Kyoto Protokolü

kyoto protokolü, küresel ısınma ve iklim değişikliği konusunda mücadeleyi sağlamaya yönelik uluslararası tek çerçeve. birleşmiş milletler i̇klim değişikliği çerçeve sözleşmesi içinde imzalanmıştır. bu protokolü imzalayan ülkeler, karbon dioksit ve sera etkisine neden olan diğer beş gazın salımını azaltmaya veya bunu yapamıyorlarsa karbon ticareti yoluyla haklarını arttırmaya söz vermişlerdir. protokol, ülkelerin atmosfere saldıkları karbon miktarını 1990 yılındaki düzeylere düşürmelerini gerekli kılmaktadır. 1997'de imzalanan protokol, 2005'te yürürlüğe girebilmiştir. çünkü, protokolün yürürlüğe girebilmesi için, onaylayan ülkelerin 1990'daki emisyonlarının (atmosfere saldıkları karbon miktarının) yeryüzündeki toplam emisyonun %55'ini bulması gerekmekteydi ve bu orana ancak 8 yılın sonunda rusya'nın katılımıyla ulaşılabilmiştir.

kyoto protokolü şu anda yeryüzündeki 160 ülkeyi ve sera gazı salımının %55'inden fazlasını kapsamaktadır. kyoto protokolü ile devreye girecek önlemler, pahalı yatırımlar gerektirmektedir. sözleşmeye göre;

 atmosfere salınan sera gazı miktarı %5'e çekilecek,
 endüstriden, motorlu taşıtlardan, ısıtmadan kaynaklanan sera gazı miktarını azaltmaya yönelik mevzuat yeniden düzenlenecek,
 daha az enerji ile ısınma, daha az enerji tüketen araçlarla uzun yol alma, daha az enerji tüketen teknoloji sistemlerini endüstriye yerleştirme sağlanacak, ulaşımda, çöp depolamada çevrecilik temel ilke olacak,
 atmosfere bırakılan metan ve karbon dioksit oranının düşürülmesi için alternatif enerji kaynaklarına yönlenecek,
 fosil yakıtlar yerine örneğin bio dizel yakıt kullanılacak,
 çimento, demir-çelik ve kireç fabrikaları gibi yüksek enerji tüketen işletmelerde atık işlemleri yeniden düzenlenecek,
 termik santrallerde daha az karbon çıkartan sistemler, teknolojiler devreye sokulacak,
 güneş enerjisinin önü açılacak, nükleer enerjide karbon sıfır olduğu için dünyada bu enerji ön plana çıkarılacak,
 fazla yakıt tüketen ve fazla karbon üretenden daha fazla vergi alınacaktır.

kyoto protokolü şu prensipleri temel alır:
 kyoto protokolü devletler tarafından desteklenir ve bm şemsiyesi altında küresel kurallar ile belirlenir
 devletler iki genel sınıfa ayrılmıştır: gelişmiş ülkeler, bu ülkeler ek 1 ülkeleri olarak anılacaktır; ve gelişmekte olan ülkeler, bu ülkeler ek 1'de yer almayan ülkeler olarak anılacaklardır. ek 1 ülkeleri sera gazı salımlarını azaltmayı kabul etmişlerdir. ek2 ise ek 1'in alt kümesidir. ek 2 ülkeler ek 1'de yer almayan (gelişmekte olan) ülkelerin masraflarını ödemekle yükümlüdürler. ek 2'de yer almayan ek 1 ülkeleri 1992'de geçiş ülkesi olarak tanımlanan ülkelerdir. ek 1'de yer almayan ülkelerin ise sera gazı sorumlulukları yoktur ve her yıl sera gazı envanteri raporu vermelidirler.
 kyoto protokolündeki hedeflerine uymayan herhangi bir ek 1 ülkesi bir sonraki dönem azaltma hedeflerinin %30 daha azaltılması ile cezalandırılacaktır.
 2008 ile 2012 arasında, ek 1 ülkeleri sera gazı salımlarını 1990 yılı seviyesinden ortalama %5 aşağıya çekmek zorundadırlar (birçok ab üyesi ülke için bu 2008 için beklenilen sera gazı salımlarının %15 aşağısına denk gelmektedir). ortalama salım azalmasının %5 olarak belirlenmesine rağmen ab üyesi ülkelerin salım hedefleri %8 azaltma ile i̇zlanda tarafından hedeflenen %10 artırıma kadar değişmektedir. bu azaltma hedefleri 2013 yılına kadar belirlenmiştir.
 kyoto protokolü, ek 1 ülkelerinin sera gazı salımı hedeflerine ulaşmak için başka ülkelerden salım azalması satın alabilmeleri esnekliğine imkân tanımıştır. bu, çeşitli borsalardan (ab salım ticaret sistemi gibi) veya ek 1'de yer almayan ülkelerin salımlarını azaltan temiz gelişim tekniği (tgt) projeleri ile veya diğer ek 1 ülkelerinden satın alınabilinir.
 sadece tgt yönetim kurulu tarafından onaylanmış onaylı salım azaltımları (osa) alınıp satılabilir. bm çatısı altında, kyoto protokolü bonn merkezli temiz gelişme tekniği yönetim kurulu'nu ek 1'de yer almayan ülkelerde gerçekleştirilen tgt projelerini değerlendirip onaylaması için kurmuştur. bu projeler onaylandıktan sonra osa verilir.

