Üçüncü Adam (film)

üçüncü adam  1949 birleşik krallık yapımı kara filmdir. özgün adı the third man olan film abd'de the 3rd man alternatif adıyla da gösterime sunulmuştu.

senaryosunu casus romanlarının babası olarak da anılan i̇ngiliz yazar graham greene'in yine 1949'da yazdığı aynı adlı kendi kısa romanından uyarlayarak yazdığı bu soğuk savaş klasiğini carol reed yönetmiştir. graham greene, senaryosuna bir ön hazırlık olarak yazdığı kısa romanını ertesi yıl, 1950'de kitap halinde de yayımlamıştır. filmin senaryosunun yazılmasına yönetmen carol reed, orson welles ve alexander korda'nın da gayrıresmî katkıları olmuştur. carol reed aynı zamanda filmin yapımcılığını da üstlenmiştir.

başlıca rollerinde joseph cotten, alida valli, trevor howard ve orson welles'in oynadıkları filmin oscar ödülü kazanan siyah beyaz görüntüleri robert krasker'e aittir. filmin karamsar ve melankolik havasına katkısı olan en önemli etmenlerden biri de anton karas'ın film için bestelediği ve zither'i (kanuna benzer bir çalgı) ile seslendirdiği filmin unutulmaz tema müziğidir. film ekibi, sanatını kafe ve lokantalarda icra ederek hayatını kazanan bu zither virtüözünü çekimler sırasında tesadüfen bir birahanede yemek yerlerken keşfetmişlerdir.

konusu 
film ii. dünya savaşı'nın sonrasında avusturya'nın başkenti viyana'da geçer. şehir galip devletler olan i̇ngiltere, fransa, abd ve sscb tarafından kontrol edilen sektörlere bölünmüştür. savaş sona ermiş olmakla birlikte galip devletler arasındaki soğuk savaş da henüz başlamıştır. amerika'da üçüncü sınıf ucuz western romanları yazarak hayatını kazanmaya çalışan, alkolik ve beş parasız holly martins (joseph cotten), eski arkadaşı harry lime'ın (orson welles) kendisine yaptığı iş teklifini görüşmek üzere viyana'ya gelir, gelir gelmez de arkadaşının bir kamyonun altında kalarak öldüğünü ve cenaze törenin alelacele yapılacağını öğrenir. mezarı başında görünüşte samimi bir insan olan i̇ngiliz binbaşı calloway (trevor howard) ile sürekli gözyaşı döken aktris anna schmidt (alida valli) ile tanışır.

binbaşı calloway, martins'e lime'ın bir hırsız ve katil olduğunu söylediğinde önce martins buna büyük tepki gösterir. ancak günler ilerledikçe martins binbaşının haklı olduğunu, harry lime'ın da aslında ölmemiş olduğunu, polisten kaçmak için böyle bir yola başvurduğunu öğrenir. lime savaş sonrasının yıkık, yoksul ve perişan viyana'sında ilaç karaborsacılığı yaparak büyük paralar kazanmaktadır. yakalanacağını anlayınca da kendini ölmüş göstererek faaliyetlerini yer altında, yani viyana'nın kanalizasyonlarında devam ettirmeye karar vermiştir.

film hakkında notlar 
 esrarengiz harry lime rolü için önce noël coward düşünülmüştü, ancak onun yerine orson welles'in alınmasının isabetli bir seçim olduğu sonradan anlaşıldı. filmin sadece dörtte birlik bir bölümünde gözükmesine rağmen filme damgasını vuran oydu. zaten welles o sırada başka bir filmde de eşzamanlı olarak çalışıyordu ve "üçüncü adam" ın setine yetişemediği günler de oluyordu. o çekime gelemediği zaman da onun bazı sahnelerini carol reed'in yönetmen yardımcısı ve ileride james bond filmlerinden 4 tanesini yönetecek olan guy hamilton oynuyordu.
 yönetmen carol reed savaşı bire bir yaşamış biriydi, savaşta i̇ngiliz ordusu'nun belgesel film departmanında görevliydi. yazar graham greene ise sadece casusluk romanları yazmakla kalmamış, aynı zamanda kendisi de bir ara casusluk yapmıştı. carol reed yapımcı david o. selznick'in bütün ısrarlarında rağmen filmi stüdyoda değil de gerçek mekanlarda çekmeyi tercih etmişti. zaten o yıllarda viyana'da henüz savaşın izleri sokaklardan ve binalardan silinmemişti, şehrin birçok yeri hâlâ yıkıntılarla doluydu. harry lime rolü için selznick'in önerdiği noël coward yerine orson welles'in oynamasında da reed ısrar etmişti. böylece bir hafta içerisinde unutulabilecek bir film yerine dünyanın en iyi filmlerinden biri ortaya çıkmış oldu.
 yapımcı david o. selznick'in ölümü ve telif hakkının yenilenmemesi sonucunda film bir ara kamu malı haline gelmişti. telif hakkı yasalarında sonradan yapılan bazı düzenlemelerle 1996 yılında "üçüncü adam" ın telif hakları yasal sahiplerine iade edilmiştir 
 "üçüncü adam" ilk gösteriminin yapıldığı cannes film festivali'nin büyük ödülü altın palmiye'yi kazandı. ertesi yıl "en iyi i̇ngiliz filmi" dalında bafta ödülünü aldı. ayrıca filme siyah beyaz dalında "en iyi görüntü yönetimi" oscar'ı verildi (robert krasker), "en iyi yönetmen" ve "en iyi kurgu" dallarında da aynı ödüle aday gösterildi.
 1999'da çevrilişinin 50. ci yılı dolayısıyla bir restorasyondan geçirilen film i̇ngiliz film enstitüsü'nün (bfi) "en i̇yi 100 i̇ngiliz filmi" listesinde başta yer alır. amerikan film enstitüsü (afi)'nin "en i̇yi 100 film" listesinde de 57.ci sırada bulunan film imdb'nin "en i̇yi 250" film sıralamasında ise şimdilik 54.cü sırada bulunmaktadır.

