Sabatay Sevi

sabatay sevi (i̇branice: שַׁבְּתַי צְבִי - şavtay tsvi; 1 ağustos 1626, i̇zmir - muhtemelen 17 eylül 1676, ülgün), yahudi din adamı ve tarikat lideriydi.

sabatay sevi 17. yüzyılda osmanlı topraklarında, i̇zmir agora'da doğdu. 22 yaşında mesihlik iddiasında bulundu. dünyayı kötülüklerden arındıracağına, tüm yahudileri mukaddes i̇srail’e götürerek orada yeniden tapınağı inşa edeceğine inanıyordu. yahudiliği ikiye böldü. her kıtada binlerce mürit edindi. mahkemeye çıkarıldı, kerhen müslüman oldu. i̇nananların çoğu peşini bıraktı, ufak bir grup onu takip ederek müslüman oldu. bunlar dış görünüşte müslüman veya hristiyan, gerçekte kabbala musevi inancına sahip günümüze kadar gelen bir cemaattir. halk arasında sabataycılık adı ile bilinir. i̇nananları ona amirah derlerdi.

yahudiler, günün birinde bir mesih'in gelerek kendilerini uzun yıllardır süren sosyopolitik tabanlı  acılardan kurtaracağını düşünüyorlardı. zor koşullar altında yahudiler arasında mistisizme inananların sayısı da giderek artıyordu. yahudi mistisizminin en önemli kaynaklarından biri 'kabala' idi. görünenin arkasında mutlaka bir başka şeyin gizlendiği fikrinden hareket eden kabalistler, kutsal metinlerde çeşitli sayılar ve matematiksel işlemlerle gizli gerçeği ortaya çıkarmaya çalışıyorlardı.

ortaya çıkarılmaya çalışılan gizli gerçekler arasında kurtarıcı mesih'in kim olacağı ve hangi tarihte geleceği de vardı. bu görüşler içinde en çok rağbet görenlerinden birisi de milenyumda (1000'li yıllarda) bir mesih'in mutlaka geleceği şeklindeydi. yine kabala'da 666 sayısının şeytanın yılı ya da sayısı olduğu şeklinde bir inanış bulunuyordu. (vahiy 13:18, altı yüz altmış altı korkusu) bu iki sonuçtan hareketle, 1666 yılının 'hayati önemine' ilişkin yaygın bir inanış oluştu.

ailesi 
sevi'nin ailesinin kökeni tartışma konusu olmakla beraber i̇spanyol kökenli oldukları değerlendirilmektedir. babası mordehay, kümes hayvanları satıcılığı yapıyordu. annesi kılara'yı (clara) erken yaşta kaybeden sevi'nin iki de kardeşi vardı: ağabeyi eliyah (i̇lyas) ve kardeşi yosef (yusuf). o yıllarda i̇zmir limanı ticarette öne çıkmıştı. artan ticaretle birlikte i̇zmir, avrupalı tüccarlarla dolup taşmıştı. babası ticaret hayatında ilerleyen mordehay sevi, bir i̇ngiliz şirketinde çalışmaya başlamıştır.

din eğitimi 
hahambaşı yosef eskapa (rav eskapa) ve rav de alba torah, talmud konusunda onu eğittiler. gösterdiği başarı nedeniyle genç yaşında haham unvanı verildi. ancak genç sabatay’ın mistik konulara girme arzusu olduğu bir süre sonra anlaşıldı. sevi, 15 yaşına kadar tevrat, hadis, fıkıh konularına vakıf olmayı başardıktan sonra kabala eğitimine başladı. sevi 18 yaşına geldiğinde kendi yorumlarını başkalarına da okuyup öğreten biri haline geldi. hatta etrafında bir öğrenci grubu da topladı. melankolik ruhsal yapıya sahip olması bir süre sonra mistik hayatın zorlukları ile birleşince anlaşılmaz eylemlerde bulunmasına yol açtı. oruç günlerinin dışında da sık sık oruçlar tutuyor, sık sık bedenini yıkıyor ve uzun müddetler boyunca yalnız başına tefekküre dalıyordu. kendini yahudi mistisizmine, kabala'ya kaptırmıştı. bilincini yitirdiği, coşkulu dönemler yaşıyordu.

