Lozan Antlaşması

lozan antlaşması (dönemin türkçesi ile lozan sulh muâhedenâmesi), 24 temmuz 1923 tarihinde i̇sviçre'nin lozan şehrinde, türkiye büyük millet meclisi temsilcileriyle britanya i̇mparatorluğu, fransız cumhuriyeti, i̇talya krallığı, japon i̇mparatorluğu, yunanistan krallığı, romanya krallığı ve sırp, hırvat ve sloven krallığı (yugoslavya) temsilcileri tarafından, leman gölü kıyısındaki beau-rivage palace'ta imzalanmış bir barış antlaşmasıdır.

tarihçe 

1920 yazına gelindiğinde i. dünya savaşı'nın galipleri mağluplar ile hesaplaşmalarını bitirmiş, savaşı kaybeden ülkelere barış antlaşmalarının kabul ettirilmesi süreci tamamlanmıştı. i̇ttifak devletlerinden almanya'yla 28 haziran 1919'da versay'da, avusturya'yla 10 eylül 1919'da saint-germain'de, bulgaristan'la 27 kasım 1919'da neuilly'de, macaristan'la 4 haziran 1920'de trianon'da barış anlaşmaları imzalatılmıştır. osmanlı i̇mparatorluğu ile ise 10 ağustos 1920'de sevr'de fransa'nın başkenti paris'in 3 km batısındaki sevr banliyösünde bulunan seramik müzesi'nde antlaşma imzalanmıştır.

i̇tilaf devletleri, i. dünya savaşı esnasında 1916 senesinde sykes-picot projesi doğrultusunda osmanlı i̇mparatorluğu'nu bölme planları yapmışlardı. fakat 1917'de alman yanlısı yunanistan kralı'nın devrilmesi ve müttefiklerin desteği ile venizelos'un yönetime gelmesi ve yunanistan'ın i̇ngilizlerin yanında i. dünya savaşı'na girmesi, sonrasında rusya'daki bolşevik i̇htilali ve rusya'nın müttefik devletlerden ayrılması, daha sonra 1918 ocak ayında abd başkanı woodrow wilson'ın açıkladığı galip devletlerin mağlup devletlerden toprak talep etmeyeceklerine dair ilkeleri ile anadolu'nun parçalanmasına izin vermemesi, yine bu doğrultuda i̇ngilizlerin 1918 ocak ayında hindistanlıları kendi yanlarında savaşa ikna etmek için türklere, başkent i̇stanbul'a ve hilafete dokunulmayacağına dair söz vermesiyle 1.160.000 asker edinmeleri gibi gelişmeler, ayrıca 15 mayıs 1919'daki i̇zmir işgaline i̇ngiliz kabinesindeki edwin montagu, arthur balfour, lord curzon, winston churchill gibi bakanların karşı çıkması ve hindistan hükümeti'nden gelen delegasyonun paris'teki dörtlü konsey önünde müslümanların huzursuzluğunu ortaya koyduğu ciddi argümanlar anadolu'nun bölünmesi planlarının askıya alınmasına neden oldu.

diğer taraftan i. dünya savaşı'nda bulgaristan'ın selanik cephesi'nde yenilmesi ve suriye-filistin cephesi'nin çökmesi üzerine osmanlı i̇mparatorluğu savaşta mağlup olunca sadrazam talat paşa ve harbiye nazırı enver paşa hükûmeti 8 ekim 1918'de düşmüştü. mustafa kemal paşa'nın isteğiyle 14 ekim 1918'de ahmet i̇zzet paşa kabinesi kurulmuş, yeni kabinenin bahriye nazırı olan rauf orbay'ın imzaladığı mondros mütarekesi ile 30 ekim 1918'de osmanlı i̇mparatorluğu savaştan çekilmişti. savaş sonrası 18 ocak 1919'da paris barış konferansı başladı. konferansta yunan başbakan venizelos'un, i̇zmir'de yunan nüfusunun çoğunlukta olduğunu iddia ederek wilson prensipleri gereği bölgeyi ilhak talebi i̇talyanları kızdırdı. 16 mart 1919'da ise konstantinopolis ortodoks patriği, antalya'nın ortodoks yunan devletine ilhakını talep etti. bunun üzerine i̇talyanlar, i̇ngilizlerin reddetmesine rağmen, konferans kararlarını beklemeden bütün sorumluluğu üstlenerek 23 mart'ta resmî bir karar aldılar ve yunanistan'ın bölgeyi ilhak etmesini engellemek için antalya, konya ve muğla'yı işgal ettiler. ardından, zaten yugoslavya'nın bir parçası olan fiume'nin i̇talya tarafından keyfi olarak ele geçirilmesi geldi. i̇talya, adriyatik denizi'nin tamamını ele geçirme niyetindeydi. olay barış konferansı'nda harareti yükseltti. abd başkanı woodrow wilson i̇talyanları açgözlü davranmakla suçlayınca i̇talya 24 nisan 1919’da görüşmelerden ayrıldı. i̇ngiliz başbakan lloyd george ise i̇talyanları cezalandırmak, anadolu'daki i̇talyan etkisini sınırlamak, i̇talyanların i̇zmir'i de işgal etmesini önlemek ve yunan nüfusu korumak için yunan birliklerinin 5 mayıs'ta i̇zmir'e gönderilmesini teklif etti. lloyd george, i̇talyanlar işgale girdikten sonra onları bölgeden çıkarmanın zor olacağını belirtti. karar, mümkünse, i̇talyanlar 7 mayıs'ta paris'e dönmeden önce alınmalıydı. bunun üzerine fransız başbakan clemenceau ve abd başkanı wilson, 6 mayıs'ta, yunan birliklerinin i̇zmir'e çıkarılması teklifine onay verdi. karar, danışmanlarla uygun şekilde istişare edilmeden büyük bir gizlilik içinde verildi.

i̇zmir işgali, gerçekte, anadolu'daki i̇talyan etkisini sınırlamak için tasarlanmıştı fakat bu teklif, i̇ngiltere'de büyük bir infiale neden oldu. askeri ve diplomatik çevrelerde ve i̇ngiliz kabinesinde büyük endişeyle karşılandı. montagu, curzon ve balfour'dan istifa tehditleri geldi. savaş bakanı winston churchill ve genelkurmay başkanı mareşal wilson kararı sert şekilde eleştirdi: "müslüman dünyasında öylesine yoğun ve haklı bir infiale yol açacaktı ki, i̇ngiliz i̇mparatorluğu askeri olarak bunu gerçekleştirmek mümkün olsa bile, buna rıza göstermeyi göze alamazdı." i̇slam dünyasının lideri olan türkiye'yi bölmek, hindistan da dahil olmak üzere müslüman dünyayla “ebedi savaş” anlamına geliyordu. ayrıca i̇zmir işgali, bir türk-yunan savaşı demekti. i̇ngiliz dışişleri ve savaş bakanlığı işgale karşıydı.

curzon ve churchill, lloyd george'u yunan çıkartmasına izin vermemesi konusunda uyarmışlardı. i̇ngiliz kabinesi ikiye bölünmüştü. başbakanlık yunan taraftarı olsa da, savaş bakanlığı, dışişleri bakanlığı ve hindistan bakanlığı, türkiye ile dost olmaktan yanaydı. dışişleri bakanı lord curzon ve i̇ngiliz kabinesinin dehşete düşmüş diğer bakanları,  paris'teki i̇ngiliz barış delegasyonu ile görüşmeler yapmak için 18 mayıs 1919'da londra'dan paris'e geldiler.

i̇ngiliz egemenliğindeki hindistan'da ise müslümanlar, sultan'ın dünya müslümanları üzerindeki manevi liderliğinin sonunun gelebileceği ihtimâlinden mutsuzdu. hindistan'daki camiler, sıklıkla halife için dua ettiler. küçük bir azınlık açıkça osmanlı'nın yanında yer aldı ve bu yüzden hapse atıldı veya idam edildi; diğerleri, bunun oluşturduğu korku ortamı ile sessiz kaldı. 1919'da i̇tilafların, osmanlı i̇mparatorluğu'nu bölmeyi, padişahı tahttan indirmeyi ve hilâfeti kaldırmayı planladıklarına dair söylentiler hindistan'a ulaştığında, müslüman gazeteler, i̇ngilizlerden padişahı korumalarını isteyen makaleler yayınladılar ve yerel ileri gelenler hilâfet komiteleri kurdular. abd başkanı woodrow wilson'ın halifeliği korumak için söz verdiğine dair çok sayıda dilekçe i̇ngiliz makamlarına ulaştı. hilâfet ve i̇slam birliği adına kurulan hint hilâfet hareketi adı altındaki oluşum kısa sürede büyüdü. i̇ngiliz murahhas heyetleri, görünüşte önemsiz bir mesele gibi görünen halifeliğin kaldırılmasının, aniden hindistan'da başlıca sorun hâline gelmesiyle alarma geçti.

i̇ngiliz istihbarat subayı yarbay smith, 13 mayıs 1919'da şöyle bir rapor sundu: "eğer yunanlar tarafından bir işgal yapılacaksa bu, ancak, her şeyden önce, fransız veya i̇ngiliz kuvvetleri tarafından bölgenin kontrolü ve polisliğinin üstlenilmesi ile yönetimin kontrol altına alınması ve daha sonra geri çekilen birliklerin yerini aşamalı olarak yunan birliklerine devretmesiyle gerçekleştirilebilir." i̇tilâfların vesayeti ve koruması altında bir yunan çıkartması ve işgali gerçekleşmesi planlanıyordu. böylece herhangi bir türk-yunan çatışmasının önüne geçilecekti. fakat bu yapılmadı ve böylece i̇zmir'deki yunan varlığı son derece elverişsiz koşullar altında başlayıp anadolu'da bir türk direnişi oluşmasına sebep oldu. yunanların bu işgaliyle bütün türkiye ayağa kalktı: “başka milletlere katlanabilirdik ama yunanlara asla.” mustafa kemal'in bir kurtarıcı olmasını sağlayan şeyin, i̇ngilizlerin yaptığı bu yanlış hareket olduğunda şüphe yoktur. i̇zmir gerçekten i̇ngiliz veya fransız birlikleri tarafından işgal edilmiş olsaydı mustafa kemal asla böyle bir etkiye sahip olamayacaktı. şimdi ise yalnızca kabaran öfke dalgalarını güçlü bir ırmağın kanalına yönlendirmesi yeterliydi. türkler, güçlü ve muzaffer bir i̇ngiliz ordusunun yasadışı işgaline bile dayanabilirdi ama eski bir tebaa olan yunanlar tarafından yapılan işgal, neredeyse kabul edilemez bir rezaletti. yunan istilası, i̇stanbul'un her yerinde kitlesel gösteriler ve ayaklanmalar meydana getirdi. i̇zmir işgali, düşman süngü çemberi içinde yarı koma halindeki harap, morali bozuk bir milleti öfkeli bir uyanıklık durumuna sokmuştu.

daha sonra ise i̇ngilizlerin; i̇talya ve fransa'yı tamamen bölgeden uzaklaştırarak anadolu'nun parçalanmasını engellemek ve rus yayılmacılığına karşı önlem almak için ermenistan, türkiye, i̇stanbul ve boğazlar boyunca bölge üzerinde bir amerikan mandası teklif etmesi ve abd'nin bunu değerlendirme sürecinin uzaması sonucu osmanlı i̇mparatorluğu ile yapılacak sulh antlaşmasının imzalanması epey gecikmişti. i̇ngiliz kabinesi, lord curzon'un önerisi üzerine, 19 mayıs 1919'daki kabine toplantısında tüm türkiye üzerinde bir abd mandası teklif edilmesine karar verdi. bu teklif, antlaşmanın 6 ay gecikmesine neden oldu. bu süre mustafa kemal paşa'nın anadolu'da gerçek bir milli direniş oluşturabilmesi ve i̇stanbul hükûmetini devirebilmesi için tam da ihtiyacı olan süreydi.

fransız başbakan clemenceau ve abd başkanı wilson ile 21 mayıs 1919'da görüşen i̇ngiliz başbakan lloyd george, lord curzon'un isteği üzerine i̇stanbul ve boğazlar, ermenistan ve tüm anadolu üzerinde bir abd mandası teklif etti. ermenistan, i̇stanbul ve i̇zmir hariç tüm anadolu'nun amerikan mandası altında türklere bırakılacağını vurguladı. abd eğer anadolu mandası almazsa türklerin anadolu'da yalnız bırakılması gerektiğini savundu. karara sinirlenen fransa başbakanı clemenceau, “bu, lord curzon'un işi olmalı. fransa'yı türkiye'den kesin olarak dışlıyorsunuz. kaldı ki fransa, avrupa'da, türkiye ile iktisadi ve mali bağları en fazla olan memlekettir” dedi.

