Slovenya

slovenya (slovence: slovenija) ya da resmî adıyla slovenya cumhuriyeti (), orta avrupa'nın güneyinde yer alan bir ülkedir. batısında i̇talya, güneybatısında adriyatik denizi, güney ve doğusunda hırvatistan, kuzeydoğusunda macaristan ve kuzeyinde avusturya bulunur. slovenya çoğunlukla dağlık ve ormanlıktır,  20.271 kilometre kare alanı kaplar ve yaklaşık 2,1 milyon nüfusa sahiptir. slovenler ülke nüfusunun %80'inden fazlasını oluşturmaktadır. güney slav dillerinden olan slovence resmi dildir. slovenya'nın başkenti ve en büyük şehri olan ljubljana, coğrafi olarak ülkenin merkezine yakın bir konumdadır. 

slovenya tarihsel olarak slav, germen ve roma kültürlerinin kavşak noktası olmuştur. tarih boyunca sırasıyla roma i̇mparatorluğu, bizans i̇mparatorluğu, karolenj i̇mparatorluğu, kutsal roma i̇mparatorluğu, macaristan krallığı, venedik cumhuriyeti , napolyon'un birinci fransız i̇mparatorluğu'nun i̇lirya cumhuriyeti, avusturya i̇mparatorluğu ve avusturya-macaristan i̇mparatorluğu gibi devletlerce yönetilmiştir. 

ekim 1918’de slovenyalılar, sloven, hırvat ve sırp devleti adıyla bağımsız bir devlet kurmuşlardır. aralık 1918'de sırbistan krallığı ile birleşerek yugoslavya krallığı'na katıldılar. i̇kinci dünya savaşı sırasında almanya , i̇talya ve macaristan, slovenya'yı işgal edip ilhak etti ve küçük bir alan yeni ilan edilen nazi kukla devleti bağımsız hırvatistan devleti'ne devredildi. 1945'te yeniden yugoslavya'nın bir parçası oldu. savaş sonrası yugoslavya doğu bloku ile müttefikti, ancak tito-stalin ayrılığından sonra 1948'de varşova paktı'na hiçbir zaman üye olmadı ve 1961'de bağlantısızlar hareketi'nin kurucularından biri oldu. haziran 1991'de slovenya, yugoslavya'dan bağımsızlığını ilan etti ve bağımsız bir egemen devlet haline geldi.

slovenya, i̇nsani gelişme endeksi'nde üst sıralarda yer alan yüksek gelirli bir ekonomiye sahip gelişmiş bir ülkedir. gini katsayısı, gelir eşitsizliğini dünyadaki en düşük oranlar arasında derecelendirilir. birleşmiş milletler, avrupa birliği, avro bölgesi, schengen bölgesi, agi̇t, oecd, avrupa konseyi ve nato üyesidir.

tarih

tarih öncesi dönem 
bugünkü slovenya, tarih öncesi çağlardan beri yerleşim görmektedir. yaklaşık 250.000 yıl öncesinden insan yerleşimine dair kanıtlar var. 1995 yılında cerkno yakınlarındaki divje babe mağarasında bulunan 43100 ± 700 bp'den kalma bir mağara ayısı kemiği, bir tür flüt ve muhtemelen dünyada keşfedilen en eski müzik aleti olarak kabul edilir. 1920'lerde ve 1930'larda, potok mağarası'nda arkeolog srečko brodar tarafından cro-magnon'a ait, delinmiş kemikler, kemik uçları ve iğne gibi eserler bulundu.

2002 yılında, şu anda unesco dünya mirası alanı olarak korunan ljubljana bataklığı'nda, dünyanın en eski ahşap çarkı olan ljubljana bataklıkları ahşap çarkı ile birlikte 4.500 yıldan daha eski yığın ev kalıntıları keşfedildi. tahta tekerleklerin mezopotamya ve avrupa'da neredeyse aynı anda ortaya çıktığını gösteriyor. tunç çağı'ndan demir çağı'na geçiş döneminde urnfield kültürü gelişti. hallstatt döneminden kalma arkeolojik kalıntılar, özellikle güneydoğu slovenya'da, aralarında bir dizi situla bulundu.

