Marmara Denizi

marmara denizi ya da klasik antik çağ'ında propontis, karadeniz'i, ege denizi ve akdeniz'e bağlayan bir iç denizdir. karadeniz'e i̇stanbul boğazı, ege denizi'ne çanakkale boğazı ile bağlanır. türkiye'nin asya ve avrupa kısımlarını da birbirinden ayırır. marmara adasında bol miktarda mermer bulunması yüzünden adaya ve denize, yunanca mermer anlamına gelen "marmaros" denmiştir. denizin bir diğer eski adı da '"propontis"'tir. türkiye'nin en büyük şehirlerinden i̇stanbul  ve kocaeli bu denizin kıyısında, diğer bir büyük şehri bursa ise hızla deniz kıyısına doğru genişlemektedir.

coğrafya 

yaklaşık olarak 240 km uzunluğa ve 70 km genişliğe, 11,500 km2 yüzölçümüne sahip ve en derin yeri -1.270 metre olan marmara denizi'nde, görülen akıntı tipi, normal deniz ve okyanuslardaki dairesel tip yerine, doğu batı yönünde bir akıntıdır. denizin yüzeyi karadeniz kökenli, dibi ise ege-akdeniz kökenli tuz, sıcaklık ve oksijen oranı bakımından farklı su kütlelerinden oluşur.

marmara'daki körfezler 
 i̇zmit körfezi
 gemlik körfezi
 bandırma körfezi
 erdek körfezi

marmara'daki adalar 

marmara denizi'ndeki adalar; i̇mralı adası, marmara adaları ve prens adaları olarak gruplandırılır. yüzölçümlerine göre en büyük üç ada şu sıradadır;
 marmara adası
 paşalimanı adası
 avşa adası

marmara'ya dökülen akarsular 

marmara denizine dökülen başlıca akarsular şunlardır.

anadolu 
 susurluk çayı, dökülen en önemli akarsu
 biga çayı
 gönen çayı

trakya 
 bayrampaşa deresi, tarihî i̇stanbul'un en önemli akarsuyu

çukurlar 
marmara denizi'nin kuzeyinde yer alan bu derin noktalar doğudan batıya şunlardır:

 çınarcık çukuru
 marmara ereğlisi çukuru
 tekirdağ çukuru

jeoloji

denizin oluşumu 

marmara denizi, jeolojik dönemler içinde özellikle buzul çağ dönemlerinde göle, kimi zaman da denize dönüşerek sürekli bir değişim yaşamıştır. örneğin miyosen döneminde (20 milyon yıl kadar önce) marmara denizi; karadeniz, hazar denizi ve macaristan'a kadar uzanan bir iç denizle birlikte daha büyük bir denizin parçasıdır. denizin yakın jeolojik dönemi incelendiğinde 12 bin yıl öncesinde deniz seviyesinin -85 m olduğu ve marmara'nın bir göl olduğu anlaşılır. marmaranın son kez denize dönüştüğü dönem 6500-7000 yıl öncesine tarihlenir. bu dönemde i̇stanbul boğazı'nın suyla dolması sonucu oluşan karadeniz tufanı ile marmara denizi, göl olan karadeniz'de su seviyesinin yükselmesine ve denize dönüşmesine aracılık etmiştir.

jeolojik değişimler 
marmara denizi'nde jeolojik olarak çok yakın döneme denk gelen başlıca değişimler şunlardır;
 
kapıdağ yarımadası: tarihsel olarak adayken ve yüzölçümü düşünüldüğünde marmara denizi'nin en büyük adasıyken karayla birleşerek (tombolo) yarımadaya dönüşmüştür.

büyükçekmece ve küçükçekmece gölleri: her iki göl, akarsuların aşındırdığı birer vadi iken deniz seviyesinin yükselmesi sonucunda koya dönüşmüştür. zamanla koyun ağzında biriken alüvyonlar, deniz kulağı adı verilen alüvyon setleri oluşturarak koyun ağzını daraltıp ya da kapatıp koyun göle dönüşmesine neden olmuştur.

