Dido ve Aeneas

{{opera bilgi kutusu
|isim =dido ve aeneasdido ve aenea
|orjinalbaşlık =
|orijinaldil   = i̇ngilizce
|müzik         = henry purcell
|libretto      = nahum tate
|image         = 
|prömiyer      = ekim 1689
|ilkgösterilenyer = josias priest yatılı kiz okulu, chelsea, londra
|perdesayısı      = prolog  + 3 perde
|oyuncular  = 
 dido, kartaca kraliçesi- soprano veya tiz-sesli mezzo-soprano
 belinda, dido'nun kizkardesi ve sirdasi - hafif soprano
 i̇kinci kadin, "dido'un oda hizmetlisi - soprano veya mezzo-soprano
 aeneas, truvali prens - tenor veya bariton
 büyücü, |mezzo-soprano, kontralto, kontrtenor veya bas
 i̇kinci büyücü (merkuri) - mezzo-soprano
 hayalet - soprano veya kontrtenor
 birinci denizci - tenor
 colspan="3"|koro: değişik kısımda saraylılar, büyücüler, aşk perileri ve denizciler}}
dido and aeneas (z. 626) i̇ngiliz barok stilinde muzik bestecisi henry purcell tarafından nahum tate'un i̇ngilizce liberetto ile hazırlanan bir prolog ve 3 perdeden oluşan bir opera eseridir. eserin ilk temsili 1688 yazından sonra londra'da chelsea'de bulunan bir özel kız okulu olan "josias priest yatılı kız okulu"'nda temsil edilmiş ve ilk halka açık temsili bir mask olarak kraliyet sarayında yapılmıştır. bu opera librettosunun konusu antik romalı şair yazar vergilius'in klasik truva'li kahramanı olan aeneas eserinin iv. kitap'ından uyarlanmıştır.

 hazırlanma ve temsiller 

purcell dido ve aeneas operasını hazırlamadan önce bazı tiyatro eserleri için müzik hazırlamıştı. "dido ve aeneas" operası onun i̇ngiliz "mask" tipi müziğe bağlı olan ilk ve tek operasıdır. libretto nahum tate'in daha önce yazmış olduğu "brutus of alba" oyundan çok etkilenmiştir. bazı kritikler libretto konusunun günün politik durumunu gizliden hicveden bir alegori olduğunu da iddia ederler. genel olarak opera bir trajedya olmasına rağmen bazı "hafif" müzik parçaları da ihtiva etmektedir.

elimize orijinal libretto veya partitür notaları geçmemiştir. güncel kullanılan libretto ve partitur notaları 1750'den sonra yapılan kopyalardan, ilkleri oxfiord üniversitesi bodleian kütüphanesi'nde bulunan kopyalardan, ibarettir. librettonun orijinal prologunun nasıl olduğu ve operanın orijinal şeklinde perdelere  nasıl bölündüğü de bilinmemektedir. prolog, 2 perde sonundaki "koru" sahnesi ve birkaç dans parçası için elimizde müzik partisyon notaları da bulunmamaktadır. günümüzde yapılan sahnelenmesinde 18. yüzyılın ilk iki onyılı içinde eserin yapımlanması için "uyduruk" kısımlamalar ve eksik müzik kısımlarında purcell stilinde yapılma kısım besteleri kullanılmaktadır. 
 
"dido ve aeneas" operası ya i̇ngiltere kralı ii. charles veya ii. james huzurunda sarayda sahnelenmek için planlanıp hazırlanmıştır. fakat kralın ölümü dolayısıyla bu planlar gerçekleşmemiş ve prömiyer temsil temmuz 1688'den hemen önce, chelsea'da bulunan josias priest adlı bir yatılı kız okulunda sunulmuştur. bu temsileren sonra besteci henry purcell'in yaşadığı dönemlerde bu eser hiç temsil edilmemiştir. bundan sonra ilk temsil 1700'de sahnelenen bir shakespeare oyunu entraktında bir  müzikli bir "mask"  olarak icra edilmiştir. bundan sonra gayet nadir olarak bu eserde bulunan birkaç müziksel parça konser parçaları olarak icra edilmesi dışında bu eser 1895'e kadar hiç yapımlanıp sahnelenmemiştir. 1895'te ilk defa bir konser parçası olarak dublin'de yapımlandı. sonra 1923 ve 1924'te bir amatör eser olarak tamsil edildi. xx. yüzyılin ikinci yarısında barok müziğine ilgi artınca yeni ve kritik şekilde edit edilmiş partitür notaları hazırlandı ve bu eser yapımlanıp temsil edilmeye başlandı. bu yapımlanmalar arasında danimarka'da klasik sahne yapımlı rønne tiyatrosunda; 2099'da hollanda, londra, leeds  ve new york'ta eser sahnelendi ve popüler ilgi çekti. günümüzde eserin epeyce sayıda plak, teyp ve disk kaydı da bulunmaktadır.

