Yılbaşı

yılbaşı, miladi takvim kullanan ülkelerde 31 aralık'ı 1 ocak'a bağlayan geceye denmektedir. yılbaşı, jülyen takvimine göre hristiyanlık öncesi roma'da, ocak ayının da adının verildiği geçit ve başlangıç tanrısı janus'a adanmıştı. hristiyan aleminin miladi takviminde bir tarih olarak, hâlen anglikan ve lutheran kiliselerinde i̇sa'nın adlandırma ve sünnet bayramı olarak törenlerle kutlanır.

günümüzde, çoğu ülke fiili olarak miladi takvimini kullandığı için, yılbaşı, dünyanın en ünlü resmî tatilleri arasındadır, genellikle yeni yıla girildiği andan itibaren gece yarısı havai fişeklerle kutlanır. diğer küresel yılbaşı gelenekleri arasında yeni yıl kararları almak ve kişinin arkadaşlarını ve ailesini araması yer alır.

tarihi

mezopotamya yeni yılı ilk kez mö 2000 yılında, mart ortasında ilkbahar ekinoksu zamanında kutladı. erken roma takvimi, 1 mart'ı yılın ilk günü olarak belirledi. takvimin mart ayından itibaren sadece 10 ayı vardı. yeni yılın bir zamanlar mart ayı ile başladığı bazı ayların isimlerine hala yansımaktadır. miladi takviminin dokuzuncu ayından on ikinci ayına kadar olan eylül'den aralık'a kadar, başlangıçta yedinci ila onuncu aylar arasında konumlandırılmıştı. roma mitolojisi, ianuarius ve februarius'un iki yeni ayının oluşturulmasıyla genellikle ikinci kralları numa pompilius'a itibar etti. bunlar ilk olarak yılın sonunda yerleştirildi, ancak bir süre sonra bunun yerine ilk iki ay olarak kabul edildi.

ocak ayının başlangıcı olan ocak kalendi (latince: kalendae ianuariae), mö 153'te yeni konsüllerin açılışı yapıldıktan sonra yeni yıl olarak kutlanmaya başlandı. romalılar yıllarını bu konsüller tarafından sıralı olarak değil, uzun zamandır tarihlendirmişler ve ocak ayının sonlarını bu tarihe uygun hale getirmişlerdi. yine de mart yeni yılı etrafındaki özel ve dini kutlamalar bir süre devam etti ve 1 ocak'ın yeni statüsünün zamanlaması konusunda bir fikir birliği oluşmadı. ancak yeni yıl olduğunda, aile toplantıları ve kutlamalar için bir zaman oldu. mö 78'de m.aemilius lepidus'un başarısız isyanını da içeren bir dizi felaket, roma'nın pazar günlerinin ocak ayının sonlarına denk gelmesine izin veren bir batıl inanç oluşturdu ve pontifler bunun meydana gelmesini önlemek için ara eklemeyi kullandı.

ms 567'de, turlar konseyi, yılın başlangıcı olarak 1 ocak'ı resmen kaldırdı. ortaçağ hristiyan avrupa'sında çeşitli zamanlarda ve çeşitli yerlerde, yeni yıl 25 aralık'ta i̇sa'nın doğumunun şerefine kutlandı; eski roma tarzında 1 mart; 25 mart leydi günü, müjde bayramı ve paskalya bayramı olarak kutlandı. jülyen reformu sırasında 25 mart ilkbahar ekinoksu ve 25 aralık kış gündönümü olarak anlaşıldığından, bu günler astronomik ve astrolojik olarak da önemliydi. (jülyen takviminin güneş yılı ile olan küçük anlaşmazlığı, bu günlerde, takvimin miladi reformu sırasında kullanılan hesaplamaların temelini oluşturan i̇znik konseyinin önüne geçti.) orta çağ takvimleri, okuyucuları bir yıldan diğerine farklı bir günde geçişi hesaba katsa da, ocak'tan aralık'a kadar olan ayları göstermeye devam etti.

