Kanlı 1 Mayıs

kanlı 1 mayıs veya 1 mayıs katliamı, 1 mayıs 1977 günü taksim meydanı'nda kutlanan i̇şçi bayramı'nda 34 kişinin hayatını kaybetmesi ve 136 kişinin de yaralanması ile sonuçlanan olaydır.

arka plan
türkiye'de 1 mayıs i̇şçi bayramı, ilk defa 1911 yılında osmanlı i̇mparatorluğu sınırları içerisinde bulunan selanik'te kutlanırken i̇stanbul'daki ilk kutlama 1912 yılında gerçekleştirildi. 1923 yılında 1 mayıs'ın yasal olarak i̇şçi bayramı ilan edilmesinden bir yıl sonra hükûmet, kutlamaların kitlesel olarak gerçekleştirilmesini yasakladı. 1925 yılında çıkarılan takrir-i sükûn kanunu ile de i̇şçi bayramını kutlamaları tamamen yasaklandı.

cumhuriyet döneminde yükselişe geçen işçi hareketi tarafından uzun yıllar kutlanamayan 1 mayıs, ilk defa 1976 yılında devrimci i̇şçi sendikaları konfederasyonu (di̇sk) öncülüğünde yüz bini aşkın kişinin katılımı ile taksim meydanında gerçekleştirildi. 1977 yılına gelindiğinde ise devrimci i̇şçi sendikaları konfederasyonu daha kitlesel bir kutlama için hazırlıklara başladı. tertip komitesi ile i̇stanbul valiliği ve i̇stanbul emniyeti arasında yapılan görüşmeler sonucu iç güvenliği di̇sk'in, dışarıdan gelebilecek saldırılara karşı dış güvenliği ise emniyet güçlerinin sağlaması konusunda anlaştılar. ulaşım kolaylığı ve merkezi konumu nedeniyle kutlama yerinin taksim meydanı olması konusunda da anlaşma sağlandı.

bu süreçte, di̇sk'in politikalarına karşı çıkan bazı maoist gruplar da di̇sk'in bu 1 mayıs kutlamalarına katılmak istediklerini belirtmişlerdi. di̇sk ise, kendi disiplinlerini bozacağını ve olay çıkaracağını düşündüğü bu grupların kutlamaya katılmalarını istemedi. buna karşın söz konusu gruplar zorla da olsa taksim meydanı'na gireceklerini ilan ettiler. bu koşullarda, 1 mayıs öncesi dönemin gazetelerinin bazılarında 1 mayıs'ta olayların çıkacağı, insanların ölebileceği yönünde köşe yazıları yayınlandı.

olay
1 mayıs 1977 günü i̇şçi bayramı'nı kutlamak üzere çeşitli illerden i̇stanbul'a gelenler ile birlikte yüz binlerce kişi taksim meydanı'ndaki kutlamalara katıldı. katılımın yüksek olması sebebiyle kortejlerin alana girmesi uzun sürdü, konuşmalar da uzadı.

saat 19.00 sularında dönemin di̇sk genel başkanı kemal türkler konuşmasının sonuna geldiğinde saraçhane tarafından taksim meydanı'na doğru yürüyüşün sonunda sular i̇daresi arkasına kadar gelen maocu gruplar kordon oluşturmuş di̇sk güvenlik görevlileriyle çatışmaya girerek ateş açmaya başladılar. bunun ardından tüm taksim meydanı'nı saran silah sesleri duyulmaya başlandı. gerek di̇sk gerekse kutlamaya katılan çeşitli kuruluşlardan sular i̇daresi binasının üstünden ve intercontinental oteli'nin (bugün the marmara oteli) üst katlarından ateş açıldığı iddialarında bulunuldu. taksim meydanı'nın dolduran kalabalık panik halinde kaçmaya çalışırken polis de ses bombaları ve panzerlerle kalabalığa müdahale etmeye başladı.

meydandan kaçmak için kazancı yokuşu'na yönelen büyük bir kalabalık park edilmiş di̇sk üyesi teknik-i̇ş sendikasına ait bir kamyonun önünde sıkışınca burada birçok kişi ezildi. sonuç olarak, 28 kişi ezilme ya da boğulma nedeniyle, 5 kişi silahla vurulma nedeniyle, 1 kişi de panzer altında kalarak toplamda 34 kişi yaşamını yitirdi, yaklaşık 130 kişi de yaralandı. di̇sk'in yayınladığı listede ise 36 kişinin öldüğü belirtilmişti.

sonraki gelişmeler
olay sonrası 470 kişi göz altına alındı fakat hiçbirinin olayla ilgisi kurulamayarak serbest bırakıldılar. tertip komitesi, bazı sendika ve sol gruplardan 98 kişi hakkındaki yargılamalar 14 yıl boyunca sürdü. bu yargılamalardan kimse ceza almadı. emniyet veya devlet yetkililerinden herhangi birinin yargılanmadığı dava zaman aşımına uğrayarak düştü. bunun üzerine dava, avrupa i̇nsan hakları mahkemesi'ne taşındı. bugüne kadar ateşi kimlerin açtığı tam olarak belirlenememiş ve olay aydınlatılamamıştır.

konuyla ilgili yayınlar 
korhan atay, 1 mayıs 1977 i̇şçi bayramı neden ve nasıl kana bulandı? (metis yayınları, 2013) isbn 9789753429078
nail güreli, 1 mayıs 1977 türkiye devrimcilerinin 'i̇ki 1 mayıs' belgeseli (ozan yayıncılık, 2006) isbn 9789757891932
barış yetkin, kırılma noktası 1 mayıs 1977 olayı (otopsi yayınları, 2005) isbn 9789944596688

notlar

kaynakça

dış bağlantılar 
 ertuğrul mavioğlu yazı dizisi; 1-2-3-4-5-6-7-8-9 (radikal gazetesi) 
 sosyalist barikat dergisi 12. sayı "1 mayıs 1977 katliamı" 

türkiye'deki katliamlar
toplumsal hareketler
1 mayıs i̇şçi bayramı
kontrgerilla
türkiye'de sosyalizm
taksim
1977'de i̇stanbul
türkiye'deki silahlı saldırılar
1977'de cinayet
i̇stanbul'da toplu cinayet