İhsan Soyak

ahmet i̇hsan soyak (1909, üsküp, osmanlı i̇mparatorluğu - 30 ocak 1986 i̇stanbul), efsanevi ereğli kömür i̇şletmeleri (türkiye taşkömürü kurumu) genel müdürü, sanayi bakanı, kurucu meclis üyesi, maden yüksek mühendisi, maden mühendisleri derneği kurucusu, türk eğitim vakfı kurucu üyesi.

i̇hsan soyak, edindiği birçok pozisyon arasında eki̇ zonguldak umum müdürü olarak 1942 ile 1950 yılları arasında 2. dünya savaşı eşiğinde sergilediği hizmet sayesinde günümüzde de günümüzde de zonguldak bölgesinde saygı ve övgü ile anılır. o dönemde madende görev almış hüseyin turan ile yapılan röpörtajda i̇hsan soyak'ın zonguldak için yaptıkları karşısında heykelinin dikilmesi gerektiğini söylenir: "aybaşı oldu muydu, işçiler parasını alırlardı. soyak pavyonlar yaptırdıydı. yıkanma, banyo, bedava yemek her şey vardı. i̇hsan soyak zamanında işçinin yüzü güldü. havzada i̇hsan soyak’ın heykelinin yapılması lâzım heykelinin... zonguldak’ta i̇hsan soyak’ın heykelinin yapılması lâzım."

yazar mümtaz faik fenik, soyak'ı "zonguldak'a bir ihsan olan i̇hsan soyak" olarak anar. 

ereğli kömür i̇şletmesi genel müdürlüğü, serbest müşavir ve maden yüksek mühendisliği, kurucu meclis bakanlar kurulu üyeliği (2 mayıs 1961 - 25 ekim 1961) ile sanayi bakanlığı yapmıştır.

eğitim ve hayatının i̇lk yılları 
üsküplü ali necip efendi ve fatma hanım’ın altı çocuğundan şükriye soyak, hasan rıza soyak, hamdiye yönak, makbule akyaşar, atiye savaşan ve en küçüğü  ahmet i̇hsan soyak, 1909 osmanı toprakları içerisinde kalan üsküp doğumludur. 1913'de türkiye'ye ailesiyle göç etmiştir.

eğitimi için zonguldak'a türkiye'nin ilk maden mühendislik okulu olan "yüksek maadin ve sanayi yüksek mektebi" ne gelmiştir. bu okul, günümüzde zonguldak'taki bülent ecevit üniversite'nin temellerini oluşturmaktadır. i̇hsan soyak, zonguldak tarihini şekillendiren eski milletvekilleri rauf alpsoylu, naim kromer ve cemal kıpçak gibi isimlerle okulun ilk dönem (1924) mezunları arasındandır. kendisi okulu 1928-1929'da behçet kemal çağlar ile bitirmiştir.

kariyeri 
i̇hsan soyak, zonguldak yüksek maden mühendisliği mektebini 1928 - 1929 döneminde bitirmiş ve arından 1933 yılına kadar maden kömür i̇şleri taş (türki̇ş) 69 ocaklarında çalışmıştır. zonguldak kömür i̇şletmeleri taş başmühendisi (1929-34) iken staj yapmak için üç yıllığına fransa'ya gönderilmiştir.

fransız sermayeli ereğli şirketi'nin hisselerinin 1 mayıs 1937'de etibank aracılığıyla geri alınmasıyla kömür havzalarında millileşme yolunda önemli bir adım atılmıştır. i̇hsan soyak, yurda dönüşünde atandığı kozlu kömür i̇şletmesi türk anonim şirketi (kömüri̇ş)' de çalışmıştır. i̇ş bankası şirketlerinin tasfiye işleri yaptığı sürede kömüri̇ş - türki̇ş müdürlüğünü 27 ağustos 1937'den 30 kasım 1940 yılına kadar beraber yürütür. 1940 yılında i̇hsan soyak askere gitmiştir.

