Çuvaşça

çuvaşça (çuvaşça: чӑвашла / căvašla), rusya'nın orta kesiminde, ural dağları’nın batısında konuşulan çağdaş dönem türki dillerden biridir. türk dillerinin ogur-bolgar grubu öbeğinden varlığını korumuş tek dilidir. çuvaşça, çuvaşların anadili ve çuvaşistan’ın resmî dilidir. yaklaşık iki milyon kişi tarafından konuşulur. 2002 verilerine göre çuvaşistan’da bu dili konuşan nüfusun % 92 etnik olarak çuvaş, % 8’i ise başka etnik kökenlidir. çuvaşça, okullarda eğitim dili olmasına ve medyada kullanılmasına karşın, rusçanın yaygın kullanımından dolayı tehlike altında olan bir dildir.

çuvaşça diğer türki dillerden büyük oranda ayrışmıştır. öyle ki, diğer türki diller karşılıklı anlaşılabilirken, çuvaşça için bu geçerli değildir. hatta,  dil bilimciler tarafından ilk olarak bir fin-ugor dili olduğu sanılmıştır. 13. ve 14. yüzyılda dikilmiş, bugünkü tataristan'da yoğunlaşan, i̇dil bulgar kitabelerinde çuvaşların atası olan bir dil kullanılmıştır.

bazı akademisyenler çuvaşça'nın diğer türki dillerinden çok uzak olduğunu savunup eski bulgar dilinin hunca ile bağlantılı olduğunu savunmuş ve bu genişletişmiş oğur öbeğinin türk dillerinin lehçesi olarak değerlendirilmesi yerine hun-bulgar veya hun dillerinin bir parçası olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunmuştur.

volga dirseğindeki kazan'da, ileride -tatarlar ve başkırlar arasında dağılmış olarak- volga ve ural arasındaki bölgede, nispeten az olan sayılarına rağmen (1959 sayımına göre 1.470.000) dil bilim ve etnoloji açısından en ilgi çekici ve en önemli türk halklarından biri olan çuvaşlar (çavaş) yaşar. hem farklı etnik hususiyetleri hem de ağız hususiyetlerine göre çuvaşlar iki ana gruba ayrılırlar: kozmodem'jansk, çeboksary, jadrin ve kurmyş kasabalarında yukarı çuvaşlar (viryal < *üz el "yukarı memleket, yukarı halk") ve aşağı çuvaşlar (anatri < *enet ôegi ? 'aşağıda [volga ve devamında] bulunanlar'), ayrıca, bilhassa volga kıyısı dağları boyunca cyvil'sk'den, tetyuşi üzerinden ul'janovsk (eski simbirsk, step çuvaşlarının merkezi) bölgesine kadar olan yerdeki step çuvaşları önemle kaydedilmelidir.

yazı sistemi 

a, bă, vă, gă, dă, ye, yo, jă, ză, i, yă, kă, lă, mă, nă, o, pă, ră, să, şă, tă, u, ü, fă, hă, tsă, çă, şă, şçă, hıtălăhpalli, ı, şemşelĕhpalli, e, yu, ya

ses bilgisi

ünsüzler 

çuvaşçanın ünsüzleri şunlardır: /p/ (п), /t/ (т), /k/ (к), /tɕ/ (ч), /ʂ/ (ш), /ɕ/ (ç), /χ/ (х), /ʋ/ (в), /m/ (м), /n/ (н), /l/ (л), /r/ (р), /j/ (й).

ünlüler

ses evrimi 
günümüzde diğer türkî dillere çok uzak olan çuvaşçanın önemli ses değişimleri vardır:

 ş>l dönüşümü: “taş” sözcüğündeki ş, “l” sesine dönüşmüştür: çul (burada ayrıca t>ç ve a>u değişimleri de vardır.)
gümüş sözcüğünün çuvaşçası “kĕmĕl” şeklindedir.
 a>u dönüşümü: örneğin “at” sözcüğü çuvaş lehçesinde ut şeklindedir.
 z>r dönüşümü: örneğin “biz” kişi zamiri çuvaşçada ebir  şeklindedir.
örnekler:'' türkiye türkçesi “sekiz”, çuvaşçada sakăr. “siz” kişi zamiri çuvaşçada “esir”. “buzağı” sözcüğü çuvaşçada “păru”
 d>r dönüşümü: örnekler: “ayak” sözcüğünün eski türkçesi “adaq/azaq” şeklindedir. çuvaşçada “ayak” sözcüğü a’nın u’ya, d’nin y’ye ve k harfinin yumuşak g’ye dönüşmesiyle şöyle bir gelişme izlemiştir: adaq/azaq>urak>urağ>ura. çuvaşçada “ura” ayak anlamındadır.
 koymak sözcüğünün eski türkçesi (kod-) şeklindedir. bugünkü çuvaşçada o’nun u’ya, k’nin de sert h (x)’ye dönüşmesiyle (xur-) şeklindedir.
 t>ç dönüşümü: bazı sözcüklerde olmayabilir. bu değişime şu örneği verebiliriz: “taş” sözcüğünün çuvaşçası çul şeklindedir. bazı fiillerde bu tip değişmelere rastlamayabiliriz; dolmak fiilinin çuvaşçası (tul-) şeklindedir.
 k>y dönüşümü: k>ğ>y şeklinde gelişmiştir. bazı sözcüklerde vardır: “kan” sözcüğünün çuvaşçası  “yun” şeklindedir.

 metin örnekleri 

 diğer türk dilleri ile karşılaştırma 
aşağıdaki tablo, şaz grubuna ait türkçe ile tatarcanın lir grubuna ait çuvaşça ile kelime karşılaştırmalarını içermektedir: 

sayılar

 1 - pĕrre
 2 - ikkĕ
 3 - vişşĕ
 4 - tăvattă 
 5 - pillĕk
 6 - ulttă
 7 - şiççĕ
 8 - sakkăr
 9 - tăhhăr
 10 - vunnă
 11 - vunpĕr
12 - vunikkĕ
13 - vunvişşĕ
14 - vuntăvattă
15 - vunpillĕk
16 - vunulttă
17 - vunşiççĕ
18 - vunsakkăr
19 - vuntăhhăr
20 - şirĕm
30 - vătăr
40 - hĕrĕh
50 - allă
60 - utmăl
70 - şitmĕl
80 - sakărvunnă
90 - tăhărvunnă
100 - şĕr
1000 - pin

 kişi zamirleri 

 ben: epĕ (эпĕ)	
 sen: esĕ (эсĕ)
 o: văl (вăл)
 biz: epir (эпир)
 siz: esir (эсир) 
 onlar: vĕsem''' (вĕсем)

çuvaş dili hakkında yapılan araştırma eserleri 

 nikolay aşmarın - çuvaş dili sözlüğü

kaynakça

dış bağlantılar 
 çuvaşça-türkçe sözlük
 e. čaušević: tschuwaschisch. in: m. okuka (hg.): lexikon der sprachen des europäischen ostens. klagenfurt (= wieser enzyklopädie des europäischen ostens 10) 2002. s. 811.
 çuvaşça-i̇ngilizce i̇ngilizce-çuvaşça sözlük

 
türk dilleri