Hinduizm mezhepleri

hinduizm mezheplerinin başlıca akımları şaivizm, şaktizm, vişnuizm ve smartizm'dir.

ana mezhepleri

vişnaizm 
vişnavitler (vişnu mezhebi mensupları) vişnu'yu en yüce tanrı diğer tanrıları ise ikincil olarak görürler. gerekçeleri ise vişnavitlerin bhagavad gita'da
"kulun ibadet ettiği uluhiyet veya form ne olursa olsun arzularını ben karşılarım." (gita:7:21-22)

bu mezhebin mö 5. ya da 6. yüzyılda ortaya çıktığı sanılmaktadır. tüm hinduizm mezhepleri içinde ikinci en genç olanıdır.

kutsal kitapları, bhagavad gita (mö 300), srimad bhagavatam, ramayana, mahabharatta, veda'lar ayrıca 12 temel upanishad ve bunlardan başka 13 vaishnava upanishadı. vaishnava mezhebinin okullarından biri olan hare krishna tarikatı 108 upanishadı da kabul ettiğini söyler.

felsefeleri; avatar yani  tanrı'nın dünyaya bedenlenerek gelmesi inancı vardır.
i̇slam, hristiyanlık, musevilik inancına en yakın dindir. i̇nsan ile tanrı olan vişnu (veya krişna ya da rama) arasında fark vardır. mokşa yani kurtuluş, krişna'nın saf bilinciyle kaplanmış olarak onun spiritüel mekanındaki sonsuz mutluluktur. tanrı ile bir olmak/aynı olmak inancı vaishnavism mezhebinde vardır yalnız kişi tanrı'da tamamen yok olmaz, kendi ruhsal özellikleri tanrı'nın ruhuyla tamamen karışmaz denize atılan taş gibi tanrısal bilinçle kaplanır ancak özü ayrı kalır bu anlamda tanrı ile  ruhlar tamamen ayrıdır ve ayrı kalacaktır. doğum ölüm zincirinden kurtulan onun mekanında yaşamaya gidecektir. i̇nsan tanrı özüne sahiptir, ilahidir,  ama "tanrı"  değildir ve evren brahman'ın tezahürüdür ama "aynısı" değildir. yarı tanrılar da brahman'ın(krişna) tezahürü değildir ama onun tarafından yaratılmışlardır. birkaç vişnu mezhebine göre madde gerçektir yanılsama değildir. bazı vaishnava mezheplerinin (dvaita) kullandığı "madde gerçektir" ifadesi, "madde" olgusunun da kozmosta yeri olduğunu ifade eder, bu anlamda madde yanılsama değildir ancak kesinlikle illüzyondur, maddeyi bu bedenle ve duyu organlarıyla olduğu gibi algılamak olanaksızdır bu anlamda her şey "illüzyondur". tüm vaishanavların kutsal kitap olarak kabul ettiği srimad bhagavatam şöyle der:

"tanrı tarafından yaratılan bir yanılgı sonucu, evren gerçek olmadığı halde gerçekmiş gibi görünür, tıpkı rüyada çektiğimiz acıların yalnızca hayalden ibaret olması gibi." (srimad bhagavatam 10.14.22)

saf monizm görüşünü (filozof şankara'nın görüşünü) benimsemiş diğer vaishnavalara göre madde gerçekten de yoktur, yani duyu organlarıyla algılanabilen dışında "madde" gerçekliği yoktur.

tek tanrılı bir mezheptir. tek bir "tanrı" vardır, o da krişna'dır (vişnu'nun avatarı). bundan başka bir de "üstün melekler" veya tanrı'nın hizmetçileri olan varlıklar vardır bunlara "yarı tanrı" denir. brahma ve şiva  bazı vaishnava mezheplerince vişnu'nun tezahürleri olarak görülürken bazılarınca vişnu'dan sonraki en önemli 2 "tanrı'ya yakın güçte yarı-tanrı" olarak görülür.

en önemli amaç tanrı'ya ibadet etmektir. (bhakti-yoga) i̇man birinci plandadır. mistik bilgi ve yoga uygulamaları ikinci plandadır.

vaishnava'lar, yaygın olarak, vishnu'nun avatarı olan veya tanrı'nın bizzat kendi formu kabul edilen krişna'ya ibadet ederler.

