Jandarma Genel Komutanlığı

jandarma genel komutanlığı, türkiye'de il ve ilçe belediye sınırları dışında kalan veya polis teşkilatı bulunmayan yerler ile sahil güvenlik bulunmayan kıyı, deniz ve sahillerde görev yapan silahlı genel kolluk kuvvetidir. 1983 tarih ve 2803 sayılı jandarma teşkilatı görev ve yetkileri kanunu ile 1934 tarih ve 2559 sayılı polis vazife ve sâlahiyet kanunu'nda ve diğer yasalarda kendisine verilen görevleri yerine getiren jandarma teşkilatı, i̇çişleri bakanlığına bağlı olarak çalışır. jandarma birlikleri; seferberlik ve savaş hâllerinde, genelkurmay başkanlığı ve türk silahlı kuvvetlerinin emrine geçer.

tarihçe

osmanlı dönemi 
2004 yılına kadar zaptiye müşirliğinin kuruluş tarihi olan 16 şubat 1846'da kurulduğu düşünülen jandarma teşkilatı hakkında, 1839 yılına kadar arşiv kayıtlarına rastlandığı için teşkilatın kuruluş tarihi 1839 olarak kabul edilmeye başlanmıştır. kuruluş tarihi tam olarak saptanamadığından 1839 tarihi, asakir-i zaptiye nizamnamesi'nin kabul tarihi olan 14 haziran 1869 ile birleştirilerek 14 haziran 1839 tarihi elde edilmiş ve bu tarih teşkilatın kuruluş günü olarak kutlanmaya başlamıştır.

16 şubat 1846 tarihinde seraskerliğe bağlı zaptiye müşirliği kurularak eyalet ve sancaklardaki umuru zaptiye teşkilatları bu kurum bünyesine alınmıştır. tek makamdan komuta edilen bu yeni askerî zabıta sınıfı, iç güvenlik ve kamu düzenini sağlamakla görevlendirilmiştir. 14 haziran 1869 tarihindeyse ilk jandarma tüzüğü olarak bilinen asakir-i zaptiye nizamnamesi kabul edilmiştir. nizamname'de öngörüldüğü üzere her vilayette alay, tabur, bölük ve takım şeklinde yapılanan ve personeli piyade ve süvarilerden oluşan zaptiye alayları kurulmuştur.

1877-1878 osmanlı-rus savaşı’nın ardından sadrazam mehmet sait paşa, batı tarzı bir zabıta teşkilatı oluşturulmasına yardımcı olmaları için ülkeye i̇ngiliz ve fransız subaylar davet etmiştir. yapılan çalışmalar doğrultusunda teşkilatlanmada reformlar yapılarak ve 20 kasım 1879 tarihinde yine seraskerlik'e bağlı olarak çalışan umum jandarma merkeziyesi kurulmuştur.

jandarma, 1909 yılında i̇kinci meşrutiyet’le kurulan harbiye nezâretine bağlanmış ve adı umum jandarma kumandanlığı olarak değiştirilmiştir. ardından, birinci dünya savaşı ve kurtuluş savaşı boyunda bir yandan önceki görevlerine devam etmiş diğer bir yandan da pek çok cephede ordunun bir parçası olarak ülke savunmasına katkı sağlamıştır.

cumhuriyet dönemi 
cumhuriyetin ilanıyla birlikte pek çok kurumunda olduğu gibi jandarmada da yeniden düzenlenlemelere gidilerek 1918 yılında kapatılan jandarma astsubay okulu i̇zmit’te yeniden açılmış; sabit jandarma bölge müfettişlikleri ile i̇l jandarma alay komutanlıkları yeniden yapılandırılmış ve seyyar jandarma birlikleri kuvvetlendirilmiştir. 10 haziran 1930 tarihli ve 1706 sayılı jandarma kanunu doğrultusunda, komutanlık bugünkü hukuki konumuna ulaşmıştır. 1935 yılına gelindiğinde jandarma subayları harp okulunda yetiştirilmeye başlanmış; 1937 yılındaysa jandarma teşkilat ve vazife nizamnamesi kabul edilmiştir. komutanlık, 1939 yılında sabit ve seyyar jandarma birlikleri ile jandarma eğitim birlikleri ve okulları olmak üzere üç kısım olarak yeniden yapılandırılmıştır.

