Ütopya

ütopya; aslında olmayan, tasarlanmış ideal toplum.

ütopyalar, bugün gerçekleşmesi imkânsız toplum tasarımlarıdır. köken olarak yunanca "yok/olmayan" anlamındaki ou, "mükemmel olan" anlamındaki eu ve "yer/toprak/ülke" anlamındaki topos sözcüklerinden türemiştir. kullanımı thomas more'un 1516'da yazdığı de optimo reipublicae statu deque nova insula utopia veya kısaca utopia isimli kitabıyla yaygınlaşmıştır.

ütopyalar üzerine görüşler iki biçimde ortaya çıkmıştır. bir kısmı özendirici, istenen nitelikte, diğer bir kısmı ise korkutucu, ürkütücü ütopyalardır.

i̇lgili terimler

ütopya 
ütopya olumlu tasarımdır. mükemmel ama kurgusal değildir. more'un ütopyası birçok açıdan platon'un devlet'ine dayanır. sefiller ve fakirler toplumdan ayıklanır. çok az yasa vardır ve avukat yoktur, çok az savaş vardır. toplum bütün dinlere hoşgörülüdür. bazı okuyucular bu hayali topluma sıcak bakmazken, bazıları millet için gerçekçi bir plan olarak görmüştür. bazıları da more'un ütopyasını bir ideal toplum arayışından çok i̇ngiliz toplumu için bir taşlama olarak algılamıştır.

distopya 

distopya olumsuz ütopyadır. totaliter ve baskıcı toplumları ifade eder. jack london'nın the iron heel'i, george orwell'in 1984'i; aldous huxley'in brave new world'u; anthony burgess's a clockwork orange; alan moore's v for vendetta; margaret atwood's the handmaid'ın tale; evgenii zamiatin'nın we’si; ayn rand'nin anthem’i; lois lowry'in the giver’ı; samuel butler'ın erewhon’ı; chuck palahniuk'un rant'ı; cormac mccarthy'ın the road’ı; suzanne collins'in panem'i gibi örnekler yer almaktadır.

i̇stenen (özendirici) ütopyalar 

bu tür ütopyalar, ideal toplum ve devlet tasarımlarıdır. bu konuda eserler oluşturmuş bazı yazarlar ve eserleri aşağıdadır:
 platon: devlet ve yasalar
 thomas more: ütopya
 etienne cabet: icaria'ya yolculuk
 campanella: güneş ülkesi
 edward bellamy: geçmişe bakış
 william morris: olmayan yerden haberler
 charlotte perkins gilman: kadın ülkesi
 francis bacon: yeni atlantis
 farabi: el-medinet'ül fazıla

platon'un ütopyası 

platon, "devlet" adlı eserinde ideal devletin nasıl olacağını belirtmiştir. bu devlette insanlar üç sınıfa bölünmüştür; çalışanlar (çiftçiler, zanaatkarlar), bekçiler (askerler) ve yöneticiler(bilginler özellikle filozoflar). i̇şçi sınıfı çalışıp üretimde bulunarak devletin maddi ihtiyaçlarını karşılar. bekçiler sınıfı toplum içinde güvenliği ve dışarıya karşı devletin varlığını savunur. yöneticiler sınıfı ise devleti yönetir.

bu toplumda her sınıfın bir erdemi vardır. i̇şçi sınıfının erdemi kanaatkar olmak, bekçi sınıfının erdemi cesaret, yöneticilerin erdemi ise bilgeliktir.

platon’un açtığı bu ütopik devlet anlayışı yolu, gelecekte hem doğu hem de batı felsefelerinde temsilciler bulmuştur. doğu felsefesinde böyle ütopik bir devlet anlayışını fârâbî’de görmekteyiz.

farabi'nin erdemli toplumu 

farabi erdemli toplum ile ilgili el-medinetü'l fazıla kitabını yazmıştır. bu kitapta erdemli bir toplumun özelliklerini yöneticilerin özelliklerini anlatmıştır. adaleti sağlayacak kanunların olmasını istemiştir. adaleti engelleyenlere ceza vermek toplumun erdemli olması için bir gerekliliktir çünkü topluma karşı yapılmıştır.

