Farenjit

farenjit, pharyngitis yutağın (farenks) iltihaplanmasına (enflamasyon) yani yutak ve boğaz iltihaplanma verilen bir hastalıktır. yutağın bazen mikrobik, bazen metabolik, bazen de çalışılan ortamın ısısına, tozuna bağlı olarak reaksiyon göstermesi olan farenjit sıklıkla boğaz ağrısı veya boğaz yangısı olarak anılır. bademciklerin enfeksiyonu, tonsilit, de eş zamanlı olarak görülebilir.

özellikle 4-7 yaş arasında sıklıkla rastlanan farenjit, bir yaşın altındakilerde nadiren görülürken, semptomatik belirtileri hastalığın sebebine göre değişir. yaklaşık %90'ı viral (parainfluenza, rhinovirüs, adenovirüs, herpes simpleks gibi) olan enfeksiyonun, kalan kısmı genellikle bakteriyel nadir olarak oral kandidiyaz sebeplidir. ayrıca bazı farenjit vakaları çeşitli ajanların sebep olduğu tahriş sonucudur. semptomlar hastalığın sebebinin belirlenmesi açısından, kesin bir şekilde olmasa da (tıbbî literatürde bu tartışmalıdır), belirli bir oranda yardımcı olabilir. örneğin bakteriyel sebepli farenjitlerde semptomlar genellikle daha ağırdır; bakteriyel sebepli faranjitte ateş 40 °c'ye kadar çıkabilirken, viral sebepli farenjitte ateş genellikle çok yüksek seviyelere çıkmaz.

vakaların  büyük çoğunluğu hasta bir kişiyle yakın temas sonucu bulaşan enfeksiyonlardan kaynaklanır ve kirli yerler,hava kirliliğinin fazla olduğu yerlerde,hastalıklı insanlara yakın olmakta nedenler arasında yer alır.

mikolojik ya da bakteriyolojik incelemeler için, farenjitis için kullanılan selektif besiyerler; kanlı agar, emb agar, çikolata agar'dır . hastalığın tanısı için kültür antibiyogram testi yapılır . aynı zamanda boğaz kültürü alınır

enfeksiyöz nedenleri 
viral
enfeksiyon kaynaklı vakaların %40-80’i̇ virüslerle ortaya çıkmaktadır.
adenovirüs en sık  görülen viral nedendir. orta seviyede lenf nodu şişmesi görülebilir çok ağrılı olmasına rağmen boğaz çok  kızarık görülmemektedir. 
i̇nfluenza virüsü de yine yüksek ateş baş ağrısı genel yorgunluk ve  ağrı hissiyle birlikte boğaz ağrısının eşlik ettiği farenjit tablosuna yol açabilir. 
enfeksiyöz mononükleoz ebv (ebstein barr virüsü) tarafından ortaya çıkarılır. bademciklerde beta enfeksiyonuyla karıştırılacak kadar şişme ve beyaz eksüdalar görülebilir.

basit soğuk algınlığına neden olan rinovirüs, coranavirüs, respiratori sinsisyal virüs(rsv)  ve parainfluenza virüsü gibi birçok virüs boğazda  enfeksiyona, ayrıca komşuluk yoluyla kulak enfeksiyonuna ve daha aşağı bölgelrde akciğer enfeksiyonuna da yol açabilir.

bakteriyel nedenler
a grubu beta hemolitik streptokoklar bakteriyel farenjitin en sık nedenidir.  ancak bunu dışında birçok bakteri insanlarda boğaz enfeksiyonuna yol açabilir. streptococcus pneumoniae,haemophilus influenzae, bordetella pertussis,bacillus anthracis, corynebacterium diphtheriae,neisseria gonorrhoeae, chlamydophila pneumoniae, and mycoplasma pneumoniae.

streptokokal farenjit
bakteriyel farenjitlerin en  sık  nedenidir. bakteriyel farenjitlerin %15-30'u a grubu beta hemolitik streptokoklar tarafından  oluşturulur.ateş, boğaz ağrısı ve boyundaki lenf bezlerinin şişmesi en sık görülen belirtilerdir .oldukça bulaşıcı bir enfeksiyondur. hasta kişiyle yakın temas sonucu bulaşır kesin tanı boğaz kültürüyle konmaktadır. antibiyotik tedavisi komplikasyonları önlemek ve daha hızlı iyileşmeyi sağlamak amacıyla uygulanır.
difteri
daha çok larenjite yol açan ve potansiyel olarak hayatı tehdit eden ağır bir üst solunum yolu enfeksiyonudur.  corinebakterium diphteria tarafından oluşturulur.  gelişmiş ülkelerde yaygın aşılama sonucu artık neredeyse görülmemektedir ancak 3. dünya ülkelerinde ve bazı doğu avrupa ülkelerinde hala görülebilir. difteride antibiyotik kullanımı erken evrelerde etkilidir, ancak iyileşme genellikle çok yavaştır.