roma dönemi 
bugünkü slovenya olan bölge, roma döneminde venetia et histria ( augustus sınıflandırmasında roma i̇talya'nın x bölgesi) ile pannonia ve noricum eyaletleri arasında paylaşılmıştı. romalılar emona (ljubljana), poetovio (ptuj) ve celeia'da (celje) karakollar kurdular; ve slovenya topraklarından i̇talya'dan pannonia'ya uzanan ticaret ve askeri yollar inşa etti. 5. ve 6. yüzyıllarda bölge, hunların ve germen kabilelerinin i̇talya'ya akınları sırasında istilalarına maruz kaldı. i̇ç devletin bir bölümü, savunma hattı olarak adlandırılan kuleler ve duvarlarla korunuyordu. i. theodosius ve eugenius arasında 394yılında vipava vadisi'nde çok önemli bir savaş gerçekleşti.

slav yerleşimi 
slav kabileleri, 568'de lombardların (son germen kabilesi) batıya doğru ayrılmasından sonra alp bölgesine göç ettiler ve avarların baskısı altında doğu alpler'de bir slav yerleşimi kurdular. 623'ten 624'e veya muhtemelen 626'dan sonra kral samo, alp ve batı slavlarını avarlara ve cermen halklarına karşı birleştirdi ve samo krallığı olarak anılan şeyi kurdu. 658 veya 659'da samo'nun ölümünün ardından dağılmasından sonra, günümüz karintiya'sında bulunan slovenlerin ataları bağımsız carantania, ve carniola düklüğünü kurdular., daha sonra carniola dükalığı. günümüz slovenya'sının diğer bölgeleri, şarlman'ın 803'te avarlar'a karşı kazandığı zaferden önce yeniden avarlar tarafından yönetiliyordu.

orta çağ 
modern slovenlerin, özellikle karintiyalı slovenlerin atalarından biri olan carantanians, hristiyanlığı kabul eden ilk slav halkıydı. çoğunlukla i̇rlandalı misyonerler tarafından hıristiyanlaştırıldılar, aralarında "carantanians'ın havarisi" olarak bilinen modestus da vardı. bu süreç, bavyeralıların hristiyanlaşmasıyla birlikte, daha sonra, aquileia patrikhanesi'nin benzer çabaları yerine salzburg kilisesi'nin hristiyanlaşma sürecindeki rolünü gereğinden fazla vurguladığı düşünülen conversio bagoariorum et carantanorum olarak bilinen muhtırada anlatılmıştır.

8. yüzyılın ortalarında carantania, hristiyanlığı yaymaya başlayan bavyeralıların yönetimi altında bir vasal düklük haline geldi. otuz yıl sonra, carantanians, bavyeralılarla birlikte karolenj i̇mparatorluğu'na dahil edildi. aynı dönemde carniola da frankların egemenliğine girdi ve aquileia'dan hıristiyanlaştırıldı. 9. yüzyılın başında liudewit'in frank karşıtı isyanının ardından, franklar carantanian prenslerini ortadan kaldırarak onların yerine kendi sınır düklerini getirdiler. sonuç olarak, frenk feodal sistemi sloven topraklarına ulaştı.

i̇mparator i. otto'nun 955'te macarlara karşı kazandığı zaferden sonra, sloven toprakları kutsal roma i̇mparatorluğu'nun bir dizi sınır bölgesine bölündü. en önemlisi olan carantania, 976'da karintiya dükalığı'na yükseltildi.

11. yüzyılda, şu anda aşağı avusturya olan bölgenin almanlaşması, slovenlerin yaşadığı bölgeyi diğer batı slavlarından etkili bir şekilde izole ederek, carantania ve carniola slavlarının bağımsız bir carantanian/carniolans/sloven etnik grubuna dönüşmesini hızlandırdı. orta çağ'ın sonlarında, tarihi carniola, styria, carinthia, gorizia, trieste ve istria eyaletleri sınır bölgelerinden gelişti ve orta çağ kutsal roma i̇mparatorluğu'na dahil edildi. bu tarihi toprakların sağlamlaştırılması ve oluşumu, 11. ve 14. yüzyıllar arasında uzun bir dönemde gerçekleşti ve spanheim dükleri, gorizia kontları, celje kontları gibi bir dizi önemli feodal aile tarafından yönetildi. buna paralel bir süreçte, yoğun bir almanlaştırma, slovence konuşulan alanların kapsamını önemli ölçüde azalttı. 15. yüzyılda, sloven etnik bölgesi bugünkü boyutuna indirildi.

