Dakka

dakka (bengalce: ঢাকা, okunuşu [ˈɖʱaka]; babür i̇mparatorluğu dönemindeki adlarıyla dacca ve cihangir nagar), bangladeş'in başkenti ve dakka ilinin merkezi. dakka bir megakenttir ve güney asya'daki en büyük şehirlerden biridir. buriganga nehrinin kıyısında yer alan dakka'nın nüfusu büyükşehir alanı ile birlikte 12 milyondur ve bu özelliğiyle bangladeş'in en büyük şehridir. dünyanın en fazla nüfusa sahip 9. şehridir ve ayrıca dünyadaki nüfusu en yoğun şehirlerden de biridir. dakka "camiler şehri" olarak bilinir ve dünyanın en iyi muslinini üretmesiyle tanınmıştır. aynı zamanda "dünyanın çekçek başkenti" olarak da bilinir. her gün yaklaşık 400 bin kişi şehirde çekçek kullanmaktadır. bugün bölgedeki en büyük kültür, eğitim ve iş merkezlerinden biridir.

17. yüzyıldaki babür hakimiyeti sırasında şehir cihangir nagar olarak bilinmekteydi. i̇dari biriminin başkentiydi ve dünya çapında bir muslin ticareti merkeziydi. britanya egemenliği döneminde şehir hızla büyüdü ve kalküta'dan (günümüzde kolkata) sonra bengal'deki en büyük ikinci şehir haline geldi. 1905 yılındaki bengal'in bölünmesinin ardından, doğu bengal ve assam ilinin başkenti haline geldi fakat 1911'de bölünmenin iptal edilmesi sonucu il başkenti olma özelliğini kaybetti. 1947'deki hindistan'ın bölünmesinin ardından doğu pakistan'ın idari merkezi oldu ve 1971'de bağımsız bangladeş'in başkenti haline geldi. bu dönemde şehirde büyük bir kargaşa yaşandı. bunların içinde sıkıyönetim, bangladeş'in bağımsızlığının ilanı, askerî baskı, savaş sırasında meydana gelen hasarlar ve doğal afetler bulunmaktaydı.

çağdaş dakka, bangladeş'teki ekonomik, kültürel ve siyasi hayatın merkezidir. ülkede altyapısı en gelişmiş yer olmasına rağmen kirlilik, trafik sıkışıklığı ve artan nüfus nedeniyle hizmetlerin yetersiz kalması gibi sorunlar yaşamaktadır. son on yıllarda dakka'da ulaşım, iletişim ve bayındırlık alanında çağdaşlaşmalar yaşanmıştır. şehir büyük yabancı yatırımlar ve daha fazla ticarî faaliyete ev sahipliği yapmaktadır. aynı zamanda, şehre ülkenin diğer yerlerinden gittikçe artan bir nüfus akışı vardır ve bu da dakka'yı dünyadaki en hızlı büyüyen şehir yapmaktadır.

tarihçe 

şu an dakka'nın bulunduğu bölgede yerleşimin varlığı, 7. yüzyıla kadar uzanmaktadır. şehrin bulunduğu bölge budist kamarupa ve pala i̇mparatorluğu tarafından yönetilmekteydi, 9. yüzyılda ise yönetim hindu sena hanedanı'na geçti. şehrin adı ballal sena tarafından 12. yüzyılda tanrıça dakeşvari için yaptırılan dakeşvari tapınağı'ndan kaynaklanıyor olabilir. dakka ve çevresindeki bölgeler o dönemde bengalla olarak adlandırılmaktaydı. kasabada lakşmi pazarı, şankari pazarı, tanti pazarı, patuatuli, kumartuli, bania nagar ve goal nagar gibi birkaç pazar bulunmaktaydı. sena hanedanı'ndan sonra, dakka delhi sultanlığı'na bağlı türki ve paştun valiler tarafından yönetildi. 1608'de babürlerin eline geçti.

1608'de başlayan babür egemenliğinde şehir bengal'in başkenti (racmahal) olarak ilan edilince, şehirde büyük bir gelişme ve nüfusta büyük bir büyüme yaşandı. babür subahdarı i̇slam han şehrin ilk yöneticisiydi. han, imparator kısa bir süre önce ölmüş olmasına rağmen, şehri babür i̇mparatoru cihangir'in onuruna "cihangir nagar" (জাহাঙ্গীর নগর; cihangir'in şehri) olarak adlandırdı. şehrin ana büyümesi babür şaista han döneminde yaşandı. şehir bu dönemde yaklaşık bir milyon kişilik nüfusuyla 19'a 13 kilometrelik bir alana yayılmıştı. britanyalı doğu hindistan şirketi, 1765'te gelir toplama hakkını (divani hakkı) kazandı ve 1793'te bengal navablarını (yöneticileri) tüm yetkilerini bırakmaya zorlayarak şehrin yönetimini ele geçirdi. bu dönemde şehrin nüfusu kalküta'nın önem kazanması nedeniyle önemli miktarda düştü; fakat daha sonra maddi açıdan gelişim ve çağdaşlaşma bunu takip etti. 1874'te çağdaş bir kentsel su dağıtım sistemi kuruldu ve 1878'de elektrik sistemi geldi. şehrin yakınlarında britanyalı ve bengalli askerlere hizmet eden dakka kışlası kuruldu.

