Litvanca

litvanca (litvanca: lietuvių kalba),  litvanya'nın resmî dili. 1918'de litvanya'nın resmî dili olarak kabul edilen litvanca, hint-avrupa dillerine özgü ortak biçimlerden hareketle direkt olarak açıklanabilecek tek yaşayan dildir. günümüzde yaklaşık 4 milyon kişi litvancayı anadili olarak konuşmaktadır.

tarihi 

edebî litvanca, 16. yüzyılda ortaya çıkmıştır. bu dille yazılmış ilk metinler, 1525'ten kalma rabbin duası adlı amentü ile ave maria'nın litvanca çevirileridir. yalnızca dinsel metinlerde kullanılan edebî litvanca, pek çok özelliğiyle litvancadan ayrılır. örneğin sözcük sonlarına getirilen ekler modern edebî litvancadakilerden daha uzundur. sözcük dağarcığı diğer slav dillerinden daha fazla etkilenmiştir. i̇ki fazla duruma yer verir ve vurgulaması çağdaş dilden daha farklıdır. tüm bu özelliklerin birçoğu 1650'li yıllara dek sürmüştür.

1800'lü yıllarda litvancanın üç lehçesi kullanımdaydı. baltık denizi kıyısında aşağı litvanca lehçesi, şiir dilinde yüksek doğu litvanca lehçesi, doğu prusya sınırındaki bölgede ise yüksek batı litvanca lehçesini kullanılıyordu. 32 harflik bir latin alfabesiyle yazılan çağdaş edebî dil, jonas jablonskis'in geliştirmiş olduğu yüksek batı litvanca lehçesine dayanır.

tüm baltık dillerinde olduğu gibi litvancada kaynağını aldığı ilk hint-avrupa dilindeki çoğu özelliği koruyup barındırmaya devam etmiştir. bu özellikler arasında isim ve fiillerde ikil sayı belirten biçimler ve eski litvanca'da çoğul kalma hâlinde kullanılan -su eki sayılabilir.

ayrıca bakınız litvanca dil bilgisi

coğrafî dağılım 

litvanca, başta litvanya olmak üzere belarus, letonya, polonya ve rusya'da yaşayan çok sayıda etnik grup tarafından da konuşulur. ayrıca arjantin, avustralya, brezilya, kanada, estonya, i̇zlanda, i̇rlanda, i̇sveç, i̇ngiltere, norveç, finlandiya, uruguay ve amerika birleşik devletleri'nde yaşayan göçmen insanlar tarafından da anadil olarak konuşulur. 3 milyonu litvanya'da olmak üzere toplam 4 milyon kişinin anadilidir.

sınıflandırma 
litvanca, letonca ile birlikte yaşayan iki baltık dili'nden biridir. eski prusya dili 19. yüzyılda öldüğünde letonca ile birlikte yaşayan tek baltık dili olarak kaldı. hint-avrupa dil ailesi'nin baltık dil grubuna girer. baltık dillerinin doğu ağzıdır.

resmî durumu 
litvanca, litvanya'nın resmî dilidir, aynı zamanda avrupa birliği'nin resmî dillerinden biridir.

şiveleri 
litvancanın iki lehçesi (tarmės) vardır: aukštaičių (yukarı litvanya'da konuşulur) ve  samogitçe (žemaičių ya da žemaitiu) (aşağı litvanya'da konuşulur). standart litvanca ile žemaičių lehçesi arasında büyük farklılıklar mevcuttur. litvancanın lehçeleri, litvanya'nın etnografik bölgelerinin dağılımıyla derinden ilgilidir.

her iki lehçenin de üç şivesi vardır. žemaičių'nun şiveleri batı, kuzey ve güney, aukštaičių'nun şiveleri batı (suvalkiečiai), güney (dzūkai) ve doğu şiveleridir.

standart litvanca, batı aukštaičių şivesi temeline dayanır.

alfabe (abėcėlė)

harfler

sesli harfler 
litvancada 12 sesli harf vardır. standart latin harflerinin diyakritik işaretler almasıyla harf çeşidi genişletilmiştir.

