OPEC

petrol i̇hraç eden ülkeler örgütü ya da kısaca opec, (i̇ngilizce: organization of petroleum exporting countries) net petrol ihraç eden ve bilinen dünya petrol rezervlerinin üçte ikisini ellerinde bulunduran 13 ülkenin oluşturduğu konfederasyondur. küresel ham petrol piyasası üzerinde daha fazla kontrole sahip olmak için 2016 yılının sonlarında opec+ adlı daha büyük bir grup kuruldu.

üyelik 

i̇lk olarak ham petrol fiyatlarındaki düşüşü durdurmak gayesiyle venezuela’nın teklifiyle, bağdat'ta 10 eylül 1960 tarihinde başlayan kongreye, venezuela, i̇ran, irak, suudi arabistan ve kuveyt katıldı. kongre sonunda, i̇ngilizce "organization of petroleum exporting countries" terkibinin baş harflerinden meydana gelen “opec” diye meşhur olan petrol i̇hraç eden ülkeler teşkilatı, 14 eylül 1960'ta kuruldu.

daha sonra sırasıyla katar, libya, endonezya, birleşik arap emirlikleri, cezayir, nijerya, ekvador ve gabon da teşkilat'a katıldılar. opec’in başlangıçta cenevre'de olan merkezi 1965'te viyana'ya taşındı. teşkilatın takip edeceği politikalar üye ülkelerin temsilcilerinin katıldığı, yılda en az iki defa toplanan konferanslarda tespit edilir. kararlar oy birliğiyle alınır. üye ülkeler tarafından tayin edilen yönetim kurulunun başkanı konferanslar sırasında seçilir. viyana’da bir idare ve araştırma sekreterliği vardır.

dünya petrol üretiminin denetimini elinde tutan ve dünya petrol üretiminin yaklaşık yarısını sağlayan opec ülkeleri ham petrol rezervlerinin üçte ikisine ve doğal gaz rezervlerinin de üçte birine sahip bulunmaktadır. bu sebeple dünya petrol piyasasında zaman zaman etkili olmaktadır. 1973 sonbaharında viyana’da toplanan 35. konferansta alınan kararla petrol fiyatlarının yüzde 70 oranında arttırılmasıyla opec’in kararları dünya petrol piyasasında önemli rol oynamaya başladı. teşkilat içinde ağırlığı elinde tutan ortadoğu ülkeleri, birbirini takip eden fiyat artışlarını ekim 1973 arap-i̇srail savaşı'nda i̇srail' i destekleyen batılı devletlere karşı siyasi silah olarak kullandılar. bu maksatla petrol fiyatları aralık 1973’te tahran’ da toplanan konferansta yüzde 130 oranında arttırıldı ve abd ile hollanda’ ya petrol sevkiyatı bir müddet için durduruldu. daha sonraki senelerde yapılan fiyat artışları petrolün varil fiyatının 30 abd dolarına yükselmesine sebep oldu. bu fiyat artışları opec üyesi ülkelerin bütçe gelirlerinde büyük artışlar sağladı. üye ülkeler bu gelirlerin bir kısmını kalkınma projelerine harcarken, önemli bir bölümüyle de sanayileşmiş ülkelerde özellikle de abd’de büyük yatırımlara giriştiler. abd bankalarına yatırılan petrodolarların büyük bölümü bu bankalarca gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelere verilen borçların finansmanında kullanıldı. ayrıca avrupa para piyasasına bir miktar para aktarılarak gelişmekte olan ülkelere yardım gayesiyle opec milletlerarası kalkınma fonu kuruldu.

opec’in 1980’den itibaren dünya petrol fiyatları üzerindeki etkisi azalmaya başladı. batılı sanayileşmiş ülkeler başta kömür ve nükleer enerji olmak üzere farklı enerji kaynaklarına yöneldiler. kendi ülkelerinde petrol arama ve çıkarma çalışmalarına ağırlık verdiler. petrol ihtiyaçlarını da meksika, sscb gibi opec dışındaki petrol ihracatçısı ülkelerden karşılamaya başladılar. enerji talebini kısmaya yönelik tasarruf politikaları uyguladılar. bu çabaların neticesinde batılı ülkelerin opec ülkelerinde üretilen petrole olan bağımlılığı azaldı ve opec 1982’de petrol fiyatlarını düşürmek ve üretimi kısmak zorunda kaldı. batılı ülkelerin petrol talebinin azalması, teşkilatın iç çekişmeler ve 1980’de başlayan i̇ran-irak savaşı sebebiyle zaten zayıflamış olan iç bütünlüğünü daha da sarstı. suudi arabistan teşkilat içindeki etkisi bugün büyük ölçüde azalmış olmakla birlikte opec’in en fazla petrol ihraç eden üyesi olarak uzun yıllar petrol fiyatlarının tespitinde belirleyici rol oynamıştır.

organizasyon şimdi on iki üye devlete sahiptir. bunlar aşağıdaki listede giriş tarihlerine göre sıralıdır.
afrika
  angola (10 ocak 2007) 
   libya  (aralık 1962)
  nijerya  (temmuz 1971)
  cezayir  (1969)
orta doğu
   (eylül)(1960)
   (eylül1960)  (1998 den beri opec üretim kotalarını kabul etmemekte)
   (eylül 1960)
  katar (aralık1961)
   (eylül 1960) 
  (kasım 1967)
güney amerika
  venezuela (eylül 1960)
  ekvador (kasım 2007)
güneydoğu asya
  endonezya (aralık 1962)üyeliği görüşme altında çünkü endonezya opec tarafından artık net petrol ihracatçısı olarak kabul edilmemekte.
eski üyeler
  gabon (bütün üyelik 1975'ten 1995 e kadar)
üyeliği beklenenler
  bolivya  meksika ve  opec' e katılmaya davet edildiler.
  ve  ekvador halihazırda üyelik arıyorlar.

9-14 eylül 1960 tarihinde bağdat’ ta toplanan bir konferans sonucunda resmen kurulmuştur. kurucu üyeleri; suudi arabistan, i̇ran, kuveyt, irak ve venezuela’ dır. kuruluşa, sonradan katar (1961), libya (1962), endonezya (1962), ekvador (1963-1993), birleşik arap emirlikleri (1967), cezayir (1969), nijerya (1971), gabon (1975-1995) ve angola (2007) katılmışlardır.

kurucu üyelerin yeni üyelerin kuruluşa kabul edilmesinde sahip oldukları veto hakkından başka ayrıcalıkları yoktur. net petrol ihracatçısı olan ve petrol konusundaki çıkarları opec üyeleriyle aynı doğrultuda olan ülkeler kuruluşa katılabilirler.

opec bir kartel değil, bağımsız petrol üreten ülkeler arasında işbirliğini geliştirmeyi amaçlayan bir kuruluştur. öte yandan petrol fiyatlarını ve üretim miktarlarını belirlemesi açısından kartel özelliği göstermektedir. ancak uygulamada örgüt'ün aldığı kararlara uyulmasını fiilen sağlayacak bir mekanizma yoktur. bu sebeple örgüt üyelerinin çoğu kez örgütün aldığı kararlara uymadıkları gözlemlenmiştir.

ayrıca bakınız 
 benzin
 oecd
 oligopol piyasası
 uluslararası örgütler listesi

kaynakça

dış bağlantılar 
 opec resmi sitesi
 opec analysis
 the concise encyclopedia of economics
 opec timeline