Zeybek (unvan)

zeybek; batı anadolu efesi.

zeybek sözcüğünün kökeni konusunda bilim insanları ve araştırmacılar arasında birçok değişik, hatta karşı karşıya duran görüşler vardır. bugün için eldeki verilerle sorunu çözümlemek doğrultusunda bir görüş birliğine varmak da olası görünmemektedir.

sözcüğün kökeni üzerine çeşitli görüşler 
divânu lügati't-türk de, bekneg kelimesindeki  bek  sözünün sağlam olduğu yazılmaktadır. divânu lügati't-türk de sağ sözünün zeybeklik, anlayışlılık anlamında olduğu kaydedilmektedir. divânu lügati't-türk de s harfinin bazen türk dilinde z okunduğu söylenmektedir. zeybek sözünde bek sözünün bulunması anlamı olan sağlam sözünü doğrulayacak ek ad olması şarttır  bek sözcüğü bir insan için kullanıldığına göre ek sözü, insanın niteliğini iyi yönünden anlatan söz, olarak gerekir. bek sözü ile ancak anlayışlılık ve akıllılık anlatan zag sözü ile birleşik ad olabilir ve şeklini alır. dolaylı zeybek unvanı divânu lügati't-türk de, anlayışlı ve akıllı, sözünü sağlam tutan olarak görünüyor.  ayrıca peçenek askerlerinin kılığının zeybek kılığıyla benzerliklerine dair bilgiler, bizans kroniklerinde de tesbit edildiği gibi claude cahen bu vakayı, i̇slam kaynaklarına göre malazgirt savaşı adlı makalesinde bizans komutanlarından kapadokyalı alyatte emrindeki ücretli peçenek askerlerinin kiyafetlerinin karşı cephedeki soydaşlarından ayırt edilemediği şeklindeki ifadeleriyle açıklamıştır. bazı tarihçilere göre zeybeklik kültüründe peçenek kültürünün büyük etkisi bulunmaktadır.

onur akdoğu'ya göre 
onur akdoğu, zeybek kavramının eski türkçede koruyucu zırh anlamına gelen “say”; sağlam ve sıkı anlamına gelen “bek” sözcüklerinin birleşmesinden doğan bir kavram olduğunu söylemektedir. zeybek sözcüğü için; “güçlü, kuvvetli koruyucu anlamında kullanılmış saybek kelimesinin yüzyıllar içinde önce saybak, daha sonra seybek, seybak, zeybak ve zeybek olarak değişim sonucu ortaya çıkmıştır.” demektedir.

dr. tahir kutsi'ye göre 
dr. tahir kutsi; bizanslı tarihçi parhimeres’i tanık göstererek zeybek sözcüğünün türkçe kökenli olduğunu savunmaktadır. bizanslı tarihçinin belirttiğine göre aydın, salmpakis mantahias adındaki bir komutan eliyle türklerin eline geçmiştir. bu komutan da, gazi menteşe’dir “salmpakis” unvanıyla anılmaktadır. salmpakis ise “saybak”tır. rum alfabesinde “b” harfi olmaması dolayısıyla aradaki “b” harfi “mp” harfleriyle gösterilmekte dir ve yine aradaki “l” harfi de yumuşaktır, “y” gibi söylenmektedir. saybak sözcüğü de; yiğitlik, mertlik ifade eder. bu sözcük, zamanla yumuşayıp incelerek “zeybek” olmuştur. ayrıca araştırmacı, orta asya’da ve türkistan’da zeybek, saybak, seybek adında köyler bulunduğunu, sözcüğün ege bölgesi’nde “yiğit”, özü sözü doğru, kişiliğine inanılan, sözüne güvenilen kişi” anlamı taşdığını belirtmektedir.

