Nuri Demirağ

memet nuri demirağ (1886, divriği, sivas - 13 kasım 1957, i̇stanbul), türk iş insanı ve siyasetçi.

türkiye cumhuriyeti devlet demiryolları inşaatının ilk müteahhitlerindendir. türkiye’nin 10000 kilometrelik demiryolu ağının 1250 km’lik bölümünün inşasını gerçekleştirmiş ve bu nedenle kendisine mustafa kemal atatürk tarafından “demirağ” soyadı verilmiştir. cumhuriyet döneminin sayılı zenginleri arasına girmiş ve hayırseverliği ile tanınmış bir iş insanıdır.

türkiye’de ilk uçak fabrikasının kuruluşu, ilk sigara kağıdı üretimi, ilk yerli paraşüt üretimi gibi ilkleri gerçekleştiren, i̇stanbul boğazı üzerine köprü yapılması, keban’a büyük bir baraj yapılması düşüncelerini ilk kez gündeme getiren kişidir. (bkz. keban barajı ve hidroelektrik santrali) özellikle havacılık sanayisinde başarıları ile anılır.

millî kalkınma partisi’nin kurucusudur.

hayatı 
1886 yılında sivas’ın divriği kasabasında doğdu. bu kasabanın eşrafından mühürdarzade ömer bey'in oğludur, annesinin adı ayşe hanım'dır. babasını henüz üç yaşında iken kaybetmiş, annesinin himaye ve teşvik kanadı altında otodidakt olarak yetişmiştir.

ortaöğrenimini divriği rüştiye mektebi’nde tamamladıktan sonra okuldaki başarısı nedeniyle öğretmen yardımcısı olarak bir süre kendi okulunda görev yaptı. 1903'te ziraat bankası’nın açtığı memurluk sınavını kazanarak kangal kazasındaki şubeye, bir yıl sonra ise koçgiri (zara) şubesi’ne atandı. 1906-1909 arasında erzurum vilayetinde kıtlık yaşanmıştı. nuri bey, 1909’da depolarda bırakılan buğday ve tahılları kişisel inisiyatifini kullanarak halka uygun bedelle sattı. bu yüzden hakkında soruşturma açıldı ve aklandı.

1910’da maliye bakanlığı’nın sınavını kazandı ve maliye memuru oldu. beyoğlu gelirler müdürlüğü’nde memur olarak i̇stanbul’a atandı. kısa süre sonra hasköy mal müdürü oldu. maliyenin her kademesinde çalıştı. bir yandan da maliye mekteb-i âlisi’nde gece derslerine katılarak yüksek öğrenimini yaptı. 1918’de maliye müfettişi oldu. beyoğlu ve galata dolaylarında görev yaparken i. dünya savaşı’ndan yenik çıkmış bir devletin memuru olarak bazı hakaretlere maruz kaldı. bu hakaretleri sindiremediği için istifa etti.

mesude hanım ile evlenen nuri bey’in bu evlilikten galip ve kayı alp adlı iki oğlu, mefkure, şukufe, süveyda, süheyla, gülbahar ve turan melek adlarında kızları oldu. drexel üniversitesi biyomedikal mühendisliği bölümü kurucusu profesör doktor banu onaral torunudur.

i̇lk yerli sigara kâğıdı 
maliye müfettişliğini bıraktıktan sonra ticaret yapmanın yollarını arayan nuri bey, 1918’de yabancıların tekelinde olan sigara kağıdı işine girdi. eminönü’de küçük bir dükkânda ilk türk sigara kağıdı yapımını başlattı. ürettiği sigara kağıdına “türk zaferi” adını verdi. türk zaferi sigara kâğıtları türk kurtuluş savaşı'nı vermekte olan türk halkı tarafından büyük ilgi gördü. nuri bey, bu ilk girişiminden büyük kazanç elde etti..

millî mücadele yılları 
mehmet nuri bey, millî mücadele döneminde i̇stanbul’da sigara üretimi ve ticaretle uğraşırken bir yandan da müdafaa-i hukuk cemiyeti'nin maçka şubesi’ni yönetti.

demiryolu inşaatı 
kurtuluş savaşı’ndan bağımsız bir devlet olarak çıkan türkiye cumhuriyeti, ülkenin ulaşım sorununa demiryolları ile el atmıştı; amaç, en kısa sürede demiryolu ağını genişletmekti. 1926’da samsun-sivas demiryolu yapımını üstlenen fransız şirketi işi bırakınca ilk etapta yapılacak yedi kilometrelik kısım için açılan ihaleye giren mehmet nuri bey, çok düşük bir fiyat vererek ihaleyi aldı. i̇şin geri kalan kısmı da denenmek üzere kendisine verildi. tapu dairesinde mühendis olan kardeşi abdurrahman naci bey’i de memuriyetinden istifa ettirip kendisine ortak yapan mehmet nuri bey artık türkiye cumhuriyetinin ilk demiryolu müteahhidi olmuştu. kardeşi ile birlikte çalışarak samsun-erzurum, sivas-erzurum ve afyon-dinar hattını, 1012 kilometrelik demiryolunu bir yıl gibi kısa bir sürede tamamladı. çok dağlık ve kayalık arazide balyozlarla dağları delerek tünel açmak zorunda kalmalarına rağmen işlerini zamanında tamamladılar. başarılarından ötürü 1934 yılında atatürk kendisine ve kardeşi abdurrahman naci bey’e demirağ soyadı verdi.

