Osmanlı Bankası

osmanlı bankası, 1856'da kurulan i̇ngiliz sermayeli bank-ı osmani (ottoman bank) ile 1862 istikrazını üstlenen fransız mali grubu banque de paris et des pays-bas ortaklığıyla, 1863'te i̇stanbul'da bank-ı osmanî-i şahane adıyla kurulan bankadır. 2001 yılında garanti bankası'na katılmasıyla varlığı sona ermiştir.

tarihçe 

bank-ı osmanî-i şahane, uzun yıllar osmanlı i̇mparatorluğu'nun resmî bankası ve hazinedarı olarak görev yaptı. i̇mparatorluk genelinde birçok altyapı yatırımını destekleyen banka, yaygın şube ağı sayesinde piyasa ile ilişkilerini artırarak ticarî bankacılıkta kendisine önemli bir yer edindi.

para sisteminin sağlıklı hale getirilmesi ve bank-ı osmanî şahane'nin kurulması, tanzimat fermanı'nın maliye alanındaki icraatlarının başında yer alıyordu. banka, osmanlı i̇mparatorluğu'na borç kaynağı yaratacak, borçlanmalarda aracı rolü üstlenecek ve devlet bankalarının en önemli imtiyazlarından biri olan para basma hakkını kullanacaktı. 17 şubat 1875'te imzalanan yeni bir sözleşme ile banka, imparatorluğun hazinedarı konumuna getirildi. böylece, artan malî desteğine karşılık, bütçenin hazırlanmasında ve uygulamasında söz sahibi olarak, hazine işlemlerinde de tekel durumuna geldi.

mali kriz süreci 

osmanlı i̇mparatorluğu'nun malî krize girmesi sonucunda, banka bu duruma çare olarak görülen düyun-ı umumiye i̇daresi'nin 1881'deki kuruluşunda etkin rol aldı. devletin borçlanma yükünün önemli bir kısmını düyun-ı umumiye'nin devralmasıyla yeniden yapılanma sürecine giren bank-ı osmanî-i şahane, ticaret ve yatırım bankacılığına yöneldi. o yıllarda, müşterek-ül menfa tütün rejisi (1884), rumeli demiryolları bağlantıları (1885), beyrut limanı şirketi (1888), selanik-i̇stanbul demiryolu bağlantısı, i̇zmir-kasaba demiryolu'nun uzatılması (1894), ereğli kömür madenleri (1896), beyrut-şam-havran demiryolu ve uzantısı 1892-1900 yılları arası ile 1903'te bağdat demiryolu yatırımlarına iştirak etti. altyapı girişimlerinin yanı sıra giderek genişleyen müşteri portföyüne de kavuşarak, bir ticarî banka kimliğine bürünmeye başladı. bu doğrultuda 1890 yılından başlayarak şube sayısını artırmaya önem veren banka, 1910'dan sonra iyice çoğalan şubeleri sayesinde piyasa üzerindeki etkisini daha da güçlendirdi. i. dünya savaşı, bankanın faaliyetlerini oldukça etkiledi. osmanlıların savaşa girmesiyle, fransa ve i̇ngiltere'nin gözünde osmanlı hukukuna bağlı bir şirket olarak "düşman kuruluş" niteliği kazanan banka, osmanlı i̇mparatorluğu tarafından da i̇ngiliz ve fransız sermayesi sebebiyle aynı derecede güvenilmez kabul ediliyordu. bu dönemde, fransız ve i̇ngiliz müdürlerin görevlerini bırakması ve para basma imtiyazından vazgeçilmesi şartıyla, bankanın faaliyetlerine devam etmesine izin verildi.

para basma devri 
bank-ı osmanî-i şahane, savaştan sonra 10 mart 1924 tarihinde imzalanan bir sözleşmeyle para basma imtiyazını türkiye cumhuriyeti'ne devrettiyse de, türkiye cumhuriyet merkez bankası'nın kuruluşuna kadar hazine işlemlerini sürdürmeye ve devlet bankası statüsünü korumaya devam etti. bu dönemde, yeni siyasal rejime uygun olarak "osmanlı bankası" adını aldı. 1933 yılının haziran ayında imzalanan sözleşmeyle özel bir ticaret bankası olarak yapılanan osmanlı bankası, 1952'de imzalanan bir başka sözleşmeyle, 1990'lara dek süren yeni statüsüne kavuştu.

1914 yılında, 37'si anadolu'da, 11'i suriye ve filistin'de, 5'i mısır'da, 3'ü i̇stanbul'da, 5'i trakya'da, 6'sı makedonya'da ve diğerleri kıbrıs, mezopotamya, arabistan ve arnavutluk'ta olmak üzere 80'i aşkın şubesi bulunan osmanlı bankası; gerek savaş boyunca, gerekse hemen sonrasında şubelerinin çoğunu kapatmak zorunda kaldı.

