Tatarlar

tatarlar (, tatarlar, تاتارلار; ; eski türkçe: 𐱃𐱃𐰺, romanize: tatar) veya tatar türkleri, "tatar" ismini taşıyan farklı türki etnik gruplar için kullanılan bir şemsiye terimdir.

günümüzde rusya içinde yer alan tataristan cumhuriyeti'ndeki i̇dil tatarları, de facto olarak rusya'ya bağlı kırım özerk cumhuriyeti'ndeki kırım tatarları gibi etnik gruplar kendilerini tatar olarak adlandırmaktadır. bunun dışında çin'in azınlıklarından biri olan tatarlar (塔塔尔族 tătăĕr zú) da bilinmektedir. rusya, ukrayna, polonya, moldova, litvanya, belarus, bulgaristan, çin, kazakistan, romanya, türkiye ve özbekistan gibi ülkeler tatarların yaşadıkları yerlerdir.

"tatar" sözcüğü, çeşitli zamanlarda değişik anlamlarda kullanılmıştır. ruslar, yüzyıllar boyunca rusya avrupası'nda yaşayan türk soylu müslümanlar için, batılı yazar ve araştırmacılar, türkistan'da ve karadeniz'in kuzeyinde yaşayan türkler için, osmanlılar ise, on altıncı yüzyıldan başlayarak kuzey türkleri için kullanmışlardır.

çarlık rusyası ve rus i̇mparatorluğunun çoğu asilzade ailesi tatar asıllıdır.

etimoloji 
kelimenin kökeni eski türk dillerinde "diğer insanlar" anlamına gelen "tatar" olup geleneksel olarak çinceye "韃靼" / "达靼" (pinyin: dádá), japoncaya "韃靼" (dattan), arapçaya تتر, farsçaya تاتار, rusçaya татар, batı avrupa dillerine tartar olarak geçmiştir.

türk kaynaklarında ilk defa 8’inci yüzyılda orhun yazıtları’nda devlet ve boy ismi olarak geçmektedir (dokuz tatar,otuz tatar gibi).

osmanlı fermanlarında, kırım hanları için ilk defa 1696 yılında tatar ifadesi geçmektedir. i̇slâm dünyasında ise, "tatar" kelimesiyle kastedilen, "moğol" idi. 13. yüzyılda yaşamış olan arap tarihçi i̇bnül esir, şamanist, kısmen budist moğollardan bahsederken "tatarların i̇slam ülkelerine gelişi", "tatarların türkistan ve maveraünnehir'e çıkışı", "kafir tatarların harzemşah üzerine yürüyüşü" gibi daima "tatar" kelimesini kullanmaktadır.

abbasi halifeliğini 1258'de yıkmış olan, cengiz han'ın oğlu olan, tuluy'un oğlu hülagü ve ordusundan, bütün çağdaş ve sonraki arap tarihçileri "tatar" diye bahsetmektedirler. diğer milletler de, on üçüncü yüzyılda yeryüzünün en büyük devletini kurmuş olan moğollardan "tatarlar" diye söz etmektedirler.

tatar ve türk kavimleri ilişkisi 
alm. tatar (-in f) (m), fr. tartare (m), i̇ng. tatar. muhtelif zamanlarda, muhtelif anlamlarda kullanılan tatar kelimesine ilk olarak orhun kitabelerinde i̇stemi hanın bir merasimine gelenler listesinde rastlanmaktadır. aynı şekilde kültegin ve bilge kağan kitabelerinde de tatarlar çeşitli vesilelerle anılır. bu kitabelerde otuz-tatarlar olarak geçen kavim, göktürk ve uygur kitabelerinde dokuz-tatarlar şeklinde geçer. bayan-çur kağan kitabesinde uygurlarla tatarların yaptıkları savaşlar anlatılır.

tatarların asya'dan batıya yayılmaları iki dalga halinde olmuştur. i̇lki attila zamanındaki savaşlar esnasında batıya gitmişlerse de, çoğunluğu geriye dönmüş ve bir kısmı, kuzey kafkasya ve karadeniz'de bulgar birliğini kurmuşlar. altıncı asırda bu birlik dağılmış ve balkanlara doğru göçmüşlerdir. i̇kinci dalga ise cengiz hanın savaşları sırasında meydana gelmiştir. moğol i̇mparatorluğunun dağılmasından sonra, batıya gelen türk çoğunluklu tatarlar, altınordu devleti'ni kurmuşlardır.

