Fas

fas (arapça: المغرب, el-mağrib; berberice: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ, l-meġrib) veya resmî olarak fas krallığı (arapça: المملكة المغربية, el-memleketü'l-mağribiyye; berberice: ⵜⴰⴳⴻⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ, tageldit n l-meġrib), yaklaşık 37 milyon nüfusa ve 720.000 km² yüzölçümüne sahip bir kuzey afrika ülkesidir. başkenti rabat ve en büyük şehri de kazablanka'dır. mağrip ülkelerinden biri olan fas'ın, atlantik okyanusu'dan cebelitarık boğazı'nı çevreleyip akdeniz'de son bulan uzun bir sahil şeridi vardır. doğuda cezayir, kuzeyde i̇spanya (boğaz boyunca denizden bir sınır ve ceuta ile melilla adlarında iki küçük özerk şehir), güneyde ise moritanya ile komşudur. aynı zamanda ülke, batı sahra adı verilen bölgede, 1975'te koloni ülkesi i̇spanya tarafından terk edildikten sonra hak iddia etmiş ve günümüzde de bölgenin üçte ikisini fiilen yönetmektedir.

resmi ve baskın dini i̇slam olan ülkenin resmi dilleri ise arapça ve berbericedir. fas; afrika birliği'nin, arap ligi'nin, büyük mağrip birliği'nin, frankofon'nun, i̇slam konferansı örgütü'nün, akdeniz diyaloğu grubunun ve g77'nin üyesidir.

etimoloji 
tam arapça ismi el-memleketü'l-mağribiyye (المملكة المغربية "batı krallığı")'dır. genellikle el-mağrib (المغرب "batı") ismi kullanılır. tarihî referanslarda, orta çağ arap tarihçileri ve coğrafyacılar, fas'ı el-mağribü'l-aḳṣâ (المغرب الأقصى "en uzak batı") olarak anmışlardır. aynı şekilde cezayir için el-mağribü'l-evsaṭ (المغب الأوسط "orta batı") ve tunus için de el-mağribü'l-ednâ (المغرب الأدنى "yakın batı") denmiştir.

"morocco" kelimesi; latince'deki "morroch" kelimesinden gelir. morroch, latince'de murabıtlar ve muhavvidler'in başkentleri olan marakeş'e verilen isimdir . i̇ranlılar "marrakech"  ve türkler de antik i̇drisî ve marinî başkent fes'ten dolayı bu ülkeye fas demişlerdir.

marakeş ismi büyük ihtimâlle berberice'de tanrı'nın toprakları anlamına gelen mur-akush kelimesinden gelmektedir.

tarihçe

tarih öncesi ve antik dönem 
bugünkü fas topraklarındaki ilk yerleşimler cilalı taş devri'ne tarihlenen mö 8000 yıllarından kalma, capsian kültürüne ait kalıntılara  aittir. kalıntılar, o devirde fas'ta büyük bir kuraklık yaşandığını göstermektedir.

birçok teorisyen, berberîlerin ataları olarak kabul ettikleri amazigh adında bir halkın bu devirde var olduğuna inanır. büyük ihtimalle, bu halkın fas topraklarına gelişi ve bu topraklarda tarımın başlaması aynı tarihlerdir. daha sonraları, klasik dönemde fas, mauretania olarak anılmaya başlanmıştır.

kuzey afrika ve fas, akdeniz uygarlığına erken klasik dönemde fenikeli tüccarlar ve koloniler sayesinde -oldukça yavaş ve geç- dahil olmuştur. fenikelilerin gelişiyle, akdeniz'in bu stratejik köşesi roma'nın ilgi alanına girmiş ve kısa süre sonra da bu bölge mauretania tingitana adıyla roma'ya dahil olmuştur. 5. yüzyılda bölge vandallar ve vizigotların eline geçti. bunu, bizans idaresi izledi. ancak hiçbirisi, fas'ın yüksek dağlarındaki berberîleri hüküm altına alamadılar.