pratikte bu kurallar ek 1'de yer almayan ülkelerin sera gazı sınırlamalarına tabi olmadıklarını ama sera gazını azaltan bir projenin bu ülkelerde uygulanması durumunda elde edilen karbon kredisinin ek 1 ülkelerine satılabilineceğini anlatır.

bu mekanizma şu iki ana nedenden dolayı koyulmuştur:

 kyoto protokolüne uymak bazı ek 1 ülkeleri için oldukça sınırlayıcıdır (özellikle japonya ve hollanda gibi zaten az salım yapan ve çevre standartlarına saygılı ülkeler için). protokol böylece bu ülkelerin kendi sera gazı salımlarını azaltmak yerine karbon kredisi almalarını sağlar; ve
 bu şekilde ek 1'de yer almayan ülkeler sera gazı salımlarını azaltmak için teşvik edilmiş olurlar çünkü karbon kredisi satarak bu projeler için kaynak edinmiş olurlar.

tüm ek 1 ülkeleri kyoto protokolü içinde sera gazı salım değerlerini gözetim altında tutmak için ulusal daireler kurmuşlardır. japonya, kanada, i̇talya, hollanda, almanya ve daha birçok ülke devletleri karbon kredisi için bütçeden pay ayırmışlardır. bu ülkeler kendi büyük enerji, petrol, doğalgaz holdingleri ile birlikte çalışarak mümkün olan en fazla sayıda karbon kredisini en ucuza almaya çalışmaktadırlar.

hemen hemen tüm ek 1'de yer almayan ülkeler de kendi kyoto protokolü süreçlerini izlemek amacıyla ve özellikle tgt yönetim kuruluna destek için sunacakları projeleri belirlemek amacıyla yönetim birimleri kurmuşlardır.

bu iki ülke grubunun çıkarları birbirine terstir, ek 1 ülkeleri mümkün olan en ucuza karbon kredisi almak isterlerken ek 1'de yer almayan ülkeler ise kendi tgt projelerinden elde ettikleri karbon kredisinden en fazla değeri elde etmek istemektedirler.

amaçlar 
kyoto protokolü'ndeki amaç, “atmosferdeki sera gazı yoğunluğunun, iklime tehlikeli etki yapmayacak seviyelerde dengede kalmasını sağlamak”tır. hükümetlerarası i̇klim değişikliği paneli, 1990 ile 2010 yılları arasında 1.4 °c ile 5.8 °c arası sıcaklık artışı tahmin etmektedir. tahminlere göre, başarılı bir şekilde uygulanması durumunda kyoto protokolü bu artışı 0.02 ile 0.28 c arasında düşürebilecektir. kyoto protokolü savunucuları bu protokolün amaca ulaşmak için ilk adım olduğunu ve amaca ulaşıncaya kadar hedeflerin değiştirileceğini belirtmektedirler.

