Sincan Uygur Özerk Bölgesi

sincan uygur özerk bölgesi (; uygur arap yazısı: ; uygur latin yazısı: shinjang uyghur aptonom rayoni; rusça: синьцзян, sin'tsyan), türkiye türkçesinde yazılmış resmi çin devlet kaynaklarında xinjiang uygur özerk bölgesi veya sadece xinjiang olarak geçer, çin'in kuzeybatısında bulunan bir özerk bölge. güneyde tibet özerk bölgesi, güney doğuda çinghay ve gansu eyaletleri, doğuda moğolistan, kuzeyde rusya, kuzeybatıda kazakistan ve batıda kırgızistan, tacikistan, afganistan, pakistan ve hindistan kontrolündeki keşmir bölgesiyle komşudur. 1.664.897,17 km² yüzölçümü ile çin halk cumhuriyeti'nin en geniş idari bölgesidir. başkenti urumçi, resmî dilleri uygurca ve standart çincedir.

mançuların kurduğu çing hanedanı qianlong döneminde "yeni sınır" anlamına gelen "shinkyang (xinjiang)" (mançu dilinde "ice jecen" ) adı verilmiştir. ancak bu isim kimi zaman eleştirilmekte, "doğu türkistan" ya da "çin türkistanı" gibi isimlerin kullanılması savunulmaktadır. çin halk cumhuriyeti hükûmeti ise bu tür isimlerin kullanılmasını ayrılıkçılık veya pan-türkizm olarak nitelemektedir.

bu bölgede uygurlar, han çinlileri, kazaklar, huiler, tacikler ve birçok diğer farklı halk yaşamaktadır.

tarihçe

hiung-nu han hanedanı çatışması 
çin’in han hanedanı (mö 206 – 220) döneminde bölge merkezi moğolistan steplerinde bulunan hiung-nuların hakimiyeti altında bulunmaktaydı. mö 2. yüzyılda çin bölgedeki yerel devletlerle hiung-nu karşı ittifak oluşturmak amacıyla ilk defa zhang qian adında bir elçiyi batıya göndermiştir. bundan sonra bölgenin hakimiyeti için han hanedanı ve hiung-nu'lar arasında başlayan uzun mücadele çin'in lehine sonuçlandı. mö 60 yılında han hanedanı bugünkü bayin'gholin moğol özerk i̇li yakınlarındaki vuley’de (乌垒/烏壘) kurulan batı bölgeleri genel valiliği'ne (西域都护府/西域都護府) bağlanarak çin himayesine girmiştir; çin buradan başlayarak batıdaki pamir dağları'na kadar uzanan bölgeyi kontrolü altında tutmaktaydı.

çin’de wang mang karışıklıklarının yaşandığı dönemde vilayette isyanlar baş gösterdi ve 13 yılında bu bölge tekrar hun hakimiyetine döndü. daha sonra bölgeye defalarca sefer düzenleyen han hanedanı 74-76, 91-107 yılları arasında ve 123’ten sonra vilayet yönetimini tekrar kurdu. han hanedanı’nın devrilmesinin ardından batı bölgeleri genel valiliği vey hanedanı (265’e kadar) ve batı jin hanedanı (265’ten sonra) tarafından devam ettirildi.

4. – 6. yüzyıllar arası 
4. yüzyıldan başlayarak kuzeyden gelen göçebe akınlarına maruz kalan batı jin hanedanı yıkılınca kuzeybatı çin’de beş barbar onaltı krallık denilen dönemde han çinlisi olmayan halklar tarafından çeşitli krallıklar kuruldu. bunlardan qian liang, qian qin, hou liang ve batı liang, batı bölgeleri genel valilği egemenliği altına almaya çalıştı. sonunda kuzey çin’i egemenliği altında birleştiren kuzey vey hanedanı bugünkü doğu türkistan’ın güneydoğusunu hakimiyeti altına aldı. batı bölgeleri ise shule, yutian, guizi ve qiemo gibi yerel devletlerin elinde kalmıştı; buna karşılık turpan çevresindeki orta bölgeler kansu merkezli kuzey liang krallığının ardılı olan gaochang’ın kontrolü altındaydı.

