Emma Goldman

emma goldman (27 haziran 1869, litvanya - 14 mayıs 1940, toronto), anarşist yazar ve siyasal eylemcidir. 20. yüzyılın ilk yarısında abd ve avrupa'da anarşist siyasi felsefenin yayılmasında ve gelişmesinde büyük bir rol oynamıştır.

hayatı ve düşünceleri

çocukluk ve gençlik dönemi 
emma goldman, 27 haziran 1869'da, rusya kontrolündeki kaunas, litvanya'da yahudi bir ailenin kızı olarak doğdu. emma daha 13 yaşındayken aile sankt-peterburg'a taşındı. bundan kısa süre önce 2. alexander öldürülmüştü ve siyasi bir baskı olan ortamda yahudiler çeşitli katliamlarla karşı karşıya kalmaktaydılar. st. petersburg'a gelişlerinden sadece 6 ay sonra emma okulu bırakıp çalışmak zorunda kaldı, ailesi maddi sıkıntılar yaşıyordu. bir fabrikada çalışmaya başlayan emma devrimci düşüncelerle ilk kez burada karşılaştı. fabrikada eline geçirdiği çernişevski'nin "nasıl yapmalı?" isimli eseri onu derinden etkiledi. bu eser ileride filizlenecek anarşist fikirlerinin tohumlarını ekmekle kalmadı, hayatını istediği gibi özgürce yaşaması konusundaki fikirlerini de güçlendirdi. 15 yaşlarına geldiğinde babası onu evlendirmek istedi fakat o karşı çıktı ve evlenmedi. 17 yaşına geldiğinde ise, ailenin kararıyla, kız kardeşi helene'le birlikte, diğer kardeşleri lena ile yaşamak için rochester, new york'a (abd) göç etti. burada bir tekstil fabrikasında birkaç yıl çalıştı. 1886'daki haymarket olayı'nın neticesinde dört anarşistin asılması emma'nın anarşizmle ilgilenmesine yol açtı. 1887'de yine fabrika işçisi olan jacob kersner ile evlendi. fakat anarşist harekete girişi ile bu evliliği kısa sürdü. ailesi ve kocasını terk ederek önce new haven, connecticut'a sonra new york'a gitti.

new york ve tutuklanmalar 

new york'ta alexander berkman ile tanıştı ve beraber yaşamaya başladı. berkman o dönemlerde abd'deki anarşist hareketin önemli figürlerindendi. 1892'de berkman ile henry clay finch'e suikast planları yaptılar, fakat bu planları başarısızlıkla sonuçlandı. henry clay finch suikast girişiminden yaralanarak kurtuldu, berkman 22 yıllık hapis cezasına mahkûm edildi. 14 yıl hapiste kaldıktan sonra 1906 yılında salıverildi. başarısız suikast girişiminden sonra berkman'ını savunmak için elinden geleni yaptı, fakat bu girişimleri devletin, resmi otoritelerin ona karşı cephe almasına yol açtı. bu sıralarda hippolyte havel ile dostluk kurdu. 1893'te işsizleri güç kullanarak otoritelere karşı gelmeye (zor kullanarak ekmek almaya) kışkırttığı için tutuklandı. tutuklanmasına neden olan bu söylemi "i̇ş isteyin. eğer iş vermezlerse, ekmek isteyin. eğer ekmek vermezlerse, ekmeğinizi alın." zamanla ünlü bir söylem olmuştur. blackwell adası (blackwell's island) cezaevinde bir yıl tutuklu kaldı.

8 eylül 1901'de, chicago'da, dokuz kişiyle birlikte tekrar tutuklandı. tutuklanma nedenleri başkan mckinley'in suikastı idi. leon czolgosz isimli münzevi bir anarşizm sempatizanı mckinley'i birkaç gün önce vurmuştu. aslında olaylarla ilgisi olmayan goldman ve diğer dokuz kişinin tutuklanmasının nedeni anarşist hareketin halk nezdindeki itibarını sarsmaktı. delil yetersizliğinden goldman 24 eylül'de serbest bırakılırken, olayın faili leon czolgosz suçlu bulundu ve idam edildi. 1910 yılında "anarşizm ve diğer makaleler" isimli kitabı yayımlandı.

emma goldman 11 şubat 1916'da tekrar tutuklandı. bu sefer tutuklanma sebebi dağıttığı doğum kontrolü hakkında bilgilendirici dokümanlardı. fakat hayatında bir dönüm noktası olan tutuklanması 1917 gerçekleşti. berkman ve goldman, zorunlu askerliğe hayır isimli kurdukları birlik ve birinci dünya savaşına karşı düzenledikleri gösteriler nedeniyle tutuklandılar. i̇ki yıl hapsedildikten sonra amerikan vatandaşlığından azledilerek rusya'ya sürüldüler.

