Kızılderililer

kızılderililer ya da amerika yerlileri, sibirya kökenli eskimo - aleut halkları dışında kalan bütün amerika yerlileri için kullanılan ortak birleştirici ad. dilce birbiriyle akraba olmayan iki ayrı ana grupta toplanırlar: sibirya kökenli olan na-dene dilleri ile na-dene dilleri dışındaki bütün kızılderili dillerini içeren amerind dilleri.

alaska yerlileri adı alaska'da yaşayan eskimo-aleut halklarını ve kızılderilileri topluca nitelemek için kullanılır. abd'nin diğer eyaletlerinde native americans, american indians ya da kısaca indians 

kanada yerlileri (aboriginal peoples ) adı kanada'da yaşayan eskimo-aleut halklarını (i̇nuit), kızılderilileri (first nations) ve métisleri topluca nitelemek için kullanılır.

çoğu anasoylu ve avcı ve toplayıcı, bazıları olmekler ve mayalar gibi mezoamerika kızılderilileri mısır, keçuvalar ve aymaralar gibi güney amerika kızılderilileri patates tarımını keşiften önce de yapan halklardır.

kuzey amerika'da kızılderililer sınırları belirli kısıtlayıcı özel yerleşimlerde yasal olarak toplanırlar ve bu yerlere amerika birleşik devletleri'nde kızılderili rezervasyonu (indian reservation), kanada'da ise kızılderili rezervi (indian reserve) adı verilir.

adlandırma 
kızılderililerin nasıl adlandırılması gerektiği hâlâ tartışma konusudur.

türkçe kızılderili adı i̇ngilizce redskin («kızıl deri») adının çevirisidir. i̇ngilizcedeki redskin nitelemesi harfiyen i̇spanyolca piel roja adlandırmasından çeviridir ve bu i̇spanyolca ad, kristof kolomb'un 1492 yılında hindistan sandığı yere ilk ulaştığı nokta olan karayipler'in (hâlâ batı hint adaları west indies olarak da bilinir) yerli halklarından taynoların vücutlarını bixa orellana tohumuyla boyamasından kaynaklanır. i̇ngilizcede ayrıca red indians («kızıl hintler») adı da geçer fakat o kadar yaygınlaşmamıştır ve :en:redskin (slang) adı da günümüzde yalnızca argo olarak kabul edilmektedir. türkçedeki kızılderili adı ise argo değildir.

amerika yerlileri ya da kısaca yerliler: 
amerika birleşik devletleri'nde native americans («yerli amerikalılar»), american indians («amerikalı hintler») ya da yaygın biçimde kısaca indians («hintler») olarak adlandırılır ve yalnızca kızılderilileri nitelendirir. indian («hint») sözcüğünün kullanılması, kâşif kristof kolomb'un amerika'nın doğu sahiline ulaştığında burayı hindistan sanmasından kaynaklanır.

abd nüfus sayım dairesi (amerika birleşik devletleri sayım bürosu) ülkedeki yerlileri american indian and alaska native adı altında topluca ele alır ve american indian («amerikalı hint») terimiyle kıta abdsi'ndeki yerliler (ki hepsi de kızılderilidir) kastedilirken, alaska native («alaska yerlisi») terimi alaska'daki yerlilerin tamamı (aleutlar, alaska eskimoları, alaska kızılderilileri) için kullanılır.

kanada'da aboriginal peoples («yerli halklar») olarak adlandırılır ve hem eskimo-aleut halklarını (inuit) hem de kızılderilileri (first nations) nitelendirir.

guyana'da amerindian (< american indian «amerikalı hint») adı kızılderililer anlamında kullanılır ve bu adlandırma diğer ülkelerde yaygın değildir.

bölge i̇spanyolcasında gündelik konuşma dilinde indios («hintler») kullanılırken yazı dilinde amerindio (< american indian «amerikalı hint») ya da pueblos indígenas («yerli halklar») adı kullanılır. arjantin'de ise daha çok aborígen («yerli») olarak adlandırılır.

