Mem û Zîn

mem û zîn, cizre'de 1450/1451  yılında yaşanan ve 17. yüzyıl sonunda ahmed-i hani tarafından manzum bir eser olarak yazıya geçirilen destansı aşk öyküsü.

konusu, birbirine âşık olan ancak kavuşamayan iki gencin trajik öyküsüdür. cizre beyi mir zeynuddin'in kız kardeşi zin ile divan kâtibinin oğlu olan memo arasında yaşanan gerçek aşk öyküsüne dayanır. ahmet hani'nin bu öyküden ilham alarak kürtçenin kurmanci lehçesi ile yazdığı mem û zîn mesnevisi, kürtçedeki ilk aşk mesnevisi kabul edilir. yirmiden fazla dile çevrilen eser, ondan fazla kez türkçeye çevrilmiştir.

konusu 
cizre'de divan vezirinin oğlu tacdin ile onun dostu, hikâyenin ana kahramanı mem, bir mart ayında yöredeki köse geleneğinin de etkisi ile kız kılığına girip kırlara çıkar. cizre beyi mir zeyniddin'in erkek kılığına giren kız kardeşleri zîn ve sitî de şenlik alanındadır. tacdin ve mem onları görmeden sevdalanmış iki gençtir. şenlikte onları gören kızlar da sevdaya düşer. parmaklarındaki yüzükleri değişirler. heyecanda bayılan tacdin ayıldığında parmağında sitî yazan yüzüğü, mem ise zîn yazan yüzüğü bulur. dadıları hezebun, hekim kılığına girip gençleri bulur, yüzükleri geri ister. mem, sevgilisinin yüzüğünü vermez.

gençlerin hızla büyüyen aşkları, kentteki herkes tarafından bilinir. cizre'nin önde gelenlerinin aracılığı ile tacdin ve mem, cizre bey'inden kızkardeşlerini ister. bey, tacdin'e sitî'yi verir, yedi gün yedi gece düğün yapılır. i̇ki düğün bir arada olmaz diye mem ile zîn'in düğünü ertelenir. ancak bey'in kapıcısı ikiyüzlü ve fitne beko, zin'in aşkına engel olmaya çalışır. beko'nun fitneleri sonucunda bey, kardeşini mem'e vermeyi reddeder.

bey ahalisini toplayıp ava gittiğinde zîn ve mem gizlice buluşurlar. bey döndüğünde, ava onunla birlikte gidip dönmüş olan tacdin, mem ile zin'i fark etmemesi için kendi evini ateşe verir ve mem’e aşk borcunu bu şekilde öder.

mem, beko'nun oyununa gelerek bey ile iddialı bir satranç oyunu oynar. i̇lk üç oyunu aldıktan sonra beko, mem'in yönünü değiştirir ve zin'i görüp hayallere dalmasına, böylece oyunu kaybetmesine sebep olur. mem, zin'e aşkını itiraf etmek zorunda kalır ve bey onu zindana atar. mem, orada zîn'in hasretinden ölür. cenazesi kaldırılırken tacdin, beko'yu görüp öldürür. zin'in isteği ile ikisi yakın yere gömülür. zin, mem'in mezarı başından hiç ayrılmaz ve orada can verir; o da mem'in mezarına gömülür.

mem û zîn mesnevisi 
ahmed-i hani mem û zin aşk öyküsünden ilham alarak 5+5 hece ölçüsüyle kurmanca lehçesi ile mem û zîn mesnevisini yazdı. şair, 2655 beyitten oluşan eseri, cizre'de 1690-1695 yılları arasında efsaneden ve kendi fikirlerinden yola çıkarak meydana getirdi. eserde mem ve zîn'in aşkı ile beraber toplumsal meseleler, idarî ve siyasî öğütler, zamanın ilim adamlarına, halka, idarecilerine yönelik tavsiye, tenkit, serzeniş ve tekliflere de yer verilmektedir.  tasavvufi ve felsefi bir dille yazılmıştır.

ahmed-i hani, eserde iyiliği, doğruluğu, suçsuzluğu, zayıflığı ve çaresizliği mem ve zîn'in şahsında toplayarak; kötülüğü, dalkavukluğu, fitneciliği ve ikiyüzlülüğü de bekir karakterinde somutlaştırarak gözler önüne sermiştir.

mem û zîn türbesi 
cizre'de abdaliye medresesi'nin  idari odalarının altındaki bodrumda bulunan üç mezarın zin, bekir ve mem'e ait olduğuna inanılır.

uyarlamalar 
sinema
 mem û zîn (1991) − yönetmen: ümit elçi.
tiyatro

 mem û zîn (1932, kürtçe) - yazar:pîremêrd, i̇lk sahnelenişi: kürt bilim topluluğu oyuncuları (1935)
 mem û zîn (1995, türkçe) - yazar: cuma boynukara, i̇lk sahnelenişi: diyarbakır belediyesi şehir tiyatrosu.
dizi
 memî alan (2002) − yönetmen: nasir hesen (kurdistan tv)
 siya mem û zîn (2012 - 2013) − yönetmen: yusuf güven (trt 6)

kaynakça 

kürt edebiyatı
kürt mitolojisi
kürtçe kitaplar