27 haziran 1919'da paris konferans heyeti, i̇ngilizlerin teklifi ile, amerika birleşik devletleri hükûmeti türkiye'nin herhangi bir bölgesi için manda alıp almayacağına karar verene kadar, türkiye ile barış antlaşması'nın askıya alınmasına karar verdi. böylece lord curzon, türkiye ile ilgili barış müzakerelerinin 12 şubat 1920'de başlayan londra konferansı'na kadar ertelenmesini sağladı. halbuki "çok erken yapılacak bir barış", türk-yunan çatışmasını önlemek için tek çareydi. aynı zamanda yunan başbakan venizelos, yunanistan'ın anadolu'daki varlığını çok uzun süre finanse edemeyecek olması nedeniyle zamanın kısıtlı olduğunu düşünüyordu. zaman venizelos'un aleyhine ve mustafa kemal'in lehine işliyordu. sonuçta 1912 yılından beri savaşlar sürüyordu. çözüm ne kadar uzatılırsa yunanistan gibi küçük bir ülke için finansal zorluk o ölçüde artacaktı.

diğer taraftan lord curzon, i̇ngiliz kabinesine daha önce verdiği memorandumda, türkiye üzerinde bir abd mandası teklif edilse bile abd'nin bu öneriyi kabul etmesinin pek mümkün görünmediğini kendisi de belirtmişti. abd başkanı wilson, abd'nin bölgede bir manda almak için en isteksiz konumda olduğunu söylemişti. yine lord curzon, türklerle imzalanacak kapsamlı bir antlaşmanın geciktirilmesinin de büyük bir hata olacağını söylemişti. paris barış konferansı'ndaki dört aylık ihmal zaten durumda ciddi bir bozulmaya yol açmıştı. nisan 1919'da curzon, gecikme sebebiyle neredeyse çıldırmıştı, “i̇slam'ın kurtarılması için zaman veriliyor.” fransızların, bolşeviklere karşı, ukrayna ve kırım'daki yenilgisi, i̇ngilizlerin kafkasya ve hazar'dan çekilmesi, i̇zmir'deki pozisyon ve i̇ngilizlere karşı türk hakimiyetini yeniden tesis etmek için çıkan mısır'daki isyan; türkiye'de ortaya çıkabilecek ciddi bir krizle baş edilmesinden korkulmasına neden olmaktaydı. bu nedenlerle curzon, 19 mayıs'a kadar, "türklerin işini bitirdiğini varsaymanın tehlikeli olduğu ve kapsamlı bir antlaşmayı geciktirmenin aptallık olacağı" görüşünü savunuyordu ve anadolu'da herhangi bir mandaya karşıydı. curzon, ayrıca, 19 mayıs'a kadar boğazlar ve i̇stanbul'da da tek bir güç yerine uluslararası bir komisyon kurulmasını istiyordu. “genel olarak bakıldığında, kendisine teklif edilse bile amerika'nın i̇stanbul'da bir mandayı kabul etmesi pek olası görünmüyor. türk'ü başkent i̇stanbul'da tutmanın dışında, tek olası alternatif, bir tür uluslararası otoritedir.” fakat curzon, 19 mayıs'ta boğazlar ve i̇stanbul'da uluslararası bir komisyon yerine sadece amerikan mandasını savundu.jane priestland, 2005, records of syria: 1918-1973, archive editions, volume 1: 1918-1920, ss. 471-479ronaldshay, the life of lord curzon vol-iii, (george nathaniel marquess curzon of kedleston), 1928, london, s. 264-5

lord curzon'un bölgede abd mandası önerisi üzerine antlaşmanın imzalanmasının aylarca ertelenmesi sonucu i̇stanbul hükümeti'nin ülke içindeki kontrolü çok hızlı bir şekilde azalırken anadolu süratle milliyetçilerin kontrolü altına girmeye başladı. milliyetçi hareketi ortaya çıkaran şey i̇zmir'in işgal kararıydı. i̇zmir işgali, mustafa kemal için bir talihti. lord curzon'un da tahmin ettiği gibi, tüm türkiye ayağa kalkmak için hazırdı ve gecikmenin her anı türklerin lehineydi. bernard lewis şöyle dedi: “her şey hazırdı, sadece lider bekleniyordu.” mustafa kemal'in anadolu'ya gitmesini sağlayan ise asayişi yeniden temin etmek için samsun'a bir subay gönderilmesinde ısrar eden i̇ngilizlerdi. yunanların i̇zmir'e ayak basmasının ertesi günü, i̇ngilizlerden aldığı bir vize ile i̇stanbul'dan ayrılan mustafa kemal, tüm anadolu'ya geniş yetkilerle atanmıştı.

fakat abd'nin kararından önce i̇tilâf, amerikan başkanlık kampanyasının sonuçlarını ve amerikan senatosunun kararını beklemek zorundaydılar. bu gecikme, türkiye ile hızlı bir barışın sonuçlanmasına yeni engeller ekledi. curzon'un sekreteri, türkiye'de erken bir barış olasılığının en düşük düzeyde olduğunu vurguladı. abd'nin bölgede incelemeler yapmak üzere gönderdiği, sivas kongresi'nde de gözlemci olarak bulunan ve mustafa kemal ile görüşen general harbord, raporunda, türklerin amacının tercihen amerikan mandası altında i̇mparatorluğun toprak bütünlüğünü korumak olduğunu ifade ediyordu. mustafa kemal, amerikan hükûmetinden ülkenin koşullarını araştırmak için bir komisyon gönderilmesini istedi. fakat washington'daki senato, türkiye üzerinde bir manda ile hiç ilgilenmedi. değerlendirme sürecinin sonunda abd başkanı woodrow wilson, bölgede bir manda almak yerine sadece türk-ermeni sınırını çizmek üzere hakem olmakla yetindi.

anadolu'daki türk milliyetçiliğinde böylesine önemli bir büyüme meydana gelirken abd'nin kararını beklemek, i̇ngiliz diplomasisindeki büyük bir gaf olduğunu kanıtladı. curzon'un 19 mayıs 1919'da türk hükûmeti ile yapılacak olan antlaşmanın imzalanmasını geciktirmesi mustafa kemal için harika bir fırsata dönüştü. gecikmenin her anında mustafa kemal daha da güçleniyordu. bu dönemde anadolu'da artan türk direnişi, paris'teki barış şartları için giderek daha ciddi bir tehdit oluşturuyordu. i̇stanbul'daki i̇ngiliz yüksek komisyonundan gelen ciddi raporların ise londra'daki dışişleri bakanı lord curzon tarafından genellikle göz ardı edilmesi, türkiye ile başarılı bir barış için iyiye işaret değildi. bunun yerine curzon, en doğru tercihin mustafa kemal'in başında olduğu yeni bir türkiye'nin ortaya çıkmasına izin vermek olabileceği sonucuna varıyordu. fakat lloyd george'u ikna edemedi. lloyd george, barışı kendi istediği gibi yönetmeye kararlıydı. mümkün olan her yerde curzon'u görmezden geldi. curzon'un sürekli bir çatışma içinde olduğu lloyd george'un farklı fikirleri vardı. ancak lloyd george, ortadoğu'da ve türkiye'de olup bitenlerden habersizdi.

versay antlaşmasını müzakere eden lloyd george, avrupa ve rusya'daki işlerin kontrolünü büyük ölçüde elinde tutarken curzon ise dünyanın geri kalanı ve türkiye ile ilgileniyordu. curzon, benzersiz bir asya tecrübesine sahip bir dışişleri bakanıydı. türkiye hakkında paris barış konferansı'ndaki herkesten daha çok bilgiye sahipti ve türkiye'deki tüm gelişmeleri küçük ayrıntılarına kadar takip ediyordu. curzon, türkiye için hafif barış şartlarını savundu, fakat lloyd george ile uğraşmak zorunda kaldı.

diğer taraftan, i̇ngiliz dışişleri bakanı lord curzon, merkez-i hilafet ve türkiye'nin başkenti olan i̇stanbul'un türklerden alınmasını ve yeni türkiye'nin asya merkezli bir devlet olmasını isteyerek başkentin anadolu'da bir yere taşınmasında ısrar ediyordu. anadolu'nun dağlık bölgelerinde güvenli bir şekilde kurulmuş bir türk başkentiyle, “i̇stanbul nüfusunun yalnızca yüzde kırkını oluşturan” türklerin çoğu, boğazlar boyunca yeni yuvalar aramaya sevk edilmeliydi. curzon'a göre yeni başkent bursa, konya veya ankara olabilirdi. çünkü i̇stanbul siyasi gücün sembolüydü. türklerin i̇stanbul'daki varlığı, hakimiyetlerinin dışarıya yönelik belirgin ve görünür bir işaretiydi. i̇stanbul'daki sultan, halife olarak i̇ngiliz i̇mparatorluğundaki müslüman nüfus için tek gerçek ve gizli tehdit olan panislamizm anlayışının temsilcisiydi ve i̇ngiliz egemenliğindeki hindistan'da büyük bir prestije sahipti. curzon şöyle dedi: “sultan i̇stanbul'da kaldığı sürece, i̇slam dünyası onu hiçbir zaman gerçekten mağlup ettiğimize inanmayacak ve derhal bizim için hem gelecekteki reaksiyonların hem de tüm sorunların merkezi haline gelecektir. konstantinopolis'in geleceğini hindistan açısından değil, tüm dünyanın geleceği açısından çözmeye çalışmalıyız.” dünyadaki tüm müslümanlar tarafından, savaşta tamamen mağlup olan türkiye'nin, artık i̇slam'ın muzaffer ordusu olarak görülemeyeceğinin anlaşılması için bu yapılmalıydı. böylece türkiye'nin i̇slam dünyasındaki itibarı yok edilecekti. curzon ayrıca şöyle dedi: “i̇stanbul, türkiye'nin avrupa'daki bir ileri karakoludur. orada oldukları sürece, balkanlar'da ve tüm komşuları arasında sürekli olarak oyun kurucu oldular. bu, türk'ü, kendisini bir süper güç olarak görmeye teşvik etti. onu, bir gücü diğerine karşı kullanabilecek bir konuma getirdi.” başkentin taşınması, tek büyük müslüman güç olan türkiye'nin i̇slam dünyası üzerindeki yüksek prestijini ortadan kaldıracak, nüfusu türk olmayan bölgelerin türk i̇mparatorluğu'ndan kolaylıkla kopartılmasını sağlayacak ve ayrıca türk'ün avrupa'daki nüfuzunu elinden alacaktı. yahut başkent taşınırken, halife olan sultan, bir 'vatikan' usulü, saltanatı elinden alınarak sadece halife sıfatıyla sembolik olarak boğazlar'da kalmaya devam edebilirdi.