orta çağ 
müslümanların mağrip'i ele geçirmesi 7. yüzyılda meydana geldi. emevîler gücünün doruğundayken, fas'taki ilk ele geçirmeyi şam emevileri'nin hizmetindeki bir komutan olan ukbe bin nafi komutasındaki i̇slam ordusu yaptı. 670 yılındaki bu ilk ele geçirmenin ardından ukba ibn nafi'nin halefleri ilerleyen dönemde fas'ın tamamını kontrolleri altına aldılar ve 683 yılında ülkeye "maghreb al aqsa" (en uzak batı) adını verdiler. uygulanan asimilasyon yaklaşık olarak bir asır sürdü.

fas'ın arap ve i̇slam hâkimiyetine girmesinden sonra, yedinci asır boyunca, arap kültürünün etkisi altında kalmış olan berberîlerin büyük çoğunluğu; arapların kıyafet geleneklerini, kültürlerini ve i̇slam dinini benimsediler. devletlerini bu kültüre göre şekillendirip, ilk örneklerini nekor ve bergavata devletleriyle verdiler. ancak bu devletlerin kuruluşları beraberinde uzun iç savaşları da beraberinde getirdi. i̇drisî hanedanı'nın kurucusu olan i̇dris ibn abdallah, ülkenin bağdat'taki abbasi halifeleriyle ve endülüs emevîleriyle olan bağını kopardı ve yollarını ayırdı. i̇drisîler fes şehrini alıp, bu şehri başkent haline getirdiler ve fas bir bilim kültür merkezi ve bölgesel bir güç haline geldi.

i̇drisîler'in ardından arap göçmenler fas'taki politik güçlerini yitirdiler. berberîler yönetimleri şekillendirmeye başladılar ve yeniden ülkenin hakim gücü haline geldiler. fas, bu berberî yönetimleri zamanında belki de tarihteki en parlak dönemini yaşadı. arap i̇drisîler 11. yüzyılda tehcir edildiler. murabıtlar, muvahhidler, daha sonra merinîler ve son olarak saadîler; kuzeybatı afrika'nın büyük bölümünü, müslüman i̇berya'yı ve endülüs'ü içine alan büyük devletler kurdular.

alevî hanedanı idâresi (1666-1912)  
saadîler'in ardından alevî hanedanı yönetime geldi. bu sıralarda fas, i̇spanya ve osmanlı'nın nüfuz mücadeleleri ile baskılarına mâruz kalıyordu. alevî hanedanı kısa süre için, kendisinden önce gelen hânedanlara nazaran daha küçük bir alanda, sessiz bir zenginlikte hüküm sürdüler ve pozisyonlarını korudular. 1684 yılında tanca'yı ilhâk ettiler. hânedanın başındaki i̇smail ibn şerif, yerel güçlere karşı birleşik bir krallığı savundu ve bunu da gerçekleştirdi.

avrupalı nüfûzu 

15. yüzyılda, atlantik kıyılarındaki başarılı portekiz saldırı ve istilâları fas'ı derinden etkilememişti. napolyon savaşları'nın ardından gittikçe i̇stanbul'dan bağımsız hareket etmeye başlayan mısır ve kuzey afrika ile beylerin hükmü altındaki korsanlar avrupa için kolonicilik bakımından cazip hale geldiler. i̇lk olarak fransa, 1830'lu yılların başlarında fas ile ciddi şekilde ilgilenmeye başladı. birleşik krallık'ın fas'taki fransız nüfûzunu 1904 yılında tanıması alman i̇mparatorluğu'nu kızdırdı. haziran 1905 krizi algeciras konferansı'nda çözüldü. buna göre, 1906 yılında fransa'nın özel durumu tanındı ve fas'ın geleceği fransa ile i̇spanya'nın ortak kararlarına bırakıldı. i̇kinci fas krizi berlin tarafından çıkarıldı ve avrupa büyük güçlerinin arasını açtı. krizin ardından imzalanan fes antlaşması'yla fas tam olarak bir fransız sömürgesi haline geldi ve kuzey ile güney sahra sınır bölgeleri i̇spanya'ya bırakıldı.

modern dönemler 

1963'te cezayir'in atlas okyanusuna bir çıkış koridoru istediği için fas ile cezayir arasında la guerre des sables diye bilinen ve beş ay süren kum savaşı yaşandı.

