Aleutlar

aleutlar ya da unanganlar, aleut adaları'nda ve alaska'nın bir bölümünde yaşayan eskimo - aleut halklarının eskimolar dışında kalan grubu.

irk ve görünüş açısından eskimolara benzemelerine karşın, aleutların dil ve kültürleri ayrıdır. xviii. yüzyılda dış dünya insanlarıyla ilişkiye geçmeden önce, toprağa gömülü evlerden olan birbirine uzak köylerde,efendiler ve kölelerden oluşan bir toplum sistemiyle yaşamışlar, geçimlerini deri kaplamalı botlarıyla deniz hayvanlarını (deniz aslanı, balina, balık, ayıbalığı), kara hayvanlarını (özellikle kuşlar) avlayarak ve bitki toplayıcılıyla sağlamışlardır. avlanma taktikleri, yaklaşık 1750'den sonra su samuru, kürk fokları ve tilki postları elde etmek için adalara gelen ruslar tarafından da kullanılmıştır. o tarihten bu yana çeşitli hastalıklar ve rusların kıyımları nedeniyle, sayıları azalmıştır. alaska'daki 2.300 kişilik nüfustan 150 kadarı, rusyadaki 200 kişilik nüfustan ise ancak 5 tanesi anadillerini konuşabiliyor.

adlandırma 
alaska'yı aleut adalarından keşfe başlayan rus kâşif, kürk tüccarı ve yerleşimciler (промышленник) tarafından aleut (dönemin rusçasıyla алеутъ) adı verilen yerliler, o zamanın rusçasında bugünkü aleutları ve kodiak adasındaki supik eskimolarını (i̇ng. alutiiq) kapsıyordu.

rusçadaki aleut adının kökeni olarak:
 rusçadaki aleut adının, keşifteki sibirya halklarından (? çukçi) kılavuzların dilinde "sahil sakini"  anlamına gelen bir kelimeden çıktığı sanılıyor.
 çukçi dilinde eskimolar için kullanılan a´lvayê´lilit (harfiyen 'yabancı dilliler')  adlandırması da vardır.
 g. menovşçikov gibi kimi uzmanlara göre unanganca allíthuh ('community') kelimesinden gelir.

aleutlar ile supikleri bir tutup aynı adla anan ruslar, aleut adalarındaki aleutlardan (unangan) ayırmak için kodiak adasındaki supikleri "kodiak aleutu" (dönemin rusçasıyla алеутъ кадьякскiй) ve dillerini de "kodiak dili" (кадьякскiй языкъ) olarak adlandırmışlardır. i̇ngilizcede "kodiak aleutları" (kodiak aleuts) adı da ruslardan kalan yanlış adlandırmanın sonucudur.

 i̇ngilizcede aleut adlandırma karışıklığı rusların kullanımına dayanmaktadır:
 aleutian aleut (unangan)
 kodiak aleut (sugpiaq)
 uzun yıllar ruslaşma asimilasyonu geçirdikleri için;
 kodiak supikleri, ruslardan kalma aleut adını günümüzde alutiiq biçiminde kendilerine ikinci ad olarak verirler. birincil adları sugpiaq.
 batı aleutları, ruslardan kalma aleut adını günümüzde aliguutax̂ biçiminde kendilerine ikinci ad olarak verirler. birincil adları kabile kabile naahmiĝus ve niiĝuĝis.
 yan yana yaşamaktan dolayı kültürleri benzer olan iki halk birbirlerini ayrıt eder:
 kodiak adasındaki supikler unangan denilen aleutlara taya'uq adını verirler.
 aleutlar (unangan) da supikleri (alutiiq) kanaaĝin adıyla anarlar.

günümüzde bu karışıklığı bertaraf etmek ve kendi verdikleri adı kullanma yönelimiyle aleut halkı ve dili için alaska'da akademik çevrelerde unangan adı tercih edilmektedir.

nüfus 
rusya’da 1897 yılında yapılan ilk genel nüfus sayımından iki yıl önce "rus i̇mparatorluğu’nda yaşayan halkların alfabetik listesi" başlığıyla bir ön çalışma yapılmış. 1895 yılında petersburg’ta yayınlanan bu listede rusya halklarının değişik yayınlarda yer alan ve farklı yıllara ait nüfus bilgileri derlenerek dilleri, dini inançları ve yaşadıkları bölgeyle ilgili kısa bilgiler verilmiştir. buna göre aleutların (алеуты [унангуны]) 1871 yılındaki nüfusu 1.913 kişidir.

alaska'da 1980 ile 1992 yıllarında eskimo-aleut dilli halkların nüfusu ve anadillerini konuşabilenlerin sayısı 

rusya federasyonuna bağlı komandor adalarındaki aleutların yıllara göre nüfusu :

 1901	502
 1902	523
 1903	509
 1904	512
 1905	514
 1906	499
 1913	516
 1917	449
 1921	377
 1922	381
 1923	364
 1927	345
 1935	367

dil ve eğitim 

günümüzde aleutların eğitim gördüğü okullar 4 okul bölgesinde toplanır:
 aleutian region school district
 pribilof school district
 aleutians east borough school district
 unalaska city school district

1987-1988 döneminde alaska okul bölgelerinde aleut öğrencilerin sayısı :

diyalekt ve kabileler 
unanganca (aleutça) [kendilerince unangam tunuu (dil), unangax̂ (sg), unangax (dual), unangan (pl/doğu lehçesinde), unangas (pl/batı lehçesinde)].

diyalekt ve kabileleri:

 uzak batı unangancası
 sasignan unangancası [kendilerince sasignan; doğu lehçesinde sasxinan; batı lehçesinde sasxinas; i̇ngilizce attuan]. attu, agattu, semichi adalarında konuşulur.
 rus unangancası [kendilerince kasakam unangangis 'rus aleutları'; i̇ngilizce copper island aleut; rusça медновский язык]. rusça temelli sasignan kreolü olup rusya federasyonuna bağlı komandor adalarında (остров беринга и медный остров) konuşulur.
 orta batı unangancası [kendilerince aliguutax̂; i̇ngilizce atkan, western aleut]
 naahmiĝus. delarof (amatignak, tanaga) adalarında konuşulur.
 niiĝuĝis. andreanof (kanaga, adak, atka, amlia, seguam) adalarında konuşulur.
 doğu unangancası [i̇ngilizce eastern unangan, eastern aleut]
 akuuĝun ya da uniiĝun. four mountains adaları (amukta, kagamil) adalarında konuşulur.
 qawalangin. fox (umnak, samalga, unalaska'nın batısı) adalarında konuşulur.
 qigiiĝun. krenitzin (unalaska'nın doğusu, akutan, akun, tigalda) adalarında konuşulur.
 qagaan tayaĝungin. sanak (unimak, sanak) adalarında konuşulur.
 taxtamam tunuu. belkofski'de konuşulur.
 qaĝiiĝun. shumagin adalarında konuşulur.

barınak 
geleneksel aleut evi (ulax̂ «ev»), adalarda sert esen rüzgâra dayanabilmesi için eskimo köy odası gibi yarı yarıya toprağa gömülüdür. günümüzde bu evler artık kullanılmamakta, aleutlar da diğer alaskalılar gibi modern binalarda kalmaktadır.

ayrıca bakınız 
 aleut yağmurluğu
 alaska yerli dil merkezi
 alaska yerli talepleri çözümleme yasası
 alaska yerli bölge şirketleri
 amerika'nın ruslar tarafından sömürgeleştirilmesi

dip notlar