mantara  bağlı
bazı farenjitler de candida albicans türü  mantar enfeksiyonları tarafından oluşturulur.

enfeksiyon dışı nedenler 
farenjit soğuk hava,sıcak içecek, mide asidi reflüsü(geri kaçma)  gibi, termal, kimyasal veya mekanik iritasyonla da ortaya  çıkabilmektedir.

belirtileri 
enfeksiyonun  bulunduğu  bölgeye  göre  farklı farklı belirtiler  olabilir. ancak en sık  görülen  belirtiler  boğazda  yanma  ve kaşınma, özellikle  yutkunurken ağrı, eğer  nazofarinks  bölgesi  etkilendiyse  birlikte  burun  akıntısı, geri  akıntıya  bağlı  olarak öksürük dahi olabilir.

larenjit  dediğimiz  ses  tellerinin  etkilendiği  bir  enfeksiyonda köpek havlaması gibi sesli boğuk bir öksürük de  olabilir. nefes  alırken  stridor  dediğimiz  ötme, bazen nefes zorluğu, hatta nefes  durması  bile  olabilir. bazı  boğaz  enfeksiyonları  sırasında ateş,  kusma, karın  ağrısı gibi genel belirtiler  de  olabilir.

sınıflama  
bulunduğu anatomik  bölgeye  göre  enfeksiyon farklı bir isim  alır.

nazofarenjit:  genelde  basit  nezledir,  -nazo kökü burnu,  farinks  yutak  bölgesini ifade  eder.  yani  bu burun  arkasındaki  geniz  boşluğuyla,  yutağın  birleştiği  bademcik  öncesindeki  boğaz  bölgesinin  enfeksiyonudur.  kızarık  olması  burada  iltihap  olduğu  ve  antibioitk  kullanılması  gerektiği  anlamına  gelmez. boğazımızı  açıp  sağlıklıyken  de  baktığımızda  zaten  pembe-kırmızı  arası  bir  renk  görürüz. i̇ltihaplı  diyebilmek  için  çok  yoğun  kırmızı,  hatta  üzerinde  beyaz  iltihapların  görülmesi  gerekir ki,  bu  durum  genellikle  bu  bölgede  olacak  bir şey  değildir.  ancak  bazen  geniz  etinin  iltihaplanması  veya  var olan  sinüzite  bağlı  olarak  bu  bölgeden geriye yeşil-sarı  renkli  iltihaplı bir  akıntı  görülürse  o zaman  bakteriyel  bir  nazofarenjit  veya  sinüzit  olabileceği  için  antibiyotik  kullanmak  gerekecektir.

tonsillit: tonsil  bademcik  demektir, bu  bademciklerin  iltihabını  ifade  eder,  sadece  hafif  kızarık  olması  yine  bir anlam taşımaz.  üzerinde  beyaz  iltihap  varsa, bu  durum  sıklıkla  beta  enfeksiyonundan  kaynaklanır,  beta  testi  pozitifse  10  gün  antibiyotik  mutlaka  şarttır.  ancak  sık  tekrarlayan  beyaz  iltihap+ateş  tablosu  enfeksiyon  değil,  periyodik  ateş  yapan  hastalıklardan  pfapa sendromundan da  kaynaklanıyor  olabilir. halk  arasında  öpücük hastalığı  adı  da  verilen  epstein-barr  virsü  (ebv) enfeksiyonları  da  betaya  benzer  şekilde  beyaz iltihap  yapabilir,  antibiyotikten  3  gün  sonra  düzelmiyorsa  şüphelenilebilir,  bazı  özel  kan  testleri  ve  kanın  mikroskopta  incelenmesiyle  tanı  konabilir.

