Hülâgû

hülâgû han (1217 - 8 şubat 1265, moğolistan), batı asya'nın çoğunu ele geçiren moğol hükümdar. i̇lhanlılar'ın kurucusudur. cengiz han'ın torunu olmakla birlikte moğol i̇mparatorluğu'nun diğer büyük hanlarından mengü han, arıkbuka han ve kubilay han'ın da kardeşidir.

hülâgû, 1255 yılında ağabeyi mengü han tarafından orta doğu'da henüz ele geçirilmemiş toprakların fethini tamamlamak üzere görevlendirildi. görevleri, güneydoğu i̇ran halklarından olan lurları hakimiyet altına almak, haşhaşi tarikatını ortadan kaldırmak, abbasi halifeliği'ni yıkmak, eyyubi ve suriye topraklarının istilası ve son olarak da mısır'daki memlük devleti'ni yıkmaktı. 

mengü han, hülâgû'ye teslim olanlara iyi davranmasını, karşı koyanları ise tamamen ortadan kaldırmasını emretti.

 annesi sorgaktani hatun ve karısı dokuz hatun, tıpkı yakın arkadaşı ve komutanı olan ketboğa gibi dinine bağlı birer nasturi hristiyanlardı. moğol i̇mparatorluğu'nun dinlere karşı alışılmış hoşgörüsüne karşın hülâgû'nün müslümanlara olan düşmanlığında bu üçünün etkisi olduğu düşünülüyor.

haşhaşiler ve bağdat seferi 

mengü han'ın emriyle her on moğol erkeğinden ikisi emrindeki orduya alınan hülâgû, bo zamana kadarki en büyük moğol ordusunun başında sefere çıktı. luristan atabeyliği kolayca ele geçirildi. haşhaşilerden alınmasının imkânsız olduğu düşünülen alamut kalesi'ni almak için sefere çıktı ancak kaleler çok sert bir şekilde direniyordu. haşhaşilerin lideri olan rükeneddin hürşah maymundiz kalesi'nde bulunuyordu. hülagu kaleyi 4 gün boyunca kuşattı. hayatından endişe eden rükneddin hürşah hülagu'ya elçi göndererek eğer kendisinin ve ailesinin canını bağışlarsa bütün kaleleri teslim edeceğini söyledi fakat kaledeki mülhid suikastçiler hürşah'ı rehin aldılar. bunun üzerine hülagü, hürşah'ın canını bir şekilde kurtarmasını söyledi. kaleye girildikten sonra hürşah teslim oldu daha sonra diğer kalelerin önüne giderek teslim olmalarını emretti. alamut kalesi komutanı mukaddem el din ilk önce tereddüt edip direnmeye devam etti ancak 4 gün sonra direnmekten vazgeçip kaleyi moğollara teslim etti. kaleye giren moğollar kaleyi tahrip edip yağmaladı, geçirip meşhur kütüphanesini yaktılar. 

lemeser kalesi 1 yıl sonra ele geçirildi ancak girduh kalesi 1270 yılına kadar direndi mönge han'ın emriyle başta nizarilerin imami rükneddin hürşah olmak üzere 100.000'i aşkın nizari i̇smaili katledildi. daha sonra bağdat'a yönelen moğol ordusu, halifeye yapılan teslim ol çağrısına olumsuz cevap verilmesini, büyük han'ın da emrine uygun olarak istila bahanesi olarak kullandı.

hülâgû halifeden teslim olmasını istediğinde, halife mustasım, eğer kendisine saldırırsa allah'ın gazabına uğrayacağını söyleyerek teslim olmayı reddetti. birçok kaynak halife'nin saldırıya karşı yeterli önlem almadığını yazmaktadır. halife ne ordusunu güçlendirdi ne de bağdat'ı çevreleyen surları. aslında, en yapmaması gerekenleri yapmıştı; hülâgû'yü kızdırmıştı, bu da hülâgû'nün kuşatma için aradığı mazeretti. bağdat'a vardığında hülâgû orduyu bölümlere ayırdı. böylece şehir her taraftan tehdit edilecekti. abbasi ordusu, batıdan saldıran moğol kuvvetlerinin bir kısmını geri püskürtmeyi başardı fakat sonraki çarpışmalarda yenildiler. yapılan düceyil muharebesi'nde moğollar, düceyil nehri'ndeki setleri yıkarak abbasi ordusunu tuzağa düşürdüler, askerlerin neredeyse tamamı kılıçtan geçirildi ya da boğuldu. ardından şehir kuşatıldı ve birkaç gün içinde de şehri çevreleyen surların tamamı moğol ordusunun kontrolüne girdi. mustasım anlaşma teklif etti fakat kabul edilmedi. moğollar 13 şubat 1258'de şehre girdi ve şehir bir hafta boyunca yağmalandı, halk katledildi.

