Bingöl (il)

bingöl, (zazaca: çolik/çolig) türkiye'nin doğu anadolu bölgesi'nin yukarı fırat bölümü’nde yer alan bir ildir.

i̇lin nüfusu 282.556'dir. bu nüfusun %70,56'sı şehirlerde yaşamaktadır (2022 sonu). i̇lin yüzölçümü 8.004 km2'dir. i̇lde km2'ye 35 kişi düşmektedir. (bu sayı merkez ilçede 95’tir.) i̇l merkezinin denizden yüksekliği 1159 m'dir.

06 şubat 2023 tüi̇k verilerine göre 8 ilçe, 11 belediye, bu belediyelerde 68 mahalle, ayrıca 320 köy bulunmaktadır.

tarihçe 

doğu anadolu bölgesinin, yukarı fırat bölümünde yer alan bingöl, mö. 4000-5000 yıllarına kadar inen tarihi asurlar, hititler, urartular, persler, romalılar, selçuklu hanedanı ve osmanlılar gibi birçok devletin hâkimiyet alanı içinde kalmasından dolayı tarihsel bir coğrafyaya sahiptir. 
 
i̇lde bulunan tarihi eserlerin büyük bir bölümü  adaklı, genç, kiğı ve solhan ilçesinin güney kısımlarında mevcuttur. bu eserlerin bir kısmı i̇slamiyet öncesi medeniyetlere ait iken bir kısmı ise i̇slam medeniyetine aittir.

i̇slam öncesi dönemden kalan en önemli eserler kale, kilise, kümbet ve mağaralardır. genç'te kuba kümbet kalıntıları, kralkızı kalesi ve sebiterias kalesi, kiğı'da vank kilisesi ve kiğı kalesi vardır. ayrıca kiğı ve dolaylarında birkaç kilisenin kalıntıları ve çeşitli mezar taşları mevcuttur.

i̇slam dönemine ait en önemli yapılara baktığımızda akkoyunlu döneminde bingöl şehir merkezinde i̇sfahan (bey) camii bulunmakta yine aynı dönemde kiğı ilçesinde 1402 tarihli piltan (balaban bey camii) bulunmaktadır. yedisu ilçesinde kaşıklı köyünde 300 yılı aşkın tarihi olan muşağa konağı, adaklı ilçesinde ki 1804 yılından yapılmış bağlarpınarı köyü camii ve solhan'da ki tarihi camii yer almaktadır.

yönetim 

i̇llerde protokolde ilk sırada yer alan vali, merkezî yönetimi temsil eder ve cumhurbaşkanı tarafından atanır. büyükşehir dışındaki illerde yerel yönetim, şehirler düzeyindedir. belediye başkanı, belediye sınırları içinde kalan seçmenin oy çokluğu ile seçilir. ayni seçmen i̇lçe belediye meclisi için de oy kullanarak ilçelerin belediye meclisleri oluşturur. i̇ldeki bütün seçmenler ayrıca il genel meclisi için de oy kullanarak, i̇l genel meclisinin oluşumunu sağlarlar.

i̇l genel meclisi ve belediye meclisi üyelikleri için yapılan seçimlerde onda birlik baraj uygulamalı nispî temsil sistemi, belediye başkanlığı seçiminde ise çoğunluk sistemi uygulanır. i̇l genel meclisi ve belediye meclisi üye sayıları ilçe nüfusuna göre, kontenjandan kalan sayıların partilere dağılımı ise d'hondt sistemine göre belirlenir (kanun:2972-madde:23).

i̇l genel meclisi, i̇l özel idaresinin karar organıdır ve başkanını üyeleri arasından gizli oyla seçer. ayrıca i̇l genel meclisi kendi içinden gizli oyla bir yıl görev yapacak 5 kişilik i̇l encümenini seçer.

merkezî yönetim, vali ve il müdürlerinden oluşur. i̇l özel idaresi (i̇l genel meclisi ve i̇l encümeni) seçilmişlerden oluşur ancak vali başkanlığında görev yapar. yerel yönetim ise belediye başkanları ve belediye meclislerinden oluşur.

bingöl valisi ahmet hamdi usta'dır. ağustos 2023'de balçova kaymakamı iken atanmıştır.

bingöl belediye başkanı erdal arıkan (ak parti), 31 mart 2019 seçimlerinde %38,6 oy oranıyla seçilmiştir.

2019 türkiye yerel seçimleri sonuçlarına göre bingöl ilindeki 11 belediyenin 9'unu ak parti, 1'ini chp ve 1'ini de mhp kazanmıştır. bingöl i̇l genel meclisi üye sayısı: 15 ak parti, 3 chp, 3 hdp ve 2 mhp olmak üzere 23’tür. bingöl belediye meclisi ise 16 ak parti, 9 hdp ve 6 mhp olmak üzere 31 üyeden oluşur.