anlaşmanın durumu 
anlaşma aralık 1997'de japonya'nın kyoto şehrinde görüşülmüş, 16 mart 1998'de imzaya açılmış ve 15 mart 1999'da son halini almıştır. rusya'nın 18 kasım 2004'te katılmasıyla 90 gün sonra 16 şubat 2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir. aralık 2006 tarihinde toplam 169 ülke ve devlete bağlı örgütler anlaşmaya imza atmışlardır (ek 1 ülkelerinin salımlarının %61.6'sından fazlasına karşılık gelmektedir). i̇mza atmayan önemli ülkeler arasında abd ve avustralya gibi gelişmiş ülkeler haricinde, gelişmekte olan  türkiye (şubat 2009 itibari ve meclis kararı ile türkiye 2013 yılına kadar ek 2 ülkeleri içinde yer almak ve karbon salım azaltımına bu tarihe kadar gitmemek kaydı ile kyoto protokolünü imzalamıştır) gibi ülkeler de yer almaktadır. çin ve hindistan gibi bazı ülkeler ise anlaşmaya imza atsalar bile karbon salımlarını azaltmak zorunda değillerdir. anlaşmanın 25. maddesine göre anlaşma “ek 1'de yer alan en az 55 ülkenin imzalaması ve bunun ek 1 ülke salımlarının en az %55'ine karşılık gelmesi durumunda, buna uyulduğu tarihten sonraki doksanıncı gün yürürlüğe girer.” 55 ülke şartı 23 mayıs 2002'de i̇zlanda'nın anlaşmayı kabul etmesi ile, %55 şartı da rusya'nın 18 kasım 2004'te anlaşmayı imzalaması ile sağlanmış, anlaşma 16 şubat 2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

anlaşmanın detayları 
birleşmiş milletler çevre programı basın bildirisine göre:

“kyoto protokolü gelişmiş ülkelerin sera gazı salımlarını 1990 yılına göre %5.2 azaltmalarını öngören bir anlaşmadır (protokolün uygulanmaması durumunda 2010 yılı salım tahminleri dikkate alınırsa bu, %29'luk bir azalmaya karşılık gelmektedir). amaç altı sera gazının – karbon dioksit, metan, nitröz oksit, kükürt heksaflorür, hfc'ler ve pfc'ler – 2008-2012 arası beş yıllık ortalama salım değerlerini azaltmaktır. ulusal hedefler ab ve başka bazı ülkeler için %8'lik, abd için %7'lik, japonya için %6'lık azaltma, rusya için %0 değişiklik ve avustralya için %8 ile i̇zlanda için %10'luk bir artış şeklinde çeşitlilik göstermektedir.”

anlaşma 1992'de rio de janeiro'da yapılan dünya zirvesi'nda kabul edilen  birleşmiş milletler i̇klim değişikliği çerçeve sözleşmesi'ne (bmi̇dçs) ek olarak kabul edilmiştir. bmi̇dçs üyesi tüm ülkeler kyoto protokolüne imza atabilir, üye olmayanlar atamazlar.

kyoto protokolünün birçok maddesi bmi̇dçs ek 1'de belirtilen gelişmiş ülkeler için geçerlidir.

ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar 
bmi̇dçs “ortak fakat farklılaştırılmış” sorumluluklar tanımlamaktadır. ortak ülkeler
 tarihsel ve güncel küresel sera gazı salımının gelişmiş ülkeler tarafından gerçekleştirildiğini
 gelişmekte olan ülkelerin kişi başı gaz salımlarının halen düşük olduğunu
 gelişmekte olan ülkelerin küresel salımlarının sosyal ve gelişimsel ihtiyaçlarına göre artacağını
kabul ederler. diğer bir deyişle çin, hindistan ve diğer gelişmekte olan ülkeler anlaşma gereklerinden muaftırlar çünkü şu andaki iklim değişikliklerine neden olan salımların ana sorumlusu değildirler. kyoto protokolünü eleştirenler gelişmekte olan ülkelerin ve özellikle çin, hindistan gibi ülkelerin yakın bir zamanda en fazla sera gazı salımı yapan ülkeler olacağını söylemektedirler. aynı zamanda, protokol sınırlamaları yüzünden gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere çıkış olacağını ve dolayısıyla net sera gazı salımlarının değişmeyeceğini söylemekteler.