sabatay sevi, 1666'da kıyametin kopacağını, bundan hemen önce kurtarıcı mesih'in geleceğini, bunun da 1648'de olacağını 'biliyordu'. etrafındakileri yavaş yavaş hazırlayan sevi 22 yaşına geldiğinde kabbalacı yorumlara dayanarak, kendisinin musa'nın geleceğini vadettiği mesih olduğunu iddia etti. yaşlı hahamlar bir hayli sinirlenerek duruma tepki gösterdiler. hatta hocası başhaham eskapa, iki hahamı sevi ile görüşerek iddiasını geri almaya ikna etmeleri için görevlendirdi. sevi mesihliğini kanıtlayan delillerden söz ediyordu ve i̇zmir’deki yahudi cemaat arasında ise çok sayıda taraftar buldu. tarihçilere göre tam da bu tarihlerde sevi'nin vücudundan hoş bir koku yayılmaya başladı. hatta bunun bir hile olabileceğinden kuşkulanılarak sevi bir doktora muayene bile ettirildi. mesihliğin alameti sayılan bu durum sonraları müritleri tarafından bayram olarak kutlanmaya başlandı. sevi 23 yaşına geldiğinde bu kez de tanrı'nın, yahudilerce söylenmesi yasaklanan adı 'yehova'yı telaffuz etti. gelişmelerden huzursuz olan hahambaşılık, sabatay sevi'nin dinlerini bozduğu gerekçesiyle öldürülmesine karar verdiler, ama bu kararı uygulayamadılar. bunun üzerine hahambaşı eskapa, sabatay sevi'yi osmanlı sarayına iletmek üzere i̇stanbul'daki hahamlara şikâyet etti. başka rivayete göre hahambaşılık onu i̇zmir'i terk etmeye zorladı.

bazı kaynaklar bu bilgiyi doğrulamazken sabatay sevi'nin i̇zmir'de bulunduğu dönemde kendi ağzından mesihlik iddiasında bulunmadığı da iddia ediliyor. gerşom şolem de kitabında, "sevi, olsa olsa o da bir defacık havrada dualardan önce 'ben mesih-i i̇srail'im demiştir" diyor. sabatay sevi'in her şeye rağmen aforoz gücünde bir dışlanmaya uğramadığını belirten şolem, sevi'nin i̇zmir'den kovulduğu için değil zorunluluktan dolayı seyahat ettiğini söylüyor.

sevi önce eski bir kabbala merkezi olan selanik'e, sonra i̇stanbul'a gitti. başkent'te, saygıdeğer ve ünlü bir vaiz olan abraham ha-yakini ile karşılaştı. yakini'nin elinde sevi'nin mesih olduğunu doğrulayan kabalacı bir kehanet belgesi vardı. kısa süre sonra i̇stanbul'dan da ayrılan sevi, önce kudüs'e ve sonra mısır'a gitti. kahire'de osmanlı valisinin hazinedarı olan güçlü ve varlıklı rafael halebi'yi kendi davasına inandırdı.

i̇stanbul 
sevi'nin i̇zmir'den sonraki ilk durağı i̇stanbul'du. 1650 yılında i̇stanbul'a gelen sevi burada abraham ha-yakini adlı bir hahamla karşılaştı. bu hahamda 'mezamiri süleyman'ın açıklaması' adında sevi'nin mesih olduğunu doğrulayan kabalacı bir kehanet belgesi vardı. belgeyi alan sevi, bunu mesihliğinin delili olarak yanında taşımaya başladı. zira çok eski olduğu iddia edilen belgede, sabatay sevi isimli bir mesih'in doğacağından haber veriliyordu. gerek eski gerekse bu yeni 'belgeyle' birlikte sevi, i̇stanbul'daki yahudiler arasında önemli bir nüfuz elde etti. ancak i̇zmirli hahamların i̇stanbullu hahamları "sabatay'dan uzak durun" diye uyarması üzerine sevi selanik'e gitmeyi kararlaştırdı.

