Zazaca

zazaca, hint-avrupa dil ailesinin i̇ran dilleri grubunda bulunan kuzeybatı i̇ran koluna bağlı bir dildir. zazalar tarafından türkiye'nin doğusunda, tunceli, elâzığ, çermik, bingöl, siverek, erzincan, gerger ve muş'un varto, erzurum'un hınıs ilçesinden oluşan üçgende ve bitlis'in batısında mutki ilçesi civarındaki köylerde yoğunlukla konuşulur. zazacaya gramer, genetik, dilbilimsel ve söz varlığı açısından en yakın diller hazar denizi kıyılarında konuşulan  talişçe, tatça, gilekçe, simnanca, sengserce ve mazenderanca'dır.

adlandırma 

zazaların dillerini ve kendilerini tanımlamaları bölgeden bölgeye farklılıklar gösterir. zazaların tanımlama şekli  ulusal olmayıp, etnik ya da dini niteliktedir. zazaca için kullanılan başlıca isimlendirmeler şunlardır:
 dımılki veya dımıli: aksaray, siverek, çüngüş, gerger ve mutki'de yaşayan zazalar'ın dillerine verdikleri bir isimdir. bu yörelerde yaşayan zazalar çoğunlukla kendilerini de dımıli olarak isimlendirmektedirler. bu ismin kökeninin tarihsel olarak dunbuli aşireti ismiyle bağlantılı olduğu görüşleri de belirtilmiştir. siirt ili baykan ilçesine bağlı köylerde yaşayan zazaların kendilerine ve dillerine halen "dımbıli" dediği tespit edilmiştir. f. c. andreas, karl hadank ve vladimir minorski gibi bazı dil bilimci ve araştırmacılar, dımıli sözcüğünün, "deylem" ile bağlantılı olduğunu kabul etmişleridir.
 zazaki: tarihsel olarak elâzığ, çermik, palu, maden, bingöl'ün bir kısmı ve koçgiri yöresinde yaşayan zazaların dillerine verdikleri isimdir. günümüzde bu isim diğer yörelerde de gittikçe daha çok yaygınlaşmış olup zazaların genel adlandırmasıdır. bu ismin tarihsel olarak zaza adındaki aşiret ismiyle bağlantılı olabileceği çeşitli yazarlarca belirtilmiştir. osmanlı döneminde yazılmış kaynaklarda bir toplum ismi olarak ilk defa evliya çelebi'nin seyahatnamesinde diğer kürt aşiretleri ile birlikte "ekrad-ı zaza" olarak geçer ve dilleri de "zaza lisanı" veya "lisân-ı ekrâd-ı zaza" şeklinde geçer. bazı yazarlar tarafından kelime benzerliğinden yola çıkılarak, zaza isminin sasa ya da sasan kelimelerinden türediği de iddia edilmiştir.
 kırdki veya kırdi: diyarbakır (hani, dicle, lice, eğil), bingöl ve elâzığ (palu, arıcak) gibi il ve ilçelerde bazı zazaların dillerine verdikleri isimdir. bu anılan yörelerde yaşayan zazalar kendilerine kırd, yaşadıkları yöreye de kırdane derler. i̇lk zazaca mevlid olarak kabul edilen mevlid'in yazarı ahmedi hasi de mevlidi için "mewlıdê kırdi" ifadesini kullanmış, kitabın girişindeki türkçe izin yazısında ise "zaza lisanı" tabiri kullanılmıştır. mevlid ile ile ilgili yapılan resmi yazışmalarda ise "zaza lisanı üzerine muharrer kürdçe mevlüd-i şerif" şeklinde ifadeler kullanılmıştır.
 kırmancki: tunceli, erzincan, bingöl (kiğı, yayladere) gibi il ve ilçelerde daha çok alevi zazaların dillerine verdikleri isim olup, bu anılan yörelerde yaşayan zazalar kendilerine kırmanc, yaşadıkları mıntıkaya da kırmanciye derler. dillerine "kırmancki" diyen eski kuşakta "dımılki" ismi de bilinmektedir.
 zonê ma: bingöl, erzurum ve varto gibi bölgelerde yaşayan alevi zazalar özel bir isimlendirme yerine konuştukları zazacaya "dilimiz" demektedirler. kendilerine ise halkımız anlamına gelen "şarê ma" demektedirler.

zazaca araştırmasının tarihçesi 
zazaca üzerine ilk araştırmalar 1856 yılında dilbilimci peter i. lerch'in derlemeleri ile başladı. kırım savaşında ruslara esir düşen osmanlı askerlerinin tutulduğu roslow'a giden lerch, buradaki zaza kökenli osmanlı askerleri arasında gezerek zazaca birçok derlemeler yaptı. lerch, bu çalışmalarını üç cilt halinde kitaplaştırarak sırasıyla 1856, 1857 ve 1858 yıllarında rusça olarak yayınladı. lerch, kitabının almanca tercümesini de iki cilt halinde sırasıyla 1857 ve 1858 yıllarında yayınladı. lerch, derlediği metinleri kurmanca ile karşılaştırarak kısmen analiz etmiş, ayrıca kitabının sonuna zazaca sözlük eklemiş, rusça ve almanca karşılıklarını yazmıştır. dilbilimci ve etnolog robert gordon latham, dr. h. sandwith'in derlediği bir zazaca sözlük listesini 1856 ve 1860 yıllarında yayınlamıştır. 1862'de wilhelm strecker ve otto blau tarafından dersim zazacasına ait bazı notlar yayınlandı. daha sonra friedrich müller (1864) zazaca üzerine "zaza-dialekt der kurdensprache" adıyla dilbilimsel bir analiz yayınladı. müller çalışmasında zazaca'yı farsça'nın bir lehçesi olarak değerlendirmekle birlikte zazacanın kürtçe ve farsçadan daha eski olduğunu ve tarihsel gelişim bakımından zazacanın kürtçe ve farsçadan farklı olduğunu tespit etmiştir. müller'in bu görüşü daha sonra f. spiegel (1871), w. tomaschek (1887), w. geiger (1891-1901) ve a. socin (1901) tarafından da desteklenmiştir. albert van le coq ise derlediği bazı kurmancca ve zazaca metinleri 1903 yılında iki ciltlik "kurdish texte" kitabında kısmi bazı karşılaştırmalar dışında dilbilgisel analizini yapmadan yayınlamıştır. bu zamana kadar adı geçen dilbilimciler zazaca'yı farsça veya kürtçenin bir lehçesi olarak değerlendirdiler.

