Büveyhîler

büveyhîler ( el-büveyhiyyûn,  āl-e būye; 945 - 1055), i̇ran ve irak'ta hakimiyet sağlayan deylemi kökenli i̇rani ve şii karakterli bir hanedan. deylemlilerin kurduğu en güçlü hanedan olarak sayılır. büveyhîler ilk önce kuzey i̇ran'a sahip olmuş daha sonra güneye çekilmişlerdir. sasanilerin yıkılışından sonra i̇ran'ın çoğunu ele geçiren ilk bağımsız i̇rani devlettir.

kökenleri 
büveyhîler, deylemlilerin kurduğu bir devlettir. büveyhî adı, v. behrâm soyundan geldiği iddia edilen bûye (büveyh) bin fennâ hüsrev'den gelmektedir.

kuruluşu
şiî bir devlet olan büveyhîlerin egemenliği 932'den 1055'e kadar sürmüştür. bu hanedana adını veren ebu suca büveyh, savaşçı bir kabilenin başkanıdır. oğullarından ali fars'ta, hasan rey'de ve ahmet de kirman'da bir büveyh beyliği kurmuştur. büveyhoğulları zamanla batıya ilerleyerek bağdat'ı egemenliği altına almıştır. büveyhoğulları daha sonra halife'yi emrine almıştır. halife büveyoğullarının başkanını vali (emirül ümera) atamıştır. büveyhoğulları daha sonra da halife'nin gözlerine mil çektirerek yerine başka bir halife getirmiştir. artık abbasi halifeleri, büveyhoğullarının kuklası olmuştur.

tarihçe
i̇madüddevle devrinde, şiraz (934), ahvaz (938), rey (942) ve bağdat (945) kontrol altına alındı. adudüddevle devrinde umman (967), kirman (968), kuzey irak (978), diyarbakır yöresi- el cezire (979), taberistan ve cürcan (981) da büveyhi topraklarına dahil oldu.

üç ayrı büveyhîler beyliği birleşince devlet güçlenmiştir. devleti birleştiren adudüddevle ölünce 983'te yeniden karışıklıklar ortaya çıkmıştır. i̇ki kola ayrılan büveyhoğullarından birine 1029'da gazneli mahmut son vermiştir. adudüddevle zamanında ülkede birçok cami ve hastane yapılmıştır. bunlar moğol istilaları sonucu yakılıp yıkılmıştır. büveyhioğullarının bağdat'taki türk komutanları zaman zaman büveyhoğullarına karşı ayaklanmıştır. ayrıca ordudaki türk ve deylemlilerin mücadele etmesi de devleti zor duruma düşürmüştür. bu nedenle büveyhioğullarının diğer kolu da zayıflamaya başlamıştır. büveyhioğullarının baskısından kurtulmak isteyen abbasî halifesi kaimbiemrillah büyük selçuklu sultanı tuğrul bey'den yardım istemiştir. tuğrul bey 1055'te bağdat'a yaptığı seferde büveyhioğuları ile savaşmış ve onları ağır bir yenilgiye uğratmıştır. büveyhioğulları hükümdarını esir alan tuğrul bey bu devlete son vermiştir. büveyihoğulları zamanında birçok mimari eser de yapılmıştır. büveyhioğulları bugünkü i̇ran, irak, azerbaycan ve türkiye topraklarının belli bir kısmına hakim olmuş bir hanedandır.

büveyh hükümdarları

büyük hükümdarlar 
büveyh hükümdarları devleti genelde fars, jibal ve irak'tan yönetmiştir. ülke üçe bölünmüş olduğundan üç ayrı hükümdar tarafından yönetilmiştir.

fars kolu
 i̇mâdüddevle 934-949
 adudüddevle 949-983
 şerefüddevle 983-989
 samsâmüddevle 989-998
 behâüddevle 998-1012
 sultânüddevle 1012-1024
 ebû kalicar 1024-1048
 abu mansur fülâd sütûn 1048-1055
selçuklu hanedanı'na dahil olmuştur.

rey kolu
 rüknüddevle 935-976
 fahrüddevle 976-980
 muayyadüddevle 980-983
 fahrüddevle (tekrar) 984-997
 mecdüddevle 997-1029
gazneliler'e dahil olmuştur.

irak kolu
 müizzüddevle 945-967
 i̇zzüddevle 966-978
 adudüddevle 978-983
 samsâmüddevle 983-987
 şerefüddevle 987-989
 behâüddevle 989-1012
 sultânüddevle 1012-1021
 müşerrefüddevle 1021-1025
 celâlüddevle 1025-1044
 ebû kalicar 1044-1048
 el-melikü’r-rahim 1048-1055
selçuklu hanedanı'na dahil olmuştur.

küçük hükümdarlar 
bazı küçük bölgeleri yöneten büveyh hükümdarlarıdır.

basra büveyhleri
 diyaüddevle 980'ler

fars büveyhlerine katılmıştır.

hamedan büveyhleri
 muayyadüddevle 976-983
 şamsüdevle 997-1021
 samaüddevle 1021-1024

kerman büveyhleri
 kavamüddevle 1012-1028

fars büveyhlerine katılmıştır.

huzistan büveyhleri
 tacüddevle 980'ler

fars büveyhlerine katılmıştır.

dış bağlantılar 
 i̇ran ansiklopedisi

kaynakça 

 
i̇ranlı hanedanlar
tarihteki şii devletler
i̇slam devletleri
tarihteki müslüman devletler