Postmodernizm

postmodernizm, modernizmin sonrası ve ötesi anlamında bir tanımlama olarak kullanılmaktadır ve modern düşünceye ve kültüre ait temel kavram ve perspektiflerin sorunsallaştırılmasıyla ve hatta bunların yadsınmasıyla birlikte yürütülmektedir. 20. yüzyılın ortalarında ortaya çıkan postmodernizm; mimari, felsefe, edebiyat, resim gibi alanlarda kendini göstermiştir.

bu kavram 1960'lı yıllardan itibaren kullanılmaktadır. 1979 yılında jean françois lyotard "postmodern durum" adlı kitabıyla bir tartışma başlatmıştır. teori alanında modernist sanat biçimleri ve uygulamalarından koptuğu iddia edilen bir dizi kültürel yapıyı tanımlayan mimarlık, felsefe, edebiyat, güzel sanatlar gibi alanlarda yeni kültür biçimlerin işaretleri olarak başlamıştır. bu tartışmalar zamanla diğer birçok alana ve disipline de yansımıştır ve sonuçta bir bütün olarak modernitenin sorgulanmasına ve aşılması arayışına dönüşmüştür. bununla birlikte postmodernizmi yeni bir tarihsel evre olarak anlamaktansa modernizmi kendi içinde bir aşama ya da özgül bir dönem olarak anlama çabaları da söz konusudur. postmodernizm, bu anlamda kendine yönelik itiraz ve eleştirileri de içine alacak şekilde süregiden bir modernizm/modernite/modernlik soruşturması ve tartışması olarak görülmektedir. postmodernizm, tek bir doğruyu reddederek gerçekliğin söylemler tarafından inşa edildiğini savunur.

postmodernizmin tarihsel ve düşünsel çerçevesi 

çoklu yapısı ve karmaşık değerlendirilmeleriyle, "postmodernizm tam olarak nedir?" sorusuna tek yanıt vermek mümkün değildir. postmodernizm kimilerine göre, bir dönemin adıdır. buna nazaran, söz konusu dönem "postmodern durum" (lyotard) olarak adlandırılır. aynı zamanda yeni bir felsefi konseptin, yeni bir düşüncenin, üslubun, yeni bir usçuluğun (modern usçuluğu aşan farklı bir usçuluğun), yeni bir söylemin de adıdır postmodernizm. bu, hem kültürel hem düşünsel hem de maddi nitelikler açısından bir dönemin sona ermesi ve kendi içinden ötesine geçilmesi anlamında ileri sürülen bir kavramlaştırmadır.

bazı yazarlara göre 1943 yılı modernitenin bittiği varsayılan tarihtir. nitekim temel olarak, postmodernizm olarak anılan düşünce ve pratiklerin tamamının ii. dünya savaşı sonrasında ortaya çıktığı görülür. kesin bir dönemleştirme yapmak ve tarihsel sınırları saptamak olanaklı görünmemekte; hatta öncüllerinin bizzat modernizm içinde yer almasıyla birlikte, postmodernizm olarak ifade edilen süreci ve düşünceleri, tarihsel zaman dilimi açısından ii. dünya savaşı sonrasından itibaren ele almak yerinde olacaktır.

daha sonra, özellikle 1960'lı yıllardan itibaren, fransa'da görülen teorik çalışmaların ve felsefi tartışmaların sonucunda, postmodernizm, felsefi olarak da kendini ifade etmeye başlar. postyapısalcı felsefe, postmodernizmin düşünsel felsefi arkaplanını doldurmaktadır. bu dönemde modernitenin ülküleri ihlal edilmiş ve bu ülkülere kaynaklık eden düşünce biçimleri ya da temel kuramsal kavram ve kategoriler açıktan sorgulanmaya başlanmıştır; bilim, teknoloji, sanat, siyasal özgürlükler adına yapılan her şeyin ortak amacı ilerleme ve insanın özgürleşmesidir, oysa varılan sonuçların böyle olmadığı açıklık kazanmıştır.