selanik 
 
sevi selanik'teki ilk günlerinde mesihlik iddiasında bulunmazken zekasıyla selanikli yahudiler'i kendisine hayran bıraktı. öyle ki evinde misafir olduğu bir yahudi, ona kızını bile verdi. ancak sabatay üçüncü eşiyle de cinsel ilişkiye girmedi. bunun nedenini soranlara ise, gerçek anlamda evlenmeyeceğini çünkü zaten tevrat ile evli olduğunu söyledi. ama bu sözleri duyan hahamlar bunun mesihlik iddiası olduğunu belirterek sert tepki gösterdiler. bu gelişme üzerine selanik'ten ayrılıp atina'ya geçen sabatay sevi burada da iyi karşılanmayınca önce i̇zmir'e döndü ardından da ikinci kez i̇stanbul'a gitti. i̇stanbullu hahamların kendisini rahat bırakmamaları üzerine 1659'da babasının yanına i̇zmir'e geri döndü.

kudüs 
i̇stanbul ve selanik'e yaptığı yolculuklarda beklediği ilgiyi göremeyen sabatay sevi bu kez rotasını filistin'e çevirdi. 1662 yılında birkaç yakınıyla birlikte bir gemiye binen sevi, trablus ve beyrut'a kadar ulaştı. ancak burada karar değiştirerek mısır'a gitmeye karar verdi. i̇skenderiye'de gemiden inen sevi doğruca kahire'ye gitti. sevi'yi, burada tüm hayatını değiştirecek gelişmeler bekliyordu.

burada ayrıca rafael yusuf çelebi adında zengin bir sarrafla tanıştı. nayir adındaki leh bir hahamın yetim kızı olan sara ile evlendikten sonra gazze’ye gitti.

1663 yılının sonbahar aylarında kahire'ye doğru yola çıkan sabatay sevi, yolculuk sırasında kısa süre sonra kendisinin mesih olduğunu onaylayacak olan gazzeli natan yani i̇brahim natan aşkenazi ile tanıştı. natan çok başarılı ve zeki bir öğrenciydi. din konusunda sabatay sevi'den bile daha bilgiliydi.

natan 19 yaşlarındayken okula gelen samuel lissabona adlı zengin bir yahudi'nin çok güzel ama bir gözü görmeyen kızıyla evlendi. bu kızla evlenmeyi kabul eden natan hemen ardından da kabala öğretisiyle daha yakından ilgilenmeye başladı. bu konuda epeyce ilerleyen natan çevresindekilere gördüğü bir sanrıdan bahsetmişti. natan bu sanrıda kendisine "büyük bir ışığı bekle" dendiğini söylüyordu.

burada, adında yirmi yaşlarında bir öğrenci, yahudi geleneklerine göre gazzeli natan, "mesih'in muştucusu", i̇lyas rolünü üstlendi. natan, coşku içinde, i̇srail devletinin yeniden kuruluşunun çok yakında gerçekleşeceğini ve sevi'nin utkusuyla dünyanın yeniden kurtulacağını herkese duyurdu. natan, kabala hesaplarına dayanarak, kıyamet günü için 1666 yılını bildirdi.

kudüs’e tekrar döndüğünde, kendisinin mesih olduğunu gizlemeye gerek duymadı. kudüs’teki hahamlar karşı çıktılarsa da, sabatay’ın taraftarları gün geçtikçe arttı. mısır, i̇stanbul, i̇zmir ve avrupa’nın çeşitli şehirlerine mesihliğini ilan ve propagandasını yapmaları için sadık adamlarını yolladı. sabatay sevi, yahudilerin dini ayin ve törenlerinde bazı değişiklikler yaptığı gibi, havralarda okunan duaların çoğunu değiştirdi. kudüs hahamları tarafından tehdit edilen sevi, halep’e geçti.

i̇zmir - 2 
1665 yılında sevinçle karşılandığı i̇zmir'e geri döndü. birkaç yıllık süre içinde, sabataycılık akımı hızla güçlenerek venedik, amsterdam, hamburg, londra ve bazı kuzey afrika kentlerine kadar yayıldı. sevi kendisini kralların kralı olarak görüyordu. dünyayı, kendi hesabına göre 38 krallığa böldü. her birine de, kardeşlerini ve sadık adamlarını kral tayin etti. çeşitli beyannameler yayınlayarak, osmanlı idaresine karşı harekete geçti.