1335'te henry of gorizia, carinthia dükü, landgrave of carniola ve count of tirol erkek bir varis olmadan öldü, kızı margaret tirol i̇lçesini elinde tutmayı başardı, wittelsbach imparatoru iv. louis karintiya ve karniyol yürüyüşünü habsburg'a geçti. annesi carinthia'lı elisabeth merhum dük gorizia'lı henry'nin kız kardeşi olan avusturya dükü ii. albert. bu nedenle, günümüz slovenya topraklarının çoğu, habsburg monarşisinin kalıtsal bir ülkesi haline geldi. habsburg monarşisinin diğer bileşenlerinde olduğu gibi, karintiya ve karniola, uzun süre kendi anayasal yapısıyla yarı özerk bir devlet olarak kaldı. 1436'da eyalet prensleri unvanını alan bu bölgeden feodal bir aile olan celje kontları, bir süre habsburg'ların güçlü rakipleriydi. avrupa siyasi düzeyinde önemli olan bu büyük hanedan, sloven topraklarında yer aldı ancak 1456'da yok oldu. daha sonra, çok sayıda büyük mülkü, 20. yüzyılın başına kadar bölgenin kontrolünü elinde tutan habsburgların mülkü oldu. patria del friuli, 1420'de venedik'in işgaline kadar bugünkü batı slovenya'yı yönetti.

orta çağ'ın sonunda, slovenya toprakları, türk akınları nedeniyle ciddi bir ekonomik ve demografik gerileme yaşadı. 1515'te, bir köylü isyanı neredeyse tüm sloven topraklarına yayıldı. 1572 ve 1573'te hırvat-sloven köylü isyanı, daha geniş bir bölgeyi kasıp kavurdu. genellikle kanlı yenilgilerle sonuçlanan bu tür ayaklanmalar 17. yüzyıl boyunca devam etti.

erken modern dönem 
1797'de venedik cumhuriyeti'nin dağılmasından sonra venedik slovenyası, avusturya i̇mparatorluğu'na geçti. sloven toprakları, napolyon, avusturya i̇mparatorluğu ve avusturya-macaristan tarafından kurulan fransız yönetimindeki i̇lirya eyaletlerinin bir parçasıydı. slovenler karniola'nın çoğunda, karintiya ve steiermark düklüklerinin güney kesiminde, avusturya littoralinin kuzey ve doğu bölgelerinde ve ayrıca macaristan krallığı'ndaki prekmurje'de yaşıyordu. sanayileşmeye, şehirleri ve pazarları birbirine bağlayan demiryollarının inşası eşlik etti, ancak kentleşme sınırlıydı.

sınırlı fırsatlar nedeniyle, 1880 ile 1910 arasında yoğun bir göç yaşandı ve yaklaşık 300.000 sloven (yani 6'da 1'i) diğer ülkelere , çoğunlukla abd'ye ve aynı zamanda güney amerika'ya (ana kısım arjantin'e) göç etti. almanya, mısır ve avusturya-macaristan'daki büyük şehirlere, özellikle viyana ve graz'a. amerika birleşik devletleri'nde sloven göçmenlerin en yoğun olduğu bölge cleveland, ohio'dur. amerika birleşik devletleri'nde birçok sloven'in yerleştiği diğer yerler, önemli sanayi ve madencilik faaliyetlerinin olduğu bölgelerdi: pittsburgh, şikago, pueblo, butte, kuzey minnesota ve salt lake vadisi. erkekler, slovenya'dan getirdikleri bazı beceriler nedeniyle madencilik endüstrisinde işçi olarak önemliydi. bu göçe rağmen, slovenya'nın nüfusu önemli ölçüde arttı. okuryazarlık %80-90 ile istisnai derecede yüksekti.
19. yüzyılda, romantik milliyetçi kültürel ve siyasi özerklik arayışının eşlik ettiği slovenya'da bir kültür canlanması da görüldü. i̇lk olarak 1848 devrimleri sırasında geliştirilen birleşik slovenya fikri, çoğu sloven partisinin ve avusturya-macaristan'daki siyasi hareketlerin ortak platformu haline geldi. aynı dönemde, tüm güney slav halklarının birliğini vurgulayan bir ideoloji olan yugoslavizm, pan-germen milliyetçiliğine ve i̇talyan irredantizmine bir tepki olarak yayıldı.