bengal'in 1905'teki başarısız bölünmesinin ardından, dakka yeni kurulan doğu bengal ve assam eyaletinin başkenti ilan edildi; ancak 1911'de bengal yeniden birleştirildi. 1947'deki hindistan'ın bölünmesinin ardından, dakka doğu pakistan'ın başkenti oldu. hindistan'ın bölünmesinin ardından şehir büyük çatışmalara tanıklık etti. şehrin hindu nüfusunun çoğu hindistan'a göç etti, bu sırada şehre bir müslüman akını yaşandı. yerel siyasetin merkezi olarak ise, şehirde giderek artan sayıda siyasi olaylar ve şiddet olayları yaşanmaya başladı. urduca'nın tüm pakistan'ın tek resmî dili olarak ilan edilmesi, büyük kalabalıkların katıldığı protesto yürüyüşlerine sebep oldu. bengal dil hareketi olarak bilinen protestolar, pakistan polisinin ateş açarak pek çok öğrenci göstericiyi öldürmesiyle son buldu. 1950'ler ve 60'lar boyunca, dakka'daki siyaset sıcaklığını korudu ve bengal'in bağımsızlığı yönündeki talepler giderek arttı.

1970 bhola kasırgası bölgeye çok büyük bir hasar verdi ve tahminlere göre 500 bin kişiyi öldürdü. şehrin yarısından fazlasını su bastı ve milyonlarca kişi mahsur kaldı. etnik ayrımcılık ve kasırganın yol açtığı zararları telafi etmek için hükûmetin az gayret göstermesi nedeniyle halkın hükûmete olan öfkesi büyüdü ve bengalli siyasetçi mucibur rahman 7 mart 1971'de dakka'da milliyetçi bir miting düzenledi. tahmini olarak bir milyon kişi mitinge katıldı ve bu 26 mart günü bangladeş'in bağımsızlığının ilanı ile sonuçlanır. buna cevaben, pakistan ordusu işıldak operasyonu'nu düzenledi ve binlerce kişiyi tutukladı, işkence etti ve öldürdü. bangladeş kuvvetleri ile yapılan dokuz aylık bir çatışmadan sonrası pakistan ordusu 16 aralık günü yenilgiyi kabul etti ve böylece bangladeş kurtuluş savaşı bitmiş oldu. ülkenin başkenti olarak, dakka bağımsızlıktan sonra kırsal alanlardan işçilerin şehre göç etmesi sonucu hızlı ve büyük bir büyümeye sahne oldu. şehrin nüfusunun yanı sıra ticaret ve endüstrinin de gelişmesi hizmetler ve altyapıda sorunlar doğurdu. şehir sınırlarının genişlemesi ve uttara, muhammedpur, başundara, mirpur ve motichil gibi yeni yerleşim alanlarının gelişmesini, büyük bir emlak patlaması izlemiştir.

coğrafya 
dakka, merkezi bangladeş'te,  koordinatlarında, buriganga nehri'nin doğu kıyısında yer alır. ganj deltası'nın alçak kesimlerinde bulunur ve 153.84 km² alan kaplar. sekiz tane ana thana - lalbağ, kotvali, sutrapur, ramna, motichil, paltan, danmondi, muhammedpur – ve on altı tane yan thanadan oluşur - gulşan, mirpur, pallabi, şah ali, turaag, sabucbağ, dakka kışlası, demra, hazaribağ, şiampur, badda, kafrul, kamrangir çar, khilgaon ve uttara. şehrin toplamda 130 semti ve 725 mahallesi bulunur. dakka ilçesi 1463.60 kilometrekarelik bir alanı kaplar ve gazipur, tangail, munşiganc, racbari, narayanganc, manikganc ilçeleriyle komşudur. tropik birki örtüsü ve nemli toprak karakterize ettiği arazi, deniz seviyesine yakın ve düzdür. bu, dakka'yı muson mevsiminde siklonlar ve aşırı yağış yüzünden meydana gelen sellere karşı kılar.