1940 yılı 5 haziranda 3897 sayılı "kömür havzasındaki ocakların i̇şletilmesi hakkındaki kanun" neticesinde kömür havzaları devletleştirmeye gider. bu karar neticesinde ereğli kömür havzasındaki ocaklar devlet sermayesi olan ereğli kömür i̇şletmesi tarafından işletmeye başlar.  dönemin müdürü olan bedri bekiroğlu kurumun başındayken maden direği sıkıntısı sanayileşme için kritik olan kömür üretiminin sürekliliğini tehlikeye atar. bu eksiklik kendisi tarafından yazılı ve sözlü olarak dile getirilse de hükümet gerekli önlemi almayınca 1942 yılında kömür üretimi direksizlik yüzünden durur. yerine i̇hsan soyak, askerlik görevi özel izinle bitirilerek, müdür olarak atanmıştır.

1942-50 yılları arasında da ereğli kömür i̇şletmesi genel müdürlüğü yapmıştır. direk sorununu çözmüş, ancak üretimin durması demiryolu taşımacılığını aksatmıştır. 2. dünya savaşı patlak verirken kömür üretiminin kapasitesini arttırarak devam etmesi hayati önem teşkil etmiştir. bunu gerçekleştirmek için 28 şubat 1940'da ücretli i̇ş mükellefiyeti (2. mükellefiyet) uygulanmaya başlanıştır. bu uygulama civar köylerdeki tüm erkeklerin 45 gün zorunlu olarak maden ocağında çalıştığı, sonraki 45 günü köyünde geçirdiği dönüşümlü bir uygulamadır. bu kanun kapsamında çalışan işçiler askerlikten muaf sayılmıştır.  zonguldak kömür madenleri bu süreçte 7 gün 24 saat 40,000 madenci ile kömür üretimini tüm imkansızlıklara rağmen kat kat arttırmıştır. 2. mükellefiyet 1 eylül 1947'ye kadar devam etmiştir.

chp i̇l başkanlığı görevini 1944 yılından sonra aynı anda sürdürmüştür. 1950 yılında yaptırdığı a tipi misafirhanesinde 6 - 7 ay kadar zonguldak'tan ayrılıncaya kadar oturmuştur. 9 haziran 1950, cumartesi günü tiran vapuruyla ailesiyle birlikte zonguldak'tan ayrıldı ve i̇stanbul'a yerleşti. 

1950'den sonra serbest müşavirlik ve yüksek maden mühendisi olarak çalışmıştır. 27 mayıs 1960 i̇htilâli sürecinde kurulan kurucu meclis bakanlar kurulu üyeliği (2 mayıs 1961 - 25 ekim 1961) ile i̇kinci cemal gürsel hükümetinde şahap kocatopçu'nun yerine sanayi ve teknoloji bakanlığına (1961) atanmıştır.

maden mühendisleri odası kuruculuğu 
türk yüksek maden mühendisleri cemiyeti‟nin 1930 tarihli nizamnamesinde, cemiyetin kurucuları zonguldak yüksek maden mühendisi mektebi 1928 yılı mezunlarından yusuf gürata, 1929 yılı mezunlarından i̇hsan soyak ve i̇hsan ayla ve 1930 yılı mezunlarından mustafa sami erk ve zeki yerdelen olarak belirtilmektedir. tmmob maden mühendisleri odası'nın yayın organı madencilik bülteni'nin 1990 yılındaki sayısında (45) maden işçisi erol çatma'nın makalesinde de cemiyetin kurucuları "i̇hsan soyak, bahri savaşkan, behçet oktay, zeki yerdelen, nevzat yerdel, nermi bey ve halil bey" olarak bahsedilmektedir.

"maden" dergisinin 1936 tarihli ilk saysınında yayınlanan "kongra ve yeni i̇dare hey'eyi" yazısında türk madencilerinin kömür havzalarının türkleşmesinde onadıkları önemli adımlar vurgulanmıştır:
 

türk mağden mühendisleri için hakimi oldular, yükseldiler ve yükselttiler. henüz pek yakın senelere kadar yalnız yabancıların başardığı ve başaracağı zannedilen yüksek sanayide türk gençleri birden ön safta ve en kudretli işlerin başında göründüler. çünkü buna hak kazandılar. bugün havzamızda 12.000 işçinin 2,5 milyon tonun idaresi tekniği bu ellerde yürüyor, diğer vatan köşelerinde sakin ve mütevazı çalışan arkadaşlarımızın ise başardıkları işler herhalde bundan daha az önemli değildir. 

cumhuriyet devrine değin resmi dairelerimize kadar sokulan ve vatanın en mahrem işlerinde parmakları yürümüş olan yabancılar bugün hemen hemen kalmamış gibidir. bazı mağdenlerde ve sanayiinin bazı şubelerinde tek tük mütehassıslar yanında bilgi ve yüksek şuuru ile yine türk mağden mühendislerini görüyoruz.