erdemli bir toplumu erdemli yöneticilerin yönetmesini istemiştir. erdemli şehrin reisi, sıradan herhangi bir insan olamaz, çünkü erdemli bir toplum erdemli yönetici ile mümkündür. yöneticiler filozof ve halkına gerçek mutluluğu vermektir. zenginlik ve zorbalıkla yönetmek, erdemli yönetimin özelliklerinden değildir.

erdemli toplumun yöneticisinde aranacak vasıflar 

 sağlam bir beden.
 sözü anlama kudreti.
 güçlü bir hafıza.
 en küçük kanıtı değerlendirecek bir zekâ.
 düşündüklerini açıklayabilecek kıvraklıkta bir dil.
 öğretmeyi ve öğrenmeyi sevmek.
 yemeye, içmeye ve kadınlara düşkün olmamak.
 doğruluğu ve doğruları sevmek, yalandan nefret etmek.
 altın ve gümüşün değil, yüceliğin peşinde koşmak.
 adaleti sevmek, zulümden nefret etmek.
 adalet isteyenlere karşı ılımlı, kötülere karşı sert bir mizaç.
 doğruları korkmadan cesaretle hayata geçirebilecek bir azim ve irade.
 ve en önemlisi de bilgelik.

thomas more'un ütopyası 

roman tarzında yazdığı "utopia" adlı eserinde ütopik bir devlet tasarımı ortaya koyar. bu devlette özel mülkiyet yoktur ve yasaktır. herkes devlet adına üretir. para geçerli değildir. üretilenlerden herkes ihtiyacı kadar alır. bireyler günde altı saat çalışır, geri kalan zamanlarını sanat ve bilimle uğraşarak geçirirler. yöneticiler, tıpkı platon’un ideal devletinde olduğu gibi, çok sıkı bir eğitimle yetiştirilir.

tommaso campanella'nın ütopyası 

"güneş devleti" adlı eserinde ütopik bir devlet tasarımı yaparken, o da platon’un etkisi altında kalır. güneş kentte her şey ortaktır. aile yoktur. eşlerin seçimi yönetimce yapılır. kent bir rahip tarafından adilce yönetilir. herkes dört saat çalışır. geri kalan zamanda sanat, eğlence, okuma, beden ve ruhları eğitme gibi zevk veren işlere ayrılır. yöneticinin yetkisi mutlaktır. adları "güç", "akıl", " sevgi" anlamına gelen üç yardımcısı vardır.

francis bacon'un ütopyası 

"yeni atlantis" adlı eserinde ütopik devletini tanıtır. "ben salen" adlı adada sağlam bir ahlâk anlayışı egemendir. özel bir örgüt, halkın bu yüksek bilgi ve kültürünü planlar ve yürütür. buna göre "yeni atlantis" bir bilgi devleti olarak tasarlanmıştır.

distopyalar (kötü bir geleceği anlatan romanlar) 
günümüzde de distopyalar yazılmaktadır. ancak, bunların ortak bir niteliği vardır, o da toplumları gelecekte bekleyen tehlikeleri göstermektir. bu tehlike, bir yandan makineleşen bir toplumda insanın duygu, düşünce ve değer sistemleri ile yok olup gitmesidir. öte yandan, insan özgürlüklerinin, demokratik hakların kurulacak bir despotik devlet tarafından yok edilmesidir. bu distopyaların amacı, insanları bu türden tehlikeler için önceden uyarmaktadır.

aldous leonard huxley'in distopyası 

"cesur yeni dünya" adlı eseri bir bilimkurgu özelliği taşır. "yeni dünya" da teknoloji çok gelişmiştir. i̇nsanlar suni yoldan üremektedir. evlilik yoktur. i̇nsanlar çalışır ve eğlenirler. hastalanma ve yaşlanma yoktur. geçmiş, tüm değerleriyle yok edildiği için, geçmişi düşünme ve özlem duyma yoktur. bu distopya, doğal yaşamdan kopmayı dile getirme açısından geleceğe ilişkin bir korku distopyasıdır.

george orwell'in distopyası 
george orwell, bin dokuz yüz seksen dört adlı eserinde despotizmin (zorbalık) egemen olduğu bir dünyayı tasvir eder. bu ütopyaya göre, dünya eşit güce sahip üç bloka ayrılmıştır. yönetenler tek egemen güçtür. i̇nsanlar yöneticilerin korkusu ile sinmiş, özgürlükler kaldırılmış, ahlâki ve insani duygular yok edilmiş, düşünme ve düşündüğünü söyleme yasaklanmış, yaşam tüm güzelliklerini yitirmiştir. hiç kimse birbirine güvenememektedir. çoğu kişiler casustur. en yakınlarını yönetime gammazlama bir ödev haline getirilmiştir. bireylerin kişilikleri tamamen silinmiştir.

