Dârü'l-Hikmeti'l-İslâmiye

dârü'l-hikmeti'l-i̇slâmiye, osmanlı devleti'nin son döneminde faaliyet gösteren i̇slami devlet kurumu. bâb-ı meşîhat dairesine bağlı olarak açılmış, "yüksek i̇slam şûrası" benzeri dinî teşkilattır.

dokuz aza ve bir reis olmak üzere on kişiden oluşmakta, bir de kâtip bulunmaktaydı. 1918'den 1922'ye kadar 4 yıl faaliyetlerini sürdürmüş, toplam yirmi sekiz kişi azalık yapmıştır. her biri üç azadan meydana gelen üç komisyon (kelam, fıkıh ve ahlak) bulunmaktaydı. buraya tayin olunan azalar, bu üç komisyondan birine girebilecek kariyere sahip kişilerin arasından seçilirdi. komisyonlar kendilerine gelen meseleleri müzakere eder ve karara bağlarlardı.

teşkilatın görevi, devlet içinde ve i̇slam âleminde ortaya çıkan dini meselelere çözümler bulmak, yabancıların veya müslüman vatandaşların sorularına gerekli cevapları vermek ve halkı dini konularda aydınlatmaktı. bunun dışında i̇slam aleyhindeki her türlü gelişme için kurumlar yazılı olarak uyarılıyor ve resmi müracaatlar yapılıyordu. basında i̇slam aleyhinde yazı yazan yazarlara gerekli cevaplar veriliyor hatta cezalandırılmaları için dâhiliye nezaretine müracaat ediliyordu. ayrıca "ceride-i i̇lmiye" adında bir mecmua yayımlanıp dağıtılıyordu.

tarihçe 
dârü'l-hikmeti'l-i̇slâmiye adında bir teşkilatın kurulması ile ilgili müzakereler meclis-i mebûsanda (rumi) 21 kânun-u sâni 1334 yani 21 ocak 1918 tarihinde hacı adil bey başkanlığında yapılmıştır. meclis-i mebûsanda kabul edilen kanun teklifi sonrasında meclis-i âyana gelmiştir. meşihat kurumuna bağlı olarak kurulması planlanan kurum hakkındaki kanun teklifi 25 şubat 1918 günü meclis-i âyanda görüşülerek kabul edilmiştir. 5 mart 1334/1918 tarihinde padişah  vi. mehmed vahîdüddin iradesiyle yürürlüğe konmuştur.  12 ağustos 1918 tarihinde resmî olarak açılışı yapılmıştır.

teşkilat 
dârü'l-hikmeti'l-i̇slamiye nizannâmesi'ne göre kurum üç encümenden oluşmaktadır. bunlar; kelam, fıkıh ve ahlak encümenidir. her encümen üç azadan oluşur. toplam dokuz aza bulunur. i̇cap etmesi h'alinde tali encümenlerde teşkil etme yetkisi kuruma verilmiştir.

heyet ve vasıfları 
nizamnâme’ye göre, azaların her birinin, alanlarında uzman olması gerektiği, belirtilmektedir. dârü'l-hikmeti'l-i̇slâmiye reisi, heyetin manevi şahsiyetini temsil etmeye ve görevlerin üretken bir şekilde yerine getirilmesini sağlayacak vasıflara sahip olması gerekir. reis'in vasıfları şöyle ifade edilmektedir:

başkâtip, dârü’l-hikme kaleminin işlerinin yürütülmesi ve bu kuruma ait eşyaların korunmasından sorumlu tutulmuştur. başkâtip ayrıca dârü’l-hikme heyetine havale edilmiş evrakın, toplantılarda okunması ve kararların kayda alınmasıyla da görevli kılınmıştır. baş katip'in vasıfları:

kurucu üyeler ve sonraki azalar arasında çaykaralı hacı ferşad efendi (1863-1930), i̇smail hakkı i̇zmirli (1869-1946), mustafa sabri efendi, nasûhîzâde mustafa âsım efendi (1859-1942) ve fetva emini muğlalı ali rıza efendi (1861-1943) de bulunmaktadır.

görevleri 
kurumun ilmî ve amelî olmak üzere iki vazifesi bulunmaktadır.

i̇lmî görevleri 
i̇slam birliğinin ilmen kuvvetlendirilmesi için ilmi hazırlıklarda bulunmakla görevli olduğu, bunun da üç şekilde yerine getirilebileceği belirtilmiştir. "i̇slami hakikatleri", "ahkâm ve i̇slam'ın gerekleri", "i̇slam'ın gayesini ve faziletlerini" açıklama hususunda gayret sarf etmekle görevlendirilmiştir.

encümenler; i̇slam âlemi ve medeniyet alemindeki ilimleri, fikir mecralarını, hisleri, hayat neticelerini ve tavırları, takip ve tetkik etmelidir. i̇slam tarihini bilhassa son asırdaki "şu'unatını" dahil olduğu sosyal ve dini safhaları araştırmak ve derlemek için fikir sarf etmelidir.

amelî görevleri 
kurumun encümenleri; "müslümanların dinî terbiyesine" ve "i̇slâm’ın faziletlerinin inkişafına" çalışmak, bu amacı yerine getirmek için müftü, imam, vaiz ve müderrislerle diyalogda olmak, onları aydınlatmak ve bu amaca yönelik faydalı eserler yayımlamakla görevlendirilmiştir.

kaynakça 
notlar

özel

genel

 

osmanlı i̇mparatorluğu'nda din