Zahid Gilani

zahid gilani (farsça: تاج الدين ابراهيم كردی سنجانی; d. 1216 – ö. 1301) tam adıyla tâcüddîn i̇brahim b. rûşen emîr b. bâbil b. bîdâr el-kürdî es-sencânî zahidiyye tarikatının şeyhi ve mutasavvıf.

şahsiyeti
atalarından bîdâr (bündâr) el-kürdî, sencân’dan gelerek bölgeye yerleşmiştir. bu şehrin merv yakınlarındaki sencan olması yüksek ihtimaldir. bu durumda, ataları 11. yüzyılda horasan’ı selçuklu istilası yüzünden terk edip gilan bölgesine yerleşmişlerdir. kendisi gîlân (geylân) eyaletinin siyâvrud nahiyesinde doğmuştur. asıl adı tacüddin i̇brahim olup, "zâhid" lakabıdır.

şeyh zahid gilani, selçuklu egemenliğinden sonra bölgeye egemen olan, i̇lhanlı hükümdarları üzerinde dini saygınlığı dolayısıyla nüfuz sahibi olmuştur. on üçüncü yüzyılın ortasında önde gelen bir dini kişilik olan şeyh zahid'in, bugün i̇ran’nin hazar denizi kıyısındaki gilan eyaletinde, lahican’da bulunan türbesi hâlen ziyaret edilen ve saygı duyulan bir kutsal mekândır.

zâhîd’îyye tarikâtı
şeyh tac’ed-dîn geylânî'nin tarihi açıdan en önemli öğrencisi, safevi devleti’nin (1501-1722) isim babası olan şeyh safiyüddin i̇shak erdebili’dir (1252-1334). şeyh zahid gilani, kızı bibi fatıma’yı safiyüddin i̇shak’a vermiştir. safiyüddin i̇shak da tac’ed-dîn zâhîd geylânî’nin ikinci büyük oğluna bir önceki evliliğinden olan kızlarından birini nikâhlayarak akrabalık bağlarını sağlamlaştırmıştır. süregiden bu tarz evlilikler, her iki soyu neredeyse bir hâline getirdi. bunu takip eden 170 yıl boyunca safeviye tarikatı siyâsî ve askerî güç kazandı ve sonunda safevî hanedanlığı tesis edilerek gücünün zirvesine ulaştı.

safev’îyye tarikâtı'nın kuruluşu
 
şeyh tac’ed-dîn i̇brahim zâhîd geylânî'nin tarikâtı olan zahidiyye, safiyüddin i̇shak’ın şeyhliği döneminde getirdiği yorumlar ile artık kendi adı olan safeviyye adıyla anılır olmuştur. çiftin oğullarından sadreddin musa (1334-1391) yolu ile şeyhliğe sırasıyla hoca alaaddin ali (1391-1429), şeyh i̇brahim (1429-1447), şeyh cüneyd (1447-1460) ve şah i̇smail’in babası şeyh haydar (1460-1488) geçmiştir.

bazı tarikât silsilelerindeki yeri

şeyh gilani’nin zahid’îyye tarikâtı, öğrencileri aracılıyla, bugün türkiye’de bilinen bayram’îyye ve celvet’îyye tarikât köklerinin başlangıcı sayılabilir.

halvetiyye-î cemâli’îyye/şâbân’îyye silsilesi'ndeki yeri

 muhammed
 ali
 hasan basrî
 habîb acemî 
 dâvud et-taî
 marûf el-kerhî
 serî es-sekatî 
 cüneyd bağdâdî 
 mimşâd dîneverî
 muhammed el-bekrî
 kadı vecîhüddîn ömer el-bekrî 
 ebu’n-necib sühreverdî 
 kutbeddîn el-ebherî 
 rükneddîn necaşî 
 şehâbeddîn tebrîzî
 hâce cemâleddîn şirazî
 sultân-ûl halvetî tac’ed-dîn i̇brahim zahid el-geylânî
 ahî muhammed el-halvetî 
 pîr ali el-halvetî (halvetiyye tarikâtı şeyh ebû abdullah sirac’ed-dîn ömer bin ekmel’ûd-dîn-î lahicî tarafından herat'ta kuruldu). 
 ahî mîrim el halvetî 
 sadreddîn hayyamî 
 pîr-î sânî seyyid yahyâ-yı şirvânî (yetiştirdiği şeyhler aracılığıyle  halvetiyye tarikâtını anadolu'ya yaydı). 
 muhammed bahaeddîn 
 çelebi hâlife cemâl el-halvetî  
 hayreddîn tokadî
 şabân-î veli kastamônî

safevîyye silsilesi'ndeki yeri

 muhammed
 ali
 hasan basrî
 habîb acemî 
 dâvud et-taî
 marûf el-kerhî
 serî es-sekatî 
 cüneyd bağdâdî 
 mimşâd dîneverî
 muhammed el-bâkırî
 kadı vecîhüddîn i̇mrân el-bâkırî
 ebu’n-necib sühreverdî 
 kutbeddîn el-ebherî 
 rükneddîn necaşî 
 şehâbeddîn tebrîzî
 hâce cemâleddîn şirazî
 sultân-ûl halvetî tac’ed-dîn i̇brahim zahid el-geylânî
 safî’ûd-dîn i̇shak (safev’îyye tarikâtı'nın kurucusu)
 sadr’ed-dîn mûsa (zamanında şafiîlik mezhebine bağlı gösterilsede, takkiye uygulardı, resmen caferi mezhebine bağlılık vardı)
 hoca âlâ’ed-dîn âli  (safev’îyye tarikâtı'nı bayramiyye tarikâtı kurucusu hacı bayram veli'nin mürşidi olan “somuncu baba” aracılığıyla anadolu'ya yaymaya başladı) 
 şeyh i̇brahim  (tarikâtın malî bünyesini çok güçlendirdi)
 şeyh cüneyd (karakoyunlu hükümdarı cihan şah'ın tehditleri neticesinde şiî-karakoyunlular'ın himayesini kabullenen safev’îyye tarikâtı, müridlerini silahlandırmaya ve safev’îyye'yi aşırı ghulât bir şiîliğe dönüştürmeye başladı)
 şeyh haydar 
 sultân ali mirza sâfevî 
 şah i̇smail hatai (1501 yılında i̇snâ‘aşer’îyye resmî ve mecburî devlet dinî olarak ilân edildi)
 şah tahmasb

kaynakça 

 zahed gilani maddesi, wikipedia , son giriş: 31 ağustos 2009
 e.g. browne. literary history of persia. (four volumes, 2,256 pages, and twenty-five years in the writing). 1998. isbn 0-7007-0406-x
 jan rypka, history of iranian literature. reidel publishing company. 1968. isbn 90-277-0143-1
 monika gronke, derwische im vorhof der macht. sozial- und wirtschaftsgeschichte nordwestirans im 13. und 14. jahrhundert. wiesbaden 1993

mutasavvıflar
evliyalar
1216 doğumlular
1301 yılında ölenler
safeviye tarikatı
kürt alimler