7. yüzyıldan kalma flandre ve hollanda paganları arasında, yeni yılın ilk gününde hediye alışverişi yapmak bir gelenekti. bu gelenek, flaman ve hollandalıları uyaran saint eligius tarafından kınandı. ancak, avrupalı ​​hristiyanlar yeni yılı kutladıkları tarihte, noel hediyelerini takas ettiler çünkü yılbaşı, batı hristiyan ayin takvimine göre noel sezonunun 12. gününe denk geliyordu; hristiyan bağlamında noel hediyelerini değiş tokuş etme geleneği, çocuk i̇sa'ya hediyeler veren i̇ncil magi'ye kadar uzanır.

jülyen takvimindeki artık yıl hatası nedeniyle, birinci i̇znik konsili 325'te paskalya tarihinin hesaplanmasına karar verdiğinden beri paskalya tarihi geriye doğru kaymıştı. 16. yüzyıla gelindiğinde, gözlemlenen ekinokstan sapma kabul edilemez hale geldi. 1582'de papa xiii. gregorius, miladi takvimin bugün yaygın olarak kullanıldığını ilan etti ve hatayı 10 günlük bir silme ile düzeltti. miladi takvim reformu da (yürürlükte) 1 ocak'ı yılbaşı olarak geri getirdi. çoğu katolik ülkesi miladi takvimi neredeyse hemen benimsemiş olsa da, protestan ülkeler arasında ancak kademeli olarak kabul edildi. örneğin i̇ngilizler, reform takvimini 1752 yılına kadar kabul etmediler. o zamana kadar, britanya i̇mparatorluğu - ve onun amerikan kolonileri - yeni yılı 25 mart'ta kutladı.

çoğu batı avrupa ülkesi, miladi takvimi kabul etmeden biraz önce 1 ocak'ı yılbaşı olarak resmen kabul etti. tudor i̇ngiltere'sinde yılbaşı, noel ve on i̇kinci gece ile birlikte noel bayramı'nın on iki günü arasında üç ana bayramdan biri olarak kutlandı. orada, 1752'de miladi takvim'in kabul edilmesine kadar, yeni yılın ilk günü, 25 mart'taki batı hristiyan müjde bayramı idi, aynı zamanda "leydi günü" olarak da adlandırılır. mart, müjde tarz tarihleri olarak bilinirken, 1 ocak'ta başlayan miladi takvim'in tarihleri sünnet tarzı tarihleri olarak seçildi, çünkü bu, i̇sa'nın sekizinci gününün gözlenen anıtı olan sünnet bayramı'nın tarihiydi. doğumundan sonraki yaşam, ikincisinin 25 aralık noel'deki gözlemine göre sayıldı. papa gregory, katolik liturjik takvim reformuna göre, 1 ocak'ı yeni yılın başlangıcı olarak kabul etti.

diğer takvimlerde yılbaşı 

geleneksel olarak veya şu anda miladi dışında diğer takvimleri kullanan kültürlerde, yılbaşı da genellikle önemli bir kutlamadır. alternatif takvimdeki yılbaşı, o yeni yılın alternatif kutlamalarını ifade eder:

afrika 

 nayrouz ve enkutatash, sırasıyla kıpti mısırlılar ve etiyopyalıların yılbaşı günleridir. 1900 ile 2100 arasında, her ikisi de çoğu yıl 11 eylül'de ve miladi artık yıllardan önceki yıllarda 12 eylül'de meydana gelir. i̇lk olarak nil selinin başlangıcını işaret eden, ancak mö 30-20'de augustus tarafından geleneksel takvime artık yılların eklenmesine kadar, mevsimler arasında dolaşan eski mısır yeni yılı wepet renpet'in mirasını koruyorlar. etiyopya'da yılbaşı, yaz yağmur sezonunun sonunu belirtmek için kutlanmaktadır.
 odunde festivali aynı zamanda afrika yeni yılı olarak da adlandırılır, haziran ayının ikinci pazar günü amerika birleşik devletleri'nin pensilvanya eyaletindeki philadelphia şehrinde kutlanır. i̇smi yoruba afrika kültürüne dayanıyor olsa da, kutlamaları aşağı yukarı yerel bir gelenek tarafından başlatılan dünyadaki en büyük afrika kutlamasına işaret ediyor.
 lesotho ve güney afrika'daki sotholar, güney yarımküre'nin kışı sonunda 1 ağustos'ta selemo sa basotho'yu kutlar. bu, sotho takvimine dayanır ve hasadı takip eden bir kutlama olan "mokete wa lewa" gibi kutlamaları içerir.

doğu asya 

 çin yeni yılı, çin dahil doğu asya'daki bazı ülkelerde kutlanmaktadır. ay takviminin ilk günüdür ve üç yılda bir güneşe göre düzeltilir. tatil normalde 20 ocak ve 20 şubat arasındadır. tatil, iyi şans için yiyecekler, aileler, şanslı paralar (genellikle kırmızı zarf içinde) ve diğer birçok kırmızı şeyle kutlanır. aslan ve ejderha dansları, davullar, havai fişekler ve diğer eğlence türleri sokakları doldurmaktadır.
 japon yeni yılı 1 ocak'ta kutlanmaktadır. çünkü artık çin takvimi yerine miladi takvim kullanılmaktadır.
 kore yeni yılı, güney kore'de sırasıyla güneş takviminin ve ay takviminin ilk gününde kutlanmaktadır. seollal (설날) olarak adlandırılan ay takviminin ilk günü, chuseok (추석) olarak adlandırılan kore şükran günü ile birlikte büyük bir ulusal bayramdır. güney koreliler ayrıca miladi takvimi izleyerek her yıl 1 ocak'ta güneş yılbaşını kutlarlar. yılbaşı aynı zamanda ulusal bir bayramdır, bu nedenle insanlar ay yeni yılı için en az üç gün izinli olurlar. koreliler artık güneş yılbaşı'nı yılın ilk günü olarak kabul ederken, ay takviminin ilk gününü geleneksel bir tatil olarak kabul ediliyor. ayrıca koreliler, atalarının ruhları için yemek hazırlayarak, mezarlarını ziyaret ederek ve ailelerle yunnori (윷놀이) gibi kore oyunları oynayarak kutlarlar. küçük çocuklar, geleneksel bir şekilde eğilerek ebeveynlerine, büyükanne ve büyükbabalarına, akrabalarına ve diğer büyüklerine saygı gösterir. büyükler tarafından iyi dilekler ve biraz para alırlar. aileler ayrıca 31 aralık yılbaşı gecesi gece yarısına kadar geri sayarak yeni yıl'ın tadını çıkarırlar.
 kuzey koreliler yeni yıl tatilini güneş takviminin ilk günü olan 1 ocak'ta kutlarlar. "seollal (설날)" olarak adlandırılan güneş yeni yıl günü, kuzey kore'de büyük bir bayramdır ve ay takviminin ilk gününde tatil yapılır. ay takviminin ilk günü rahatlama günü olarak kabul edilir. kuzey koreliler, güneş takviminin ilk gününün daha da önemli olduğunu düşünüyor.

