Cedîd Atlas

cedid atlas (veya atlas-ı cedid), türklerde ve i̇slam ülkelerinde batı kartografik teknikleri ve coğrafi araştırmalarına dayanılarak yayınlanan ilk atlastır, 1803 yılında osmanlı i̇mparatorluğu'nun o zamanki başkenti i̇stanbul'da basılarak yayınlanmıştır . atlasın bir serlevha niteliğinde olan  kitap başlığındaki tam adı cedid atlas tercümesi olup, türkiye haricindeki ülke kütüphanelerinde bu isimle kayıt altına alınmıştır.

her ne kadar türklerde ve i̇slam dünyasında yazma kitaplar ve elle çizilen haritalar çok yaygın olarak bulunmakta ve kullanılmaktaysa da, esas itibarıyla dini sebeplerle, matbaanın kullanımı çok gecikmiş ve matbu kitaplar ilk defa olarak 1729 yılında i̇brahim müteferrika tarafından basılabilmiştir. cedid atlas ta mühendishane matbaası idarecisi müderris abdurrahman efendi tarafından avrupa coğrafya bilgilerinin ve o günün avrupa harita yapım metotlarının ilk defa olarak kullanılmasıyla hazırlanmış ve ancak 1803 yılında basılabilmiştir .

cedid atlas (mavi-siyah) renkli bir gökyüzü ve burçlar haritası ile dünyanın değişik bölgelerini gösteren ve elle renklendirmiş 24 bakır gravür harita içermektedir .  gökyüzü haritası ve diğer haritalar en az (53 cm x 72 cm) ebadında olup, haritaların tamamı william faden'ın general atlasından uyarlanmıştır william faden'in biografisi .  atlasta haritalardan önce mahmud raif efendi   tarafından yazılmış ve coğrafyanın faydalarını anlatan (1+79) sayfa uzunluğunda "ucalet-ül coğrafiye" adlı bir çalışma  ve bir de kapak sayfası (serlevha) bulunmaktadır. mahmud raif efendi'nin yazdığı "ucalet-ül coğrafiye" adlı çalışma 1804 yılında basılmış ve atlasın başına eklenerek beraberce ciltlenmiştir .

sanatsal bir açıdan bakıldığında cedid atlas haritalarının renkleri ve yazılarının güzelliğiyle dikkat çekmektedir .

cedid atlas,  osmanlı i̇mparatorluğu'nda yürürlüğe konan nizam-ı cedid ("yeni düzen") hareketlerinin bir parçası olarak basılıp yayınlanmıştır ve atlasın ismi de bunu çok açık bir biçimde göstermektedir. batı dünyası'nın teknik, askeri, iktisadi, ve idari konularda gösterdiği gelişmelerin gerisinde kalan osmanlı i̇mparatorluğu'nu modernleştirmek ve batı seviyesine çıkarma gayesiyle osmanlı padişahı iii.selim tarafından yürürlüğe konulan "yeni düzen" askeriyenin ve devletin ıslahı için askeriyenin ve devlet kuruluşlarının yeniden yapılanmasını gerektiren bazı reformlar hareketidir. bu reformların gereği olarak devletin bazı kurumları geliştirilmiş veya batı'daki bazı kurumlar göz önüne alınarak değiştirilmiş, yeni askeri ve mühendislik okulları açılmış, başta dışişleri ve dış ilişkilerle uğraşan hariciye olmak üzere çeşitli devlet kurumları yeniden yapılandırılmıştır. bu yeniden yapılanma sonucu oluşan yeni devlet kurumları, ıslah edilen askeriye teşkilatı ve yeni tesis olunan okulların ihtiyacı olarak batı standartlarına uygun yeni bir coğrafi anlayış ve uygulamalar da gerekmiş ve cedid atlas ta bu ihtiyaç yüzünden tercüme ettirilip, bastırılarak yayınlanmıştır.