cemil demirsipahi'ye göre 
cemil demirsipahi ise “türk halk oyunları” adlı eserinde, sözcüğün kaynağının bilinmediğini söyleyerek dr. tahir kutsi’nin düşüncelerine katılmaktadır. ayrıca arapların da bu sözcüğü sahiplendiklerini belirtir. yazara göre araplar, mısır’da oluşturulan askeri fırkalardan bazılarının bursa yöresindeki türklerden oluştuğuna; bu askerlere toplu davranışlarında atak olmaları nedeniyle “cıva gibi” anlamında “zeybeki” dendiğine ve bu sözcüğün zamanla zeybek şeklini aldığına inandıklarını belirtmektedir.

i̇smail özboyacı'ya göre 
i̇smail özboyacı, zeybek sözcüğünün türkçe’den yunanca’ya geçmiş öz türkçe bir sözcük olduğunu belirtmektedir.

mahmut ragıp gazimihal'e göre 
mahmut ragıp gazimihal’e göre, zeybek sözcüğü “salbak” ya da bunun diğer bir söylenişi olan “saypak” sözcüklerinden türemiştir. bununla bağlantılı olarak, kaynaklarda geçen “salmpakis” sözcüğünün aslında “salpak” ve dolayısıyla zeybek olduğunu savunur. zeybek sözcüğünün türkçe bir sözcük ve aynı zamanda kırgızlar arasında da bir oyun adı olduğunu; ayrıca doğu türkistan ve afganistan’ın badahşan kentinde “zeybek” adında birer köy bulunduğunu belirtir.

halil oğultürk'e göre 
halil oğultürk; mahmut ragıp gazimihal’in düşüncelerini aktararak, bu düşüncelere katıldığını, ayrıca hüseyin hilmi bayındır’ın zeybek sözcüğü üzerindeki incelemesini de aktararak “zeybek” sözcüğünün oğuz türkleri'ne ilişkin olduğunu belirtir.

hüseyin hilmi bayındır'a göre 
hüseyin hilmi bayındır ise, bu sözün anlayışlılık anlamına gelen “sağ” ve sağlam anlamına gelen “bek” sözlerinin birleşiminden oluştuğunu iddia eder. hüseyin hilmi bayındır’a göre; divân-ı lügati't-türk’de “bekneğ” sözcüğündeki “bek” hecesinin “sağlam” anlamında olduğu yazılmaktadır. yine divân-ı lügati't-türk’de “sağ” sözcüğü oğuzca’da “zeybeklik, anlayışlılık” anlamına gelmektedir. divân-ı lügati't-türk’de “s” harfinin kimi zaman türk dilinde “z” olarak okunduğu söylenmektedir. zeybek sözünde “sağlam” anlamında bir “bek” sözünün bulunması “zeybek” adının birleşik ad olduğunu anlatmaktadır. “bek” anlamı olan sağlam sözünü doğrulayarak bir ek ad olması şarttır. “bek” sözü bir insan için kullanıldığına göre de ek sözü, insanın niteliğini iyi yönünde anlatan söz olması gerekmektedir. yani “bek” sözü ile ancak “anlayışlılık, akıllılık” anlatan “zağ” sözü ile birleşik ad olabilir ve zağ-bek şeklini alır. bunu türk dilinin yapısı zorunlu kılmaktadır. “başta gelen kalın, anca yumuşak hece; sonda gelen ince, ancak sert heceye uydurularak okunur” kuralına göre “zağ” hecesi kendisinden sonra gelen sert, ince “bek” hecesine uydurularak “zeğ” olmuş; “bek”le birlikte “anlayışlı, akıllı, sağlam, anlayışlı adam anlamında” “zeğbek” olarak avrupa tarih kitaplarına geçmiş ve çağımıza değin bozdağ, dalgalı köylerinde yaşamıştır. sonraları sözcüğün ortasındaki “ğ” söylendiği gibi yazılma kuralına uyularak “y”ye dönmüştür.

sabahattin türkoğlu'na göre 
sabahattin türkoğlu, anadolu’ya gelen ilk türklerde asker ve orduya “sü” dendiğini, “sü-bek” sözcüğünün “subay” anlamına geldiğini, “s” harfinin yumuşayarak “z”ye dönüştüğünü ve “zübek” biçimini aldığını; zamanla bu sözcüğün de “ziybek-zeybek” biçimini aldığını belirtmiştir.