sessiz harfler 
litvancada 20 sessiz harf vardır.

gramer 
ana madde: litvanca dil bilgisi.

litvanca dil bilgisi, litvancayı konuşabilmeyi sağlayan kurallar bütünüdür. litvanca dil bilgisi aşırı derecede karmaşık ve eskidir. sözcükler kullanımda çok fazla farklı biçimlere bürünürler ve çoğu zaman bu farklılık çok büyük olur.

litvanca'da 11 çeşit sözcük vardır:

 i̇sim (daiktavardis)
 sıfat (būdvardis)
 eylem (veiksmažodis)
 sayısal (skaitvardis)
 zamir (įvardis)
 zarf (prieveiksmis)
 nesne (dalelytė)
 edat (prielinksnis)
 birleşme (jungtukas)
 ünlem (jaustukas)
 yansıma sözcükler (ištiktukas)

i̇simler 
litvanca grameri özel ve cins isimler arasında bazı değişiklikler yapmayı öngörür. sadece özel isimler aktifleştirilmiştir. bazı isimlerse, örneğin güneş ve ay hem özel hem de cins isim olabilirler.

litvanca'da sözcükler eril ve dişil olarak iki cinsiyettedirler. genel bir kural, eril sözcüklerin yalın durumda -s ile, dişil sözcüklerinse -(i)a veya -ė ile bitmesidir. cinsiyet konusunda kesin kurallar yoktur. örneğin upė (nehir) dişildir ama upelis (dere) erildir. almancadaki gibi nötr cinsiyet de yoktur. ama birkaç sözcük eşit olarak iki cinsiyetli olabilirler. bunlar genellikle insanları tarif eden, yan anlamlı ve -a ile biten sözcüklerdir. örneğin; vėpla - sahte (insan), elgeta - dilenen, naktibalda - uyumayan (insan), mėmė - aptalca bakan (insan).

sayı 
çoğu sözcük tekil veya çoğul türdedir. aynı zamanda litvancada çift sözcükler de vardır fakat bunlar sadece bazı litvanca şivelerinde kullanılır.

bazı sözcükler sadece tekil, (örneğin; pienas - süt, auksas - altın, gripas - grip, laimė - mutluluk.) bazıları ise sadece çoğuldur. (örneğin; lubos - tavan, miltai - un, kelnės - pantolon.) böyle sözcüklerin çoğu soyut (dokunulamaz sözcükler, yani, şans, aşk gibi ya da ev, masa gibi bazı istisnai sözcükler), bir eşyayı tarif eden sözcükler ya da hastalıklardır. buna rağmen, örneğin şiir dilinde, tekil sözcüklerin çoğul biçimlerde kullanıldığı da görülür.

yaygın fiiller (veiksmažodis) 

bitirmek : baigti

 aš baigiu rašyti tekstą : metni yazmayı bitiriyorum. 
 ar jau baigei žaidimą : oyunu bitirmedin mi?
 kada mes baigsime skaityti šitą pasaką? : bu hikâyeyi okumayı ne zaman bitireceğiz?

oy vermek : balsuoti

 ar jūs balsuojate per rinkimus? : seçimler sırasında oy veriyor musun? 
 jie balsavo už adamkų. : adamkus'a oy verdiler. 
 ar žinai, už ką jos balsuos? : kime oy vereceklerini biliyor musun?

koşmak : bėgti

 kur bėgi? : nereye koşuyorsun? 
 mačiau, kaip vakar bėgai. : dün nasıl koştuğunu gördüm 
 bėgsi greitai ar lėtai? : hızlı mı, yavaş mı koşacaksın?

i̇letişim kurmak, aramak : bendrauti

 kodėl jis nebendrauja su manimi? : neden beni aramıyor? (o-dişil) 
 aš bendravau su ja. : onu aradım. (o-dişil) 
 mes gražiai bendrausime su jumis. : seninle kolayca iletişim kuracağız.

korkmak : bijoti

 kodėl jo bijai? neden ondan korkuyorsun? (o-eril) 
 vaikystėje aš bijojau kaimyno. : çocukken komşumdan korkardım. 
 tikiuosi, manęs niekas nebijos. : umarım kimse benden korkmayacaktır.

kötüleşmek : blogėti

 viskas tik blogėja! : her şey sadece daha kötü oluyor! 
 atsimeni, kaip blogėjo verslas? : i̇şin nasıl kötüleştiğini hatırlıyor musun? 
 tikiuosi, kad mano sveikata neblogės. : umarım sağlığım kötüye gitmeyecektir.

