Veba

{{hastalık bilgi kutusu
| hastalık adı         = veba
| resim                = yersinia_pestis_fluorescent.jpeg
| resim açıklama       = floresanlı boyama ile işaretlenmiş yersinia pestisin mikroskop altında 200 kez büyütülmüş hâlinin görüntüsü.
| hastalık veri tabanı = 
|symptoms=ateş, zayıf düşme, baş ağrısı|prognoz=~%10 ölüm riski (tedaviyle)|sıklık=~yılda 600|tedavi=antibiyotiklerle birlikte destekleyici bakım|tanı=bakterinin lenf nodunda, kanda, balgamda gözlemlenmesi|olağan başlangıç=maruz kalındıktan 1-7 gün sonra|ilaç=gentamisin ve florokinolon|nedenleri=yersinia pestis|prevention=veba aşısı|types=hıyarcıklı veba, pnömonik veba, septisemik veba}}veba''', yersinia pestis adındaki bakteri tarafından oluşturulan enfeksiyon hastalıklarına verilen genel isimdir.

etimoloji
"veba" sözcüğü arapça'da "salgın" (bulaşıcı hastalık) demektir. örneğin, koronavirüs pandemisi sürecinde arap televizyonlarında "veba-i kurûna" (korona salgını) tabiri sıklıkla kullanılmaktadır. ancak "veba" kelimesi osmanlıca'da özel bir hastalığı tanımlar hale gelmiştir. aslında bu hastalığa araplar "taun" (الطاعون) demektedirler.

özellikler

antik çağlar'dan itibaren tanınmış bir hastalıktır. lakabı "kara ölüm"dür. orta çağ'da 1347-1353 arasında, avrupa nüfusunun üçte birinin kaybedilmesinden sorumludur. (ayrıca bu hastalık 1347-1348 yılları arasında venedik nüfusu 130.000 iken 70.000'e düşmesine neden olmuştur.) modern antibiyotiklerle tedavi edilebilir. gelişmiş ülkelerin tamamında ve gelişmekte olan ülkelerin pek çoğunda ortadan kaldırılmış olmasına rağmen asya ve afrika kıtalarının bazı bölgelerinde hâlen görülebilmektedir.

kendini 4 şekilde gösterebilir:
 bubonik
 septisemik
 pnömonik
 gastro-intestinal

bulaşıcı ve öldürücü bir hastalıktır. vebanın  farelerden bulaştığı kanısı yaygındır, ancak gerçekte bakteriyi yayan bir tür piredir ve fareler de bu hastalığın kurbanıdırlar. tarihte veba salgınlarından önce şehirlerde büyük miktarda fare ölümlerinin meydana geldiği görülmüş, ölü farelerle temas eden insanların, pire ısırması nedeniyle bu hastalığa maruz kaldıkları tespit edilmiştir.

hastalık, mikrop kapıldıktan 2-8 gün içerisinde kendini gösterir. hastada aniden başlayan baş ve sırt ağrıları, ateş, titreme, kusma, nefes darlığı, halsizlik, deri lekeleri, burun kanaması, kan tükürme, kasık ağrıları ve devamlı dalgınlık görülür.

dilde kahverengilik ve kurulaşma görülür.
. yapılacak ilk iş hastayı tecrit etmektir. çevresindeki sağlıklı kişilere koruyucu antibiyotik tedavisi uygulanmalıdır. bugün için önemi olmayan ve eski devirlerde de olduğu kadar çok görülmeyen bu hastalığın tedavisi için geç kalmadan sağlık kuruluşlarına haber vermek gerekir.

"hıyarcıklı veba" (bubonik veba) veba hastalığının en yaygın biçimidir. hastalığa yersinia pestis'' adı verilen enterobakteri neden olur. bakteri vücuda girdikten sonra 3 ila 8 gün içinde etkisini gösterir. belirtileri, yüksek ateş, üşüme duygusu, başağrısı, ishal ve bubo adı verilen, lenf bezi şişmeleridir. deri altında ve iç organlarda kanama başladığı zaman da, akan kanın birikmesi sonucu ciltte siyah lekeler oluşur.

geçmişte belirli dönemlerde bu hastalığın büyük salgınları yaşanmıştır. 14. yüzyılda kara ölüm olarak kayıtlara geçen salgının, hıyarcıklı veba olduğu sanılmaktadır.