hilafeti, dünyadaki en büyük müslüman gücüne sahip olan i̇ngiliz siyaseti için gerçek bir tehdit olarak gören curzon, türkiye'nin asla parçalanmaması gerektiğini savunarak bunun yerine i̇slam dünyası üzerindeki nüfuzundan ve iddialarından vazgeçmiş, kendi içine kapanık ve böylece i̇ngiltere için bir daha asla sorun haline gelemeyecek bir türkiye istiyordu. türkiye anadolu'ya sıkıştırılmalı, saf asyatik bir ülke olmalı ancak bölünmemeliydi. curzon'un hedefleri, türkiye'yi, i̇ngiltere'nin ortadoğu ve hindistan'daki emperyal güvenliğine ölümcül bir tehdit olmaktan çıkarmak, türkiye'nin i̇slami bir güç olarak görünmesini engellemek ve onu i̇slam dünyasının gözünden düşürmekti. curzon'un endişesi, i̇slam dünyasının lideri olan türkiye'nin tüm müslümanları i̇ngiltere'ye karşı bir araya getirebilme tehlikesiydi. fakat saltanat ve hilâfetin kaldırılıp başkentin anadolu'ya taşınmasına, ülkenin parçalanması da ilâve edilmemeliydi. lord curzon, bu tür değişikliklerin müslümanların radikal duygularını alevlendireceğinden endişeleniyordu. böylece türklerde milliyetçilik duygusunun patlamasının önüne geçilecekti. lord curzon, 'türklere iyi bir dönüş yapmak isteyen son adam' olmakla birlikte, anadolu'da barış istediğini söyledi: “yunanlar içeride yürüyorsa bu imkansız bir hedef.” i̇ngiliz i̇mparatorluğunun eski hindistan genel valisi olan curzon, ayrıca, hindistan'daki 70.000.000 müslüman ile afganistan, mısır ve arabistan'daki diğer müslümanlardan endişeleniyordu. i̇ngiliz çıkarları gereği işgallere son vermek ve anadolu'yu türklere bırakmak şarttı. yunanistan trakya'ya karşılık olarak anadolu'yu tahliye etmeliydi. i̇zmir işgali yanlış bir karardı. fransızlar ve i̇talyanlar da bölgeyi boşaltmalıydılar. ancak bu yeni türkiye; arabistan, irak, suriye, filistin ve ermenistan ile ilişiğini kesmeli ve onlardan ayrıştırılmalıydı. türk'ün, iki kutsal şehir olan mekke ile i̇stanbul'u kaybetmesi ve diğer milletler üzerindeki hakimiyetinin elinden alınması yeteri kadar sert bir darbe olacaktı. yine zaferin bir sembolü olarak ayasofya türklerden alınmalı ve dini kullanımı olmayan uluslararası bir anıt haline getirilmeliydi. curzon, i. dünya savaşı'ndan sonra, almanya ve avusturya-macaristan'da olduğu gibi türkiye'de de cumhuriyetin ilan edilmesi gerektiği fikrindeydi. böylece imparatorluk yıkılacak ve türkiye pan-islamcı, pan-turancı veya yayılmacı bir politikadan vazgeçerek bir ulus-devlet haline gelecekti.
i̇ngiliz ile fransız murahhas heyetleri, abd'nin bölgede herhangi bir manda yönetimi üstlenmemesi sonrası yapılan 22 aralık 1919'daki ikili görüşmelerde, başkentin i̇stanbul'dan anadolu'ya taşınması üzerinde anlaşmaya vardılar. i̇talyanların ve yunanların çekilmeleri ile anadolu, herhangi bir manda yönetimi olmadan türklerin eline bırakılacaktı. toplantıda, boğazlar'da kurulacak uluslararası komisyonun detayları belirlendi. ayasofya için ise, dini ibadet amacıyla kullanılmaması gereken eski bir anıt olması kararlaştırıldı.

i̇ngiliz kabinesi, hindistan'dan sorumlu bakan edwin montagu'nun da etkisiyle, hilafete ve başkent i̇stanbul'a dokunulmayacağına dair ocak 1918'de hint müslümanlarına verilen söz nedeniyle i̇slam dünyasının tepkisini çekebileceğini, askerî masrafların artacağını ve sultan'ı i̇stanbul'da gözetim altında tutmanın i̇ngiliz politikası için daha doğru olacağını öne sürerek başkentin taşınması kararını 6 ocak 1920'de oy çokluğu ile veto etti. yine de başkentin taşınması kararı alınırsa bursa, ankara veya konya şehirlerinden biri sultan'ın ikamet edeceği başkent yapılacaktı. derin bir şok geçiren curzon, “bu, avrupa'nın yaklaşık beş asırdır beklediği ve belki bir daha asla tekrarlanmayabilecek bir fırsat” dedi ve i̇stanbul'daki bir hükûmetin doğru hesaplanmış bir karar olmadığını, üretildiği zaman sürprizlere sebep olacağını ima etti. çılgına dönen curzon, protestosunu kabinedeki tüm bakanlara dağıttı.

ryan ve meslektaşı forbes adam da, curzon'u desteklediler: “özellikle hindistan'daki müslüman huzursuzluğunun ve orta asya'daki bolşevik saldırı tehlikesinin, dengeyi, sultan ve hükûmetini, bir tür uluslararası kontrol altında, i̇stanbul'da tutma lehine çevirdiği anlaşılmaktadır. fakat bu kararın yol açtığı başlıca dezavantaj şudur ki: pan-i̇slamizm ve pan-turanizm güçlerinin i̇ngiltere için taşıdığı tehlike, türkiye'nin prestijinin korunmasına bağlıdır. türkiye'nin prestiji, sultan olan bir halifenin, i̇stanbul'da durmasına bağlıdır. i̇stanbul, bir imparatorluk şehridir ve türk-i̇slam gücünün avrupa'ya karşı zaferinin sembolüdür. sultan ve hükûmeti i̇stanbul'da durduğu sürece her iki fikir yaşamaya devam edecek ve uzun vadede i̇ngiliz i̇mparatorluğu için yakın doğu'da sorunlar artarak çoğalacaktır.” amiral de robeck: “türk meclisi'nin  anadolu'da toplanması halinde, görkemli unvanları, akdetmeyi uygun gördüğü herhangi bir antlaşmanın ilk iki sayfasını dolduran türk i̇mparatoru, şüpheli bir hilâfet ile küçük bir eyalet hükümdarı statüsüne indirilecektir.”

abd'nin bölgede bir manda yönetimi üstlenmeyeceği anlaşılınca 12 şubat 1920'deki londra konferansı'nda barış müzakereleri yeniden başladı. türklerin konstantinopolis'i elinde tutmasına ve boğazlar'ın bir uluslararası komisyon tarafından yönetilmesine karar verildi. venizelos i̇zmir'i ilhak etmek istese de curzon, 'türk özerk egemenliğini' önerdi. i̇talyanlar ise anadolu'daki varlıklarının çok maliyetli bir girişim olduğunu kendileri de anlamışlardı. i̇talya'nın yaşadığı ekonomik ve sosyal kriz, barışın önemini vurguladı. i̇talyan toplumu hala derin bir kriz yaşıyordu. neredeyse tüm i̇talyan işçileri greve gitmiş, trenleri, posta hizmetlerini, endüstriyel ve tarımsal üretimi durdurmuştu. i̇ngilizler ve fransızlar, i̇talya'nın anadolu'yu tamamen tahliye etmesini istediler. fakat i̇talya, anadolu'yu boşaltmak için, i̇ngilizlerin ve fransızların kendisine suriye ve irak mandaları karşılığı tazminat vermelerini istedi. bu nedenle i̇ngilizler ve fransızlar, 1915 londra paktı'nda i̇talyanlara bırakılması öngörülen fakat sevr'de verilmeyen güneybatı anadolu'da sadece i̇talyan şirketlerinin faaliyet yürüteceğini i̇talyanlara garanti ederek türkiye'deki tüm i̇talyan askerlerinin çekilmesini ve işgalin sonlandırılmasını talep ettiler. aynı şekilde kilikya bölgesinde de fransız ekonomik çıkarları tanınırken, hem i̇talya hem de fransa sevr antlaşması'nın yürürlüğe girmesi durumunda anadolu'daki ve etki alanlarındaki tüm askerlerini çekmeyi ve anadolu'yu türklere bırakmayı kabul ettiler.

mart 1920'de londra'ya giden yunan başbakan venizelos, burada yunanistan'a karşı olumsuz bir hava ile karşılaştı. winston churchill, mareşal wilson ve lord curzon anadolu'daki yunan varlığına ilişkin taban tabana zıt görüşlerini yunanistan başbakanı'na iletti. mareşal wilson, 19 mart 1920'de venizelos ile yaptığı görüşmeye dair günlüğüne şöyle yazdı: "ne insan ne de para olarak, ne trakya'da ne de i̇zmir'de yunanlara yardım etmeyeceğimizi venizelos'a açıkça belirttik. ona ülkesini mahvedeceğini, türkiye ve bulgaristan ile yıllarca savaşacağını, insanî ve malî kaybının yunanistan için çok fazla olacağını söyledik." churchill de, venizelos'a, i̇ngiltere'nin ne trakya'da ne de anadolu'da yunan birliklerine yardım edemeyeceğini, yardımın sadece cephane ve mühimmat şeklinde olacağını açıkça belirtti. venizelos ise, kemalist güçlerin tehlikesini ana hatlarıyla belirtti ve saldırı için izin istedi. saldırıdan sonra venizelos, yunan birliklerinin tekrar pozisyonlarına çekilebileceklerini söyledi. fakat bu önerisi i̇ngilizler tarafından reddedildi. aynı zamanda venizelos i̇tilâf tarafından yerine getirilmesi gereken bir görev olan türk terhisinin yavaşlığından şikayetçiydi: "toplam 300.000 kişilik bir kuvvetin yakında savaş durumuna gelmesi muhtemeldir ve 'olacak' dedi. böyle bir orduya yetecek miktarda malzeme ve mühimmat ellerinde var."

diğer taraftan lord curzon, öngörüsünde haklı çıktı. 11 mart 1920'de curzon, lordlar kamarasında, 'i̇stanbul'da hiçe sayıldıkları bir duruma daha fazla boyun eğemeyeceklerini' ilan etti. 16 mart 1920'de işgal gerçekleşti. mustafa kemal paşa, kasım 1919'da yeni meclisin bursa'da açılmasını istemişti, böylece başkent pratik olarak bursa'ya devredilmiş olacaktı. ancak i̇stanbul hükûmeti, meclis-i mebusan'ın i̇stanbul'da toplanması kararını alınca 18 aralık 1919'da yapılan seçimler sonucu meclis 12 ocak 1920’de i̇stanbul'da açılmıştı. böylece 28 ocak 1920'deki misak-ı milli kararları sonrası yapılan 16 mart 1920'de i̇stanbul'un işgali ile yeni meclis 23 nisan 1920'de ankara'da açılmış ve yunanistan'ın karşısında millî bir hareket çoktan şekillenmişti. önce i̇zmir'in i̇ngiliz birlikleri yerine doğrudan yunan birlikleri tarafından işgali, sonra barış antlaşmasının imzalanmasındaki gecikme ve son olarak da i̇stanbul'un işgali ile mustafa kemal, türkiye'de iktidara gelmişti. i̇ngilizler üçüncü defa mustafa kemal'e büyük bir siyasi bağışta bulunmuşlardı. müzakerelerdeki gecikme tamamen venizelos'un aleyhine ve mustafa kemal'in lehine olmuştu.

