Klasik ekonomi

klasik iktisat, klasik politik ekonomi ya da smithyen ekonomi, 18. yüzyılın sonlarında ve 19. yüzyılın başlarından ortalarına kadar özellikle i̇ngiltere'de gelişen politik ekonomide bir düşünce okuludur. başlıca düşünürleri adam smith, jean-baptiste say, david ricardo, thomas robert malthus ve john stuart mill olarak kabul edilmektedir. bu ekonomistler, üretim ve mübadelenin doğal yasaları tarafından yönetilen (adam smith'in görünmez el metaforuyla meşhurdur), büyük ölçüde kendi kendini düzenleyen sistemler olarak piyasa ekonomilerine dair bir teori üretmişlerdir.

adam smith'in 1776 tarihli ulusların zenginliği adlı eseri genellikle klasik iktisadın başlangıcı olarak kabul edilir. smith'in kitabındaki temel mesaj, herhangi bir ulusun zenginliğinin hükümdarın kasasındaki altınla değil, ulusal geliriyle belirlendiğiydi. bu gelir de, klasik ekonominin temel kavramlarından biri haline gelen iş bölümü ve birikmiş sermayenin kullanımıyla verimli bir şekilde organize edilen sakinlerinin emeğine dayanıyordu.

ekonomi politikası açısından, klasik ekonomistler pragmatik liberallerdi ve piyasa özgürlüğünü savunuyorlardı, ancak kamu yararını sağlamada devletin bir rolü olduğunu düşünüyorlardı. smith, piyasanın kamu yararına hizmet etmek için en iyi yol olmadığı alanlar olduğunu kabul etmiş ve kamu yararını destekleyen maliyetlerin büyük kısmının bunları karşılayabilecek durumda olanlar tarafından karşılanması gerektiğini kabul etmiştir. tekelciliğin tehlikeleri konusunda defalarca uyarıda bulunmuş ve rekabetin önemini vurgulamıştır. uluslararası ticaret açısından, klasik iktisatçılar serbest ticaretin savunucularıydı ve bu da onları korumacılığı savunan merkantilist seleflerinden ayırıyordu.

smith, ricardo ve daha önceki bazı iktisatçıların "klasik" olarak tanımlanması, karl marx'ın "bayağı" haleflerinin aksine, en azından ele almaya değer bulduğu iktisatçıları eleştirdiği ekonomi politik eleştirisinden kaynaklanan bir kanonlaştırmadan kaynaklanmaktadır. klasik iktisat teriminin neleri kapsadığı, özellikle de 1830'dan 1875'e kadar olan dönemi ele alırken klasik iktisadın neoklasik iktisatla nasıl bir ilişki içinde olduğu konusunda bazı tartışmalar vardır.

tarihi 
klasik iktisatçılar "muhteşem dinamiklerini" kapitalizmin feodalizmden doğduğu ve sanayi devrimi'nin toplumda büyük değişikliklere yol açtığı bir dönemde üretmişlerdir. bu değişiklikler, her bireyin kendi (parasal) kazancını aradığı bir sistem etrafında bir toplumun nasıl örgütlenebileceği sorusunu gündeme getirdi. klasik ekonomi politik, popüler olarak serbest piyasaların kendi kendilerini düzenleyebileceği fikriyle ilişkilendirilir.

klasik iktisatçılar ve onların hemen öncelleri, ekonomiyi yöneticinin kişisel çıkarlarının analizinden daha geniş ulusal çıkarlara doğru yeniden yönlendirdiler. adam smith, fizyokrat françois quesnay'i izleyerek, bir ulusun zenginliğini kralın hazinesi yerine yıllık milli gelirle özdeşleştirmiştir. smith bu gelirin emek, toprak ve sermaye tarafından üretildiğini düşünüyordu. toprak ve sermaye üzerindeki mülkiyet haklarının bireylere ait olmasıyla, ulusal gelir ücretler, kira ve faiz ya da kar şeklinde işçiler, toprak sahipleri ve kapitalistler arasında bölüşülür. onun vizyonunda, üretken emek gerçek gelir kaynağı iken, sermaye de emeğin üretkenliğini artıran ve büyümeyi tetikleyen ana örgütleyici güçtü.