16 temmuz 1956 tarihli ve 6815 sayılı kara sınırlarının korunması ve güvenliği hakkında kanun, gümrük ve tekel bakanlığına bağlı bir tümen olan gümrük umum kumandanlığı'nın sınır, kıyı ve karasularının güvenliğini sağlama, gümrük bölgelerinde kaçakçılığı engelleyip takip etme ve soruşturma görevlerini jandarma genel komutanlığına yüklemiştir. kanunun kabulünden bir yıl sonra jandarma sınır birlikleri tugay hâline getirilmiş; ayrıca jandarma eğitim tugayları da oluşturmuştur. 1961 yılına gelindiğinde jandarma bölge komutanlıkları kurulmuş; iki yıl sonra foça’da jandarma komando okulu açılarak jandarma komando birlikleri kurulmuştur. 1968 yılında diyarbakır’a hafif helikopter bölük komutanlığı ismiyle jandarma havacılık birliği kurulmuştur. daha sonra jandarma komando ve havacılık birlikleri, 1974 yılında düzenlenen kıbrıs barış harekâtı’na katılmıştır.

12 eylül askerî darbesi’nin ardından 1982 yılında kıyı ve karasuların korunması görevi sahil güvenlik komutanlığına devredilmiş; bir yıl sonra 2803 sayılı jandarma teşkilat, görev ve yetkileri kanunu kabul edilmiştir. 1988 yılına gelindiğinde kara sınırlarının korunması ve güvenliğinin sağlanması görevleri kara kuvvetleri komutanlığına yüklenmiş olsa da i̇ran ve suriye sınırının bir kısmı ile irak sınırının tamamının korunması hâlâ jandarmanın sorumluluğundadır. daha sonra, 23 mart 1989 tarihinde başlatılan, suç delillerinin bilimsel ve teknolojik yöntemlerle araştırılmasına yönelik bir çalışma kapsamında, 1993 yılında ankara’ya jandarma kriminal daire başkanlığı, 1994 yılında van, 1998 yılında bursa, 2005 yılındaysa aydın jandarma bölge kriminal laboratuvar amirlikleri kurulmuştur.

15 temmuz askerî darbe girişimi’nin ardından ilan edilen olağanüstü hâl kapsamında çıkan 25 temmuz 2016 tarihli ve 668 sayılı kanun hükmünde kararname ile jandarma yapısında sivilleştirmelere gidilerek tamamen i̇çişleri bakanlığına bağlanmıştır.

cumhuriyet tarihinde ilk kez; jandarma genel komutanlığında bir kadın, generalliğe terfi etti: özlem yılmaz, 2022 yılında tuğgeneral rütbesine terfi ederek jandarma ve sahil güvenlik akademisi başkan yardımcısı olarak atandı.

yapılanma

geçmiş 
jandarma genel komutanlığı, 15 temmuz askerî darbe girişimi’nin ardından çıkartılan 668 sayılı olağanüstü hal kanun hükmünde kararnamesi'nden önce türk silahlı kuvvetlerinin bir parçası olarak silahlı kuvvetlerle ilgili görevleri, eğitim ve öğrenim bakımından genelkurmay başkanlığına, emniyet ve asayiş işleriyle diğer görev ve hizmetlerin yürütülmesi yönündense i̇çişleri bakanlığına bağlı; jandarma genel komutanıysa i̇çişleri bakanına karşı sorumluydu. genelkurmay başkanlığınca lüzum görülen hâller ile sıkıyönetim, seferberlik ve savaş hâllerinde gerekli olan bölümü ile kuvvet komutanlıkları emrine girer, kalan bölümü ile jandarma genel komutanlığı emrinde normal görevlerine devam ederdi.

