Olcaytu

olcaytu (; 24 mart 1280 - 13 aralık 1316, sultaniye), i̇lhanlı hükümdarı. şiîlik ilk kez onun döneminde i̇ran'ın resmi mezhebi ilan edilmiştir.

olcaytu'nun hayât hikâyesi 
i̇lhanlı hanedanının kurucusu hulagu'nun torunlarından argun'un oğluydu. hristiyan olarak vaftiz edilmiş ve annesi tarafından nikolas adı verilmişti. gençliğinde önce budist, sonra sünni müslüman oldu ve muhammed hudabende adını aldı. yedinci i̇lhanlı hükümdarı olan ağabeyi mahmud gazan'ın ölümü (1304) üzerine iktidarı ele geçirdi. hükümdarlığı sırasında 1307'de hazar'daki gilan eyaleti fethedildi. herat'ta (bugün afganistan'da) çıkan bir ayaklanma bastırıldı. 1312'de memluk topraklarına karşı düzenlenen seferden, avrupalı hükümdarlardan beklenen yardımın gelmemesi üzerine vazgeçildi.

şahsiyeti 
mahmud gazan’ın kardeşi olcaytu dinsel inançlarını yaşamı boyunca birkaç kez değiştirmişti. sünniliği benimsemesine karılarından birinin neden olduğu söylenir. 1307-1308 kışında hanefi ve şafiiler arasında dinsel çatışmalar çıktı. olcaytu bu çatışmalardan etkilenerek budizmi benimsemeyi düşündüyse de, siyasal açıdan böyle bir şey olanaksızdı. şii din bilgini i̇bnü'l-mutahhar el-hilli'nin etkisinde kalarak bu mezhebe geçti. 1309'da irak'ta ali bin ebu talib'in mezarını ziyaret ettikten sonra şiiliği i̇ran'ın resmi mezhebi ilan etti. daha önce onu "hudabende" (tanrıkulu) olarak anan sünniler, mezhep değişikliğinden sonra "harbende" (eşekkulu) adını taktılar.

olcaytu sanatçıları koruyan bir hükümdardı. kurduğu yeni başkent sultaniye i̇lhanlı mimarlığının başyapıtı oldu. büyük bir dünya tarihi yazan reșîd'ed-dîn fazl'ûl-lâh hemedânî'yi ve i̇ranlı şairleri destekledi.

olcaytu’nun i̇snâ‘aşer’îyye mezhebine girişi 

gazan han vezir emîr nevrûz’un ölümünden sonra fazla yaşamadı. henüz i̇slâmiyet’in nüfuzu lâyikiyle moğol saraylarına yerleşemeden "olcaytu" i̇lhanlı tahtına oturdu. orta asya’dan batıya doğru durmadan akın eden i̇bâh’îyye, hulûl’îyye ve tenasüh akideleri taşıyan bazı garip kıyafetli bâtınî dervişlerinin faaliyetlerinin çok arttığı bu devirde, vezir sâd’ed-dîn kazvinî alevî’nin himayesinde bulunan seyyid tac’ed-dîn saveci’nin yoğun çabaları sonucunda birçok şiî âlimi de moğol hükümdarı olcaytu’nun sarayına gelmişlerdi. kelâm ve felsefe konularına derin ilgi duyan bu hükümdar, horasan’dan gelen “hanefî kelâmcıları”, vezir hoca reşid’ed-dîn’nin ekibinde yer alan “şâfiî eş’ârîleri” ve daha birçok çeşitli değişik mezheplere mensup olan “şîʿa-i bâtınî’yye âlimleri” mevcuttu. “kadı’ûl-kudât hoca abd’ûl-melîk şâfiî” ile hanefîyye’nin meşhurlarından “sadri cihân” arasında geçen çok şiddetli bir kelâm tartışması üzerine gazan’ın kardeşi olcaytu meşhur âlimlerden i̇bn-i mûtahhar’ın tesirleri ve seyyid tac’ed-dîn saveci’nin de telkinleriyle, şia’nın i̇mamiye-i i̇snâ‘aşer’îyye mezhebini kabul etti. (h. 707 / m. 1307) 
vezir hoca reşid’ed-dîn ile tac’ed-dîn şah arasında vuku bulan siyasi çekişmeler neticesinde olcaytu’nun sarayı zamanla nezahetini yitirmiş olmakla beraber, burada îlmen ve ahlâken çok bilgili ve kıymetli şahsiyetler de bulunmaktaydı.

olcaytu’nun i̇snâ‘aşer’îyye mezhebinin yayılmasındaki hizmetleri 
seyyid tac’ed-dîn saveci’nin tavsiyesiyle olcaytu’nun sarayında iltifatlara boğulan meşhur âlimlerden cemâl’ed-dîn-i i̇bn-i mûtahhar’ûl-hillî’nin şîʿa’nın i̇mamiye-i i̇snâ‘aşer’îyye mezhebinin âkidelerini savunma amacıyla yazdığı kitaplar, o devirde yayınlanmış olan en etkili dinî eserler olarak kabul görmekteydi. olcaytu’nun i̇bn-i mûtahhar’ûl-hillî’nin tesirleri altında kalması neticesinde şiîliğin i̇mamiye-i i̇snâ‘aşer’îyye mezhebi de i̇lhanlılar’ın hâkimiyetlerindeki ülkelerde bir hayli güç kazanmıştı.
olcaytu’un şiîliğe karşı beslediği muhabbet, bastırmış olduğu sikkelerin bir yüzüne “lâ i̇lâhe’ill-allah muhammed resûl’ûl-lâh, ali velîy’ûl-lâh” diye yazdırmağa, diğer tarafına da i̇mâm-ı mâ’sumâ’nın isimlerini hâkkettirmeğe varacak kadar ileri safhalara ulaşmıştı.