larenjit: larinsks  dediğimiz  ses tellerinin enfeksiyonudur,  çoğu  zaman  viraldir, sıklıkla  gece  yarısı  aniden  köpek  havlaması  gibi  tipik  sesli öksürüğüyle  tanı  konur.  bu  enfeksiyona  krup,  psödokrup,  veya  yalancı  difteri  gibi  çeşitli  isimler de  verilmektedir.  viral  olduğu  için  çoğu  zaman  antibiyotik  vermeden,  soğuk  ilaçlı buharlarla,   bazen de  kortizon  türü  ilaçlar  verilerek  tedavi  edilir. 
yemek  yerken  nefes  borusunun  kapanmasını  sağlayan  epiglot kapağı da iltihaplanırsa genelde  ateş de olur,  bu kruptan  çok  daha  ağır  bir  enfeksiyondur.  sonuç  olarak  gruplara  ateş  eşlik  ediyorsa  epiglottit  olabileceği  endişesiyle  antibiyotik  başlanmalıdır.  larenjit(krup)  ve  epiglottit doktorların  standart  boğaz  muayenesinde gözle  görülmeyen  enfeksiyonlardır,  tipik  sesli  öksürük duyularak  tanı  konur,  daha  ileri  değerlendirme  gerektiğinde  nadiren  kulak  burun  boğaz doktorlarından  konsültasyon   istemek  gerekebilir.

tanısal yaklaşım 
genellikle viral veya bakteriyal ayrımını yapmak sadece  belirtilere bakarak zordur, sıklıkla bakteriyel nedeni dışlayabilmek için bir  boğaz kültürü ve/veya hızlı testlerin yapılması önerilebilir.

tedavi 
genellikle  semptomatik  tedavi  dediğimiz belirtilerin  hafifletilmesine  yönelik  tedavi  yeterlidir.  ateş ve ağrı için ağrı kesici-ateş düşürücü parasetamol gibi ilçalardan  faydalanılabilir. (önemli not:özellikle i̇nfluenza  ihtimali yüzünden, reye sendromu riskinden  dolayı aspirin kesinlikle kullanılmamalıdır) boğaz  ağrısı için  bol  sıvı,  özellikle ıhlamur tarzı bitki çayları, bol meyve tüketimi önerilir. çok  şiddetli  boğaz ağrısı varsa lokal anestetik(uyuşturucu) ve antienflamatuar(yangı giderici) maddeler  içeren pastil ve  spreylerden de faydalanılabilir. spesifik  tedavi sadece bakteriyel, mantar ve virüslerden herpes simpleks olduğunda  etkilidir.

araştırmalara  göre  üst  solunum  yolu  enfeksiyonlarının   %80’i  viraldir,  yani  antibiyotik  gerekmez,  ancak hasta baskısı, doktor endişesi gibi çeşitli nedenlerle %80’ine  antibyotik  verilir. bir kişinin  üst  solunum  yolu  enfeksiyonu  varken  antibiyotik  alması  için  bazı  kriterler  gerekir:
 bademcik  üzerinde beyaz  iltihap varsa(bazen bu  durumda  bile  gerekmeyebilir)
 5  günden  uzun  süren  öksürük-nezleye  eğer 3  günden  uzun  süren  bir  ateş  ekleniyorsa
 ateş  sık  çıkıyorsa, kontrol  altına  alınamıyorsa
 kan  testlerinde  bakteriyel  enfeksiyonu  destekleyen  bulgular  varsa.
 grupla  birlikte  yüksek  ateş  var  ve epiglotit  şüphesi  varsa

semptomatik 
kontrollü denemelerde boğaz ağrısı için 22 tane antibiyotiksiz yöntem denenmiştir. kullanılabilecek birçok basit yöntem olsa da, analjezikler en etkililerdendir. 
 doğası gereğiyle yüksek oranda asidik olan yiyecek ve içeceklerden uzak durunuz, zira bunlar geçici yoğun ağrılara sebep olabilir.
 nsaidler gibi analjezikler farenjitle ilişkili ağrıyı azaltmaya yardımcı olabilir.
 boğaz pastilleri (öksürük ilacı) kısa süreli olarak ağrıyı gidermekte sıklıkla kullanılır.
 ilık tuzlu suyla gargara yapmak yaygın bir ev reçetesidir. bununla birlikte bunun veya aspirin gargaralarının kısa süreli rahatlamaya sebep olmasının dışında herhangi bir şekilde yardımcı olduğuna dair sadece anekdot şeklinde (anekdotal) kanıt bulunmaktadır..
 bal, antiseptik özellikleri sebebiyle, boğaz ağrısı tedavisinde uzun süredir kullanılmaktadır.

kaynakça ve notlar

dış bağlantılar 
 "farenjit nedir?", şişli etfal eğitim ve araştırma hastanesi
 "farenjit nedir?", türk kulak burun boğaz ve baş boyun cerrahisi vakfı
 farenjite dair bilgiler, özel çerkezköy hastanesi
 boğaz ağrısı tedavisi, farenjit 
 "pharyngitis", medlineplus medical encyclopedia 

enfeksiyon hastalıkları
enflamasyonlar