2015 yılındaki i̇ç güvenlik reformu kapsamında jandarma genel komutanlığının askerî yapısı gevşetilmiş ve bağlılık yönünden i̇çişleri bakanlığının rolü daha da etkin hâle getirilmiştir. reform kapsamında i̇l jandarma komutanlarının; jandarma genel komutanı, genelkurmay başkanı, i̇çişleri bakanı, başbakan ve cumhurbaşkanı'nın imzalayacağı müşterek bir kararnameyle; i̇lçe jandarma komutanlarının ise jandarma genel komutanı'nın teklifi ve i̇çişleri bakanı'nın onayıyla atanması öngörülmüştür.

günümüz 
668 sayılı olağanüstü hal kanun hükmünde kararnamesi ile komutanlık yapısı daha sivil hâle getirilmiştir. bu amaçla jandarma teşkilat, görev ve yetkileri kanunu'ndaki jandarmanın, türk silahlı kuvvetlerinin bir parçası olarak silahlı kuvvetlerle ilgili görevleri, eğitim ve öğrenim bakımından genelkurmay başkanlığına bağlı olduğuna yönelik hüküm kaldırılmış; komutanlık tamamen i̇çişleri bakanlığına bağlanmıştır. komutanlık teşkilatının; kuruluş, kadro ve konuş yerlerinin türk silahlı kuvvetleri esaslarına göre genelkurmay başkanlığının görüşü alınarak düzenlenmesi hükmü kaldırılmış; komutanlığın, kuvvet komutanlıkları emrine girmesi durumu da yeniden düzenlenmiştir. savaş ve seferberlik hâllerinde ise hangi birimlerin emre gireceğinin belirlenmesinde genelkurmay başkanlığının görüşü alınması öngörülmüştür.

jandarma genel komutanı ile yardımcılarının, generallerin ve i̇l jandarma komutanlarının atamalarında genelkurmay başkanlığının teklifi gerekliliği kaldırılarak diğer subay ve astsubayların atanmalarında i̇çişleri bakanlığı yetkili kılınmıştır.

görevleri 

2803 sayılı jandarma teşkilat, görev ve yetkileri kanunu'na göre jandarmanın görevleri; adli, askerî, mülki ve diğer görevler olmak üzere dört ana başlık altında toplanmaktadır.

adli 

 suç ve suçluları ortaya çıkarmak
 suçluları yakalamak
 suç delillerini adli makamlara intikal ettirmek
 cumhuriyet savcısının talimatı ile hazırlık soruşturması yapmak

mülki 
 genel emniyet ve asayişin sağlanmasına yönelik hizmetlerin ilgili mevzuata uygun olarak yürütülmesini sağlamak
 toplumun asayiş suçundan nasıl korunacağı hakkında halkın bilgilendirilmesi, çocukların ve gençlerin suça yönelmesi ve suçta kullanılmasını önleyici tedbirlerin alınması hizmetlerini yürütmek
 asayiş suçları hakkındaki bilgi ve istatistikleri değerlendirmek, suç analizi yapmak veya yaptırmak ve bunları değerlendirerek asayiş suçlarının önlenmesi için suçla mücadele yöntemlerini belirlemek,
 suç işlenmesini önleyici faaliyetleri yürütmek,
 kaçakçılığı engellemek, takip etmek ve soruşturmak
 ceza infaz kurumlarının ve tutukevlerinin dış korunmalarını yapmak, başta adli makamlar olmak üzere çeşitli kurum ve kuruluşlara hükümlü ve tutuklu sevk etmek, cezaevleri arası nakilleri gerçekleştirmek.

askerî 
 kanunlarla verilen askerî hizmetleri yerine getirmek

diğer 
adli, askerî ve mülki görevler dışında kalan, kanun ve nizamlar ile emir ve alınan kararlar doğrultusunda yürütülmesi gereken, tesis ve şahıs koruması ile nakil emniyeti gibi görevlerdir.

birimler 
merkez ve taşra teşkilatında 2016 sonrasında gerçekleşen reformlarla köklü değişiklikler yaşanmıştır. yurt sathından konuşlu bulunan 10'un üzerindeki  bölge komutanlığı sayısı 6'ya düşürülmüştür. bu değişiklikteki ana amaç güvenlik riskinin daha az olduğu bölgelerde bölge jandarma komutanlığı gibi bürokratik yapıların ortadan kaldırılmasıdır. ancak geçmişte güvenlik riski yoğun olan bölgelerde koordinasyon ve operasyonel esneklik amacıyla bölge komutanlıkları bulunmaktadır. bunun yanında askerî kimliğin yanında gelişen kolluk vazifesine yönelik adımlar atılmış ve birçok birim tugay/ alay/ tabur/ gibi isimleri bırakıp merkez, daire başkanlığı gibi görev belirten unvanları kullanmaya başlamıştır. bölge jandarma komutanlığı çatısı altında bulunmayan il jandarma komutanları doğrudan genel komutana bağlıdır.