18 nisan 1920'deki san remo konferansı'nda ise david lloyd george ve elefterios venizelos önderliğinde sevr'in taslağı hazırlandı. yunan başbakan venizelos, antlaşmayı türklere kabul ettireceğini taahhüt etti.

fransız cephesinde ise başbakan georges clemenceau, yunan ilerleyişine tepki göstererek yunan birliklerinin i̇zmir'e çıkarma emrine meydan okudu. fransız siyaseti, clemenceau hükûmetinin düşmesinden ve alexandre millerand'ın başbakanlığı üstlenmesinden sonra daha fazla türk yanlısı hale geldi. haziran 1920'de, antlaşma imzalanmadan önce, fransız dışişleri bakanlığı genel sekreteri, paris'teki i̇ngiliz büyükelçisine, anadolu'daki yunan varlığından rahatsız olan fransız ulusal meclisi'nin imzalanacak barış anlaşmasını onaylayıp onaylayamayacağından şüphe duyduğunu vurguladı. fransızlar türklerin anadolu'ya silah taşımasına göz yummaya başlamışlardı. yunanlarla çekişme halinde olan i̇talyanlar, daha baştan beri türkleri tutmakta ve birliklerini çekmeye hazırlandıkları şu sırada türklere silah satmaktaydılar. i̇ngilizlere gelince, onlar da en baştan beri türklerin silahsızlandırılmasına pek önem vermemişlerdi. türklerin silahlanması böylece sürüp gidiyordu. şubat 1920'nin başlarında türkler, müttefiklerin ateşkes hükümlerine göre tüfek, silah ve cephane bulundurdukları gelibolu'daki kışlaya saldırdığında lord curzon, gelibolu olayından sonra yunanistan'dan mevcut askeri konumlarını korumalarını istemişti. bu sırada versay merkezli müttefik devletler yüksek savaş konseyi'nin, yakın doğu'da, emrinde, yunanlar dışında başka bir askerî gücü bulunmuyordu.

ankara'da tbmm'nin sevr antlaşmasına tepkisi çok sert oldu. ankara i̇stiklâl mahkemesinin 1 numaralı kararı ile anlaşmaya imza koyan 3 kişiyi ve sadrazam damat ferit paşa'yı idama mahkûm etti ve vatan haini ilan etti. fakat öte yandan antlaşmanın imzalanmasından sadece 2 ay sonra ekim 1920'de yeni yunan kralı aleksandros bir maymun ısırığı sonucu aniden öldü ve yunanistan'da seçimlere gidildi. kasım 1920'de yapılan seçimlerde "yunanistan'ın kurtarıcısı" ilân edilen i̇ngiliz dostu başbakan venizelos 369 sandalyeden sadece 118'ini aldı. kendisi milletvekili bile seçilemedi ve venizelos hükûmeti düştü. 17 kasım'da venizelos, aktif siyasetten emekli olduğunu açıkladı ve fransa'ya gitti.  i̇ngilizlerin 1917'de devirip sürgüne gönderdiği ve aynı zamanda müttefiklerin, özellikle de fransızların baş düşmanı olan eski kral i. konstantin'in, dimitrios gounaris liderliğindeki yeni hükûmet tarafından yapılan referandumda %99 oy alarak tahtına geri dönüşü ile kriz doruk noktasına ulaştı. alman imparatoru'nun damadı olan kral konstantin, i. dünya savaşı sırasında i̇ttifak devletlerini desteklemekle suçlanıyordu.

i̇ngiltere, fransa ve i̇talya; tahtına geri dönen konstantin'i devlet başkanı olarak tanımayı reddettiler. bu ani değişim sonucu yunanistan bir anda kendisini uluslararası sahnede izole buldu. müttefikler, yunanistan'a yapılan tüm desteklerini ve yapılması planlanan 850.000.000 altın frank tutarındaki krediyi kestiler. bu sırada bütçesinin yaklaşık 3'te 2'sini müttefik devletlerin sağladığı krediye borçlu olan yunanistan, uygulanan ambargo sonucu birdenbire askeri ve ekonomik olarak zayıflamaya başladı.

bu hadise, i̇tilafı bir arada tutan zayıf bağları kırdı. fransızlar artık yunanistan'a hiçbir şey borçlu olmayacaklarını ve bu fırsatı türk yanlısı bir politika izlemek için kullanabileceklerini hissettiler. böyle bir politika sevr'in revize edilmesini içeriyordu. i̇talyanlar da benzer şekilde özgürleşmiş hissettiler. birçok i̇ngiliz politikacı, sevr'in revizyonunun artık gerekli olduğu konusunda hemfikirdi. özellikle de i̇ngiliz dışişleri, hindistan ve savaş bakanlıklarındaki üst düzey kişiler, yunanistan'daki hükûmet değişikliğini, i̇ngiltere'yi istikrarsız bir güce tehlikeli bir bağımlılıktan kurtarmak için ileri görüşlü bir fırsat olarak karşıladılar. birçoğu her zaman türkiye ile daha yumuşak bir anlaşmayı savunmuş ve i̇ngiltere'nin, aksi takdirde, müslüman tebaasını yabancılaştıracağından ve bu durumun i̇slam dünyasında genişleyen i̇ngiliz i̇mparatorluğunun temelini baltalayacağından endişelenmişti. sadece i̇ngiliz başbakan lloyd george, diplomatik düzeyde de olsa yunanistan'ı desteklemeye devam etti. muhafazakar parti lideri bonar law, bu ani değişiklik üzerine "türklere karşı eski korumacı sevgisine geri dönerken" savaş bakanı churchill'e göre ise "antlaşmanın yararına yapıldığı yunanistan" ortadan kaybolmuştu ve bir an önce türklerle anlaşılması gerekiyordu: “geçmişte baktığımız zaman, rusya düşmanımızken türk dostumuzdu. türkiye düşmanımız iken rusya dostumuzdu. şimdi ise elimizde sadece alman yanlısı bir yunanistan var. ve biz dünyanın en büyük müslüman gücüyüz.” hindistan'dan sorumlu bakan edwin montagu, i̇slam dünyasından ve hilâfet savunucularından gelen yoğun baskılar sebebiyle trakya'nın bile türkiye'ye geri verilmesi gerektiğini savunuyordu. dışişleri bakanı lord curzon ise, türklerin yunanları i̇zmir'de yenmesine izin vermeleri gerektiğini ve sonra da türkler tarafından başarılmış gerçeğe boyun eğmeleri gerektiğini söylüyordu. böylece olanlardan i̇ngilizlerin hiçbir sorumluluğu kalmayacak şekilde türkler galip getirilmiş olacaktı. kasım 1920'ye gelindiğinde, sevr'in, lloyd george'dan başka hiçbir siyasi destekçisi kalmamıştı. winston churchill 16 aralık 1920'de şöyle dedi: “lord curzon'un önerdiği şey, bizi i̇zmir'de bir türk zaferiyle karşı karşıya bırakacak ve türklerle olan pazarlık gücümüzün büyük bir bölümünü yok edecek.”

winston churchill: “yunanistan seçimlerinin sonuçlarını açıklayan telgraf geldiğinde ben tesadüfen kabine odasında başbakan lloyd george ile birlikteydim. şok geçiriyordu ve büyük savaş sırasında yaşananları göz önünde bulundurarak dedi ki: "artık yunanistan'ı destekleyen sadece ben kaldım." tek bir ana gemi olan goeben'in kaçışının, avrupa'nın güneydoğusuna ve anadolu'ya hesapsız bir yıkım getirdiğini daha önce görmüştük. bu maymunun ısırığından çeyrek milyon insanın öldüğünü söylemek belki de abartı olmaz. konstantin'in dönüşü, i̇tilaf'ın yunanistan'a olan tüm bağlılıklarını sona erdirdi ve tüm yasal yükümlülükleri iptal etti. artık i̇tilaf için türk karşıtı bir politika izlemeye gerek yoktu. yeni yunan hükûmeti, tüm venizelist bürokratları her türlü kamu istihdamından kovmakla meşguldü. bundan böyle, kendi içinde parçalanan yunanistan, tehlikeleriyle tek başına yüzleşecekti. şimdi, i̇ngiliz desteğinden yoksun, i̇talyan rekabeti ve fransız düşmanlığı ile karşı karşıya kalan konstantin, şaşırtıcı bir şekilde anadolu'yu tahliye etmek yerine venizelos'tan daha yayılmacı bir ruh haline büründü.”

tüm müttefik desteğini kaybeden ve küçük asya harekâtında tamamen yalnız kalan yunanistan'da aynı zamanda, konstantin'in dönüşü ile ordudaki i. dünya savaşı ve anadolu'daki ilerlemeden sorumlu olan tecrübeli pek çok venizelist kumandanlar görevden alınırken, yerlerine daha önce ordudan atılmış olan yaklaşık 1500 tecrübesiz subay ataması yapıldı. başkumandan leonidas paraskevopulos'un yerine de konstantin'e çok yakın bir kişi olan general anastasios papulas getirildi. bir yandan yunan ordusu kralcılar ve venizelistler olarak içinden bölünürken diğer yandan i̇talya ile fransa ise kesin bir dış politika değişikliğine gittiler ve yunanistan'a karşı açık şekilde türkiye'yi destekleme kararı alarak derhal sevr antlaşmasının gözden geçirilmesinde ısrar ettiler.

fransızların talep ettiği şey, eski düşman konstantin'in dönüşü üzerine yeni rejimi kınamak ve yunanistan'a müttefik desteğini geri çekmek için ortak bir bildiriydi. fransa cumhurbaşkanı alexandre millerand, türklere karşı politikayı değiştirmenin zamanının geldiğini fark etti ve i̇talya dışişleri bakanı kont carlo sforza'yı kendisini ziyaret etmeye davet etti. 28 kasım 1920'de sforza, elysée'de millerand ile buluşmak için roma'dan ayrıldı. söyleşi, türk sorunu üzerine odaklandı. millerand, bölgeyi istikrara kavuşturmak için gelecekte yunanistan'a güvenmenin imkansız olduğunu söyledi. sonuçta, müttefiklerin askerî müdahale şansı yoktu. geriye tek çözüm kalıyordu, 'türklere destek vermek!'. sforza, açık şekilde millerand ile anlaştı.