göktürk kağanlığı 

5. yüzyılın sonlarına doğru bölgeye giren tuyuhun ve rouran boyları bu bölgedeki çin egemenliğine son verdi. 6. yüzyılda rouran hakimiyeti altındaki altay bölgesinde göktürkler tarih sahnesine çıktı. 1 yüzyıl içerisinde rouranları yenerek nüfuzu batıda aral denizi, doğuda baykal gölünü aşan ve tüm orta asya’yı kapsayan geniş bir göktürk i̇mparatorluğu kurdular. kağanlığı 583'te doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrıldı; bu bölge batı göktürk kağanlığı'nın egemenliğinde kaldı. 609 yılında çin'in sui hanedanı tuyuhunları yenerek güneydoğu doğu türkistan'ı ele geçirdi.

tang hanedanı ve hanlıklar 

çin’de 618 yılında kurulan tang hanedanı bölgede hızlı bir yayılma göstermiştir. 620'ler ve 630'lardan başlayarak göktürkler üzerinde baskısını arttıran tang çin’i 657’de batı göktürk kağanlığı’nın yıkılmasına yol açmıştır. bu dönemde anxi genel valiliği'ne (安西都护府/安西都護府; "huzurlu + batı şehir + koruma + merkez") bağlanmıştı. ancak bu vilayet tang hanedanının sonuna kadar varlığını sürdürememiştir. 8. yüzyıldaki anshi i̇syanı döneminde, tibet tang hanedanı'nın bu bölgeden yunnan’a kadar olan geniş bir bölümünü ele geçirmişti. bundan sonra doğu türkistan’ın güneyi tibet’in kontrolüne girerken, bölgenin kuzey kısmı uygur kağanlığı’nın hakimiyetine girdi.

9. yüzyılın ortalarında tibet ve uygur kağanlığı zayıflamaya başladı. çeşitli türk boylarının oluşturduğu karahanlılar 10. ve 11. yüzyıllarda batı xinjiang’ın kontrolünü ele geçirdi. bu arada 840'ta uygur kağanlığı'nın kırgızlar tarafından parçalanmasından sonra kimi uygur boyları bugünkü turfan ve urumçi çevresine yerleşir. burada kurulan uygur devleti kimi zaman çeşitli devletlerin himayesine girse de 13. yüzyıla kadar doğu türkistan’ın doğusuna hükmetmiştir. kimi araştırmacılar karahanlılar ve uygurların arasındaki benzerliklere değinmektedir. uygurlar da islam dinini seçerek doğuda yaşayan halkların dinlerine girmediler çünkü onların dinlerini seçerlerse kendi öz benliklerini yitireceklerini biliyorlardı.bu yüzden kendisi gibi türk olan karahanlılara uymuşlardır.

1132'de, mançurya'daki kitan’nın ardılları kuzey çin'deki jurchen'lerin baskısından kaçarak bu bölgeye girmiştir. burada karahıtay hanlığı’nı kurarak tarım havzasının büyük bölümünü 13. yüzyıla kadar hakimiyetleri altında tutmuşlardır.

moğol dönemi 

moğolistan’ın hakimiyeti altında birleştiren cengiz han batıya doğru ilerlemeye başladığında uygur devleti 1209’da moğollara ittifak teklif eder. cengiz han’a vergi ve asker vermeyi öneren uygurlar, buna karşılık turfan - urumçi bölgesinin egemenliğini elinde tutmayı başarır. 1218'de cengiz han kara hıtay devletini yıkar. kara hıtay'ın i̇slamiyete karşı baskıcı tutumları nedeniyle cengiz han kaşgar bölgesinde bir kurtarıcı olarak karşılanır.

cengiz han’dan sonra moğol i̇mparatorluğu oğulları arasında paylaşılır. bu bölge ise çağatay hanlığı’nın payına düşmüştür. ancak moğolistan ve çin'deki yuan hanedanı diğer moğol hanlıkları burada hak iddia eder. 15. yüzyılda çağatay hanlığı parçalanır; gulca, yarkand ve turfan'da hükümdarlık kurulur.