şeref üsküp'e göre 
şeref üsküp ise, bu sözcüğün, cıva anlamına gelen arapça “zibak” sözcüğünün “ziybak” sözcüğüne dönüşmesinden türediğini söyler.

halikarnas balıkçısı'na göre 
halikarnas balıkçısı, lydiaca “obekkos”, “to bekkos” ve “ibakhi” sözcüklerinin, zeybek sözcüğüne dönüştüğünü söylemektedir. zeybek sözcüğünün kökeni ile ilgili iddialardan biri ise; i̇yonya dilinde tanrı "bakhüs'ün askerleri" anlamına gelen zai bakhon kelimesinden türediğidir. bacchus [/ˈbækəs/ or /ˈbɑːkəs/; greek: βάκχος, bakkhos] tanrı dionisos'a romalıların taktığı isimdir.

enver behnan şapolyo'ya göre 
enver behnan şapolyo ise; bağlantısını nasıl kurabildiyse, zeybek sözcüğünün hudut bekçileri olduğunu söylediği, “sekban ve seymenden geldiği anlaşılmaktadır” demektedir.

zeybek kavramının ortaya çıkışı, çobanlıkla ilgili görünmektedir... ”zeybeklerin çoğunluğunun çobanlıktan yetişme..., çobanların yanlarında birkaç yakın arkadaşları olur, zeybek çetesi kuracakları zaman bu kişileri bulup konuşurlar. bu kişiler de genellikle çobandırlar. zeybeklerin ilk mesleği çobanlık... çoban tipine bakıldığında; zeybeğin sosyal rolü ve taşıdığı özelliklerle büyük ölçüde örtüştüğü görülmektedir” gibi belirlemeler yapılmaktadır.

haydar avcı'ya göre 
haydar avcı’ya göre; sorundaki tıkanma, halk diline uzak oluş ve yabancılıktan kaynaklanmaktadır. bugün anadolu’nun birçok yöresinde, halk dilinde halen kullanılan bir sözcük vardır. bu sözcük “zağmak” sözcüğüdür ki çeşitli anlamlara gelmektedir.

zağmak: 
 kaçmak, koşmak. (söğüt, çal, denizli – üçem, bala, ankara – göl, çubuk, ankara – güvenç, konya.)
 düşmek. (zile, tokat – bor, niğde.)
 hızla fırlamak, akarcasına kayıp gitmek. (eğridir köyleri, isparta – söğüt, bilecik – alaşehir, manisa – çankırı – mersin köyleri, i̇çel – afşin, maraş – çarşamba, samsun – şarkışla, koyulhisar, sivas – bor, niğde – yozgat.)
 saldırmak. (kumdanlı, yalvaç, isparta.)
 hareket etmek, hızla bir yere gitmek, gidiş, yerinde duramamak, kaçarak kurtulmak. (ankara, kalecik ilçesi, alevi – türkmen köyleri.)
 yaman, atik, çevik, bir şekilde hareket etmek. (isparta, keçiborlu, kılıççı kasabası ve köyleri.)

ayrıca ankara yöresi köylerinde “zağ” sözcüğü hızla git, durma, seğirt, savuş, hareket et anlamında kullanılan bir sözcüktür.