i. dünya savaşı 
birinci dünya savaşı, slovenlere ağır kayıplar verdi, özellikle de bugünkü slovenya'nın i̇talya ile batı sınır bölgesinde meydana gelen on iki isonzo muharebesi. yüzbinlerce sloven asker avusturya-macaristan ordusu'na alındı ​​ve 30.000'den fazlası öldü. princely county of gorizia ve gradisca'dan yüzbinlerce sloven, i̇talya ve avusturya'daki mülteci kamplarına yerleştirildi. avusturya'daki mülteciler iyi muamele görürken, i̇talyan kamplarındaki sloven mültecilere devlet düşmanı muamelesi yapıldı ve 1915 ile 1918 yılları arasında birkaç bin kişi yetersiz beslenme ve hastalıklardan dolayı öldü.

1920 rapallo antlaşması, i̇talya'daki toplam 1,3 milyon sloven nüfusunun yaklaşık 327.000'ini terk etti. faşistler i̇talya'da iktidarı ele geçirdikten sonra, şiddetli bir faşist i̇talyanlaştırma politikasına maruz kaldılar. bu, slovenlerin, özellikle orta sınıfın, sloven littoral ve trieste'den yugoslavya ve güney amerika'ya kitlesel göçüne neden oldu. kalanlar, hem pasif hem de silahlı direnişin birbirine bağlı birkaç ağını örgütledi. en bilineni, 1927'de sloven ve hırvat nüfusa yönelik faşist baskıya karşı savaşmak için kurulan anti-faşist militan örgüt tigr idi.

sırplar, hırvatlar ve slovenler krallığı (daha sonra yugoslavya krallığı) 
sloven halk partisi, habsburg yönetimi altında yarı bağımsız bir güney slav devletinin kurulmasını talep ederek, kendi kaderini tayin hakkı için bir hareket başlattı. teklif, çoğu sloven partisi tarafından kabul edildi ve bunu, bildiri hareketi olarak bilinen, sloven sivil toplumunun kitlesel seferberliği izledi. bu talep, avusturyalı siyasi seçkinler tarafından reddedildi; ancak birinci dünya savaşı'nın ardından avusturya-macaristan i̇mparatorluğu'nun dağılmasının ardından, zagreb'de sloven, hırvatlar ve sırplardan oluşan ulusal konsey iktidara geldi. 29 ekim'de, ljubljana'daki ulusal bir toplantı ve hırvat parlamentosu tarafından bağımsızlık ilan edildi ve yeni sloven, hırvat ve sırp devletinin kurulduğu ilan edildi.

1 aralık 1918'de sloven, hırvat ve sırp devleti sırbistan ile birleşerek yeni sırp, hırvat ve sloven krallığı'nın bir parçası oldu ; 1929'da yugoslavya krallığı olarak yeniden adlandırıldı. yugoslavya'nın diğer az gelişmiş bölgelerine kıyasla en sanayileşmiş ve batılılaşmış olan slovenya'nın ana bölgesi, endüstriyel üretimin ana merkezi haline geldi: örneğin, sırbistan ile karşılaştırıldığında, slovenya'nın endüstriyel üretimi dört kat daha fazlaydı; ve kuzey makedonya'dakinden 22 kat daha fazlaydı.

ii. dünya savaşı 

yugoslavya 6 nisan 1941'de mihver devletleri tarafından işgal edildi. slovenya'nın da parçası olduğu yugoslavya hızlıca almanlar i̇talyanlar ve macarlar arasında paylaşıldı ve "büyük reich" için untersteiermark olarak bilinen aşağı styria, nazi almanya'sı tarafından zamanla ilhak edildi. 46.000 sloven zorla almanlaştırma için kasım 1941 yılında zorunlu çalışma amacıyla almanya'ya sürgün edildi. slovenler, saksonya'da çeşitli kamplara götürüldü. 1941-1945 yılları arası alman sanayi tarafından işletilen fabrikalarda alman çiftliklerinde çalışmaya zorlandılar. bazı slovenler gücünün zirvesinde iken 21.000 üyesi bulunan alman destekli sloven yurt muhafızı birliği ile, işgal güçleri ile iş birliği yaptı. 30.000'den fazla partizan ise mihver güçleri ve onların işbirlikçileri ile savaşırken öldü. ii. dünya savaşı sırasında, slovenler'in yaklaşık yüzde 8'i öldü.