vordonisi adası: battığı düşünülen prens adalarından biri. günümüzde manastır kayalıkları olarak adlandıran bölgenin, ms 1000 yılı nizam döneminde gerçekleşen bir deprem neticesinde battığı düşünülmektedir. yapılan dalışlarda bulunan ms 500 yılına ait manastır kalıntısı bölgenin geçmişte bir ada olduğunu kanıtlamaktadır.

faylar ve depremler 
marmara denizi altında marmara fayı ya da fayları olarak da bilinen, kuzey anadolu fay hatının batısında yer alan sismik olarak harketli bir fay bölgesi vardır. tarih boyunca ürettiği depremlerle büyük yıkıma yol açan bu faylar 1509 büyük i̇stanbul depremi ve 1999 gölcük depremi gibi depremlerin sorumlusudur. ayrıca günümüzde bu denizde tsunami olma riski vardır. bunun için denize bir tsunami uyarı sistemi kurulmuştur.

tarih 

boğazlar dışarıda bırakılırsa marmara denizi ile ilgili tarihsel olarak bahsedilecek ilk şey argonotlar seferidir. i̇ason önderliğinde altın post'u aramak için karadeniz'e doğru yol alan bu denizcilerin mitolojik öyküsünde, denizciler marmara kıyılarınada uğrar. helenistik dönemde boğazlar ve marmara denizi, balık göç yolları üzerinde olduğu için kıyı kentlerinde balıkçılık ön plana çıkar. byzantion gibi kentlere ait sikkelerde balık motifinin kullanımı buna örnektir.

moby dick romanın yazarı melville, i̇stanbul'da yaşamış bizanslı tarihçi prokopius'un ms 10. yüzyılda marmara denizi'nde gemilere saldıran bir balinadan söz ettiğini anlatır. bir başka tarihî yazar ahmet mithat efendi "sayyadane bir cevelan" adlı kitabında, i̇stanbul surları'na asılmış balina kemiklerinden bahseder. kaldırılan kemikler nedeniyle denizin bereketi kaçınca padişahın, kemiklerin bulunup yerine asılmasının emreden bir fetva yayınladığından bahseder.

marmara denizi, tarihsel batıklar açısında zengin bir denizdir. marmaray kazıları sırasında keşfedilen bizans'ın en büyük limanı olan theodosius limanı ve liman batıklarının dışında, denizin farklı bölgelerinde 6. yüzyıldan 13. yüzyıla kadar dayanan birçok başka batıkta bulunmaktadır. bunlar dışında i. dünya savaşına tarihlenen osmanlı ve yabancı ülkelere ait batıklar ise marmara denizinde yaşanan çarpışmalarını göstermesi sebebiyle deniz tarihi açısından önemlidir.

osmanlı döneminde marmara'da batan bazı askerî  ve sivil deniz araçları şunlardır:
 ae2, marmaraya girmeyi başaran ilk düşman denizaltısı. avustralya kökenli bu denizaltı türk kruvazörü sultan hisarı tarafından çanakkale karaburun açıklarında batırılmıştır.
 barbaros hayreddin zırhlısı, bolayır, gelibolu önlerinde i̇ngiliz denizaltısı e-11 tarafından batırıldı.
 samsun destroyer'i, 14 ağustos 1915'te i̇ngiliz denizaltısı e-11 tarafından batırılmıştır.
 bahrisefit vapuru, erdek limanında 19 ağustos 1915'te i̇ngiliz denizaltısı e-2 tarafından batırıldı.
 bitinye vapuru, 2 haziran 1915'te akbaş önlerinde i̇ngiliz denizaltısı e-11 tarafından batırıldı.
 nur ül bahir (nur-ek bahir, nurel bahir) gambotu, 1 mayıs 1915'te i̇ngiliz denizaltısı e-14 tarafından batırıldı.

 seyhun vapuru, 5 ağustos 1915'te akbaş önlerinde i̇ngiliz denizaltısı e-11 tarafından batırıldı.
 peleng-i derya, 23 mayıs 1915'te bakırköy önlerinde i̇ngiliz denizaltısı e-11 tarafından batırıldı.
 rehber vapuru
 hünkar i̇skelesi vapuru, 23 ağustos 1915'te şarköy önlerinde i̇ngiliz denizaltısı e-11 tarafından batırıldı.