öpmek : bučiuoti

 ate! bučiuoju tave! : hoşça kal! seni öpüyorum! 
 mantas vakar mane bučiavo. : mantas, dün beni öptü. 
 pabučiuosi mane? : beni öpecek misin?

olmak : būti

 jis yra mokytojas. : o bir öğretmen (erkek) 
 mes jau buvome filme. : zaten o filme gittik. (zaten o filmde olduk, bulunduk) 
 kaip čia bus? : nasıl burada olacak?

şüphe etmek : abejoti

 tėvas manimi abejoja. : babam benden şüphe ediyor. 
 jūs abejojote, ar aš teisus. : doğru yaptığım konusunda şüpheliydin. 
 mes abejosime viskuo. : her şeyden şüpheleneceğiz.

üzgün olmak, üzülmek : apgailestauti

 aš vis dar apgailestauju dėl avarijos. : kaza için hâlâ üzgünüm. 
 tada aš apgailestavau, kad nėjau į parduotuvę. : sonra, markete gitmediğim için üzüldüm. 
 visi vyrai apgailestaus dėl to. : tüm erkekler buna üzülecek.

aldatmak, kandırmak : apgauti

 jis visuomet tave apgauna. : o (erkek) seni hep kandırıyor. 
 kodėl apgavai tą berniuką? : şu çocuğu (erkek) neden kandırdın? 
 rytoj ji manęs neapgaus.  : yarın beni kandırmayacak. (o-dişil)

yaklaşmak : artėti

 artėja kalėdos. : noel yaklaşıyor.
 kodėl jie artėjo prie namo? : neden eve doğru yaklaşıyorlardı?
 mes artėsime lėtai. : yavaşça yaklaşıyoruz

hatırlamak : atsiminti

 aš atsimenu savo vaikystę. : çocukluğumu hatırlıyorum.
 tu atsiminei, kad reikia eiti namo. : eve gitmen gerektiğini hatırladın.
 rytoj jis tai atsimins. : yarın hatırlayacak. (o-erkek)

temsil etmek : atstovauti

 aš atstovauju savo mokyklai. : okulumu temsil ediyorum. 
 anglijoje jis atstovavo lietuvai. : litvanya'yı i̇ngiltere'de temsil etti. 
 manau, kad mes sėkmingai atstovausime afrikai. : bence afrika'yı başarıyla temsil edeceğiz.

yetiştirmek, eğitmek : auklėti

 aš griežtai auklėju savo vaikus! : kesinlikle çocuklarımı yetiştiriyorum!
 mes auklėjome kaimynų vaiką. : komşumuzun çocuğunu eğitiyorduk.
 kaip auklėsime šitą berniuką? : bu erkek çocuğunu nasıl yetiştireceğiz?

gitmek, ders görmek : eiti

 kur eini, vytautai? : nereye gidiyorsun, vytautas? 
 kodėl mes ėjome taip lėtai? : neden yavaş gittik? 
 kitą semestrą studentai eis naują kursą. : sonraki sömestrda öğrenciler yeni bir ders görecekler.

endişeli, kızgın olmak : jaudintis

 mes jaudinamės dėl egzaminų. : sınavlar yüzünden sinirliyiz. 
 tu jaudinaisi, vos tik pamatei tą moterį. : şu kadını görene kadar sinirliydin. 
 ateityje dar dažnai jaudinsitės dėl vaikų. : gelecekte çocukların için endişeleniyor olacaksın.

sürmek (araba), binmek (at) : joti

 štai jis grakščiai joja ant asilo. : eşeğe harika biniyor. 
 mes dar nejojome ant arklio! : henüz ata binmedik! 
 įsivaizduok! mano tėvas jos kupranugariu! : düşünsene! babam bir deveye binecek!

gülmek : juoktis

 mama, kodėl iš manęs juokiesi? : anne, neden bana gülüyorsun? 
 kvailiai, ar iš manęs juokėtės vakar? : dün bana mı gülüyordunuz, şapşallar? 
 pažiūrėsime, ar juoksitės rytoj! : yarın gülecek misin, göreceğiz!