ünlü "guguklu saat" repliği 
filmin en ünlü sahnelerinden birinde, lunaparktaki devasa dönme dolaba binmiş olan lime (orson welles) yukarıdan bakıldığında karıncalar gibi gözüken insanlara küçümseyerek bakar ve şu meşhur sözleri sarfeder:

i̇şlediği suçları ve cinayetleri haklı gösterebilmek için lime'ın sarfettiği bu pervasız replik graham greene'in özgün senaryosunda yer almıyordu, senaryoya orson welles tarafından ilave edilmişti.

oyuncu kadrosu

filmin müziği 
sinema eleştirmeni roger ebert'e göre "müziğinin, ana fikrine ve eylemlerine bu kadar kusursuzca uygun düştüğü başka bir sinema filmi yoktur". bu kara filmin karamsar ve melankolik havasını pekiştiren en önemli etmenlerden biri de anton karas'ın özellikle bu film için bestelediği ve zither'i ile seslendirdiği filmin unutulmaz tema müziğidir. film ekibi, sanatını kafe ve birahanelerde icra ederek hayatını kazanan bu zither virtüözünü çekimler sırasında tesadüfen 
bu birahanelerden birinde yemek yerlerken keşfetmişlerdir. türkiye'de geçmişte filmle ilgili yazılmış birçok makalede anton karas'ın çaldığı bu müzik aletinin hatalı olarak sitar olduğu yazılmıştır, oysa filmin tema müziğinde kullanılan müzik aleti sitar değir zither'dir, zither doğu avrupa'ya özgü kanuna benzer bir müzik aletidir.

filmin soundtrack albümünde yer alan parçalar şunlardır:
 main title/holly martin arrives in vienna
 harry lime's false burial
 holly encounters anna
 meeting of conspirators at the bridge holly and anna talk about harry
 holly is accused of homicide
 martins is harassed by the mob
 martins rans away
 calloway persuades martins about harry's crimes
 holly gets drunk at the casonova club
 holly brings flowers to anna and lets her know about his feelings
 holly runs after harry's shadow
 anna is arrested by the international police
 holly and harry meet at the prater's big wheel
 trap to catch harry
 harry lime's escape
 harry's funeral
 anna walks away-alone/end
 anton karas' performance at a london club
 trailer

kaynakça

dış bağlantılar 
 
 
 allmovie.com'da the third man 
 tcm.com'da the third man
 roger ebert'in eleştirisi
 criterion.com'da filmle ilgili yazı.
 viyana'da filmin çekildiği mekanlar (ayrıntılı bir araştırma)

 

 

1949 çıkışlı filmler
1940'larda psikolojik gerilim filmleri
altın palmiye ödülü kazanan filmler
anton karas'ın müziğini yaptığı filmler
british lion filmleri
carol reed'in yönettiği filmler
casus filmleri
dışavurumcu filmler
tarihî filmler
kara filmler
film ödülü sahipleri
romanı sonradan yazılmış filmler
soğuk savaş filmleri
konusu viyana'da geçen filmler
graham greene'in senaryosunu yazdığı filmler
robert krasker'in görüntülediği filmler
london film productions filmleri
birleşik krallık gizem filmleri
birleşik krallık yapımı siyah-beyaz filmler
televizyona uyarlanmış filmler
1940'larda i̇ngilizce filmler