Kretase

kretase veya kretase dönemi, mezozoyik zaman'ın üç alt bölümünden sonuncusudur. jura'dan sonra, paleojen'den önce gelir. günümüzden 145 milyon yıl önce başlayıp ~ 66 milyon yıl önce sona erdiği kabul edilir.

kretase, tebeşir dönemi olarak da bilinir. bu döneme tarihlenen kayaçlarda bolca tebeşir bulunması, döneme bu adın verilmesine neden olmuştur. tebeşir, ölü planktonların deniz tabanına çökmesi sonucunda su basıncının etkisiyle oluşmaktadır.

yeryüzü ve iklim 
kıtaların parçalanma ve kayma süreci dönem boyunca devam eder. antarktika ve avustralya dönem sonunda birbirinden koparlar. hindistan ve madagaskar, kuzey doğu yönünde ilerlemeye devam etmektedir. i̇talya ve yunanistan, tetis içinde tek bir kütle olarak avrupa kıtasına yaklaşmaktadır. avrasya hâlen bir bütün halindedir. ayrılmış olan kuzey amerika dönem sonlarında batı avrupa’yla çarpışır. hindi-çini ise avrasya kıtasına sokulmaktadır. dönemin sonlarına doğru güney amerika da afrika’dan ayrılır.

kretase’de de jura’da olduğu gibi ılıman ve yağışlı bir iklim gezegene hakimdir. mevsimsel farklılıklar belirgin değildir. karaların hemen hemen aynı seviyede olması, yükseltilerin olmaması bunda etkindir. kutuplarda buzullar yoktur ve deniz seviyeleri yüksektir.

deniz yaşamı 
ilıman bir iklim, mevsim farklılıklarının belirgin olmaması, karalarda yağışların fazla olmasıyla denizlere taşınan minerallerin bolluğu, sığ denizlerin yaygınlığı, denizlerde özellikle planktonik yaşamın büyük ölçüde yaygınlaşmasına yol açmıştır. planktonlarla beslenen deniz canlıları açısından son derece uygun olan bu ortamda, sığ ve ılıman denizlerde resifler hızla yayılmıştır.

resiflerin yaygınlaşması pek çok canlı türünün de gelişmesine geniş bir ortam oluşturmuştur. bugün bilinen türleriyle midyeler, istiridyeler, denizkestanesi gibi türlerin yanı sıra, ahtapot, yengeç, ıstakoz gibi gelişmiş kabuklular da yaygınlaşmıştır.

orta ve derin sularda kıkırdaklı dev yırtıcılar varlık gösterirken sığ sularda su ortamına uyum sağlamış olan sürüngen türleri yaygınlaşmıştır. her iki grup da kretase boyunca giderek daha iri cüsseli olma eğilimi göstermişlerdir.

kara yaşamı 
bir önceki dönem olan jura döneminin baskın florası, kretase'nin sonlarına kadar baskın olmaya devam etmiştir. kretase'nin başlarında ortaya çıkmaya başlayan ve sonlarına doğru baskın bitki türü olan çiçekli bitkiler, bu dönemin evrimsel çizgisine damgasını vuran belirtin bir evrimsel aşamadır. başlarda ekvator kuşağında, yağışların azalmasıyla ormanların aleyhine yaygınlaşan otsu bitkiler arasında ve giderek daha kuzey enlemlerde orman tabanında, otsu bitkiler olarak ortaya çıkan çiçekli bitkiler, kretase’nin sonlarına doğru kozalaklı orman alanlarında da hızla yayıldılar. meşe türleri, akçaağaç, manolya, ceviz, huş ve dişbudak ağaçları, çiçekli odunsu bitkilerin bugüne ulaşan biçimleridir.

günümüzdeki floranın yüzde doksan, doksan beşinin çiçekli bitkilerden oluşmasına kadar gelişen açılım, kretase'de ortaya çıkmış ve izleyen dönemlerde başarılı bir biçimde yaygınlaşmıştır. çiçekli bitkilerin bu avantajı, üreme ve yayılma olanakları açısından böcekler gibi canlı türlerinden de yararlanmış olmalarına bağlı olmuştur.

jura döneminden gelen dinozorların yanı sıra yeni türler de bu dönemde ortaya çıkmıştır. kretase dönemi, dinozorların altın çağı olmuştur.

kitlesel yok oluş 
kretase'nin sonunda bir göktaşının gezegene çarpmasıyla tüm yaşam türlerinin % 70-80 i yok olmuştur.(ya da diğer bir varsayım dönemdeki ani iklim değişiklikleri sonucu sıcaklığın düşmesi) bu yok oluştan en fazla etkilenenler genel olarak sürüngenler ve özel olarak da dinozorlardır. tüm kuş olmayan dinozor türleri ortadan kalkmıştır.

kretase dönemin sonunu ve –eski yıllarda tersiyer dönem olarak tanımlanan- bir sonraki dönemi başlatan bu olaya, “kretase / tersiyer yok oluşu”nun kısaltılmış ifadesi olarak “k/t olayı” (veya k/pg olayı) denile gelmiştir.

kaynakça

dış bağlantılar 
 

 
antarktika'da doğa tarihi