1905/1906 yıllarında alman dil bilimci oskar mann, prusya bilimler akademisi tarafından batı i̇rani dillerinin dokümantasyonu ve dilbilimsel analizi için görevlendirildi. oskar mann, bingöl ve siverek bölgelerinde kapsamlı zazaca derlemeler ve dil kayıtları gerçekleştirmiştir. oskar mann yaptığı araştırmaları sonucunda: "daha evvel de tarafımdan savunulan görüş tasdik edildi, yani zazaca'nın kesinlikle kürtçe ile ilgisi olmadığını, turfan metinlerindeki orta farsçanın kuzey lehçesinin tüm garip fiil çekimlerini burada zazaca'da tekrar görüyorum." demiştir.

o. mann'ın ölümünden sonra yarım bıraktığı çalışmaları devralarak ilerleten karl hadank, 1932 yılında bu çalışmaları yaptığı gramer analizleriyle beraber "'mundarten der zaza" adıyla kitaplaştırdı. hadank bu kitabında zazaca'yı açıkça kürtçe'nin dışında sınıflandırdı. vladimir minorski de tarihsel süreç içinde, hazar denizi’nin güney-batısında ms 5. ve 11. yüzyıllarda önemli rol oynayan deylemi kavmine ilişkin yaptığı araştırmada, dımıli-deylem ilişkisini irdelerken, dil hususunda; "zazaların, diyarbakır’dan palu ve dersim’e kadar uzanan bölgede yaşadıklarını ve bugün hâlâ i̇rani (ari) kökenli bir dil konuştuklarını" belirtir. zazacanın dil bilimi tarihindeki yeri o. mann (1906) ve k. hadank (1932)'dan sonra david. n. mackenzie (1961–95), gernot ludwig windfuhr (1989), j.gippert (1996) ve birçok yabancı dil bilimci araştırmacı tarafından incelenmiş olup ve aynı şekilde tespit edilmiştir.

1933'te kürt dilbilimci celadet bedirxan, derlediği bazı zazaca metinleri hawar dergisinde yayınlayıp zazacanın ağızları üzerine bazı karşılaştırmalar yaptı. 1977'de kanat kalashevich kurdoev'in zazacadaki cinsiyet ve sayılar üzerine bir çalışması yayınlandı. 1985 yılında terry lynn todd zazaca grameri üzerine bir doktora tezi yazdı. todd'un bu eserine kadar modern anlamda kapsamlı bir gramer kitabı yayımlanmamıştı. daha sonra 1998 yılında ludwig paul ve zülfü selcan tarafından doktora çalışması şeklinde iki kapsamlı gramer kitabı yayımlandı. aynı yıl yayımlanan bir diğer çalışma da i. anatolʹevna smirnova ve k. rakhmanovich ayyoubi'nin dersim zazacasını esas alan ortak çalışmasıdır.

coğrafi dağılım 

zazaca, doğu anadolu’nun yukarı fırat ve dicle havzasında, sayıları kesin olarak bilinmemekle birlikte yaklaşık olarak 4 ile 6 milyon civarında kişinin konuştuğu dildir. türkiye'de yaşayan zazalar dışında özellikle almanya, fransa, avusturya, i̇sveç, i̇sviçre ve hollanda gibi avrupa ülkelerinde yaşayan önemli sayıda zazaca konuşan veya zaza olan nüfus bulunmaktadır.

zazacanın en yoğun olarak konuşulduğu ve zazaların en yoğun olarak yaşadığı yerleri tunceli (bütün ilçelerde), bingöl (bütün ilçelerde), elâzığ (doğu bölgesi, kuzeyi ve güneyi), diyarbakır (kuzey ve batı bölgeleri çermik, çüngüş, ergani, eğil, dicle, lice, hani, kulp, hazro), urfa (siverek, hilvan ilçeleri), muş (varto ilçesi), sivas (zara, ulaş, kangal ilçeleri), adıyaman (gerger ilçesi), erzincan (merkez, tercan, çayırlı, refahiye ve yer yer diğer ilçelerde), batman (batman, kozluk), bitlis (mutki, tatvan), malatya (doğu bölgesi), ardahan (göle'nin iki köyünde), aksaray (ekecik bölgesinde) ve erzurum (hınıs, tekman, aşkale, çat ve yer yer diğer ilçelerinde) oluşturur.

sınıflandırma 

zazaca dilbilimsel olarak hint-avrupa dil ailesinin hint-i̇ran ana grubunun i̇ran koluna aittir. bir batı i̇ran dili olan zazaca bu grubun kuzeybatı koluna mensuptur. zazaca dil biliminde başlı başına ayrı bir dil olarak kabul edilip kürtçeden ayrı olarak gorani diliyle beraber zaza-gorani olarak adlandırılan genetik bir alt grubun parçasıdır.

alman dil bilimci jost gippert ve lecoq beluçça ve sengserceyi de aynı alt gruba ait saymış ve bu gruba tarihi hyrkania bölgesini anımsatan hyrkan dilleri (gurgan, cürcan) grubu adını vermiştir. hazar denizi kıyısında konuşulan kuzeybatı i̇ran dilleri ve zazaca arasında da dilbilgisi ve sözcük dağarcığı bakımından önemli benzerlikler bulunur.

ludwig paul'a göre zazaca, kürtçeye nazaran goranice ve ölü bir i̇ran dili olan azericenin yanı sıra talişçeye de daha yakındır. paul ayrıca zazacanın talişçe, eski azerice ve ölü bir i̇ran dili olan partçaya yakın olup bu dillerle birçok çok benzerliği paylaştığını ve kürtçenin tarihi olarak geçirmiş olduğu ses değişikliklerinin zazacada bulunmadığını tespit etmiştir. benzer şekilde, elazığ-keban bölgesinde yapılan bir çalışmada zazaca ve kürtçe konuşurları arasında karşılıklı anlaşılırlığın oldukça düşük olduğu tespit edilmiştir. bugün zazacaya en yakın diller hazar denizi'nin güney kıyılarında konuşulan gilanice, mazenderanca ve talişçedir.