güneydoğu asya 

 kamboçya yeni yılı (chaul chnam thmey) 13 nisan veya 14 nisan'da kutlanır. khmer yeni yılı için üç gün vardır: ilk gün "moha songkran", ikincisi "virak wanabat" ve son gün "virak loeurng sak" olarak adlandırılır. bu dönemlerde kamboçyalılar genellikle pagodaya gider veya geleneksel oyunlar oynarlar. phnom penh, khmer yeni yılı sırasında genellikle sessizdir çünkü kamboçyalıların çoğu, kendi memleketlerinde vakit geçirmeyi tercih ederler.
 tayland yeni yılı 13 nisan veya 14 nisan'da kutlanır ve yerel dilde songkran olarak adlandırılır. i̇nsanlar genellikle birbirlerine su sıçratmak için dışarı çıkarlar. temizlemek için budaların üzerine döküldükten sonra suyu yakalayarak, bu "kutsanmış" su, iyi şans için yaşlıların ve ailenin omzuna hafifçe dökülür.
 myanmar'ın yeni yıl kutlamaları olan thingyan, tipik olarak 13 nisan'da başlar, ancak gerçek yeni yıl günü 21. yüzyılda 17 nisan'a düşer.
 vietnam yeni yılı (tết nguyenên đán veya tết), daha çok kısaltılmış adıyla tết veya "vietnam yeni ay yılı" vietnam'daki en önemli ve popüler tatil ve festivaldir ve tatil normalde 20 ocak ve 20 şubat arasındadır. çin takvimine göre ilkbaharın gelişini işaret eden bir ay-güneş takvimi olan vietnam yeni yılıdır. tết nguyenên đán adı, hán nôm karakterlerinden 節 元 旦 türetilen i̇lk sabah ziyafeti anlamına gelen çin-vietnamcadır.

güney asya 

 hindistan'daki hristiyanlar, miladi takvime göre 1 ocak'ı yeni yıl olarak kutlarlar. katolik hristiyanlar ayrıca 1 ocak'ı kutsal bakire meryem'in ayinsel bayramı olan tanrı'nın annesi meryem'in ciddiyeti olarak kutlarlar.
 diwali ile ilgili yeni yıl kutlamaları arasında marwari yeni yılı ve gujrati yeni yılı bulunmaktadır.
 hindistan yeni yıl günleri bölgeye bağlı olarak çeşitli varyasyonlara sahiptir ve hindu takvimine dayanmaktadır.
 hinduizm'de, farklı bölgesel kültürler yeni yılı yılın farklı zamanlarında kutlar. assam, bengal, kerala, nepal, odişa, pencap, telangana, andhra pradeş ve tamil nadu haneleri, hindu takviminde güneş'in koç burcuna girdiği yeni yılı kutlar. bu, artık yıla bağlı olarak normalde 14 nisan veya 15 nisan'dır. hindistan'ın kuzeyinde/merkezinde başka yerlerde, vikram samvat takvimi izlenir. buna göre, yeni yıl günü chaitra ayının ilk günü, chaitra shukla pratipada veya gudi padwa olarak da bilinir.
 malayalam yeni yılı (puthuvarsham), başka bir hesaplamaya göre malayalam takviminde, nisan ortasındaki medam ayının ilk gününde vishu olarak bilinir veya chingam ayının ilk gününde kutlanır. hindistan'daki diğer birçok takvim sisteminin aksine, malayalam takvimindeki yeni yıl günü herhangi bir astronomik olaya dayanmamaktadır. malayalam takvimi'nde 12 ayın ilk günü sadece ilk gündür. malayalam takvimi (kollavarsham olarak adlandırılır), bilim adamları arasında genel bir mutabakata dayanarak, doğal bir felaketle yıkılan kollam şehrinin (malabar kıyısı) yeniden açılmasıyla 825'te ortaya çıktı.
 nepal sambat, nepal'in yeni yıl kutlamasıdır.
 pahela baishakh (bengalce: পহেলা বৈশাখ) veya bangla nabobarsho (bengalce: বাংলা নববর্ষ, bangla nôbobôrsho), bengal takvimi'nin ilk günüdür. 14 nisan'da bangladeş'te ulusal bayram olarak ve 14 veya 15 nisan'da hindistan'ın batı bengal eyaletleri, tripura ve assam'ın bir bölümünde bengal kökenli insanlar tarafından dini inançlarına bakılmaksızın kutlanır.
 sih yeni yılı, nanakshahi takvimine göre kutlanır. bu takvimin dönemi, 1469'da ilk sih guru guru nanak'ın doğumudur. yeni yıl günü, her yıl, miladi batı takvimine göre 14 mart'a denk gelir.
 sinhala yeni yılı, sri lanka kültüründe ağırlıklı olarak sri lanka sinhalalıları tarafından kutlanırken, tamil yeni yılı aynı gün sri lanka tamilleri tarafından kutlanır. sinhala yeni yılı (aluth avurudda), hasat sezonunun sonu olan bak ayına (nisan) 13 ile 14 nisan arasın işaret ediyor.
 tamil yeni yılı (puthandu) 13 nisan veya 14 nisan'da kutlanır. geleneksel olarak, güneş'in koç'a girme olayını kutlamak için tamil nadu'nun bazı bölümlerinde chiththirai thirunaal olarak kutlanır.
 telugu yeni yılı (ugadi), kannada yeni yılı (yugadi) mart'ta (genellikle), nisan'da (ara sıra) kutlanır. geleneksel olarak, hindistan'ın deccan bölgesi halkı için yeni yıl günü olayını kutlamak için andhra pradeş, telangana ve karnataka'nın bazı bölgelerinde chaitram chaitra shuddha padyami olarak kutlanır.

