Tek çenekliler

tek çenekliler (liliopsida), monokotiller (ya da monokotiledon), çoğunlukla tek yıllık, palmiyeler haricindeki otsu bitkileri kapsayan çiçekli bitkiler sınıfıdır.

tohumlarında bir çenek bulunduğu için "bir çenekliler" olarak isimlendirilen, bir çenekliler; 50.000 ve 60.000 arası (iucn  sistemine göre) 59,300 bitki türünü kapsarlar. bu gruptaki en büyük familya, yaklaşık yirmi bin tür sayısıyla orkidegillerdir. ekonomik önemleri olan buğdaygiller, bu grubun en önemli familyası konumundadır. diğer ekonomik önemi olan familyaları ise; palmiyegiller, muzgiller, zencefilgiller ve zambakgillerdir.

bir çeneklilerin iletim demetleri genellikle dağınıktır. kambiyum olmadığından normal sekonder kalınlaşma (enine büyüme) görülmez. bu yüzden boyları uzun, gövdeleri incedir. yaprakları genellikle ince uzun, paralel damarlı, kökleri saçaklıdır. ana kök gelişimi erken durduğu için saçak kök sistemi bulunur. çiçek parçaları genellikle üçlü olup, çiçek örtüsü çanak yaprak ve taç yaprak şeklinde farklılaşma göstermez.

tek çenekliler ya da monokotiller, adından da anlaşılacağı gibi tohumlarında tek bir (mono-) kotiledon veya embriyonik yaprak içerir.

sınıflandırma 

tarihte monokotiller şöyle isimlendirilmişledir:

 monocotyledoneae -  "de candolle" sistemi ve "engler" sistemi.
 monocotyledonlar - "bentham & hooker" sistemi ve "wettstein" sistemi
 sınıf: liliopsida - "takhtajan" sistemi ve cronquist sistemi.
 alt sınıf: liliidae - "dahlgren" sistemi ve "thorne" sistemi (1992).
 dal: monokotiller - "apg sistemi", "apg ii sistemi" ve "apg iii sistemi"' ne göre.

yukardaki bütün sistemler, bu grup için kendi taksonomilerini kullanırlar. bir çenekliler, taksonomideki değişken konumuyla bilinirler.

günümüzün moleküler çalışmaları, bir çeneklilerin akrabalık ilişkilerini açıklamaya yardımcı olmaktadır. apg iii sistemi, bir çeneklileri bir takson olarak görmez, bunun yerine bu grubu monokotil dalına yerleştirir. bu sisteme göre tek çenekliler; 11 takıma ve henüz herhangi bir takıma yerleştirilmemiş 1 familyaya ayrılırlar:

cladogram 1: apg iv (2016) için kapalı tohumlularda tek çeneklilerin filojenik durumu