ethnologue'a göre kuzeybatı i̇ran dilleri ve zazacanın yeri:

zaza-gorani dilleri (6): bacelani [bjm], goranice [hac], sarli [sdf], şebeki [sdb], kuzey zazaca [kiu], güney zazaca [diq]
beluci dilleri (5): belucice [bgp] [bcc] [bgn], bashkardi [bsg], koroshi [ktl]
hazar i̇ran dilleri (3):  gilaki [glk], mazenderani [mzn], şahmirzadi [srz]
merkezî i̇ran dilleri (12): aştiani [atn], zerdüşt daricesi [gbz], kuzeybatı farsçası [faz], gazi [gzi], khunsari [kfm], natanzi [ntz], nayini [nyq], parsi [prp], parsi-dari [prd], sivandi [siy], soi [soj], vafsi [vaf]
ormuri-paraçi dilleri (2): ormuri [oru], paraçi [prc]
semnani dilleri (4): lasgerdi [lsa], sangisari [sgr], semnani [smy], sorkhei [sqo]
talış dilleri (16): alviri-vidari [avd], eştehardi [esh], gozarhani [goz], harzani [hrz], kabatei [xkp], kajali [xkj], karingani [kgn], ho’ini [xkc], koresh-e rostam [okh], maraghei [vmh], razajerdi [rat], rudbari [rdb], şahrudi [shm], takestani [tks], talışça [tly], yukarı taromi [tov]
sırası bilinmeyen (1): dezfuli [def]
kürt dilleri (4): soranice [ckb], kurmançça [kmr], kirmanşahi (kelhuri) [sdh], lekçe [lki]

alfabe 

zazacanın bütün zazalar tarafından ortak kullanılan bir alfabesi yoktur. jacabson alfabesi olarak adlandırılan bir alfabe, amerikalı dilbilimci c. m jacobson'un katkıları ile geliştirilmiştir ve zazacanın standartlaştırolması üzerine çalışmalar yapan frankfurt zaza dil enstitüsü tarafından kullanılmaktadır. aynı zamanda zazaca vikipedinin yazı sistemidir.  zülfü selcan tarafından hazırlanmış ve 2012 itibarıyla munzur üniversitesi'nde de kullanılmaya başlanan zaza alfabesi, 8’i sesli ve 24’ü sessiz olan 32 harften oluşan başka bir yazı sistemidir. yayınlarda çoğunlukla kullanılan bedirhan alfabesidir.  yazı, kürt dilbilimci celadet bedirhan tarafından kürtçe için geliştirilmiş olup, latin harfleri temellidir. günümüze kadar zazacaya yer veren gazetelerin kullandıkları alfabelerin karşılaştırıldığı bir araştırmaya göre, 22 gazeteden 20'si zazaca yayınlarında bu alfabeyi kullanmıştır. 1996'dan beri zazacanın standartlaştırılması üzerine çalışmalar yapan vate çalışma grubu da yayınlarında kürt alfabelerinden bedirhan alfabesini kullanmaktadır.

dilin yazımı için tarihi olarak farklı alfabeler kullanılmıştır. 1899'da diyarbakır'da zazaca yayımlanmış olan ahmedi hasi'nin mevlid eserinde dönemin arap karakterli kürt alfabesi ile aynı bir yazı sistemi kllanılmıştır. günümüzde dini içerikli kitaplar dışında bu alfabe pek kullanılmamaktadır. bu alfabeye normal arapça alfabede olmayan پ (p), چ (ç), ژ (j), ڤ v (w ve û için normal "و" harfi kullanılır) ve گ (g) harfleri eklenmiştir.

harfler ve ses değerleri 
 x: zazacada, kürtçede ve ayrıca tatarcada ve azericede kullanılır. boğazdan gelen gırtlaksı bir h sesidir. normal h sesinden biraz daha sert ve hırıltılıdır. h sesi hiçbir engele takılmadan çıkarken, bu ses boğazın üst kısmında titreşir. arapçadaki hı (خ) harfidir. azericenin resmî harflerinden birisidir. i̇ç ve doğu anadolu ağızlarında sıklıkla rastlanır. örneğin: baxmax (bakmak) fiilinin okunuşu baḥmaḥ şeklindedir ancak kelimenin içindeki h harfleri gırtlaktan ve hırıltılı olarak çıkartılır. çaxmax (çaḥmaḥ; çakmak), yanmax (yanmaḥ; yanmak)… bu sesin türkçedeki kullanımında çoğu zaman birbirlerine çok yakın kaynaklardan çıkan arapçadaki ha (ح) harfi ile olan farkı  ortadan kalkmıştır (ⱨ, ḩ).
 w: zazacada, kürtçede ve ayrıca tatarcada ve türkmencede kullanılır. açık bir v harfidir. klasik v sesinden kesinlikle farklıdır. v harfinde dudaklar birbirine değerken, bu seste (w harfinde) tıpkı u sesinde olduğu gibi dudakların birbirine değmesi söz konusu değildir. arapçadaki vav (و) ve batı dillerindeki w sesi başlıca örneklerdir. örneğin: dawul (davul), hawlu (havlu),yawaş (yavaş).
 ê: zazacada, kürtçede ve ayrıca gagavuzcada kullanılır. uzatılarak okunan ince bir e sesidir. bu harfe kürtçe ve zazaca kelimelerde yine yoğun olarak rastlanır. türkçede sadece birkaç kelimede mevcut olduğu için kullanımı öngörülmemiştir. ancak yine de dilimizdeki bir iki kelimenin okunuşu ile bir fikir edinmemiz mümkündür. örneğin: mêmur, poêtika, nêyzen, têlif...
 î: zazacada ve kürtçede kullanılır. uzatılarak okunan ince bir i sesidir. kullanımda i̇ harfindeki noktanın üzerine işâret koyulması çift noktalama gerektirdiğinden yalnızca düzeltme imi kullanılır, nokta düşer.
 û: zazacada, kürtçede ve türkçede kullanılır. hafif uzatılarak okunan ince bir u sesidir. doğru kullanım için kural olarak biraz uzatılması gerekir. örneğin: sükûnet, mûris, mûzip, sûni…
 q: zazacada, kürtçede ve ayrıca tatarcada ve azericede kullanılır. anadolu türkçesindeki gırtlağa yakın olarak çıkarılan kalın k harfini gösterir. örneğin: qomşu (komşu)... bazı türki dillerde ise yine kalın k sesine yakın olarak gırtlaktan çıkarılan kalın bir g sesini karşılar. i̇ç anadolu ve doğu anadolu ağızlarında yaygın olarak kullanılır. azeri türkçesinin resmî harflerinden birisidir. arapçadaki kaf (ق) harfini karşılar. örneğin: qadın (kadın) sözcüğünün okunuşu "gadın" şeklindedir. baştaki g sesi gırtlaktan ve kalın bir tonla söylenir. (kimi lehçelerde ise ve bu sese oldukça yakın olan kalın gırtlaksı bir k sesi olarak okunur ve söylenir.)

