Lületaşı

lületaşı, magnezyum ve silisyum esaslı ana kaya parçalarının yerin muhtelif derinliklerindeki başkalaşım katmanları içinde, hidrotermal etkilerle hidratlaşması sonucunda oluşmuş kayaçtır. bu kayacı fark eden bir alman mineralog (e. f. glocker) tarafından 19. yüzyıl ortalarında sepiolit olarak adlandırılmıştır. sepiolit ismi mürekkep balığının yunanca ismi olan 'sepion'a ithafen verilmiştir. bu mineralin almanca ismi olan 'meerschaum' (deniz köpüğü) da mineralin yoğunluğuna ithafendir.

kimyasal formülü mg4si6o15(oh)2•6 h2o şeklindedir ve yoğunluğu 0,988 - 1,279 gr/cm³ değerleri arasında değişir. mikroskopik büyüklükteki kristalleri düzensiz biçimde bağlanmıştır. çok ince gözenekli yumuşak bir dokuya, beyaz ve beyaza yakın tonlarda bir renge sahiptir.

arkeolojik çalışmalar, lületaşının yaklaşık beşbin yıl öncesinden bilindiğini ve değişik amaçlarla kullanıldığını göstermiştir. günümüzde lületaşı süs eşyası ve özellikle pipo yapımında kullanılmaktadır. pipo ile tütün içme alışkanlığının yaygınlaşması lületaşının tüm dünyada tanınmasını sağlamıştır.

özellikleri 
hafif, yumuşak ve beyazdır. yumuşak olduğu için kolay işlenebilirdir. lületaşı yanmaz ve suda yüzer. islandığında yumuşar ancak kuruyunca tekrar sertleşir. gözenekli yapısı sebebiyle nemi dışarı atan lületaşı, bu sebeple pipo yapımında kullanılmaktadır.
kolaylıkla yontulup işleme bilen suya değince sabun gibi yumuşayan süs eşyaları yapımımda da yaralı olan  ak renkli doğal maden dir. 
nikotin emdiği için zamanla sararan lületaşı, kolonya ile silinerek tekrar beyazlatılabilir. ancak, pipolarda lezzeti bozacağı gerekçesiyle iç kısmına kolonya değmesi önerilmez.

çıkarılması 
lületaşı ve benzer minerallere, yunanistan'daki bazı adalar, çekya'daki moravya bölgesi, fransa, i̇spanya, fas, abd'de ve afrika'nın bazı yerlerinde rastlanmaktadır. ticari olarak işlenebilir lületaşı yataklarının neredeyse tamamı türkiye'nin eskişehir ilinde bulunur. eskişehir'de 100 km² alana yayılmış 300'den fazla maden bulunur.

oluşumunu sağlayan tepkimeler dolayısıyla, lületaşı yeraltında ıslak halde bulunur. lületaşının toprak içindeyken temizliğini, çıkarıldıktan sonra da kolay işlenmesini, gözenekli yapısının tuttuğu bu doğal nem sağlar. doğrudan veya işlendikten sonra kurutulan lületaşı, kaybettiği nem oranında hafifler ve önemli bir direnç kazanır.
 
eskişehir ilinin batısında, kuzeydoğusunda ve güneydoğusunda bulunan, sahalarda, yüzeyle 300 metreyi aşan derinlikler arasında, içinde dağınık yumrular halinde lületaşı bulunan başkalaşım katmanlarına rastlanır. taşı elde edebilmek için yüzeyden itibaren dik inen kuyular kazılır. toprak içinde kolayca ayırdedilen başkalaşım katmanlarına ulaşıldığında, bu katmanı takip eden yatay tüneller açılarak lületaşı yumruları aranır. bazı bölgelerde lületaşı tabakaları yeraltı suları seviyesinden daha aşağıdadır. buralardan lületaşı çıkarabilmek için önce suyun boşaltılması gerekmektedir. lületaşı çıkarılmasında büyük ölçüde insan gücünden ve uzun yıllar sonucunda kazanılmış kişisel tecrübelerden ve sezgilerden yararlanılır.