moğollar'ın bağdat'ı istilasıyla karşılaştırıldığında alaric'in roma istilasının vahşeti daha hafif görünür. kaçmaya çalışanlar yakalanıp öldürüldü. ölü sayısı hakkında tahminde bulunmak epey güç olsa da, kaynaklarda değişik rakamlar söz konusu. bazıları yaklaşık 90,000 kadar olduğunu savunurken, müslüman tarihçi abdullah wassaf birkaç yüz bin veya daha fazla bağdatlının öldürüldüğünü tahmin ediyor. hülâgû han, zamanın fransa kralı ix. louis'ye mektubunda ordusunun yaklaşık 200,000 kişiyi öldürdüğünü söylemektedir. yapımı nesiller boyu süren cami, saray ve hastaneler yağmalandı ve yok edildi. halife yakalandı ve öldürülmeden önce halkının katledilmesi ve şehrinin talan edilmesi izletildi. bozkır kültürüne göre asil kan yere akarsa, tüm alem düşmanınız olur. bu yüzden halife keçeye sarılıp atlar tarafından çiğnetilmişti. bir oğlu hariç tüm oğulları da öldürüldü.

daha önceki örneklere baktığımızda moğollar sadece dirençle karşılaştıkları şehirlerde, ele geçirdikten sonra halkıyla birlikte büyük bir yağma ve katliam yapıyorlardı. eğer şehir savaşmadan teslim alınmışsa halkı bağışlanıyordu, bağdat kuşatmasında da olduğu gibi kısa süren çarpışmalar sonucunda alınmışsa yağma yapılmakla birlikte bu kadar büyük bir vahşet olmuyordu. bağdat'ın yağma edilirken sergilenen vahşet moğol tarihinin de en acımasız olayıydı. bazı çin şehirlerinin de bağdat ile aynı kaderi paylaştığı söylenir fakat bunlar belgelenmemiştir. bundan yüzyıllar sonra bile bağdat terkedilmiş, harabe şehir görünümünden kurtulamadı. tüm bu anlatılanlar hülâgû'nün moğol hanları arasında niye en korkulan ve en büyük kan dökücülerden olduğunu açıklamaktadır.

son dönem 

bağdat'ın alınmasından sonra çevredeki daha küçük şehirler hülâgû han'a bağlılıklarını bildirdiler. moğol ordusu suriye'ye eyyubiler üzerine döndü ve akdeniz kıyılarına kadar birlikler gönderildi. mısır da bir sonraki hedef gibi görünüyordu fakat büyük han mengü'nün ölümü hülâgû han ve ordusunun büyük kısmını bu seferlerden vazgeçmek zorunda bıraktı. arkasından gelen taht kavgaları bir kardeşinin hapse girmesi ve diğerinin de büyük han seçilmesiyle sonuçlandı. 

mengü han'ın ölümünden sonra moğol birliğinden bahsetmek güçtür. i̇mparatorluk dört bölüme parçalanmıştır ve hülâgû han'ın kurduğu i̇lhanlı devleti bunlardan biridir. orta doğu'da kalıp sefere devam eden moğol ordusu ayn calut muharebesi'nde türk askerlerinden teşkil edilmis memlüklere yenildi. filistin ve suriye toprakları kaybedilmişti. 1262'de hülâgû hakimiyetindeki bölgeye döndü fakat yokluğundaki mağlubiyetlerin intikamını alma fırsatı bulamadı. hülâgû han ordusunu toplayıp ayn calut yenilgisinin intikamını almak üzere sefere çıktığı sırada berke han, nogay han komutasındaki ordusunu i̇lhanlılar üzerine göndermişti. bunun üzerine hülâgû han seferden vazgeçip kuzeye döndü. kafkaslar'ın kuzeyindeki bölgeyi alma girişimleri sonuç vermedi ve nogay han tarafından bozguna uğradı. bu moğol orduları arasındaki ilk savaştı ve imparatorluk birliğinin bozulmasının açık göstergesiydi.

hülâgû han 1265 yılında öldü. atı ve cariyeleri kurban edilerek onunla birlikte gömüldü. cenazesi şamanist geleneklerine göre yapılan son hükümdardır. mezarı urmiye gölü'ndeki bir adadadır. en büyük oğlu abaka han yerine geçti ve babasının politikasını devam ettirdi.

kaynakça 

 h. ahmet özdemir, moğol i̇stilası, i̇stanbul 2005

1217 doğumlular
1265 yılında ölenler
13. yüzyıl liderleri
i̇lhanlılar hanları
haçlı seferleri
börçigin