eklenen harfler 
 ķ: gırtlaktan çıkan ve q sesine oldukça yakın olan kalın bir k sesi olarak okunur ve söylenir. örneğin: ķurt, ķoyun, ķardaş (kardeş). k sesleri gırtlaktan ve kalın olarak çıkarılır. kazakça қасқыр (ⱪasⱪır: kurt), қой (ⱪoy: koyun) sözcüklerinde olduğu gibi. bu sözcüklerdeki k sesleri gırtlaktan ve kalın olarak çıkarılır. başkurtçadaki ҡалын (kalın) sözcüğünün çevirisi ⱪalın olarak yapılır ve okunuşu qalın (kalın/galın) biçimindedir. baştaki k veya g sesi gırtlaktan ve kalın bir tonla söylenir. türkçedeki i̇nceltme i̇mi ile yazılan bazı sözcüklerin okunuşunda aslında k harfinin de incelmesi söz konusudur. örneğin: ⱪar ve kâr... pek çok lehçe ve şivede q sesine dönüşmüştür. örneğin: qayın (kayın)… yüzyıllarca osmanlı devleti tarafından yönetilmiş olan tunus ve cezayir arapçasında türkçedeki gırtlaktan söylenen k harfine benzeyen bir sesi karşılamak için noktasız  ٯ  harfi kullanılır.
ḩ: arapçadaki ha (ح) harfidir. boğazdan gelen gırtlaksı bir h sesidir. normal h sesinden biraz daha kalın, boğumlu ve hırıltılıdır. h sesi hiçbir engele takılmadan çıkarken, bu ses boğazın orta kısmında titreşir. örneğin: maⱨrem (mahrem)... bu sese en uygun örneklerden birisi de ⱨacı (hacı) sözcüğüdür. anadolu türkçesinin halk ağzındaki ve azericedeki kullanımında arapçadaki hı (خ) harfi ile olan farkı çoğu zaman ortadan kalkmıştır (x).

lehçeleri 

dil sınıflandırma otoritelerinden biri olan sil international'e göre zazaca (zza) bir makro-dil (macrolanguage) olup iki (iso 639 diq & kiu) ayrı dil olarak sınıflandırılır.

prof. dr. ludwig paul ve frankfurt zaza dil enstitüsü’ne göre zazaca; kuzey, merkez ve güney kolları olmak üzere üç ana lehçeye ayrılır, bunun yanı sıra özel bir konuma sahip olan ve hiçbir lehçe grubuna tam olarak dâhil edilemeyen geçiş ve kenar şiveleri de mevcuttur. bölgeden bölgeye kelimeler çeşitli ses değişimlerine uğramışlardır, telaffuz farkından öte zaza lehçeleri sözcük dağarcığında da farklılıklar gösterir. zamanla bazı kelimeler önemini yitirmiştir, ya tam unutulmuştur ve başka kelime biçimlerine değiştirilmiştir ya da kullanımı ikinci veya üçüncü plana düşmüştür.

kuzey, merkez ve güney lehçelerini birbirlerinden ayrı tutan karakteristik özellikler tespit edilebilir. zazaların üç mezhebe (şafi, hanefi, alevi) bölünmesi lehçelerin oluşmasına katkıda bulunmuştur. zaza ana lehçelerinin arasında şivesel farklılıklar da var, bazı yöreler komşu dillerden daha çok etkilenebilmiştir. örneğin dersim ağzı fonetik bakımından hayli yenilikler yaşamıştır, bundan ermenicenin sorumlu olduğu tahmin ediliyor. aynı lehçe grubuna ait olan varto şivesi bu değişimden uzak kalmıştır.

 kuzey zazacası (alevi zazalar tarafından): dersim, erzincan, gümüşhane (kelkit), varto, hınıs, tekman, çat, aşkale, sivas (koçgiri ve karabel)
 merkez zazacası (şafi zazalar tarafından): palu-bingöl, hani, elazığ, piran (dicle)
 güney zazacası (hanefi zazalar tarafından): çermik, siverek, gerger, çüngüş * kenar şiveleri: mutki, aksaray, sarız * geçiş şiveleri: kulp, lice, ergani, maden

ses bilgisi 
dilin ses yapısındaki ünlüler olan a, e, ê, ı, i, o, u, ü/û, güney zazacasında olan û hariç genelde kısa telaffuz edilmekte ve ünlülerde uzun : kısa karşıtlığı yoktur. bazı ağızlardaki ö ünlüsü -ew- çift ünlüsünden dönüşmüştür (> öw~ öy), örn. doğu-dersim dewe, batı-dersim döwe ~ döe “köy” veya komşu heceden etkilenmeden ötürüdür, örn. bingöl-genç yeno > yön “geliyor”. tarihsel gelişme açıdan e, ı, u ünlüleri eski/orta i̇rancanın kısa a, i, u’nun, a, ê, i, o, û/ü ise eski i̇ranca uzun ā, ai (> oi̇ ē), ī, au (> oi̇ ō), ū ünlülerin devamıdır.

