Ali Fuad Başgil

ali fuad başgil, (1893, çarşamba, samsun - 17 nisan 1967, i̇stanbul), türk hukukçu ve siyasetçi. i̇stanbul üniversitesi hukuk fakültesi anayasa profesörü, senatör ve milletvekili. cumhuriyet tarihinin ilk liberal kuruluşu sayılan "hür fikirler cemiyeti" kurucu başkanı ve derneğin aylık yayın organı hür fikirler dergisinin sahibi.

yaşamı ve kariyeri 
babası halis şükrü efendi, annesi fatma hanım’dır. dedesi bölükbaşıoğullarından hafız i̇brahim efendi’dir.

i̇lkokulu çarşamba'da okudu. lise öğrenimine i̇stanbul'da başladı ve paris'te tamamladı. i̇stanbul'da okurken i. dünya savaşı'nın çıkmasıyla beraber eğitimini yarıda kesip 4 yıldan fazla süre kafkas cephesinde subay olarak görev yaptı. i̇stanbul'a döndükten sonra bir müddet ticaret ile uğraştıktan sonra eğitimini tamamlamak için paris'e gitti. paris'te önce saint-barbe lisesi, sonra buffon lisesine gitti ve burada lise eğitimini tamamladı. grenoble üniversitesi hukuk fakültesini bitirdikten sonra doktorasını paris üniversitesi hukuk fakültesinde tamamladı. daha sonra paris edebiyat fakültesi felsefe bölümü ile paris siyasi i̇limler merkezinde de eğitim gördü. ayrıca lahey devletler hukuku akademisinin derslerine devam edip buradan da mezun oldu.

1930'da türkiye döndükten sonra bir süre milli eğitim bakanlığında çalıştı ve 1932'de i̇stanbul üniversitesi hukuk fakültesinde anayasa profesörlüğüne getirildi. burada 28 yıl görev yaptı.

bu arada hatay'ın bağımsızlığa kavuşmasından sonra 1937'de hatay cumhuriyeti'nin anayasasını hazırladı.

1939 yılında ordinaryüs profesör unvanını aldı. o sıralarda sosyalist-komünist görüşlere sahip bir asistanı olup 1960'lı yıllarda türkiye i̇şçi partisi genel başkanı olan mehmet ali aybar, hocası başgil hakkında şunları söylemiştir:
bilgili, karşıt görüşlere tahammüllü bir hocaydı. durkheim okulundandı. tarih, sosyoloji, derslerinde büyük yer tutardı. savaştan sonra avrupa'da demokrasiye karşı çıkan sistemleri, bu arada sovyet rejimini ayrıntılı biçimde anlatırdı derslerinde. marksizm-leninizm okutulurdu. pratik kurları bana bırakmıştı. öğrencilerle 'ameli' çalışmalar yapardık. demokrasi, faşizm, marksizm-leninizm üzerine... öteki kürsülerin çoğunda asistanların görevi hocayla derse girmekten ibaretti. alman hocalara çevirmenlik yaparlardı.

1947'de sık sık özgürlükçü fikirler içeren makalelerinin yayınlandığı liberal-demokrat eğilimli vatan gazetesinin sahibi ve başyazarı ahmet emin yalman ile birlikte "hür fikirleri yayma cemiyeti"nin kurulmasına önderlik edip nisan 1950'de dini hak ve özgürlüklerin savunulması konusunda ahmet emin yalman'la görüş ayrılığı nedeniyle istifa edinceye dek derneğin başkanlığını yürüttü. derneğin gayri resmi yayın organı konumunda olan vatan gazetesinin yanı sıra, derneğin resmi yayın organı olarak kasım 1948 - eylül 1949 arasında 11 sayı çıkabilen, ali fuad başgil'in sahibi olduğu hür fikirler adlı 'aylık fikir mecmuası'nda özgürlükçü fikirleri savunan yazıları yayınlandı.

1950'lerde akademik çalışmalarının yanı sıra çeşitli uluslararası kongrelerde türkiye'yi temsil etti.