ricardo ve james mill, smith'in teorisini sistematik hale getirmişlerdir. fikirleri, yaklaşık 1815-1848 döneminde ekonomik ortodoksu haline geldi ve ardından, özellikle avrupa kıtasında, sonunda marjinalist/neoklasik iktisat haline gelen bir "anti-ricardocu tepki" şekillendi. kesin bölünme tipik olarak 1870'lerde bir yere yerleştirilir, bundan sonra ricardocu iktisadın meşalesi esas olarak marksist iktisat tarafından taşınırken, neoklasik iktisat i̇ngilizce konuşulan dünyada da yeni ortodoksu haline geldi.

henry george bazen son klasik iktisatçı ya da bir köprü olarak bilinir. ekonomist mason gaffney, neoklasik iktisadın klasik iktisadın ve özellikle henry george'un fikirlerini bastırmak için ortak bir çaba olarak ortaya çıktığını savunan tezini doğrulayan orijinal kaynakları belgelemiştir.

modern miras 
teorinin kendisi 1870'lerden bu yana yerini neoklasik ekonomiye bırakmış olsa da, klasik ekonomi ve onun birçok fikri ekonomide temel olmaya devam etmektedir. diğer fikirler ya neoklasik söylemden kaybolmuş ya da keynesyen devrim ve neoklasik sentezde keynesyen ekonomi ile yer değiştirmiştir. bazı klasik fikirler çeşitli heterodoks iktisat okullarında temsil edilmektedir, özellikle georgizm ve marksist iktisat - marx ve henry george klasik iktisatçıların çağdaşlarıdır - ve 19. yüzyılın sonlarında neoklasik iktisattan ayrılan avusturya iktisadı. 20. yüzyılın ortalarında, klasik ekonomiye olan ilginin yeniden artması, neo-ricardocu ekolün ve onun uzantılarının ortaya çıkmasına neden olmuştur.

klasik uluslararası ticaret ekonomisi 
adam smith, en etkili yayını ile merkantilist düşünceyi çürüttü: ulusların zenginliği. merkantilizme karşı çıkmış, bunun yerine serbest ticareti ve serbest piyasaları desteklemiş ve bunun serbest ticarete katılan ülkelerin lehine olacağına inanmıştır. merkantilist politikaların yerli üreticilere fayda sağlayacağını, ancak ülkeye fayda sağlamayacağını, çünkü tüketicilerin rekabetçi fiyatlardan ürün satın almasını engellediğini, dolayısıyla nakit akışını etkisiz bir şekilde yönlendirdiğini açıkladı. smith, serbest ticaretten sapmanın, tekellerin bir pazardaki rekabeti olumsuz etkilemesine benzer bir şekilde topluma mal olduğuna inanıyordu.

klasik dönemde ve adam smith'ten sonra david ricardo, uluslararası ticaret üzerine düşünceleriyle öne çıkan bir iktisatçı olmuştur. ricardo'nun en ünlü ekonomik teorisi, uluslararası işbölümünün temeli olan karşılaştırmalı üstünlük teorisiydi. uluslararası ticaretin her halükarda yaşam standardını yükselteceğini savunmuştur. uluslararası ticaret konusundaki ana fikri, bir ülkede üretilen reel çıktıya katkıda bulunsa da, asıl faydaların uzmanlaşmanın ve uluslararası ölçekte iş bölümünün teşvik edilmesinden kaynaklandığı ve ilgili tüm ülkelerde kaynakların daha etkili bir şekilde kullanılmasına yol açtığıdır. ricardo'nun en büyük varsayımlarından ve gözlemlerinden biri, üretim faktörlerinin ülkeler arasında hareketsiz, mamul malların ise mükemmel bir şekilde hareketli olduğudur; bu varsayım uluslararası ticaretin ve uzmanlaşmanın avantajlarını tasvir etmek için kritik öneme sahiptir. uluslararası ticarete ilişkin teorisi, emek değer teorisinin karşılaştırmalı üstünlük teorisiyle çatışması nedeniyle zayıflamıştır. nihayetinde her iki teori de fiyatın göreceli olarak nasıl belirlendiğine dair bir soruyla çarpışır ve ricardo basitçe bunun uluslararası ticaret teorisinde geçerli olmadığını belirtir.