çok hafif ve gözenekli olan lületaşı kurutulduktan sonra tekrar neme veya herhangi bir gaza maruz kalırsa bu nemi veya gazı büyük ölçüde emer, tekrar kururken de bu nemin veya gazın içindeki artıkları bünyesinde tutar. bu temel özelliği dolayısıyla çok uygun bir pipo malzemesi, aynı zamanda pek çok sanayi dalında iyi bir emici, filtre, yalıtım ve dolgu malzemesidir. yaklaşık 300 yıldır büyük ölçüde dünyanın en kıymetli pipolarının yapımında kullanılan lületaşı, ilerleyen teknolojiye paralel olarak sanayide de vazgeçilmez bir yardımcı madde haline gelmiştir.

lületaşı işlemeciliği 
başlangıçta tamamı ihraç edilen ham lületaşları avrupa'da işlenmekteydi. lületaşı işlemeciliği 1940'lardan itibaren gelişmeye başlamıştır. avusturya'da "avusturya taşı" olarak adlandırılan bu maden, heykel ve pipo yapımında kullanılmıştır. türkiye'de lületaşı işlemeciliği 1970'lerde büyük bir artış göstermiştir. ham lületaşı ihracatı 1980'de yasaklanmış ve lületaşı işlemeceliğinin tamamı cumhuriyet döneminde yetişmiş eskişehirli ustalar tarafından yapılmaya başlanmıştır.

zarif narin yapısıyla tamamen özgün bir malzeme olan lületaşının artık sadece tütün için araçları değil, kullanım ve estetik değeri yüksek yepyeni eserler de üretilmektedir. yer altından çıkarılan lületaşı bünyesindeki nemi kaybetmediği sürece kolay olarak işlenebilir. lületaşı işlemeciliği, yetenek, tecrübe ve sabırlı bir çalışma gerektiren zor fakat zevkli bir el işçiliğidir. i̇şlemeciliğin farklı aşamalarında, yapılan işe özel farklı bıçak ve araçlar kullanılır.

genellikle ustaların kendilerince hazırlanan bu bıçakların ve benzeri araçların sayısı bazen elliye yaklaşır. uzun süreli çalışmalarda nemini kaybederek sertleşen taş suya batırılarak yeniden yumuşatılabilir. taşın doğal biçimine en uygun modelinin seçilmesi işletmede esastır. böylece, taşın mümkün olan en az fireyle değerlendirilmesi sağlanır.

model konusunda en önemli kaynak gözlem ve ustaların hayal gücüdür. tasarlanan biçimde işlenen lületaşı endirekt ısıyla uzun sürede kurutulur ve çok ince zımparalanır. tamamlanan lületaşı eserler beyazlatılmış ve yeteri kadar ısıtılmış balmumuna batırılarak cilalanır. yüzeyden itibaren sıcak balmumu emdirilmiş lületaşı eserler ovularak parlatılır. bu esnada şeffaf krem / sarı renk alan lületaşı, fildişine benzer bir görüntü kazanır. bu yüzyılın başlarında, özellikle, hanımların parça taşlardan el tornalarında boncuk çekmesiyle başlayan lületaşı işlemeciliği, cumhuriyet yıllarından itibaren çok yönlü olarak gelişmiştir.

çinlilerin taklit edemeyeceği tek ürün olarak adlandırılan lületaşının çıkarılması ve işlenmesi konusunda yatırımcı bulunmasında zorlanılmaktadır.

dış bağlantılar 
 eskişehir valiliği - lületaşı
 türk tesbihçiliği lületaşı ve diğer malzemelerin kullanımı

kaynakça 

silikat mineralleri
magnezyum mineralleri
pipo
taş işçiliği