sosyalist dönem 
1945 yılında, yugoslavya kendisini serbest bırakmış ve kısa bir süre sonra bir federal olarak adlandırılan bir komünist devlet haline geldi. ardından slovenya sosyalist bir cumhuriyet olarak federasyona katıldı; kendi komünist partisi ise 1937 yılında kurulmuştu. ii. dünya savaşı sırasında yugoslavya'nın yeniden kurulmasını takiben, slovenya yugoslavya federal devletinin parçası haline geldi. 1950'lerden itibaren, slovenya, nispeten geniş bir özerkliğe sahipti. 1945 ve 1948 yılları arasında siyasi baskı dalgası slovenya ve yugoslavya'da gerçekleşti. 1947 yılına gelindiğinde, tüm özel mülkiyet kamulaştırıldı. 1949 ve 1953 yılları arasında, zorla kolektifleştirme denendi. bu denemeden sonra, kademeli olarak serbestleştirilmesi politikası izlendi. i̇şçilerin öz-yönetimi olarak bilinen yeni bir ekonomik politikada sloven edvard kardelj'nin, yugoslav komünist partisi'nin başlıca teorisyeni, tavsiyesi ve denetimi altında uygulanmaya başladı. sloven lider 1956 yılında, birlikte diğer liderlerle josip broz tito, bağlantısızlar hareketi'ni kurdu.

coğrafya 

slovenya'nın büyük bölümü slovenya alpleri ile kaplı olup doğusunda büyük macaristan ovası'nın uzantıları yer alır. slovenya'nın en önemli akarsuları avusturya alpleri'nden doğan sava ve drava'dır. ülkenin orta bölümü ve doğusundaki ovalar bu akarsular tarafından sulanır.

i̇klim 
adriyatik denizi kıyısındaki dar bir şeritte akdeniz iklimi görülür. i̇ç kesimlerde ise iklim karasal iklimdir. özellikle kuzeydeki dağlık alanlarda kışlar çok soğuk ve kar yağışlı geçer. sıcaklık ve yağış şartlarının uygun olması nedeni ile ülke topraklarının %57'si ormanlarla kaplıdır.

ekonomi 
ülkenin doğu kesiminde sava ve drava nehirlerinin suladığı ovalarda tarımsal etkinlik ön plandadır. başlıca tarım ürünleri; buğday, mısır, patates ve üzümdür. bağcılığın yaygın olduğu maribor'da şarap üretimi de çok yaygındır.

slovenya'nın en önemli yer altı kaynakları linyit, demir, çinko ve cıvadır. sanayi çok gelişmiştir. mobilya, demir-çelik, kâğıt, tekstil ve kimya başlıca sanayi kollarıdır. ülkenin denize açılan tek kapısı koper şehrinin limanıdır. slovenya'nın dış ticaretinde en önemli yeri almanya, hırvatistan, i̇talya, fransa ve avusturya alır.

şehirler

nüfus 

slovenya 11'i il düzeyinde olmak üzere 210 belediyeye bölünmüştür. en önemli şehirleri; başkent ljubljana ile maribor, kranj ve koper'dir.

slovenya meclisi'nin eşcinsel evliliklere izin veren bir yasayı kabul etmesine rağmen, 20 aralık 2015'te yapılan referandumda halkın yüzde 63'ü bu yasaya karşı çıkmış ve eşcinsel evlilikler serbest bırakılmamıştır. fakat 26 şubat 2017'de sivil birliktelik tanınmış ve bundan 5 yıl sonra 8 temmuz 2022 tarihinde eşcinsel evlilikler kesin olarak yasal oldu.

ayrıca bakınız 
 sloven sanatçılar listesi
 sloven matematikçiler listesi

kaynakça

dış bağlantılar 

 slovenya - resmî turist rehberi
 slovenya ülke bilgileri 
 slovenia.si . your gateway to information on slovenia.
 government of the republic of slovenia 

 
avrupa birliği ülkeleri
avrupa ülkeleri
nato ülkeleri
birleşmiş milletler üyesi ülkeler
1991'de kurulan bölgeler ve ülkeler
cumhuriyetler
orta avrupa
liberal demokrasiler
avrupa konseyi ülkeleri
slav ülke ve bölgeler
güneydoğu avrupa
akdeniz i̇çin birlik ülkeleri
orta avrupa ülkeleri
güney avrupa ülkeleri
balkan ülkeleri