bu sürecin sonucunda varılan noktayı lyotard, (ya da büyük anlatılar'ın) sonu olarak adlandırır. bunları aydınlanma, i̇dealizm ve tarihselcilik olarak belirtebiliriz.
modernitenin projelerinin (rasyonellik, özgürlük, evrensellik gibi) başarısızlıklarını değerlendirmek değil, bu başarısızlığın teorik temellerini anlamak ve aşmak postmodern düşüncenin temel hedefidir. dolayısıyla yalnızca modern projelerin eleştirisi ve yeniden kullanıma sunulmasını sağlamak değil, bizzat modernitenin kendisini tanımlamakta kullandığı temel argümantasyon yapısının yapıbozum'a (daha doğru bir deyişle yapısöküm'e) uğratılması gerçekleştirilmiştir.

kökeni 
postmodernizmdeki post eki sonra anlamına gelmekle birlikte modernizmden devam eden, ondan kaynaklanan ve onun sorunsallaştırılması ve aşılmaya çalışılması anlamlarına gelir. postmodernizm, söylemlerinde görülen aşırılıklara rağmen bir çağın kapanıp başka bir çağın açılması anlamında bir kopuşu ifade etmez. burada modernizmle paradoksal bir ilişki söz konusudur. modernizmin kendi içinde varılan sınırların sonrası, o sınırlardan itibaren geriye dönük bir kökten sorunsallaştırma girişimi ve yeniden değerlendirme çabası olarak belirtilebilir.

arnold toynbee bir tarih i̇ncelemesi  adlı eserinde modern dönemin i. dünya savaşı'yla  sona erdiğini, bundan sonraki dönemin postmodern dönem olduğunu ileri sürerek ilk kez postmodern terimini kullanmıştır. yine 1934 yılında amerika'da yayınlanan bir şiir antolojisinde postmodern sözcüğü yer almıştır. 1950'lerde modernizmdeki hemen tüm olgulara bir tepki olarak ortaya çıkıp mimarlık, sanat, politika, eğitim, toplum gibi çok farklı alanda kendinden iyice söz ettirmeye başlayan postmodernizm 1980'lerin başlarında yaygın olarak kullanılan bir kavram olmuştur.

post-modernizm; belli bir anlamda belli bir ideolojiyi ya da öğretiyi hedeflemez. bazı postmodern teorisyenlerin özellikle belli başlı ideolojilerle polemik halinde olması bunu yadsımaz. post öneki burada, bir sonralık anlamına geldiği kadar, ötesi anlamına da gelir ve bu bağlamda tartışmalar belli bir ideoloji hakkında değil de daha çok ve asıl olarak, ideolojinin ideoloji olmaklığı hakkında yürütülür. belli bir öğreti ya da felsefi fikir değil asıl olarak bütün öğretilerin ve felsefi sistemlerin üzerinde durdugu kuramsal zemin sorunsallaştırılır. bu anlamda modernleşme projesinin ve hatta batı felsefesi ya da batı düşüncesi denilen düşünce yapısının başlangıcından itibaren genel geçerliliğe sahip olan hümanizm, özgürlük, kurtuluş, evrensellik, bilim ve akıl gibi nosyonlar da sorunsallaştırılır ve yerlerinden edilir.

postmodernizmin, ekonomik ve toplumsal koşullar anlamında başlangıcı ve kaynakları ii. dünya savaşı sonrasında bulunabilir. düşünsel temelleri ise karmaşık bir şekilde çok daha öncelere uzanmaktadır, ama yine de bir belirleme yapmak gerekirse nietzsche ve sonrasında postmodernizmin düşünsel kavram ve kategorilerinin ipuçlarını bulabiliriz.

postmodernizm, postmodern durum, postmodern felsefe 
postmodernizm, postmodern durum, postmodern felsefe, daha da özgül bir anlamda olan postyapısalcı felsefe farklı anlamlarda ve içeriklerde ele alınıp değerlendirilmelidir.

