Harezmşahlar Devleti

harezmşahlar veya harzemşahlar devleti (farsça: خوارزمشاهیان hārezmşāhiyān), orta asya'da harezm bölgesinde kutbeddin muhammed harezmşah tarafından kurulan türk-i̇ran geleneğine dayalı bir devlettir. bu devlet, anadolu selçuklu devleti ile 1230 yılında yapılan yassıçemen muharebesi sonucunda iyice zayıflamış, 1231 yılında celaleddin harezmşah'ın ölümü ile yıkılmıştır.

amuderya bölgesi orta çağ'da "harezm" (harizm) ve hükümdarlar "harezmşah" olarak anılırdı. xi. yüzyılın sonlarına doğru bu bölgede kurulan yerli etnik bir topluluk olan ve türkçe konuşan yerel halkın kurduğu bu devletin adı da harezmşahlar'dır.

tarihi 
buranın adı "harezm" olduğundan, öteden beri burada hüküm sürenlere "harezmşah" denilmiştir. kapladığı alan: (5.000.000 km2) i̇ran, güney kafkasya, dağıstan, umman denizi, afganistan, maveraünnehir, harzem, balkaş ile aral gölleri arasıdır.

harezm devletinin doğuşu 

harezm bölgesinde büyük selçuklu devleti'ne bağlı olarak merkezden atanan valilerle yönetilen bu eyalette, anuş tekin zamanında serbest yaşamaya başlanmıştır. 1128’de harezm valisi olarak atanan atsız döneminde yarı bağımsızlık kazanmıştır.

kutbuddin muhammed 

anuş tekin'in oğlu kutbeddin muhammed, selçuklulara bağlı kalarak, "harezmşah" unvanı ile bu bölgenin valiliğini üstlenmiştir.

atsız harezmşah ve i̇l arslan harezmşah dönemleri 

kutbüddin muhammed'in ölümünden sonra yerine geçen büyük oğlu atsız, 1141'de büyük selçuklu sultanı ahmed sencer'in katvan savaşı'nda karahitaylar tarafından bozguna uğratılmasından istifade ederek selçuklulara karşı isyan etmiş ve 1142'de horasan'a saldırarak merv ve nişabur'u işgal etmiştir. ancak 1143 ve 1147'de ahmed sencer atsız'a karşı cezalandırıcı seferini düzenlemiş ve ikinci seferde atsız yönetim merkezi olan urgenç'i kaybederek teslim etmiştir. başka bir kaynakta ise oğuz ve müslüman oldukları ve saray kökenli oldukları için sencer'e bağlı kalmayı kabul ettikleri yazmaktadır

atsız ve atsız'ın ölümünden sonra tahta geçen oğlu i̇l arslan'ın devirlerinde hem irak selçukluları hem de kara hıtay ila mücadele edildi. nitekim i̇l arslan, sultan sencer'in ölümü üzerine bağımsızlığını ilân etti.

tekiş harezmşah dönemi 

i̇l arslan'ın oğlu alaaddin tekiş, kendisini selçukluların devamı ve varisi olarak görmüş ve "sencer" unvanını kullanmıştır.

tekiş, 14 ekim 1182'de buhara, 1183'te cuzcan ve mazenderan, 18 mayıs 1187'de nişabur, 1192'de rey ve tahran'ı fethetti. daha sonra karahitay'a yöneldi. bu devletin ordularını mağlup ettikten sonra irak'ta büyük selçuklulara karşı olan bağdad'daki abbasi halifesi el-nasır'ın da onayıyla 1192'de rey şehrine kadar ilerledi. bu ilerlemeyi önlemeye çalışan ve büyük selçuk devleti sultanlığına aday olan sultan iii. tuğrul bin aslan, harezmşah ordusu ile rey şehri yakında giriştiği çarpışma sonucu öldürüldü. bundan sonra batı i̇ran'a yönelerek hemedan'a kadar ilerledi.

alaaddin muhammed dönemi 

alaaddin tekiş'in oğlu olan alaaddin muhammed döneminde 1204'te herat, 1206'da belh, cuzcan, toharistan, sistan, sicistan, 1207'de semerkant, 1210'da taberistan ve maveraünnehir alındı. 1210'da gurlular ortadan kaldırıldı, 1212'de de karahanlı devleti'ne son verilerek tüm toprakları harzemşahlara katıldı. 1211'de taşkent, fergana, mekran ve belucistan, 1223'te kazvin ve azerbaycan fethedildi.

alaaddin muhammedin en büyük rüyası çin'i ele geçirmekti. fakat bu dönemde moğollar çin'i alarak büyük güç haline gelmişlerdi. siyaset gereği moğol tehlikesini görmüş ve moğollarla iyi geçinmeye çalışmıştır. moğollarla ticaret anlaşması imzalamıştır.

bir moğol ticaret kervanının harzemşah valisi i̇nalcık tarafından yağmalanması ve geri kalanlarının da sakallarının yakılıp geri gönderilmesi yüzünden moğollarla ilişkiler bozulmuştur; bu olay tarihe otrar faciası olarak geçmiştir. kervanı yağmalatma sebebi; moğol kervanındaki pahalı eşyalar ve değerli kervan mallarıydı. bazı kaynaklara göre ise kervan cengiz han tarafından casusluk amacıyla gönderilmiş ve bundan kuşkulanan otrar valisi ise kervandaki tüccarları öldürmüştür. diğer kaynaklar ise otrar faciası'nda şehre yollanan kervanın farklı kışkırtma yöntemleri ile savaş çıkartmak için çabaladıklarını yazar. her ne sebeple olursa olsun bu olaydan sonra cengiz han'ın otrar valisi'nın kendine teslim edilmesini isteyen iletisini getiren moğol elçilerinin alaaddin muhammed tarafından öldürtülmesi de moğollar'ı savaşa kışkırttığı inkâr edilemez.