i̇stanbul, i̇lk mahkeme 
30 haziran 1666 da sabatay i̇stanbul’a hareket etmek üzere yola çıkar. o zamana kadar genel olarak yahudilerin siyasi otoriteye karşı bağlı olmaları ve hiçbir zaman politik hareket etmemeleri osmanlı idarecilerini bu olaya karşı kayıtsız bırakmıştır. müritleri onun i̇stanbul'a, imparatorluğu padişah iv. mehmed'ten almak üzere gittiğine inanıyorlardı. i̇zmirli hahamların şikayetiyle saray da bu durumun ciddiyetinde erken haberdar olur. sadrazam fazıl ahmet paşa'nın emriyle, sabatay'ın içinde bulunduğu gemi çanakkale boğazı'nda durduruldu. sabatay elleri ve ayakları zincire vurularak i̇stanbul'a getirildi. hemen ardından da kürek mahkûmlarının tutulduğu haliç'teki bagno zindanı'na kapatıldı. sevi üç gün sonra yargılanmak üzere sadrazam'ın başkanlığındaki divan'a çıkarıldı. girit seferi öncesinde ortalığın karışmasını istemeyen osmanlı yönetimi, bir 2 ay sonra sabatay'ı çanakkale gelibolu'da bulunan bir kaleye hapsetmeye karar verdiler.

gelibolu'da hapis 

sabatay, gelibolu'da eski limanın yanı başındaki aydos kalesine kapatılırken müritleri de peşinden gitti. zaten onun kellesinin vurulması yerine hapis cezasına çarptırılmasını, 'bir mucize daha gerçekleşti' şeklinde yorumluyorlardı. sabatay'ın hapsedildiği kale, kısa sürede dünyanın dört bir yanından gelen ipek halılar ve atlas kumaşlar gibi hediyelerle onun sarayı haline geldi. bir süre sonra gelibolu'daki kale sabataycılar arasında 'migdal oz' yani 'güç kalesi' olarak anılmaya başlandı. bu ad biraz da sabatay'ın buradan müritlerine yazdığı bir mektuptan dolayı verilmişti. zira bu mektupta sabatay, içinde bulunduğu sıkıntılı durumdan kurtulup tam bir aydınlanmaya girdiğini belirterek, "tanrı bir güç kalesidir; ona sığınanlar kurtulacaktır" diyordu.

polonya'dan onu ziyarete gelen talmud uzmanı levov ve galiçya; sevi'ye polonya'da nehemiyah ha-kohen adlı kâhinin onun gelişini muştuladığını bildirirler. sevi, kohen'in kendisini ziyaret etmesini emreder. 3 ay süren yolculuktan sonra buluşma gerçekleşir. ancak saatler süren konuşmalar sonrası buluşma her iki taraf için hayal kırıklığı ile sonuçlanır. i̇ddiaya göre sevi tutkunları nehemiyah ha-kohen'i gizlice ortadan kaldırırlar.

edirne 
i̇zmirli hahamlar sabatay sevi'nin dinlerini bozduğu gerekçesiyle öldürülmesine karar verirler ancak bu kararı uygulayamazlar ve onu osmanlı sarayına şikayet ederler. osmanlı yönetimi en başta olaya ilgisiz kalmıştır. daha sonra yahudi din adamlarının artan şikayetleri üzerine sevi tutuklanıp sultan 4. mehmet'in huzuruna çıkarıldı. sevi, sultan'dan mesih olarak tanınma talep etti, ayrıca i̇srail toprağını kendisine vermesini de istedi. sultan onu çanakkale'de bir kaleye hapsetti. faaliyetlerine burada da devam eden sevi'yi yine yahudi hahamlar saray'a şikayet edince, osmanlı bu talepler karşısında kayıtsız kalamadı. ortaya çıkan kargaşayı gidermek için fazıl ahmet paşa'dan işin esasını öğrenmek için sevi'nin derhal i̇stanbul'a gönderilmesini istedi.

edirne sarayında, padişahın iktidarına meydan okumakla suçlanan sabatay için sadaret kaymakamı merzifonlu kara mustafa paşa, şeyhülislam minkarizade yahya efendi ve padişahın imamı meşhur vani efendi'den oluşan bir divan kuruldu, sultan 4. mehmet de divanı 'paravan'ın arkasından' izledi. divanda, türkçe konuşamayan sabatay için padişah'ın hekimbaşısı yahudilikten dönme hayatizade mustafa fevzi efendi tercümanlık etti (asıl adı: moşe ben rafael abrabanel).