postmodernizm, belirli bir durum içinde ve olumlu ya da olumsuz anlamda modernizmden farklılaşan, tüm siyasal ve maddi/toplumsal değişimleri, öte yandan düşünsel ve kuramsal ürünleri ve kültürel pratikleri kapsayan bir formülasyondur.

postmodern durum, ii. dünya savaşı sonrasında belirginleşen, sosyal, ekonomik ve siyasal düzenlenişlerle bağlantılı olarak ortaya çıkan genel durumu işaret ederken, postmodern felsefe postmodernizmdeki tutum ve eğilimlerin felsefi/ teorik arkaplanını göstermektedir.

postmodern felsefe, genel olarak belirgin bir şekilde platon'dan günümüze uzanan felsefe geleneğinin ("metafiziksel felsefe" olarak adlandırılan) yadsınması girişimidir. "özcülük", "temelcilik", "gerçekçilik", "nesnellik", "özne" ya da "ben" gibi modern felsefeye içkin  kavramların  genel geçerlilikleri sorgulanmakta ve büyük ölçüde yadsınmaktadır. postyapısalcı felsefe ise, farklı düşünürlerce farklı şekillerde ortaya konulmuş yapısalcılık-sonrası belli bir felsefe eğiliminin genel adıdır ve postmodern düşüncenin en önemli kuramsal ayağını oluşturmaktadır.

postmodernizmin siyasal yönelimleri 
bu söylemde artık önemli olan daha doğru bilginin araştırılması değil, doğruluk kategorisinin işleyiş mekanizmalarının deşifre edilmesi ve bu bağlamda yeni doğruların oluşturulmasıdır. genel ahlaksal anlayışlar ve ilkeler artık geçerliliğini yitirmiştir; ahlaksal normların kaynağı yaşanan koşullar, çağın gerekliliğidir. postmodern etik, modernizmin evrensel ve sabit ahlak ilkelerinin geçersizliğini göstererek, genel ahlak ilkelerini görelileştirir. dinden sonra bilimin egemenliğinin de yıkılmasıyla, "her şey uyar" noktasına varılmıştır. bu önerme, öncelikle bilimin statüsünü ve doğruluk iddialarını görelilleştirmek üzere, bir bilim felsefecisi olan paul feyerabend'ten gelir.

postmodernizmin, siyasal yönelimleri bakımından, hem radikal hem muhafazakâr olduğu söylenebilir. hem her iki yönelimin postmodern temsilcileri söz konusudur, hem de belirli bağlamlarda her iki yönelimin de aynı noktada birlikte olması söz konusudur. postmodernizmin tutarlılık kaygısı gütmeyişi (eklektizm) siyasal alandaki konumlarda da görülebilir.

birey, kimlik, kültür alanında radikal, sistemi değiştirme alanında muhafazakârdır. ancak, radikallik ve muhafazakârlık kavramları da postmodern okumada anlam değişimlerine uğrar ya da başka bir deyişle bilinen anlam yapıları yapıbozuma uğratılır pek çok kavram ve kategoride olduğu gibi. dolayısıyla postmodernizmin ne radikal ne de muhafazakâr olmadığı söylenebilir. makro siyaset modeli mikro siyaset anlayışıyla, majör olan minör olan ile yer değiştirir. bunu geleneksel siyasal alanın kategorileriyle tanımlamak doğru sonuçlar vermeyecektir. postmodernizm, en genel anlamda, "büyük anlatılara", "büyük projelere", "büyük ilkelere" itirazdır ve bunların olanaksızlığı iddiasıdır. buradan itibaren teorik ve politik alanda postmodern konumlanışların şeceresi çıkarılabilir.