dilbilgisi 
zazacanın komşu dillerle etkileşim içinde olmasına rağmen orta i̇rani dönemden bu yana dilbilgisel olarak ve miras sözcükler açısından yapısını gayet iyi koruduğu söylenebilir. komşu veya egemen dillerden kelime alışverişi dışında dilin diğer alanlarında fazlasıyla etkileşim gözlenmemektedir. kültürel açıdan da yerli halk olarak komşu halklarla birçok ortak özelliği taşımaktadır. bulunduğu ve geliştiği şartlara göre değerlendirilecek olursa, zengin bir kelime dağarcığına sahiptir.
zazacada fiil kökleri simnanca, sengserce, gilekçe, talişçe, tatça ve hazar denizi kıyılarındaki diğer dil/lehçeler ile ortak biçimde kökten sonra gelen n/ant son eki ile oluşturulmaktadır:

ergatif 
eski i̇rani dönemin sonuna doğru ve orta i̇rani dönemin başlangıcında gerçekleşen geçmiş zamanın kuruluş şekliyle çoğu orta i̇rani dilde, geçmiş zaman edilgen ortaç (participle perfect passive) soneki -ta- ile oluşturulan fiil çekimin sayesinde meydana gelen biçim-sözcükdizimsel (morphosyntactic) bir fenomen olan bölünmüş ergatiflik (split ergativity), yani tüm geçmiş zaman şekillerinde geçişli fiillerde öznenin bükünlü halde belirtilmesi, nesnenin yalın halde olması, i̇rani dillerde ayrıca fiilin ergatif alanda da nesneye göre çekimlenmesi, bugün de zazacada varlığını sürdürmektedir. örn. ez ey anan, o mı ano. “ben onu (eril) getiriyorum, o beni getiriyor”, geçmiş zamanda ise mı o ard, ey ez ardan “ben onu getirdim, o beni getirdi” şeklinde çekilir.

durumlar 
çağrı hali diye bilinen vocative’i saymayacak olursak, zazacada olan 2 hal (yalın, casus rectus ve bükünlü casus obliquus) de orta batı i̇rani dönemden kalmadır.

i̇sim tamlamasında belirten isimde olduğu gibi, sıfat tamlamasında da sıfat isimden sonra gelir, sıfat da isimle birlikte çekilir, örn. her-o gewr "gri eşek", her-ê gewri "gri eşekler", her-an-ê gewr-an "gri eşekleri(n) fiil yapısı 
 edilgen çatı 
eski ve orta i̇rani dönemden kalma diğer bir özellik de, fiilin edilgen çatısı (diathesis, voice) mürekkep şekilde (bireşimsel, synthetic), yani yardımcı fiil olmaksızın da sınırlı fiillerle kurulması. eski hint-i̇rani edilgen soneki -ya, pehlevicede bulunan -īh- şekline yansıması zazacada -i- ile mevcut: nan werino (weriyeno). “ekmek yeniliyor”.

 şimdiki zaman 
fiilde şimdiki zamanda belirgin olan bildirme, emir ve istek kipi mevcut; istek kipinde (subjunctive) olan özellik, eski ve orta i̇rani dönemde olan fiil kökeninin bu kipe yansımasıdır. örn. beno “götürüyor”, berd “götürdü”, eke bero “götürse”; ber- < eski i̇ranca bar-, proto hint-avrupaca *bher-.

 geçmiş zaman 
görülen (hikâyeli) geçmiş zamanda (imperfect) tüm şahıslar için kullanılan sonek -êne (~ -ên, -ê), örn. şiyêne, diyêne “giderdi-, görürdü-” de partçada olan past optative ahēndē(h) ile alakalı olması muhtemel.

 fiil takıları 
çoğu hint-avrupa dillerinde var olan fiil takıları (preverbs) zazacada iki şekliyle mevcuttur: eski hint-i̇rani döneminden kalma kimi yön belirten zarfların o dönemde de cümlede fiile yakınlaşarak erişmesi ve fiille bütünleşmesiyle oluşan fiil takıları, örn. ni-šad (< sad- “oturmak”) “(aşağıya doğru) oturmak“ > zaz. nış-/nıştene “inmek”; ā-bar- “getirmek, ‘geriye götürmek’ ” (< bar- “götürmek”) > farsça aver-آور/avurden آوردن, zaz. ar-, an-/ardene “getirmek”. kalıntı takıların bulunduğu fiiler sınırlı bir şekilde mevcut ve dilde takı olarak algılanmamakta. i̇kincisi ise, göreceli olarak zazacanın kendince yeni oluşturduğu otuza yakın fiil takısı, örn. temel fiil kerdene “yapmak”: a-kerdene “açmak”, ra-kerdene “sermek”, ro-kerdene “dökmek”, de-kerdene “doldurmak”, we-kerdene “ateş yakmak”, tıra-kerdene “sürmek, takmak”, pede-kerdene “batırmak”, cêra-kerdene “ayırmak”, cıra-kerdene “kesmek (gövdesinden ayırmak)”, têra-kerdene “etrafa yaymak; uyandırmak”, tede-kerdene “saymak, saygı göstermek”, têro-kerdene “karıştırmak (kâğıt)”, werê-kerdene “urgan, ip vs. dolayarak bağlamak”. nıştene “inmek” anlamında kullanılırken, “oturmak” için ro-nıştene kullanılır. bazı fiilerde yön belirten fiilsel ön edat diyebileceğimiz (verbal preposition) [e]ra, [e]ro biçimler de mevcut (bazı ağızlarda sadece kalıntı olarak bulunur veya kaybolmuştur): cı daene “(birine bir şey) vermek”: era cı daene (dan- ra cı) “dayamak”, ero cı nıştene (nışen- ro cı) “binmek”.

 zamirler 

 kişi zamirleri 
i̇sim ve şahıs zamirlerinden öte fiil çekiminde de merkez ve güney’de 2. ve tüm şivelerde 3. kişide de eril ve dişil olarak cinsiyet farkı belirmekte: o vano, a vana “o (erkek) söylüyor, o (bayan) söylüyor”.
şahıs zamirlerinde ise tipik batı i̇rani yapısı belirmektedir: yalın hal: bükünlü hal: ben ez : mın, sen tı : to, o (eril) o : ey ~ i ~ yı, o (dişil) a ~ ya : ae ~ ay ~ yê; biz ma : ma, siz şıma ~ sıma : şıma ~ sıma, onlar ê ~ i : inan ~ inefarsça/talişçe ā ve a'nın zaza alfabesinde a ve e olarak yansımasına dikkat edilmeli (örnek: farsça barf برف "kar", zazaca vewr), yani talişçe av zamiri de zaza alfabesinde ev olarak yazılır.