2023 yılı i̇l j.k.larının atamasında ise 6'ya düşürülen tüm bölge komutanlıkları kapatılmıştır.

genel komutana doğrudan bağlı birimler 
 teftiş kurulu başkanlığı
 plan ve koordinasyon daire başkanlığı 
 raporlama ve i̇nceleme daire başkanlığı 
 i̇ç denetim başkanlığı
genel sekreterlik
halkla i̇lişkiler ve bilgi edinme şube müdürlüğü
jandarma asayiş kolordu komutanlığı (van)
i̇l jandarma komutanlıkları (81)

genel komutan yardımcısı 1 
asayiş başkanlığı 
asayiş daire başkanlığı
cari harekât daire başkanlığı 
ceza ve tevkifevleri daire başkanlığı
eğitim ve öğretim daire başkanlığı 
göçmen kaçakçılığı ve i̇nsan ticareti ile mücadele daire başkanlığı
kaçakçılık i̇stihbarat harekât ve bilgi toplama dairesi başkanlığı 
kaçakçılık ve organize suçlarla mücadele dairesi başkanlığı 
koruma daire başkanlığı 
siber suçlarla mücadele daire başkanlığı 
terörle mücadele daire başkanlığı 
teşkilat ve kadro daire başkanlığı 
trafik daire başkanlığı 
trafik eğitim ve tanıtım faaliyetleri şube müdürlüğü
trafik okul komutanlığı 
personel başkanlığı
merkez daire başkanlığı 
personel i̇şlem daire başkanlığı 
personel plan ve yönetim daire başkanlığı 
tayin daire başkanlığı
anıttepe askeri gazino müdürlüğü 
çanakkale özel eğitim merkez komutanlığı 
kumburgaz özel eğitim merkez komutanlığı 
side özel eğitim merkez komutanlığı 
jandarma özel asayiş komutanlığı 
1'inci jandarma komando özel operasyon tabur komutanlığı
2'nci jandarma komando özel operasyon tabur komutanlığı
3'üncü jandarma komando özel operasyon tabur komutanlığı
4'üncü jandarma komando özel operasyon tabur komutanlığı
jandarma komando arama kurtarma tabur komutanlığı
i̇stihbarat başkanlığı
bilişim ve teknik i̇stihbarat daire başkanlığı 
i̇stihbarat daire başkanlığı 
jandarma i̇stihbarat okul komutanlığı
plan ve güvenlik daire başkanlığı 
havacılık başkanlığı 
havacılık daire başkanlığı 
i̇dari yönetim daire başkanlığı 
jandarma havacılık okul komutanlığı 
jandarma i̇ha komutanlığı 
aydın jandarma taktik i̇ha birlik komutanlığı 
cizre jandarma taktik i̇ha birlik komutanlığı 
çorlu jandarma taktik i̇ha birlik komutanlığı 
elazığ jandarma taktik i̇ha birlik komutanlığı 
gaziantep jandarma taktik i̇ha birlik komutanlığı
van jandarma taktik i̇ha birlik komutanlığı
ankara jandarma hava grup komutanlığı
aydın jandarma filo komutanlığı 
diyarbakır jandarma hava grup komutanlığı 
van jandarma filo komutanlığı 
destek grup komutanlığı 
ankara jandarma hava bakım komutanlığı 
muhabere elektronik bilgi sistemleri başkanlığı
haberleşme ve bilgi teknolojileri daire başkanlığı 
yazılım geliştirme daire başkanlığı 
mebs ve siber güvenlik komutanlığı 
haberleşme ve bilişim sistemleri birlik komutanlığı 
muhabere elektronik ve bilgi sistemleri grup komutanlığı 
güvercinlik mebs i̇şletme tabur komutanlığı 
yenimahalle mebs i̇şletme tabur komutanlığı 
jandarma kriminal daire başkanlığı
i̇stanbul jandarma kriminal laboratuvaramirliği
aydın jandarma kriminal laboratuvar amirliği 
van jandarma kriminal laboratuvar amirliği
destek kıt'alar grup komutanlığı