... kongramız, geçen iki senenin övün ve yeniden kuvvet veren sakin ve mütevazı çalışmaların, özünü ve ruhunu bir araya toplamıştı. verdiği kararlarda da tıpkı karanlık ocaklarda bir yıldız gibi parlayarak yol açan lambası gibi türk vatanına, türk varlığına borçlu olduğu vazifesini başarmasını anlattı ve aydınlattı. bununla beraber yapılacak işlerin henüz başında olduğumuzu daha doğrusu henüz iş başına geçmiş olduğumuzu görüyoruz. biz bu iş başına geçmek için kazandığımız itimadın hak edilmesini bildiğimiz gibi büyük işleri aldığımız hız ile dayandığımız cumhuriyet ve milli ülkümüzle başarmağa da azmettik. 

dergi'nin 1945'de yayımlanan sayısında ise 2. dünya savaşı devrinde i̇hsan soyak'ın eki̇ müdürü olduğu dönemde kömür madenlerinde verilen olağanüstü çabaya değinilmiştir:

türk madencisi, başındaki en büyük idarecisinden, en küçük işçisine kadar ödevinin kutsal önemini idrak ediyor. buna dört elle sarılarak yılmayan, yıpranmayan bir gayret ve imanla çalışıyordu. bilerek, övünerek ve inanarak;

.  

biz, bütün türk teknik adamları, bugün olduğu gibi her zaman beraber yürüdüğümüz yüksek hamiyet ve enerjisine güvendiğimiz vatandaş kitlesiyle, cefaya dayanan türk işçisiyle, yurdumuzun bütün kutsal davalarında ve devrim hamlelerinde yan yana, el ele ve seve seve savaşmakta devam edeceğiz. “türk ölür, fakat mağlup olmaz”

zonguldak'taki sosyal hayata etkisi 
i̇hsan soyak mükellefiyet kapsamında işçilerin ocaklardan kaçışlarını ceza ile önlemek yerine, onları teşvik edecek sosyal tedbirlerin de alınması gerektiğini i̇ktisat vekaleti'ne bildiren işçi hakları ve soyalleşmede öncü olmuş bir yöneticidir.  i̇şçi ve ailelerine sosyal yardımlar yapılıp ödüllendirilmesini sağlayan gıda maddelerinin temini, işçi primi, pavyon inşaları, yemekhaneler, okuma ve oturma yerleri, mühendis ve memur lokalleri, işçi lojmanları, yaz kampları, dinlenme ve sosyal tesisler, deniz kulübü, tenis kortları, a tipi misafirhane, fener mahallesi lojmanları yaptırmış, şehire tiyatro ve konserler getirtmiştir. kendisi de kısa bir süre için a tipi misafirhanede ailesiyle yaşamıştır.

zonguldak'da o dönemde balolar düzenlendiği ve bunlardan bir tanesinin de 4 aralık dünya madenciler günü balosu olduğu katılımcı ve yazar mümtaz faik fenik'in soyak'ı aşağıdaki şekilde tanımlamasıyla kanıtlanır:

"bilgimizin, enerjimizin zonguldak'a bir ihsanı olan i̇hsan soyak her zamanki zarif edasıyla misafirlerinin masalarında dolaşıyor. o, iş başında otoriteli bir amir, maden kuyusunda kudretli bir mühendis, iş âleminde mühim bir organizatör olduğu kadar, hususiyetinde ikramcı, neşeli, nükteli bir ev sahibidir. i̇şte müsamahasız, iş dıģında sohbeti tatlı bir arkadaştır.”

ailesi 
ağabeyi hasan rıza soyak, çankaya köşkü özel kalemi ve atatürk’ün genel sekreteri, “atatürk’ten hatıralar” kitabının yazarıdır. evli ve bir çocuk babasıdır. kızı zeren soyak erkmen ( 16 ocak 1942 ) i̇stanbul'da ikamet etmektedir.

kaynakça 

1909 doğumlular
1986 yılında ölenler
üsküp doğumlular
tbmm 1961 kurucu meclis bakanlar kurulu temsilcisi
türk maden mühendisleri
resim aranan siyasetçiler