Kandiye

kandiye ( i̇raklio(n), heraklion olarak da bilinir), yunanistan'ın girit adası'nın en büyük şehri ve yönetim merkezi. 173.993 kişilik nüfusu ile girit'in birinci, yunanistan'ın dördüncü büyük şehridir. ayrıca girit'in dört idarî bölümünden biri olan aynı adlı ilin (nomos) merkezidir. adanın kuzey kıyısında, eski minos uygarlığı'nın başkenti olan knossos'un hemen kuzeydoğusunda yer alır.

tarihçe 
i̇raklio adı, büyük olasılıkla aynı yerde kurulmuş olan eski roma limanı heracleum'dan (herkül’ün şehri) gelir. ms 9. yüzyılda endülüs’ten gelen sarazenler şehri ele geçirdiklerinde girit emirliği'ni kurup adanın başkentini i̇raklio’ya taşıyıp orada daha büyük yeni bir şehir inşa edip adını "rabd al-hendek" koydular. adada bu ad günlük kullanıma handaks ve sonrasında handakas olarak geçmiş, adanın adı sonrasında latinler tarafından kandiya olarak telaffuz edilmiş ve tüm adayı kandiye olarak adlandırmışlardır. şehir 10. yüzyıldan 13. yüzyıl başına kadar bizans yönetiminde kaldı. 1204'te ada venediklilere satıldıktan sonra venedikliler bu adı bozarak kandiye'ye dönüştürdüler. 13. ve 16. yüzyıllar arası şehri yöneten venedikliler, burada birçok önemli abide bırakmışlardır. venedikliler tarafından inşa edilen surların bir bölümü bugün de ayaktadır.

kent 17. yüzyıl ortalarında osmanlı kuvvetlerince iki kez kuşatıldı (1647 ve 1649). sonunda iv. mehmet'in sadrazamı köprülü fazıl ahmet paşa tarafından 27 eylül 1669'da, 20 yılı aşkın bir kuşatmanın sonunda osmanlıların eline geçti. 1897'ye değin osmanlı yönetimi altında kalan kent, o dönemde megalokastro adıyla anıldı. osmanlı yönetimi sırasında şehirdeki büyük kiliseler camiye çevrildi. merkezi kandiye olmak üzere kurulan girit eyaleti, kandiye, hanya ve resmo sancaklarına ayrıldı. genellikle vezir rütbesindeki valilerce yönetildi ve mora ayaklanması sırasında her iç sancağın muhafızlığı kandiye valisi süleyman paşa'ya verildi. ancak bir ayaklanmayla adanın bazı yerlerinde başlayan karışıklıkların büyümesi üzerine, duruma mısır valisi kavalalı mehmet ali paşa (1824), din ve miras dışında her tür davaya bakan müslüman ve hristiyanlardan oluşmuş bir meclis kurdurduktan sonra girit'teki ayaklanmaları kısa sürede bastırdı. londra protokolü'nün bâb-ı âli tarafından onaylanması üzerine (1829), yerini i̇stanbul'dan gönderilen mustafa paşa'ya bırakarak adadan ayrıldı. kandiye, limanının mille dolması üzerine bir ticaret merkezi olarak önemini yitirmeye başladı ve yerini 1850'de girit'in yönetim merkezi olan hanya (khania) aldı. 1866'da girit için yeni bir yönetmelik düzenlendi.

müslümanlar ile hristiyanlar arasındaki anlaşmazlıkların büyüyerek adada iki halk kesiminin birbiriyle çatışmaya girişmesi üzerine (1896) işe karışan büyük devletler (fransa, britanya ve rusya), girit'e bir hristiyan vali atanmasını sağladılar. ardından bir yönetmelik kaleme alındı. ertesi yıl adadaki yunanlar yunanistan'a bağlanmak talebiyle ayaklanma başlattılar, vassos adlı bir çeteci, ada yönetimine yunan kralı adına elkoydu. bu olay karşısında güçsüz bâb-ı âli, altı büyük devlete başvurdu. bu devletlerin baskısı üzerine yine aynı yıl adaya çıkmış olan yunan birlikleri adadan ayrıldılar. büyük devletler girit'i korumaya aldıklarını açıklayarak yunan prensi georgios'un girit komiserliğine atadılar. girit'in büyük devletlerin korumasına girdiği bu dönemde kandiye de britanya bölgesinde kaldı. bu dönemden itibaren tekrar heraklion adı kullanılmaya başladı.

1908'de ii. meşrutiyet'in ilanından sonra girit meclisi'nin aldığı yunanistan'a katılma kararını, 10 ekim 1912'de yunan ve girit meclislerinin birleşme kararı izledi. londra (30 mayıs 1913) ve bükreş (10 ağustos 1913) antlaşmaları sonunda osmanlı yönetiminden çıkan girit'le birlikte kandiye de yunanistan'a bırakıldı.

1941'deki alman istilası sırasında bombardımandan ağır hasar gördü. 2011 yılında yapılan yerel yönetim reformuyla çevresindeki 4 belediyeyle birleştirilen kandiye belediyesi bugünkü sınırlarını almıştır.

i̇klim

ekonomi 
ii. dünya savaşı'ndan sonra yeni dalgakıranlı limanı, havalimanı ve turistik otelleriyle büyük önem kazanmıştır. başlıca ihraç ürünleri arasında üzüm, zeytin ve zeytinyağı, şarap, keçiboynuzu, turunçgiller, badem, sabun, sebze ve deri sayılabilir.

ulaşım 
sahip olduğu yükleme limanı ve feribot iskelesiyle girit adası'nın limanı durumundadır. feribot ve teknelerle, aralarında santorini, i̇os, paros, mikonos ve rodos'un da olduğu ege denizi'ndeki yunan adalarına ulaşım vardır. ayrıca anakarada bulunan başkent atina'nın limanı durumundaki pire'ye günlük feribot seferleri düzenlenir. kandiye uluslararası havalimanı (nikos kazancakis uluslararası havalimanı) şehrin 5 km doğusunda yer alır. şehirden geçen e75 karayolu kandiye'yi adanın diğer büyük yerleşimleri olan ayanikola, hanya ve resmo'ya bağlar.

kültür 
başta 1664, 1856 ve 1926'dakiler olmak üzere büyük depremler kente büyük zarar vermiş, pek çok kilise ve caminin yıkılmasına neden olmuştur. kentteki heraklion arkeoloji müzesi yunanistan'daki minos sanatı koleksiyonlarının en güzellerinden birine sahiptir. cretaquarium, girit tarih müzesi, doğa tarih müzesi ve nikos kazancakis müzesi şehirdeki diğer önemli müzelerdir. 20. yüzyılın en önemli yunan felsefecisi olarak görülen nikos kazancakis'in doğum yeridir.

kaynakça