İran hükümdarları listesi

i̇ran hükümdarları listesi coğrafyacılara tarafından büyük i̇ran bölgesi olarak tanınan arazilerde kurulan devletlerde hükûmet süren tüm imparatorluk, krallıklar ve hükümdarlıklarda hukuken idareci olan hükümdarların listesidir.

antik i̇mparatorluklar (yak. mö 2700–550)

bu dönem için daha kapsamlı bir krallar, kraliçeler, tabi alt-krallar ve ve alt-kraliçeler listesi için şu listelere bakınız:

ahameniş i̇mparatorluğu öncesi i̇ran hükümdarları listesi
elam hükümdarları listesi
partlar bağımlı alt-krallıklar hükümdarları listesi
i̇ran'daki i̇slam devletleri hükümdarlar listesi

ahameniş i̇mparatorluğu (mö 550–mö 330)

hellenistik i̇mparatorluklar (mö 330 – mö 64)

makedonya i̇mparatorluğu

selevkos i̇mparatorluğu

orta i̇ran i̇mparatorlukları (mö 247–ms 670)

part i̇mparatorluğu 

bu dönem için daha kapsamlı bir bağımlı alt-krallar ve ve alt-kraliçeler listesi için şu listeye bakınız:
part devleti'ne bağımlı alt-krallıklar listesi

sasani i̇mparatorluğu  (224–670)

i̇slam halifeleri (641–946)

dört halife veya hulefa-i raşidin

emeviler

abbasiler

büveyhoğulları (933–1062)

bu dönem için daha kapsamlı bir hukumdarlar ve tabi alt-hukumdarlar listesi için şu listeye bakınız:
iran'da islam hanedanlari listesi

büveyh hükümdarları devleti genelde fars, jibal ve irak'tan yönetmiştir. ülke üçe bölünmüş olduğundan üç ayrı hükümdar tarafından yönetilmiştir.

fars kolu
 i̇mâdüddevle 934-949
 adudüddevle 949-983
 şerefüddevle 983-989
 samsâmüddevle 989-998
 behâüddevle 998-1012
 sultânüddevle 1012-1024
 ebû kalicar 1024-1048
 abu mansur fülâd sütûn 1048-1055
selçuklu hanedanı'na dahil olmuştur.

rey kolu
 ruknüddevle 935-976
 fahrüddevle 976-980
 muayyadüddevle 980-983
 fahrüddevle (tekrar) 984-997
 mecdüddevle 997-1029
gazneliler'e dahil olmuştur.

irak kolu
 müizzüddevle 945-967
 i̇zzüddevle 966-978
 adudüddevle 978-983
 samsâmüddevle 983-987
 şerefüddevle 987-989
 behâüddevle 989-1012
 sultânüddevle 1012-1021
 müşerrefüddevle 1021-1025
 celâlüddevle 1025-1044
 ebû kalicar 1044-1048
 el-melikü’r-rahim 1048-1055
selçuklu hanedanı'na dahil olmuştur.

büyük selçuklu i̇mparatorluğu (1029–1194)

bu dönem için daha kapsamlı bir hükümdarlar ve bağımlı alt-hükümdarlar listesi için şu listeye bakınız:
i̇ran'da i̇slam hanedanları listesi

harezmşahlar devleti (1153–1231)

orta asya'da harezm bölgesinde kurulmuş olan ve sonra orta asya ve i̇ran'in bazı bölgelerini eline geçirmiş olan bir devlet. cengiz han mogol istilasi karşında direnme göstermekle beraber sonunda devlet yıkmış ve arazileri mogollar tarafından yerle bir edilmiştir.

