Mısır Krallığı

mısır krallığı () 1922'den 1953'e kadar var olmuş krallık.

tarihçe 
mısır sultanlığı'nın 28 şubat 1922'de birleşik krallık'tan tek taraflı olarak bağımsızlığını ilan etmesinden sonra ahmed fuad paşa, i. fuad adıyla kral unvanını aldı. kralın yürütme yetkilerini belirleyerek iki meclisli bir yasama organı oluşturan ve mısır'ı bir meşruti monarşi durumuna getiren yeni anayasa nisan 1923'te yürürlüğe girdi. ardından hazırlanan seçim yasasıyla erkeklerle sınırlı olmak üzere genel oy hakkı tanındı. yasaya göre temsilciler meclisi'nin bütün üyeleri, senato üyelerinin de yarısı doğrudan seçimle belirlenecekti. aslında mısır'da ne bağımsızlık ne de anayasal yönetim süreci tam anlamıyla oturmuş sayılabilirdi. çünkü kutuplarını kral, vafd partisi ve birleşik krallık'ın oluşturduğu karmaşık siyasi mücadele bütün belirsizliğiyle sürdürüyordu.

halk desteği zayıf olan kral fuad, vafd ve i̇ngiltere arasındaki çekişmeden yararlanarak konumunu sağlamlaştırmak istiyordu. halkın gerçek temsilcisi durumunda olan vafd partisi bir yandan i̇ngiliz egemenliğine son verecek bir bağımsızlığı, bir yandan da kralın yetkilerini kısıtlayacak bir anayasal yönetimi savunuyordu. ama önderleri arasında i̇ngilizlerle ya da kralla uzlaşarak iktidarı ele geçirme eğilimi güçlüydü. çeşitli bölümlere yol açan bu yapı, vafd içinde sürekli kopmalara elverişli bir ortam hazırlıyordu. bunun ilk örneği daha 1922'de kurulan liberal anayasacı parti'ydi. ekonomik çıkarlarının yanı sıra süveyş kanalı'nın denetimini güvence altına almak isteyen birleşik krallık ise böyle bir antlaşmayı imzalayacak güçlü ve istikrarlı bir yönetimin oluşmasından yanaydı. ama büyük ödünler koparmak için tarafları birbirine karşı kullanmaktan da kaçınmıyordu.

ocak 1924'teki ilk genel seçimi vafd partisi'nin kazanması üzerine saad zaglul'un kurduğu hükûmet, i̇ngilizlerle yapılan görüşmelerin sonuçsuz kalması ve kralla ortaya çıkan gerginlikler yüzünden ancak birkaç ay başta kalabildi. vafd mart 1925'teki seçimden de en güçlü parti olarak çıktı; ama parlamento toplandıktan hemen sonra dağıtıldı. ülke bir yılı aşkın bir süre kararnamelerle yönetildi. mayıs 1926'daki üçüncü seçimi gene vafd partisi'nin kazanmasına karşın, i̇ngilizlerin baskısıyla hükûmeti liberal anayasacı adli yeken kurdu. kral ve parlamento arasındaki çekişmeler karşısında istifa eden adli yeken'in yerine gene aynı partiden abdülhalik servet başbakan oldu. i̇ngilizlerle antlaşma taslağını meclisten geçiremeyen yeni hükûmet çekilmek zorunda kaldı (mart 1928). vafd'ın yeni önderi mustafa nahhas'ın başbakan olması üzerine, kral parlamentoyu dağıttı. aralık 1929'daki dördüncü seçimin ardından yeniden bu görevi üstlenen nahhas'ın başlattığı antlaşma görüşmeleri sudan sorunu nedeniyle kesintiye uğradı. kralla da çatışmaya giren hükûmet haziran 1930'da istifa etti. i̇smail sıdki'yi başbakanlığa atayan kral anayasayı yürürlükten kaldırarak kendi başına yeni bir anayasa ve seçim yasası çıkardı. vafd'ın boykot ettiği haziran 1931'deki seçimden güçlü çoğunlukla çıkan i̇smail sıdki'nin kurduğu hükûmet eylül 1933'e değin görevde kaldı.