coğrafya 

fas, afrika'nın kuzeybatısında bir ülkedir. atlantik okyanusu kıyıları cebelitarık boğazı ile akdeniz kıyılarını ayırır. güneyinde tartışmalı batı sahra bölgesi ile güney ve güneydoğusunda cezayir bulunmaktadır. batısında atlantik kıyılarına yakın kanarya adaları ve madeira adaları bulunmaktadır. kuzeyinde cebelitarık i̇spanya'yı fas'tan ayırır.

başkenti rabat'tır. büyük şehirleri kazablanka, agadir, fez, marakeş, meknes, tetouan, tanca, oujda, ouarzazate ve laayoune'dir (batı sahra).

yer şekilleri 

afrika'da bulunan sıra dağ dizisi olan atlas dağları kıtanın kuzeybatısında fas'tan başlayarak, cezayir ve tunus ülkelerine uzanır. dağlar fas'ın üçte ikisini kaplar ve yüksek doruklara erişir.  metreyi geçen dorukları bulunur. cebel toubkal, ülkenin en yüksek noktası,  metredir. fas'ta 4 ana dağ sırası bulunur; atlas dağları (yüksek atlas, sahra atlasları ve orta atlaslar) ve rif dağları.

kuzeydeki ilk sıra akdeniz'e sınır oluşturur. cebel tihithin ile  metrelik doruğa ulaşır. rif sıradağları bu bölgede sıralanır. orta atlaslar, fas'ın su kuleleri olup doğudaki çorak düzlüklerle batıdaki verimli arazileri birbirinden ayırır. doğuya doğru  metreyi geçen doruklar (örneğin cebel bou naceur) bulunmakta. batıda yükseklikler azalarak platolara ve düzlüklere izin verir. güneyde yüksek atlaslar ile sınırlanır. ülkedeki en önemli dorukları şöyledir:

  
ovalar genellikle rif ve atlas sıradağları arasında kalan bölgede bulunmaktadır. sebou havzası  km² yüzölçümü ile alçak platoları, nehirleri, tepeleri ve verimli ovaları ile burada bulunur. garb ovasında şeker pancarı, pirinç, şeker kamışı ve tütün yetiştirilir ve bu ova içindeki mantar meşesi ve okaliptüs işletmelerinin olduğu maâmora ormanı ile diğerlerinden ayrılır.

geniş düzlükler ve fosfat platoları kongo dc sınırına kadar uzanır. şaouya, dukkala ve tadla ovalarına orta atlas sıradağları sırtlarında bulunur. daha güneydeki haouz ovasına, marakeş yakınlarında, souss ovasına okyanus, yüksek atlaslar ve orta atlaslar arasındaki üçgende rastlanılır. kuzeyde lukos, nekkor, trifa, ouergha, baht, inaouen gibi daha küçük ova ve verimli vadileri de bulunmaktadır.

güneyde, erg çebbide, cezayir sınırı yakını, fas'ın taş ve kumla kaplı en büyük bölgesidir. burada kumulların yüksekliği 200 metreye ulaşmaktadır.

su  
fas su kaynakları, dünya su kaynakları endeksi ortalamasına göre (ortalama 9,1'e göre), su kaynaklarında 5,4 puanla ve su zenginliği endeksine göre 46. sırayla, orta ila zayıf arasında addedilir.. toplam yenilenebilir su kaynağına göre sıralandığında yıllık 20~23 milyar m³lük hacimle 174 ülke arasında 114. sırada yer alır ve temiz su kaynağında yıllık 12,6 km³'lük hacimle de 41. sırada yer alır.

bitki örtüsü 

ağırlıklı olarak akdeniz bitki örtüsü karakteri gösterir. dağlık bölgeleri ağaçlara, (ardıç, meşe, sedir vd.) ve diğer dağ bitkilerinin büyümesine olanak verir. ovalarında zeytin, sakız ağaçları yetişir. ayrıca atlas dağları ağaçların büyümesi için uygun ortama olanak sağlamaktadır. i̇ç bölgelerde alafh ve binalşibh'de ağaçlara ev sahipliği yaparken  ve güney bölgelerde ise vahalar palmiye ağaçlarının büyüme için ideal yerlerdir.