özetle 
şimdi bu açıklamaların “zeybek” kavramıyla ne ilgisi var denilebilir. kısaca bunu açıklayalım. bilindiği gibi “bek”, “bak”, “pek”, “pak” ekleri türkçede kavram yaratmak amacıyla kullanılan eklerdir. söz gelimi; kaymak fiilini ele alacak olursak, burada “kay” köküne “pak” eki eklenerek “kaypak” kavramı türetilmiştir ki, anlam olarak ikiyüzlülüğü, tutarsızlığı, dönekliği, güvenilmezliği anlatmaktadır. ”zağ” köküne ise, “bek” ya da “bak” eki eklendiğinde ise “zağbek” veya “zağbak” kavramları ortaya çıkar ki, bu da sürekli kaçan, belli bir yerde kalıcı olarak durmayan, yeri geldiğinde saldırı durumunda olan; bir yere, özellikle sığınılacak ve savunulacak yerlere kaçarak kendini savunan gibi çeşitli anlamları içerir ki, bu anlamlar da, zeybekliğin yapısı ve konumuyla bütünüyle örtüşmektedir.

bu kavramın yüzyıllar boyunca halk ağzında, yöresel söyleyişlere ve dilin akıcılığına uydurularak “zeğbek”, “zeybek” şekline dönüşmüş olabileceğini de rahatlıkla düşünebiliriz. söz gelimi, ege bölgesi telaffuzuyla orta anadalu, kuzeybatı anadolu telaffuzuyla, güneybatı anadolu telaffuzunun aynı olduğunu söyleyebilir miyiz? dolayısıyla bu kavramların da bölgeler arası konuşma dilinde böyle küçük değişikliğe uğraması bize göre doğal bir durumdur. bu tür değişimleri, başka sözcük ve kavramların kullanımında da görebiliriz.

zeybeklerin de bir yerde duramayan, belli ve kalıcı bir mekânı bulunmayan, barınmak ve korunmak amacıyla sürekli kaçış, yani hareket halinde olan, ulaşılması zor ve sarp yerlere, özellikle dağlara giden topluluklar olduğu düşünülürse, bu kavramın pekâlâ bu sözcükten açıkladığımız biçimde türetildiği neden söylenmesin?

ayrıca kaynaklarda zeybek kavramının “ele avuca sığmaz kişi” anlamına geldiği de belirtilmektedir ki, bu da yukarıdaki düşüncelerimizi doğrular niteliktedir.

biliyoruz ki, zeybeklik geleneği içinde dağa giden, dağlara çıkan kişiye “zeybek oldu” denilmektedir. zağmak sözcüğünün anlamlarıyla bir arada düşünüldüğünde, bu anlam ve aktarım, savlarımızı bütünüyle desteklemektedir.

ayrıca zağbek ve zeybek kavramlarında olduğu gibi, seymen kavramının da ankara’nın çeşitli yörelerinde sağmen, samen, seymen, seyman şekillerinde kullanıldığı görülmektedir. yine buna benzer bir biçimde “bey” kavramı da halk dilinde beğ, bağ, ba, beg biçimlerinde kullanılabilmektedir. çoğu zaman halk, “beyim” kavramının “beğim” biçiminde telaffuz eder ki, dildeki bu tür değişimler, yukarıdaki düşüncelerimizi önemli ölçüde onaylamaktadır. halk dilinde “y” harfinin “ğ” ve “g” harflerine; “g” ve “ğ” harflerinin “y” harfine dönüştüğü çok sık görülen bir durumdur. aynı durum “zağbek” kavramı için de geçerlidir.

yine bu şekilde dildeki yöresel değişim sonucu zeybek bölgesi olan ankara dolaylarında zeybek kavramının çeşitli şekillerde değişikliğe uğradığını, “zibek”, “ziybek” gibi söyleniş biçimlerine rastlanıldığını ve bu şekilde halk arasında kullanıldığını belirtmekte yarar görüyoruz.

kaynakça

dış bağlantılar 
 zeybek hakkında genel bilgiler 
 zeybek kültürü ve müziği 
 zeybek tanıtım videosu

efeler
17. yüzyılda osmanlı i̇mparatorluğu'nda kurulan oluşumlar
20. yüzyılda osmanlı i̇mparatorluğu'nda feshedilmiş oluşumlar
türk halkları