postmodernizmin tarihçesi ve modernite eleştirisi

modernizm ve hedefleri 
modernizm, aydınlanma ilkelerini temel alan toplumsal projenin adıdır. aydınlanma ise, inanca karşı bilgiyi, teolojiye karşı bilimi ön plana alan bir düşünce sistemidir. modernizm, aydınlanma düşüncesini temel alır. i̇lerlemeye inanır. akıl ve bilimi ilerlemenin aracı olarak görür. nesnel, evrensel ve yegâne bilginin akıl ve deney yoluyla edinilebilir olduğuna yönelik epistemolojik konum, bütün modernist öğretilerde sabit noktadır. modernizm bu halde, her tür öğretiye dayanak olacak olan bir epistemolojik ve tarihsel bilinç zeminidir.

kilisenin ve feodalizmin bin yıllık egemenliğine son veren burjuvazi 'eşitlik, özgürlük ve kardeşlik' ilkeleri ile tarih sahnesine çıkmıştı. burjuvazi gerçekten bu ilkeleri gerçekleştireceğini düşünmüştü. bilim, teknik ve sanat alanındaki ilerlemelerle insanlığın devamlı ileri gideceği ve özgür olacağı düşünülüyordu. kendinin farkındalığı olarak öznenin bu ilerleme ve özgürleşmede tarihsel bilginin ve tarih yasalarının bilgisinin sahibi olarak yer alacağı da sabit bir veriydi. modernizme ilk eleştirileri getiren romantiklerden, yine aynı teorik zeminde modernizmin hedeflerine ulaşmaktaki başarısızlığının teorik eleştirisini oldukça derinlikli yapan marksizme kadar her öğreti ya da felsefe dahil olmak üzere, sonradan postmodern felsefenin yoğun saldırılarına hedef olacak olan bu konumlara ve hedeflere sahiptir.

ii. dünya savaşı'nın yarattığı yıkım, batı dünyasının ahlaki ve etik değerlerini altüst etmiştir. buradan itibaren düşünürler bu tarihe sebep olan düşünsel temellerle de hesaplaşma arayışlarına yönelmişlerdir. modern düşüncenin kendisini temellendirdiği ilke ve argümanlara yönelim bu şekilde kuramsal bir yönelim haline gelmiştir. modernizm içerden eleştirisi postmodernizmden cok daha önce, bizzat modernizmin kuruluş ve gelişme evrelerin de bile görülür. bu sorgulamalar postmodern konumlardaki gibi olmasa da önemli ölçüde modernizmi içerden zorlayan ve sınırlarına vardıran yönelimlerdir. modernleşme hedeflerine ulaşılamadığı görüşünün yaygınlaşmasından sonra aydınlanma ilk olarak marx, nietzsche ve freud gibi isimler tarafından eleştirilmeye ve sorunsallaştırılmaya başlanmıştır.

marx, nietzsche, freud 
marx, aydınlanmanın olumlu yanlarına (bilimin gelişmesi, inanç yerine bilgi, usa güven vb.) sahip çıkarken, aydınlanmanın sınırlarını ortaya koydu: 'özel mülkiyet; eşitlik, özgürlük ve kardeşlik' ilkeleri ile zıtlık içindedir. hümanizmi ve özgürlüğü getirecek sistem sosyalizmdir. tarihin öznesi, işçi sınıfıdır ve gerçek anlamda aydınlanma projesini gerçekleştirecek olan da bu öznedir. çünkü, aydınlanma düşüncesinin kurucusu burjuva sınıfı ve dolayısıyla burjuva toplumu belli bir anda aydınlanmacı ideallerle çelişkiye düşmektedir. marx bu çelişkinin maddi olarak toplumsal, ekonomik ve siyasal yapısını göstermeye çalışmıştır yapıtlarında. ancak marx tüm bu köktenci eleştirilerinde yine de aydınlanmacı ilkelere (akıl, nesnellik, ilerleme, özgürlük vb.) bağlı kalır. ama eleştirel çalışmasının toplamı, bir anlamda onun kendi hedeflerinden ve niyetlerinden de bağımsız olarak aydınlanmanın sınırlarını göstermekten geri kalmaz.