olcaytu muhammed hüdâbende’nin sarayındaki “bâtınîler”: burak baba 

olcaytu muhammed hüdâbende’nin sarayındaki “bâtınîler” arasında çok önemli bir şahsiyet, mezheben hûlman’îyye ve i’tikaden i̇bâh’îyye ile hulûl’îyye’den olan burak baba, suriye kıt’asında ve halep civarında oturan türkmen aşiretlerinin arasında dolaşarak halkı “şîʿa-i bâtın’îyye” mezhebine katılmağa dâvet etmekteydi. aslen baba i̇lyas’ın halifelerinden aybek baba’nın müridi olan burak baba ve mensupları elemût’taki “hükümet-i melâhide-i bâtın’îyye” dâîleriydiler. hûlman’îyye mezhebi gereği güzel çocuklara tanrı diye secde eden burak baba i̇lhanlı saraylarındaki evliyâlar içinde en kibarı olarak nâm salmıştı. h. 705 / m. 1306 yılında şam’a gelen bu “bâtıni-babası” burada meşhur şair sirâc’ed-dîn haccar’ın şiddetli hicviyeleriyle büyük itibar kaybına uğradı ve nihâyetinde kendisine h. 706 / m. 1307 yılında uygulanan “hadd-i şerri” cezasının etkisiyle öldü.

moğollar’ın hezimete uğramaları ve olcaytu’nun sünnîliği kabulü 
i̇mamiye şiası’ın başına getirilen cemâl’ed-dîn-i i̇bn-i mûtahhar’ûl-hillî’nin “nehc’ûl-hâk” ve “minhâc’ûl-i̇stikâme fî i̇sbât’ûl-i̇mamiyye” gibi eserleri i̇lhanlı saraylarında ve bilhassa da olcaytu’nun üzerinde çok derin tesirler oluşturmuştu. şîʿa’nın i̇lhanlılar’ın himâyesinde kuvvetle sünnîliğe yüklendiği bu devirde, birleşik moğol-haçlı ordularını suriye’de dağıtan mısır’ın türk asıllı kölemen (memlük) sultanı kalavun’un oğlu emîr nasr’ûd-dîn’in yanında savaşlara katılan, ve itibarını bir hâyli arttıran zamanın en büyük müçtehidi selefî şeyh’ûl-i̇slâm takiy’ûd-dîn i̇bn-i teymiyyet’ûl-harrânî de yayınlamış olduğu eseri “minhâc’ûs-sünne” ile şiîlerin hamlelerine karşı bir mukabelede bulunmaktaydı.  moğollar’ın sürekli tecavüzleriyle itibar kaybına uğrayan ve şiîlik karşısında çok güç bir duruma düşen anadolu sünnîliği, bu durumdan endişe duyan uç beylerinden karamanlı nur’ed-dîn muhammed bey, tekeli türkmenleri reisi ve antalya emîri seyf’ed-dîn mahmud bin sarim’ed-dîn teke ve kosan oğlu nur’ed-dîn altun bey gibi uç beylerinin gayretleriyle oluşturulan büyük bir ordu ile konya ve havalisindeki moğollar’ın tamamını hezimete uğratmağa ve buradan sürmeğe muvaffak oldu. bu büyük yenilgi karşısında son derece sarsılan vezir sâd’ed-dîn alevî kazvinî’de kaderinden öldü. cereyan eden bu hâdiseler üzerine olcaytu da şiîliği terk ederek sünnîliği kabul etmek zorunda kaldı. moğollar’ın uğradıkları bu ağır mağlubiyetten sonra bütün râfizî âlimleri de birer birer i̇lhanlı saraylarından ayrılmağa başladılar. i̇mamiye şiası’ın reisi cemâl’ed-dîn-i i̇bn-i mûtahhar da hille’ye çekildi.

moğollar devrinde çeşitli bölgelerde hâkim olan mezhepler 
bu devrin mezhebî coğrafyası hakkında hamd’ûl-lâh mûstefî’nin verdiği malûmata göre rey, rabin, eşk, deyleman, tavaş, harfan, hasan can, eve, rudbâd, peşgel, dere, kum, kâşan, tefris, zevare, frahan, nihâvend, cürcan şehirleri hep şiî’ydiler.  diğer taraftan sühreverd, merağa, huzistan, han kentleri hanefî oldukları gibi, kazvin, ebher, zencan, save, tarin, günan, mezdekan, tebrük, ohan, erdebil, ehregilinir, dahharkan, nahçıvan, küştapf, şiraz, küvar, pişaver, cebeli ceylule, dilbend, hoşah, errukârzi, i̇sfraz kentleri ahalisi ise mezheben şafiî idiler. elemût bâtınîleri’nin en fazla taraftarları ise rudbâd, save, talkan kasabalarındaydı. hemedan mu'tezile ve özellikle de mücessime’den oluşmakta, şiraz, tebriz ve olcaytu tarafından yeni kurulan sultâniye şehrinde ise mezhepten her türlü insan bulunmaktaydı.

kaynakça

ayrıca bakınız 
 i̇lhanlılar i̇mparatorluğu

dış kaynaklar 
 atwood, christopher p. (2004). the encyclopedia of mongolia and the mongol empire. facts on file, inc. isbn 0-8160-4671-9. 
 roux, jean-paul (1993), histoire de l'empire mongol, paris:fayard, isbn 2-213-03164-9 

1280 doğumlular
1316 yılında ölenler
müslüman olanlar
i̇lhanlılar hanları
14. yüzyıl liderleri