john stuart mill daha sonra gelip bu ikilemi çözecek ve ricardo'nun karşılaştırmalı üstünlük teorisini daha da geliştirecektir. john stuart mill'in ricardo'nun karşılaştırmalı üstünlükler teorisine katkısı, denkleme talebi eklemesiyle ortaya çıkmıştır. mill, talebi tanıtmış ve talep ve arzın fiyatın fonksiyonları olduğu ve piyasa dengesinin fiyatın arz ve talep arasında denge olacak şekilde ayarlandığı yer olduğu fikrini ilk ortaya atan kişi olmuştur. genel olarak, adam smith ve klasik iktisat dalgasından önce, uluslararası ticarete ilişkin temel görüş olumsuzdu ve merkantilizmin ekonomi politikaları ile uluslararası ticarete katılacak ülkelerin lehine değildi. ancak adam smith, david ricardo ve john stuart mill'in klasik iktisat dalgasıyla birlikte gelmesiyle birlikte, uluslararası ticaret olumlu ve nihayetinde ilgili tüm taraflar için faydalı olarak görülmeye başlandı.

klasik büyüme ve gelişme teorileri 
ulusların zenginliğindeki büyümeyi analiz etmek ve bu büyümeyi teşvik edecek politikaları savunmak, çoğu klasik ekonomistin ana odak noktasıydı. ancak john stuart mill, sabit bir nüfus büyüklüğü ve sabit bir sermaye stokundan oluşan gelecekteki durağan bir durumun, insanlığın ulaşması için hem kaçınılmaz, hem gerekli hem de arzu edilir olduğuna inanıyordu. bu artık durağan durum ekonomisi olarak bilinmektedir.

john hicks & samuel hollander, nicholas kaldor, luigi l. pasinetti ve paul a. samuelson, klasik politik ekonominin kendi yorumlarının bir parçası olarak resmi modeller sunmuşlardır.

değer teorisi 
klasik ekonomistler, ekonomik dinamikleri araştırmak için bir değer ya da fiyat teorisi geliştirmişlerdir. politik ekonomide değer, genellikle fiyattan ayrı olan değişim değerini ifade eder. william petty, fiyatlardaki düzenliliklerin tasvirini kolaylaştırmak için piyasa fiyatı ile doğal fiyat arasında temel bir ayrım getirmiştir. piyasa fiyatları, herhangi bir soyut düzeyde teorize edilmesi zor olan birçok geçici etki tarafından sarsılmaktadır. örneğin petty, smith ve ricardo'ya göre doğal fiyatlar, zamanın bir noktasında faaliyet gösteren sistematik ve kalıcı güçleri yakalar. smith'in yerçekimine benzer olarak tanımladığı bir süreçte piyasa fiyatları her zaman doğal fiyatlara doğru eğilim gösterir.

doğal fiyatları neyin belirlediğine dair teori klasik okul içinde farklılık göstermiştir. petty, toprak ve emek arasında bir eşitlik geliştirmeye çalıştı ve toprak ve emek değer teorisi olarak adlandırılabilecek bir teoriye sahipti. smith, emeğin değer teorisini kapitalizm öncesi efsanevi bir geçmişe hapsetmiştir. diğerleri smith'in değerin emekten türetildiğine inandığı şeklinde yorumlayabilir. doğal fiyatların, ücretler, karlar (sermaye faizi ve denetim ücretleri dahil) ve rantın doğal oranlarının toplamı olduğunu belirtmiştir. ricardo aynı zamanda üretim maliyeti teorisi olarak tanımlanabilecek bir değer teorisine de sahipti. smith'i rantı fiyat belirleyen yerine fiyat belirleyen olarak tanımladığı için eleştirmiş ve değerin emek teorisini iyi bir yaklaşım olarak görmüştür.