eserin türkiye prömiyerini, purcell'in 300. yılında (1995) leyla pınar yönetimindeki i̇stanbul barok gerçekleştirmiştir. eser st. michel tiyatrosu, yıldız saray tiyatrosu ve cemal reşit rey konser salonu'nda 5 kez temsil edildikten sonra kıbrıs-gazi mağosa'da otello kalesi ve girne'deki bella pais manastırı'nda da birer kez temsil edilmiştir. başrolleri evren ekşi, şebnem ünal, önay günay, ozan oğraşan, ezgi saydam, arzu gedik, eda bilal, burak bilgili ve çelik kasapoğlu ile efe kışlalı dönüşümlü olarak paylaşmışlardır. ayrıca 2000'lerin başında bir diğer versiyon da işıl kasapoğlu'nun gedikpaşa tiyatrosu'nda gerçekleştirilmiştir.

 roller 
{| class="wikitable"
!rol
!ses tipi
!prömiyerde roller: 1688 (orkestra şefi: 
|-
|dido, kartaca kraliçesi||soprano veya tiz-sesli mezzo-soprano||
|-
|belinda, dido'nun kizkardesi ve sirdasi ||hafif soprano||
|-
|ikinci kadin, "dido'un oda hizmetlisi ||soprano veya mezzo-soprano||
|-
|aeneas, truvali prens ||tenor veya tiz bariton||
|-
|büyücü ||mezzo-soprano, kontralto, kontrtenor veya bas||
|-
|i̇kinci büyücü (merkür kılığında)||mezzo-soprano ||
|-
|hayalet
||soprano veya kontrtenor
||
|-
|birinci denizci||tenor||
|-
|colspan="3"|koro: değişik kısımlarsa saraylılar, büyücüler, aşk perileri ve denizciler||
|}

konu özeti

i. perde
kartaca'da kraliçe dido'nun sarayı:

kartaca kraliçesi dido'nun kız kardeşi ve sırdaşı olan belında kızkardeşini daha mesut görünmeye ve gülmeye çalışmaya teşvik etkektedir. (arya:"shake the cloud from off your brow (alnında bulunan karabulutu silkip at)." . fakat dido üzüntü içerisindedir. (arya: "peace and i are strangers grown (huzur ve ben birbirimizin yabancısı olduk artık)". belind dido'nun bu üzüntüsünün kaynağının bu şehre gelmiş olan truva'lı prens aeneas olduğuna inanmaktadır ve kızkardeşine kartaca'nın sorunlarının dido'nun aeneas'la evlenmesi ile çözüleceğine inandığını belirtir. dido ve belında konuşmaya devam ederler. dido aeneas'a olan aşkının ve onunla evlenmesinin kendini zayıf bir kartaca hükümdarı yapmasından ve ülkenin halkının bu evlenmeden hoşlanmayacağından korktuğunu açıklar. (arya: "ah belinda i am prest with torment (belında ben azap baskısı içindeyim") fakat belında ve orada bulanan diğer bir sırdaş olan  "i̇kinci kadın" aeneas'ın da kendini sevdiğini ve onun için bundan korkmaması gerektiğini onu inandırlar. (arya: "the hero loves as well (kahraman da seni sevmekte.)". aeneas saray salonuna girer. önce dido ona soğuk davranır ama sonra onun evlenme teklifini kabul eder.

ii. perde

büyücüler kraliçesi'nin mağarası:

büyücüler kraliçesi, kartaca'yı ve onun kraliçesini ortadan kaldırmak için komplo planları hazırlamıştır. bu kötü planlarını gerçekleştirmek için diğer büyücülerini mağarasına yanında toplantıya çağırmıştır. bu plana göre büyücü kraliçesinin yakını olan bir büyücü cüce tanrı "merkür kılığına bürünüp kıyafet değiştirecek; merkür rolü yaparak aeneaş'ı dido'dan ayrılmaya ve i̇talya'ya gitmeye inandıracaktır. bu dido'yu büyük bir üzüntü ve yasa sokacak ve buna dayanamayan dido hayatı bırakmayı tercih edecektir. büyücüler korosu bu komployu ve beklenen sonucu gayet mesut olarak kahkahalar atarak karşılarlar ve mağara onların korkunç gülme sesleri ile dolar. büyücüler, bir sürek avı için saraydan ayrılıp bir koru içinde bulunan dido ve maiyetini oradan uzaklaştırıp saray dönmesini sağlamak için bir bir büyük fırtına yaratırlar. bu fırtına yaratma sırasından yapılan büyüler sonundan büyücüler de bir yıldırım çakması ile sahneden kaybolurlar.

