Pascal (programlama dili)

pascal (paskal okunur) bilgisayar programlama dili pek çok öğrenciye bilgisayar programlamayı öğreten ve çeşitli versiyonları bugün hâlâ yaygın olarak kullanılmaya devam eden en önemli programlama dillerinden biridir. i̇lk macintosh işletim sisteminin çoğu ve tex pascal ile yazılmıştır.

bilgisayar bilimcisi niklaus wirth pascal'ı 1970'te yapısal programlamayı derleyiciler için daha kolay işlenir hale getirebilmek amacıyla geliştirmiştir. adını matematikçi ve düşünür blaise pascal'dan alan pascal, algol programlama dilinden türemiştir. wirth, pascal'dan başka modula-2 ve oberon programlama dillerini de geliştirmiştir. bu diller pascal'a benzerler ve ayrıca nesneye yönelik programlamayı da desteklerler.

temel sözdizimi 
bir dilin sözdizimine örnek olarak yaygın biçimde bir "merhaba dünya" programı gösterilir. aşağıda pascal ile yazılmış bir "merhaba dünya" programı görebilirsiniz:

program merhabadunya(output);
uses crt;
begin
  write('merhaba dünya!');
end.

pascal'da tüm programlar "program" anahtar sözcüğü ile başlar ve ardından "begin" / "end" anahtar sözcükleri ile sınırlanan bir blok gelir. pascal dilinde harflerin büyüklüğü-küçüklüğü önemli değildir. i̇fadeler noktalı virgül ile ayrılır ve programlar bir nokta ile bitirilir. bazı derleyiciler için "program" satırı zorunlu değildir.

orijinal halinde pascal, tümüyle prosedürel bir dildir ve programlar if, while, for ve benzeri yapılardan oluşur.

pascal ve c 
pascal ve c dilleri yaklaşık aynı zamanlarda geliştirilmişlerdir ve aralarında önemli benzerlikler vardır. orijinal pascal ile c'nin ikisi de yapısal programlama fikrini gerçekleştiren küçük ve prosedürel dillerdir. i̇kisinde de dinamik bellek ayırma ve işaretçi işleme (i̇ng. pointer manipulation) mümkündür. ancak, bu iki dil dışarıdan bakıldığında farklı görünürler (c programları genelde pascal programlarından kısadır).

tartışma yaratan farklılıklardan bir tanesi, pascal'ın atama için := ve karşılaştırma için = imlerini kullanmasıdır. matematikte = imi her iki amaç için de kullanıldığından, programcılar bazen yanlışlıkla pascal'da :=, c'de ise == kastedildiği halde daha kısa olan = imini kullanırlar. c'nin tasarımcıları atama işleminin karşılaştırma işleminden daha sık kullanıldığını, dolayısıyla kısa olan imin atama işlemi için kullanılması gerektiğini savunurlar. pascal'ın savunucuları ise, yanlışlıkla atama yapmanın yanlışlıkla karşılaştırma yapmaktan çok daha tehlikeli olduğunu savunurlar. bu savunma, eğer, c'de olduğu gibi, bir if ifadesi içinde atama yapılabiliyorsa, kesinlikle doğrudur.

bu tartışma, iki dilin tasarım mantıkları arasındaki farka işaret eder. pascal, en azından kısmi olarak, bir eğitim dili olarak tasarlanmıştır. yanlışlıklara yol açabilecek sözdizimi yapılarından kaçınılmış, sözdiziminin anlaşılması kolay olmasına dikkat edilmiştir. c'nin tasarımcıları ise dili programların kısa olması için tasarlamışlardır.

bu iki dil arasındanki başka bir fark da, pascal'ın "strongly typed" olmasıdır. yani, bir değişken kullanılmadan önce belirli bir tipe sahip olmak üzere tanımlanmalıdır ve farklı tiplerden iki değişken birbirlerine atanamazlar. bu sınırlama pek çok programlama yanlışını önler.

c'nin tersine, pascal'da iç içe fonksiyon tanımlamak mümkündür.

