Halil İnalcık

halil i̇brahim i̇nalcık (7 eylül 1916, i̇stanbul - 25 temmuz 2016, ankara), türk tarihçidir.

eserleriyle osmanlı-türk tarihine hem siyasi ve ekonomik konularda hem de kültür ve medeniyet tarihi alanında orijinal katkılarda bulunmuş bir bilim insanıdır. tüm balkan dillerine ve arapçaya çevrilmiş olan "the ottoman empire the classical age 1300-1600" ve "an economic and social history of the ottoman empire" gibi kitapları dünya üniversitelerinde başlıca ders kitabı olarak kullanılmaktadır. tarih alanındaki üstün çalışmaları ve yetiştirdiği öğrenciler sebebiyle şeyh-ûl müverrihin (tarihçilerin şeyhi) ve tarihçilerin kutbu gibi isimlerle de anılmıştır. i̇nalcık, ankara üniversitesi dil ve tarih-coğrafya fakültesinde 32 yıl hizmet verdikten sonra 1972 yılında chicago üniversitesinde osmanlı tarihi kürsüsünü, 1993 yılında bilkent üniversitesinde tarih bölümünü kurmuştur.

hayatı 
i̇nalcık, 1916'da i̇stanbul'da dünyaya geldi. babası kırım göçmenlerinden seyit osman nuri bey, annesi ayşe bahriye hanım'dır. ailesi, 1924 yılında ankara'ya yerleşti.

1923-1930 arasında ankara gazi mektebi'nde, bir yıl sivas muallim mektebi’ne devam etti. orta tahsilini 1931’de ankara’da gazi muallim mektebi'nde tamamladıktan sonra balıkesir necati bey muallim mektebi'nde lise tahsiline devam etti. 1936 yılında ankara üniversitesi dil ve tarih-coğrafya fakültesi yeni çağ tarihi bölümünde yüksek öğrenimine başladı. 1940 yılında mezun olduktan sonra fakültede asistan olarak kaldı.

1942 yılında tanzimat ve bulgar meselesi adlı doktora tezini verdi. 1943'te viyana'dan 'büyük ricat'e osmanlı i̇mparatorluğu ve kırım hanlığı başlıklı teziyle doçentliğe atandı. 1945'te aüdtcf arap dili ve edebiyatı bölümünden şevkiye işıl ile evlendi.

uzun yıllar aynı fakültede osmanlı ve avrupa tarihi üzerine dersler veren i̇nalcık, 1947'de türk tarih kurumu (ttk) üyeliğine seçildi. 1949'da i̇ngiltere'ye giderek british museum'da türkçe yazmalar üzerinde çalıştı ve calendar of state papers serisinde osmanlı tarihine ait kayıtları topladı. public record officete osmanlı i̇mparatorluğu ile ilgili kaynak taraması yaptı. 1951 yılında türkiye'ye döndü.

1951'in yazında bursa şer'iyye sicilleri üzerine çalışmaya başladı. girişimleri sonucu siciller, topkapı sarayı'ndaki atölyede ciltlenip temizlenerek tekrar bursa’ya gönderildi. i̇nalcık, haziran 1952'de viyana bozgun yıllarında osmanlı-kırım hanlığı i̇şbirliği teziyle profesörlük unvanı aldı.

columbia, princeton, pennsylvania, harvard üniversitelerinde ziyaretçi profesör olarak dersler veren i̇nalcık, 1972'de ankara üniversitesinden emekli olarak chicago üniversitesinde osmanlı tarihi kürsüsünü kurdu. 1973 yılında kitabı the ottoman empire the classical age 1300-1600 yayımlandı.

i̇nalcık, osmanlı/türk tarihi araştırmalarının ortaya koyduğu yeni bilgi ve bulguların en üst düzeyde paylaşılıp tartışılması için "international association for social and economic history of turkey" adlı uluslararası bir birlik kurdu, ilk 1977'de hacettepe üniversitesinde olmak üzere 11 uluslararası kongrenin toplanmasına öncülük etti.

1986 yılında chicago üniversitesinden de emekliye ayrıldı ve 1993 yılında bilkent üniversitesinde tarih bölümünü kurdu. 23 yıl boyunca bilkent üniversitesi osmanlı tarihi bölümünde yüksek lisans ve doktora öğrencilerine seminer dersi verdi.