hıyarcıklı veba 

bir pire insanı ısırdığında ve yarayı açılmış kanla kirlettiğinde, veba taşıyan bakteriler dokuya geçer. y. pestis hücrelerin içinde üreyebilir, bu nedenle fagositozlanmış olsalar bile, hala hayatta kalabilirler. vücutta bir kez girdiklerinde, bakteriler interstisyel sıvıyı boşaltan lenfatik sisteme girebilir. veba bakterileri, biri beta-adrenerjik blokaja neden olduğu bilinen birkaç toksin salgılar. y. pestis, enfekte olmuş insanın lenfatik damarlarından, lenf noduna ulaşana kadar akut lenfadenite neden olur. şişmiş lenf nodları, hastalıkla ilişkili karakteristik buboları (hıyarcıklar) oluşturur ve bu buboların otopsileri, bunların çoğunlukla hemorajik veya nekrotik olduğunu ortaya koymuştur.

eğer lenf nodu patlatılmışsa, enfeksiyon kan dolaşımına geçerek sekonder septisemik vebaya neden olabilir ve akciğerlere geçerek sekonder pnömonik vebaya neden olabilir.

septisemik veba 

lenfatikler nihayetinde kan dolaşımına akar, böylece veba bakterileri kana girebilir ve vücudun neredeyse her yerine gidebilir. septisemik vebada, bakteriyel endotoksinler vücutta küçük pıhtılara ve muhtemelen iskemik nekroza (o dokuya dolaşım/perfüzyon eksikliği nedeniyle doku ölümü) neden olan yaygın damar içi pıhtılaşmaya (dic) neden olur. dic, vücudun pıhtılaşma kaynaklarının tükenmesine neden olur, böylece artık kanamayı kontrol edemez. sonuç olarak, ciltte ve diğer organlarda kanama olur ve bu da kırmızı ve/veya siyah düzensiz döküntü ve hemoptizi/hematemez (kan öksürme / kusma) neden olabilir. deride böcek ısırıklarına benzeyen yumrular vardır; bunlar genellikle kırmızı ve bazen merkezde beyazdır. tedavi edilmezse septisemik veba genellikle ölümcüldür. antibiyotiklerle erken tedavi, mortalite oranını yüzde 4-15 arasında azaltır.

pnömonik veba 

pnömonik veba formu, akciğerlerin enfeksiyonundan kaynaklanır. öksürme ve hapşırmaya neden olur ve böylece bakteriyel hücreler içeren ve bunları teneffüs eden herkesi enfekte etmesi muhtemel havadaki damlacıklar üretir. pnömonik veba için kuluçka süresi kısa, genellikle iki ila dört gün, ancak bazen sadece birkaç saattir. i̇lk belirtiler diğer bazı solunum yolu hastalıklarından ayırt edilemez; baş ağrısı, halsizlik ve kan tükürme veya kusmayı içerir. hastalığın seyri hızlıdır; yeterince erken teşhis ve tedavi edilmezse (tipik olarak birkaç saat içinde), bir ila altı gün içinde ölüm görülebilir. tedavi edilmemiş vakalarda mortalite yaklaşık %100'dür.

galeri

kitaplar 
 plagues in the islamic world, dictionary of the middle ages, j. r. strayer, new york 1989, ix, 684-686.
 türkiye’de veba (taun) tarihçesi üzerine, süheyl ünver, tedavi kliniği ve laboratuarı, sayı: 5 (1935), sayfa: 70-88.
 sürremerrî, kitâb fîhi ẕikrü’l-vebâʾ ve’ṭ-ṭâʿûn, yayınlayan: şevket b. rıfkī şevket, amman-dımaşk 1425/2005, sayfa: 88, 101.
 i̇bn hacer el-askalânî, beẕlü’l-mâʿûn fî fażli’ṭ-ṭâʿûn, yayınlayan: ahmed i̇sâm abdülkādir el-kâtib, riyad 1411, sayfa: 78, 85, 97, 109, 196, 305.

kaynakça

ayrıca bakınız 
 kerevit vebası
 veba doktoru

dış bağlantılar 
dünya sağlık örgütü (dsö)
health topic
communicable disease surveillance & response - impact of plague & information resources
centers for disease control and prevention (cdc)
cdc plague 
infectious disease information 
agent fact sheet: plague, biyogüvenlik
symptoms, causes, pictures of bubonic plague
secrets of the dead. mystery of the black death pbs
flea as weapon (281 kb)
researchers sound the alarm: the multidrug resistance of the plague bacillus could spread
 plague - lovetoknow 1911
 genom bilgisi niaid pathosystems resource integration center (patric)
 fotoğraflar, videolar