orwell bu eserinde, gelecek üzerine korkularını dile getirmiştir. i̇nsanları, modern dünyayı etkileyebilecek sorunlar üzerinde düşünmeye yöneltmek istemiştir.

ekonomik ütopyalar 
bu ütopyalar ekonomik temellidir. ekonomik ütopyalar 19. yüzyıl ın zor ekonomik koşullarına bir çözüm olarak oluşturuldu.

19. yüzyıl başlarındaki sosyal karmaşa ticaretin ve kapitalizmin gelişmesine neden oldu ve bunlara çözüm olarak birçok ütopya oluşturuldu. bu ütopyalar malların eşit dağıtılması, paranın kaldırılması, insanların sevdikleri ve topluma yararlı işlerde çalışması ve onlara bilim ve sanatla ilgilenebilecek zaman ayırması gibi özelliklerinden dolayı genellikle ‘sosyal ütopyacılar’ hareketi içinde gruplandı. bu klasik ütopyalardan biri edward bellamy'ın looking backward adlı ütopyasıdır. diğer sosyalist ütopya da william morris’in bellamy'ın eserindeki bürokrasiye yanıt olarak yazdığı ve eleştirdiği news from nowhere (hiçbir yerden haberler)’dir. ancak sosyalist hareket gelişemeye başladığında ütopyadan ayrıldı; marx eski sosyalizmin eleştiri konusu oldu ve ütopyacı olarak tanımlandı. ayrıca eric frank russell'ın eseri the great explosion’nun (1963) son bölümü de ekonomik ve sosyal ütopyayla alakalı bilgiler içerir.bu eserler yerel takas ticari sistemlerinin ilk vurgulandığı eserlerdir. ayrıca ütopyalar siyasi görüşün karşıtı olarak görüldü. örneğin, robert a. heinlein the moon is a harsh mistress adlı eserinde bireysel ve liberal ütopyayı tanımlar. bu türün kapitalist ütopyaları genellikle devlet baskısı olmadan yapılan özel kuruluşlar ve bireysel girişimler toplum ve bireyler için büyük başarılar ve gelişme sağlayan serbest piyasa ekonomisine dayanıyordu. diğer bir görüş ise kapitalist ütopyalar, sosyalist ütopyaların başarısızlık planları kadar borsa düşüklüğüyle ilgilenmiyordu. sosyalizmin ve kapitalizmin harmanlanması bazıları tarafından ekonomik ütopya olarak görülüyordu. bu küçük toplumların kapitalist ekonomiyle iş yerleri çalıştırmasından bahsediyor..

politik ve tarihi ütopya 

politik ütopyalar hükümetin mükemmel toplum yaratma çabasının yer aldığı ütopyalardır. dünya barışının küresel ütopyası genellikle tarihin muhtemel dayanılmaz sonu olarak görülür. sparta lycurgus tarafından oluşturulan militaristlik bir ütopyaydı. özellikle atinalılar bunu bir distopya olarak gördüler). sparta, tebler tarafından leuctra savaşında yenilgiye uğratılana kadar önemli bir yunan gücüydü.

dini ütopyalar 

bu ütopyalar dini temellidir ve insanlığın başından beri vardır. üyeleri ütopyayı oluşturan bir dini geleneklere inanmak ve izleme ihtiyacı duyar. yahudilik ve hristiyanlıktaki adem’in bahçesi ve cennet hakkındaki farklı görüşleri özellikle geleneksel din anlayışı açısından  ütopya olarak değerlendirilebilir. böyle ütopyalar varlığın sıkıntılardan uzak olduğu saadet ve aydınlanma yeri olan ‘zevk bahçesi’ olarak tanımlanır. varlığı günahtan, acıdan, yoksulluktan  ve ölümden ayrı olarak hayal ederler ve bazen melekler ve huriler olduğunu iddia ederler. benzer şekilde hindulardaki moksha ve budistlerdeki nirvana kavramları da bir çeşit ütopya olarak kabul edilebilir. hinduizm ve budizm'de ütopya yer değil aklın halidir. eğer düşüncelerden bağımsız meditasyon yaparlarsa aydınlığa ulaşabileceklerini düşünürler. bu aydınlanma ütopya kavramıyla alakalı olarak ölüm ve yaşam çemberinden çıkmayı vadeder.

ancak alışılagelmiş insan tarafından oluşturulmuş ütopyalar din temelli ütopyalar için daha açık bir kanıttır çünkü üyeleri yitirilen erdemleri ve değerleri yaşam’dan sonraki hayatta yeniden kurmaya çalışır.