 i̇şaret zamirleri 
i̇şaret zamirlerinde aslen 3 boyutlu yakınlık derecesi belirtilse de (örn. o, n-o, e-n-o; türkçede de olduğu gibi o, bu, şu), genelde kullanılan 2 derece var. uzak derece için olanlar 3. şahıs zamirleri o, a, ê’ye denk düşerken, yakın derece için kuzey ve güney-zazacasında n- önekiyle no, na, nê; ney, nae, ninan; bükünlü halde niteleyici (attributive) işlevde (n)ê, (n)a, (n)ê, örn. vengê nê heri / heran “bu eşeğin / eşeklerin sesi” iken, merkez zazacasında yakın derece için genelde en- ~ ın- kullanılır. kuzeyde a-, güneyde e- eki çok yakın derece için genelde niteleyici şekilde kullanılır, örn. eno ~ ano lacek “şu oğlan”.

 söz varlığı 
 hint-avrupa dilleri karşılaştırması 

 sayılar 
hint-avrupa ailesindeki bütün sayılar aynı kökenden gelmektedir. zazaca ve farsçanın aynı dil grubunda yer almalarından dolayı sayıları benzerlik göstermektedir. aynı kökten gelen zazaca ile farsça arasındaki benzerlik ve farklılıklar ise latinceden türeyen fransızca, i̇talyanca ve i̇spanyolca ya da almanca ve i̇ngilizce arasındaki ayrılıklarla karşılaştırılabilir.

 benzer kelimeler 
hint-avrupa dil ailesine bağlı olan zazaca başta farsça olmak üzere, kendisiyle aynı kökten gelen ve akraba dilleri olan  rusça, yunanca, i̇talyanca, i̇spanyolca, fransızca, almanca ve i̇ngilizce ile benzerlikler arz eder. tüm hint-avrupa dilleri gibi zazaca da kökensel olarak proto hint-avrupa diline dayanır. aynı zamanda diğer i̇ran dilleri ile birlikte proto i̇ran dilinden türemiştir.

örneğin; dersim bölgesindeki zazalar, inmek veya yere basmak kelimesini farsçayla daha fazla uyum gösteren "payne xard biyene" kalıbıyla ifade ederler. zazacada payn, ayak tabanı; xard, yeryüzü; biyene ise olmak anlamını taşır. bu kelimeler karşımıza farsçada pay (پاى), ayak; arz (ارض), yeryüzü; buden (بدن), olmak şeklinde çıkarken i̇ngilizcede foot, ayak; earth, dünya; being ise olmak şeklinde çıkar. bu özelliğini tarihsel açıdan da görmek mümkündür ve bu bakımdan geçmişte bir zamanlar konuşulan ama şimdi konuşulmayan hint-avrupalı dilleri, bir köprünün iki yakayı birbirine bağladığı gibi, etimolojik yakınlığıyla kendine bağlar. sarmatça, avesta dili ve behistun yazıtlarındaki diller zazacayla akrabadırlar.

{| class="mw-collapsible mw-collapsed"
|colspan="4" align="left" style="background-color:#f2f2f2; width:500px" | farsça-zazaca-gilekçe karşılaştırması
|-
|

|}

 bazı kelimeler ve türkçe karşılıkları 

renkler

 akrabalık 

 bazı kelimeler ve türkçe, i̇ngilizce, farsça karşılıkları 

 zaza edebiyatı 
tarihte, zazaca hakkında ilk metinler, bilimsel alevilik üzerine i̇sa beg bin ali, tarafından yazılmış zazaca el yazmasıdır. bu el yazması osmanlılar tarafından yazmalarda kullanılan, nesih yazı tipinde yazılmıştır. el yazmasının birinci bölümünün birinci sayfasında tarih olarak, hicri 1212 tarihi yazılmış olup miladi olarak 1798 yılına tekabül etmektedir.

osmanlı-rus (kırım savaşı) sonucunda esir düşen zaza kökenli askerler arasında dolaşarak araştırma ve derlemeler yapan dilbilimci peter lerch 1857 yılında petersburg’da bunları yayınlamıştır. daha sonraki tarihlerde a. v. le coq gibi bazı dilbilimciler tarafından da bazı zazaca metinler derlenmiştir.

zazaca yazılmış ve klasik zazaca edebiyatının başlangıcı sayılabilecek ilk kitap ahmedê xasî tarafından yazılan ve 1899'da diyarbakır'da yayınlanan "mewlid" eseridir. zazaca yayınlanmış ikinci kitap da yine "biyîşa pêxamberî" isimli bir mevlid olup, osman efendiyo babij tarafından 1903 yılında yazılmış, ancak 1933'te şam'da kürt dilbilimci celadet bedirxan tarafından yayınlanmıştır. zazaca yazılmış üçüncü kitaplar 1947-1948 yıllarında muhammedê şêx ensarî tarafından yazılmış olan raro raşt ve me'lumatê dînîye isimli akaid ve fıkıh alanında yazılmış iki manzum eser olup, bu kitaplar bilal zilan'ın hazırladığı bir yüksek lisans tezi ile ilk defa gün yüzüne çıkarılmıştır. diyarbakır'ın hani ilçesinden, mela mehmedê nêribî'nin (mehmet demirbaş) da 1975 yılında yazmaya başladığı ve 2005 yılında tamamladığı zazaca şiir ve kasidelerden oluşan bir divanı mevcuttur. el yazması olan divan 300 sayfadan oluşmaktadır."zazaca seçmeli ders oluyor ", hürriyet, 29 aralık 2011. klasik zaza edebiyatı, temelde klasik kurmancî edebiyatının etkisinde gelişmiştir.