bu dönem için daha kapsamlı bir hukumdarlar ve tabi alt-hukumdarlar listesi için şu listeye bakınız:
i̇ran'da i̇slam hanedanları listesi

moğol i̇mparatorluğu (1230–1357)
bu dönem için daha kapsamlı bir hukumdarlar ve tabi alt-hukumdarlar listesi için şu listeye bakınız:
i̇ran'da i̇slam hanedanları listesi

büyük hanlar

i̇lhanlılar

rakip hanedanlar (1332–1501)

bu dönem için daha kapsamlı bir hukumdarlar ve tabi alt-hukumdarlar listesi için şu listeye bakınız:
iran'da islam hanedanlari listesi

serbedâriler (1332–1386)

 abdulrazzak bin fazlullah (1332–1338)
 vaciheddin mesut bin fazlullah (1338–1343)
 muhammed aytemur (1343–1346)
 kaba isfendiyar (1346–1347)
 lütfüllah (1347–1348 d.1361)
 hoca tacceddin ali (1348–1353)
 yahya bin karavi (1353–1358)
 zahireddin (1358–1359)
 haydar el-kassab (1359–1360)
 lütfüllah (ikinci saltanat) (1360–1361)
 hasan el-damgani (1361–1364)
 hoca ali-yi muayyed bin mesut (1364–1376 ö.1386)
 rukneddin (1376–1379)
 hoca ali-yi muayyad bin mesut (ikinci saltanat) (1379–1386)

çobanoğulları (1338–1357)

 emir çoban noyan
 bağdad hatun 
 hasan küçük (1338-1343)
 malik eșref (1343-1357)

celayirîler (1335–1432)

 büyük hasan (1336 - 1356)
 şeyh i. uvays (1356 - 1374)
 hasan (1374)
 i. hüseyn (1374 - 1382)
 bayazıd (celayirî) (1382 - 1383)
 ahmed (celayirî) (1383 - 1410)
 şah veled (1410-1411)
 mahmud (celayirî) (1411-1415)
 ii. uvays (1415-1421)
 muhammed (1421-1422)
 ii. mahmud (1422-1424)
 ii. hüseyn (1424-1432)

i̇njulular (1335–1357)

muzafferiler (1314–1393)

 mubarizeddin muhammed bin el-muzaffar, emir 1314–1358
 abul favaris cemaleddin şah şuja (yazd'de, 1353'te şiraz'da), 1335–1364 döneminde ortak  hükümdar...
 kutbeddin şah mahmud (i̇fahan'da) (ö. 1375), 1358–1366
 abul favaris cemaleddin şah şuja (ikinci defa), 1366–1384
 mŭcahideddin zaynelabidin ali, 1384–1387
 1387'de timur i̇sfahan'ı ele geçirdi.
1387-1391 döneminde yörel hükümdarlar
 i̇madeddin sultan ahmad (kerman'da)
 mubarizeddin şah yahya (şiraz'da)
 sultan ebu i̇shak (siracan'da),
 şah mansur (i̇sfahan'da), 1391–1393

karakoyunlular (1375–1469)

 bayram hoca 1365-1380
 kara mehmed durmuş bin bayram hoca, 1378/9 - yak.1388
 ebu nasir kara yusuf nuyan bin mehmed, 'yak.1388 - 1399/1400 ve 
 1400 - 1406 arasında timur i̇mparatorluğunun egemenliği
 ebu nasir kara yusuf nuyan bin mehmed, (ikinci kez) 1405/6- 1420/1
 kara i̇skender bin yusuf, 1420/1 -1436
 muzafferridin cihan şah bin yusuf]], 1436 -10 kasım 1467
 hasan ali bin cihan şah, kasım 1467-1469

akkoyunlular (1378–1508)

 kara yülük osman (1378 - 1435) 
 nureddin ali bin kara yülük  (1435-1438)
 hamza bey (1435 - 1444) 
 muizziddin cihangir bin ali bin kara yülük (1444 - 1469) batı kesmini hükümetmişti. 
 uzun hasan  bin ali (1452 - 1478) 1467'de birleştirmişti.
 halil bin uzun hasan (1478) 
 yakup bin uzun hasan(1478 - 1490) 
 baysungur bin yakup (1490 - 1493) 
 rüstem bin maksud(1493 - 1497) 
 ahmet gövde bin mehmed(1497) 
 murat bin yakup (1497) kum civarı
 elvend bin yusuf (1498 - 1502) azerbaycan ve diyarbakır civarı
 muhammed mirza bin yusuf (1498 - 1500) fars bölgesi
 murat bin yakup (1502 - 1508) tekrar birleştirmişti