hem sol hem de sağda taraftar bulan nietzsche ise, 'der fortschritt ist bloss eine moderne idee, das heisst eine falsche idee.' (i̇lerleme yalnızca modern bir düşüncedir, yani yanlış bir düşünce.) diyerek modernleşmenin temel ilkelerine karşı çıkmıştır. nietzsche ilerleme, özgürlük ve hakikat kavramlari gibi temel aydınlanmacı kavramları sorunsallaştırmış ve çoğu yerde yadsımıştır. o zamana kadar entelektüel çevrelerde geniş kabul gören dünya görüşü ve anlayış (modern düşünce) geçerliliğini kaybetmeye başlamıştır. daha iyi ve daha güzel bir dünyaya dair özlem ve hayaller artık sona ermişti. bu özlem ve hayallerin kendilerinin sona ermesinden daha ziyade asıl olarak bunlara kaynaklık eden fikirlerin ve onların teorik dayanaklarının geçerliliklerinin sorgulanması ve yadsınması söz konusu  olmuştur.

modern düşüncenin sınırlarına varılmasında bir başka kaynak da sigmund freud olarak belirtilebilir. psikanaliz kuramı ve özellikle de bilinçdışının keşfi aydınlanmacı ilkelerin temelindeki kavramları başka bir yönde sorunlu hale getirmiştir. özne, öznellik, gerçeklik, benlik, bilgi, biliş vb. türde kavramlar, aklın niteliğine ilişkin tartışmalar freud'la birlikte ve freud'dan sonra yeni bir yön kazanmıştır ve pek çok değişikliğin öncüsü olmuştur. kültürün huzursuzluğu'nda freud, mevcut toplumsal sistemin ve onun dayandığı uygarlık modelinin, kültürün yapısına ilişkin açıklamalarda bulunur.

postmodernizme yönelik itirazlar 
oysa birçok başka düşünür (habermas, anthony giddens gibi) bir dönemin kapanması olarak modernizmin sona ermesini kabul etmezler. böyle bir dönemleştirme onlara göre hem olanaksız hem de faydasızdır. bununla birlikte bu düşünürler de postmodern düşüncenin öne sürdüğü birçok olgu ve yeni durumları kabul etmektedirler. fakat bu yeni gerçeklikler modernizmin içerisindeki olgular olarak degerlendirilir. modernlik tamamlanmamış bir proje (habermas) olarak ya da postmodernizm denilen yeni durum modernliğin radiklalleşmesinin (giddens) bir sonucu olarak değerlendirilir bu eğilimlerde.

bu karşıt konumları da göz önünde bulunduran agnes heller ve ference feher, postmodernizmi şu şekilde tanımlarlar;

"postmodernite, ne bir tarihsel dönem, ne de iyi tanımlanmış karakteristik özellikleri olan politik ya da kültürel bir eğilimdir. tersine postmodernite; dış çizgilerini, moderniteyle ve moderniteye havale edilmiş sorunlarla problemi olanların, moderniteyi suçlamak isteyenlerin ve gerek modernitenin başarılarının gerekse çözümsüz açmazlarının bir dökümünü çıkaranların çizdiği, modernitenin daha geniş kapsamlı zaman ve mekânı içerisindeki bir özel kolektif zaman ve mekân olarak anlaşılabilir".

burada anlaşılacağı üzere, postmodernizmi kabul etmeyen düşünürler, genel bir yaklaşım olarak, postmodernizm olarak beliren yeni durumu modernitenin kendi içindeki özel bir evre ya da dönem olarak değerlendirmektedirler.bunu formüle edişleri, çıkarsamaları ve postmodernizmi eleştirme yönelimlerindeki hedef ve gerekçeler değişmekle birlikte, genelde böyle bir yaklaşıma sahip oldukları söylenebilir.