fas çölleşme sorunu yüzünden yılda 31 hektarlık ormanlık alanını kaybetmektedir. sorun sadece güney bölgelerinde değil, kuzeyde de sarî olup sadece 1920 yılından bu yana kuzeydeki orman alanlarının yarısından fazlasını kaybetmiştir, özellikle  1951 (yüzbin hektar) ile 1992 (altmış bin hektar)arasındaki dönemde. güneyde ise kumlar280 bin hektarı süpürdü ve sadece fas'ta mevcut olan pek çok türün de dahil olduğu 1500 bitki nesli tükenme tehlikesi ile karşı karşıya kaldı.

siyaset ve yönetim 

fas’ın, batı sahra’yı işgal etmesi sebep gösterilerek, afrika birliği’nden geçici süreliğine çıkarılmıştır. 2011 başlarında meydana gelen demokrasi ayaklanmalarından fas da etkilenmiş, halkın idareye karşı rahatsızlıkları çeşitli yürüyüş ve gösterilere sebep olmuştur. fas, temmuz 2016'da yaptığı açıklamada yeniden afrika birliği içerisinde yer almayı hedeflediğini açıklamıştır. ülke aralık 2016'da yaptığı yeni üyelik başvurusu ile birlik içerisinde yeniden yer almak istediğini ifade etmiştir. 30 ocak 2017 tarihinde gerçekleştirilen 28. afrika birliği toplantısında fas yeniden üyeliğe dahil edilmiştir. 20 şubat 2011'de rabat'ta yapılan (katılımında facebook gibi i̇nternet sitelerinin de etkisinin olduğu) büyük mitingden sonra kral muhammed el-hamis (vi. muhammed) halka yaptığı ilk ulusa seslenişle reform sözü vermiştir. kral muhammed, komisyonun başkanlığına abdüllatif menuni'nin getirildiğini, menuni'nin haziran ayına kadar kendisine anayasa reformu önerilerini sunacağını kaydetmiştir. vi. muhammed anayasada reform sözünü tutmuş, yapılan reformla yetkilerinin devrini referanduma sunmuştur.  halkın krala karşı büyük saygısının olmasının nedeni babası ii. hasan'dan sonra baskıcı rejime son vermesi ve i̇slam peygamberi muhammed'in soyundan gelmesidir. (kazablanka'daki ii. hasan camii'nde altından yapılan levhada şeceresinde gösterilmektedir)

i̇dari yapılanma 

fas idari olarak 16 bölgeye ve altında 62 vilayete () ve alt bölgeye () bölünmüştür.

bölgeler 

ayrıca bakınız sahra demokratik arap cumhuriyeti (kısmen tanınan devlet)

2015'te yerel yönetimi güçlendirme/bölgeselleştirme kanununun yürürlüğe girmesi ile, 12 bölge oluşturulmuştur. buna göre bölgeler:

 tanger-tétouan-al hoceïma
 l'oriental
 fès-meknès
 rabat-salé-kénitra
 béni mellal-khénifra
 casablanca-settat
 marrakech-safi
 drâa-tafilalet
 souss-massa
 guelmim-oued noun
 laâyoune-sakia el hamra
 dakhla-oued ed dahab

vilayetler 

fas 37 vilayet ve iki büyük şehre* bölünmüştür: agadir, al hoceima, azilal, beni mellal, ben slimane, boulemane, casablanca*, chefchaouen, el jadida, sraghna el kelaa, er rachidia, essaouira, fes, figuig, guelmim, ifran, kenitra, khemisset, rommani, khenifra, khouribga, laayoune, larache, marakeş, meknes, nador, ouarzazate, oujda, rabat-sale*, safi, settat, sidi kacem, tanca, tan-tan, taounate, taroudannt, tata, taza, tetouan, tiznit; ayrıca üç province/alt bölge ad dakhla (oued eddahab) boujdour ve es smara.