2003 yılında bilkent üniversitesinde halil i̇nalcık center for ottoman studies adlı bir merkez kurdu. halil i̇nalcık, yıllardan beri çeşitli arşivlerden topladığı belge ve defterlerin kopyalarını, yarım kalmış araştırma metinlerini, 1000'den fazla ayrıbasımı ve diğer materyalleri bu merkeze bağışlamıştır.

i̇nalcık, çok iyi düzeyde osmanlı türkçesi, iyi düzeyde; i̇ngilizce, fransızca, almanca, orta düzeyde de; arapça, farsça ve i̇talyanca biliyordu. dünyanın çeşitli üniversitelerinden çok sayıda fahri doktora tevcih edilen i̇nalcık, 20. yüzyıl sona ererken cambridge'de bulunan uluslararası biyografi merkezi tarafından dünyada sosyal bilimler alanında sayılı 2000 bilim insanı arasında gösterilmiştir.

2003 yılında macaristan cumhurbaşkanı tarafından macaristan liyakat nişanı ile ödüllendirilmiştir. 

hayatı ve tarihçiliğini anlattığı tarihçilerin kutbu halil i̇nalcık kitabı adlı söyleşi kitabı türkiye i̇ş bankası kültür yayınları'ndan 2005 yılında yayımlanmıştır.

avrasiya akademiyası'nın kurucu üyelerinden birisi idi.

ölümü 

halil i̇nalcık çoklu organ yetmezliği nedeniyle 25 temmuz 2016 tarihinde saat 19.10'da ankara'da tedavi gördüğü hastanede 99 yaşında hayatını kaybetti. ölümünün ardından bilkent ve ankara üniversitesinde tören düzenlendi. cenazesi bakanlar kurulu kararı ile fatih sultan mehmet'in de türbesinin bulunduğu fatih camii haziresi'ne defnedildi.

ölümünün ardından birçok yerde anma töreni düzenlenen i̇nalcık için cumhurbaşkanı recep tayyip erdoğan'ın talimatı ile özel bir kabir yapıldı. geleneksel osmanlı kabirleri tarzında düzenlenen i̇nalcık'ın "ulema kabri" 22 temmuz 2017'de tamamlandı. mermerden yapılan kabrin yazma ve motifleri altın varak ile süslendi.

kabir düzenlenmesinde ahmed cevdet paşa'nın kabri örnek alındı. koordineyi i̇stanbul kültür ve turizm müdürlüğü ile i̇stanbul valiliği üstlendi ve finansal destek i̇stanbul türbeler derneğince verildi. kabrin üzerine ayak ve baş kısmında olmak üzere iki silindir ("üstüvânî") dikildi. taşları semih i̇rteş imal ettirirken ayak kısmındaki silindirin klasik tezyinatını sabri mandıracı yazdı. mandıracı'nın çalışması el ile işlendi.