divan reisi: "karıştırmadığın halt kalmadı. uyandırmadık fitne bırakmadın sabatay efendi. haydi bakalım şimdi göster mucizeni!"

deyince sabatay sevi afallar. ne yapacağını, ne diyeceğini şaşırır. mucize göstermesi beklenmektedir. tercüman, mucizenin şeklini de anlatır: sabatay soyunacak, vücudunu en maharetli okçular nişangâh yapacaklardır. attıkları oklar vücuduna işlemezse o zaman osmanlı padişahı da onun mesih olduğunu resmi olarak tasdik edecektir. çünkü yahudiler, ona kılıç, ok, tüfek, kurşun işlemez, hatta onu ateş yakmaz, suda boğulmaz diye itikat etmektedirler.

divan heyetinin teklifi karşısında sabatay sevi “adiyo santo!”(i̇sp. kutsal ses) diye titremeye başlar ve her şeyi inkâr eder. ayrıca mesihlik davasının bazı yahudiler tarafından ortaya atıldığını, kendisinin asla böyle bir iddiada bulunmadığına dair yemin eder. ancak, ulema ve padişah bu yanıtlardan tatmin olmaz. bunun üzerine hekimbaşı hayyâtîzâde (terzizâde) mustafa fevzî efendi, sabatay'a müslüman olma teklifi götürür. önce sabatay bunu kabule yanaşmaz. ancak, hekimbaşı, ona bunu kabul etmediği takdirde türlü, türlü işkencelerle öldürüleceğini ladino (yahudi i̇spanyolcası) diliyle uzunca anlatır. sevi, dönme hayatizade'nin tavsiyesi üzerine, canının bağışlanması karşılığında, "bu can bu bedende kaldığı sürece..." diyerek kendisine söylenen kelime-i şehâdeti tekrarlar. vânî mehmed efendi; “bu adamın, müslümanlığı yürekten hisler ve ihlâsla kabul ettiğine kâni değilim. fakat dinimiz kuşkuyu onaylamaz ve kişinin imanı üzerine hüküm, ancak allah'ındır. ...” der. söylentiye göre divandan çıkan sevi, kaftanını içerisinde sakladığı can adlı beyaz güvercini serbest bırakarak "can bedenden çıktı" 'şema yisrael' (dinle i̇srail) demiş ve çevresindekilere tanrı üzerine ettiği yeminin geçerli olmadığını, sadık kalması gerekmediğini ima etmiştir.

16 eylül 1666'da divan huzurunda müslüman olan mordehay oğlu sabatay veya sabatay sevi, üzerine saray içoğlanlarına mahsus hamama gönderilerek gusül abdesti aldırılır ve kendisine müslüman kisvesi kürk ve hil’at giydirilir. ertesi gün sultan huzuruna çıkarak aziz mehmed efendi adını aldı. sabatay sevi'nin müslüman olduktan sonraki durumu osmanlı vesikalarından takip edilmediği için yanlış yorumlanmıştır. sabatay sevi, müslüman olduktan sonra kapıcıbaşı olarak gösterilir. lakin bu yanlıştır. osmanlı kaynaklarında sevi'ye kapıbaşılık veya payesinin verildiğina dair bir bilgi yoktur. sabatay'ın müslüman olması üzerine kapu ortasından tekaüd maaşı bağlanması kapıcıbaşılık verildi şeklinde yorumlanmıştır. osmanlı devlet teşkilatının fazla bilinmemesi böyle bir kargaşaya sebep olmaktadır.

sabataycıların açıklamalarının başka bir versiyonu ise şu şekildedir: musa firavunların sarayında bir mısırlı gibi yaşamıştı. sabatay’da kendi halkını kurtarmak için müslüman olmalı ve bir türk gibi yaşamalıydı. sevi'nin resmi açıklaması ise şu şekilde: “tanrı beni i̇smaili, yani müslüman yaptı. ben kardeşiniz kapıcıbaşı mehmet’im. o öyle emretti. ben boyun eğdim” dedi.