1963'te "kürtçe-türkçe gazete" şiarıyla yayına başlayan ve ismi de zazaca olan roja newé (türkçe anlamı: yeni gün) gazetesinde yayınlanan iki zazaca derleme metniyle, zazaca metinler ilk defa bir gazetede yayınlanmış oldu. sonraki süreçte, özgürlük yolu/riya azadî, roja welat ve devrimci demokrat gençlik gibi dergi ve gazetelerde bazı zazaca metinler yayınlanmıştır. bu metinler daha çok folklorik ürünlerdir.

modern zazaca edebiyatının başlangıcı 1979'dan itibaren tirêj dergisinde yayınlanan zazaca edebi ürünler sayılmaktadır. i̇lk zazaca öykü dilbilimci yazar malmîsanij tarafından tîrêj dergisi'nin 2. sayısında yayımlanan "engıştê kejê" (türkçe anlamı: kejê'nin parmakları) isimli hikâyedir.

zazaca edebiyatının asıl gelişmesi ise 1980 sonrası avrupa'ya göç eden zazalar tarafından çıkarılan dergiler ve yazılan kitaplar ile başlamıştır. bu dönemde türkiye ve avrupa'da birçok dergi çıkarılmıştır. tamamı zazaca çıkan kormışkan, tija sodıri, vate, miraz, şewçila, ma, ewro, piltane ve vir dergilerinin yanı sıra, ağırlıklı olarak zazaca çıkan piya, ayre, ware, zazapress, pir, raştiye, raya zazaistani, vengê zazaistani, zazaki, zerq, desmala sure, waxt, çıme gibi zazaca dergiler yayımlanmıştır. bu dergilerden vate ve vir dergileri hâlen yayınını sürdürmektedir. newepel gazetesi de tümüyle zazaca yayımlanan ilk gazete olarak (2011-2017 arası), çoğu yeni yazarlara ait çeşitli edebi ürünlere yer vermiştir. i̇stanbul'da tij yayınları ve vate yayınevi tarafından zazaca kitaplar yayınlanmaktadır. 2012'de diyarbakır'da kurulan roşna yayınları da şimdiye kadar 60'ın üzerinde zazaca kitap yayınlamıştır. yayınlanan kitaplar arasında birçok şiir, hikâye ve roman gibi edebi ürünler bulunmaktadır. zazaca öyküde roşan lezgin, romanda ise deniz gündüz'ün ismi öne çıkmaktadır.

zazaca yazıya geç geçirildiği için sözlü edebiyatı oldukça zengindir. zazacada deyr (türkü), kılam (şarkı), dêse (ilahi), şanke (fabl), hêkati (öykü), qesê werênan (atasözleri ve deyimler) gibi sözlü edebiyat ürünleri oldukça fazladır.

 zazacanın tv-radyo yayınları ve sinemada kullanımı 
2004'te yapılan ab uyum paketlerinden sonra, trt pazartesi günleri otuz dakikalık zazaca yayın yapmaktaydı. trt-6'nın kurulmasından sonra türkiye'de devlet eliyle başlayan kürtçe yayıncılıkla, zazaca haber başta olmak üzere birçok zazaca program bu kanalda yayınlanmaya başlandı. 2021 yılında zaza federasyonu tarafından türksat uydusunda da yer alan zazaca dilinde yayın yapan zaza tv kanalı yayın hayatına başladı.

ayrıca yol tv, su tv, tv10 gibi alevi televizyonlarında zazaca müziğe ve programlara yer verilmektedir. i̇lk kürtçe kanal olan med tv'den bu yana kürt kanallarında zazaca müzik ve programların yer aldığı görülmektedir. nûçe tv, gün tv, rehber tv gibi kanallarda da zazaca programlar bulunmaktadır. 2015 yılında açılan zarok tv adlı çocuk kanalı bazı programlar dışında tüm çizgi filmlerde kurmancca'nın yanında zazaca da yayın yapmaktadır. 21 mart 2016 itibarıyla ağırlıklı olarak zazaca yayın yapmaya başlayan jiyan tv, türkiye'de zazaca ağırlıklı yayın yapan ilk tv sayılmaktadır. uzun ömürlü olmayan bu tv aynı yıl ilan edilen ohal kapsamında kapatıldı.kapatılan tv'lerin yöneticileri kararı nasıl değerlendiriyor?, bbc türkçe, 30 eylül 2016 https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-37513869  (erişim: 19 mayıs 2021) *zarok tv yapılan itiraz üzerine tekrar açılmıştır.

yılmaz güney'in duvar (1983) filmi, tarihte zazacanın sinemada kullanıldığı ilk film olması nedeniyle önemlidir. mahsun kırmızıgül de beyaz melek (2007) ve mucize (2015) isimli filmlerinde zazaca diyaloglara yer vermiştir. 
kürt sineması kapsamında değerlendirilen nuray şahin'in tüyü takip et/perre dıma so, 2004, aynur saray'ın zara (2009),  kazım öz'ün zer (2017) isimli çok dilli uzun metraj filmlerinde bazı zazaca (kırmancki) sahnelere de yer verilmiştir.

hinar salem'in my sweet pepper land (2013) filmi kurmancca, soranca ve zazaca (kırmancki) olarak çekilmiş çeşitli uluslararası film festivallerinden ödüller almıştır. mehmet ali konar'ın hewno bêreng (renksiz rüya) isimli filmi ise zazaca (kırdki) ağırlıklı çekilmiş uzun metrajlı bir film olup, kurmancca diyaloglara da yer verilmiştir. film, 29. ankara uluslararası film festivali’nde (19-29 nisan 2018) en i̇yi film, en i̇yi erkek oyuncu, onat kutlar en i̇yi senaryo, en i̇yi görüntü yönetmeni, en i̇yi özgün müzik, si̇yad en i̇yi film ödülü olmak üzere 6 dalda birden ödül alırken; 37. uluslararası i̇stanbul film festivali'nde (6-17 nisan 2018) ise mansiyon ödülü aldı."i̇lk zazaca film hewno bêreng sinemalarda" , asanatlar.com, 22 haziran 2018, (erişim: 01 mayıs 2021)

fahrettin ozdemir'in kekê (2011) isimli amatör filmi ile lütfü i̇rdem'in pîrebok (2019) adlı gösterimi yapılmamış filmi ise tamamen zazaca çekilmiş uzun metrajlı filmlerdir.

mehmet ali konar'ın baba (2010) isimli filmi zazaca ilk kısa film olarak kabul edilmekte olup, roşan lezgin'in bir hikayesinden sinemeya uyarlanmıştır. kamer erdogan'ın sipe (2012), yücel yavuz'un general (2012), çetin baskın'in geyrayîş (2012), gökhan tunç'un zimisto bivejîyo (2013) ile zimisto vêrd ra (2017), caner canerik'in vilika kowu (2015), sedat barış'ın pîyê min toz şeker (2016), lütfü erdem'in cênîya nêeysayî (2016) ile fotografkêş (2018) ve burhan ateş'in vîr (bellek, 2017) adlı filmleri tamamen zazaca çekilmiş diğer kısa filmlerdir. "vîr" filmi belçika’da düzenlenen “move me film festivali”nde “uluslararası en i̇yi kısa film” ödülüne layık görülmüştür.