cladogram 2: the phylogenetic composition of the monocots

dal (klad): monocots (monokotiller) (tek çenekliler) 
 acorales takımı link
  acoraceae martinov
 alismatales takımı r.br. ex bercht. & j.presl
  §alismataceae vent. (limnocharitaceae takht. ex cronquist'yi içine alır.)
  aponogetonaceae planch.
  araceae juss. (yılanyastığıgiller)
  butomaceae mirb.
  cymodoceaceae vines
  hydrocharitaceae juss.
  juncaginaceae rich.
  posidoniaceae vines
  potamogetonaceae bercht. & j.presl
  ruppiaceae horan.
  scheuchzeriaceae f.rudolphi
  tofieldiaceae takht.
  zosteraceae dumort.
 petrosaviales takımı takht.
 petrosaviaceae hutch.
 dioscoreales takımı r.br.
 burmanniaceae blume
 dioscoreaceae r.br.
 nartheciaceae fr. ex bjurzon
 pandanales takımı r.br. ex bercht. & j.presl
 cyclanthaceae poit. ex a.rich.
 pandanaceae r.br.
 stemonaceae caruel
 triuridaceae gardner
 velloziaceae j.agardh
 liliales takımıperleb
 §alstroemeriaceae dumort. (luzuriagaceae lotsy'yi içine alır.)
 campynemataceae dumort.
 colchicaceae dc.
 corsiaceae becc.
 liliaceae juss. (zambakgiller)
 melanthiaceae batsch ex borkh.
 *petermanniaceae hutch.
 philesiaceae dumort.
 ripogonaceae conran & clifford
 smilacaceae vent.
 asparagales takımı link
 $amaryllidaceae j.st.-hil. (nergisgiller) (agapanthaceae f.voigt ve alliaceae borkh. (soğangiller)'i içine alır.)
 $asparagaceae juss. (agavaceae dumort. (sabırgiller veya agavgiller), aphyllanthaceae burnett, hesperocallidaceae traub, hyacinthaceae batsch ex borkh., laxmanniaceae bubani, ruscaceae m.roem., themidaceae salisb.'yi içine alır.)
 asteliaceae dumort.
 blandfordiaceae r.dahlgren & clifford
 boryaceae m.w.chase, rudall & conran
 doryanthaceae r.dahlgren & clifford
 hypoxidaceae r.br.
 iridaceae juss. (süsengiller)
 ixioliriaceae nakai
 lanariaceae r.dahlgren & a.e.van wyk
 orchidaceae juss. (salepgiller veya orkidegiller) 
 tecophilaeaceae leyb.
 $xanthorrhoeaceae dumort. (asphodelaceae juss. ve hemerocallidaceae r.br.'yi içine alır.)
 xeronemataceae m.w.chase, rudall & m.f.fay

dal (klad): commelinids (kommelinidler) 
 dasypogonaceae familyası dumort. (bir takım içinde yer verilmemiştir)
 arecales takımı bromhead
 arecaceae bercht. & j.presl (palmiyegiller)
 commelinales takımı mirb. ex bercht. & j.presl
 commelinaceae mirb.
 haemodoraceae r.br.
 hanguanaceae airy shaw
 philydraceae link
 pontederiaceae kunth
 poales takımı small
 anarthriaceae d.f.cutler & airy shaw
 bromeliaceae juss. (ananasgiller)
 centrolepidaceae endl.
 cyperaceae juss. (papirüsgiller)
 ecdeiocoleaceae d.f.cutler & airy shaw
 eriocaulaceae martinov
 flagellariaceae dumort.
 joinvilleaceae toml. & a.c.sm.
 juncaceae juss.
 mayacaceae kunth
 poaceae barnhart (buğdaygiller)
 rapateaceae dumort.
 restionaceae r.br.
 thurniaceae engl.
 §typhaceae juss. (sparganiaceae hanin'yi içine alır.)
 xyridaceae c.agardh
 zingiberales takımı griseb.
 cannaceae juss.
 costaceae nakai
 heliconiaceae vines
 lowiaceae ridl.
 marantaceae r.br.
 musaceae juss. (muzgiller)
 strelitziaceae hutch.
 zingiberaceae martinov (zencefilgiller)

kullanımlar 
tek çenekliler ekonomik ve kültürel açıdan en önemli bitkiler arasındadır, tahıl taneleri ve nişastalı kök mahsulleri, palmiyeler, orkideler ve zambaklar dünyadaki temel besinlerin çoğunu oluştururken birçokları da inşaat malzemesi ve ilaç olarak kullanılır. tek çeneklilerden olan otlar, bir hayvan ve insan gıdası kaynağı olarak çok büyük ekonomik öneme sahiptir ve üretilen biyokütle bakımından tarım türlerinin en büyük bileşenini oluşturmaktadır.

notlar

kaynakça

bibliyografya

books

historical 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 , see also

modern 

 
 
 1st edition 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  see also ebook 2010 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
   (see also: excerpts at amazon

symposia 

 
 
 
  excerpts

chapters  

 , in 
 , in .
 , in 
 , in 
 , in 
 , in 
 , in 
 , in 
  in 
  in 
 , in .
 , in 
, in 
, in 
  in 
 , in 
  in 
 , in 
 , in .

articles 

 
  (also at )

phylogenetics

apg

websites and databases 

 
  (see also angiosperm phylogeny website)

dış bağlantılar

bir çenekliler