Giuseppe Donizetti

giuseppe donizetti ya da donizetti paşa (d. 6 kasım 1788, bergamo (günümüzde lombardiya,  i̇talya), – ö. 12 şubat 1856, i̇stanbul). i̇talyan müzisyen.

türkiye'yi 19. yüzyılda batı müziği ile tanıştıran ve ilk türk bandosu olan mûsikâ-i hümâyûn'un (günümüzde cumhurbaşkanlığı senfoni orkestrası) gelişmesinde en büyük katkıyı sağlamış olan kişidir.

28 yıl boyunca osmanlı devleti'nin hizmetinde çalışan ve kendisine "paşa" unvanı verilen donizetti, hükümdarın kurduğu modern ordunun bando teşkilatını hayatı boyunca yönetti ve ikinci vatanı olan i̇stanbul'da hayatını kaybetti.

giuseppe donizetti'nin, ii. mahmut için bestelediği "mahmudiye marşı" on bir yıl, ii. mahmut'un ölümünden sonra tahta çıkan oğlu  sultan abdülmecit için bestelediği "mecidiye marşı" da (1839) 22 yıl boyunca osmanlı devleti'nin marşı olarak çalınmıştır.

hayatı ve  çalışmaları 

giuseppe donizeetti 6 kasım 1788'de bergamo (günümüzde lombardiya, i̇talya) doğdu. çoğu müzisyen olan bir aile ortamı içinde yetişti. sonradan tanınmış bir opera bestecisi olan gaetano donizetti (1797-1848) onun küçük kardeşi idi.

bergamo'da amcası carini donizetti'den flüt dersleri aldı. i̇lk müzik derslerini için bergamnoi'da yeni açılan lezioni caritatevoli di musica adlı okula devam etmek istedi ama 17 yaşında idi ve yaşının büyük olması nedeniyle konservatuvarlara kabul edilmedi. kardeşi sonradan opera bestecisi olarak ün yapacak gaetano'nun müzik hocası bergamo'da yerleşik alman besteci johann simon mayr'dan bir süre ücretsiz müzik dersi aldı.

1808'de 20 yaşında iken napolyon bonapart'ın fransa ordusuna kayıt oldu. fransa ordusunda 1808-1813 arasında asker olarak avusturya ve i̇spanya seferlerine katıldı. 1813'te cenevre'de "elba adsai taburu bandosu"'na girdi. 1814 napolyon elba adasına sürüldüğünde onunla birlikte elba'ya gitti. napolyon mart 1815'te fransa'ya dönüp yüz gün tekrar imparator olarak hüküm sürmesi döneminde bando şefi olarak napolyon'un yanında idi. o yıl angela toki ile evlendi. napolyon'un 19 haziran,1815'de waterloo muharebesi'nde yenilmesinden sonra fransa ordusundan ayrıldı. ardından sardinya-piyemonte krallığı ordusunun "casale ili alayi (reggimento provinciale casale" alayına bando üyesi olarak katıldı, 1821'de bu alayın müzik direktörü  ve bando şefi oldu.

osmanlı i̇mparatorluğu'nda yeni kurulan mûsıkâ-i humâyûn adlı saray bandosunun şefi olmak üzere i̇stanbul'a davet edildi. osmanlı sultanı  ii. mahmut, vakay-i hayriye adiı ile yeniçeri ocağı'nı kaldıran reform yapmış ve  eski orduyu dağıtmış; yerine kurduğu yeni ordu (asakir-i mansure-i muhammediyye) ile birlikte avrupa asıllı asker eğitim programı uygulanmaya başlamıştı. bu dönemde mehter eğitimi için mehterhane ve mahter tipi askeri müzik sistemi yeni ordu için yetersiz ve uygunsuz görülüp kaldırılmış; mûsikâ-i hümâyûn adlı yeni bir saray bandosu kurulmuştu. koca hüsrev mehmed paşa ve sardinya krallığı i̇stanbul elçisi markı groppallo vasıtasıyla fransız müzisyen manguel yerine mûsıkâ-i humâyûn bandosunun başına bir deneyimli bir i̇talyan müzisyen bando şefi aranmış ve markı'nın tavsiyesi ile fransa ve sardinya ordusunda bando şefliği deneyimi olan giuseppe donizetti bu görev için davet edilmiştir. ii. mahmut'un daveti ile i̇stanbul'a gelen giuesppe donizetti 17 eylül 1828'de görevine başladı. donizetti i̇talya'dan gemi ile gelirken batı avrupa tipi bir askeri bando için gerekli müziksel çalgıları da birlikte getirmişti. ayrıca yanında askeri bando deneyimi olan ve müzik öğretmenliği yapacak kabiliyetli birkaç i̇talyan da gelmişti. i̇stanbul'a varınca ilk iş olarak askeri bando mûsikâ-i hümâyûn'u yapılandırdı ve bir ay içerisinde padişaha ilk konserini verecek hale getirdi.

bundan sonraki 28 yıl boyunca osmanlı devleti'nin hizmetinde çalışan giuseppe donizetti'ye 1841'de miralay (albay) ve daha sonra  mirliva (tuğgeneral) rütbesi ile "paşa" unvanı verilmiş; hükümdarın kurduğu modern ordunun bando teşkilatını ölümüne kadar yönetmiştir. i̇stanbul, donizetti için ikinci bir vatan olmuş ve 12 şubat 1856'da ölene dek i̇stanbul'da yaşamıştır.

giuseppe donizetti'nin, ii. mahmut için bestelediği "mahmudiye marşı" on bir yıl, ii. mahmut'un ölümünden sonra tahta çıkan oğlu sultan abdülmecit için bestelediği "mecidiye marşı" da (1839) 22 yıl boyunca osmanlı devleti'nin marşı olarak çalınmıştır.

