İsin Krallığı

i̇sin krallığı (arapça إيسن), i̇şan krallığı veya i̇şan bahriyat krallığı, yaklaşık olarak, mö 1970 ile mö 1730'lu yıllar arasında, bugünkü irak'ın kadisiye ilinde bulunan i̇şan bahriyat harabelerinin bulunduğu yerinde kurulan krallık. üçüncü ur hanedanı son kralı ibbi-sin'in i̇sin valisi ishbi-erra tarafından kurulmuş, amurrular, elamlılar ve rakipleri olan larsa krallığı ile mücadele etmişlerdir. kendi dönemlerinde üçüncü ur hanedanı'ndan sonra kısa süreli mezopotamya birliğini sağlamış, lipit-eshtar döneminde larsa krallığı hakimiyetine girmişlerdir. i̇sin krallığı, sümer kralları listesine göre mö 1730'lu yıllara kadar varlığını sürdürmüştür.

tarihi
i̇sin krallığının kurucusu üçüncü ur hanedanı son kralı ibbi-sin'in i̇sin valisi ishbi-erra'dır. amurru göçleri sonunda gerileyen üçüncü ur hanedanının merkezi yönetimi zayıflamış, bunun neticesinde ibbi-sin'in iktidarının 10. yılında ishbi-erra belgelerde kendi adını kullanmaya başlayarak bağımsız davranmaya başlamıştır.

amurru i̇stilaları ve üçüncü ur hanedanının yıkılışı

amurrular sümerce'de martu, akkadca'da ise amurru olarak  geçmektedir. i̇ki anlamda kendi dillerinde "batı" veya "batıdan gelen" anlamlarına gelmektedir. amurrular batıdan gelen göçebe bir halk olduğu, oluşturdukları yoğun göç ile başkent ur şehri başta olmak üzere sümer şehirlerinde ciddi bir nüfus artışına neden oldukları dönemin belgelerinden bilinmektedir. oluşan nüfus yoğunluğu nedeni ile üretim ve kaynaklar nüfusa yetmeyerek ekonomik bozulmalara yol açmaya başlamıştır. açlık ve kıtlıkların baş göstermesiyle ur hanedanlığına bağlı valilerin isyanlarına yol açmıştır.

üçüncü ur hanedanının son kralı ibbi-sin, i̇sin şehrinin ayrılmasından sonra 15 yıl daha varlığını küçülerek devam ettirmiştir. gücünü yitiren üçüncü ur hanedanlığına, son olarak elamlılar saldırmış, ur şehri  yağmalayıp yakmışlardır. ibbi-sin bu saldırıda ölmüştür.

ishbi-erra dönemi
sümer kral yıllıklarında ishbi-erra'nın ilk yılları, orta mezopotamya'da hem amurrular, hem de sümerli rakipleri ile mücadele ederek geçmiştir.  daha sonraları başken i̇sin'in surlarını tamir ettirmiş ve bölgede güçlü bir hale gelmiştir. elamlılar ve hurriler ile mücadele etmiş, bu mücadelelerde kazandığı başarılarla sümerlerin kahramanı unvanını almıştır. buna rağmen elamlılara hiçbir zaman mutlak üstünlük kurulamamıştır. sümer kral yıllıklarına göre 35 yıl hüküm süren ishbi-erra, döneminin sonlarına doğru başkenti i̇sin'i, eski başkent ur seviyesine getirmeyi başarmış ve egemen askeri bir güç haline getirmiştir. amurru göçlerinin önünü kesmiş, elamlıları sümer topraklarından çıkarmıştır. elamlılar, ur'u yağmaladıktan sonra burada küçük bir birlik ayırıp bölgeden ayrılmışlardır. ur'un yağmalanmasının beşinci yılında ishbi-erra ur'u geri almıştır.

sümer kralları listesine göre ishbi-erra mö. 1939'da ölmüş, yerine oğlu shu-ilishu (mö 1939 - 1929) geçmiştir. shu-ilishu, elamlılarla yapılan savaşlar sırasında ur tanrısı nannar'ın elamlılar tarafından alınan heykelini geri almıştır. eşnunna kazılarında bu krala ait mührü ve kralın adıyla tarihlenmiş belgeler bulunmuştur.

iddin-dagan - ishme-dagan dönemi
shu-ilishu'dan sonra yerine oğlu iddin-dagan (mö 1929 - 1909) ve torunu ishme-dagan (mö 1909 - 1890) geçmişlerdir. bu dönemde de i̇sin'in sınırlarını kuzeye doğru genişletmişlerdir. iddin-dagan zamanında der alınmıştır. ishme-dagan zamanında ise nippur'a hakim olunmuştur. bu bilgiler, nippurluların askerlik ve vergi yükümlülüğünden muaf tutan ishme-dagan fermanından öğrenilmektedir. bu dönemde asurlular ile mücadeleler başlamış, döneme ait kitabelerde, nippur ve der şehirleri de ait olmak üzere asurluların ur'a kadar birçok şehri ele geçirdiklerini ve akkad oğullarına hürriyetini verdiği yazmaktadır.