genel komutan yardımcısı 2 
strateji ve dış i̇lişkiler başkanlığı
dış i̇lişkiler daire başkanlığı 
strateji geliştirme daire başkanlığı
denetleme başkanlığı
hukuk hizmetleri başkanlığı
dava i̇şleri daire başkanlığı
hukuk i̇şleri daire başkanlığı
jandarma lojistik komutanlığı 
bando komutanlığı 
 i̇dari yönetim daire başkanlığı 
 bakım komutanlığı
 i̇kmal komutanlığı 
 lojistik teknik ve yardımcı branşlar eğitim merkezi komutanlığı 
 lojistik başkanlığı
mali hizmetler başkanlığı
bütçe ve muhasebe daire başkanlığı 
i̇ç kontrol daire başkanlığı
plan ve mali kontrol daire başkanlığı
jandarma gücü komutanlığı

genel komutan yardımcısı 3 
 bornova jandarma komando tugay komutanlığı
 hizmet destek komutanlığı 
 bornova 1'inci jandarma komando tabur komutanlığı 
 bornova 2'nci jandarma komando tabur komutanlığı
 bornova 3'üncü jandarma komando tabur komutanlığı
 bornova 4'üncü jandarma komando tabur komutanlığı
 bornova 5'inci jandarma komando tabur komutanlığı
 foça jandarma komando eğitim komutanlığı 
 foça jandarma bando komutanlığı
 hizmet destek komutanlığı 
 jandarma komando okul komutanlığı
 jandarma komando atış okul komutanlığı 
 aydın jandarma eğitim tabur komutanlığı 
 kırkağaç jandarma komando eğitim merkez komutanlığı
 seferihisar jandarma muhabere eğitim merkezi komutanlığı 
 yenifoça jandarma komando teröristle mücadele harekâtı okul komutanlığı 
 bilecik jandarma eğitim komutanlığı
 hizmet destek komutanlığı 
 bilecik jandarma eğitim alay komutanlığı 
 bilecik 1'inci jandarma eğitim tabur komutanlığı 
 bilecik 2'nci jandarma eğitim tabur komutanlığı
 bilecik 3'üncü jandarma eğitim tabur komutanlığı
 çanakkale jandarma eğitim merkez komutanlığı 
 çanakkale 1'inci jandarma eğitim tabur komutanlığı 
 çanakkale 2'nci jandarma eğitim tabur komutanlığı
 ezine 3'üncü jandarma eğitim tabur komutanlığı 
 ezine 4'üncü jandarma eğitim tabur komutanlığı
 kastamonu jandarma komando eğitim merkez komutanlığı 
 kastamonu 1'inci jandarma komando eğitim tabur komutanlığı 
 kastamonu 2'nci jandarma komando eğitim tabur komutanlığı
 safranbolu jandarma komando eğitim merkez komutanlığı 
 safranbolu 1'inci jandarma komando eğitim tabur komutanlığı 
 safranbolu 2'nci jandarma komando eğitim tabur komutanlığı
söğüt jandarma ulaştırma eğitim merkezi komutanlığı 
 jandarma at ve köpek eğitim merkezi komutanlığı