i̇nşaat işleri 
nuri bey, demiryolu yapımı sürerken çeşitli büyük inşaat projelerine de başladı. karabük demir çelik, i̇zmit selüloz, sivas çimento ve bursa merinos tesislerini, eceabat havalimanı’nı, haliç kenarında i̇stanbul hal binası’nı inşa etti.

boğaz köprüsü projesi 
1931 yılında i̇stanbul boğazı’na köprü inşası projesini başlattı. yurtdışından uzmanlar getirerek incelemeler yaptırdı; san francisco’daki golden gate köprüsü ile aynı sistemde bir köprü inşa etmeleri için golden gate’i inşa eden firmayla anlaştı. tüm hazırlıkları bitmiş olan projeyi 1934’te cumhurbaşkanı atatürk’e sundu. cumhurbaşkanı tarafından beğenilse de proje hükümetten onay alamadı ve proje gerçekleşmedi. bu, nuri demirağ’da çok büyük bir hayal kırıklığı yarattı.

siyasî yaşamı 
nuri demirağ, thk aleyhine açtığı davasını kaybettikten sonra, türkiye’de adalet kavramının gelişmesi için tek partili yönetim anlayışının değiştirilerek çok partili demokratik düzenin getirilmesi gerektiğine inanmıştı. bu düşünceyle siyasete atıldı. 1945 yılında türkiye’nin ilk muhalefet partisi olan millî kalkınma partisi’ni kurdu. parti, 1946 ve 1950 seçimlerinde meclise giremedi. 1954 seçimlerinde demokrat parti’den adaylığını koyarak sivas milletvekili oldu. çölleşme, tarım ve hayvancılıkta gerileme, enerji, barajlar, köprüler, limanlar hakkında çalışmalar yaptı.

13 kasım 1957’de i̇stanbul’da şeker hastalığı nedenle hayatını kaybetti. zincirlikuyu mezarlığı’na defnedildi.

uçak fabrikası ve gök okulu 

devrin en zengin iş insanı olan demirağ, 1936 yılında uçak fabrikasını kurma girişimine başladı. o yıllarda ordunun uçak ihtiyacı halktan ve zengin işadamlarından toplanan bağışlarla karşılanmaktaydı. kendisinden uçak satın almak için başlatılan bir bağış kampanyasına katılması istendiğinde “benden bu millet için bir şey istiyorsanız, en mükemmelini istemelisiniz. mademki bir millet tayyaresiz yaşayamaz, öyleyse bu yaşama vasıtasını başkalarının lütfundan beklememeliyiz. ben bu uçakların fabrikasını yapmaya talibim” sözleriyle karşılık vermişti.

fabrikayı memleketi divriği’de kurmayı planlamıştı. ancak öncelikle i̇stanbul’da bir deneme atölyesi kurulacaktı. bu amaçla çekoslovak bir şirketle anlaştı. i̇stanbul’da barbaros hayrettin paşa i̇skelesi’nin yanında atölye binası inşa edildi (deniz müzesi’nin solunda bulunan büyük sarı bina). deneme uçuşlarını yapabilmek için yeşilköy’deki elmas paşa çiftliği’ni satın aldı ve üzerinde büyük bir uçuş sahası, hangarlar ve uçak tamir atölyesini yaptırdı. uçuş sahası, avrupa’nın en büyük havalimanı olan amsterdam havalimanı büyüklüğünde idi. bu alan, günümüzde uluslararası i̇stanbul atatürk havalimanı olarak kullanılır.

uçakları kullanacak türk pilotların yetişmesi için bir havacılık okulu kurmak gerekiyordu. pistin bulunduğu arazide gök okulu kuruldu. okul, 1943 yılında kadar 290 pilot yetiştirdi. yeşilköy’deki gök okulu’ndan önce divriği’de de bir gök ortaokulu açtı. sivas’ın hiçbir ilçesinde ortaokul yokken açılmış bu okulda öğrencilerin tüm masrafları karşılanıyor; öğrenciler havacılığa özenmeleri için i̇stanbul’a getirtilip uçuş dersleri veriliyordu.