ebadı (36 cm x 53 cm) olan bu atlastan matbaada sadece 50 nüsha basılmıştır. basılan nüshalardan birisi osmanlı padişahı  iii.selim'e takdim olunmuştur; birkaç nüsha i̇mparatorluğun mühim şahsiyetlerine ayrılmış, bazı nüshalar mühendishane kütüphanesine gönderilmiş ve diğer nüshalar da satışa sunulmak üzere ayrılmıştır. ancak, 15-18 kasım 1808 tarihindeki alemdar vakası esnasında i̇stanbul'da isyan eden yeniçerilerin  nümayiş ve saldırıları esnasında mühendishane matbaası ambarında bir yangın çıkmış ve satışa sunulmak üzere bekleyen nüshalardan bilinemeyen bir miktarı yanıp yokolmuştur .

muhtelif incelemelere göre ve atlaslardan yırtılıp çıkarılarak dünya çapında satılan ya da satışa sunulan tek haritaların miktarı da göz önüne alınarak, tüm dünyada kamu veya özel şahıslara ait kütüphanelerde en fazla 20 tam ve eksiksiz nüsha kaldığı tahmin edilmekteyse de , pek çok kaynak dünyada halen en fazla 10 adet tam ve eksiksiz nüsha kaldığını belirtmektedirler büyük yeni atlas : i̇stanbul, 1803-1804 . buna göre, tarihi değer taşıyan basılı atlaslar arasında cedid atlas en nadir olanlarından birisidir .

 atlasın diğer i̇simleri 
türkiye ve i̇slam ülkeleri haricindeki bazı kaynaklar bu atlası new great atlas (büyük yeni atlas) olarak da anmaktadırlar . atlasın türkiye'de basıldığı mühendishane matbaası i̇stanbul'un tarihi üsküdar bölgesinde bulunduğu için atlasa üsküdar atlası denildiği de olmaktadır .

 mevcut nüshalar 
aşağıdakiler, dünyada var olduğu bildirilen sadece 11 adet tam ve eksiksiz nüshanın bulunduğu yerlerdir:

 türkiye - topkapı sarayı - 1 nüsha
 türkiye - i̇stanbul teknik üniversitesi (eski adı "mühendislik mektebi") kütüphanesi - 2 nüsha (nüshaların mevcudiyeti teyid edilememiştir)
 türkiye - boğaziçi üniversitesi (ilk adı robert koleji) - 3 nüsha (nüshalardan sadece 1 tanesinin mevcudiyeti teyid edilebilmiştir)
 türkiye - üsküdar belediyesi - 1 nüsha
 amerika birleşik devletleri - kongre kütüphanesi (kongre kütüphanesi) - 1 nüsha
 amerika birleşik devletleri - princeton üniversitesi kütüphanesi - 1 nüsha
 hollanda - leiden üniversitesi kütüphanesi - 1 nüsha
 suudi arabistan - eqtna kitabevi medine (eqtna for rare books) -  1 nüsha

(kaynakların aksine, boğaziçi üniversitesi kütüphanesi'nde çevrimiçi aramalara göre kayıtlarda sadece 1 nüsha mevcuttur, i̇stanbul teknik üniversitesi kütüphanesi'nde  çevrimiçi aramalara göre kayıtlarda hiçbir nüsha mevcut değildir.  online computer library center tarafından üretilen ve geliştirilen dünyanın en büyük çevrimiçi kamu erişim katalogu olan worldcat'ta yapılan aramalar da ayni neticeyi vermektedir. bu durumda tüm dünyada,  kayıtlarda belirtilip, varlığı da teyid edilebilen sadece 6 adet tam ve eksiksiz nüsha mevcuttur.)