şarkı söylemek : dainuoti

 tu labai gražiai dainuoji, vytautai. : çok güzel şarkı söylüyorsun, vytautas. 
 tau dainavo tik trys dainininkai? : sadece üç şarkıcı mı sana şarkı söyledi? 
 visada tau dainuosiu. : sana hep şarkı söyleyeceğim.

çalışmak : darbuotis

 dabar negaliu kalbėti - aš darbuojuosi. : şimdi konuşamam - yoğun olarak çalışıyorum. 
 jis čia sunkiai darbavosi. : burada çok çalıştı (erkek). 
 šiandien darbuosiuosi namuose. : bugün evde çalışacağım.

yapmak : daryti

 ką darai? : ne yapıyorsun? 
 vakar jie darė skrybėles. : dün şapka yapıyorlardı. 
 ar jūs darysite man valgyti? : bana yiyecek bir şeyler yapacak mısın?

boyamak : dažyti

 agne, kodėl dažai sienas? : agnė, neden duvarları boyuyorsun? 
 praeitą savaitę agnė dažė savo kambario sieną? : geçen hafa agnė odasının duvarlarını boyuyordu. 
 kas agnei dažys plaukus? who will dye hair for agnė?

tehdit etmek, korkutmak : gąsdinti

 amerika gąsdina karu. : amerika savaşla tehdit ediyor. 
 visos šalys gąsdino iraką. : tüm ülkeler irak'ı tehdit ediyordu. 
 vėl mane gąsdinsi. : beni yine korkutacaksın.

i̇çmek : gerti

 deja, jis daug geria. : maalesef çok içiyor. (o-erkek) 
 ir vėl gėrei degtinę? : yine mi votka içiyordun? 
 ką gersite? : ne içeceksin?

düşmek, çökmek : griūti

 kai jis girtas, jis visąlaik griūna ant grindų. : sarhoşken hep yere düşer. 
 deja, pastatas sugriuvo. : maalesef bina çöktü. 
 negi griūsi? : gerçekten düşecek misin?

i̇kna etmek : įtikinti

 kaip tu taip lengvai įtikini savo žmoną? : karını nasıl bu kadar kolay ikna ediyorsun? 
 galų gale jis mane įtikino. : sonunda beni ikna etti. (o-erkek) 
 na, ar įtikinsi mus savo nekaltumu? : eee, bizi suçsuz olduğuna ikna edecek misin?

aramak, bulmaya çalışmak : ieškoti

 ko ieškai, berniuk? : ne arıyorsun oğlum? 
 tie vyrai čia kažko ieškojo. : şu adamlar burada bir şey arıyorlardı. 
 aš paslėpsiu piniginę, o tu jos ieškosi. : ben cüzdanı saklayacağım, sen de arayacaksın.

dinlenmek : ilsėtis

 ša! tėvas ilsisi! : şşt! babam uyuyor! 
 kol tu ramiai ilsėjaisi, kažkas apvogė mūsų butą. : sen sessizce dinleniyorken biri dairemizi soydu.. 
 tu tiek daug dirbi! kada ilsėsiesi? : çok çalışıyorsun! ne zaman dinleneceksin?

