Lirik şiir

lirik şiir, duyguların coşkun bir dille anlatıldığı edebiyat eserlerinin genel adıdır. latince lyricus, yunanca lyricos, fransızca lyrique kelimelerinden türemiştir. sözlük anlamı ise; coşkun, ilhamla dolu demektir. antik yunan'da kullanılan lirik sözcüğü bugünkü anlamında kullanılmıyordu.

bireysel duyguların içten geldiği gibi, coşkulu, etkili bir dille anlatılmasına da lirizm denir. sıfat olarak esin dolu, coşkun, içli bir dili bulunan anlamlarında kullanılan lirik sözü, bu niteliği taşıyan düzyazı ürünleri de niteler. aynı genellik lirizm için de söz konusudur.

antik yunan edebiyatında ozanlar şiirlerini lir denen telli bir sazla söyledikleri için, bu türlü şiirlere lirik denmiştir. türk edebiyatında da âşık, ya da saz şairi adı verilen halk ozanları şiirlerini hâlâ sazla söylemektedirler. lirik şiirde toplumsal mutluluk ya da felâketlerden duyulan sevinç ya da acı gibi ortak duygular; ya da aşk, ayrılık, özlem, ölüm acısı, gibi bireysel duygular anlatılır. lirik şiir dünya edebiyatında en çok işlenen ve sevilen şiir türüdür. türk edebiyatımızda halk âşıklarının (veya halk şairlerinin) söylediği şiirlerin çoğu liriktir.

batı edebiyatında rönesans çağı ozanlarının (petrarca, ronsard, vb.); daha sonra da, ilke olarak içe dönüklüğü benimseyen romantik ozanların (lamartine, hugo, musset, vb.) duygusal ve öznel bir nitelik gösteren şiirleri bu türün başarılı örnekleridir. lirik şiir, türk edebiyatında da en çok kullanılan şiir türlerinden biri olmuş; divan edebiyatında (fuzuli, nedim, vb.), halk tasavvuf edebiyatında (yunus emre, vb.), din-dışı halk edebiyatında (karacaoğlan, vb.) ve yeni edebiyatta (yahya kemal, vb.) bu alanda büyük ozanlar yetişmiştir.

bu türe örnek olarak; fuzûli'nin "su" kasidesi, yahya kemal beyatlı'nın "hayal şehir" ve mehmet âkif ersoy'un "bülbül" isimli şiirleri verilebilir

lirik şiir ozanları 
lirik şiirin ilk önderleri anadolulu alkman ve lesboslu’dur. daha sonra arion i̇bikos semonidesterpandros timokreon korinna ve pindaros lirik şiir ozanları arasındadır.

lirik şiir ölçüleri 
 iambic: birincisi kısa, ikincisi uzun iki heceli vezin türüdür.
 trochaic: bir uzun ve bir kısa heceli ölçüdür.
 anapestic: i̇ki kısa ve bir uzun heceden meydana gelen vezin türüdür.
 dactylic: bir uzun iki kısa ölçülü yunan ve latin veznidir.

lirik şiirin gelişim nedenleri 
antik yunanlar lirik terimiyle telli bir saz ve genellikle dans eşliğindeki şarkıya ayrılan şiir türünü belirtirlerdi. şiirin eşliğinde kullanılan çalgı her zaman lyra değildir, çalgı şiirin konusuna ve tartısına göre değişir.

lirik şiir, mö 7. ve 6. yüzyılda gelişip yayılmıştır. bu yüzyıllarda yerleşmecilik hareketleri sonucunda değişen ticaret ve ekonomi alanındaki koşullarla birlikte yunanların toplumsal yapısı da değişmeye başlamıştır. i̇ktidar önce monarkh ve tiranlardan aristokratlara geçmiş bunlar da ticaretle zenginleşen burjuva sınıfı karşısında güçlerini yitirmişlerdir. atina’da da aristokrasinin iktidardan uzaklaştırılıp demokrasinin kurulduğunu görüyoruz. böylece bireyin öne çıktığı demokratik bir hava içinde kişiler kendi kişisel ve siyasal görüşlerini şiire dökmüşler, şiir destan gibi toplumun görüşlerini dile getirmekten çok, kişinin duygularını dile getiren bir araç durumuna gelmiştir.

lirik şiirin hız kazanmasına bir başka neden de dinsel inançlardaki bunalımdır. homeros'un bütün tanrıları anthropomorphik idi. yani insanlarda bulunan tüm kusurlar onlarda da bulunuyordu. oysa yeni kuşaklar tanrıları bu kusurlardan uzak düşünüyorlar ve şiirlerinde bunu dile getiriyorlardı.

