Anavarza

anavarza, türkiye'nin adana ilinde, kozan sınırları içerisinde, kadirli, ceyhan ve kozan ilçe sınırlarının kesiştiği yerde, tarihi kilikya bölgesinde bulunan antik kent. çevresi mesire yeri olarak kullanılır. kilikya ovasının önemli merkezlerinden olan anavarza’nın antik kaynaklarda adı anazarbos, anazarba, aynızarba veya anazarbus olarak geçer.

yerleşim 
adana’nın yaklaşık 70 km kuzeydoğusunda, bugünkü dilekkaya köyü sınırları içinde yer alan antik şehir, sunbas çayının ceyhan ile birleştiği yerin 8 km kuzeyinde ada gibi yükselen bir tepe üzerinde inşa edildiği görülmekte.

tarihçe 
kentin roma i̇mparatorluk devri öncesi tarihi hakkında hemen hemen hiçbir bilgi yoktur. mö 19. yılında i̇mparator augustus tarafından ziyaret edilen kent "anazarbus yanındaki caesarea" diye anılmaya başlamıştır. anazarbus veya anabarzus adının esasen kente hakim olan ve çukurova düzlüğünün en çarpıcı fiziki oluşumlarından biri olan 200 metre yüksekliğindeki kaya kütlesine ait olduğu ve belki eski farsça na-barza ("yenilmez") adından tahrif edildiği düşünülebilir.

anavarza roma i̇mparatorluk devrinin ilk iki yüzyılı boyunca büyük bir varlık göstermemiş, kilikya başkenti tarsus'un gölgesinde kalmıştır. tarsus günümüze kadar yaşayabilmiştir ama bunun karşılığında tarihi anıtlarının büyük bir bölümünü kaybetmiştir. roma imparatorlarından septimius severus'un, pescennius niger ile yaptığı iktidar savaşı sırasında, severus'un tarafını tutan kent, onun niger'i 194 yılında i̇sos'ta yenerek imparatorluğun tek hakimi olmasından sonra ödüllendirilmiş, tarihinin en parlak dönemini yaşamaya başlamıştır. 204-205 yıllarında kilikya, i̇sauria ve likaonia eyaletlerinin metropolisi olmuştur.

260 yılında diğer kilikya kentleri gibi anavarza da sasani kralı şapur tarafından fethedilmiştir. 4. yüzyılda i̇saurialı balbinos tarafından tahrip edilmiş olan anavarza, i̇mparator ii. theodosius zamanında 408 yılında kurulan cilicia secunda'nın ve eyaletin başkenti olmuştur.

525 yılındaki büyük depremden zarar gören kent, i̇mparator i̇ustinianus tarafından onartılarak i̇ustiniopolis adıyla onurlandırılmıştır. ancak 561 yılında ikinci kez deprem felaketine ve bunu hemen izleyen büyük bir veba salgınına uğramıştır. i̇slam i̇mparatorluğunun zuhurundan sonra arap ve rum devletleri arasındaki sınır bölgesinde kalan kent sürekli akın ve savaşlarla tahrip edilmiş ve nüfusunun büyük bir bölümünü kaybetmiştir.

kent yapıları 
antik kent anavarza’da bulunan önemli kalıntılar arasında, 1500 metre uzunluğunda 20 burçlu sur duvarı, sütunlu yol, hamam ve kilise, tiyatro, amfiteatr, stadyum, suyolları, kaya mezarları, ms 3. yüzyıla ait deniz tanrıçası thetys mozaiği, kilikya bölgesi’ndeki tek örnek olan 3 girişli zafer takı ve ovanın ortasında bir ada gibi yükselen tepe üzerindeki ortaçağ kalesi yer almaktadır. i̇mparator nero döneminde roma ordusunda görev yapan, yazmış olduğu de materia medica isimli beş ciltlik eserin 18. yüzyıla kadar bütün modern ülkelerin tıp fakültelerinde temel eserlerden biri olarak okutulan, dünyaca ünlü farmakolog dioskurides'in anavarzalı olması da kentin dünya bilim tarihine katkısı açısından dikkate değerdir.

kilikya krallığı ve kozanoğlu beyliği 
11. yüzyıl ortalarında kent, bizans devleti'nin kars bölgesinde yeni fethettiği ermeni topraklarından göç ettirilen ermenilerle iskân edilmiştir.

malazgirt savaşından sonra anadolu'da merkezi otoritenin iflası üzerine, kars'ın son ermeni kralının oğlu veya torunu olduğu iddia edilen rupen adlı ermeni askeri şefi 1080 yılı dolayında sis (kozan) ve çevresinde bir dizi bizans kalesini ele geçirerek beyliğini ilan etmiştir. rupen sülalesi 1097'den sonra bölgeye gelen haçlıların ve 1277'den sonra moğolların desteğiyle bölgede egemenliğini 1375 yılına kadar korumayı başarmıştır. rupen soyundan gelen ii. levon (1189-1219) anamur'dan i̇skenderun beleni'ne uzanan alanda egemenliğini pekiştirerek 1199 yılında papa'nın tevdi ettiği "ermenistan kralı" tacını giymiştir.

rupen oğulları döneminde yeniden inşa edilen anavarza kalesi, hanedanın (sis kalesi ile birlikte) iki ana ikametgâhından biri ve hanedan mensuplarının gömüldüğü mahal olarak önem kazanmıştır. 1950'li yıllara kadar kale içinde görülebilen anıt-mezarlar hâlen tahrip edilmiş olup yazıtları da kayıptır.

14. yüzyıldan itibaren anavarza yöresinde varsak ve avşar türkmenleri egemen olmuş ve 16. yüzyıldan itibaren kozanoğulları yönetiminde fiilen bağımsız bir türkmen beyliği sis ve anavarza kalelerinde egemen olmuştur. halkın hak ve hukukunu yüzyıllarca dış saldırılara karşı korumuşlardır. osmanlı devletinin konar-göçer türkmenleri yerleşik hayata geçirme politikasına karşı çıkmışlardır. kozanoğlu beyliği üzerine 1864-1866'da derviş paşa kumandasındaki fırka-yı i̇slahiye gönderilmiştir.

popüler kültüre etkileri 
yaşar kemal'in i̇nce memed romanında anavarza'da geçen bir bölüm bulunur.
yaşar kemal'in yılanı öldürseler romanı anavarza kayalıklarında geçer.

ayrıca bakınız 
 kilikya ermeni krallığı

kaynakça 
özel

genel
 
 bu maddenin bazı bölümleri, şu anda kamu malı olan "encyclopædia britannica'nın on birinci baskısından" çevrilmiştir.
 , bkz.

dış bağlantılar 
 
 

kilikya
adana ilindeki arkeolojik sitler
türkiye'deki antik yunan sitler
türkiye'deki romalı arkeolojik sitler
türkiye'deki antik kentler
türkiye'deki görülecek yerler
kozan
eski rum ortodoks kilisesinin piskoposluk bölgeleri