1435 - 1438 = ali ile mamza arasındaki mücadele dönemi1497 - 1502 = murat, elvend ve muhammed arasındaki mücadele dönemi

timur i̇mparatorluğu (1370–1507)

timur i̇mparatorluğu bölünmesi (1449–1507)

timur i̇mparatorluğu bundan sonra evre evre daha da bölünmüştür ama kendilerine "gürkanlı" veya " timurlular" adı veren timur soyundan gelen hükümdarlar timur i̇mparatorluğu'nun bazı bölgelerinde hükümdarlıklarını korumuşlardır:

maveraünnehir'daki hükümdarlar:

 abdüllatif bin muhammed taragay uluğ bey, uluğ bey'in oğlu, 1449–1450
 abdullah mirza, şahruh'un torunu, 1450–1451
 ebu said bin muhammed, miran şah'ın torunu, 1451–1469, horasan'ı 1459'da eline geçirdi

horasan'daki hükümdarlar:

 ebu'ül kasım babür bin baysungur mirza, şahruh'un torunu, 1449–1457
 mirza şah mahmud, ebu'ül kasım babür bin baysungur mirza'nın oğlu, 1457
 i̇brahim mirza bin alauddevle,  ebu'ül kasım babür bin baysungur mirza'nın oğlu, 1457
 muzaffareddin cihan şah bin yusuf, karakoyunlular hükümdarı, 1457–1458

cihan şah karakoyunlular hükümdarı olduğu dönemde, ebu said  karakoyunlular ile i̇ran'ı paylaşmak için antlaşma yapmıştır. fakat uzun hasan'ın hükümdarlığını yaptığı akkoyunlular önce karakoyunlu cihan şah'a karşı savaşıp galip gelip onu öldürmüşler ve kısa bir zaman sonra da ebu said'le çarpışıp; galip gelip onu da öldürmüşlerdir.

ebu said'in ölümünden sonra timur i̇mpratorluğu'nün bölünmesinin dördüncü evresi başlamıştır. bu evrede akkoyunlu türkmenleri timur i̇mparatorluğu'nun batı bölgelerini safevîler hanedanı büyüyüp genişlemesine kadar ellerinde tutmuşlardır. ama kendilerine "gurganlı" adı veren  timurlular hanedanından gelen hükümdarlar semerkant'teki ve herat'taki hükümdarlıklarını korumuşlardır.

semerkant'daki hükümdarlar:

 sultan ahmed, ebu said'in oğlu, 1469–1494
 sultan mahmud, ebu said'in oğlu, 1494–1495
 mesud, 1495
 sultan baysungur, 1495–1497
 sultan ali mirza, 1495–1500
semerkant özbekler tarafından ele geçirilmiştir.

herat'daki hükümdarlar:

 sultan mahmud, ebu said'in oğlu, 1469
 hüseyin baykara, 1469–1506
 bediüzzaman mirza, hüseyin baykara'nın oğlu, 1506–1507, safevi şah i̇smail yanına sığınmıştır. 
herat özbekler tarafından ele geçirilmiştir. bu kenti sonra  safevîler almışlardır.

modern i̇mparatorluk (1501–1979)

bu dönemi daha kapsamlı olarak ele alan hükümdarlar ve alt-hükümdarlar listesi için bakınız:
i̇ran'da i̇slam devletleri hanedanları

safevî hanedanı (1501-1786)

afşar hanedanı (1736-1796)

zend hanedanı (1751-1794)

kaçar hanedanı (1794-1925)

pehlevi hanedanı (1925-1979)