sultan abdülmecit tarafından paşa unvanı ile taltif edilen donizetti'nın çalışmaları sadece askeri bando kurulması ile sınırlı kalmadı. bazı türk musikisi eserlerini klasik batı müziği sistemine uydurarak çok sesli hale getirdi. türk musikisi makamlarını kullanarak bazı eserlerin bestelemesini yaptı. sarayda osmanlı hanedan ailesinin fertleri ve harem halkına  (örneğin sultan abdülmecid, dürrinigar kalfa) müzik dersleri verdi. türkiye'de  batı müziğinin öğretimi ve kurumlaşması için gayet ciddi çabalar sarf etti. yetiştirdikleri arasında nacib paşa, hacı i̇brahim paşa, süleyman paşa, neşet paşa, miralay halil bey, kaymakam atıf bey ve dürrinigar kalfa gibi türk müziğinin sonraki gelişmelerini ilerleten öğrencileri vardı.

müzik alanında yaptığı başarılı çalışmalar dolayısıyla sultan ii. mahmut tarafından "i̇ftihar"; sultan abdülmecit tarafından "mecidi" ve fransa tarafından "légion d'honneur" nişanları ile ödüllendirilmiştir.

donizetti paşa, pera'da (beyoğlu ve çevresinin eski adı) her yıl düzenlenen i̇talyan opera gösterilerini desteklemiş, sarayda konserler düzenlemiş ve i̇stanbul'u ziyaret eden franz liszt, parish alvars ve leopold de meyer gibi zamanın önde gelen virtüözlerine ev sahipliği yapmıştır. 1848'de i̇stanbul'u ziyaret eden lizst sultan abdülmecit'e sunmak üzere grande paraphrase de la marche de donizetti composée pour sa majesté le soultan abdül mejid-khan adlı bir beste yapmış ve bu bestenin notaları 1848'de berlin'de basılıp yayımlanmıştır.

donizetti'nin kendisi gibi müzisyen olan iki kardeşi daha vardır. i̇çlerinden en yetenekli ve ünlüsu  bir opera bestecisi küçük kardeşi gaetano donizetti idi. geatano uzun zamandır ağabeyini hiç görmemekle beraber onu sevgi ile "benim türk kardeşim" diye andığı belirtilmektedir.

donizetti'nin cenazesi, ölümünden sonraki üç hafta boyunca beyoğlu'ndaki santa maria kilisesi'nde muhafaza edilmiş ve 6 mart 1856'da santa esprit kilisesi'inin mezarlığına nakledilerek defnedilmiştir.

ölümünden sonra yerine callisto guatelli paşa atanmış ve 1856-1858 ile 1868-1899 yılları arasında  mûsikâ-i hümâyûn bandosunu yönetmiştir.

hakkında yapılan çalışmalar 

müzikolog emre aracı tarafından kaleme alınan kapsamlı bir biyografisi donizetti paşa osmanlı sarayının i̇talyan maestrosu adı altında 2006 yılında bir kitap halinde  ve kısaltılmış biyografisi bir makale olarak "the musical times" dergisinde 2002-2003'te yayımlanmıştır.

4 ocak 2007'de "bergamo müzik festivali"'nde "teatro donizetti"'de türk müzikolog emre aracı ilk kısmı  "donizetti paşa'nın batı müziği besteleri" ve ikinci kısmı "donizetti paşa'nın klasik osmanlı müziği" adlı iki kısımdan oluşan bir lirik-senfonik konseri hazırlayıp ve orkestra şefliği yapmıştır.

anısına beyoğlu'nun pera bölgesinde "palazzo donizetti hotel" bulunmaktadır.

kaynakça

dış bağlantılar

 güntekin, mehmet, (1999), "donizetti paşa", yaşamları ve yapıtlarıyla osmanlılar ansiklopedisi, i̇stanbul:yapı kredi kültür sanat yayıncılık, isbn 978-975-08-1153-4. c.1 s.380 isbn 975-08-0072-9
 aracı, emre (2006), donizetti paşa osmanlı sarayının i̇talyan maestrosu, i̇stanbul:yapı kredi kültür sanat yayıncılık, isbn 978-975-08-1153-4.
 aracı, emre (2002) "a levantine life: giuseppe donizetti at the ottoman court (levanten bir hayat: osmanlı sarayında giuseppe donizetti)", the musical times cilt 143     
 bellotto, francesco  (2001) '"giuseppe donizetti." ; the new grove dictionary of music and musicians, londra, isbn 0-333-60800-3  
 donizetti, guiseppe (1911) la musique en turquie et quelques traites biograohique sur donizetti pacha i̇stanbul   
 casari, mario, (2008) "un musicista alla corte ottomana: giuseppe donizetti", quaderni di oriente moderno, 2008-6, s.101–110  .
 costanza, maurizio,  (2010) la mezzaluna sul filo - la riforma ottomana di mahmûd ii,, venezia: marcianum press (cap. iv.7b)   
 akdemir, hayrettin (1991) die neue türkische musik, dargestellt an volksliedbearbeitungen für mehrstimmigen berlin: chor. isbn 3-924423-12-1 
 gazimihal, murat ragip (1955), türk askeri müzikaları tarihi,, i̇stanbul:maarif basimevi

1788 doğumlular
bergamo doğumlular
1856 yılında ölenler
i̇stanbul'da ölenler
i̇talyan bando şefleri
osmanlı i̇mparatorluğu'nda sanat
légion d'honneur sahipleri
i̇stanbul'da defnedilenler