(hayvanlar için) yemek : ėsti

 ką tas gyvulys ėda? : şu hayvan ne yiyor? 
 ėdei kaip kiaulė! : bir domuz gibi yiyordun! 
 mes alkani - ėsime kaip kiaulės! : açız - domuzlar gibi yiyeceğiz!

katılmak : dalyvauti

 vyrai dalyvauja rinkimuose. : erkekler seçime katılıyorlar. 
 ar jūs dalyvavote vakarėlyje? : partiye katıldın mı? 
 ar jūs dalyvausite mūsų pietuose? : akşam yemeğimize katılacak mısın?

emmek, çiğnemek : čiulpti

 vaikas čiulpia saldainį. : çocuk bir şeker çiğniyor.. 
 vampyras čiulpė kraują. : dün, vampir kan emiyordu. 
 ar vampyrai mums čiulps kraują? : vampirler kanımızı emecek mi?

ötmek, cıvıldamak : čiulbėti

 čiulba paukščiai. : kuşlar ötüyor. 
 ką jūs mums čiulbėjote, paukščiai? : (öterek) bize ne anlatıyorsunuz kuşlar? 
 žiemą paukščiai nečiulbės. : kışın kuşlar ötmeyecek.

denemek : pabandyti

devam etmek : tęsti

yemek : valgyti

i̇çmek : gerti

uyumak : miegoti, užmigti

i̇zlemek : sekti, stebėti, žiūrėti, budėti, tykoti, laukti

yıkamak : nusiprausti

yürümek : eiti pasivaikščioti (yürüyüşe çıkmak)

pişirmek : virti, kepti

görmek : matyti, žiūrėti, stebėti

dinlemek : klausyti

temel söz kalıpları 

sveikas! : selam! (m)
 
sveika! : selam! (f)

sveiki! : selam (m, çoğul)
 
sveikos! : selam! (f, çoğul)
 
labas! : merhaba!

labas rytas! labą rytą! : günaydın!

labas vakaras! labą vakarą! : i̇yi akşamlar!
 
laba diena! labą dieną! : i̇yi öğlenler!

malonu jus matyti. : seni görmek güzel.

sveiki atvykę! : hoş geldin(iz)!

kaip kelionė? kaip sekėsi kelionėje? : yolculuğunuz/seyahatiniz nasıl geçti?

kaip sekasi? : nasıl gidiyor?
 
kaip jaučiatės? : nasılsın?

ačiū, gerai. : teşekkürler, iyiyim.

prašau, prašom, nėra už ką. : bir şey değil

o jums (kaip)? (answering to 'kaip sekasi?') : ya sen?

o jūs (kaip)? (answering to 'kaip jaučiatės?') : ya sen?

puikiai. : çok iyi.

kaip gyvuojate? : how are you getting on?

kaip gyvuoja/gyvena jūsų .. : ...'n(ız) nasıl?

... šeima? : ... ailen?

... žmona? : ... karın?

... vyras? : ... kocan?

ačiū, jis/ji gerai gyvuoja/gyvena. : teşekkürler, iyi.

viso! ate! iki (pasimatymo)! : sonra görüşürüz!

viso gero! viso labo! : hoşça kal!

iki malonaus susitikimo! : görüşmek üzere!

iki ryt(ojaus)! : yarına dek!
 
labos nakties! labąnakt! : i̇yi geceler!

perduokite saviškiams linkėjimų. : ailene en iyi dileklerimi ilet.

laimingo kelio! : i̇yi yolculuklar!

laimingai! : görüşürüz, elveda

atleisk, atsiprašau, dovanok : özür dilerim, üzgünüm

prašau, prašom, prašyčiau : lütfen

söz dağarcığı

meslekler (profesijos)

eşyalar (kambarys)

diğer sözcükler (kita) 

kedi : katė

ev : namas

fiyat : kaina

meşe ağacı : ąžuolas

kaz : žąsis

adam : vyras

kadın : moteris

erkek çocuğu : berniukas

kız çocuğu : mergaitė

ama : bet

şeker : cukrus

burada : čia

gelenek : tradicija

kullanıcı : naudotojas

kapı : durys

i̇ki kapı : dvejos durys

şimdi : dabar

çünkü : nes

buz : ledas

göl : ežeras

kayıp : pasimetęs

güneş : saulę, saulė

oyuncak bebek : lėlė

olgu : faktas

fotoğrafçılık : nuotrauka

uyku : miegas

bolluk, refah : gerovė

hobi : pomėgis

kader : likimas

örümcek : voras

peynir : sūris

bayrak : vėliava

yeşil : žalias

sıcak : karštas

soğuk : šaltas

bu : šitas

böcek : vabzdys

noel : kalėdos (genellikle "yılbaşı"), noelas

noel ağacı : kalėdinė eglutė

noel çorabı : kalėdų savaitė

noel hediyesi : kalėdinės dovanos

sayılar (skaičius, kiekis) 