17. yüzyılda cungarlar (oyratlar, kalmıklar) bölgede bir i̇mparatorluk kurar. bunlardan kalmıklar egemenliklerini çin seddinden don nehri'ne, himalayalar’dan sibirya’ya kadar genişletir.

mançu i̇mparatorluğu 

çin’de mançular tarafından kurulan çing hanedanı 18. yüzyılın ortalarında bölgenin hakimiyetini cungarlar’ın elinden alır. çing hanedanı, tarım havzası ve çungarya bölgesinde kendine bağlı küçük hanlıklar oluşturmak ister. ancak 1758-1759 yıllarında çıkan isyanlar üzerine bu planını değiştirerek direkt merkeze bağlı bir askeri yönetim kurar. i̇ki bölge birleştirilerek gulca’daki i̇li generali'nin yönetimine verilir.

dungan i̇syanı 

19. yüzyılın ortalarında rus çarlığı çin’in kuzey bölgelerine baskısını arttırır. afyon savaşı, taiping i̇syanı gibi karışıklıkların içinde bulunan çin’in uç karakollardaki etkinliği büyük ölçüde kısıtlanmıştır. 1864’te doğu türkistan’da çinli müslümanların (huiler) ve uygurların başlattığı geniş çaplı isyanlar bölgede çin egemenliğinin kalkmasına neden olur.

kaşgar emirliği 

1865’da komşu hokand hanlığından yakub beg kaşgar’a girer ve ardından gelen altı yıl boyunca neredeyse tüm doğu türkistanı’ı ele geçirir. ancak 1871’de kargaşadan yararlanan ruslar gulca dahil olmak üzere zengin i̇li nehri vadisini işgal eder. çing hanedanı generali zuo zongtang 1875-1877 arasında bölgenin kontrolünü tekrar ele geçirerek yakub beg'in hakimiyetine son verir.

sincan eyaleti 

1881’de diplomatik çabalarla gulca bölgesi geri alınır. 1884’te çing hanedanı sincan eyaleti'ni (新疆省) kurarak burayı çin idari sistemine bağlar.

çing hanedanının ardından 

1912’de çing hanedanının yerini çin cumhuriyeti alır. sincan’daki qing valisi yuan dahua kaçarak yerini yang zengxin (杨增新/楊增新)'e bırakır. sincan’ın çin cumhuriyetine devrini gerçekleştiren yang zengxin 1928'daki ölümüne kadar bölgenin valisi olarak kalır.

doğu türkistan i̇slâm cumhuriyeti 

1930’larda patlak veren isyanlar 1933'te kaşgar’da birinci doğu türkistan cumhuriyeti (doğu türkistan i̇slâm cumhuriyeti)'nin ilanıyla sonuçlanır. kısa süreli doğu türkistan i̇slâm cumhuriyeti'nin ardından çinli bir savaşbeyi olan sheng shicai (盛世才) doğu türkistan’ın kontrolünü ele geçirir.

doğu türkistan cumhuriyeti 

1944-1949 arasında sincan’ın kuzeyinde bugünkü i̇li kazak özerk bölgesi'nde sovyetler birliği'nin desteğiyle i̇kinci doğu türkistan cumhuriyeti kurulur. doğu türkistan cumhuriyeti 1949’da halk kurtuluş ordusu’nun sincan’a girmesiyle birlikte sona erer.

1954'te kurulan sincan üretim ve i̇nşaat kolordusu bölgenin hanlaştırmasına yardımcı olmaktadır. 1 ekim 1955'te sincan eyalet statüsünden çıkarılarak özerk bölge olarak ilan edilir.

temmuz 2009 urumçi olayları 

5 temmuz 2009 günü urumçi'de başlayan olaylardır. 25/26 haziran 2009 tarihinde resmi kaynaklara göre iki uygur'un hayatını kaybettiği olayları protesto etmek için toplanan uygurlar ile buna tepki gösteren ve çin'in en kalabalık etnik grubu olan han'ların karşı karşıya geldiği olaylarda, resmi kaynaklara göre 197 kişi hayatını kaybetmiş, 1.721 kişi yaralanmıştır. dünya uygur kurultayı lideri rabia kadir ise, washington'da yaptığı açıklamada "edindiğimiz bilgilere göre ölü sayısı 1000'in üzerinde, kimileri de 3 bin rakamını telaffuz ediyor" demiştir.