saraya bağlı hükûmetler aracılığıyla yönetimi sürdüren kral fuad, iç ve dış baskılar karşısında nisan 1935'te eski anayasayı yeniden yürürlüğe koydu. ama bir yıl sonra yerini genç oğlu faruk'a bırakarak öldü. mayıs 1936'daki seçimler sonunda üçüncü kez başbakan olan nahhas, ağustos 1936'da i̇ngilizlerle bir karşılıklı savunma ve ittifak antlaşması imzaladı. temmuz 1937'de fiilen krallık görevini üstlenen faruk, vafd'dan çıkarılan mahmud fehmi nukraşi ile ahmed mahir'in saadçi grup'u oluşturmasından da yararlanarak nahhas'ı başbakanlıktan uzaklaştırdı. nisan 1938'deki seçimlerde vafd yalnızca 12 sandalye kazanabildi.

kral faruk, ii. dünya savaşı'nın başlarında i̇ngilizlerin mısır'dak üsleri kullanmasına ses çıkarmamakla beraber tarafsız kalmaya çalıştı. i̇ngiliz karşıtı eğilimlerin giderek güçlenmesinden kaygılanan i̇ngilizler, almanya'nın mısır'a saldırmaya hazırlandığı 1942 başlarında krala baskı yaparak i̇ngilizlerle işbirliğinden yana olan nahhas'ı başbakanlığa getirmesini sağladılar. vafd izleyen genel seçimlerde büyük bir başarı elde ettiyse de milliyetçi çizgisinin bulanması ve iç çekişmeler nedeniyle büyük yara aldı. ekim 1944'te görevden alınan nahhas'ın yerine ahmed mahir, ardından mahmud fehmi nukraşi geçti. bu arada mısır şubat 1945'te almanya ve japonya'ya resmen savaş açtı.

savaş sonrasında i̇ngiliz birliklerinin çekilmesini ve sudan'daki i̇ngiliz denetiminin sona ermesini sağlamaya yönelik milliyetçi talepler, 1936 tarihli antlaşmanın gözden geçirilmesini gündeme getirdi. konumu sarsılan vafd'ın gerilemesiyle siyasi sahnede radikal güçler öne çıktı. 1928'de kurulan müslüman kardeşler örgütü reformcu bir i̇slam hareketi olmaktan çıkarak militan bir kitle örgütüne dönüştü. kahire'de kitle gösterileri ve şiddet eylemleri giderek sıklaştı. mısır hükûmetlerinin, büyük bir tepki odağı haline gelen antlaşmayı değiştirmek için i̇ngilizlerle yürüttüğü görüşmeler, sudan sorunu nedeniyle çıkmaza girdi. mısır'ın temmuz 1947'de konuyu birleşmiş milletler'e götürmesi de kilitlenmeyi çözemedi.

milliyetçi dalgayı etkileyen önemli bir öğe de arap dünyasındaki genel sorunlara karşı artan ilgiydi. geçmişte mısır milliyetçiliği kendi yerel koşulları içinde ortaya çıkmıştı. 1936'dan sonra filistin sorunuyla ilgilenmeye başlayan mısır, arap birliği'nin (1943-1944) oluşmasında öncü bir rol oynadı. i. arap-i̇srail savaşı'nda (1948-1949) alınan ağır yenilgi arap davasına bağlılığı güçlendirirken, siyasi istikrarsızlığı da derinleştirdi. müslüman kardeşler'in şiddet eylemleri yoğunlaştı. örgütü sindirmeye çalışan nukraşi bir suikast sonucunda öldü.

vafd'ın ocak 1950 seçimlerini kazanmasından sonra başbakan olan nahhas, i̇ngilizlerle bir uzlaşmaya varamayınca ekim 1951'de tek yanlı olarak savunma antlaşmasını ve sudan'la ilgili antlaşmayı bozdu. i̇ngiliz karşıtı gösterileri kanal bölgesindeki birliklere yönelik gerilla saldırıları izledi. i̇ngilizlerin ocak 1952'de i̇smailiye'de giriştiği askerî harekât kahire'deki gösterileri daha da tırmandırdı. art arda gelen hükûmet değişiklikleri de ülkeyi tam bir siyasi bunalım içine soktu.

mısır'da giderek belirginleşen iktidar boşluğunu, 23 temmuz 1952'de bir darbeyle krallığı devirerek yönetime el koyan hür subaylar hareketi doldurdu. 18 haziran 1953'te mısır'da cumhuriyet ilan edildi.

kaynakça 

afrika'daki eski monarşiler
krallık