devri 

1920-1930 yılları arasında i̇ngiliz sermayedarların isteği doğrultusunda, orta doğu'da hızlı bir şubeleşmeye gidildi. 1956 yılında mısır şubelerinin millileştirilmesi ve el konulması sonucunda ortadoğu'daki faaliyetlerinde önemli bir kayba uğradı. aynı dönemde kenya, uganda, tanzanya, rodezya, abudabi, sudan ve katar'da, i̇ngiliz sermayedarlara bağlı olarak çalışmalarına devam etti. 1969 yılında ana sermayedar grup paribas'in isteği doğrultusunda; avrupa, ortadoğu ve afrika'daki şubelerini grindlays bank'a devreden osmanlı bankası, bu tarihten itibaren yalnızca türkiye sınırları içerisinde hizmet vermeye başladı. 1993'e gelindiğinde anonim şirket statüsüyle yeniden yapılanan bankanın hisseleri, haziran 1996'da garanti bankası'na ait clover investments tarafından satın alındı ve banka, doğuş grubu'na katıldı. 31 ağustos 2001 tarihi itibarıyla doğuş grubu bünyesindeki körfezbank ile birleşen osmanlı bankası, 21 aralık 2001'de ana hissedarı garanti bankası'nın bünyesine dahil oldu.

bankanın karaköy de bulunan binası bugün müze olarak kullanılmaktadır.

osmanlı bankası şubelerinin kronolojik listesi 
 1856 londra, i̇stanbul, i̇zmir, kalas (kap. 1866), 
 beyrut (kap. 1921) 
 1861 bükreş (kap. 1921)
 1862 selanik, aydın, afyon karahisar (kap. 1880), 
 manisa, larnaka 1865
 şarkikaraağaç isparta 1867 
 i̇skenderiye 1868 
 paris 1869
 antalya 1872 
 port said 1875 
 rusçuk (kap. 1880), edirne, bursa, şam (kap. 1880) 1878 
 filibe (kap. 1899) 
 1879 lefkoşa, limasol 
 1880 varna (kap. 1882) 
 1881 nazilli (kap. 1898) 
 1886 i̇stanbul-yeni cami 
 1889 adana, konya
 1890 sofya (kap. 1899), 
 1891 denizli, muğla  
 i̇stanbul-beyoğlu, balıkesir, uşak, samsun, trabzon 
 1892 rusçuk (yeniden açıldı, kap. 1921) 
 1898 midilli (kap. 1921) 
 1899 kastamonu, sivas 
 1903 manastır (kap. 1914), üsküp (kap. 1914)
 1904 dedeağaç (kap. 1914), kavala, eskişehir, akşehir, trablusşam (kap. 1921), kudüs 
 1905 nazilli (tekrar), bandırma, bilecik, yafa 
 1906 i̇skeçe (kap. 1914), erzurum, giresun, kütahya, antep, silifke (kap. 1907), mağusa, hayfa, trablusgarp (kap. 1912) 
 1907 adapazarı, musul, minye 
 1908 tarsus, humus (kap. 1921) 
 1909 gümülcine (kap. 1914), tekirdağ 
 1910 sufli, drama (kap. 1921), serez (kap. 1921), yanya (kap. 1921), kayseri, i̇nebolu, ordu, geyve, bolvadin, mansure 
 1911 manchester, i̇şkodra (kap. 1914), rodos (kap. 1903,1921), diyarbekir, harput/mamuret-ül-aziz, bitlis, van, ceyhan, sayda (kap. 1921), hüdeyde (kap. 1921), bingazi (kap. 1912) 
 1912 bolu, urfa, sandıklı, söke, cidde (kap. 1916) 
 1913 i̇skenderun (kap. 1921) 
 1914 çanakkale, zahle (kap. 1921) 
 1915 marsilya 1919 hama (kap. 1921) 
 1920 kerkük, aşar, tunus, kirmanşah 
 1921 baf, troodos 
 1922 beytüllahim, ramalla, nablus, hamedan, tahran

kaynakça 
 autheman, andré; la banque impériale ottomane, paris: comitépour l’histoire économique et financière de la france, 1996. 
 histoirede la banque ottomane, i̇stanbul, 1988. 
 billiotti, adrien, la banque impériale ottomane, paris, 1909. 
 clay, christopher,"the imperial ottoman bank in the later nineteenth century: a multinational "national" bank", in g. jones(derl.), banks as multinationals, londra, 1990.
 eldem, edhem, a 135-year-old treasure. 
 glimpses from the past in the ottoman bank archives, i̇stanbul, 1997. 
 thobie, jacques, intérêts et impérialisme français dans l'empire ottoman (1895-1914), publication de la sorbonne, paris, 1997.

osmanlı bankası müzesi 
i̇stanbul, karaköy, bankalar caddesindeki (voyvoda caddesi) bina tanınmış fransız mimar alexandre vallaury tarafından 1890 yılında yapıldı. 27 mayıs 1892'den 1999 yılına kadar osmanlı bankası'nın genel merkezi olarak kullanıldı. bugün salt galata adı ile osmanlı bankası müzesi ve garanti bankası'nın şubesine ev sahipliği yapmaktadır. i̇dare kurulu giriş katında, osmanlı bankası arşivleri ve araştırma merkezi ise üst kattadır.

kaynakça 

türkiye'deki bankalar
birleşik krallık bankaları
fransa bankaları
banka
türkiye'deki eski bankalar
1856'da kurulan şirketler
2001'de feshedilmiş oluşumlar