002 
 sokoloff, michael, a dictionary of judean aramaic: bar ilan 2003 
 sokoloff, michael, a dictionary of jewish palestinian aramaic of the byzantine period: johns hopkins 2002/3

ayrıca bakınız 
 aramice
 sami dil ailesi

antik diller
doğal diller
etnik gruplar
yahudi dilleri
ölmek üzere olan diller
arami dilleri
bilgi kutusu bulunmayan sayfalar