27 mayıs 1960 askeri darbesinden sonra millî birlik komitesi tarafından demokrat parti ile yakın ilişkileri olduğu için "sakıncalı" bulunarak çeşitli üniversitelerden uzaklaştırılan 147'ler listesinde yer aldı. bir yıl sonra 147'lerin tekrar üniversiteye dönmelerine imkan sağlayan özel kanun çıkarmasına rağmen bunu kabul etmedi, 1961'de emekli oldu.

ekim 1961 seçimlerinde adalet partisi (ap) listesinden bağımsız samsun senatörü seçildi. cumhurbaşkanlığına adaylığını koyması emekli orgeneral cemal gürsel'in cumhurbaşkanlığında ısrar eden askeri kesimden gelen yoğun tepkilerle karşılaştı. olası bir darbeyi önlemek için, seçimlere katılan chp, ap, ckmp ve ytp partilerinin liderleri 24 ekim 1961 tarihinde cemal gürsel ve askerler tarafından hazırlanan koşulları içeren protokolü imzaladılar. aynı gece başgil, fahri özdilek ve sıtkı ulay tarafından götürüldüğü başbakanlıkta bazı millî birlik komitesi üyesi subaylarca eğer cumhurbaşkanlığına aday olursa "hayatınızı garanti edemeyiz" denilerek uyarıldıktan sonra cumhurbaşkanlığı adaylığından çekildi ve cumhuriyet senatosu üyeliğinden de istifa ederek yurt dışına çıktı.

bunu izleyen yıllarda cenevre üniversitesinde ders verdi, aynı üniversitede türk dili ve türk tarihi kürsülerine başkanlık yaptı.

1965'te türkiye'ye dönen prof. ali fuad başgil, adalet partisinin tek başına hükûmet kurmasına imkan veren %52 oy oranıyla kazandığı 1965 seçimlerinde ap i̇stanbul milletvekili seçildi, anayasa komisyonu başkanlığı yaptı.

17 nisan 1967 tarihinde i̇stanbul'daki evinde kalp krizi geçirerek öldü.

kabri, karacaahmet mezarlığı'nda, çiçekçi camisi karşısındadır.

hatırası 
 2005 yılında çarşamba anadolu lisesi ali fuad başgil'in adıyla kurulmuştur.
 2007 yılında kocaeli ali fuad başgil sosyal bilimler lisesi, ali fuad başgil'in adıyla kurulmuştur.
 2009 yılında çarşamba'da yapılan köprü ali fuad başgil adıyla hizmete açılmıştır.
 2012 yılında çarşamba'da hukuk fakültesi ve i̇letişim fakültesi kampüsü ali fuad başgil adıyla kurulmuştur ve aynı şehirde bir mahalleye de adı verilmiştir.
 habipler-topkapı tramvay hattı bölgesinde ali fuad başgil isminde durak vardır.
 çarşamba belediyesi, ali fuad başgil adına sempozyumlar düzenlemektedir.

eserleri 
 1939: la vie juridique des peuples (belçika)
 1938: klasik ferdî hak ve hürriyetler nazariyesi ve muasır devletçilik sistemi
 1940: esas teşkilat hukuku dersleri (3 cilt)
 1940: türkiye i̇ş hukuku
 1944: vatandaşın türkiye büyük millet meclisi'ne müracaat hakkı
 1947: hukukun ana müessese ve meseleleri
 1948: cihan sulhu ve i̇nsan hakları
 1948: türkçe meselesi
 1948: vatandaş hürriyeti ve bunun teminatı
 1949: demokrasi ve hürriyet
 1949: gençlerle başbaşa
 1954: din ve laiklik
 1960: vatandaş hak ve hürriyetlerinin korunması ve anayasamızın eksiklikleri (2 cilt)
 1963: 27 mayıs i̇htilâli ve sebepleri

konuyla ilgili yayınlar 
 cavit şadi pehlivanoğlu ord. prof. ali fuad başgil sempozyumları konuşması, 2011 (prof. dr. cevdet yılmaz, ord. prof. ali fuad başgil bildiriler kitabı, s. 19, çarşamba belediyesi kültür yayınları, no: 1, samsun, 2011)
 m. kürşad birinci, hür fikirleri yayma cemiyeti , aralık 2018, liberte yayınları.
 hür fikirler: aylık fikir mecmuası , aralık 2018, liberte yayınları.

kaynakça 

1893 doğumlular
1967 yılında ölenler
çarşamba doğumlular
samsun doğumlu siyasetçiler
paris üniversitesinde öğrenim görenler
i̇stanbul üniversitesi hukuk fakültesi öğretim üyeleri
ankara üniversitesi siyasal bilgiler fakültesi dekanları
i̇stanbul üniversitesi hukuk fakültesi dekanları
i. dünya savaşı'nda osmanlı askerleri
anayasa hukukçuları
147'ler
tbmm 13. dönem i̇stanbul milletvekilleri
tbmm samsun cumhuriyet senatörleri
hukukçu senatörler
karacaahmet mezarlığı'na defnedilenler
tbmm anayasa komisyonu başkanları
adalet partisi mensubu siyasetçiler
20. yüzyıl türk siyasetçileri
paris siyasi bilimler akademisinde öğrenim görenler
türk ordinaryüs profesörler
türk hukuk akademisyenleri
grenoble alpleri üniversitesinde öğrenim görenler