Denemeler

denemeler, 16. yüzyıl fransız deneme yazarı michel de montaigne'nin ilk kez 1580 tarihinde yayımlanan deneme türünden eseridir. 107 denemeden oluşmuş bu kitabın özgün fransızca adı les essais dir ve türkçedeki anlamıyla örtüşmektedir.

"denemeler", daha çok eğitim ve felsefe konularına değinen ve orta çağ dogmatizmini yıkan bir aydınlanma kitabıdır. hümanist kültürün en önemli kaynaklarından biri olan bu yapıt, yazılmasının üzerinden 441 yıl geçmesine rağmen aydınların başucu kitabı olmayı sürdürmüştür. sokrates'ten sonra insan üzerine eğilen en önemli düşünür kabul edilen montaigne, bu kitabıyla avrupa insanına özgür düşünmesini öğretmişti.

1603'te ilk kez i̇ngilizceye tercüme edilen eser türkçeye de ilk kez 1940'lı yıllarda sabahattin eyüboğlu tarafından kazandırılmıştı. önce 1940 yılında tercüme dergisinde tefrika edilen eser, 1947 yılında milli eğitim bakanlığı yayınları tarafından kitap haline getirildi. 1950'li ve 1960'lı yıllarda aynı yayınevi eserin muhtelif yeni baskılarını yaptı. i̇lerleyen yıllarda başta cem yayınevi olmak üzere birçok yayınevi tarafından defalarca basıldı. cem yayınevi de ilk baskılarında sabahattin eyüboğlu'nun çevirisini kullandı.

yayın kronolojisi 
montaigne, bu didaktik, retorik eserini değişik zamanlarda tekrar tekrar gözden geçirmiş ve eserine küçük veya büyük eklemeler yapmıştı. bu yeniden gözden geçirmeler üç ayrı dönemde yapılmış ve her dönemin sonunda kitap yeni bir baskı yapmıştır. bu üç özgün baskı şunlardır:
 a: 1571-1580 yılları arasında yazılan pasajlar - 1580'de yayımlandı
 b: 1580-1588 yılları arasında yazılan pasajlar - 1588'de yayımlandı
 c: 1588-1592 yılları arasında yazılan pasajlar - 1595'te yazarın ölümünden sonra yayımlandı.

aynı şekilde eseri ilk kez türkçeye kazandıran sabahattin eyüboğlu da her baskıda farklı bir seçki yapmıştı. böylece 1982'deki baskıda, 1947'deki ilk baskıya oranla iki misli fazla deneme yer almıştı, ama bu baskı da eksiksiz değil bir seçkiydi. eyuboğlu'nun çevirisi özgün halindeki sırayı takip etmez. eyuboğlu oluşturduğu her bir konu başlığının altında, "denemeler"in özgün versiyonundaki her üç kitaptan da kronolojik sıra gözetmeksizin o konu ile ilgisi olan pasajları alarak serpiştirmiş ve bu şekilde bir seçki oluşturmuştur.

cem yayınevi 2006'da yaptığı 'eksiksiz' külliyat niteliğindeki baskıda ise cilt sayısını 4'e çıkartmıştı (1564 sayfa). bu baskının çevirmeni ise hüsen portakal'dır.

türkiye baskıları 
 i̇lk kez tercüme dergisinde tefrika edildi - 1940. çevirmeni: sabahattin eyüboğlu.
 milli eğitim bakanlığı yayınları i̇lk 1947'de. 1950'ler 1960'lar boyunca, 1970'lere kadar muhtelif baskılar. çevirmeni: sabahattin eyüboğlu.
 cem yayınevi 1980'lerden günümüze birkaç baskı. öncekiler seçkiydi ve çevirileri sabahattin eyüboğlu'na aitti. 2006'daki 4 ciltlik eksiksiz baskı'nın çevirmeni ise hüsen portakal'dır.
 i̇ş bankası kültür yayınları - 1999, seçki.
 alkım yay. seçki
 deniz kitaplar yay. çevirmen erol esençay. seçki.
 yaprak yayıncılık. seçki.
 ekol basım yayın, 1993. seçki.

kitaptan alıntılar 

montaigne'in "denemeleri"nden alınmış bazı aforizmalar şunlardır:
"acı masuma da yalan söyletir". 
"gideceği limanı bilmeyene hiçbir rüzgarın faydası yoktur". 
"zafer zafer değildir, yenilen düşman yenilgiyi kabul etmedikçe".  
"paranın saklanılması kazanılmasından daha zahmetli bir iştir". 
"halkı bir tek insan, insanı halk gibi gör". 
"yaşıyor ama bilmiyor yaşadığını". 
"saadet bile haddini aşarsa azap olur". 
"cimriliği yaratan yoksulluk değil zenginliktir daha çok". 
"kusur korkusuyla suç işliyoruz". 
"her şey kırılmaz zinciriyle bağlı kaderin". 
"niçin başka güneş başka toprak ararsın, yurdundan kaçmakla kendinden kaçar mısın?" 
"en az bildiğim şeyler tanrılaşmaya en elverişli olanlarıdır". 
"bütün umudum kendimde". 
"i̇nsan ! eskiler dostluğun sudan ve ateşten daha zorunlu ve daha tatlı olduğunu söylerler,ne doğru!"