egemenlik 
marmara denizi'nin ilginç bir özelliği de orta kesimlerinin kıyıdan uzaklığının 12 deniz milinden daha fazla olmasıdır. böylece uluslararası deniz hukukuna göre bu orta kesimler türk karasularının dışında kalmaktadır. fakat başka herhangi bir kıyıdaş devlet bulunmadığından ve her yönde türkiye karasuları ile kuşatılmış olduğundan dolayı marmara denizi'nin tamamı türk karasuları durumundadır. bunun esas sebebi türkiye'nin uluslararası hukukça tanınan "kadim hak" olarak marmara denizi'ne iç deniz olarak sahip olmasıdır. açık denizler için öngörülen münhasır ekonomik bölge, devletin karasularındaki tam egemenliği düşünüldüğünde marmara denizi için mümkün değildir.

yerleşim 

marmara kıyısındaki idari birimler;

i̇stanbul
i̇stanbul (i̇l merkezi) (fatih)
adalar
bakırköy
bostancı
maltepe
kadıköy
kartal
kumkapı
pendik
üsküdar
yeşilköy
zeytinburnu
büyükçekmece
kumburgaz
silivri
tuzla

balıkesir
bandırma
erdek
gönen
marmara

bursa
gemlik
karacabey
mudanya

çanakkale (il)
biga
gelibolu
lapseki

kocaeli
derince
eskihisar
darıca
dilovası
bayramoğlu
gebze
gölcük
hereke

i̇zmit (i̇l merkezi)
karamürsel
körfez

tekirdağ
marmaraereğlisi
şarköy
tekirdağ (i̇l merkezi)

yalova (il)
altınova
armutlu
çiftlikköy
çınarcık
termal
yalova (i̇l merkezi)

direy 
 1950'lerde i̇stanbul kıyılarında bile görülebilen akdeniz fokları, denizde yaşayan durumu en kritik canlı türüdür. tüm dünyada 600 bireyin kaldığı düşünülen bu memelilerin marmara popülasyonu, denizinin güneyinde kapıdağ yarımadası ve civar adalarda yaşarlar
 caretta caretta isimli deniz kaplumbağalarının günümüzde marmara'da, kazanağzı mevkiinde yaşayan popülasyonunun ile ilgili yapılan çalışmalar, türü ait bireylerin tespit edilememesi ile sonuçlanmıştır. bu da türün marmara denizi'nde yok olduğunu düşündürmektedir. buna rağmen zaman zaman başka deniz kaplumbağaları denizde görülmektedir. örneğin 1997 yılında marmara'da ağlara takılan deri sırtlı deniz kaplumbağası.

bunların dışında zaman zaman yakalanan köpekbalıkları ve i̇stanbul kıyılarında da gözlenebilen çeşitli yunus türleri marmara direyinin diğer parçalarıdır.

ekonomi 

marmara denizinde antik çağlardan beri balıkçılık önemli bir uğraştır. 2010 yılında denizde avlanan balıklık, türkiye balıkçılığın %8,36'sini oluşturur. fakat günümüzde aşırı avlanma, kirlilik gibi kimi faktörler marmara'daki balık stoklarını tehdit etmektedir. ticari değere sahip olan tür sayısı ve avlanan balık miktarı düşüş eğilimindedir. tüi̇k verilerine göre 2004'te marmara'da avlanan 68 bin ton balığa karşı, 2009'da 31 bin ton balık avlanmıştır.

madencilik konusunda türkiye denizlerindeki ilk doğal gaz yatağı, tpao tarafında kuzey marmara sahasında 1,200 m derinlikte kuzey marmara-1 kuyusunun 1988 yılındaki sondajı ile bulunmuştur. saha, silivri'nin 5 km batısında sahilden 2.5 km uzaklıkta bulunmaktadır. kuzey marmara sahasında doğal gaz üretimine 1997 yılında geçilmiştir.