rusya'daki günleri ve bolşevikler 
i̇lk enternasyonal'deki anarşist ve komünist ayrılığına rağmen, rusya'ya vardığında goldman bolşeviklerin tarafında yer aldı. fakat 1919'da berkman ile ülkeyi gezerken tanık oldukları politik baskı, bürokrasi ve zorunlu çalışma bolşeviklere olan sempatilerini yok etti. hayal kırıklığı ile aralık 1921'de rusya'yı terk etti. dönemin rusya'sı ve bolşevikler hakkındaki görüşlerini "rusya'daki hayal kırıklığım" ve "rusya'daki i̇lave hayal kırıklığım" isimli eserlerinde belirtmiştir. ayrıca, rusya'da tanık olduğu yoğun şiddet ve güç kullanımı onun şiddete ve güç kullanımına olan fikirlerinin farklı bir boyut kazanmasına neden oldu. şiddetin toplumsal (sosyal) dönüşüm sürecinin (istenilmese de) zorunlu bir parçası olduğunu kabul etmekle beraber, şiddetin toplumsal mücadelenin yegane ve en önemli aracı olarak kullanmasına karşı çıktı. ona göre şiddet "çarpışma sırasında bir savunma aracı olarak başvurulabilecek" bir şeydi. ayrıca bu düşüncesi ilk zamanlarda savunduğu "amaç aracı haklı çıkarır" fikrinden ayrıldığının göstergesiydi.

i̇spanya ve ölümü 
1921'de birleşik krallık'a gitti. sürgün edilebileceği haberlerini duyulunca birleşik krallık vatandaşlığına girebilmesi için bir maden işçisi kendisine evlenme teklif etti. britanya pasaportuyla birçok ülkeyi gezebilme fırsatı buldu. 1928'de saint-tropez'e taşındı, 1936'ya kadar burada yaşadı. bu arada, 1931'de "hayatımı yaşarken" isimli otobiyografisini yayımladı. 1936'da i̇spanyol devriminin başlamasından kısa bir süre önce berkman intihar etti. emma goldman ise aynı yıl, 67 yaşında, i̇spanyol devrimine katılmak için i̇spanya'ya gitti. cnt-fai'li anarşistlerin 1937'de koalisyon hükûmetine katılmalarını, giderek güçlenen komünistlere savaş faaliyetinin daha iyi yürütülebilmesi için taviz vermelerini onaylamadı. faşizmin avrupa'daki yükselişi karşısında büyük bir üzüntü duysa da düşüncelerinden taviz vermeyi reddetti.

emma goldman 14 mayıs 1940'ta, kanada'nın toronto kentinde öldü. chicago'da, haymarket i̇syanı sonucu asılan anarşistlerin gömüldüğü yerin yakınına gömüldü.

notlar 
  eser "nasıl yapmalı?" ve "ne yapmak gerekir?" gibi isimlerle de anılmaktadır.

kaynakça 
 "hayatımı yaşarken", emma goldman, otobiyografi, metis yayınları, i̇stanbul - 1997.
 i̇ngilizce vikipedi, emma goldman
 emma goldman biyografisi, anarşist bakış
 anarşizm - anarşiden anarşizme (ms.300-1939), robert graham, versus kitap, mayıs 2007
 anarşizm bir düşünce ve hareketin tarihi, george woodcock, kaos yay., ocak 1997

ayrıca bakınız 
 haymarket olayı

dış bağlantılar 
 anarşi ve cinsiyet sorunu
 project gutenberg'de emma goldman'ın çalışmaları - i̇ngilizce
 emma goldman, anarşist ansiklopedi'de (anarchist encyclopedia) - i̇ngilizce
 emma goldman arşivi, anarşist arşivleri'nde (anarchist archives)  - i̇ngilizce
 emma goldman biyografisi, kronolojisi ve bazı yazıları, anarşist bakış'ta - türkçe

1869 doğumlular
kaunas doğumlular
1940 yılında ölenler
20. yüzyıl tarihçileri
amerikalı anarşistler
amerikalı lgbt hakları aktivistleri
amerikalı savaş karşıtı aktivistler
yahudi anarşistler
yahudi feministler
anarşist teorisyenler
anarşizm tarihçileri
feminist filozoflar
i̇fade özgürlüğü aktivistleri
litvanya yahudileri
rus i̇mparatorluğu'ndan amerika birleşik devletleri'ne göç edenler
litvanya yahudisi asıllı amerikalılar