i̇l jandarma komutanlıkları 
 adana i̇l jandarma komutanlığı
 adıyaman i̇l jandarma komutanlığı
 afyonkarahisar i̇l jandarma komutanlığı
 ağrı i̇l jandarma komutanlığı
 patnos jandarma komando alay komutanlığı
 aksaray i̇l jandarma komutanlığı
 amasya i̇l jandarma komutanlığı
 ankara i̇l jandarma komutanlığı
 antalya i̇l jandarma komutanlığı
 ardahan i̇l jandarma komutanlığı
 artvin i̇l jandarma komutanlığı
 aydın i̇l jandarma komutanlığı
 balıkesir i̇l jandarma komutanlığı
 bartın i̇l jandarma komutanlığı
 batman i̇l jandarma komutanlığı
 bayburt i̇l jandarma komutanlığı 
 bilecik i̇l jandarma komutanlığı
 bingöl i̇l jandarma komutanlığı 
 kiğı jandarma komando alay komutanlığı
 bitlis i̇l jandarma komutanlığı
 bolu i̇l jandarma komutanlığı
 burdur i̇l jandarma komutanlığı
 bursa i̇l jandarma komutanlığı
 çanakkale i̇l jandarma komutanlığı
 çankırı i̇l jandarma komutanlığı
 çorum i̇l jandarma komutanlığı
 denizli i̇l jandarma komutanlığı
 diyarbakır i̇l jandarma komutanlığı
 diyarbakır jandarma özel harekât tabur komutanlığı
 lice jandarma komando alay komutanlığı 
 silvan jandarma komando alay komutanlığı
 düzce i̇l jandarma komutanlığı
 edirne i̇l jandarma komutanlığı
 elazığ i̇l jandarma komutanlığı 
 erzincan i̇l jandarma komutanlığı
 erzurum i̇l jandarma komutanlığı
 erzurum jandarma özel harekât tabur komutanlığı
 eskişehir i̇l jandarma komutanlığı
 gaziantep i̇l jandarma komutanlığı
 giresun i̇l jandarma komutanlığı
 giresun jandarma özel harekât tabur komutanlığı
 gümüşhane i̇l jandarma komutanlığı
 hakkâri i̇l jandarma komutanlığı
 hatay i̇l jandarma komutanlığı
 iğdır i̇l jandarma komutanlığı
 iğdır jandarma komando tabur komutanlığı
 isparta i̇l jandarma komutanlığı
 i̇stanbul i̇l jandarma komutanlığı
 i̇zmir i̇l jandarma komutanlığı
 kahramanmaraş i̇l jandarma komutanlığı
 karabük i̇l jandarma komutanlığı
 karaman i̇l jandarma komutanlığı
 kars i̇l jandarma komutanlığı
 kastamonu i̇l jandarma komutanlığı
 kayseri i̇l jandarma komutanlığı
 kırıkkale i̇l jandarma komutanlığı
 kırklareli i̇l jandarma komutanlığı
 kırşehir i̇l jandarma komutanlığı
 kilis i̇l jandarma komutanlığı
 kocaeli i̇l jandarma komutanlığı
 konya i̇l jandarma komutanlığı
 kütahya i̇l jandarma komutanlığı
 malatya i̇l jandarma komutanlığı
 manisa i̇l jandarma komutanlığı
 mardin i̇l jandarma komutanlığı
 mersin i̇l jandarma komutanlığı
 muğla i̇l jandarma komutanlığı
 muş i̇l jandarma komutanlığı 
 nevşehir i̇l jandarma komutanlığı
 niğde i̇l jandarma komutanlığı
 ordu i̇l jandarma komutanlığı
 osmaniye i̇l jandarma komutanlığı
 rize i̇l jandarma komutanlığı
 sakarya i̇l jandarma komutanlığı
 samsun i̇l jandarma komutanlığı
 siirt i̇l jandarma komutanlığı
 sinop i̇l jandarma komutanlığı
 sivas i̇l jandarma komutanlığı
 şanlıurfa i̇l jandarma komutanlığı
 şırnak i̇l jandarma komutanlığı
 çakırsöğüt jandarma komando tugay komutanlığı
 beytüşşebap jandarma komando alay komutanlığı
 tekirdağ i̇l jandarma komutanlığı
 tokat i̇l jandarma komutanlığı
 tokat jandarma özel harekât tabur komutanlığı
 trabzon i̇l jandarma komutanlığı
 tunceli i̇l jandarma komutanlığı 
 tunceli 1'inci jandarma özel harekât tabur komutanlığı
 tunceli 2'inci jandarma özel harekat tabur komutanlığı
 uşak i̇l jandarma komutanlığı
 van i̇l jandarma komutanlığı
 yalova i̇l jandarma komutanlığı
 yozgat i̇l jandarma komutanlığı
 zonguldak i̇l jandarma komutanlığı

rütbeler 
rütbe dizilimi aşağıdaki gibidir:

subay rütbeleri

astsubay rütbeleri

uzman jandarma rütbeleri

uzman erbaş rütbeleri

ayrıca bakınız 
jandarma genel komutanlığı envanteri listesi

kaynakça

dış bağlantılar 

jandarma
türkiye'deki kolluk kuvvetleri
i̇çişleri bakanlığı (türkiye)