süregelen gerginlikler 

çin’in doğu türkistan siyasetinde çeşitli çevreler tarafından eleştirilmektedir. uluslararası i̇nsan hakları örgütleri ve bağımsızlık taraftarları çin halk cumhuriyeti’nin bölgedeki han çinlisi olmayan kültürleri baskı altında tutuyor olmasını eleştirirler. buna karşılık sincan’da yaşayan birçok han çinlisi yerli etnik grupların kayrıldığı, kendilerine karşı ayrımcılık yapılmakta olduğunu söyler. 1949’dan beri bölgede birçok defa etnik çatışmalar meydana gelmiştir. ayrıca çin'in lop nur gölü (lop-nur nükleer test alanı) civarlarında nükleer denemeler yaptığı söylenmektedir. 1990’ların sonundan 2008 başına kadar olan dönemde durum göreceli olarak sakin olmuştur. 2008 yılı mart ayında doğu türkistan'daki müslümanlar ve tibet'teki budistler, ağustos ayında pekin'de yapılacak 2008 yaz olimpiyatları dolayısıyla, kendilerinin çin işgali altında olduklarını çeşitli eylemlerle dünya halklarına hatırlatmaya başlamışlardır.

coğrafya ve jeoloji 

sincan, çin halk cumhuriyeti’nin en büyük idari bölgesidir; çin’in toplam yüzölçümünün altıda birinden fazlasını kaplar. bölge tianshan dağları (tanrı dağları) tarafından iki havzaya bölünmüştür: çungarya havzası ve tarım havzası. sincan’ın (aynı zamanda çin’in) en alçak noktası deniz seviyesinin altında 155 metredir. en yüksek noktası ise, 8611 metre ile keşmir sınırında yer almaktadır.

biyolojik kaynaklar 
bölgede 699 yabanıl hayvan türü yaşamaktadır. bu türlerin 137'si memeli, 85'i balık, 45'i sürüngen, yedisi ise amfibik sınıflara aittir dört binin üzerinde bitki türü barındıran bölge, aynı zamanda ekonomik değeri olan bitki türlerine de sahiptir.

önemli nehirler 
 i̇li nehri
 tarım nehri

i̇klim 
doğu türkistan'ın deniz kıyılarından uzak kalması ve yüksek dağlarla çevrilmiş olması, çölleşmesine sebep olmuştur. bu yüzden de kurak bir iklime sahiptir.

doğal yaşam 
kırgızistan, güney kazakistan, tacikistan ve sincan (doğu türkistan) içindeki orta asya dağlarında, doğal ortamda yabani bir elma türü malus sieversii (uygurca: شىنجاڭ ياۋا ئالمىسى, shinjang yawa almisi, шинҗаң йава алмиси; 新疆野苹果 xin jiang ye ping guo) yetişir.

sincan merinos koyun (uygurca: شىنجاڭ ئىنچىكە يۇڭلۇق قوي, shinjang inchike yungluq qoy, шинҗаң инчикә йуңлуқ қой)'larından diğer merinos türleri çoğalmıştır. i̇nce-yünü ve gövde ağırlığı olmak üzere iki amaçla üretilen bir koyun cinsidir.

yangihissar, kertenkeleler alt takımından olan geckogillerden birine ismini verdiği, yangihissar gecko (cyrtopodion elongatus) tüm doğu çin boyunca görülür.

xinjiang juniper (sincan ardıçı) denilen "juniperus pseudosabina", "juniperus semiglobosa" ve "juniperus turkestanica" gibi ardıç türleri yetişir.

i̇dari yapılanma

önemli şehirler 
 urumçi
 kaşgar
 turfan
 karamay
 gulca
 shihezi
 yarkent
 hotan
 hami (kumul)
 korla
 kuça
 aksu, sincan
 altay, sincan

nüfusu ve etnik yapısı 

xinjiang, nüfus açısından çeşitli bir yer ve birçok farklı ulus barındırmaktadır. sağdaki tabloda çin hükûmeti'nin resmi olarak tanıdığı farklı milletlerin xinjiang'daki nüfus sayıları gösterilmektedir.

ayrıca bakınız 
 sincan mutfağı
 sincan uygur özerk bölgesi'ndeki yükseköğretim kuruluşları listesi
 1989 ürümçi olayları
 temmuz 2009 urumçi başkaldırıları
 yeniden eğitim kampları
uygur soykırımı

kaynakça

dış bağlantılar 
 türkiye türkçesinde çin hükûmeti'ne bağlı xinjiang tanıtım sitesi
 radio free asia uygurca yayını 

 
 
tuvalar
uygurlar