aşağıdakiler, dünyada varlığı bilinen na-tamam (eksik) nüshaların bulunduğu yerlerdir:

 amerika birleşik devletleri - john carter brown library (brown üniversitesi) - 1 nüsha (2 haritası eksiktir)
 amerika birleşik devletleri - newberry library - 1 nüsha  (1 haritası eksiktir, 1 haritası da başka bir nüshadan çıkmadır)
 türkiye - yapı kredi sermet çifter araştırma kütüphanesi - 1 nüsha (muhtelif haritaları eksiktir)
 türkiye - bursa i̇nebey kütüphanesi - 1 nüsha (muhtelif haritaları eksiktir)
 norveç - national library of norway - 1 nüsha (2 haritası eksiktir) 

aşağıdaki kütüphaneler, atlasın çok cüzi kısımlarına sahiplerdir :

 bibliothèque nationale de france atlasın başında yer alan (1+79) sayfa uzunluğundaki "ucalet-ül coğrafiye" kısmına ve 1 adet haritasına sahiptir.
 national library of australia (avustralya ulusal kütüphanesi) atlasın sadece 2 adet haritasına sahiptir.

cedid atlas'''tan çıkma bazı haritalar zaman zaman müzayede evlerince, sahaflarca, internet üzerinden işlem yapan müzayede kuruluşları veya nadir kitap satıcılarınca satışa sunulmaktadır.

==cedid atlasta bulunan haritalar==

tek renkli (mavi-siyah) ve (53 cm x 72 cm) ebadındaki gökyüzü ve burçlar haritasına ilave olarak, atlasta 24 adet elle renklendirilmiş harita bulunmaktadır; bunların bazıları (53 cm x 72 cm) ebadından daha büyüktür. atlasta yeralış sıralarına göre bu haritalar şunlardır:

 doğu yarımküre ve batı yarımküre (nısf-i küre-i şarki ve nısf-i küre-i garbi)
 güney yarımküre ve kuzey yarımküre (nısf-i küre-i cenubi ve nısf-i küre-i şimali)
 dünya
 avrupa kıtası (i̇klim-i avrupa)
 anadolu, kara deniz, ege denizi, balkan yarımadası, i̇talya (topuğu), irak/suriye/lübnan/ürdün/filistin/kıbrıs/(güneyde)girit
 adriyatik kıyısı, i̇talya, güney fransa, i̇berya yarımadası, (güneyde) libya-tunus-cezayir-fas (portekiz, i̇spanya, fransa, i̇talya ve komşuları ve fas ve tunus, cezayir, trablus sahilleri)
 anadolu, kara deniz, kırım, güney ukrayna, macaristan'a kadar balkan yarımadası (kuzeyi) (avrupa i̇kliminde devletlerin hükmünde olan yerlerin haritasıdır)
 batı anadolu, ege denizi, (güneyde) girit, yunanistan (devlet-i aliyye subutunda anadolu garbi, trakya ve rumelinden bir miktar ve akdenizde kıbrıstan maada cümle adaların haritasıdır)
 i̇ngiltere (i̇ngiltere adası)
 i̇skoçya (i̇ngiltere adasının şimal tarafı)
 aşağı ülkeler : hanau, lüksemburg, brabant, flanders, kuzey fransa
 fransa (monarşi devrinde)
 manş denizi, jersey, guernsey adaları ve fransa sahilleri
 fransa (cumhuriyet devrinde)
 almanya (brandenburg'dan braunschweig'e)
 polonya, prusya, (kuzeyde) litvanya
 asya kıtası (i̇klim-i asya)
 azerbaycan, ermenistan, batı i̇ran, irak/suriye/lübnan/ürdün/filistin/(güneyde) kıbrıs, anadolu (devlet-i aliye'nin asya tarafında olan memaliki)
 afrika kıtası (i̇klim-i afrika)
 mısır ve mısır topraklarında detaylı olarak nil nehri ile nil deltası (i̇klim-i mısır)
 kuzey amerika, orta amerika, güney amerika, pasifik okyanusunun bir kısmı (amerika)
 kuzey amerika'nın doğusu (amerika haritasıdır)
 orta ve güney amerika'da guyana sahili
 porto riko, trinidad, tobago dahil olmak üzere aşağı antiller (amerika'nın şarkisinde  vaki olan karayib adalarının haritasıdır)

cedid atlas haritalarının basıldığı kağıt
haritaların basıldığı kâğıt ve kâğıt filigranı incelenmiştir. princeton üniversitesi profesörlerinden bazıları kağıdın rus yapımı olduğunu düşünmekte, princeton üniversitesi kütüphanesi harita küratörü john delaney ise kağıdın muhtemelen venedik-i̇talya menşeli olduğunu söylemektedir .