şaivizm 
şaivizm'de vişnu ve brahma, şiva'nın tezahürleri olarak görülürler. şivitlerin dünya üzerindeki en kutsal kabul ettikleri manastır nepal'in başkenti katmandu'nun doğusundaki bagmati nehrinin kenarındaki paşupatinat manastırıdır. şaivitler hem monistik hem de düalistik felsefeleri izlerler.

en eski hindu mezhebi olduğu düşünülür. ayrıca hindistan'ın mö 1500'lerde aryan işgalinden önceki mezhebiydi. çok eski ve köklü bir uygarlık olan (mö 3000) i̇ndüs uygarlığının (veya harappa) 2 mezhebinden biriydi. öyle ki bu uygarlıktan kalan şiva şekilleri/biçimleri şiva'ya ait diğer kalıntılar ortaya çıkarılmıştır. şivacılık, en mistik hindu mezhebidir, geçmişte dravid/sudric ırkına ait idi.

kutsal kitapları; şiva agamaları (en eski saivism metinleri), tirumantiram, şiva puranları, vaishnava upanişadları hariç diğer upanishadlar (95 upanishad). şiva mezhepleri bunlara ilaveten vedalar'ı (rig, atharva, yajur, sema) da kabul eder. lingayat hariç bütün şivacı mezhepler vedalar'ı kabul etmektedir, lingayat mezhebi, budizm gibi hinduizmden ayrılıp ayrı bir kimlik kazanmıştır. keşmir şivacılığının bunlara ilaveten kendine has kutsal kitapları da vardır. şiva agamaları 28 tanedir, her bir agama; felsefe, yoga, ibadet ve tapınak ile ilgili konulara değinen bölümlerinden oluşur, keşmir şivacılığı, bunlara ilaveten 64 agama'yı daha kabul eder. saivism kutsal kitaplarından biri tirumantiram 28 agama'dan bahsetmektedir

felsefeleri; avatar yani tanrı'nın bedenlenmesi inancı yoktur. onlara göre tanrı bedenlenmez. panenteist bir mezheptir, her şey brahman'dır. i̇nsanlar da aslında öz olarak tanrı'dır. her şey brahman'ın (şiva) tezahürüdür. bütün yarı tanrı denen varlıklar brahman'nın tezahürleridir. aryan işgalinden sonra krişna da saivism taraftarlarınca milyonlarca yarı tanrıdan sadece biri olarak kabul edilmiştir. mokşa yani kurtuluş demek, insanın özünün/ruhunun bir yağmur damlasının okyanusa karışıp onunla tamamen bir olması gibi sonsuz brahman'a (şiva) karışarak onunla bir olması demektir. tanrı ile insanın ruhu birdir (okyanus- su damlası örneği). her şey tanrı'nın parçasıdır da denebilir. kötülüğün yok edicisi olduğu kabul edilen, "yok edici" varlıklara tapma olgusu da vardır

yoga, tapas uygulamaları, mistik bilgi ve amel birinci planda, iman ikinci plandadır.asıl amaç tanrı'nın üstün ve gizemli özünün ve insanın ruhunun aslında onunla bir olduğunun farkına varmak deneyimlemek ve cehaletten kurtulmaktır.

şaktizm 

şaktalar çeşitli biçimler altında şakti (veya devi)'ye tapınırlar. şaktizm vedanta, tantra, samkhya felsefeleriyle ilişkilidir ve zengin bir bhakti yoga geleneği de bulunmaktadır.

saivism ile beraber en eski hindu mezhebidir. bu da aynı saivism gibi, mö 3000 yıllarında i̇ndüs uygarlığı'nın (ve harappa) diniydi. o yıllarda  saivism ile iki  vahşi bir biçimde resmedilen kali ma (kali ana) (kara tanrıça) isimli tanrıça'ya da tapılmaktadır, kali-ma, shakti mezhebi taraftarlarınca "kötülüğün yok edicisi" olarak nitelendirilir. saivism'den farklı olarak büyücülük uygulamaları ön plandadır. pagan bir din sayılabilir. paganizm ile en çok yakınlık gösteren hindu dinidir. doğaya, ağaçlara, böceklere, hayvanlara, gök cisimlerine de tapılır.

bu inançta hem mistik bilgi ve yoga hem de iman eşit ağırlıktadır.

smartizm 
smartalar tüm tezahürlerin brahman'dan ortaya çıktığını kabul ederek  advaita (ikiliksizlik) felsefesini izlerler. kişisel tanrılar brahman'ın farklı isimlerdeki görünümleridir. smarta perspektifi batı'daki hakim hinduizm algısıdır. neo hinduizm de denir.

ayrıca bakınız 
ayyavazhi