yunan kralı konstantin'in tahtına geri dönüşü sonrası 24 ocak 1921'de, paris'te bir i̇tilâf toplantısı düzenlendi. fransa başbakanı ve dışişleri bakanı aristide briand toplantıda konstantin'in yunanistan'a dönüşünden sonra i̇tilâfların artık kararlarını yeniden gözden geçirmek zorunda olduklarını vurguladı. briand, sevr'in revizyonu için yunanistan'a baskı yapmaya hazır olduğunu söyledi. fransız kamuoyu, konstantin yönetimindeki yunan hükümeti'ni reddetme konusunda hemfikirdi. i̇talya dışişleri bakanı sforza, briand'ın görüşlerini tamamen tasdik etti. lloyd george, hâlâ bir şekilde yunan çıkarlarından yanaydı. lord curzon ise venizelos döneminde alınan i̇tilaf kredilerinin neredeyse tükenmek üzere olduğunu ve konstantin'in herhangi bir yeni kredi alamadığını hatırlattı. yunan ekonomisi ciddi şekilde bozulmaya başlamıştı. er ya da geç, en fazla birkaç ay içerisinde bir mali çöküş kaçınılmazdı. kalıcı barış için her siyasi görüşün onayını almak önemliydi. curzon, sevr'de revizyona gidilmesini teklif etti. curzon; i̇stanbul ve ankara'dan gelen türklerin, yunanların ve i̇tilaf devletleri temsilcilerinin katılacağı bir konferans yapılmasını önerdi. böylece lord curzon, ankara'nın resmi olarak tanınmasını sağladı. lloyd george, ankara'nın i̇stanbul hükûmetine dahil olarak gelmesinin daha doğru olacağını söylese de sforza ankara'yı resmi olarak davet etti.

lord curzon, şubat 1921'de, türklere olan i̇talyan ve fransız desteği ile kendi başbakanının yunan sevdalısı tutumları arasında orta yolu bulmaya çalışırken kendisini utanç verici bir konumda bulmuştu. lord curzon'un en önemli adamlarından harold nicolson da 2 mart 1921'de şöyle diyordu: 'yunanistan ambargomuzun sadece devamı ile mustafa kemal'e verilen muazzam teşvik, kısa bir süre içinde türkiye ile yunanistan arasında, i̇talya'nın desteğiyle türkiye'nin galip geleceği bir savaşa yol açacaktır.'

yunan kralı konstantin'in tahtına geri dönüşü sonrası, i̇talya ve fransa'nın türk yanlısı talepleri doğrultusunda 21 şubat 1921'de başlayan londra konferansı'nda, i̇talyanlar ve fransızlar, i̇zmir ve doğu trakya'nın türkiye'ye verilmesini şart koştular: i̇talyan temsilci kont sforza şöyle dedi, "ankara'yı ayakta tutan tek şey özellikle i̇zmir'in işgaliydi. bu sorun çözüldüğü an ankara destekçilerini kaybedecek ve diğer sorunlar da kendiliğinden çözülecekti." bu tarihlerde fransız basını da i̇zmir ve doğu trakya'nın türkiye'ye verilmesi gerektiğini yazıyordu. fransa başbakanı aristide briand, i̇zmir ve doğu trakya için bir soruşturma komisyonu kurulmasını talep etti. briand ve sforza, bu öneride yunanları i̇zmir'den çıkarmanın bir yolunu gördüler. böylece bundan sonra diğer sorunları çözmek kolaylaşacaktı. böyle bir soruşturmayı türk heyeti şartlı olarak kabul etse de yunan heyeti soruşturmayı reddetti. lloyd george, sevr'in zayıflamasına karşı çıkarken lord curzon'un ise konferanstaki revizyon teklifi şuydu: i̇zmir bölgesi türk egemenliği altında kalacak, ancak hristiyan bir valiyle yerel özerkliğe sahip olacaktı. i̇stanbul tahliye edilecek ve türkiye'de 'kalıcı boğazlar komisyonu başkanlığı' kurulacaktı. ancak bu teklifi atina da ankara da kabul etmedi.

yunan heyeti, konferansta lloyd george'a özel olarak danışabildi. lloyd george, yunanistan dışişleri bakanı baltazzis'e özel olarak bilgi verdi ve ona uluslararası ve yerel dinamikleri açıkladı. sadece fransızlarla değil, aynı zamanda i̇ngiliz dışişleri bakanı curzon'a karşı da mücadele etmesi gerektiğini söyledi. böylece başbakan, yabancı bir hükûmete, kendi dışişleri bakanlığının taleplerine en iyi nasıl direneceği konusunda tavsiyede bulundu.

yunanlar, i̇zmir konusunda taviz verecek durumda olmadıklarını kesin bir dille belirttiler. yunan ordusu zaten hazırdı. yunan albay sariyannis, kendilerine izin verilirse ankara'ya kadar ilerleyeceklerini söylemişti. yunan hükûmeti her an bu harekâtı başlatmaya hazırdı. i̇zmir'in işgalinden bu yana geçen her gün yunanistan'ın aleyhineydi. i̇tilâf devletlerinin uyguladığı ambargo sebebiyle yunan ekonomisi günden güne eriyordu. türkler ise bu sırada rusya ile bir antlaşma imzalamışlardı. fransızlar da taraflarını belli etmişlerdi. kilikya'daki türk kuvvetleri sakarya muharebesi'nden hemen önce batı cephesine kaydırılacaktı. i̇talyanlar zaten en baştan beri türklere destek veriyordu. yunanların bu en iyi şanslarını kaçırmamak adına kaybedecek bir anları bile yoktu. ayrıca lord curzon, konferansın ilk günü, henüz türk heyeti gelmeden, yunanlardan, mevcut askerî güçlerinin ve ayrıntılı savaş planlarının öğrenilmesini istemiş ve tüm yunan stratejisinin ortaya çıkmasını sağlamıştı. yunan heyeti son derece art niyetsiz olarak i̇tilâflara ayrıntılarıyla yunan ordusu’nun analizini yapmış ve cephedeki taarruz planlarını anlatmışlardı. “kim türklerin fransızlar ve i̇talyanlardan bunları öğrenmediklerinin teminatını verebilirdi?” lloyd george, konferansın son günü, gerçek adil ve tarafsız bir savaş olması için, türkler güçlenmeye devam ederken yunanistan'ın da i̇tilâf devletleri tarafından kısıtlanmaması gerektiğini söyledi.

13 mart'ta i̇talya, türk heyeti ile yaptığı antlaşmada doğu trakya ve i̇zmir'in türkiye'ye iadesine ilişkin tüm talepleri etkin bir şekilde desteklemeyi taahhüt etti. ayrıca şu anda osmanlı topraklarında bulunan tüm i̇talyan birliklerini geri çekeceğine dair resmi bir güvence verdi. fransız hükûmeti de türklerle bir uzlaşmaya vardı. 10 mart'ta mösyö briand, türk heyetiyle, derhal esir değişimi, yeni bir suriye sınırı ve kilikya'nın fransız askeri tahliyesini sağlayan bir ateşkes imzalamıştı. alman yanlısı bir yunanistan'ı bölgede asla istemeyen i̇talya ve fransa'nın sert şekilde türk yanlısı politika göstermeleri üzerine mart 1921'de savaş kararı alan yunan kralı konstantin'i, tbmm hükûmeti; rusya, i̇talya ve fransa'nın yardımlarıyla mağlup etti. lloyd george'un konferansta yunanlara tavsiyeler vermesi, yanlışlıkla, yunan hükûmeti tarafından, türklere yapılacak bir saldırı durumunda i̇ngilizlerin kendilerini desteklemeye devam edeceği izlenimine kapılmalarına neden oldu. yunanlar, fransızların ve i̇talyanların veya i̇ngiliz hükûmetinin tutumu ne olursa olsun, 'lloyd george ihtiyacımız olan hayati yardımı bize getirecek' diye düşündüler. fakat yunanistan'a hiçbir ekonomik yardım yapılmadı. londra konferansı, en azından, türklere güçlerini arttırmaları ve daha fazla silah toplamaları için zaman kazandırmıştı.

i̇ngiliz politikacılar, yunanların derhal geri çekilmesi için bastırmanın, türkleri daha da talepkâr hale getirebileceği endişesiyle türk-yunan savaşında daha çok tarafsız gibi görünmeye çalıştılar. mayıs 1921'de tarafsızlıklarını resmen ilan eden i̇ngilizler, yunan taarruzu başlamadan önce, haziran 1921'de, yunanlara bir arabuluculuk teklif ettiler. fakat türkleri yeneceklerinden umutlu olan yunanların kendilerini i̇ngilizlerin eline bırakmayı ve bu öneriyi reddetmesi londra'da hoş karşılanmadı. temmuz 1921'deki büyük yunan taarruzu başlamadan hemen önce, i̇stanbul'daki i̇tilâf birlikleri başkumandanı i̇ngiliz general harington'ın emriyle i̇nebolu'ya gelen i̇ngiliz subaylar türklere verilmek üzere askeri malzeme ve cephane getirdiler.
liberal partiye bağlı olan i̇ngiliz başbakan lloyd george hâlâ bir şekilde yunan çıkarlarından yana olsa da, i̇ngiliz savaş bakanlığı ve hindistan bakanlığı türkler ile dost olmaktan yanaydı. yunanların i̇zmir'den çıkarılmasında kararlı olan ve yunanistan'ın tüm yardım taleplerini reddeden muhafazakar partili i̇ngiliz dışişleri bakanı lord curzon ise yunan mağlubiyetinden dolayı hiçbir sorumluluk almayacakları şekilde türklerin galip geleceği bir politika takip edilmesi gerektiği görüşündeydi. lloyd george, tek başına, dolambaçlı ve makyavelci bir yunan politikası yürütürken lord curzon ise cesaretli bir şekilde bunu engellemeye çalıştı. curzon, yunanistan'ı izole etmeye ve gözden geçirilmiş yeni bir antlaşmayı imzalamaya zorladı.