türkçe çevirinin bölümleri 
sabahattin eyüboğlu "denemeler"i türkçeye kazandırırken özgün halindeki sırayı takip etmemiş, kendisi bir seçki yapmıştır. baskıdan baskıya sayıları artan ve başlık adları değişen bu seçkiler özgün halindeki her üç kitaptan da alıntılar içeriyordu. örneğin en baştaki bir seçkide hem üçüncü hem de birinci kitaptan alıntılar vardı. seçkilerin başlıkları da farklılıklar içeriyordu. eyüboğlu'nun çevirisiyle çıkan 1982 tarihli baskıdaki konu başlıkları şunlardı:
    
önsöz i (1940) 
önsöz ii (1950) 
önsöz iii (1952) 
önsöz iv (1970) 
montaigne'in hayatı 
montaigne üzerine düşünceler 
okuyucuya 
kendisi 
denemelerin konusu 
kendimizi anlatmak 
nasıl yazmalı 
hayat ve felsefe 
yasalar üstüne 
bilgi ve düşünce 
yaşamak ve çalışmak 
ruh ve beden 
i̇nsan ve ötesi 
evini koruma 
aşk üstüne 
dostluk 
dostluk bağları 
dırdırcılar 
yalnızlık 
devrim 
paris 
çeviri 
i̇nsan doğası 
i̇nsanın güçsüzlüğü 
ün 
tanrılar üstüne 
aylak ruhlar 
bilinçsiz duyular 
filozoflar ve tanrılar 
arama sevgisi 
mutluluk üstüne 
amerika'nın bulunuşu 
hasta görünmenin zararları üstüne 
vicdan üstüne 
kendi kendisiyle yetinme 
i̇yi amaç uğruna kötü yollar 
kendimizi i̇nceleme 
ruh ve beden hazları 
doğaya uyma 
i̇nsan aklı 
cinsel yanımız 
i̇nsanın durumu 
özgürlük üstüne 
mutluluk 
ölüm 
yaşayan ölüler 
kökleşen yanılmalar 
i̇nsan ömrü 
varlık ve i̇nsan 
i̇nsan ve akıl 
ölçü 
tartışmalar 
gerçek nedenler 
korku üstüne 
kendine acındırmak 
alışkanlık 
hayat ve bilim 
yamyamlar üstüne 
birine yarar, ötekine zarar 
akıl erdiremediğimiz gerçekler 
babalar ve çocuklar 
dizginsiz tutkular 
değişen dil ve i̇nsan 
i̇nsanlar ve hayvanlar 
öldürülme tehlikesine karşı 
ölmek özgürlüğü 
gülmek ve ağlamak 
hainlere hıyanet 
hastalık 
sağlık üstüne 
üç büyük adam 
her şey mevsiminde
i̇nsanın kararsızlığı 
ruh eşitliği 
dünyanın bize göreliği 
i̇nsanlar arasında 
hekimlik üstüne 
i̇nsanın i̇stekleri 
i̇nsan bilgisi 
dil üstüne 
kitap ve yaşam 
kitapların değeri 
düşünce gelenekleri 
yasalar 
söz özgürlüğü 
vicdan özgürlüğü 
kitaplar 
dünya yurttaşlığı 
baştakiler ve biz 
yabancıdan kaçınma 
halk ve kral 
pazarlık 
savaş üstüne 
bilgelik ve mutluluk 
öfke üstüne 
körükörüne i̇nanmak 
ödemeli kötülük 
bitki ve i̇nsan 
aramızdaki eşitsizlik 
i̇nsan ve evren 
her şeyin göreceliği
nasıl konuşmalı? 
i̇yilerin en i̇yisi 
doğruluk kaygısı 
yaşamak sanatı 
romalı ve osmanlı büyüklüğü 
bilgi ve i̇nanç 
eser ve çocuk 
hüzün düşkünlüğü 
şiir üstüne 
eğitim ve halk 
gerçeküstü kandırmacaları 
yararlı ve güzel üstüne 
sevenler ve sevilenler 
ölümün tadına varmak 
yaşama bağlılık 
herkesin değeri kendine göre 
zorluğun değeri 
düşünmede kendindenlik 
uydurma nedenler 
efendiler ve uşaklar 
peşin ve kesin yargılara karşı 
bilmediğini söyleyebilme 
büyüklük ve i̇nsancalık 
kendi zenginliğimiz 
türk ordularındaki disiplin 
ölüme hazırlanma 
çirkinlik üstüne 
cinsel eylem üstüne 
i̇nsana güven göstermenin yararı 
kendini öldürme 
büyük eylemler ve yaş 
saklanan kötülükler 
kitaplar ve i̇nsanlar 
mutluluğun bize göreliği

kaynakça 

kitabın 1983 baskısının arka kapak ve iç sayfalarındaki bilgiler

dış bağlantılar 
 fransızca özgün versiyonu "les essais" 
 project gutenberg'de "denemeler" 
 kitabın html versiyonu 

16. yüzyıl kitapları
1580 kitapları
felsefe kitapları
deneme koleksiyonları
beşeri bilimler
fransız edebiyatı
fransızca kitaplar
montaigne kitapları