ekonomi 

fas afrika'nın en büyük beşinci ekonomisine sahiptir. cezayir'den sonra, mağrip'in ikinci büyük ekonomisidir. 2008 yılında fas büyüme oranı yaklaşık %6,5 idi. fas afrika ortalamasına göre güçlü bir gayri safi yurt içi hasılaya sahiptir. 2008'de 8.52 milyar dolar civarında olan ya da kıtanın toplam gsyi̇h'nin% 9'u fas'a aittir. fas da 1999 yılında kral vi muhammed tahta çıkmasından bu yana her yıl ortalama %8 büyüme oranı yakalamıştır. bu büyüme yıllık hasat gibi değişken sonuçlara bağlı olduğundan sürdürülebilir değildir.

avrupa kıtası ile fas'ın yakınlığı, avrupa şirketlerinin yer değiştirmelerinde fas'a yönelimlerine yol açmış, bu da büyük ölçüde ekonomiye katkısı olmuştur. 2000'lerin başından bu yana, yürüttüğü tutarlı maliye politikası offshore için cazip bir ülke konumuna gelmiştir. oecd 2008'de yarattığı iş hacmi ile krallığı estonya ve çin'den sonra 3. sıraya yerleştirmiştir.

ülkede tarıma dayalı besin endüstrisi kollarının yanı sıra, kimya ve gübre sanayi ile küçük el sanatları gelişmiştir. yeraltı kaynakları ülke ekonomisinde önemli bir yer tutmaktadır. fas'ta çıkarılan madenlerin başında fosfat gelir. fosfat dışında, manganez, arsenik,nikel, kobalt ve demir de bulunmaktadır. ayrıca az miktarda kömür ve petrol gümüşlü kurşun da çıkarılır. ülke sanayinin ihtiyacı olan enerji büyük ölçüde hidroelektrik santrallerden sağlanır.

tanca'nın i̇spanya'ya yakın olması ve bu sayede iki ülke arasında yapılan ve 45 dakika süren feribot seferleri sayesinde i̇spanya ile ticaret gelişmiştir. bunun yanında günlük olarak fransa'nın güney ve liman kenti olan marsilya şehrine de seferler düzenlenmektedir.

sosyal güvenlik ulusal fon (la caisse nationale de sécurité sociale-cnss), nisan 1961 tarihinden itibaren, ücretliler için fas sosyal güvenlik programını yönetmektedir. bu kamu kurumu, şirketlerden prim toplamaktan ve ayrıca ekonominin temel sektörlerinde çalışan işçilerin (sanayi ve ticaret, tarım, balıkçılık ve esnaf) sosyal güvenlik şemsiyesi altındaki masraflarını karşılamaktan sorumludur. sosyal güvenliğin şemsiyesi; hastalıklar, hamilelik, sakatlık ya da yaşlılık bir sonucu olarak ücret kaybına karşı, işçileri (ve ailelerini) korur. yaklaşık 5.000 personeli ile, kurum, ülke genelinde 50 ofis ile yayılıdır.

tarım 

fas'ta tarım için ülkenin iş gücünün yaklaşık %40'ını kullanır. ve böylece, tarım ülkenin en iş kolu konumunda yer alır. arpa, buğday ve diğer hububat ana ürünler arasında yer almaktadır. atlantik kıyısında, geniş ovalarda zeytin, narenciye ve üzüm yetiştirilmektedir.

turizm 
fas'ta genel olarak çöl turizmi yaygındır. fas 2018 yılında afrika'nın en çok ziyaret edilen ülkesi olmuştur.

demografi 

arap ülkeleri içerisinde fas, mısır, sudan ve cezayir'den sonra dördüncü kalabalık nüfusa sahip ülkedir. çeşitli doğal çevrelerin çok eşitsiz yapılaşma sunması sonucunda nüfus, ülke içinde çok düzensiz olarak dağılım göstermektedir. çorak ya da çöl bölgelerinin hemen hemen ıssız olmasına karşın akdeniz kesimi ovaları ya da atlas okyanusu’na yakın kuzey kesimlerdeki ovalar oldukça yoğun nüfus barındırmaktadırlar. rif ve anti atlaslar gibi bazı dağ kütlelerinin de nüfusu yoğundur.

