Sultan

sultan (arapça: سلطان , [sʊlˈtˤɑːn, solˈtˤɑːn]), tarihte pek çok farklı anlamda kullanılmış olan i̇slamî bir sıfattır. sözcük olarak "güç", "otorite", "yönetici" anlamlarına gelir. genelde bağımsızlığını ilan eden i̇slam hükümdarları tarafından kullanılmıştır.

i̇slâm devletlerinde, hükümdara verilen sultan denilen unvan.

sultan tabiri, müslüman hükümdarlarının özellikle sünnî kısmına ait bir unvandır. sözcük, arapça'dan alınmış olup, iktidar sahibi demektir. daha sonraları, hakimiyet, delil ve bürhan manâsına da alınmıştır. sultan unvanını ilk defa 11. asrın ilk yıllarında, gazne’de hükümdar bulunan mahmud gaznevî kullandı.

hilâfet, emevî ve abbasî sultanlarında bulunduğundan, bunlara mecazen halife, diğer büyük i̇slâm devletlerinin emirlerine, hükümdarlarına sultan denildi.

sultanlık, gazneliler'den, selçuklular'a ve onlardan da osmanlılar'a geçti. selçuklu sultanı tuğrul bey'e, abbasî hilâfet merkezini, şiî büveyhoğullarının baskısından kurtardığından abbasi halifesi tarafından "karaların ve denizlerin sultanı" unvanı verilmişti.

osmanlı sultanları, orhan gazi'den başlayarak, kitabelerinde hep sultan tabirini kullandılar. sikke üzerinde ilk defa sultan sıfatını kullanansa i. murad han'dır. emir süleyman’ın sikkelerinde yalnız “emir süleyman” ibaresi görülür. çelebi sultan mehmed, sultan ve sultan-ı âzam, es-sultan-ül melik-ül âzam ibaresi bulunan ve akçe-i osmanî denilen gümüş sikkeleri kestirdi. ii. murad han'ın bazı sikkelerinde sultan unvanı bulunduğu gibi, halefleri de paralarında bu tabiri bol miktarda kullanmışlardır. sultan çelebi mehmed’e kadar osmanlı padişahları için resmî kayıtlarda sultan yerine “bey” unvanı kullanılmıştır. sultan sözcüğü sultan-üs-selâtin, sultan-ül-mücâhidin, sultan-ül-guzât, emir-ül-kebir unvanları saygı amaçlı ya da genel olarak, padişahlar hakkında kitaplara ve kitabelere yazılmıştır.

abbasî halifesi, sofya’nın fethi üzerine murad hüdâvendigâr’a yazdığı mektupta “sultan-ül-guzât, el-mücâhidin” diye hitap ediyordu.

batı dillerinde mutlak anlamda sultan sözcüğü, yalnız i̇stanbul’da oturan padişah anlamına gelir. türkler ise kendi hükümdarlarına yalnız kullanırken, sultan değil, padişah derler. sultan sözcüğünü, ancak isimle beraber, sultan osman, sultan abdülaziz şeklinde kullanır veya murad han, abdülmecid han derler. yalın sözcük olarak “padişah” kullanırlardı.

padişah, türk imparatoru sıfatıyla hakan, i̇slâm imparatoru sıfatıyla sultandı. padişahların kız ve erkek çocukları, anneleri ve kadınları, erkek ve kız kardeşleri için de adından sonra veya önce, hatice turhan sultan’da olduğu gibi, sultan unvanı kullanılırdı; fakat anca ve anca adları ile sultan denmesi gerekmiyordu. unvanları ile de söylenebilirdi. kız çocuğa hanım sultan, erkek çocuğa (ii. mehmed'e kadar) çelebi sultan, annelere valide sultan, padişaha çocuk doğurmuşlara haseki sultan, erkek kardeşe mihraç sultan, kız kardeşe mihrace sultan unvanı verilmiştir.

osmanlılar tarafından, hem padişahlar hem de hanedanın kadın üyeleri için kullanılmıştır; örneğin kanuni sultan süleyman ve hürrem sultan.

eski sultanlar ve sultanlık

ortadoğu ve merkezi asya 
 gazne devleti
 selçuklu hanedanı
 anadolu selçuklu devleti
 osmanlı hanedanı soy ağacı 
 eyyubiler
 şimdiki günde suudi arabistan

kuzey afrika 
 memlük devleti
 eyyubiler
 fas
 sudan
 çad

batı ve merkezi afrika 
 kamerun
 orta afrika cumhuriyeti
 nijer
 nijerya

güney asya 
 delhi sultanlığı
 maldivler

çağdaş sultanlıklar 
 brunei
 malezya
 umman

 
soyluluk unvanları
arapça deyişler
!sultan
i̇slam dini unvan ve makamları
askerî rütbeler