caner canerik tarafından çekilen was (ot, 2006), sayd (2007), pheti (2007), pirde sur (2008), muya şha (2009) bava duzgin (2009), raa haq (2009), bertij (2010), muxtar (2014), gulsosin (2015), sîpela (2016) isimli belgesel filmler de zazaca (kırmancki) ağırlıklıdır. veli kahraman tarafından çekilen zazaca ağırlıklı 2012 yapımı ana dilim nerede (zonê ma koti yo) filmi 31. uluslararası i̇stanbul film festivali, 34. moskova film festivali başta olmak üzere birçok yarışmada aday gösterilmiş ve ödüller almıştır. piran baydemir tarafından çekilen fecîra isimli zazaca (kırmancki) belgesel 50. uluslararası antalya altın portakal film festivali'nde (4-11 ekim 2013) en iyi belgesel ödülünü almıştır. pîran baydemîr'in yo roj di (2010) ve rezon se[r] (2012) ve ozan munzur'un jiare (ziyaret, 2010) isimli kısa filmleri de belgesel tarzında çekilmiştir.

 zazaca üzerine yapılan bilimsel çalışmalar 
 lerch, peter i. (1857/58): forschungen über die kurden und die iranischen nordchaldäer. st. petersburg 
 müller, friedrich (1865): beiträge zur kenntniss der neupersischen dialekte: zaza-dialekt der kurdensprache (aus dem november-hefte des jahrganges 1864 der sitzungsberichte der phil.-hist. classe der kais. akademie der wissenschaften, xlviii. bd., besonders abgedruckt), cîld: 3
 von le coq, albert (1903), kurdische texte i -ii, reichsdruckerei, berlin
 mann, oskar - hadank, karl 1932: die mundarten der zaza, hauptsächlich aus siverek und kor. leipzig.
 kurdoev, kanat kalashevich (1977), ḥālatakānī jins u bīnāy barkār la zāzādā: on gender and number in the zaza dialect of kurdish, tercüme: azīz ibrāhīm, chāpkhānay kōrī zānyārī kurd, baghdad 1977.
 lynn todd, terry. (1985) " a grammar of dimili "  university of michigan
 asatrian, garnik. s./gevorgian, n. kh. (1988): " zaza miscellany: notes on some religious customs and institutions." in: hommage et opera minora(acta iranica). volume xii. leiden
 sandonato, m. (1994): zazaki typological studies innegation, eds. peter kahrel, rené van den berg. s. (125-142.) amsterdam
 jost, gippert. (1996) "zazacanın tarihsel gelişimi"  frankfurt university
 c.m. jacobson (1993): rastnustena zonê ma - handbuch, für die rechtschreibung der zaza-sprache. verlag für kultur und wissenschaft, bonn
 c.m. jacobson (1997): zazaca okuma yazma el kitabi. verlag für kultur und wissenschaft, bonn.
 ayyoubi, k. rakhmanovich & smirnova, iraida a./ed. yusupova, zare aliyevna (1998), the zaza dialect of the kurdish language (dersim), moscow: center for kurdish studies, 102 r. (и.а.смирнова, к.р.эйюби. курдский диалект заза /отв. ред. з. а. юсупова. м.: центр курдских исследований, 1998. 102 с.)
 paul, ludwig. (1998)  "the position of zazaki among west iranian languages"   university of hamburg
 j. kenstowicz, michael (2004), studies in zazaki grammar, mitwpl.
 ann walter, mary (2004), "vowel adaptation in zazaki", workshop on theoretical approaches to language contact 27th generative linguistics in the old world, selanik, 18-21 april 2004
 gajewski, jon. (2004) "evidentiality in zazaki"  massachusetts institute of technology
 larson, richard. and hiroko, yamakido. (2006) "zazaki as double case-marking"  stony brook university
 gippert, jost (2007-2008): zur dialektalen, stellung des zazaki: die sprache zeitschrift für sprachwissenschaft. wiesbaden
 aygen, gülşat (2010). zazaki/kirmanckî kurdish. volume 479 of languages of the world. lincom europa.

 kaynakça 

 okuma listesi 
 blau, gurani et zaza in r. schmitt, ed., compendium linguarum iranicarum, wiesbaden, 1989, , pp. 336–40 (about daylamite origin of zaza-guranis)
 gajewski, jon. (2004)  "zazaki notes" massachusetts institute of technology.
 gippert, jost. (1996) "historical development of zazaki"  university of frankfurt
haig, geoffrey & öpengin, ergin. (2014). "introduction to special issue: kurdish - a critical research overview ". kurdish studies ''. volume: 2, no: 2, pp. 99–122 (university of bamberg, germany)
 larson, richard. and yamakido, hiroko. (2006) "zazaki as double case-marking"  stony brook university and university of arizona.
 lynn todd, terry. (1985) "a grammar of dimili" university of michigan
 extra, guus. and gorter durk. (2001) the other languages of europe.
 raymond gordon, jr. (2005) editor. ethnologue: languages of the world. fifteenth edition. (zazacanın sınıflandırılması) 
 paul, ludwig. (1998)  "the position of zazaki among west iranian languages"   university of hamburg (zazacanın sınıflandırılması) 
 paul, ludwig: zazaki - versuch einer dialektologie. reichert verlag, 1998, wiesbaden.
 werner, brigitte. (2007) "features of bilingualism in the zaza community"  marburg, germany
 arslan, i̇lyas. 2016. verbfunktionalität und ergativität in der zaza-sprache . dissertation, universität düsseldorf.
 grûba xebate ya vateyî, rastnuştişê kirmanckî (zazakî), vate yayınları, i̇stanbul 2005
 mesut keskin, zur dialektalen gliederung des zazaki. magisterarbeit, frankfurt 2008.

dış bağlantılar 

 http://www.zazaki.de , zazas and zazaki. (zaza edebiyatı)
 http://www.zazaki.net/ , modern kırmancca (zazaca) edebiyatı

zazaca
tehlikedeki diller
batı i̇ran dilleri