başlıca eserleri 

 the ottoman empire the classical age 1300-1600, london, 1974.
 studies in ottoman social and economic history, london, 1985.
 the middle east and the balkans under the ottoman empire, bloomington, 1993.
 süleyman the second and his time, i̇stanbul, 1993.
 an economic and social history of the ottoman empire (donald quataert ile birlikte), cambridge, 1994.
 from empire to republic: essays on ottoman and turkish social history, i̇stanbul, 1995.
 sources and studies on the ottoman black sea, cambridge, 1995.
 history of humanity (editor, peter burke ile birlikte), 1999.
 ottoman civilization (gunsel renda ile birlikte), ankara, 2003.
 essays in ottoman history, eren yayıncılık.
 osmanlı tarihinde i̇slamiyet ve devlet, türkiye iş bankası kültür yayınları
 makaleler 1: doğu batı, doğu batı yayınları, 2005.
 fatih devri üzerinde tetkikler ve vesikalar, ankara, 1954.
 osmanlı'da devlet, hukuk, adalet, eren yayıncılık, 2000.
 osmanlı i̇mparatorluğu'nun ekonomik ve sosyal tarihi cilt 1 /1300-1600, eren yayıncılık, prof. dr. donald quataert ile, 2001.
 osmanlı i̇mparatorluğu'nun ekonomik ve sosyal tarihi cilt 2 / 1600-1914, eren yayıncılık, 2004.
 osmanlı i̇mparatorluğu - toplum ve ekonomi, eren yayıncılık.
 osmanlı i̇mparatorluğu klasik çağ (1300-1600), yapı kredi yayınları, 2003.
 tanzimat ve bulgar meselesi, eren yayıncılık.
 abd tarihi, allan nevins/henry steele commager (çeviri) doğu batı yayınları, 2005.
 şair ve patron, doğu batı yayınları, 2003.
 balkanlar (prof. dr. erol manisalı ile).
 atatürk ve demokratik türkiye, kırmızı yayınınları, 1.baskı: temmuz 2007 - 2.baskı: aralık 2007.
 devlet-i aliyye, 2009.
 kuruluş - osmanlı tarihini yeniden yazmak
 tanzimat, değişim sürecinde osmanlı i̇mparatorluğu (mehmet seyitdanlıoğlu ile birlikte) i̇ş bankası kültür yayınları, 2011.
 osmanlilar, fütühat ve avrupa i̇le i̇lişkiler
 has-bağçede 'ayş u tarab - nedimler şairler mutripler, i̇ş bankası kültür yayınları, 2011.
 kuruluş ve i̇mparatorluk sürecinde osmanlı
 osmanlılar, 2010.
 kuruluş ve i̇mparatorluk sürecinde osmanlı, 2011.
 rönesans avrupası türkiye'nin batı medeniyetiyle özdeşleşme süreci, i̇ş bankası kültür yayınları, 2011.
 osmanlı ve modern türkiye, timaş yayınları, 2013.
 devlet-i 'aliyye: tagayyür ve fesad, osmanlı i̇mparatorluğu üzerine araştırmalar ii, i̇ş bankası kültür yayınları, 2014.
 osmanlı i̇mparatorluğu (1-toplum ve ekonomi, 2-sultan ve siyaset) kronik kitap, 2018.
 millî mücadele tarihi (1908-1923), kronik kitap, 2022.

ödüller 
 1986: i̇slâm tarih, sanat ve kültür araştırma merkezi ödülü
 1991: t.c. dışişleri bakanlığı yüksek hizmet madalya ve diploması
 1993: sedat simavi vakfı ödülü: sosyal bilim alanında yılın en iyi eseri: osmanlı i̇mparatorluğu toplum ve ekonomi, i̇stanbul: eren yayınevi
 1995: titulesco medal of high service, romanya büyükelçiliği, ankara
 1998: i̇stanbul üniversitesi türkiyat enstitüsü ödülü
 2002: t.c. kültür bakanlığı kültür ve sanat büyük ödülü
 2002: the “2002 soranos friendship-award 2002
 2003: macaristan liyakat nişanı
 2005: cumhurbaşkanlığı kültür ve sanat büyük ödülü

fahri doktoraları 
 1986: boğaziçi üniversitesi, i̇stanbul
 1986: chicago üniversitesi emeritus profesörlük
 1987: atina üniversitesi, atina
 1992: selçuk üniversitesi, konya
 1993: hebrew university of jerusalem, kudüs
 1993: university of bucharest, bükreş
 1995: uludağ üniversitesi, bursa

hatırası 
 halil i̇nalcık 100 yıllık çınar belgeseli - yön: neşe sarısoy karatay (2017)
 halil i̇nalcık koleksiyonu - bilkent üniversitesi kütüphanesi
 halil i̇nalcık anıtı - antalya

kaynakça 

dipnotlar

dış bağlantılar 

iaoseh - international association for ottoman social and economic history 
bilkent üniversitesi halil i̇nalcık centre for ottoman studies (hicos)

1916 doğumlular
i̇stanbul doğumlu bilim insanları
2016 yılında ölenler
ankara'da ölenler
kırım tatarı asıllı türkler
20. yüzyıl türk tarihçileri
21. yüzyıl türk tarihçileri
türk ordinaryüs profesörler
osmanlı dönemi tarihçileri
sedat simavi ödülü sahipleri
bilkent üniversitesi öğretim üyeleri
londra üniversitesi öğretim üyeleri
chicago üniversitesi öğretim üyeleri
ankara üniversitesi dil ve tarih-coğrafya fakültesinde öğrenim görenler
ankara üniversitesi öğretim üyeleri
türkiye tarihçileri
20. yüzyıl tarihçileri
21. yüzyıl tarihçileri
fatih camii haziresi'ne defnedilenler
i̇stanbul doğumlu akademisyenler
gazi lisesinde öğrenim görenler
fransızcadan türkçeye çeviri yapanlar
i̇ngilizceden türkçeye çeviri yapanlar
tdv i̇slâm ansiklopedisi kişileri