avrupa 

 sırbistan'daki eski yeni yıl, jülyen takvimine göre 14 ocak'ta yeni yılın başlangıcı olarak kutlanan sırp yeni yılı (српска нова година / srpska nova godina) olarak adlandırılır. sırbistan (kosova dahil), bosna-hersek, karadağ ve hırvatistan'da geleneksel bağlılıkla sırp ortodoks kilisesi, jülyen takvimine göre bayramlarını ve bayramlarını kutluyor. nüfusun bir kısmı ise sırp yeni yılını 1 ocak'taki yeni yıl ile benzer şekilde kutluyor. bu kez, belediye binası veya ulusal parlamento (belgrad'da) önünde genellikle bir konser düzenlenirken, sırp ortodoks kilisesi tarafından havai fişekler hazırlanır ve insanların da toplandığı aziz sava katedrali'nde ateşlenir. diğer şehirler de benzer kutlamalar düzenlenmektedir. restoranlar, kulüpler, kafeler ve oteller genellikle tamamen doludur ve yemek ve canlı müzik eşliğinde yılbaşı kutlamaları düzenler.
 galler'de yeni yıl jülyen takvimine göre 13 ocak'ta kutlanır.
 shetland adalarında foula'da 6 ocak'ta yule ve 13 ocak'ta newerday olmak üzere jülyen takvimi gözlemlenir.
 galyalılar (i̇rlandalılar, manxlar ve i̇skoçlar) arasında, samhain festivalinin (31 ekim-1 kasım gecesi düzenlenen) "kelt yeni yılını" kutladığına inanılıyor. birçok samhain geleneği modern cadılar bayramı'nın bir parçası olarak ve isle of man'de hop-tu-naa olarak varlığını sürdürmektedir.

orta doğu 

 i̇slam kültüründe hicri yılbaşı (arapça: رأس السنة الهجرية ras as-sanah al-hicriyah), i̇slami yeni yıl olarak da bilinir, yeni bir hicrî takvim yılının başlangıcını işaret eden gündür. yeni yıl, yıldan yıla hareket eder çünkü i̇slami takvim bir ay takvimidir. yılın ilk günü, i̇slami takvimde birinci ay olan muharrem'in birinci günü olarak görülür.
 i̇ran ve kürt yeni yılı olarak da bilinen nevruz, celali takviminde baharın ilk günü ve yılın başlangıcıdır. genellikle 21 mart'ta veya nerede gözlemlendiğine bağlı olarak önceki/ertesi gün meydana gelen astronomik ilkbahar ekinoks gününde kutlanır. nevruz, i̇lgili kültür kıtası tarafından 3.000 yıldan fazla bir süredir kutlanmaktadır. tatil ayrıca orta asya, güney asya, kuzeybatı çin, kırım ve balkanlar'daki bazı gruplar tarafından da kutlanır. bir zerdüşt bayramı olması ve modern i̇ranlıların zerdüşt ataları arasında önem taşımasının yanı sıra, aynı zaman hindistan alt kıtasında yeni yılla kutlanmaktadır.
 yahudi yeni yılı roş aşana, i̇srail'de ve tüm dünyadaki yahudiler tarafından kutlanmaktadır. tarih miladi takvime göre belirlenmez, ancak her zaman eylül veya ekim ayları içerisinde kutlanır. bayram dini törenler ve özel yemeklerle kutlanır. gregoryen takvimine göre yeni yıl olan 31 aralık/1 ocak gecesi de i̇srail'de yaygın olarak kutlanır ve sylvester veya sivil yeni yıl olarak anılır.