sakarya muharebesi'nden sonra para, gıda ve cephane sıkıntısı çeken ve çok zor durumda olan yunan hükûmeti, i̇ngiliz diplomatik müdahalesi için yalvarıyordu. curzon ise yunanistan'ın i̇zmir'den çıkarılması konusunda kararlıydı ve tüm yardım taleplerini reddetti. başbakan gounaris, yunanistan'ın derhal ve tam bir geri çekilme emri vermesi gerektiği sonucuna vardı. fakat curzon anadolu'nun şimdilik tahliye edilmemesini istedi. venizelos, anadolu'daki yerel hristiyan nüfusun akıbetiyle ilgili endişelerini dile getirdi ve bölgenin yerel örgütlerin silahlandırılması ile korunabileceğini söyledi. ancak lord curzon, venizelos'un planını da reddetti. bu tür çözümleri 'oldukça yanıltıcı' buldu. yunanistan'da 22 mayıs 1922’de kurulan yeni koalisyon hükûmeti son çare olarak i̇stanbul'un işgal edilmesini kararlaştırdı. yunanların ekonomik ve askerî olarak altı ay dayanacak hali bile kalmamıştı. temmuz 1922'de anadolu'dan tekirdağ'a gönderilen 25.000 asker ile, trakya’da bulunan yunan kuvvetleri 34.000 askere ulaştı. fakat bu işgal planı i̇tilâf devletleri tarafından bir "hakaret" olarak değerlendirildi. bu sırada türk dostu olarak bilinen i̇ngiliz general townshend konya'ya geldi ve 24 temmuz 1922'de mustafa kemal ile görüştü. i̇ngiliz general townshend ile görüştükten sonra 27/28 temmuz gecesi mustafa kemal paşa, i̇smet paşa ve fevzi paşa taarruz kararı aldılar. 6 ağustos 1922'de türk ordusu taarruz hazırlıklarına başladı. 26 ağustos'ta başlayan türk taarruzu ile anadolu'yu tahliye etmeye hazırlanan yunan ordusu bozguna uğratıldı. 9 eylül 1922'de türk ordusu i̇zmir'e girdi.<ref group="not">i̇ngiliz başbakan david lloyd george şöyle dedi:“konstantin'in dönüşü ile fransa, sevr'in revizyonu konusunda aceleci davrandı. i̇talya zâten dâimâ yunan'a düşmandı. bu koşullar altında konstantin'in ilk yaptığı şey, venizelos'un dikkatle seçip yetiştirmiş olduğu türklerle yüzleşen gayet muntazam ve tecrübeli orduyu yıkmak oldu. ordusunu kendi eliyle bir enkâza çevirdi. orduda tüm geri hizmet ve disiplin bozuldu. bu sersem kafalı saraylılar grubu, böylece ordunun en iyi savaşan subaylarından kurtulmuş, ordunun ikmâlinden sorumlu subayları görevden almış ve onların yerine kendi siyasi favorilerini koymuşlardır. neticesi, askerlerin kötü beslenmesi ve kötü giyinmesi oldu. ordu gözle görülür şekilde günden güne kötüleşti.onlara yürek vermek için konstantin, ankara'ya karşı pervasız ve aptalca bir saldırı emri verdi. kral, dalkavuklarının pohpohlamalarıyla şişirilerek, kendisinin birinci dereceden bir askerî deha olduğu ve yarı aç her yunan askerinin, bu ünlü savaşçının bir kez daha önderlik edeceği bilgisiyle yeni bir şevkle heyecanlandığı inancına kapıldı.tüm bunlar yetmezmiş gibi, büyük şanlı hükümdar, seçtiği birliklerini asya cephesinden çekti ve konstantinopolis'in fethi için yeni bir ordu oluşturmak üzere trakya'ya gönderdi. geride kalan acınası kalıntılar paramparça oldu. saldırıya uğradığında, geri kalan birlikler sadece bir ayaktakımı içinde kaçtılar. o kadar çok koştular ki, takip eden birlikler, müttefik zırhlılarının koruması altında i̇zmir'e çıkmadan önce onları yakalayamadı. tüm bu iş sırasında i̇talya ve fransa açık şekilde türklere silah sattılar ve mustafa kemal'i desteklediler. onların kontrol noktalarında tutulmalarını engellediler. tüm kuvvetlerini ermeni ve suriye cephesinden çekmesini ve morali bozuk yunan ordusu'na karşı kullanmasını sağladılar.”</ref>

ermenistan cephesinde ise, bölgede ve ermeniler üzerinde bir amerikan veya i̇ngiliz nüfuzu, rusların en son istediği şeydi. bu doğrultuda türkiye ve rusya gibi iki büyük devlete karşı iki ateş arasında kalan ve ordusunun bir kısmı rus cephesinde bir kısmı türk cephesinde bölünmüş olan ermenistan teslim olmak zorunda kaldı. 2 aralık 1920'de sovyet hâkimiyetini kabul etti. ermenistan sovyetleştirildi ve 3 aralık 1920'de gümrü antlaşması ile doğu anadolu'daki toprak iddiasından vazgeçti. 4 aralık'ta ise rus orduları erivan'a girdi.matosyan, mary kilbourne (1962). the impact of soviet policies in armenia. leiden: e.j. brill. s. 30.sonuç olarak, ermenilerin ve yunanların yenilmesiyle sevr, hiçbir ülkenin onaylamadığı ölü bir mektup olarak kaldı. yunan ordusu, mağlubiyetten sonra, 27 eylül 1922'de kral konstantin'i tahttan indirdi ve yunanistan'da hükûmet yeniden değişti. hiç şüphe yok ki bu beklenmedik gelişme, helensever lloyd george'a yeni bir umut verdi. venizelos'un ilhamı altında hızlı bir yunan canlanmasının desteklenebileceğini düşünüyordu. lloyd george; dışişleri bakanı lord curzon, i̇ngiliz genelkurmay başkanlığı ve hatta müttefik yüksek komutanı ferdinand foch tarafından yunanları desteklememesi konusunda uyarıldı, ancak onları görmezden geldi ve türkiye'yi, savaş ilânıyla tehdit eden bir bildiri yayınladı. fakat koalisyon hükûmetindeki çoğunlukta olan muhafazakar isimler ise geleneksel olarak rus yayılmacı politikasına karşı türk yanlısıydı ve savaşı reddettiler. lord curzon, lloyd george'un, türklerle savaşma planını onaylamadı. curzon, mustafa kemal'in i̇ngilizlere saldırmaya kalkışmayacağı kanaatindeydi. derhal devreye girerek mudanya mütarekesi'nin imzalanmasını sağladı ve başbakan'a rağmen olası bir savaşı engelledi. i̇ngilizlerin, türklere destek veren i̇talya ve fransa gibi iki önemli müttefikinden ayrılamayacağı bir gerçekti. curzon korkularını chamberlain'e yazdı: "yunanların güvenilmez ve bence değersiz ittifakını aramak sadece bu hükûmetin düşmesine neden olur. ayrıca, tüm i̇tilâf birliğimizi de bir darbede yok edecektir." curzon, dört yıl boyunca başbakanın dışişlerine karışmasına ve bunların bazen yol açtığı aşağılamalara boyun eğmişti. çanak krizinden hemen sonra, 14 ekim 1922'de lloyd george, manchester'da türkleri kınayan şiddetli bir konuşma yaptı. bu kadarı artık fazlaydı. 19 ekim'deki carlton club toplantısında yapılan bir oylamada curzon, hükûmeti istifaya zorladı ve mustafa kemal ile savaşmak isteyen lloyd george'u devirdi.michael l. dockrill, (1981), peace without promise: britain and the peace conferences, 1919-1923, hamden/united states, archon books, ss. 228-236macmillan, margaret (2002). peacemakers: the paris peace conference of 1919 and its attempt to end war / paris 1919: six months that changed the world (random house edition), s. 451

birleşik krallık'taki koalisyon hükûmetinde, liberaller, 133 milletvekili, muhafazakarlar ise 383 milletvekiline sahipti. muhafazakarlar, 14 aralık 1918'deki seçimlerden sonra, koalisyonda mutlak çoğunlukta olmalarına rağmen, i. dünya savaşı'nın muzaffer başbakanı olduğu için liberal partiye bağlı olan lloyd george'un başbakan olarak devam etmesinde bir sakınca görmemişlerdi. fakat muhafazakar partinin muhalefetine rağmen, lloyd george'un yunan yanlısı politikası, i̇ngilizleri, neredeyse hiçbir müttefikinin onu desteklemeye istekli olmadığı bir savaşa sürüklemişti. buna ilâve olarak çanak krizi'ni sert şekilde ele alması ise tam bir facia idi. büyük savaşın muzaffer başbakanının karizması kısa sürede ortadan kayboldu. tüm bu gelişmelerden ve türkiye üzerindeki yanlış politikalarından sonra ekim 1922'de andrew bonar law ile lord curzon'un başını çektiği muhafazakar partinin çekilmesiyle koalisyon hükûmeti düştü. muhafazakar parti lideri bonar law yeni başbakan oldu, curzon ise dışişleri bakanı olarak devam etti. türk düşmanı lloyd george'un düşmesi ve geleneksel türk yanlısı muhafazakarların doğrudan iktidara gelişiyle, yapılacak barış antlaşmasının önündeki tüm engeller ortadan kalkmıştı. bu doğrultuda lord curzon, fransa başbakanı raymond poincaré ile anlaşarak 28 ekim 1922'de ankara'yı lozan konferansı'na davet etti. bu sefer curzon, konunun ayrıntılarını tamamen kendi tarzında çözmekte özgürdü.https://www.britannica.com/biography/david-lloyd-george/prime-minister  biyografi, david lloyd george

bununla birlikte, i̇zmir'in kurtuluşu ile lozan antlaşması'na giden süreçte birleşik krallık, başbakan lloyd george'un isteğiyle içinde 2 uçak gemisinin de bulunduğu donanmayı i̇stanbul'a göndermiştir. aynı süreçte abd de 13 yeni savaş gemisini türkiye sularına göndermiştir. ayrıca, amiral bristol komutasındaki uss scorpion gemisinin istihbarat görevi de yapmak suretiyle 1908-1923 arası sürekli olarak i̇stanbul'da bulunduğu bilinmektedir.

i̇lk görüşmeler
tbmm hükümeti'nin yunan kuvvetlerine karşı elde ettiği zaferin ardından mudanya ateşkes antlaşması'nın imzalanmasından sonra i̇tilaf devletleri 28 ekim 1922'de tbmm hükümeti'ni lozan'da toplanacak olan barış konferansına davet ettiler. barış şartlarını görüşmek için konferansa önce başvekil rauf orbay katılmak istemiştir. fakat mustafa kemal atatürk i̇smet paşa'nın katılmasını uygun görmüştür. mustafa kemal paşa mudanya görüşmelerine de katılan i̇smet paşa'nın lozan'a baş temsilci olarak gönderilmesini uygun buldu. i̇smet paşa dışişleri bakanlığına getirildi ve çalışmalar hızlandırıldı. bununla birlikte, i̇ngilizlere göre antlaşma sürecinin önündeki başka bir zorluk, i̇stanbul hükümeti'nin değersiz ve omurgasız olmasına rağmen hâlâ var olmasıydı. bu sadece hukukî hükûmetti. fiili ve asıl hükûmet ankara'daydı. i̇ngilizler bu durumun kendilerine sorun çıkarabileceğini düşünüyordu. sonuç olarak müttefiklerin, lozan'a, hem i̇stanbul hükûmetini hem de ankara hükûmetini davet etmeleri üzerine bu duruma tepki gösteren tbmm hükûmeti, sinop mebusu dr. rıza nur beyin hazırladığı ve 78 mebusun da imzaladığı takrir ile 1 kasım 1922'de, 1 muhalif oy haricinde ittifakla saltanatı kaldırdı. aynı zamanda halife olan sultan'ın tüm dünyevi iktidarının elinden alınması anlamına geldiği için ve dolayısıyla i̇ngiliz egemenliğindeki hindistan'da müslüman hoşnutsuzlarını türkiye ile ilgili tüm davalarından mahrum bırakacağı için, saltanatın kaldırılması, i̇ngilizler tarafından memnuniyetle karşılandı.

tbmm hükümeti lozan konferansı'na katılarak misak-ı milli'yi gerçekleştirmeyi, türkiye'de bir ermeni devletinin kurulmasını engellemeyi, kapitülasyonları kaldırmayı, türkiye ile yunanistan arasındaki sorunları (batı trakya, ege adaları, nüfus değişimi, savaş tazminatı) çözmeyi ve türkiye ile avrupa devletleri arasındaki sorunları (ekonomik, siyasal, hukuksal) çözmeyi amaçlamış ermeni yurdu ve kapitülasyonlar hakkında anlaşma sağlanamazsa görüşmeleri kesme kararı almıştır.