kentleşme de çok eşitsizdir; kuzey fas’ın atlas okyanusu kesiminde, özellikle casablanca-kenitra ve fas-rabat eksenlerinde kentleşme yoğundur. bununla birlikte, kentleşme hızla ilerlemektedir: 1926’da nüfusun %10’dan azı kentlerde yaşarken 1981’de bu oran yaklaşık % 40’a çıktı. kazablanka, rabat, asfi ya da agadir gibi modern kıyı kentlerinin gelişmesi, fes ve marakeş gibi iç kesimlerdeki geleneksel eski kentlerde oranla çok daha belirgindir.

ülkede nüfus artışı hızlıdır: 20. yüzyılın başında fas’ın nüfusu 5 milyondan azdı; 1954’te 10 milyona ulaşan nüfus 1985-1990 yıllarında 22 milyona ulaştı ve bu rakam günümüzde 33 milyonun üzerinde seyir etmektedir. doğal nüfus artış oranı %3 dolaylarındadır; aile planlaması siyaseti sayesinde doğumlar azalmaya başladıysa da, gene de doğum oranı çok yüksektir. fas genç bir nüfusa sahiptir: 15 yaşından küçükler toplam nüfusun yarısına yakınını oluşturmaktadırlar.

din 
faslıların çoğunluğu müslüman ve maliki mezhebindendir. geçmişte özel bir öbek oluşturan fas’taki musevi nüfus, 1956’da başlayan göçler sonucu bütünüyle ortadan kalkmıştır. sömürge döneminde çok olan avrupalıların sayısı günümüzde 50.000’i aşmamaktadır. avrupalılar daha çok rabat ve casablanca’da toplanmıştır.

dil 

resmî dilleri arapça olmasına rağmen devlet dairelerinde fransızca kullanılmaktadır. halk arasında kullanılan arapça'ya darija denilir ve diğer arap ülkeleriyle karşılaştırıldığında  değişiktir. nüfusun büyük bir bölümü berberilerden oluşur ve çeşitli berberi dilleri halkın üçte birince konuşulur, ancak özellikle dağlık kesimlerde araplaşma sürmektedir. bunların başında sheluh veya shelha dili, güneyde sousi halkı tarafından konuşulmaktadır. kuzeyde ise tamazigt dili kuzey berberileri tarafından kullanılmaktadır.

ülkenin kuzey kesimi i̇spanyolların etkisi altında kaldığından buralarda i̇spanyolca konuşanlara rastlamak mümkündür. bugün sorunlu olan batı sahra topraklarında da i̇spanyolca konuşulmaktadır.

sanat

mimari ve dekorasyon 
geçen yüzyılın altmışlarında popüler olan ve ortaklaşa yapılan sergilerle gelişen, manda döneminin sanatta etkisini bu dönemin fas resimlerinde görülebilir.

fas'ta dekorasyonda görülen çeşitlilik ve renklerdeki kontrast, ülkedeki ve çevresindeki medeniyetlerin çeşitliliğinin yansımasıdır. geleneksel fas modası pek çok kültür ve geleneğin çeşitliliğinin sonucu olarak fas millî giyimini karakterize eder.

mağribi mimarisi bu bölgede özelliklerini kazanırken diğer mimari akımlara göre daha yavaş bir gelişim göstermiştir. seville, granada, marakeş ve fes gibi şehirlerin yapıları bu mimari tipinden (doğal olarak) etkilenirken dünyanın pek çok farklı bölgesinde de mağribi mimarisinin etkilerini görmek mümkündür.

eğitim

galeri

ayrıca bakınız 

 fas'ta lgbt hakları
 2023 marakeş-safi depremi

kaynakça 
 meydan larousse ansiklopedisi

dış bağlantılar 
 fas fotoğrafları

parlamenter monarşiler
 
arap birliği ülkeleri
arapça konuşan bölgeler ve ülkeler
i̇slam i̇şbirliği teşkilatı ülkeleri
krallıklar
akdeniz i̇çin birlik ülkeleri
uluslararası frankofoni örgütü üyesi ülkeler