beşiktaş’taki uçak fabrikasında üretilecek uçak ve planörlerin planını türkiye’nin ilk uçak mühendislerinden selahattin reşit alan çizdi. 1936’da ilk tek motorlu uçak üretildi ve nu.d-36 adı verildi. 1938’de nu.d-38 adlı çift motorlu altı kişilik yolcu uçağı yapıldı. nud-38, 1944 yılında dünya havacılığı yolcu uçakları a sınıfına alındı. i̇lk uçak siparişini 1938 yılında türk hava kurumu (thk) verdi.

nuri demirağ, havacılık alanında çalışmalarına 1939’da türkiye’nin ilk yerli paraşüt üretimini gerçekleştirerek devam etti. 1941’de tamamen türk yapımı ilk uçak i̇stanbul’dan divriği’ye uçtu. nuri demirağ’ın oğlu ve gök okulu’nun ilk mezunlarından olan galip demirağ, bu uçuşta pilot idi.

thk tarafından sipariş edilen 65 planör kısa sürede teslim edildikten sonra; nud-36 adlı 24 eğitim uçağı tamamlanmış, deneme uçuşları i̇stanbul’da gerçekleşmişti.

uçak fabrikasının kapanması 

türk hava kurumu tarafından sipariş edilen 65 planör kısa sürede teslim edildikten sonra nu. d-36 modelinden 24 eğitim uçağı tamamlanmış, deneme uçuşları i̇stanbul’da yapılmıştı. thk’nın siparişi olan ve test uçuşları sonrasında i̇stanbul’dan eskişehir’e uçan uçakların teslimi için yetkililer tarafından bir kez daha test uçuşu yapılması talep edildi. bu uçuş sırasında, uçakların planlarını da çizmiş olan mühendis selahattin reşit alan iniş yaparken, çevredeki hayvanların havaalanına girmemesi için pist kenarına açılmış hendeğe düştü ve vefat etti. “depoya benzin konulmasının unutulması” türünden bir mazeret arayışında olan thk, bu kazayı gerekçe göstererek siparişini iptal etti.

nuri demirağ mahkemeye verdiği thk ile yıllar süren bir hukuk mücadelesine girdi. farklı bilirkişilerin uçakları sözleşmeye uygun imal edildiği ve uçuş için yeterli oldukları yönünde raporlarına rağmen mahkeme thk lehine sonuçlandı. ayrıca, nuri demirağ’ın fabrikasında imal edilen uçakların yurt dışına satılmasını yasaklayan bir kanun çıkarıldı. i̇spanya, i̇ran ve irak’tan alınan siparişlerle bağlantısı yapılmış ve imal edilmiş uçakların ihracı engellendi.

yurt içi ve yurt dışından sipariş alamayan fabrika 1944 yılında kapandı. beşiktaş’taki uçak fabrikası ile yeşilköy’deki gök okulu, 1944 yılında dönümü 15 lira üzerinden kamulaştırıldı. bu bedelin üçte biri vergi olarak kesildikten sonra bakiyesi, devletin parasının olmadığı gerekçesiyle 20 yıl vadeye bağlandı ve fiilen ödenmedi. thk ve yurt dışından gelen siparişler üzerine imal edilmiş uçaklar ve makineler hurdacıya satıldı. thk daha sonra fransa’da kullanımdan kaldırılan henrio uçaklarını ithal etti. gelen eski model uçaklar kısa süre sonra hurdaya atıldı. 
nuri demirağ’ın davayı kaybettikten sonra hükûmet üyeleri ve cumhurbaşkanı i̇smet i̇nönü’ye mektuplar yazarak yanlışlığın düzeltilmesi için yaptığı girişimler başarısız oldu; fabrika tekrar açılamadı.

kaynakça

konuyla ilgili yayınlar 
 1947: nuri demirağ kimdir?, kenan matbaası, ziya şakir
 1957: nuri demirağ hayat ve mücadeleleri, nu.d matbaası, necmettin deliorman
 2007: nuri demirağ: türkiye’nin havacılık efsanesi, ötüken neşriyat, dr. fatih dervişoğlu
 2015: nuri demirağ: uzun i̇nce bir yolda bitmeyen şarkımız'', h. caner akkurt

dış bağlantılar 
 deniz harp okulu pusula dergisi / nuri demirağ ve i̇lk gök okulu 
 nuri demirağ kimdir? 
 nuuri demirağ'ın nud38 ve nud36 tayyareleri 

1886 doğumlular
1957 yılında ölenler
divriği doğumlular
i̇stanbul'da ölenler
tbmm 10. dönem sivas milletvekilleri
türk sanayiciler
türkiye'deki siyasi parti genel başkanları
zincirlikuyu mezarlığı'na defnedilenler
millî kalkınma partisi mensubu siyasetçiler