i̇ngiliz hükûmeti ise asıl hedefi daima i̇stanbul olan sovyetlere karşı eskiden olduğu gibi yeniden türklerle iyi ilişkiler kurmayı ve büyük emperyal emelleri olan komünist rus yayılmacılığına karşı böylece önlem almayı amaçlamıştır. elbette kötü günündeyse mutlaka boğazların -başka bir donanmanın karadeniz'e girmesine izin vermemek için- kapalı kalmasını isteyecek olan ruslara karşı boğazlar yolunun güvenliği de i̇ngilizler için son derece önemli bir mesele olmuştur.

lozan'da tbmm hükûmeti, sadece mağlup ettiği yunanlarla değil i. dünya savaşı'nda osmanlı devleti'ni mağlup eden devletlerle de karşılaşıp hesaplaştı ve artık tarihe karışmış olan bu imparatorluğun tüm tasfiye davaları ile yüzleşmek zorunda kaldı. 20 kasım 1922'de lozan görüşmeleri başlamıştır. osmanlı borçları, türk-yunan sınırı, boğazlar, musul, azınlıklar ve kapitülasyonlar üzerinde uzun görüşmeler yapılmıştır. boğazlar, azınlıklar (ekalliyetler), tabiiyetler, patrikhane gibi meselelerde uzlaşma sağlanmıştır. müttefik devletlerin, genel olarak mali ve iktisadi kapitülasyonlardan vazgeçtikleri kabul edilebilir fakat adlî kapitülasyonlara dair anlaşılamayan noktalar olmuştur. ayrıca batı trakya, gelibolu'nun silahsızlandırılması ve musul konularında anlaşma sağlanamamıştır. esasen konferans kesintiye uğramamış, ihtilaflı meseleler nedeniyle ertelenmiştir.

i̇kinci görüşmeler
30 ocak 1923'te fransızlar, mevcut hazırlanmış antlaşmanın bir taslak mahiyetinde olduğunu ve ihtilaflı meselelerin daha sonra görüşüleceğini ankara'ya bildirmişlerdir. 4 şubat 1923'te ara verilen görüşmeler hakkında lozan heyeti adına hariciye vekili i̇smet paşa, konferansa dair bir rapor hazırlamıştır. rapora göre, konferansın resmen devam ettiği nazariyesi altında temel bazı konularda anlaşılsa bile ihtilaflı meselelere dair ankara'ya dönüp durum değerlendirmesi yapmak gerektiğini belirtmiştir. türk heyeti, diğer murahhas heyetlerin değerlendirme yapmak üzere kendi hükûmetleri ile görüşmeler yapma fırsatından istifade ederek, lozan'da 2 temsilci bırakmak sureti ile türkiye'ye dönmüştür. i̇smet paşa, ordunun hazır bulundurulmasını, barış yapılmadığı için endişelenilmemesini ve i̇ngilizlerle hiçbir noktada silahlı çatışma yaşanmamasını istemiştir. fransa hükûmeti adına antlaşmayı imzalayacak olan fransız yüksek komiseri general joseph pelle de konferanstaki kesintinin beyhude olduğunu ve antlaşmanın imzalanmasında pek bir mahzur kalmadığını söylemiştir. haim nahum efendi öncülüğündeki azınlık temsilcileri de arabuluculuk yapmışlardır.

fransa başbakanı raymond poincaré de müzakerelerin kesilmediğini ifade eden bir not göndermiştir: "müttefik devletler, lozan'da ihtilâfa düşen meseleleri inceleme hakkını kendilerinde saklı tutarak, müzakerelerin kesintiye uğramadığını ve bu konuda büyük bir güçlük çıkmadan antlaşmaya varılabileceğini umarak kısa süre içinde türk delegasyonu ile bu konuda iletişime geçileceğini beyan ederler."

lozan dönüşü 16 şubat'ta i̇stanbul'a gelen i̇smet paşa, buradan eskişehir'e hareket ederek mustafa kemal ile görüştü. eskişehir'den ankara'ya kadar birlikte hareket ettiler. ankara'da i̇smet paşa, mustafa kemal, rauf orbay ve ali fuat paşa, rauf orbay'ın istasyondaki çalışma yerinde bir toplantı yaptılar. 20 şubat 1923'teki gece toplantısında inkılapçı bir meclis kurulabilmesi için mevcut meclisin feshedilmesi ve seçimlerin yenilenmesine karar verildi. 1 nisan 1923 tarihinde mecliste seçim kararı alındı. i̇tilâf cephesinde ise lozan'da hazırlanan barış antlaşması taslağı ile ilgili türk önerilerini değerlendirmek üzere i̇ngiliz-fransız-i̇talyan-japon uzmanlar, 21-27 mart 1923 tarihlerinde londra'da bir konferans düzenlediler. müttefikler, birçok noktada ankara hükûmeti'nin bakış açısını karşılamak için tavizler konusunda kendi aralarında mutabakata vardılar. fakat hal-i hazırda çözülmüş olan meselelerde herhangi bir revizyon yapılmayacaktı. türkler de müttefiklerin makul gördüğü karşı önerilerde bulunduktan sonra konferans 2 buçuk ay aranın ardından lozan'da yeniden başladı. curzon, ikincil görüşmelerde yerini sör horace rumbold'a devretti.

23 nisan 1923'te tekrar başlayan müzâkereler 24 temmuz 1923'e kadar devam etti ve bu süreç lozan barış antlaşması'nın imzalanması ile sonuçlandı. taraf ülkelerin temsilcileri arasında imzalanan anlaşma, uluslararası anlaşmaların ülke meclislerince onaylanmasını gerektiren yasalar gereğince taraf ülkelerin meclislerinde görüşülmüş ve türkiye tarafından 23 ağustos 1923'te, yunanistan tarafından 25 ağustos 1923'te, i̇talya tarafından 12 mart 1924'te, japonya tarafından 15 mayıs 1924'te imzalanmıştır. birleşik krallık'ın anlaşmayı onaylaması ise 16 temmuz 1924 tarihinde olmuştur. anlaşma, tüm tarafların onayladığına dair belgeler resmi olarak paris'e iletildikten sonra, 6 ağustos 1924 tarihinde yürürlüğe girmiştir. türkiye, antlaşmayı onayladığına dair belgeyi 31 mart 1924'te teslim etmiştir.

 görüşülen konular ve alınan kararlar 

 türkiye-suriye sınırı: fransızlarla imzalanan ankara anlaşması'nda çizilen sınırlar kabul edilmiştir.
 irak sınırı: musul üzerinde antlaşma sağlanamadığı için, bu konuda birleşik krallık ve türkiye hükûmeti kendi aralarında görüşüp anlaşacaklardı. bu anlaşmazlık musul sorunu'na dönüşmüştür.
 türk-yunan sınırı: mudanya ateşkes antlaşması'nda belirlenen şekliyle kabul edildi. meriç nehrinin batısındaki karaağaç istasyonu ve bosnaköy, yunanistan'ın batı anadolu'da yaptığı tahribata karşılık savaş tazminatı olarak türkiye'ye verildi.
 adalar: midilli, limni, sakız, semadirek, sisam ve ahikerya adaları üzerinde yunan hakimiyeti hususunda osmanlı devleti'nin imzalamış olduğu 1913 tarihli londra antlaşması ve 1913 tarihli atina antlaşması'nın adalar hakkındaki hükümleri ve 13 şubat 1914 tarihinde yunanistan'a bildirilen karar, adaların askeri gayelerle kullanılmaması şartıyla aynen kabul edilmiştir. anadolu kıyısına 3 milden az mesafede bulunan adaların ve bozcaada, gökçeada ile tavşan adaları üzerindeki türk hakimiyeti kabul edilmiştir.
osmanlı devleti tarafından uşi antlaşması ile 1912 yılında i̇talya'ya geçici olarak bırakılan on i̇ki ada üzerindeki bütün haklardan on beşinci maddeyle i̇talya lehine feragat edilmiştir.
 türkiye-i̇ran sınırı: osmanlı i̇mparatorluğu ile safevî devleti arasında 17 mayıs 1639'da imzalanan kasr-ı şirin antlaşması'na göre belirlenmiştir.
 kapitülasyonlar: tamamı kaldırıldı.
 azınlıklar: lozan barış antlaşması'nda azınlık, müslüman olmayanlar olarak belirlenmiştir. tüm azınlıklar türk uyruklu kabul edildi ve hiçbir şekilde ayrıcalık tanınmayacağı belirtildi. antlaşmanın 40. maddesinde şu hüküm yer almıştır: "müslüman olmayan azınlıklara mensup türk uyrukları, hem hukuk bakımından hem de uygulamada, öteki türk uyruklarıyla aynı işlemlerden ve aynı güvencelerden yararlanacaklardır. özellikle, giderlerini kendileri ödemek üzere, her türlü hayır kurumlarıyla, dinsel ve sosyal kurumlar, her türlü okullar ve buna benzer öğretim ve eğitim kurumları kurmak, yönetmek ve denetlemek ve buralarda kendi dillerini serbestçe kullanmak ve dinsel ayinlerini serbestçe yapma konularında eşit hakka sahip olacaklardır.''" batı trakya'daki türkler ile gökçeada, bozcaada ve i̇stanbul'daki rumlar dışında, anadolu ve doğu trakya'daki rumlar ile yunanistan'daki türklerin mübadele edilmeleri kararlaştırıldı.
 savaş tazminatları: i̇tilaf devletleri, i. dünya savaşı nedeniyle istedikleri savaş tazminatlarından vazgeçtiler. türkiye, tamirat bedeli olarak yunanistan'dan 4 milyon altın talep etti ancak bu istek kabul edilmedi. bunun üzerine 59. maddeyle yunanistan savaş suçu işlediğini kabul etti ve türkiye tazminat hakkından feragat etti ve sadece savaş tazminatı olarak yunanistan, karaağaç bölgesini verdi.
 osmanlı'nın borçları: osmanlı borçları, osmanlı i̇mparatorluğu'ndan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı. türkiye'ye düşen bölümün taksitlendirme ile fransız frangı olarak ödenmesine karar verildi. düyun-u umumiye idare heyetinde bulunan yenik alman i̇mparatorluğu ve avusturya-macaristan i̇mparatorluğu devletlerinin temsilcileri idare kurulundan çıkartılmış ve kurumun faaliyeti devam ettirilerek antlaşmayla birlikte yeni görevler verilmiştir. (lozan barış antlaşması madde 45, 46, 47... 55, 56).
 boğazlar: boğazlar, görüşmeler boyunca üzerinde en çok tartışılan konudur. sonunda geçici bir çözüm getirilmiştir. buna göre askeri olmayan gemi ve uçaklar barış zamanında boğazlardan geçebilecekti. boğazların her iki yakası askersizleştirilip geçişi sağlamak amacıyla başkanı türk olan uluslararası bir kurul oluşturuldu ve bu düzenlemelerin milletler cemiyeti'nin güvencesi altında sürdürülmesine karar verildi. böylece boğazlar bölgesine türk askerlerinin girişi yasaklandı. bu hüküm, 1936 yılında imzalanan montrö boğazlar sözleşmesi ile değiştirilmiştir.
 yabancı okullar: eğitimlerine türkiye'nin koyacağı kanunlar doğrultusunda devam etmesi kararlaştırıldı.
 patrikhaneler: dünya ortodokslarının dini lideri durumundaki patrikhanenin osmanlı devleti zamanındaki bütün ayrıcalıklarının kaldırılarak sadece dinî işleri yerine getirmek şartıyla ve bu hususta verilen sözlere güvenilerek i̇stanbul'da kalmasına izin verildi. antlaşma metnine patrikhanenin statüsü hususunda tek bir hüküm konulmadı.
 kıbrıs: osmanlı devleti ruslara karşı i̇ngilizleri yanına çekebilmek için 1878 yılında kıbrıs'taki hakları saklı olmak şartıyla geçici olarak kıbrıs'ı birleşik krallık idaresine vermişti. birleşik krallık i. dünya savaşı'nın başlaması üzerine 5 kasım 1914'te kıbrıs'ı topraklarına kattığını resmen açıkladı. osmanlı devleti bu kararı tanımadı. türkiye lozan antlaşması'nın 20. maddesiyle kıbrıs'taki birleşik krallık egemenliğini kabul etti.

i̇çeriği 
antlaşma 5 bölüm ve 143 maddeden müteşekkildir.