sürek avının yapıldığı koru :

dido, aeneaş, her ikisini maiyeti ve hizmetliler bir sürek avına çıkmışlardır ve bir koruya gelmişlerdir. bu korunun doğal güzelliklerini görmek için burada bir mola vermektedirler. bu mola sırasında büyük faaliyet olamakta maiyettekiler ve hizmetliler av için ve molada bir yemek yiyebilmek için hazırlıklar içinde bulunmaktadırlar. dido ve aeneaş da bu faaliyetlere katkıda bulunmaktadırlar. fakat tam bu sırada uzaktan bir yıldırım çakması görülüp ve gök gürültüsü başlar.  bu faaliyeterin durmasına neden olur. belinda maiyettekilere ve hizmetlilere yağmurdan korunmak için biran önce bir sığınak bulmalarını emreder. bunun üzerinde maiyet ve hizmetliler sahneden ayrılmakta iken aeneas'ın yanına tanrı merkür kıyafetinde biri (aslında büyücüler kraliçesini adamı bir büyücü cüce) yanaşır. bu yapma-merkür baştanrı olan zeus'den bir ilahi haber getirdiğini bildirir. ona zeus'un aeneas'dan i̇talya'ya gidip biran evvel orada latin ülkesinde yeni bir truva yaratmasını istediğini haber verir. aeneas bu haberciye inanır. dido'dan ayrılmasının çok zor olacağını bilmekle beraber, zeus'un isteklerini hemen yerine getireceğini bildirir. aeneas sahneden hemen ayrılarak kartaca'dan ayrılma hazırlıkları yapmaya gider.

iii. perde
kartaca limanı:

truvalıların denizcileri truva gemilerinin kartaca'dan ayrılması için hazırlıklar içindedirler. denizciler bir şarkı söylemeye başlarlar (koro: "come away fellow sailors! (denizciler haydi birlikte gidelim.")  çok geçmeden büyücüler kraliçesi ve maiyetindeki büyücüler birden limana gelirler. büyücüler kraliçesi planının gerçekleşmesinden çok memnundur. büyücüler kraliçesi planının ikinci evresi içinde aeneas'ın "denizde"  ölmesi gereği hakkında bir solo aryayi söylemeye başlar. sahnede bulunanlar üç değişik grup halinde sahneden ayrılıp dağılırlar.

saray:

dido ve belinda sahneye girerler. aeneas'ın ortadan kaybolmasından şoke olmuşlardır. dido gayet bitkindir ve belinda onu teskin etmeye çalışmaktadır. birdenbire aeneas geri gelir. dido bu geri gelişinden sonra onu kaybedeceğinden çok korkmaktadır. aeneas'ın açıklamaları bu korkusunun yerinde olduğunu doğrular. dido aeneas'ın kendini geride bırakıp ayrılmasının nedenlerini doğru olmadığını söyler. aeneas tanrıların emrini yerine getirmeyip dido'nun yanında kalmayı kabul ettiğin bildirmesine rağmen dido aeneas'ın kendini geride bırakıp ayrılmasını düşünmesinin bile kendisini çok incittiğini ona bildirip artık aenaeas'la birlikte olmanın imkânsız olduğunu açıklar; onun bu kararını kabul etmez ve yanından uzaklaşmasını ister. böylece dido aeneas'ı ayrılamaya zorladıktan sonra kendinin ne yapacağını bir acıklı, "dido'nun ağıtı" adı verilen, arya ile açıklar. (arya:"death must come when he is gone (o ayrılınca artık bana ölüm gelir)".  dido'nun hayattan ayrılmasından sonra koro ve orkestra "aşk tanrılarının onun kalbi gibi yumuşak ve nazik olan gül yapraklarını onun mezarına atılmalarını ve burada onun mezarında daimi nöbetçiler olarak hiçbir zaman buradan ayrılmadan beklemelerini" ifade eden bir müzik parçasını icra ederler ve opera sona erer.

medya 

merkür kılığındaki büyücü cücenin aeneas'ı kartaca'dan ayrılmaya inandırmak için söylediği "stay, prince and hear (prens, dur bekle ve işit)" aryası

seçilmiş disk kayıtları

dipnotlar 
 and aeneas i̇ngilzce wikipedia  dido and aeneas maddesi   (erişme:11.3.2013)

ayrıca bakınız 

 opera
 henry purcell

dış bağlantılar 

 "partitions.metronimo." websitesinde partitur notaları 
 "opera.stanford" websitesinde libretto  
 imslp websitesinde "dido and aeneas, z.626 (purcell, henry)" partisyon notaları 

operalar
i̇ngilizce operalar
1689 operaları
henry purcell operaları