bazı iktisadi düşünce tarihçileri, özellikle de sraffian iktisatçılar, klasik fiyat teorisini üç veriden hareketle belirlenmiş olarak görürler:
 smith'in "efektif talep" düzeyindeki çıktıların seviyesi,
 teknoloji ve
 ücretler.
bu verilerden hareketle, bir değer teorisi titizlikle türetilebilir. ancak klasik dönemde değer teorisinin en titiz araştırmacıları olan ne ricardo ne de marx bu teoriyi tam olarak geliştirmiştir. değer teorisini bu şekilde yeniden inşa edenler, doğal fiyatların belirleyicilerinin klasik iktisatçılar tarafından, daha düşük bir soyutlama düzeyinde de olsa, iktisat teorisinin içinden açıklandığını görmektedirler. örneğin, ücretler teorisi nüfus teorisiyle yakından ilişkiliydi. klasik iktisatçılar, nüfusun düzeyini ve artışını belirleyen faktörlere ilişkin teoriyi ekonomi politiğin bir parçası olarak ele almışlardır. o zamandan beri, nüfus teorisi demografinin bir parçası olarak görülmüştür. klasik teorinin aksine, neoklasik teori değerinin aşağıdaki belirleyicileri neoklasik ekonomi için dışsal olarak görülmektedir:
 zevkler
 teknoloji, ve
 bağışlar.

klasik ekonomi ticaretin faydalarını vurgulama eğilimindeydi. değer teorisi, "kullanım değerini" tüketicilerin bir malda bulduğu marjinal faydadan türetilen ve "değişim değerini" (yani doğal fiyatı) ürünü oluşturan girdilerin marjinal fırsat veya faydasızlık maliyeti tarafından belirlenen olarak gören marjinalist düşünce okulları tarafından büyük ölçüde yerinden edilmiştir. i̇ronik bir şekilde, birçok klasik iktisatçının serbest piyasaya olan bağlılığı göz önünde bulundurulduğunda, hala klasik forma bağlı kalan en büyük ekonomik düşünce okulu marksist okuldur.

parasal teori 

i̇ngiliz klasik iktisatçılar arasında 19. yüzyılda bankacılık ve para okulu arasında iyi gelişmiş bir tartışma vardı. bu durum, nicholas kaldor gibi endojen para teorisi savunucuları ile milton friedman gibi parasalcılar arasındaki son tartışmalarla paralellik göstermektedir. monetaristler ve para birimi okulu üyeleri, bankaların para arzını kontrol edebileceğini ve etmesi gerektiğini savunmuştur. teorilerine göre, enflasyona bankaların aşırı miktarda para basması neden olmaktadır. i̇çsel para teorisini savunanlara göre, para arzı talebe göre otomatik olarak ayarlanır ve bankalar sadece kredilerin verildiği şartları ve koşulları (örneğin faiz oranını) kontrol edebilir.

tanım üzerine tartışmalar 
değer teorisi şu anda tartışmalı bir konudur. klasik iktisadın neoklasik iktisadın bir öncüsü mü yoksa farklı bir değer, bölüşüm ve büyüme teorisine sahip bir düşünce okulu mu olduğu tartışılan konulardan biridir.

1830-1875 dönemi önemli tartışmaların yaşandığı bir zaman dilimidir. karl marx "klasik iktisat" terimini ilk olarak ricardocu iktisada - david ricardo ve james mill ile onların seleflerinin iktisadına - atıfta bulunmak için icat etmiştir, ancak kullanım daha sonra ricardo'nun takipçilerini de kapsayacak şekilde genişletilmiştir.

süreksizlik tezini vurgulayan sraffianlar, klasik iktisadı petty'nin 17. yüzyıldaki çalışmalarından 1830 civarında ricardocu sistemin dağılmasına kadar uzanan bir süreç olarak görürler. 1830'lar ile 1870'ler arasındaki döneme karl marx'ın tanımladığı gibi "kaba ekonomi politik" hakim olacaktır. sraffianlar, ücret fonu teorisinin; sermayenin getirisini toprak ve emeğin getirisiyle aynı seviyeye koyan senior'un faizden kaçınma teorisinin; denge fiyatlarının iyi işleyen arz ve talep fonksiyonlarıyla açıklanmasının; ve say yasasının, klasik değer ve bölüşüm teorisinin gerekli veya temel unsurları olmadığını savunurlar. belki de schumpeter'in john stuart mill'in klasik ve neoklasik iktisat arasında bir orta yol ortaya koyduğu görüşü bu görüşle tutarlıdır.