2018 türkiye genel seçimleri sonucuna göre bingöl'ün  türkiye büyük millet meclisi'ndeki milletvekili sayısı 3'tür: 2'si ak partili (feyzi berdibek ve zeki korkutata) ve 1 tanesi de ysp'lidir (ömer faruk hülagu).

coğrafya 

bingöl ili, doğu anadolu bölgesi'nin yukarı fırat bölümünde 8.125 km²yi bulan yüz ölçümüne sahip, 38 27' ve 40°27' doğu boylamlarıyla 41°20' ve 39°54' kuzey enlemleri arasında bulunmaktadır.
bingöl ilinin, doğusunda muş, kuzeyinde erzincan ve erzurum, batısında elazığ ve tunceli, güneyinde ise diyarbakır ili bulunmaktadır. bingöl ilinin yüz ölçümünün yüzde 22.82'si merkez ilçeye aittir. merkez ilçeden sonra sırasıyla genç, karlıova, solhan, adaklı, kiğı, yedisu ve yayladere gelmektedir. rakımı en düşük ilçe genç ilçesi, rakımı en yüksek ilçe ise karlıova'dır.

i̇lde bulunan belli başlı yaylalar; bingöl yaylası, solhan'da; şerafettin yaylaları, genç'de; çötele (çotla) yaylası, karlıova'da; hırhal ve çavreş yaylası, kiğı'da; kiğı yaylası ve dağın düzü yaylaları, adaklı'da; kârer yaylası'dır.
başlıca dağ ve tepeler; bingöl dağı (3250 m), genç dağı (2940 m), şeytan dağı (2906 m), sülbüs dağı (2884), şerafettin dağı (2544 m)
belli başlı ovalar; bingöl, genç, karlıova ve sancak ovaları gibi küçük ovalar da mevcuttur.  bu ovalardan bingöl ovasının yüzölçümü 80 km² olup deniz seviyesinden yüksekliği 1150 metredir.
belli başlı akarsular şunlardır; peri çayı, murat nehri, göynük suyu 
bingöl'de buzullar tarafından açılan sirk adı verilen birçok göl vardır. bu göllerin başlıcaları şunlardır; gölbahri, karlı göl, i̇çme gölü, kuş gölü, zırlır gölü, sar gölü, er gölü, harem gölü, çili göl, belli göl, kıllı göl, manastır gölü ve kerkis gölüdür.

i̇klim 
bingöl'ün yükselti faktörü ve kuzeyden gelen serin ve nemli hava kütlelerine açık olması nedeniyle yazları sıcak, kışları ise soğuk geçmektedir. meteoroloji i̇şleri genel müdürlüğü verilerine göre bingöl ilinde yıllık ortalama sıcaklık 12.1 derece ve yıllık yağış miktarı 873.7 mm kadar, kar yağışlı olduğu gün sayısı 24.5 gün, don olduğu gün sayısıda 94.1 gün kadardır.

 turizm 

orman zenginliği bakımından türkiye'de 33. sırada yer alan bingöl'de başlıca turistik gezilecek yerler şunlardır; kös kaplıcaları, hesarek kayak merkezi, yolçatı kurucadağ kayak merkezi, çır şelalesi, pergasur şelalesi, sülbüs dağı, şerafettin dağları, gerendal gölü, tarbasan gölü, tarihi urartu yolu, göl mezrası, buban bacaları, yüzen adalar tabiat anıtı, zağ mağaraları, kalkanlı mağarası, kiğı kalesi, kral kızı ve seberitas kaleleridir.

 ekonomi 
bingöl ekonomisinde en etkili olan sektörler arasında maden-mermer yüzde 37,6 ciro payı ile ilk sırada yer alırken, gıda yüzde 35,3 ile ikinci, yapı elemanları yüzde 12,8 ile üçüncü mobilya ise yüzde 9,6 ile dördüncü sırada yer almaktadır. bingöl'ün ihracatının yüzde 72,9 gibi büyük bir oranı maden ve gıda gibi sektörlerden oluşmaktadır. sanayi
ürünlerinin oranı ise yüzde 23,4 te kalmaktadır.  bingöl ili türkiye'de arıcılığın yapıldığı önemli illerdendir. 84.269 adet kovandan 1263 ton bal elde edilir. 14,9 kg ile kovan başına verim türkiye ortalamasının (14,5 kg) az üzerindedir. türkiye'deki kovan sayısı ve bal üretiminin %1,5'ini bingöl gerçekleştirir.
tarım ve hayvancılığın yaygın olduğu şehirde sütaş'ın entegre tesisleri de bulunmaktadır. i̇lde, dünyanın 2. büyük, türkiye'nin de ilk hibrit enerji santrali olan 1 milyon metrekarelik arazi üzerine kurulmuş, 80 megavatlık güneş enerji santrali ile 400 bin hanenin yıllık tüketimini karşılayabilecek aşağı kaleköy barajı ve hidroelektrik santrali elektrik üretimi yapmaktadır.

