McDonnell Douglas F-4 Phantom II

mcdonnell douglas f-4 phantom ii, mcdonnell douglas firması tarafından ilk olarak amerika birleşik devletleri donanması için geliştirilmiş, tandem iki koltuklu, çift motorlu, tüm hava koşullarına uygun, uzun menzilli süpersonik, 3. nesil jet önleme ve avcı-bombardıman uçağıdır.

son derece faydalı bir hava aracı olduğunu kanıtlayarak, 1961'de abd deniz piyadeleri ve birleşik devletler hava kuvvetleri tarafından kabul edilmeden önce ilk olarak donanma ile hizmete girdi ve 1960'ların ortalarında mevcut hava silahlarının önemli bir parçası haline geldi. phantom üretimi 1958'den 1981'e kadar toplam 5.195 uçakla gerçekleşti, bu miktar da onu tarihteki en çok üretilen amerikan süpersonik askeri uçağı haline getirdi ve soğuk savaş'ın ikonik savaş uçağı olma konumunu pekiştirdi.

phantom, mach 2.2'den fazla hıza sahip göreceli büyük gövdeli bir avcı uçağıdır. havadan havaya füzeler, havadan yere füzeler ve çeşitli bombalar dahil olmak üzere dokuz harici sabit noktada 18.000 pound (8.400 kg) 'dan fazla silah taşıyabilir.

f-4, zamanının diğer av önleme uçakları gibi, başlangıçta dahili bir top olmadan tasarlandı. daha sonraki modellerde ise bir m61 vulcan döner topu revizyonu yapıldı. 1959'dan başlayarak, mutlak hız rekoru ve mutlak irtifa rekoru da dahil olmak üzere uçuş sırasında performans için 15 dünya rekoru kırdı.

f-4, vietnam savaşı sırasında yoğun olarak kullanıldı. abd hava kuvvetleri, donanma ve deniz piyadeleri için başlıca hava üstünlüğü savaşçısı olarak görev yaptı ve savaşın sonlarında kara saldırısı ve hava keşif rollerinde önemli hale geldi. f-4, 1970'ler ve 1980'ler boyunca abd askeri hava gücünün önemli bir bölümünü oluşturmaya devam etti ve 1980 yılından itibaren yerini yavaş yavaş abd hava kuvvetleri'ndeki f-15 eagle ve f-16 fighting falcon, deniz kuvvetlerinde f-14  ve f-18 gibi daha modern uçaklara bırakmaya başladı.

f-4 phantom ii, 1991 körfez savaşı'nda keşif ve sead (düşman hava savunmalarının bastırılması) rollerinde abd tarafından kullanılmaya devam etti, 1996'da hizmetten ayrıldı.  aynı zamanda her iki abd uçuş gösteri ekibi (hava kuvvetlerinde f-4e thunder birds, deniz kuvvetlerinde f-4j blue angels, tarafından kullanılan tek uçaktır.

f-4 ayrıca diğer 11 ülkenin silahlı kuvvetleri tarafından da kullanıldı.  arap-i̇srail çatışmalarında yoğun bir oranda  ve i̇ran-irak savaşı'nda (şah'ın düşüşünden önce satın aldığı phantom lar) kullanıldı. f-4, ilk uçuşundan 63 yıl sonra, 2021 itibarıyla i̇ran, güney kore, yunanistan ve türk hava kuvvetleri ile aktif olarak hizmet vermeye devam etmektedir.

türkiye'deki f-4'ler

türkiye ilk olarak “peace diamond i”(barış pırlantası i) projesi ile 40 adet f-4e sipariş etmiş ve uçaklar 1974 yılında türk hava kuvvetleri'ne teslim edilmeye başlanmıştır. 1977 yılında ikinci proje olan “peace diamond ii” dahilinde 32 adet daha f-4e filoya eklenmiştir. sırasıyla 1981 yılında “peace diamond iii” kapsamında abd hava kuvvetleri'nden 16 adet f-4e, 1984 yılı ortalarında “peace diamond iv” çerçevesinde yine abd hava kuvvetleri’nden 14 adet f-4e ve “peace diamond v” kapsamında abd hava kuvvetlerinden emekliye ayrılmış 40 adet f-4e 1987 yılında filoya katılmıştır. türkiye’nin 1991 yılında abd’yi körfez savaşı’nda desteklemesi sebebiyle “peace diamond vi” ile hizmetten çıkmış 40 adet f-4e daha teslim edilmiştir. abd'nin elinde uluslararası satış taleplerini karşılayacak yeterli rf-4 olmadığından 1992–1994 yılları arasında da alman hava kuvvetleri’den emekliye ayrılan 32 adet rf-4e türkiye’ye hibe edilmiştir.