geleneksel ve modern gelenekler

yılbaşı arifesi 

ocak ayının ilk günü, dünyanın dört bir yanındaki ülkelerde aralık ayı başında başlayan radyo, televizyon ve gazeteler de dahil olmak üzere, geçen yılın anma döneminden sonra yeni bir yılın başlangıcını temsil ediyor. yayınlarda, önceki yıldaki değişiklikleri gözden geçiren yıl sonu makaleleri bulunur.

yeni yıl günü 
yeni yıl günü kapsamında 1 ocak'ta dünya çapında düzenlenen kutlamalar ve etkinlikler genellikle şunları içerir:

 londra'daki yeni yıl günü geçit töreni, pasadena'daki güller turnuvası ("gül geçit töreni" olarak da bilinir) ve philadelphia'daki mummers geçit töreni de dahil olmak üzere yeni yıl günü'nde çok sayıda büyük geçit töreni düzenlenir. bahamalar'da junkanoos ile de ilişkilidir.
 2010'ların başında, aynı zamanda amerika birleşik devletleri'nin elli eyalet parkı sisteminde i̇lk gün yürüyüşlerinin yapıldığı gündür.
 viyana filarmoni orkestrası geleneksel olarak yılbaşı sabahı bir yeni yıl konseri verir.
 "kutup ayısı dalışı", katılımcıların kumsallarda toplandığı ve soğuk suya koştuğu bazı ülkelerde yaygın bir gelenektir. birçok kuzey yarımküre şehrinde bulunan kutup ayısı kulüpleri, yeni yıl günü'nde organize dalma geleneğine sahiptir ve genellikle hayır işleri için para toplamak amacıyla düzenlenirler.
 birleşik krallık ve amerika birleşik devletleri'nde yeni yıl günü, birkaç önemli spor etkinliğiyle ilişkilendirilir:
 amerika birleşik devletleri'nde 1 ocak, orlando'daki citrus bowl, tampa'daki outback bowl, pasadena'daki rose bowl game ve new orleans'daki sugar bowl dahil olmak üzere birçok büyük sezon sonrası kolej futbol kase oyununun geleneksel tarihidir.
 i̇ngiliz futbolunda premier league, geleneksel olarak yılbaşı-noel tatili döneminde oynanan oyunların tarihi geleneğinden kaynaklanan bir maç fikstürünü düzenler (tıpkı boks günü de dahil olmak üzere).
 pdc dünya dart şampiyonası'nın finali tipik olarak yılbaşı günü'ne denk gelir.
 cheltenham hipodromu, fairlawne handicap chase, dipper novices 'chase ve relkeel hurdle'ı içeren bir yeni yıl günü fikstürüne sahiptir.

müzik 
yılbaşı ile ilgili müzik hem klasik hem de popüler türlerde gelir ve ayrıca noel ve tatil sezonunda yeni yılın gelişi temalı noel müzikleri de vardır.

kaynakça 

resmî tatiller
yeni yıl kutlamaları
yıllık olaylar
türkiye'deki resmî tatiller