notlar ve referanslar

bibliyografya 

 assar, g.r.f., "genealogy & coinage of the early parthian rulers. i", parthica, 6, 2004, pp. 69–93.
 assar, g.r.f., "genealogy & coinage of the early parthian rulers, ii a revised stemma", parthica, 7, 2005, pp. 29–63.
 assar, g.r.f., "moses of choren & the early parthian chronology", electrum, vol. 11, 2006, pp. 61–86.
 assar, g.r.f., "a revised parthian chronology of the period 165-91 b.c.", electrum, vol. 11, 2006, pp. 87–158.
 assar, g.r.f., "a revised parthian chronology of the period 91-55 b.c.", parthica, 8, 2006, pp. 55–104.
 briant, pierre, "from cyrus to alexander: a history of the persian empire", 2002.
 cameron, george, "history of early iran", chicago, 1936 (repr., chicago, 1969; tr. e.-j. levin, l’histoire de l’iran antique, paris, 1937; tr. h. anusheh, ایران در سپیده دم تاریخ, tehran, 1993)
 d’yakonov, i. m., "istoriya midii ot drevenĭshikh vremen do kontsa iv beka de e.e" (the history of media from ancient times to the end of the 4th century bce), moscow and leningrad, 1956; tr. karim kešāvarz as tāriḵ-e mād, tehran, 1966.
 dandamaev, muhammad a., "persien unter den ersten achämeniden (6. jahrhundert v. chr.)", tr. heinz-dieter pohl, wiesbaden, 1976.
 ghashghai, h.r., "the successors of mithridates ii", bulletin of ancient iranian history (ucla), vol. 5, march 2009.(in persian)
 henkelman , wouter. defining neo-elamite history. arta , 2003.
 hinz, w., "the lost world of elam", london, 1972 (tr. f. firuznia, دنیای گمشده ایلام, tehran, 1992)
 josephus flavius, antiquities of the jews.
 justi, ferdinand, "iranisches namenbuch", tehran, asatir, 2003.
 legrain, leon, "historical fragments", philadelphia, the university of pennsylvania museum publications of the babylonian section, vol. xiii, 1922.
 majidzadeh, yusef, "history and civilization of elam", tehran, iran university press, 1991.
 majidzadeh, yusef, "history and civilization of mesopotamia", tehran, iran university press, 1997, vol.1.
 miroschedji, p. de, ‘la fin du royaume de l’ansˇan et de suse et la naissance de l’empire perse’, 1985, za 75, pp. 265–306.
 nöldeke, theodor, "geschichte der perser und araber zur zeit der sasaniden. aus der arabischen chronik des tabari übersetzt" (1879)
 olmstead, a. t., "history of the persian empire", chicago, 1948
 plutarch, lives.
 polybius, the histories.
 potts, d. t., the archaeology of elam, cambridge university press, 1999.
 reade , julian e. elam after the assyrian sack of susa in 647 b.c. nabu, 2000.
 tacitus, the annals.
 tavernier , jan. some thoughts on neo-elamite chronology. arta , 2004.
 the cambridge ancient history (cah)
 the cambridge history of iran (chi), vol. 1, the land of iran, cambridge university press, 1968.
 the cambridge history of iran (chi), vol. 2, the median and achaemenian periods, cambridge university press, 1985.
 the cambridge history of iran (chi), vol. 3(i), the seleucid, parthian and sasanian periods, cambridge university press, 1983.
 the cambridge history of iran (chi), vol. 3(ii), the seleucid, parthian and sasanian periods, cambridge university press, 1983.
 the cambridge history of iran (chi), vol. 4, the period from the arab invasion to the saljuqs, cambridge university press, 1975.
 the cambridge history of iran (chi), vol. 5, the saljuq and mongol periods, cambridge university press, 1968.
 the cambridge history of iran (chi), vol. 6, the timurid and safavid periods, cambridge university press, 1986.
 the cambridge history of iran (chi), vol. 7, from nadir shah to the islamic republic, cambridge university press, 1991.
 vallat , francois. elam: the history of elam. encyclopaedia iranica , vol. viii pp. 301–313. london/new york , 1998.
 vallat , francois. shutruk-nahunte , shutur-nahunte et l'imbroglio neo-elamite. nabu , 1995.
 vallat , francois. le royaume elamite de samati. nabu , 1996.
 vallat , francois. les pretendus fonctionnaires unsak des texts neo-elamites et achemenides. arta , 2002.
 vallat, francois. le royaume elamite de zamin et les 'letters de nineveh'. iranica antique, 33, 1998. pp. 95–106.
 www.parthia.com

ayrıca bakınız 

i̇ran tarihi
pers i̇mparatorluğu

i̇ran tarihi
hükümdar
hükümdar listeleri