i̇srail havacılık endüstrisi (iai-israel aircraft industries ltd.) ile 1997 yılında ortak başlatılan modernizasyon projesiyle türk hava kuvvetleri envanterindeki 53 adet f-4e üzerinde yapısal güçlendirme, yeni nesil navigasyon sistemleri, hud (head-up display), hotas (hands on throttle-and-stick), mfd (multi-function-display), yeni nesil radyo ekipmanı, mevcut an-apq 120 radarının elta elo/m-2032 radarı ile değişimi sağlanmıştır. ayrıca uçağın silah taşıma kabiliyeti yeni nesil silahlarla güçlendirilmiştir. modernizasyon kapsamında f-4'lerin 28 uçaklık  bölümü 1. hava i̇kmal bakım merkezi komutanlığı, eskişehir'de, 26 uçaklık bölümü i̇srail havacılık endüstrisi (iai) tesislerinde tamamlanmıştır. modernizasyondan sonra uçak f-4 2020/terminatör adını almıştır. f-4 ler 2002'deki modernizasyonlarından sonra türk hava kuvvetleri'nde 2020 yılına kadar aktif görev yapması planlanmaktadır.
ancak rf-4e / tm uçakları 2013 yılında işık projesi ile modernize (yenileştirme) edilmiştir.

24 şubat 2015 akşamı 2 adet rf-4e uçağının malatya'da, 05 mart 2015 sabahı saat 09:48'de 1 adet f-4e 2020 uçağının konya'da düşmesinin ardından, tsk envanterindeki f-4e uçaklarının yarısı düşmüş oldu. bu durum, f-4e uçaklarının emekliye ayrılmasını tekrar gündeme getirmiştir.
11 mart günü muharip hava kuvvetleri komutanı orgeneral abidin ünal yaptığı açıklamada rf-4e tipi keşif uçaklarının 12 mart'tan itibaren keşif uçağı olarak kullanılamayacağını açıkladı.

türk hava kuvvetlerindeki ilk f4 pilotlarından birisi üsteğmen göksel doğan ve yüzbaşı ali i̇lker özgüler'dir. 28 haziran 1977 yılında kullandıkları f4-e uçağı ile radar önleme görev uçuşu esnasında afyon emirdağ eteklerinde hayatlarını kaybettiler.

modelleri

f-4a, b, j, n ve s
abd donanması ve abd deniz piyadeleri'ne yönelik olan modeller. f4-b'ler f-4n'e yükseltilmiş ve f-4j'ler de f-4s'e yükseltilmiştir.
f-110 spectre, f-4c, d ve e
abd hava kuvvetleri'ne yönelik olan modeller. f-4e dahili bir m61 vulcan topu ile beraber tanıtılmıştır. f-4d ve e en fazla sayıda üretilmiş ve geniş çapta ihraç edilmişlerdir.
f-4g wild weasel v
karadaki hava savunma sistemlerini baskılamak için radarı ve avyonikleri güncellenmiş f-4e modeli. abd hava kuvvetleri'ne yönelik olan modeldir.
f-4k ve m
kraliyet donanması ve kraliyet hava kuvvetleri'ne yönelik rolls-royce motorlu modeller.
f-4ej
 basitleştirilmiş f-4e ihraç modelidir ve japonya'da lisanslı olarak üretilmiştir.
f-4f
almanya için basitleştirilmiş f-4e ihraç modeli.
qrf-4c, qf-4b, e, g, n ve s
abd donanması ve abd hava kuvvetleri tarafından silah ve savunma sistemlerindeki araştırma ve geliştirme çalışmalarında kullanılmak üzere hizmetten çıkıp, uzaktan kumandalı olarak hedefsel uçaklara dönüştürülmüş uçaklardır.
rf-4b, c ve e
taktiksel keşif modelleri.