0 : nulis

1 : vienas

2 : du

3 : trys

4 : keturi

5 : penki

6 : šeši

7 : septyni

8 : aštuoni

9 : devyni

10 : dešimt

11 : vienuolika

12 : dvylika

13 : trylika

14 : keturiolika

15 : penkiolika

16 : šešiolika

17 : septyniolika
 
18 : aštuoniolika

19 : devyniolika

20 : dvidešimt

21 : dvidešimt vienas (dvidešimt vieneri)
 
30 : trisdešimt

40 : keturiasdešimt

50 : penkiasdešimt

60 : šešiasdešimt

70 : septyniasdešimt

80 : aštuoniasdešimt

90 : devyniasdešimt

100 : šimtas

200 : du šimtai

1000 : tūkstantis

2006 : du tūkstančiai šeši.

10000 : dešimt tūkstančių

100000 : šimtas tūkstančių

1000000 : milijonas

günler (diena)

kişi zamirleri (priklausomas įvardis) 

ben : aš

sen : tu

o (eril) : jis
 
o (dişil) : ji

biz : mes

siz : jūs.
 
onlar (eril) : jie

onlar (dişil) : jos

hava durumu (oras, oro stovis) 

audra : rüzgâr

dangus : gökyüzü

debesis : bulut

debesuota : bulutlu

drėgmė : nem, rutubet

drėgnas : nemli

dulksna : çisenti

griaustinis : gök gürültüsü

karštas : sıcak

karštis : isı

ledas : buz

lietus : yağmur

oras : hava

orų prognozė, orai : hava tahmini
 
perkūnija : gök gürültülü sağanak

rūkas : sis

saulė : güneş

sniegas : kar

šaltis : kırağı

šiluma : warmth

šlapdriba : sleet

temperatūra : sıcaklık

vėjas : rüzgâr

žaibas : şimşek

zaman (laikas) 

valanda : bir saat
 
minutė : bir dakika
 
sekundė : bir saniye
  
diena : gün

šiandien : bugün

vakar : dün

ryt(oj) : yarın

užvakar : önceki gün (dünden önceki gün)

poryt : öbür gün (yarından sonraki gün)

šį vakarą : bu gece

savaitė : hafta

šią savaitę : bu hafta

mėnuo : ay (30 günlük süre)

aylar (mėnuo) 

 
ocak : sausis

şubat : vasaris

mart : kovas

nisan :balandis

mayıs : gegužė

haziran : birželis

temmuz : liepa

ağustos : rugpjūtis

eylül : rugsėjis

ekim : spalis

kasım : lapkritis

aralık : gruodis

mevsimler (metų laikai) 

mevsim: metų laikas  
 
i̇lkbahar :pavasaris

yaz : vasara

sonbahar : ruduo
 
kış : žiema

okul (mokykla) 

i̇lköğretim okulu : pradinė mokykla

lise : vidurinė mokykla

yüksek okul : aukštoji mokykla

okul çocuğu (erkek) : mokinys

okul çocuğu (kız) : mokinė

kara tahta :  klasės lenta

sınıf : klasė

ders : pamoka

matematik : matematika

uygulamalı matematik : taikomoji matematika

fizik : fizika

kimya : chemija

biyoloji : biologija

edebiyat : literatūra

sanat : dailė, menas

bilgi teknolojisi : pranešimas technologija, informacija technologija

müzik : muzika

tarih : istorija

coğrafya : geografija

geometri : geometrija

drama : drama

beden eğitimi : fiziškas švietimas

tebeşir : kreida

ülke (šalis)

dil (kalba)

kaynakça 

 
litvanya'daki diller