müslüman olmanın etkileri 
sevi'nin müslüman olması bütün yahudi dünyasında şok etkisi yarattı. hahambaşılık olayı sevinçle karşıladı ve müslüman olan sevi'yi dinden çıkmış saydı. büyük çoğunluk onun mesih olmadığına inanarak ortodoks yahudi inancına geri döndü, iki yüz ailelik bir topluluk ise i̇slamiyete geçerek onun yolundan gitti. bu tarihten sonra da dönme olarak adlandırıldılar. bunlar onun büyük bir hikmet üzerine müslüman olduğunu, mesihliğinin bir gereği olduğu yorumunda bulunurlar. gazzeli natan bunu çelişkili hareketler (ma'asim zarim)  kurtarıcının yapması gereken garip işler şeklinde açıklar. leh karısı sara, sara'nın kardeşi yakop kerido'da (yakup kerido) müslüman olurlar. sara fatma adını, kerido'da yakup adını alır.

sevi, bu olayla taraftarlarına karanlık bir dönemin başladığını ve bunu aydınlık günlerin takip edeceğini söyleyip, aydınlık dönemin başlaması için karanlığın koşul olduğunu dile getirir. sabataycılar "aydınlık günler" gelinceye kadar gizlenmeye devam edeceklerdir. din değiştirme sonrası sevi'de kendini bırakan musevi kitlelere karşı bir öfke dönemi başlar. onları "kendisini anlamamak" ile suçlar.

edirne sarayı'nda yedi yıl kalan sabatay bir süre sonra padişah 4. mehmet'in takdirini kazandı. zaman zaman i̇stanbul ve selanik'e bile gidebiliyordu. bir süre edirne/hızırlık yakınlarında bulunan bir bektaşi tekkesine devam etmiş. bu tekke 1641-1642 yıllarında "şüpheli" bulunarak yetkililerce kapatılmış ancak 4. mehmed tarafından zaviye olarak tekrar açılmış. musevi kaynakları sevi'nin suficilik ve bektaşilikten etkilendiğini ve bu öğretileri kabala öğretisiyle harmanlayarak kendi öğretisine biçimlendirdiğini söylerler.

arnavutluk, sürgün 
bir süre sarayda kapıcıbaşı olarak sarayda üst düzey memur olarak çalışsa da, mesihlik inancına bağlılığının fark edilmesi üzerine batı trakya'ya sürülür. i̇brahim alaeddin gövsa, sabatay sevi isimli eserinin 68. sayfasında olayı anlatıyor:

sevi dini tefekküre ve teorik çalışmalarına arnavutluk’ta devam eder. bu sıralarda sabataycılığın ana kaynağı olan kitaplar yazılacaktır. şahsının isteği üzere selanik şehri kutsallığa kavuşur ve inananlar (maminim/müminler) buraya yerleşirler. i̇ki yüz ailelik ilk sabataycı çekirdek toplum işte burada kurulur. natan levi ise din değiştirmeden onu takip eder. daha sonra bir kısım din değiştiren sabataycıların tekrar yahudi dinine döndükleri bilinmektedir.

ölüm 
maaşı azaltılan sevi arnavutluk'ta  beş yıl sürgünde yaşadıktan sonra 30 eylül 1675 (başka bir söylem: 17 eylül 1676) tarihinde yalnızlık ve sırlar içinde ölmüştür. avram galante'ye göre berat'ta müslümanlar tarafından, şehrin içinden geçen ırmağın kıyısında halen yeri bilinmeyen bir noktada toprağa verilir.

kendisi gibi müslümanlığı kabul eden  takipçisi 200 aile selanik'e yerleşerek dış görünüşte müslüman, gerçekte ise sabataycı-yahudi olarak yaşamaya devam etti. sabataya inananlar mesihlerinin ölümüne inanmazlar, onun göğe yükselmiş olup, yeniden geleceğine ilişkin inançlarını sürdürürler. hâlâ inançlı sabataycılar, belli zamanlarda deniz ve ırmak kıyılarına gelerek, "sabatay sevi seni bekliyoruz!" diye bağırma geleneğini sürdürmektedirler.

evlilikleri 
sabatay sevi ailesi tarafından genç yaşta 2 veya 3 kez evlendirildi. ancak sevi, eşiyle cinsel ilişkiye girmedi. ailesi bu durumu onun eşinden hoşlanmadığı şeklinde yorumlayarak birincisini boşattırıp ikinci kez evlendirdi. ancak sevi ikinci evliliğinde de cinsel ilişkiye girmekten kaçındı.