1220'de bütün ülke moğolları'nın istilâsına uğradı ve bu saldırı harezm devletinin sonunu hazırladı. 11 şubat'ta buhara, 17 mart'ta semerkant, yine mart'ta hocent, cend ve otrar, mayıs'ta urgenç, zave ve habûşan, temmuz'da semnan, ağustos'ta âmil, rey ve tahran, eylül'de hamedan, ekim'de erdebil moğol işgaline uğradı ve yerle bir edildi. 14 haziran 1222'de herat da düştü.

bundan sonra orta asya'da moğol istilası başlamış; türk dünyası birikiminde ve medeniyetinde büyük tahriplere yol açmıştır.

moğollardan kaçan alaaddin muhammed hazar denizi'nde bir adada ölmüştür.

celaleddin dönemi 

alaaddin'in oğlu celaleddin harezmşah afganistan'da moğollara mücadele vererek güneye çekilmiş ve i̇ndus nehrini geçerek hindistan'a girmiştir. cengiz han moğolistana döndükten sonra celaleddin i̇ran'a dönüp irak'tan azerbaycan bölgesine girmiş ve 1225'te atabeyliklerinden i̇ldenizlileri yok ederek tebriz'i almıştır.

yassıçemen muharebesi 

celaleddin azerbaycan'dan hareket ederek gürcistan'ı işgal etmiş ve 10 mart 1226'da tiflis'i de fetihle, güney kafkasya'dan doğu anadolu bölgesi'ne kadar topraklarını genişletmiştir. ancak celaleddin doğu anadolu'nun egemenliği üzerine anadolu selçuklular ve suriye'ye hükmeden eyyubiler ile çatışmıştır. 10 ağustos 1230'da yassıçemen muharebesi'nde anadolu selçukluları karşısında yenilgiye uğrayan celaleddin'in 17 ağustos 1231'de ölümü üzerine harezmşahlar devleti tamamen ortadan kalktı.

hanedanın anadolu'ya geçişi 
moğollardan kaçan halkın ve harzem soylularının amacı anadolu'ya sığınmaktı. ancak politik çıkarlar harezm hükümdarlığının yok olmasına neden olmuştur. bunun yanında hanedanlıkla gelen halkın ve soyluların selçuklulara karıştığı düşünülmektedir.

yayılma alanı ve kültürü 

devletin en parlak olduğu dönemde yayılma alanı i̇ran, güney kafkasya, dağıstan, umman denizi, afganistan, maveraünnehir, harzem, balkaş ile aral gölleri arasıdır (5.000.000 km²).

harezmşahlar her yönüyle i̇ran kültürünü taşımaktadır. sanat tarzları selçuklu üslubundadır. devletin yönetim organizasyonu büyük selçuklulara benzemektedir. harezmşahlar, orta asyanın moğol istilasından önce son gücü ve güçlü devleti olmuşlardır.

"harzem", "harezm" "havarizm", "xorazm" kelimeleri günümüzde "horzum" olarak anılmaktadır.

harezmşah hükümdarları 
 anuş tekin (1077 - 1097)
 kutbeddin muhammed (1097 - 1128)
 atsız harezmşah (1128 - 1156)
 i̇l arslan harezmşah (1156 - 1172)
 sultan şah (1172-1193)  kuzey horasan'ı yönetmişti.
 alâeddin tekiş harezmşah (1172 - 1200)
 alâeddin muhammed harezmşah (1200 - 1220)
 celaleddin harezmşah (1220 - 1231)

soyağacı

notlar

ayrıca bakınız 
 karahitaylar
 büyük selçuklu devleti

dış kaynaklar 

 taneri, aydın (1989) harezmşahlar, türkiye diyanet vakfı yayınları, isbn 975-389-110-5.
 kafesoğlu, i̇brahim (1965), harezmşahlar devleti tarihi (485-617/1092-1229), ankara:
 köymen, mehmet a. (1954), büyük selçuklu i̇mparatorluğu tarihi. cilt ii: i̇kinci imparatorluğu tarihi, ankara: say.311-53,445
 alaaddin ata melik cüveynî, (tr. çev.: mürsel öztürk), (1999) tarih-i cihan güşa (dünya fatihi tarihi) ankara:kültür ve turizm bakanlığı yayınları; isbn 975-17-2206-3. (i̇ngilizce çeviride cilt ii)
 i̇ngilizce wikipedia "khwarezmid_empire" maddesi   (erişim:27.6.2010)
 fransızca wikipedia "khwârazm-shahs" maddesi   (erişim:27.6.2010)

 
tarihteki türk devletleri
1077
1231