tatarların soyu hakkındaki araştırmalar bitmemekle beraber, tatarlar türklerin kıpçak boyundan gelmektedirler.

tatar kökenli halklar ve tatar boyları 

bazı çin kaynaklarına göre tatarlar, bulundukları bölgeler, sosyal ve askeri yaşayış şekilleriyle farklılık göstermektedirler.

kırım tatarları 
 kırım tatarları (kırım hanlığı)

volga-ural tatarları 

2002 istatistiklerine göre; 

 i̇dil tatarları (kazan hanlığı)
 kazan tatarları 
 mişär tatarları
 qasím tatarları
 astrakhan tatarları (astrahan hanlığı)

sibirya tatarları 
 sıbırlar (sibir hanlığı)
 tubyl-irtysh sıbırları
 baraba
 tom sıbırları

ak tatarlar 
çin sınırına yakın bölgede yaşarlar. düzgün giyimli, medeni ve aile düzeni olan insanlardı. uzun yıllar uygur türkleri ile iç içe yaşamışlardır. gelenekleri, türkistan'da yaşayan türk topluluklarının gelenekleriyle birebir örtüşmektedir.

kara tatarlar  
(çuvaşlar)
türkistan'ın kuzeyinde, çin sınırından uzak bölgelerde yaşamaktaydılar. bir rivayete göre cengiz han'ın ataları olduğu düşünülmektedir. çok ilkel bir hayat sürerler ve çinliler tarafından türklerden ayrı bir yapıya sahip olduğunu belirtmek için kara tatar adı ile adlandırılırlardı. kırmızı yüzlü, büyük yanaklı, kirpikleri ve sakalları çok seyrek, belden yukarısı kısa, bacakları uzun, dolgun vücutlu insanlardır.

osmanlı ordusu ile i̇lişkiler 
tatarlar orta çağ ermeni müverrihlerince "ok atan millet" olarak tanımlanmıştır. tatar savaşçılar, 1800'lü yıllarda osmanlı ordusundaki deliler adlı askeri birliğin dağılmasından sonra o boşluğu doldurmak amacı ile orduya alınmışlardır.

tatarlar, fatih döneminde kırım hanlığının osmanlı ordusunun asli kuvvetlerinden biri haline gelmişlerdir.sultan sefere çıktığında kırım hanlığından önemli sayıda savaşçıdan oluşan birlik osmanlı ordusuna katılır ve sultanın emrinde özellikle vur kaç görevi yapan ve ana savaş öncesinde düşman kuvvetlerini yıldıran işlevi olan savaş birlikleriydi. tatarlar usta at binicileriydi,dayanıklı atlarıyla kısa sürelerde uzun mesafeleri katedip anî baskınlar vermeleriyle ünlüydüler.

türkiye'de tatarlar 
osmanlının yıkılması ve karadeniz'in kuzey taraflarının rus idaresine girmesinden sonra balkanlardan, kırımdan, kafkasya'dan ve kazan çevresinden türkiye'ye doğru göç yaşanmıştır. türkiye'de yaşayan toplam tatar nüfusu hakkında kesin bir malumat yoktur.eskişehir, i̇zmir,tekirdağ, bilecik,kastamonu, edirne,sinop, trabzon, ordu, kütahya, manisa, ankara, malatya, kırıkkale,çorum, amasya, ceyhan, ardahan, yozgat, i̇stanbul, bursa, balıkesir, bolu, osmaniye, isparta'nın konya'ya yakın kesimleri, konya, erzurum, mersin (gülnar) ve tokat(artova) 

ubeydullah bubi, haris feyzi çistapol, fatih kerimî gibi i̇stanbul’da tahsil görüp geri dönen tatar gençleri öğretmenlik yaptıkları okullarda i̇stanbul türkçesi tabirlerini yaymışlar, yazılarında bu tabirleri kullanmışlardır. ayrıca türkiye’den gelen gazete ve dergiler de bilhassa milliyetçi gençler arasında olumlu tesir bırakıyordu.

ayrıca bakınız 

 çin tatarları

kaynakça 

 
tatar halkları