Ulahça

ulahça (veya arumence, makedo-rumence ve ulahçada limba armãneascã, armãneashti veya armãneashce; yunanca: βλάχικα vlahika (türkçedeki "ulahça" adı yunancadan türetilmiştir) balkanlar'da konuşulan doğu romen dilidir.

balkanlar'daki roma fethinden sonra düzenlenmiş ve çağdaş rumencenin grameri ve morfolojisi gibi birçok özellik paylaşıyor. rumence ve ulahçanın arasında en büyük farkı söz varlığıdır. rumence komşu slav dilleriden çok etkilendi; ama ulahça, tarihsel olarak yunanca ile çok yakın ilişkilere sahip olduğu için yunancadan çok etkilendi. bu dillerin arasında bir tane daha önemli fark kökenleridir. ulahça formunda üç farklı katmanlara sahiptir: eski katmanı (epirus, tesalya, i̇llirya ve makedonya'da konuşulan dilden kaynaklanıyor), latince katmanı (roma i̇mparatorluğu kökenli insanların konuştuğu dil olması sebebi ile) ve yunan veya hellenik katmanı (roma ve doğu roma i̇mparatorluğu dönemindeki yunancadan gelen sözcükler). slavca katmanı: özellikle güney slavcası ve bulgarcadan gelen sözcüklerden oluşur. osmanlılar döneminde de bu dile eklenen bazı türkçe ve arapça sözcükler vardır.

küresel dağıtım 
kuzey makedonya cumhuriyeti'nde ulahlar ve ulah dili resmî tanınmaya sahiptir, ama en büyük ulah topluluklar arnavutluk, yunanistan, bulgaristan ve sırbistan'da bulunmaktadır. batı makedonya'daki moskopol ve grammos kentlerinin yıkılmalarından sonra balkanlar'dan romanya'ya birçok ulah da taşındı.

resmî durum 
ulahça makedonya'da bir tür resmî duruma sahiptir. üsküp, kruşevo ve manastır'ın ilkokullarında ulahça seçimli bir derstir ve ulahça konuşanlar mahkemede bu dili kullanma hakkına sahipler. 2006 yılından itibaren kruşevo'da ulahça ikinci resmî dili (makedonca'dan sonra) oldu.

tarih 
ulahça rumence'ye çok benzerdir ve her iki dilin arasında en büyük farkı sözlerinde. rumence'de daha çok slavik kelime var, ayrıca ulahça birçok yunanca kelimeye sahiptir.

genellikle, 800-1200 yıl önce roma i̇mparatorluğun balkan illerinde konuşulan kaba latince dört ayrı dillere bölündüğünü inanılıyor: dako-rumence (bugünkü rumence dili, ulahça, megleno-rumence ve i̇stro-rumence. bazı dilbilimciler ulahça proto-rumence olduğunu inanmıyorlar.

yunanca etkileri ulahça'da diğer doğu romen dillerinin arasında en çok görünendir. bunu sebebi ulahların bizans ve osmanlı döneminde ağırlıklı olarak rumlar ile etkileşimde bulunmalarıdır. ancak rumenler i̇talyanca ve fransızca gibi diğer latin dillerinin etkisinde daha fazla kalmışlardır.

türkler balkanlar'a geldiklerinde ulahça türkçeden birkaç söz ekledi, ama ulahça'nın sözcüksel kompozisyonu hala daha romandir.

lehçeler 
arnavutluk ve yunanistan'da bulunmakta olan ulahça lehçeler var: moskopol lehçesi ve grammos lehçesi. diğer lehçeler de var: malovista, gopeş, beala supra ve kruşevo lehçeleri.

gramer 
ulahça'nın grameri ve morfolojisi rumence'ye çok benzerdir. belirli tanımlığı kelimenin sonuna ekleyen klitik cüzüdür; hem belirli hem de belirsiz tanımlıkları çekilebilirler; ve isimler üç ayrı cinste sınıflandırılmış.

fiiler 
ulahça gramer rumence'den kendisini ayıran bazı özelliklere sahiptir, en önemli özelliklerinden biri mastar kullanmadığıdır. bu nedenle, rumence'de mastar kullanan fiil zamanlar ve kipler (örneğin: basit gelecek zaman veya şart kipi), ulahça'da diğer yöntemlerde yapılıyor. ayrıca, sözlüklerde fiiller bildirme kipi, şimdiki zaman ve birinci insanda veriliyor.

ulahça fiiler dört fiil çekime sınıflandırılıyorlar. aşağıdaki tablo birkaç örnek veriyor, rumencesi ile.

gelecek zaman 
gelecek zaman, "va" (düslemek) yardımcı değişmeyen cüzü ve dilek kipi kullanarak, aynen eski rumence gibi oluşturuluyor.

geçmiş zaman 
rumence'de geçmiş zaman sentetik olarak (portekizce gibi) oluşturuluyor, ama ulahça "am" (sahip olmak) yardımcı fiili bitmemiş bir eylemi gösteren zamanı (aveam) ve geçmiş zaman cüzü olarak dolaylı anlatılmış yapı kullanıyor. ulahça bu özelliği megleno-rumence ve balkan dil birliğinde bazı dillerle paylaşıyor.

bir tek yardımcı fiil sayı ve kişiye bağlı çekim yapılabiliyor: aveam, aveai, avea, aveamu, aveatã, avea, ama geçmiş sıfatı değişmiyor.

fiilden türetilen isimler 
ulahça'nın fiilden türetilen isimleri sadece bazı fiilerle kullanıyor, her fiile değil. bu fiiler:
 1. sınıf: acatsã (acãtsãnda(lui)), portu, lucreashce, adiljeashce.
 2. sınıf: armãnã, cade, poate, tatse, veade.
 3. sınıf: arupã, dipune, dutse, dzãse, featse, tradze, scrie.
 4. sınıf: apire, doarme, hivrie, aure, pate, avde.

yunanistan'daki durum 
yunan devletine ulahça konuşan bölgeler kapsadılmaktan önce bile ulahça yunanca'ya karşı madundu ve geleneksel olarak yunanca ulahların eğitimsel ve dîni dilidi. özellikle moskopol'un istilasından sonra eğitim ve din kullanarak yunancalaştırma işlemi iyice çalıştı.

kaynakça

ayrıca bakınız 
arumenler
rumence
megleno-rumence
i̇stro-rumence

arumenler
rumence
i̇talik diller
romen dilleri
ölmek üzere olan diller