19. yüzyılda birleşmiş devletler ve avrupa’da i̇kinci büyük uyanıştan sonra bazı radikal dini gruplar ütopik toplumlar yarattılar. i̇nsan hayatının tüm yönlerini inançlarına göre yönetebilecek toplumlar oluşturmaya çalıştılar. bu ütopik toplumlar arasında en bilineni 18. yüzyılda i̇ngiltere'de başlayıp kısa bir süre sonra amerika’ya yayılan shaker hareketidir. diğer iyi örnekler ise; riker'un holy city(kutsal şehir) ve kaliforniya’daki 15 ütopik koloni, kanada ve fin ‘kolkhozes’ ütopik toplumunu da kapsayan diğer 15 sosyalist ve dini topluluklar ve sovyetler birliği’dir.

bilimsel ve teknolojik ütopyalar 
bu ütopyalar gelecekte kurgulanmıştır; gelişmiş bilim ve teknolojinin acı ve ölümün yok olması, insan doğasındaki değişiklikler ve insani koşullardaki değişiklikler gibi durumların ütopik yaşam standartlarının oluşmasına yol açacağına inanılır. bu ütopyacı topluluklar insan hakkındaki her şeyi değiştirmek isterler. teknoloji insanların uyku yemek ve doğum gibi normal işlevlerini yaşam şekillerini etkiledi ve suni bir anlam kazandı. bu planlanmış ütopyaların diğer şekilleri insanların teknolojiyle dengeyi bozması ve yaşam koşullarını arttırmasını içerir (örn.:star trek-yıldız yolculuğu). ütopyanın durağan mükemmelliğinin yerine liberal transhümanistlerin  extropya düşüncesi bireylere ve gönüllü gruplara tercih ettikleri sosyal kurumları oluşturmalarına izin verir.

garrett jones, 2004 yılında yayımladığı eseri ourtopia’da ‘hiçbir yer’ yerine ‘kendi yerimizi’ yapmak için elimizde olan bütün kaynakları iklim değişikliği ve kabileleşmeye karşı kullanmamız gerektiğini tartışır. buckminster fuller teknolojik ütopyacılık için teorik bir temel sundu ve bu teknolojik ütopyanın gelişmesini sağlayacak haritalar ve araba tasarımları geliştirdi.

teknolojik ve liberal sosyalist ütopyanın bir belirgin örneği de i̇skoç yazar iain m.’nin bank culture adlı eseridir.

bu türün ilk çeşitleri kalıtsal teorilerle kuruldu. doğadaki bazı özelliklerin kalıtsal olduğunu düşünen bazı genetikçiler sadece daha sağlıklı değil daha zeki bir ırk yaratılabileceğini ama beceri ya da aksine sarhoşluk ve suçluluk gibi bazı özelliklerin seçilebileceğini düşündüler. bu durum iyi genlere sahip olanların çocuk yapmasını öneren, kötü genlere sahip olanlarınsa çocuk yapmalarını engelleyen bir durum haline dönüştü.

jacque fresco ve venüs projesi 

teknolojik ütopya idealinin bir diğer çeşidi jacque fresco'nun kurmuş olduğu venüs projesi'dir. bu proje teknoloji ve bilimin yardımıyla tüm insanlığa ferah bir dünya kurmayı amaçlar. dünya kaynaklarının tamamının, kurulacak teknolojik bir sistemle yönetilmesi gerektiğini savunur. fresco'ya göre üretim kar sağlamak için değil, ihtiyaç karşılamak için yapılmalıdır. kar üzerine kurulan ekonomik sistem savaşların temel sebebidir. üretim insan gücü ile değil mutlak makine gücü ile yapılmalıdır.

kaynakça 
 
 

 
kurgusal ülkeler