öte yandan, yunanistan’da yeni polisler kurulmakta ve büyük savaşlar yapılmaktadır. devlet adamları ya da bu savaşlara katılan komutanlar görüş ve duygularını dile getirmek istedikleri zaman lirik şirden yararlanmaktadırlar; çünkü o zamanlar düz yazı henüz gelişmemiştir.

lirik şiir mythos, masal, efsane, öykü gibi konuları ele alır. bu bakımdan biraz destana benzese de içe dönüktür, kişiseldir. i̇lk olarak hesiodos destandaki eski geleneği yıkarak kendinden söz etmiştir. 7. yüzyılda lirik şiir birdenbire insanın kişi olarak ortaya çıkmasını sağlıyor, ozan kendi duygularını dünyaya bildirecek kadar değerli buluyor. humanizm yolunda atılan ilk adım budur.

destanın gelişme ve yayılma merkezi i̇yonya'dır. lirik şiirin yayılma merkezi olarak bir tek yer gösteremiyoruz. ama ilk atılım i̇yonlarla aiollerden gelmiştir. aiolis’te lesbo şerefine okunduğu bilinir. i̇yonlar lirik şiire en uzak iki türde şiir yazmışlardır. elegeia ve i̇ambos. elegeia, flavta eşliğinde söylenen şiirdir, yarı şarkı yarı okumadır. bir mısra heksameter, bir mısra pentameter olan sıralardan katışık bir şiir çeşitidir. elegeia ilkin i̇yonya’da doğmuştur. ele aldığı konular türlü türlüdür; savaş, yas, insan ve hayat üzerinde düşünceler vs.

i̇ambos ise şarkı olmaktan çıkmış konuşmaya en yakın tartı ile yazılan bir şiir türüdür. yunanların konuşma diline en uygun dedikleri i̇ambos vezni halk edebiyatından gelme bir vezindir. yaşamın kaba ve bayağı yanını ortaya koyar. i̇amboslar destan, dil ve vezin geleneği büsbütün kırılmış, yerine gülük konuşma diliyle yazılmış konusu çoğu zaman günlük hayattan alınmış bir şiir meydana gelmiştir.

bu ikisinin dışında kalan lirik tek adı altında toplanır; melos monodik lirik ve koro liriği olmak üzere iki türe ayrılır. monodik lirik tek kişinin söylediği liriktir, güçlü ve tutkulu şairlerin yarattığı monodi liriği insan ruhundaki aşırı duygululuğun eşsiz anlatımı haline geldi.

koro liriği ise, adından da anlaşılacağı üzere, koro tarafından söylenir. birincisinde kişinin duyguları, ikincisinde ise toplumun duyguları söz konusudur. lirik teriminin anlamı zamanla genişleyerek eleji, yergi şiiri gibi şiir türlerini kapsadı. öte yandan, temel unsur olan müzik i̇skenderiye’de mö 3. yüzyılda ptolemaios’lar devrinde ve roma’da monodi liriğinden bütünüyle ayrıldı; koro liriği ise horatius’un carmen saeculare’sinde ciddi ve tek düzenli, birkaç yüzyıl sonraki hristiyan ilahilerinde ise hareketli ve canlıdır.

kaynakça 
 doç.dr. açik tansu, yunan edebiyat tarihi ders notları
 prof. dr. şentuna candan yunan edebiyat tarihi ders notları
 eski yunan atlaslı uygarlık ansiklopedisi, i̇letişim yayınları 
 erhat azra, önsay a., calp h., dinçer n., ersan t., sayı: 29-30 elegei̇a-i̇ambos, tercüme dergisi 
 meydan larousse ansiklopedi
 ord. prof.dr. mansel arif müfi̇d, ege ve yunan tarihi (türk tarih kurumu)
 i̇ngilizce vikipedi'deki :en:lyric poetry maddesi
 öyken, e. , güven günay, e. b. "kum tanelerini saymak: latin şiirinde öznel zaman algısına kavramsal metafor açısından bakış". felsefe arkivi (2023 ): 179-252

dış bağlantılar 
 https://web.archive.org/web/20090318015031/http://www.nedirvekimdir.com/nedir/siir.html
 http://www.bilgilik.com/edebiyat/sair-ve-yazarlar/antik-yunan-ve-romali-sairler.html 

şiir türleri