deniz turizm açısında silivri, marmaraereğlisi, yalova kıyıları ve avşa adası bölge içinde ön plana çıkmıştır.

tehditler 
kirlilik, marmara denizin başlıca sorunlarındandır. özellikle denizin kuzeydoğusundaki i̇stanbul ve i̇zmit gibi yoğun nüfuslu şehirlerin atıkları ile i̇zmit körfezi etrefındaki ağır sanayi tesisleri, denizi kirliliğin nedenleridir. günde yaklaşık olarak 0,3 milyon metreküp sanayi, 2,1 milyon metreküp evsel atık bırakılmaktadır. denizdeki yoğun denizanası popülasyonu  bu kirliliğin işareti olarak kabul edilir.

küresel isınma ile değişen deniz yapısı ve istilacı türler marmara denizine yönelik yeni tehditlerdir. zehirli denizanaları ve balon balığı marmara'daki örnek istilacı türlerdendir.

kazalar 
boğazlar dışında sadece marmara denizi'nde gerçekleşen ölümle ya da büyük çapta kirlilikle sonuçlanan kazalar şunlardır;

 1975, 30 ocak günü thy ait f-28-1000 fokker fellowship tipi bursa isimli yolcu uçağı denize düştü. kazada 41 kişi yaşamını yitirdi.
 1979, 15 kasım günü yaşanan independenta tanker kazası sonrasında, 714.760 varil ham petrol 27 gün süren yangında yanmış ya da denize karışmıştır. kazada 43 kişi öldü.
 1997, 1997 tpao tanker yangını: 13 şubat günü tpao isimli tanker pendik tersanesi'nde bakım onarım sırasında yanmıştır. yangın sonucunda 1.500 ton fuel-oil denize yayılmıştır.
 1999, 7 kasım günü semele ve şipka adlı gemiler yenikapı açıklarında çarpışmış, kaza sonucunda 10 ton fuel-oil denize yayılmıştır. semele isimli gemi batmıştır.
 1999, 29 aralık günü volganeft 248 isimli tanker hava muhalefeti sebebi ile florya açıklarında ikiye ayrılmış, bu parçalardan biri de batmıştır. kaza nedeniyle tahminen 1.500 ton fuel-oil denize yayılmıştır.

ulaşım 

i̇do tarafında i̇stanbul, yenikapı i̇skelesi en büyük merkez olmak üzere, i̇stanbul kıyılarına ve adalarına, yalova, mudanya, bandırma ve marmara adalarına seferler vardır. i̇zmit körfezi'nde yapılan eskihisar-topçular feribot seferleri ise diğer bir ulaşım türüdür. yük taşımacılığı amaçlı bandırma, i̇stanbul arası roro seferleri ise marmara denizindeki son önemli ulaşım türüdür.
ayrıca budo bursa büyükşehir belediyesi deniz otobüsü bursa-i̇stanbul arasında seferlerine başlamıştır.

projeler 
i̇zmit körfez köprüsü: i̇zmit körfez köprüsü, i̇zmit körfezi üzerine yapılan asma köprü projesidir.
i̇zmit kanalı: karadeniz'i, sakarya nehri ve sapanca gölü vasıtasıyla, i̇zmit körfezi'ne bağlamayı amaçlayan kanal projesidir. i̇lk kez osmanlı döneminde gündeme gelen proje, i̇stanbul boğazına alternatif olması için düşünülmektedir.
kanal i̇stanbul: i̇stanbul'un batısında, çatalca yarımadasına açılacak bir kanal projesi olan kanal i̇stanbul, öncelikle i̇stanbul boğazı'ndaki gemi trafiğini rahatlatmayı amaçlar.

ayrıca bakınız 
 1509 büyük i̇stanbul depremi
 ayrık deniz
 deniz
 göl
 i̇ç deniz
 körfez
 marmara denizi deniz salyası felaketi
 nehir
 okyanus
 türk boğazları

kaynakça

dış bağlantılar 

 marmara info  (i̇ngilizce)

 
marmara bölgesi