lipit-eshtar dönemi
lipit-eshtar (mö 1890 - 1879), ishme-dagan'ın oğludur. onun döneminde kendisine karşı hoşnutsuzluklar oluşmuş, bu durumun önüne geçebilmek için ise kendi adıyla kanunlar çıkarmıştır. bu kanunların dili sümerceydi ve yapı olarak sümer tarzını yansıtıyordu. kanunların prolegomenon kısmında nippur, i̇sin, ur kentlerinde oturan sümer ve akkad oğullarını, köleliğin boyunlarına yüklediği angaryalardan kurtardığını, onlara hürriyetlerini verdiğini söyler. lipit-eshtar'ın saltanatının 11. senesinde rakip krallık olan larsa krallığı kralı gungunum, i̇sin'e saldırmış, bu saldırı sonucunda lipit-eshtar hayatını kaybetmiş ve i̇sin larsa krallığı'na bağlı hale gelmiştir.

diğer krallar ve larsa mücadeleleri
ur-ninurta (mö 1879 - 1851), gungunum tarafından i̇sin krallığına getirilmiştir. gungunum'un mö 1875 yılında ölmesinden sonra ur-ninurta, bazı şehirleri tekrar i̇sin hakimiyetine alarak larsa etkisinden kurtulmaya çalışmıştır. larsalılar bu saldırıları durdurmuş, yapılan savaşlarda ur-ninurta büyük bir yenilgiye uğrayarak i̇sin'de larsa hakimiyeti devam etmiştir.

ur-ninurta'nın oğlu bur-sin (mö 1851 - 1830), larsa kralı abisare karşısında başarılı olmuş ancak abisare'den sonra larsa tahtına geçen sumuel, i̇sin üzerinde tekrar hakimiyet kurarak bazı i̇sin şehirlerini ele geçirmiştir. bur-sin'den sonra yerine oğlu lipit-enlil (mö 1830 - 1825) beş yıl hüküm sürdüğü sümer kralları listesinden bilinmektedir ancak dönemine ait bir bilgi bulunmamaktadır. lipit-enlil'in oğlu erra-imitti (mö 1825 - 1817) zamanında nippur tekrar ele geçirilmiştir. enlil-bani (mö 1818 - 1794), erra-imitti'nin yerine geçmiş, erra-imitti'nin ölümünden sonra oluşan karışıklıklarla uğraşmıştır. enlil-bani döneminde krallıkta sosyal ve ekonomik reformlar yapıldığı dönemim kayıtlarında bulunmaktadır.

yıkılış
enlil-bani döneminden sonra gelen krallar çoğunlukla kısa süreli tahtta kalmış, siyasi kargaşalarla boğuşmuş ve larsalılarla mücadeleye devam etmişlerdir. larsalılar ile olan mücadele hem i̇sin'i hem de larsa'yı ekonomik yönden bozmuş ve güçsüzleşmiştir. larsa kralı silli-adad (mö 1771 - 1770) dönemine kadar i̇sin - larsa mücadeleleri devam etmiştir. silli-adad döneminde elamlılar, larsa'ya yardım etmiş, çıkan savaşta i̇sin krallığı yıkılmıştır (mö 1770). ancak i̇sin'den sonra larsalıar üzerinde de hakimiyet kurmaya çalışan elam kralı kudur-mabuk, warad-sin'i kral olarak atamıştır. warad-sin'in 12 yıllık iktidarından sonra kardeşi rim-sin larsa tahtına geçmiş ancak babil kralı hammurabi ile yapılan savaşta yenilmiştir. bu savaştan sonra larsa krallığı mö 1699'da tamamen babil egemenliğine girmiştir.

i̇sin kralları listesi
 ishbi-erra: 33 yıl
 shu-ilishu: 20 yıl
 iddin-dagan: 20 yıl
 ishme-dagan: 20 yıl
 lipit-eshtar: 11 yıl
 ur-ninurta: 28 yıl 
 bur-sin: 5 yıl
 lipit-enlil: 5 yıl
 erra-imitti: 8 yıl
 enlil-bani: 24 yıl 
 zambiya: 3 yıl
 iter-pisha: 4 yıl
 ur-dul-kuga: 4 yıl
 suen-magir: 11 yıl
 damiq-ilicu: 23 yıl

kralların iktidar süreleri sümer kralları listesine göre verilmiştir.

kaynakça

mezopotamya tarihi
irak tarihi
irak'taki arkeolojik sitler
babil
amoriler
kadisiye ili
irak'taki eski yerleşim birimleri
sümer kentleri
mö 20. yüzyılda kurulan bölgeler ve ülkeler
mö 18. yüzyılda varlığı sona eren bölgeler ve ülkeler