i̇klim 

dakka sıcak, yağışlı ve nemli bir tropik iklimi yaşar. köppen iklim sınıflandırmasına göre, dakka tropik yağışlı ve kuru bir iklime sahiptir. yıllık sıcaklık ortalaması 28 °c olan şehir, ayrı bir muson iklimine sahiptir. aylık sıcaklık ortalamalarının en düşüğü 20 °c'lik ocak, en yükseği ise 32 °c'lik mayıstır. yıllık ortalama yağış olan 1854 milimetrenin neredeyse %80'i mayıs ile eylül ayları arasında düşer. trafik ve endüstriyel atıkların sebep olduğu giderek artan hava ve su kirliliği, şehirde halk sağlığı ve yaşam kalitesini etkileyen ciddi bir sorundur. şehrin yakınlarındaki su kaynakları ve sulak alanlar, inşaat nedeniyle doldurulduklarından dolayı yıkıma maruz kalmaktadır. kirlilik ile birleşen doğal alanların bu şekildeki yıkımı, yerel biyolojik çeşitliliği tehdit etmektedir.

kentsel yönetim 
dakka belediyesi 1 ağustos 1864'te kuruldu ve 1978'de "kurum" seviyesine yükseldi. dakka şehir kurumu, şehrin işlerini yürüten özerk kuruluştur. tüzel kişiliği sahip alan vekillerini seçen pek çok semte bölünmüştür. belediye başkanı her beş yılda bir seçimle seçilmektedir ve şu anki başkan sadek hüsein hoka'dır. dakka eğitim kurulu, i̇ngilizce eğitim veren ortaokullar ve medreseler dışında bölgedeki devlet okulları ve pek çok özel okuldan sorumludur. bangladeş'teki tüm medreseler merkezi bir kurul tarafından yönetilmekte olup i̇ngilizce eğitim veren ortaokullar ayrı eğitimsel ve idari yapılara sahiptir.

dakka büyükşehir polisi, 1976 yılında kurulmuştur ve 21,400 çalışana sahiptir. bangladeş'teki en büyük polis servisidir.

şehir 25 seçim bölgesine ayrılmıştır. i̇ki ana siyasi parti avami birliği ve bangladeş milliyetçi parti'dir. bakanlıkların büyük kısmı ramna'da bulunur. bangladeş yüce divanı ve bangladeş yüksek mahkemesi de şehirde yer alır. bangabhaban sarayı daha önce britanya'nın hindistan valisine, doğu pakistan valisine ev sahipliği yapmış olup günümüzde bangladeş başkanlık sarayı olarak kullanılmaktadır. louis kahn tarafından tasarlanmış olan jatiyo sangshad bhaban, parlamentoya ev sahipliği yapmaktadır. kabe ile benzer bir tasarıma sahip olan beytül mukerrem ülkenin ulusal camisidir. bara katra sarayı, lalbağ hisarı, hoseni dalan ve ahsan manzil şehrin diğer tarihî mekânları arasındadır.

artan trafik sıkışıklığıyla mücadele için bangladeş yönetimi 2000'li yıllarda şehrin dış kesimlerinde bir kentleşme politikası uygulamış ve dakka'nın banliyölerindeki yeni binalar ve tesisler için gelir vergisini on yıllığına kaldırmıştır. dakka'nın bir kanalizasyon sistemi bulunmasına rağmen bu nüfusun sadece %25'ine hizmet vermektedir, %30'luk bir kesime ise lağım çukurları hizmet vermektedir. dakka'daki evlerin sadece üçte ikisi su sistemine bağlıdır. şehirde yılda 9.7 milyon ton katı atık üretilmektedir. devlet ve özel şirketler atıkları şehir çapında toplayıp gübre olarak kullanma çalışmalarında kısmen başarılı olsalar da, hâlen çoğu katı atık şehir yakınlarındaki alçak rakımlı bölgelere veya su kütlelerine dökülmektedir.

ekonomi 
dakka bangladeş'in ticari olarak da başkentidir. şehir büyüyen bir orta sınıfa sahiptir ve bu da lüks mallar ve çağdaş tüketici için pazarı geliştirmektedir. şehir geçmişte büyük sayıda göçmen işçi çekmiştir. ucuz kapalı pazarlar, işportacılar, küçük dükkânlar, çekçek taşımacılığı ve yol kenarı satıcılığı nüfusun önemli bir bölümüne iş imkânı sağlar. sadece çekçek sürücülerinin sayısı bile 400,000'i bulmaktadır. i̇şgücünün yarısı ev işlerinde ve sendikalaşmamış işgücünde çalışır, 800 bin kişilik bir nüfus ise tekstil endüstrisinde çalışmaktadır. bunlara rağmen işsizlik oranı %19'dur. 2009 yılında dakka'nın gayrisafi kentsel hasılası 85 milyar dolardı. yıllık %6.2'lik bir büyüme oranıyla bu rakamın 2025 yılında 215 milyon dolara yükseleceği tahmin edilmektedir. dakka'nın kişi başına yıllık geliri 1350 dolar olarak tahmin edilmektedir, halkın %34'ü yoksulluk sınıfının altında yaşamaktadır. yoksulların arasında kırsal bölgelerden iş bulmak amacıyla gelen ve günde 5 doların altında gelirle yaşayan önemli bir kesim de vardır.

ayrıca bakınız

kaynakça