Hüma kuşu

hüma kuşu (farsça: هما / homā), çoğu kez cennet kuşu olarak da adlandırılan, görünmeyecek şekilde çok yükseklerde dinlenmeksizin sürekli uçan, asla yere değmeyen -bazı kaynaklarda ayakları olmadığı da nakledilir- efsanevi kuş.

köken bilimi 

arapçası bulah olup bazı kaynaklarda arapça'daki ruh anlamına gelen hu ve su anlamındaki ma kelimelerinden oluştuğu savunulmuştur. kaynaklarda tengricilik inancındaki tanrı umay ile benzerliği belirtilen hüma, bazı türk lehçelerinde kumay veya umay kuşu adı ile de bilinir.

i̇nanışlar 
başına konduğu kimseye mutluluk getirdiğine inanılması sebebi ile  talih kuşu veya devlet kuşu olarak da isimlendirilir. bunun kaynağı eskiden bir hükümdar ölünce halkın bir meydanda toplandığı ve hüma'nın başına konduğu ya da gölgesinin üzerine düştüğü kişinin hükümdar olduğuna dair halk inancıdır. bilinenlerin aksine oğuz han destanında da geçtiği gibi, çepnilerin kuşu huma kuşu değil kuma kuşudur. kuma kuşu halk arasında söylendiği şekli ile ağ kerkenez, ak sunkur çepni kuşudur. yırtıcı bir kuş olup, kaşgarinin eserlerinde büyük yırtıcı kuş olarak yazılıdır. tiginlerin simgesidir. savaşçılığı sembolize eder. humay ise çepni kelimesindeki savaşçılık anlamını zaten taşıyan özellikler göstermez. hüma kuşu devlet şekillenmesini sembolize eder, bazı yorumlarda, hüma'nın feniks gibi birkaç yüzyılda küllerinden yeniden doğmak için kendini yakarak tükettiği de ifade edilir.

devlet kuşu
osmanlı tarihinde bilinen "hümayun" teriminin, "umay (humay) adıyla i̇lgili olduğu düşünülür. hakimiyetin göklerden
geldiğine, tanrı vergisi oluğuna dair eski mitolojik inancın izleri, halk arasında "hüma" yani devlet kuşuyla ilgili dolaşan söylentilerde korunmuştur. çok yaygın olan bir inanışa göre de "devlet kuşu" veya "şahlık kuşu" denilen "hüma" kuşunun gölgesinin bir insanın başı üzerine düşmesi, o insanın dünyada çok bahtiyar biri olacağının, taç giyeceğinin ve hakimiyete ulaşacağının işareti sayılırdı. bu inanç azerbaycan hikâye ve efsanelerinde, "devlet kuşu"nun uçurulması ve omzuna oturduğu insanın padişah seçileceği şeklinde yaşamaktadır. onun bahtiyarlık ve mutluluk sembolüne dönüşmesi ise benzer bir olaydır.

edebiyatta kullanımı 

hüma kuşu,  osmanlı, türk, fars ve urdu edebiyatında sıklıkla başvurulan motiflerden biridir. bunlar arasında hüma ve hümayun  mesnevileri ile kuşlar arasındaki konuşmalara dayalı  alegorik eserler başı çeker. xii. yüzyılda yazılan  gazali'nin risaletü't-tayr’ında, ferîdüddîn-i attâr'ın bu eserden yararlanarak yazdığı mantık-ut tayr’da ve ali şîr nevaî'nin attar'ın eserine nazire olarak kaleme aldığı lisânü't-tayr’da sıklıkla geçmektedir.

cennete yaşaması, çok yükseklerde uçup yedi  kat  göğün  üzerindeki  felekler  ve  burçlar  arasında  dolaşması ve  hatta tanrı’ya kadar gidip gelen bir kuş olması sebebi ile türk halk edebiyatında da hüma, erişilemeyecek yüksekliklerin bir sembolüdür. bazı ortak özellikleri dolayısıyla da  feniks, garuda,  simurg ve kaknüs gibi diğer efsanevî kuşlarla karıştırılan hüma, divan şiirinde mitolojik kuşlar içinde özellikleri nedeniyle en çok sözü edilendir. xvi. yüzyıldan başlayarak şiirlerdeki kullanım sıklığı sürekli bir artış göstermektedir. bâki'nin divanında geçen bir beyit:

burada siyah zülfü hüma'nın gölgesine benzetilen sevgili bu güzelliği sebebi ile güzellik ülkesinin padişahı olarak adlandırılmakta ve hümâ'nın gölgesinin üstüne düştüğü kişinin padişah olması inancına telmih yapılmaktadır.

anadolu'da huma kuşu adlı türkü
huma kuşu yükseklerden seslenir,
yar koynunda bir çift suna beslenir,
sen ağlama kirpiklerin ıslanır,
ben ağlim ki belki gönül uslanır.

ben ağlim ki gülüm eylen eylen eylen,
belki gönül uslanır.

sen bağ ol ki ben bahçende gül olim,
layık mıdır yanim yanim kül olim,
sen efendim ben kapında kul olim,
koy desinler bu da bunun kuludur.

ben ağlim ki gülüm eylen eylen eylen,
belki gönül uslanır.

huma kuşu yere düştü ölmedi

dünya sultan süleyman'a kalmadı

dedim yare gidem nasip olmadı

ağlama gözlerim mevla kerimdir

pir sultan abdal 

gökte uçan huma kuşu

bilmeyenler atar taşı

enginlik gönülün işi

engin ol gönül engin ol

teslim abdal

iran air 

iran air (i̇ran i̇slam cumhuriyeti havayolları)'nın farsça'daki kısaltması homa  veya huma olup, logosunda da hüma kuşu kulanılmaktadır. hüma kuşu bu logoda bir griffon olarak yorumlanmıştır.

ayrıca bakınız 
  simurg
  tuğrul kuşu
 umay
 kumayık

kaynakça 

efsanevi kuşlar
türk mitolojisi
kafkas mitolojisi