Şarbon

şarbon (dalak yanığı), antraks veya anthrax; bacillus anthracis adlı bakteri nedeniyle oluşan zoonotik karakterde bulaşıcı bir hastalık.

tüm omurgalıları etkileyebilen hastalık özellikle otobur hayvanlarda, sığır, manda ve deve gibi büyükbaş hayvanlar, koyun ve keçi gibi küçükbaş hayvanlar ile domuz, beygir gibi evcil veya yabani diğer hayvanlarda ve insanlarda görülür, en duyarlı hayvanlar sığır koyun ve keçilerdir, özellikle sığır, koyun ve beygirlerde ani olarak ortaya çıkan ve insanlara da geçebilen bir hastalıktır. tüm dünyada görülmesinin yanında bazı ülkelerde endemiktir. i̇nsanlara doğrudan hayvanlarla temastan veya hayvan ürünlerinden geçer. etobur hayvanların hastalığa duyarlılıkları daha azdır. mikroorganizma insanlara deriden girerse kara çıban denilen karakteristik bölgesel bir çıbanla ödem; kan dolaşımına karışması ile de sepsis (kan zehirlenmesi) ve iç organ lezyonları (yaraları) meydana gelir. mikroplu etlerin yenmesi ağır bağırsak hastalıkları yapar. hayvanlarda ise vücut sıcaklığı yükselir, dalak şişer, kan, katran gibi koyu renk alır ve pıhtılaşmaz. en önemli zoonoz hastalıklardan birisi olup, hastalık etkeninden biyolojik silah da imal edilmiştir.

etiyoloji 

etken gram pozitif bir basildir (çomak). doğada bakterinin kendisini korumaya aldığı spor formu bulunur. vücuda alındıktan sonra spor formu vejetatif forma dönüşür ve hastalık tablosunu ortaya çıkarır. bu nedenle antraks'tan ölen insan veya hayvanların otopsi/nekropsi'sini yapmak yasaktır. zira bu işlem etkenlerin sporlanmasına neden olur ve antraks sporları 30-60 yıl arası canlılığını koruyabilir. kadavra'nın iç organları açılmadığı, kanını çevreye akmadığı ve etkenler vejetatif formda kaldığı zaman birkaç gün içinde etkenler ölür.

doğal şartlar altında sıcak kanlı hayvanlardan beygir, sığır, koyun ve domuzlar arasında çok yaygın olarak görülebilir. kanatlı hayvanlar ise inceleme yapmak için hastalandırılabilirler. hastalığa en çok sığırlar duyarlıdır. genç hayvanlar, ergin ve yaşlılardan daha duyarlıdırlar. açlık, yorgunluk, uzun yolculuk, fazla sıcak ve soğuk, iyi beslenememe, fena bakım, organik bozukluklar, şap vb viral hastalıklar, iç parazitler ve diğer stres faktörleri hastalığın çıkış ve yayılışında önemli rol oynarlar. hastalık rutubetli, bataklık ve sıcak bölgelerde diğer bölgelerden daha çok görülür. önleyici tedbirler alınmazsa büyük kayıplara yol açar.

hasta hayvanların nakledilmesi, hasta veya ölen hayvanların insanlar tarafından kesilmesi, tüketilmesi, çevreye atılması veya çevrede yırtıcı kuşlar ve hayvanlar tarafından parçalanması, kuşlar, yağmur ve sel sularıyla uzaklara, diğer meralara ve topraklara nakledilmesi buralara bulaşmasına sebep olur. kan emici sinekler de hastalığı yayabilirler.