diller 
amerika yerli dilleri, üç ana filum olarak sınıflandırılır: eskimo ile aleutların konuştuğu eskimo-aleut dilleri, kızılderili na-dene halklarının konuştuğu na-dene dilleri ile bunların haricindeki bütün kızılderili halklarının konuştuğu amerind dilleri. bu ana dil filumları yanında hiçbir dil ailesine girmeyen izole diller de bulunmaktadır. unesco'ya göre birçoğu ya tükenmiş ya da konuşulabilirliği tehlikededir

genetik sınıflandırma 

amerika yerlileriyle ilişkili en yaygın haplogrup olarak haplogrup q1a3a (y-dna) verilmektedir. tıpkı mtdna gibi y-dna da diğer çekirdek kromozomlardan farklıdır ve y kromozomu çoğunluğunda benzersiz olup mayoz bölünme sırasında rekombinasyona uğramaz. bu etkiye sahip mutasyonların tarihsel dokusu kolayca incelenebilir. bu dokular biribirinden oldukça farklı iki genetik bölüm oluşturur: birincisi, amerika'nın başlangıç yerlileri; ikincisi, amerika'nın avrupalılar tarafından sömürgeleştirilmesinden sonraki sürecin yerlileri. eski olan, kurucu haplotip ve gen çizgisi sayısı için belirleyici faktördür ve günümüzdeki amerika yerlilerinde bulunmaktadır.

kurucu nüfus için beringia'da ilk 20.000 yıl konaklamayla birlikte bering denizi kıyılarında insan yerleşimi aşamalı oluşmuştur..mikrosatelit çeşitliliği ve y çizgisinin dağılımı ilk sömürgeleştirme döneminden beri izole edilmiş güney amerika bölgelerinde yaşayan kızılderili gruplarına özgüdür.. na-dene, i̇nuit ve alaska yerlileri haplogrup q (y-dna) mutasyonları sergiler; bununla birlikte, diğer kızılderililerde (amerind dillerini konuşanlar) bulunan mtdna mutasyonlarından farklıdır]. bu da gösteriyor ki, grönland ve kuzey amerika'nın kuzey uç içlerine en erken göç daha sonraki nüfustan kaynaklanır.

tarih

kuzey amerika kızılderilileri  

devlet yapılarının olmayışından dolayı akademisyenler kuzey amerika yerlilerini ana kültür grupları olarak ya da diline göre sınıflandır.

eskimo (arktik) kültür bölgesi arctic (→ eskimo–aleut dilleri)
subarktik kızılderilileri kültür bölgesi subarctic (→ na-dene dilleri, algonkin–yurok dilleri)
kuzeydoğu kızılderilileri kültür bölgesi northeast (→ algonkin–yurok dilleri, i̇rokua dilleri)
pasifik kuzeybatısı kızılderilileri kültür bölgesi northwest coast (→ haydaca, çimşiyan dilleri, vakaş dilleri)
plato kızılderilileri kültür bölgesi plateau (→ saliş dilleri)
büyük havza kızılderilileri kültür bölgesi great basin 
ova kızılderilileri kültür bölgesi plains (→ siyu dilleri)
kaliforniya kızılderilileri kültür bölgesi california 
güneydoğu kızılderilileri kültür bölgesi southeast
güneybatı kızılderilileri kültür bölgesi southwest

ülkelerine göre:
kanada kızılderilileri
abd kızılderilileri : alaska kızılderilileri, teksas kızılderilileri
meksika kızılderilileri (kısmen, yalnızca kuzeydekiler)

orta amerika kızılderilileri 

guatemala kızılderilileri
belize kızılderilileri
el salvador kızılderilileri
honduras kızılderilileri
nikaragua kızılderilileri
kosta rika kızılderilileri
panama kızılderilileri

güney amerika kızılderilileri 

kolombiya kızılderilileri
ekvador kızılderilileri
venezuela kızılderilileri
guyana kızılderilileri
surinam kızılderilileri
fransız guyanası kızılderilileri
brezilya kızılderilileri
peru kızılderilileri
şili kızılderilileri
bolivya kızılderilileri
arjantin kızılderilileri
paraguay kızılderilileri
uruguay kızılderilileri

çizgi romanlarda 
kızılderililer teksas, tommiks, kinowa gibi çizgi romanlarda işlenir.

ayrıca bakınız 
kızılderili kadını (squaw) & kızılderili çocuğu (papoose)
kızılderili i̇şleri bürosu
kanada kızılderili rezervleri listesi
kızılderili kütüğü
kızılderili ajanı → kanada kızılderili ajanı ve abd kızılderili ajanı
kafa derisi yüzme
kızılderili savaş baltası
kızılderili soykırımları
kızılderili soykırım müzesi

kaynakça