orijinal pascal'da program parçaları ayrı ayrı derlenemezler ve derleme anında boyutu bilinmeyen diziler kullanmak mümkün değildir. ancak bu sınırlamalar, pascal'ın bazı versiyonlarında kaldırılmıştır. pascal biraz zor ama çözüldüğü zaman zevkli bir hale gelir.. turbo pascal gibi programlar özellikle 'c' olup oyunlarda önde gelen programlardır.

pascal derleyicileri 
i̇lk pascal derleyicileri (örneğin kendisi de pascal ile yazılmış olan ucsd p-system derleyicisi) pascal programlarını makineden bağımsız p-code'a çevirmek üzere tasarlanmışlardı. bu kod, sonradan her sistem için ayrı bir program tarafından yorumlanıyordu. sonuç olarak, yalnızca küçük yorumlayıcı kısım diğer mimarilere taşınmak (port edilmek) zorundaydı.

1980'lerde anders hejlsberg nascom-2 için blue label pascal derleyicisini yazdı. daha sonra borland'da çalışmaya başlayan hejlsberg, burada derleyicisini ibm pc için baştan yazıp, adını turbo pascal koydu. borland, turbo pascal'ı hejlsberg'in blue label'ı sattığı fiyattan çok daha ucuza, 49 dolara sattı.

ucuza elde edilebilen borland derleyicisinin 1980'lerin sonunda ibm pc üzerinde yoğunlaşmaya başlayan pascal topluluğunda büyük etkisi oldu. basic yerine yapısal bir programlama dili arayan pek çok pc amatörü turbo pascal'ı kullanmaya başladı. yalnızca bir mimaride çalışan turbo pascal, programları doğrudan intel 8088 makine diline çeviriyordu, dolayısıyla yorumlama kullanan yaklaşımdan daha hızlı idi.

super pascal, dile nümerik olmayan etiketler ve bir return ifadesi ekledi.

1990'larda değişik mimariler için işletilebilir kod üretebilen derleyiciler kullanılmaya başlandığında pascal programları pek çok makine diline kolayca derlenebilir hale geldiler.

borland, turbo pascal'a 5.5 versiyonunda nesneye yönelim ekledi.

borland daha sonra daha geniş bir nesneye yönelim desteği istediğine karar verip, apple'ın önerdiği (hala bir standart olmayan) object pascal taslağını kullanarak delphi'yi geliştirmeye başladı. borland da başta bu dili delphi'de object pascal olarak adlandırdıysa da, sonradan dilin adını da delphi olarak değiştirdi. pascal'ın bu 'lehçesini' destekleyen başka derleyiciler de vardır.

herkesin kullanımına açık derleyiciler 
herkesin kullanımına açık bazı pascal derleyicileri aşağıda sıralanmıştır:
 p4 derleyicisi: pascal kullanılarak yazılan (ucsd p-system dahil olmak üzere) pek çok pascal derleyicisinin temeli olan derleyici.
 freepascal da pascal kullanılarak yazılmıştır (ve kendi kendini derleyebilir). freepascal, kullanışlı ve güçlü bir derleyici olarak tasarlanmıştır ve eski uygulamaları derlemek için kullanılabileceği gibi, yeni uygulamalar yazmak için de geliştirilmiştir.
 lazarus

geçmişteki eleştiriler 
1980'lerde ve 1990'ların başındaki kadar olmasa da hâlâ popüler olan pascal, yine de "ciddi" programlama için uygun olmadığı ve yalnızca eğitim için kullanılabileceği savıyla eleştirilmiştir. c'nin yaratıcılarından olan brian kernighan, 1981'de yazdığı makalesi why pascal is not my favorite programming language (pascal niçin benim en sevdiğim dil değildir) ile bu eleştirileri özetlemiştir. öte yandan, 1980'lerde apple lisa ve macintosh gibi büyük projeler pascal'a dayanıyorlardı. aradan geçen zaman içinde, pascal gelişmeyi sürdürmüş ve bu sayede kernighan'ın eleştirileri artık modern pascal versiyonları için geçerli olmaktan çıkmıştır. yeterli bilgiye sahip olmayan pek çok kimse bugün hâlâ bu eleştirilerin geçerli olduğunu düşünmektedir. pascal üzerindeki bu haksız damga, bugün pascal'ın önündeki en büyük sorunlardan biridir.

pascal
yordamsal programlama dilleri
yapısal programlama dilleri