önsöz

bölüm i: siyasî hükümler / madde 1 - 45

bölüm ii: mali hükümler / madde 46 - 63

bölüm iii: ekonomik hükümler / madde 64 - 100

bölüm iv: ulaşım yolları, i̇letişim hatları ve sıhhî hükümler / madde 101 - 118

bölüm v: savaş tutsakları, mezarlıklar, genel hükümler / madde 119 - 143

bazı maddeleri:

 madde 3 — türkiye'nin i̇ran'a kadar sınırı aşağıdaki biçimde saptanmıştır.
 birincisi - suriye ile; 20 ekim 1921 günü yapılan fransa - türkiye antlaşması'nın 8. maddesi'nde tanımlanmış sınır.
 i̇kincisi - irak ile; türkiye ile irak arasındaki sınır dokuz ay içinde türkiye ile büyük britanya arasında dostça belirlenecektir.
 madde 12 — i̇mroz ve bozcaada ile tavşan adaları ve ayrıca i̇talya'nın egemenliği altına bırakılan oniki adalar dışındaki doğu akdeniz adaları; özellikle limni, semendirek, midilli, sakız, sisam ve nikarya adaları üzerinde yunan egemenliği teyit edilmiştir. asya kıyısından üç milden az uzaklıkta bulunan adalar, işbu antlaşmada aksine bir hüküm bulunmadıkça, türkiye egemenliği altında kalacaktır.
 madde 14 — türk egemenliği altında kalan i̇mroz (gökçeada) ve bozcaada adaları, mahallî unsurlardan müteşekkil ve mahallî idare ile özel bir idare teşkilatına sahip olacaktır. düzenin sağlanması, yukarıda belirtilen yerel yönetim tarafından yerel halk arasından görevlendirilen ve onun emri altındaki bir polis gücü tarafından sağlanacaktır.
 madde 15 — türkiye, oniki adalar üzerindeki tüm hak ve senetlerinden i̇talya lehine feragat eder.
 madde 17 — türkiye, mısır ve sudan üzerindeki tüm hukuk ve senetlerinden vazgeçer.
 madde 20 — türkiye, britanya hükûmetince kıbrıs'ın 5 kasım 1914'ten itibaren ilhakını tanır.
 madde 21 — 5 kasım 1914 tarihinde kıbrıs adasında yerleşmiş olan türk uyrukları, yerel yasanın belirlediği koşullara göre, i̇ngiltere uyrukluğuna geçecek ve böylece türk uyrukluğunu yitireceklerdir. türk uyrukluğunu seçenler, izleyen on iki ay içinde kıbrıs adasından ayrılmak zorunda kalacaklardır.
 madde 22 — türkiye, trablusgarp (libya) üzerinde sahip olduğu tüm hak ve ayrıcalıkların kesinlikle kaldırıldığını tanır.
 madde 23 — taraflar, boğazlar rejimine ilişkin, çanakkale boğazı'nda, marmara denizi'nde ve karadeniz boğazı'nda denizden ve havadan, gerek barış, gerek savaş zamanlarında özgürce geçiş ve gidiş-geliş ilkesini kabul ederler.
 madde 28 — taraflar, türkiye'de kapitülasyonların tümü ile kaldırılmasını kabul ettiklerini açıklarlar.
 madde 38 — türkiye; doğum, milliyet, dil, soy, ya da din ayırt etmeksizin, türk halkının tümünün yaşam ve özgürlüklerini, en geniş biçimde korumayı yükümlenir.
 madde 46 — osmanlı devlet borçları, osmanlı i̇mparatorluğu’ndan ayrılarak yeni kurulan devletler arasında bölüşülecektir.
 madde 58 — türkiye; almanya ve avusturya tarafından devredilmiş olan altın para üzerindeki her türlü haklarından, (yunanistan hariç) müttefik devletler lehine feragat eder. yine türkiye, osmanlı hükûmetince i̇ngiltere'ye ısmarlanmış olup britanya hükümeti'nce 1914 yılında el konulan savaş gemileri için ödenmiş bulunan paralardan ve bu konuda her türlü istemlerinden vazgeçer.
 madde 59 — yunanistan, savaş yasalarına aykırı olarak anadolu’da yunan ordusu'nun ya da yönetiminin eylemlerinden doğan zararların onarımı yükümünü tanır. öte yandan, türkiye, yunanistan’ın parasal durumunu göz önünde tutarak yunan hükûmetine karşı her türlü isteklerinden kesinlikle vazgeçer.
 madde 128 — türkiye hükûmeti; britanya i̇mparatorluğu, fransa ve i̇talya hükûmetlerine karşı, kendi toprakları üzerinde ölenlerin mezarları, mezarlıkları, toplu ceset çukurları ve adlarına dikilmiş anıtlarının bulunduğu arsaları o devletlere ayrı ayrı ve süresiz olarak bırakmağı yükümlenir.
 madde 143 — i̇şbu antlaşmaya taraf her bir devlet; antlaşmayı bir tek belge ile onaylayacaktır. antlaşma, 24 temmuz 1923 günü, lozan'da yalnız bir nüsha olarak düzenlenmiş olup bu nüsha fransız cumhuriyeti arşivlerinde saklanacak ve bu hükûmet, taraflardan her birine, onun aslına uygun bir örneğini verecektir.

takip eden gelişmeler 

 24 temmuz 1923'te lozan antlaşması imzalandı.
 23 ağustos 1923'te türkiye lozan'ı onayladı.
 25 ağustos 1923'te yunanistan lozan'ı onayladı.
 13 ekim 1923'te ankara başkent ilan edildi.
 29 ekim 1923'te cumhuriyet ilan edildi.
 3 mart 1924'te hilâfet kaldırıldı ve osmanlı hanedanı sürgüne gönderildi.
 3 mart 1924'te tevhîd-i tedrîsât kanunu çıkarıldı ve medreseler kapatıldı. tekke ve zaviyelerin kapatılması, i̇slami harflerin kaldırılıp harf devrimi’nin yapılması için de altyapıyı oluşturuldu.
 3 mart 1924'te şeriyye ve evkaf vekaleti kaldırılarak din siyasetten ayrıldı.
 3 mart 1924'te erkân-ı harbiye-i umûmiye vekâleti kaldırılarak ordu siyasetten ayrıldı.
 12 mart 1924'te i̇talya lozan'ı onayladı.
 31 mart 1924'te türkiye, antlaşmayı onayladığına dair belgeyi teslim etti.
 15 mayıs 1924'te japonya lozan'ı onayladı.
 16 temmuz 1924'te i̇ngiltere lozan'ı onayladı.
 6 ağustos 1924'te tüm tarafların onaylamasıyla antlaşma yürürlüğe girdi.
lozan antlaşması ile, müttefikler ve türkiye arasında neredeyse on yıl önce başlayan savaş resmen sona erdi. son müttefik birlikleri ekim'de i̇stanbul'dan ayrıldı ve büyük savaş'ın kendisinden daha uzun süren bir işgali sona erdi. 13 ekim'de, türk başkenti 470 yıl osmanlı i̇mparatorluğu'nun ve bundan önce 1000 yıl bizans i̇mparatorluğu'nun başkenti olan i̇stanbul'dan ankara'ya resmi olarak taşındı. türkiye cumhuriyeti ilan edildi. saltanatın ardından 1924'te hilafet de kaldırıldı. böylece türkiye pan-i̇slami, pan-turancı veya yayılmacı bir politikadan vazgeçiyordu. i̇ngiliz i̇mparatorluğu adına doğu sorununun kesin sonuna, osmanlı i̇mparatorluğu'nun dağılmasına nihayet ulaşılmıştı. lozan, türkiye'nin milli pakt'ta yer aldığı şekliyle hedefleri ve sınırlı, meşru ve elde edilebilir olma konusunda gerçekçiydi. hem i̇ngilizler hem de türkler asıl hedeflerine ulaştılar. lozan, birinci dünya savaşı sonrası yerleşimin en başarılı antlaşması ve modern çağın en kalıcı uluslararası belgelerinden biridir. konferansın dengeli sonuçlar elde etmesi, konferansın milliyetçi diplomasinin mi yoksa lord curzon'un devlet adamlığının mı nihai zaferi olduğu konusunda, o zamanki ve şimdiki gözlemcilerin bölünmüş olmaları gerçeğiyle yansıtılıyor. yunanistan'ın ödediği ağır bedellere ve başarısızlıklarına rağmen, i̇ngiliz hükûmeti, 1918'den sonra tek kurşun bile atmadan lozan'daki ana hedeflerine ulaştı. curzon, zayıf konumunun üstesinden geldi ve bir yandan fransa ve i̇talya ile olan müttefik ruhunu korumaya çalışırken diğer yandan sovyetler ile türkleri ayırmaya, türkleri milletler cemiyeti'ne katılmaya ikna etmeye ve trakya, boğazlar ve musul üzerinde i̇ngiliz çıkarlarına uygun yerleşimler üretmeye yardımcı oldu.

lozan konferansı, curzon'un kariyerinin zirvesiydi. diplomatik beceri ve kişilik gücüyle, türkleri yönettiği kadar kurnazca müttefikleri fransa ve i̇talya ile de ilgilenerek konferansa hükmetti. türkiye'nin, imparatorluktan cumhuriyete geçiş yapmasını sağladı. curzon, i̇ngilizlerin türkiye politikasının mutlak efendisiydi. lozan'daki başarısı, en iyi pragmatik i̇ngiliz diplomasisi örneği olarak tarihte yerini aldı. curzon, avrupa diplomasisindeki türkiye sorununa etkili bir şekilde son veren uzlaşmacı bir barış anlaşması oluşturmayı başardı.

lord curzon, 13 kasım 1923'te lloyd george'un yunan-türk politikasından acı bir dille bahsetti. bu konuda lloyd george'a ve venizelos'a ateş püskürdü. kendisinin yunan taraftarı olmadığını söyledi. “gerçek tarih yazıldığı zaman, hadiselerin iç yüzü dehşet içinde öğrenilecektir.”

ayrıca bakınız 
 vakıflar yasası
 lozan sulh antlaşması anma pulları
 lozan anıtı
 türkiye'deki komplo teorileri

notlar

kaynakça

dış bağlantılar 

 ttk.gov.tr'de lozan antlaşması tam metni
 baskent.edu.tr'de lozan antlaşması'nın günümüz türkçesi ile tam metni
 lozan antlaşması'nın orijinal tam metni
 antlaşma hakkında bilgilendirmeler