lehistan'daki rus kıyımlardan kaçan yetim bir kız olan sara çevresine kurtarıcı (mesih) ile evleneceğini düşünde gördüğünü söylemekteydi. bunu duyan sevi, sara'yı kahire'ye çağırır ve onunla evlenir. bu sevi'nin dördüncü evliliğidir. sara'nın güzelliği ve cazibesi bu yeni tarikata yeni müritler kazandırır. din değişimi sonrası karısı sara ise artık fatma hanımefendi’dir.

rivayete göre müslüman olduktan sonra sevi'ye, sara'nın yanında haremden bir eş daha tahsis edilir. sabatay sevi’nin son eşi ayşe hatun ise selaniklidir.

kaynakça 

sabatayizm'e ilişkin uzun yıllar selanik'te korunmuş olan belgeler mübadele sırasında cemaat tarafından i̇stanbul'a getirilir.ancak açıklanmayan bir nedenle bu belgelerin şu anda cemaatin elinde olmayıp i̇srail devletinin gizli arşivinde bulunduğu iddia edilir.

 tarihin esrarengiz bir sahifesi/"dönmeler" ve "dönmelerin hakikati", ahmet almaz, kültür yayıncılık ve dağıtım 2002
 tevrat'ın türk evlatları, ahmet almaz (i̇lber ortaylı'nın eki ile) yakamoz yayınları 2008
 yahudilik tarihi, ahmet almaz (i̇lber ortaylı'nın eki ile) nokta kitap 2007
 selanik'ten ne çıkar? ahmet almaz, karakutu yayınları 2009
 shekina, ahmet almaz, postiga yayınları 2010
 i̇brahim alaettin gövsa, sabatay sevi isimli eseri, milenyum yayınları isbn 975-8455-06-0
 evet, ben selanikliyim/türkiye sabetaycılığı, ilgaz zorlu, belge yayınları, temmuz 1999  isbn 9753441750
 evet, ben selanikliyim/türkiye sabetaycılığı/ makaleler, ilgaz zorlu, zvi-geyik yayınları, 2001 isbn 975-8516-06-x
 şişli terakki davaları, ilgaz zorlu, abdurrahman dilipak, zvi-geyik yayınları, ekim 2001 
 efendi: beyaz türklerin büyük sırrı, soner yalçın, doğan kitapçılık
 efendi 2: beyaz müslümanların büyük sırrı, soner yalçın, doğan kitapçılık
 yahudi türkler yahut sabetaycılar i̇ki kimlikli, gizli, esrarlı ve çok güçlü bir cemaat, mehmed şevket eygi
 gizli din taşıyanlar, yorgo andreadis
 temel garip todoron (anadolu'nun gizli tarihinden sayfalar), yorgo andreadis
 selanik 1850-1918 yahudilerin kenti ve balkanlar'ın uyanışı, gilles veinstein
 sabetay sevi ve sabetaycıların gelenekleri, avram galanti (abraham galante)
 yahudi türkler yahut sabetaycılar i̇ki kimlikli, gizli, esrarlı ve çok güçlü bir cemaat, mehmed şevket eygi
 tekelistan, yalçın küçük
 dönmeler âdeti: selanik'te yaşayan sabetaycıların gizli hayatı hakkında 120 yıl önce yapılmış bir araştırma; ahmed safi, ilgaz zorlu zvi-geyik yayınları isbn 975-8516-12-4.
 gerchom g. sholem/the mystical messiah: sabbtai zwi/ princeton uni. press 1977
 gerchom g. sholem/on the kabbalah and its symbolism/schocken books 1965
 gerchom g. sholem mojor trends in jewish mysticism/schocken books 1995
 isbn 975-8455-06-0
 jane hathaway makalesi pdf
 sabetay sevi ve sabetaycılar mitler ve gerçekler, cengiz şişman isbn 978-9944-963-26-8
 1666 işığı beklerken, cengiz günkut

dipnotlar  

1626 doğumlular
i̇zmir doğumlular
1676 yılında ölenler
17. yüzyılda osmanlılar
osmanlı yahudileri
müslüman olanlar
kendisini mesih ilan eden yahudiler
romanyotlar
sabetayizm
türkiye'de yahudilik