salım ticareti 
kyoto protokolüne göre ülkeler 2008 ile 2012 yılları arasında salımlarını 1990 yılına göre %5.2 düşürmekle yükümlüdürler. buna rağmen, pratikte birçok ülke belirli sanayi kuruluşlarına sınırlamalar koymuştur (kâğıt endüstrisi, enerji santralleri gibi). ab'de bu uygulama vardır ve birçok ülke de buna doğru kaymaktadır. buna göre, belirlenen seviyeden fazla salım yapacağını anlayan bir şirket bir şekilde başka yerlerden karbon kredisi bulmak zorundadır. bu da karbon ticaretini ve borsasını ortaya çıkarmıştır.

yaptırımlar 
bmi̇dçs uygulama biriminin bir ek 1 ülkesinin salım hedeflerine uymadığına karar vermesi durumunda o ülke salım hedefi farkı ile birlikte fazladan %30 daha salımını azaltması gerekmektedir. aynı zamanda ülke salım ticareti programın yüzde 50'sini kapsamaktadır.

kyoto protokolü ve türkiye 
2004 yılında bmi̇dçs'ye taraf olan ancak uzun süre kyoto protokolü'nü imzalamayan türkiye 30 mayıs 2008'de protokolü imzalayacağını resmen açıklamıştır. başlangıçta tüm oecd ülkeleri gibi hem ek 1 hem de ek 2'de yer alan türkiye, kendi başvurusu üzerine 2001'de fas'da yapılan toplantıda geçiş ülkesi sayılarak ek 2'den çıkarılmıştır. zamanın çevre ve orman bakanı veysel eroğlu, dışişleri bakanlığı’na, “kyoto protokolü’ne taraf olmayı kabul ve tbmm tarafından onaylanmasının uygun olduğuna” ilişkin yazı gönderdiğini açıklamıştır. dışişleri bakanlığı’nın da taraf olmayı onaylaması halinde, anlaşma önce başbakan recep tayyip erdoğan, ardından da tbmm’nin gündemine girecektir. 5 haziran 2008 tarihinde protokolün imzalanmasına ilişkin tasarı meclise sunulmuştur. 
türkiye'nin, kyoto protokolüne katılmasının uygun bulunduğuna ilişkin kanun tasarısı 05.02.2009 tarihinde, tbmm genel kurulunda kabul edilerek yasalaştı. tasarının maddelerinin görüşülmesinden sonra, tümü üzerinde yapılan açık oylamada, kanun tasarısı, 3'e karşı 243 oyla kabul edildi. oylamada 6 milletvekili de çekimser kaldı. 17 şubat 2009 tarih ve 27144 sayılı resmi gazete'de yayınlanan 5836 sayılı kanun ile birlikte meclis oylamasında alınan karar yasal olarak yürürlüğe girmiş oldu.

türkiye'nin kişi başı sera gazı salınımı 5,9 ton'dur. bu oran oecd ortalamasının 1/3'ü, avrupa birliği ortalamasının 1/2'si kadardır. türkiye'nin küresel ısınmaya katkısı son 150 yılda %0,04 oranındadır. 1990 yılında 187 milyon ton sera gazı salınmı, 2009 yılında 370 milyon tona çıkmıştır. günümüzde enerjisinin %20'sini yenilenebilir enerjiden elde eden türkiye 2023'te bu oranı %30'a çıkartmayı hedeflemektedir.

türkiye 2010-2020 yıllarını kapsayacak ulusal i̇klim değişikliği strateji belgesini kabul etmiştir. bu belgeye dayalı eylem planı 2011 yılında tamamlanmıştır.

kaynakça 

 güneş, ahmet m. (2010): i̇kllim değişikliği çerçeve sözleşmesi'nden kyoto protokolü'ne küresel isınmaya karşı uluslararası alandaki hukuki gelişmeler, türkiye barolar birliği dergisi, yıl 2010, sayı 87, sayfa 43 vd.

dış bağlantılar 
 ekoloji haber merkezi
 kyoto: sorular & yanıtlar (bbc türkçe) 
 kyoto protokolü'nün dünü bugünü yarını  

çevre antlaşmaları
i̇klim değişikliği
diplomatik konferanslar
karbondioksit
karbon finansı
birleşmiş milletler
yeşil siyaset
protokol
1997'de antlaşmalar
2005'te hukuk
birleşmiş milletler i̇klim değişikliği çerçeve sözleşmesi