şarbon, meslek hastalığı şeklinde görülür. hayvanla meşgul köylülerde, dericilerde, veteriner hekimlerde, patologlarda rastlanabilir.

hastalık; hayvanlarda sendeleme, solunum güçlüğü, ayakta duramama, titreme ve halsizliklere sebep olur. kısa sürede öldürür. ölen hayvanlarda ölümden hemen önce ve sonra ağız, burun ve makattan kanlı bir akıntı gelir. bu kan akması etkenin kanın pıhtılaşma yeteneğini sekteye uğratması sebebiyle olur. vücut sıcaklığı artar. hayvanlarda süt veriminde azalmaya, gebe olanlarda yavru atmaya sebep olur. zira yüksek mortalite (ölüm oranı) ile seyreden bir hastalıktır.

basil, insanlarda deriden girerse, ortası siyah, çevresi cerahatli karakabarcık adı verilen çıbanı (karbunkel) meydana getirir. ölümden 2-3 saat sonra deri siyah bir renk alır.

hastalık deri şarbonu ve iç organ şarbonu olarak ikiye ayrılır. i̇ç organ tipinde, bağırsak şarbonu veya akciğer şarbonu gelişir. deride tipinde ise karakabarcık ve kötü ödeme sebep olur. i̇nsanlarda çoğunlukla deri tipi şarbon görülür.

karakabarcık (habis çıban, karbonkül) 
cilt üzerinde derinin açık yüzeylerinde meydana gelir. yüz, burun, el ve ayakta çıkar. vücudun kapalı yerlerinde nadirdir. hastalık başlarken bulaşma yerinde kaşınma ve yanma, pire ısırığı görünümünde kırmızı ufak bir nokta hasıl olur. kabarır, büyür ve irinleşir, ortası çukurlaşır, içindeki sıvı bulanır, kahverengi olur. çapı 6–9 cm'ye kadar ulaşabilir. hastalığın başlangıcında baş ağrısı, halsizlik ve iştahsızlık vardır. hastalık sükûnet bulunca sıcaklık düşer, yaranın üzerindeki siyah kabuk kösele gibi sertleşir.

habis ödem 
derinin bazı bölgelerinde boyun, göğüs, özellikle göz kapaklarında, ağız içi ve dilde meydana gelir. mikrobun girdiği yerde hafif ve ağrısız bir kızarıklık görülür.

mikrop, ağızda çoğalırsa kısa sürede boğaza ilerler ve öldürür.

bağırsak şarbonu 
şarbonlu hayvan etini yiyen insanlarda görülür. kırgınlık, halsizlik, başağrısı ve terleme meydana gelir. bulantı, kusma, diyare(ishal) ve karın ağrısıyla vücut sıcaklığı yükselir. bazen kanlı ishal görülür. nabız hızlanır ve zayıfları 2-3 günde öldürür.

akciğer şarbonu 
sporlu toz ve kılların solunması ile olur. ani bir titremeyle 40-41 °c'ye yükselen, ateşle başlar. şiddetli kusma vardır. nabız zayıflar ve hızlanır. 2-3 günde öldürür. şarbonun en tehlikeli formudur. akciğerlerdeki yoğun dolaşımdan dolayı septisemiye neden olur ve ölüm nedeni genellikle septik şok, cerebral anoksemi'dir.

korunma 
şarbon hayvanlardan insanlara geçen bulaşıcı bir hastalıktır. korunma için öncelikle hayvan hastalığı ortadan kaldırılmalıdır. hasta hayvanlar öldürülür ve cesetleri yakılır veya kireçli çukurlara gömülür. çukurlar derin olmalıdır. yüzeyde olursa şarbon sporları solucan ve böceklerle toprak yüzeyine taşınabilirler. hayvan sürülerini şarbon sporları bulaşık olan otlaklardan uzaklaştırmalıdır. buradaki otlar yakılmalıdır. bulaşık ahır artıkları ve gübreler de yakılmalıdır. hastalık mihrakındaki ve mihraka yakın bölgelerdeki sağlıklı hayvanlar aşılanır. şarbon sporları insanlara meslek ilgisi dışında yün ve deriden bulaşır. kuşkulu maddeler yakılıp yok edilir. hasta insanlarda kullanılan pansuman maddeleri yakılmalı ve madeni aletler strerilize edilmelidir.

kaynakça