kullanıcılar

güncel kullanıcılar
1960'lı ve 1970'li yıllarda 225 adet f-4d, rf-4e ve f-4e aldı. 2015 verilerine göre 64 tane f-4d hizmet vermektedir.
 69 f-4e hizmettedir. 1960'lı ve 1970'li yıllarda 27 rf-4c, 92 f-4d ve 103 f-4e olmak üzere 222 f-4e almıştır.
 12 rf-4e ve 34 f-4e aup
 en önemli phantom kullanıcılarından birisidir. 1974-1994 yılları arasında 200'den fazla f-4 uçağı almıştır. 2015 verilerine göre 47 f-4e terminator 2020 hizmettedir. satın alınan ve abd tarafından hibe edilen f-4e ile rf-4e uçaklarına ek olarak türkiye, almanya’nın envanterine çıkarttığı rf-4 uçaklarına da talip olmuş ve yedek parça amaçlı olanlar da dahil olmak üzere toplam 46 adet rf-4 uçağını daha envanterine katmıştır. satın alım ve hibe yoluyla toplam 182 adet f-4e phantom ile 54 rf-4e olmak üzere toplam 236 adet uçağa sahip olmuştur. envanterden çıkarılması 2030'a ertelendi.

eski kullanıcılar 

 1996'da f-4'ler  hizmetten çekildi. ardından 2016 yılına kadar uzaktan kumandalı ve hedefsel uçaklara dönüştürülerek kullanıldı.
30 haziran 2013'te hizmetten çekildi.
2021 yılında  hizmetten çekildi.
hizmet dışı: 1973 yılında f-4 phantom'lar f111'ler ile değiştirilip amerika'ya geri gönderildi.
1992 yılında f-4'ler hizmetten çekildi.
2004 yılında f-4'ler  hizmetten çekildi.
2002 yılında hizmetten ayrıldı.
hizmetten ayrıldı.

teknik özellikler (f-4e) 

 boyutsal özellikler
 uzunluk: 19.20 m (63.00 ft)
 kanat genişliği: 11.77 m (38.62 ft])
 yükseklik: 5.02 m (16.46 ft) 
 kanat alanı: 49.20 m² (530 ft2) 
 ağırlık
 boş ağırlık: 13.760 kg (30.330 lb)
 tipik yükleme: 18.900 kg (41.670 lb)
 azami ağırlık: 28.030 kg (61.795 lb)
 yakıt kapasitesi :
 dahili: 7.160 lt (1.890 gal)
 harici: 5.070 lt (1.340 gal)
 azami faydalı yük: 8.480 kg (18.650 lb)
 güç kaynağı
 motor: 2 x general electric j79-ge-17a after-burning turbojet engines
 motor gücü: 2 x 11.905 ibf ab'siz i̇tme (52.9 kn), 17.845 ibf artyakıcı (ab) ile (79.4 kn)
 performans
 azami hız: 2.370 km/s (mach 2.23)
 seyrüsefer hızı: 940 km/s (mach 0.76)
 tırmanma hızı: 210 m (689 ft) /sn
 servis tavanı: 18.300 m (60.000 ft)
 menzil:  
 yüksüz ve azami yakıt ile 3.185 km (1.720 nm) 
 tipik yükleme ile 1.360 km (734 nm)
 kalkış mesafesi: 1.370 m (4.490 ft)
 i̇niş mesafesi: 1.120 m (3.680 ft)
 personel: 1 pilot + 1 silah sistem subayı

silah sistemleri 

 top
 1 x 20 mm m61a1 vulcan (639 mermi)
 havadan havaya muharebe füzeleri
 4 x aim-9b/j/l sidewinder
 4 x aim-7d/e sparrow 
 4 x aim-120b amraam (almanya, yunanistan)
 4 x aam-3 (japonya)
 4 x iris-t (almanya, yunanistan)
 4 x skyflash (i̇ngiltere) 
 havadan karaya taarruz füzeleri  
 4 × agm-65 maverick
 4 × agm-45 shrike
 4 × agm-88 harm
 4 × agm-78 standart
 2 × agm-84 harpoon
 2 × popeye (i̇srail, türkiye)
2 × som (türkiye)
 bombalar
 gbu-10 paveway ii, gbu-12 paveway ii, gbu-16 paveway ii lazer güdümlü bombalar
 mk-20 rockeye, cbu-52/58/71/87/89, bl-755 demet bombaları
 mk-81, mk-82, mk-83, mk-84, m117 genel maksat bombaları
 agm-62 walleye
 gau-3a 70 mm (2.76 inç), lau-10/a 127 mm (5.0 inç) roket podları
 1 x b43/57/61, b-28ex nükleer bomba

ayrıca bakınız 
benzer rolde, dönemde ve yetenekte olan uçaklar
 dassault mirage iii
 mikoyan-gurevich mig-21
 mikoyan-gurevich mig-23
 english electric lightning

dipnotlar

kaynakça 

avcı uçakları
amerika birleşik devletleri savaş uçakları
douglas uçakları
çift motorlu jetler