güzel sanatlarda postmodern isimler 

 art & language
 marcel duchamp
 simon dürr
 gilbert ve george
 wang guangyi
 res ingold
 donald judd
 agnieska olivia juszczyk
 ilya kabakov
 jeff koons
 bruce nauman
 sigmar polke
 gerhard richter
 cindy sherman
 andy warhol

postmodern düşüncenin çıkış noktaları olmuş isimler 

 soren kierkegaard
 martin heidegger
 max stirner
 friedrich nietzsche
 jacques lacan
 edmund husserl
 ludwig wittgenstein

postmodern düşünürler 

 jean-françois lyotard
 roland barthes
 jean baudrillard
 judith butler
 helen cixous
 gilles deleuze
 luce irigaray
 charles jencks
 dietmar kamper
 thomas s. kuhn
 gianni vattimo
 wolfgang welsch
 slavoj zizek
 paul feyerabend
 jacques derrida
 michel foucault
 julia kristeva
 richard rorty

postmodern düşünceye eleştiri getiren isimler 

 giddens
 jürgen habermas
 fredric jameson
 terry eagleton
 marshall berman
 alain touraine
 ernest gellner

çalışmaları postmodernizmin işaretleri olarak görülen yazarlar 

 paul auster
 julian barnes
 robert anton wilson
 john barth
 italo calvino
 angela carter
 robert coover
 don delillo
 umberto eco
 orhan pamuk
 raymond federman
 william gaddis
 john hawkes
 dimitris lyacos
 klaus modick
 walter moers
 heiner müller
 michael ondaatje
 thomas pynchon
 christoph ransmayr
 philippe sollers
 wladimir sorokin
 patrick süskind
 antonio tabucchi
 urs widmer
 jeanette winterson
 thomas bernhard

postmodern mimari 

 heinz bienefeld
 ricardo bofill
 frank gehry
 alexander freiherr von branca
 michael graves
 hans hollein
 charles jencks
 philip johnson
 leon krier
 rob krier
 charles moore
 aldo rossi
 james stirling
 oswald mathias ungers
 robert venturi

ayrıca bakınız 

 postyapısalcı felsefe
 postmodern durum
 modernite
 modernizm
 yapısöküm
 yersizyurtsuzluk
 aydınlanma çağı
 postmodern roman

dış bağlantılar 
 "gec kapitalizmin kültürel mantığı"
 modernizm'den postmodernizme uzanan tarih

kaynakça

konuyla ilgili yayınlar 
 postmodern durum, jean-françois lyotard, vadi yayınları çev:ahmet çiğdem
 modernite versus postmodernite, haz:mehmet küçük, vadi yayınları
 postmodernliğin durumu, david harvey, metis yayınları, çeviren: sungur savran, 3. basım: ekim 2003
 felsefe sözlüğü, serkan uzun-ü.hüsrev yolsal, bilim ve sanat kitapları.
 postyapısalcılık ve postmodernizm, madan sarup, bilim ve sanat kitapları, çeviren: abdülbaki güçlü
 postmodernitenin kökenleri, perry anderson, i̇letişim yayınları, çeviren: elçin gen.
 çağdaş fransız felsefesi, v. descombes, çev: aziz yardımlı, i̇dea yayınları
 katı olan her şey buharlaşıyor, marshall berman, i̇letişim yay., çev: ü.altuğ - b. peker
 postmodernizm ya da geç kapitalizmin kültürel mantığı, fredric jameson, derleyen ve çeviren: necmi zeka, postmodernizm içinde, kıyı yayınları
 postmodernizm ve hoşnutsuzlukları, zygmunt bauman, ayrıntı yayınları
 nietzsche ve postmodernizmin gercek yüzü, yener orkunoğlu, ceylan yayınları
 postmodern etik, zygmunt bauman, ayrıntı yayınları
 yasakoyucular ve yorumcular, zygmunt bauman, çev: kemal atakay, metis yayınları
 postmodern teori, steven best / douglas kellner, ayrıntı yayınları
 postmodern politik durum, heller, agnes-feher, ference, çeviri: şükrü argın, osman akınhay, öteki yayinevi
 postmodern, postmodernizm, postmodernity, i. martin, 1997

kaynakça 

 
çağdaş sanat