 eğitim 

bingöl üniversitesi 2007 yılında kurulmuştur. üniversite 10 fakülte, 5 enstitü, 1 yüksekokul, 6 meslek yüksekokulu ve 24 araştırma ve uygulama merkezi ile faaliyetlerini sürdürmektedir. i̇lde daha önce fırat üniversitesi bünyesinde yükseköğretim kurumları mevcuttu.
 fakülte - 10 adet: fen edebiyat fakültesi, diş hekimliği fakültesi, veterinerlik fakültesi, i̇ktisadi ve i̇dari bilimler fakültesi, mühendislik-mimarlık fakültesi, i̇slami i̇limler fakültesi, sağlık bilimleri fakültesi, ziraat fakültesi, spor bilimleri fakültesi, fizik tedavi ve rehabilitasyon fakültesi 
 yüksek okul - 1 adet:
yabancı diller yüksek okulu
 meslek yüksek okulu - 6 adet: gıda,tarım ve hayvancılık meslek yüksekokulu, sağlık hizmetleri meslek yüksek okulu, teknik bilimler meslek yüksekokulu, solhan sağlık hizmetleri meslek yüksek okulu, genç meslek yüksek okulu, sosyal bilimler meslek yüksekokulu
 enstitü - 5 adet: fen bilimleri enstitüsü, kıraat i̇lmi enstitüsü, sağlık bilimleri enstitüsü, sosyal bilimler enstitüsü,  yaşayan diller enstitüsü

 kültür sanat 
 halk oyunları 
belli başlı halk oyunları; kartal oyunu, çepik (el çırpma), delilo oyunu, çaçan oyunu, çulapı (üç ayaklı çatal ağaç) oyunu, gövend (halay), horani, gelin oyunu, seyirlik ve eğlencelik oyunlar, darı sulama, sarımsak oyunu, şel atmak (taş atmak), değirmenci, kalkağan şenliği, muhtar, cirit oyunu, kalaycı 

 mutfak 
bingöl tava, sörina pel, keldoş, mastuva, klorik/gıllorik, soğuk çeşme kavurması, lopik, şilki, kıjı çorbası, yelıng/guluk çorbası, tutmaç çorbası, turakin, zervet (löl), kılç, ve hasıda gibi yiyecek çeşitleri bingöl yöresine özgü yiyeceklerdir. türkiye’de marka değeri olan bingöl balı, bingöl kavurması, bingöl tava, sörina pel, mastuva, keldoş, tutmaç çorbası, lopik ve burma kadayıf tatlısı gibi yiyecekler, yöre mutfağında en çok sevilen yiyeceklerdir. bingöl balı, bingöl çobantaşı kavurması, sivan dut pekmezi ve yedisu horoz kuru fasülyesi coğrafi işaret belgesi almıştır.

 spor 

futbol branşında, bingöl ilini bölgesel amatör lig'de 12 bingölspor ile karlıova yıldırımspor temsil etmektedir.

voleybol branşında, 2020-2021 sezonu efeler liginde mücadele eden solhanspor, ligi 9. sırada tamamlamıştır.
bir başka voleybol temsilcisi yeni solhanspor tvf 2. liginde mücadele etmektedir.

büyük bingöl spor kulübü, 2014 yılından beri futsal liginde mücadele etmektedir.

solhan ayak tenisi takımı, 2022 yılında ikincisi düzenlenen ayak tenisi türkiye şampiyonasında iki yılda da türkiye şampiyonu olup, 29 kasım 2022 tarihinde 15 ülkenin katılımıyla düzenlenecek olan dünya şampiyonası'na katılmak için milli davet almıştır.

bingöl'deki önemli spor tesisleri şunlardır: bingöl şehir stadyumu (3.000), merkez karşıyaka spor salonu (5.000), üniversite kapalı spor salonu (1000), solhan spor salonu (500), merkez kapalı yarı-olimpik yüzme havuzu (500), hesarek ve yolçatı kurucudağ kayak merkezleri.

 nüfus güncel nüfus değerleri(tüi̇k 6 şubat 2023 verileri )

bingöl ili nüfusu: 282.556'dır. bu nüfusun %70,56'ı şehirlerde yaşamaktadır (2022 sonu). i̇lin yüzölçümü 8.004 km2'dir. i̇lde km2'ye 35 kişi' düşmektedir. (bu sayı merkez ilçede 95’dir.) i̇lde yıllık nüfus % 0,20 oranında azalmıştır. nüfus artış oranı en yüksek ve en düşük ilçeler: merkez(% 1,64)- yayladere (-% 4,95)

06 şubat 2023 tüi̇k verilerine göre merkez ilçeyle beraber 8 i̇lçe, 11 belediye, bu belediyelerde 68 mahalle ve ayrıca 320 köy vardır.

i̇lin yıllara göre nüfusları

konum

galeri

kaynakça

dış bağlantılar 
 
bingöl köy ve kasabaları web sayfaları