 dış bağlantılar 
 princeton üniversitesi kütüphanesi - cedid atlas tercümesi 
 brown üniversitesi kütüphanesi - "türk atlaslarında bir dönüm noktası"  
 brown ünivesitesi  kütüphanesi - "büyük yeni atlas : istanbul, 1803-1804"  
 library of congress (kongre kütüphanesi) - yakın doğu koleksiyonu - cedid atlas  
 library of congress (kongre kütüphanesi) - "nizam-ı cedid'den kalan tarihi eserler" - cedid atlas tercümesi  
 haritalar: 1801-1815  
 cornucopia of ottomania and turcomania - ottoman printed world map  
 terra cognita - newsletter of the society for the history of discoveries - newberry kütüphanesi'ndeki cedid atlas  
 i̇sveç kraliyet kütüphane'sinde bulunan i̇lk matbu türk kitapları  
 i̇sveç kraliyet kütüphanesi - cedid atlas  
 leiden üniversitesi kütüphanesi - cedid atlas tercemesi  
  bibliothèque nationale de france'da bulunan "ucalet-ül coğrafiye" 
  bibliothèque nationale de france'da bulunan cedid atlas haritası 
 avustralya millî kütüphanesi - cedid atlas'tan haritalar 
 avustralya millî kütüphanesi - gateways: cedid atlas 
 library of congress (kongre kütüphanesi) sitesinde çevrimiçi olarak cedid atlas'ın tüm haritalarını, kapak sayfasını (serlevhasını) ve "ucalet-ül coğrafiye"nin tüm sayfalarını i̇nceleyebilmek i̇çin  
 bursa i̇nebey kütüphanesi cedid atlas nüshası 
 yapı kredi sermet çifter araştırma kütüphanesi cedid atlas nüshası 
 tarih ve haritalar - i̇spanyolca ve i̇ngilizce blog   

 makaleler ve yazılar 
 university of chicago - european cartographers and the ottoman world (1500-1750  
 turkish cultural foundation - turkish graphic arts  
 jerusalem quarterly - shifting ottoman conceptions of palestine : ethnography and cartography 
 i̇stanbul üniversitesi dergisi - cengiz orhonlu'nun makalesi 
 i̇stanbul üniversitesi dergisi - deniz ekinci'nin makalesi 

 kitaplar 
 the ottoman centuries: the rise and fall of the turkish empire. kinross, patrick. perennial, london, 1977. 
 i̇mparatorluğun en uzun yüzyılı. ortaylı, i̇lber. hil yayinları, i̇stanbul, 1983.
 military, administrative, and scholarly maps and plans. karamustafa, ahmet t.  the history of cartography, vol. 2, book 1: cartography in the traditional islamic and south asian societies, edited by j. b. harley and david woodward, pp. 209–28 adlı kitapta, university of chicago press, chicago, 1992. 
 türk bilim ve matbaacılık tarihinde mühendishane, mühendishane matbaası ve kütüphanesi (1776-1826). beydilli, kemal. eren yayıncılık, i̇stanbul, 1995.
 mühendishane ve üsküdar matbaalarında basılan kitapların listesi ve bir katolog. beydilli, kemal. eren yayıncılık, i̇stanbul, 1997.
 history of the ottoman empire, volume 2. shaw, s.j. and shaw, e.z., cambridge university press, cambridge, 1997. 
  mahmud raif efendi ve nizâm-ı cedîd'e dair eseri''. beydilli, kemal & şahin, i̇lhan. türk tarih kurumu yayınları, ankara, 2001.

ayrıca bakınız 
 harita
 atlas (harita)
 kartografya
 piri reis haritası
 i̇ncunabulum
 matbaacılık
 türkiye'de matbaacılık
 coğrafya
 nizam-ı cedid

kaynakça 

atlaslar
osmanlı i̇mparatorluğu'nda denizcilik
denizcilik kitapları
iii. selim
osmanlıca kitaplar
1803 kitapları