georgistler ve michael hudson gibi diğer modern klasik iktisatçılar ve tarihçiler, klasik ve neo-klasik iktisat arasındaki en önemli ayrımın ekonomik rantın ele alınması veya tanınması olduğunu savunmaktadır. modern ekonomistlerin çoğu artık araziyi/konumu bir üretim faktörü olarak kabul etmemekte ve genellikle rantın var olmadığını iddia etmektedir. georgistler ve diğerleri ekonomik rantın ekonomik çıktının kabaca üçte biri olduğunu savunmaktadır. sraffianlar genellikle marx'ı, kendi amaçları için de olsa, klasik iktisadın mantığını yeniden keşfetmiş ve yeniden ifade etmiş olarak görürler. schumpeter gibi diğerleri ise marx'ı ricardo'nun bir takipçisi olarak görmektedir. samuel hollander bile yakın zamanda marx'ın okuması için klasik iktisatçılarda metinsel bir temel olduğunu açıklamış, ancak bunun son derece dar bir metin kümesi olduğunu savunmuştur.

bir diğer görüş ise neoklasik iktisadın esasen klasik iktisat ile süreklilik arz ettiği yönündedir. bu görüşü savunan akademisyenlere göre, klasik ve neoklasik ekonomi arasında kesin ve katı bir çizgi yoktur. uzun dönem ile kısa dönem ve arz ve talep arasında olduğu gibi vurgu kaymaları olabilir, ancak neoklasik kavramlar klasik iktisatta karışık ya da embriyo halinde bulunur. bu ekonomistler için tek bir değer ve dağıtım teorisi vardır. alfred marshall bu görüşün tanınmış bir savunucusudur. samuel hollander ise muhtemelen bu görüşün günümüzdeki en iyi savunucusudur.

bir başka görüşe göre ise klasik iktisatta iki konu aynı anda gelişmektedir. bu görüşe göre, neoklasik iktisat adam smith'in bazı egzoterik (popüler) görüşlerinin geliştirilmesidir. ricardo, adam smith'in bazı ezoterik (sadece seçkinler tarafından bilinen) görüşlerini geliştiren bir sporcuydu. bu görüş, ricardo'dan ekonomiyi "yanlış yola" sokan "o yetenekli ama yanlış kafalı adam" gibi bir şey olarak bahseden w. stanley jevons'da bulunabilir. bu görüşü maurice dobb'un adam smith'ten bu yana değer ve bölüşüm teorileri: i̇deoloji ve i̇ktisat teorisi (1973) adlı kitabında ve karl marx'ın artı-değer teorileri adlı kitabında da bulmak mümkündür. yukarıdakiler olasılıkları tüketmemektedir. john maynard keynes, klasik iktisadın ricardo ile başladığını ve kendi i̇stihdam faiz ve para genel teorisi'nin yayınlanmasıyla sona erdiğini düşünüyordu. bu görüşe göre, klasik iktisadın belirleyici kriteri, keynesyen iktisat tarafından tartışılan say yasasıdır. yine de keynes, 'klasik' terimini kullanmasının standart olmadığının farkındaydı.

bu tartışmalardaki bir zorluk, katılımcıların sıklıkla kapitalist ekonomileri tanımlamak için bugün yeniden inşa edilmesi ve uygulanması gereken neoklasik olmayan bir teori olup olmadığını tartışmalarıdır. terry peach gibi bazıları, klasik ekonomiyi antik bir ilgi alanı olarak görmektedir.

ayrıca bakınız 
 klasik liberalizm
 anayasal iktisat
 neoklasik iktisat
 siyasi ekonomi

kaynakça 

 

 
adam smith