Tanrıça

tanrıça, dişi ya da dişil ilah anlamlarına gelebilir. soyut bir ilahi varlıktır. birçok kültürde tanrıçalardan bahsedilir. bazen tek başına, ama çoğunlukla bir panteonun üyesi olarak tanrıça inanışı özellikle paganizmde yaygındır.

tanrı veya tanrıçada görülen tanrıya bir cinsiyet verme girişimi ve inancı din veya inancın doğduğu kültür ve topluluğun matriarki (anaerkillik) veya patriarki (ataerkillik) yapılarından herhangi birine daha yakın olduğu yönünde ipuçları sağlayabilir. birçok modern matriarklar ve panteistler tarafından tanrıça anlayışı tanrı'nın (yani i̇brahimi tanrı'nın) bir versiyonu veya benzeri olarak savunmaktadırlar.

zaman zaman tanrısallıktaki veya tanrılardaki dişil-eril ilişkiler monizmde farklı bir köken bulabilir; burada daha tanımlı ve kesin bir monoteizm - politeizm karşı kavramlarından farklı olarak tanrıça ve tanrı, bir tek aşkın monadın cinsiyetleri olarak görülür.

her kültürde, özellikle de antik politeistik mitoloji ve inançlarda tanrıçalar çeşitli benzer özellikleri paylaşsalar da, farklı şekil, rol ve adetlerle ortaya çıkmıştırlar. aşağıda bazı din ve mitolojilerdeki belli başlı tanrıça isimlerini bulabilirsiniz, bu tanrıçaların her biri hakkında daha fazla bilgi için her tanrıçanın kendi maddesine göz atmanız, genel olarak bir kültür, din veya mitolojideki tanrıçalar hakkında bilgi almak içinse o kültür, din veya mitolojinin maddesine göz atmanız gerekir.

yunan ve roma mitolojilerindeki tanrıçalar

antik yakın doğu

mısır 
bu konuda daha fazla bilgi için: mısır dini
 i̇sis
 bastet
 sekhmet
 hathor
 nefthys
 wadjet

 mezopotamya bu konuda daha fazla bilgi için: mezopotamya mitolojisi
 ninhursag
 tiamat
 i̇ştar
 lilith

arabistan 
bu konuda daha fazla bilgi için: arap mitolojisi
 el-uzzâ
 el-lât
 el-menât

hint-avrupa dinleri

dharmik dinler

hinduizm 
hinduizm birçok farklı tanrı tanrıçayı şekilsiz, sonsuz ve kişiliksiz tek bir kaynağın, brahman'ın, yansımaları veya temsilleri olarak gören advaita geleneği ve çift tanrı halinde lakşmi-vişnu, radha-krişna, devi-şiva gibi gören dvaita geleneğini içinde barındıran çok kompleks ve inançsal anlamda heterojenik bir dindir. barındırdığı farklı tanrı tanrıçalar nedeniyle yine kendi içinde farklı inanç sistemleri oluşmuştur. şaktalar, tanrıça tapınanları, bu tanrı'yı devi, ana tanrıça, ile eş tutarlar. bir tanrı'nın eril tanrı (şaktiman) ve dişil enerji (şakti) gibi yönlerle kabul edilmesi mevcuttur. hint mitolojisinde her tanrının kendisini eşitleyen bir dişi eşi olması da bunun en önemli göstergelerindendir.

ayyavazhi 
 sakthi
 lakşmi
 kali

greko-romen din 
bu konuda daha fazla bilgi için: antik yunan dini ve antik roma'da din
 potnia theron
 demeter
 kybele

kelt dini 
bu konuda daha fazla bilgi için: kelt paganizmi
 dea matrona
 sulis, verbeia
 brigid
 agrona, mórrígan

cermen dini 
bu konuda daha fazla bilgi için: cermen paganizmi
 freya
 frigg
 fulla
 gná
 gullveig
 hel
 hlín
 iðunn
 nanna
 nerthus
 norns
 skaði
 sol

asya dinleri

orta asya
türk-moğol mitolojisine göre bazı tanrıçalar 
ak ana: deniz tanrıçası
umay: bereket ve doğum tanrıçası
ayzıt: güzellik tanrıçası
gün ana: güneşin kişileştirilmiş ve tanrılaştırılmış hali.
satılay: fesat tanrıçası.

i̇brahimi dinler 
sadece bir ilahı tanıyan ve kabul eden monoteistik kültürler genellikle bu ilahı erkek olarak tanımlarlar ki buna olan vurgu dillerin gramerinde eril kurallara dahil olmasıyla belirgindir. bununla beraber, çeşitli monoteistik dinlerde tapılan bir ilahın herhangi bir cinsiyeti olmaması tartışması vardır ve bu monoteistik dinlerin çoğunluğunda cinsiyetin başlı başına insani bir olgu olduğu ve ilahi kavramlara (tanrı dahil) uygulanamayacağı görüşü hakimdir. ayrıca bazı monoteistik dinlerde inanılan tek i̇lah'ın cinsiyeti olmadığı dinin amentüsünde yani esaslarında belirtilmiştir. öte yandan, neredeyse bütün monoteistik dinlerde ilahlığın dişil bir yönünü vurgulayan çeşitli mistik gruplar ve ezoterik akımlar çıkmıştır. örnek olarak erken dönem hristiyanlık zamanında çıkan collyridianlar verilebilir, bunlar meryem'i tanrıça olarak görmekteydi.

yeni dini akımlar

vika (wicca) ve neopaganizm 
vika (wicca) geleneğinde büyük tanrıça'ya boynuzlu tanrı ile birlikte büyük bir saygı gösterilirken, dianik wicca bağlıları sadece tanrıça ve tanrıçaları anar ve kutsar. vika mitolojisi avrupa mitolojisinin tarihsel anlamda tanımlama ve çıkarımlarını temel alır. diğer neopagan gruplar da antik paganist inançları tarihsel anlamda doğru bir biçimde bugüne aktarma arayışı içindedirler. ayrıca bugün bazı neopaganlar ana (arz) tanrıça ile ekolojik meseleler arasında ilgi kurmuşlardır.

üç tanrıça 

birkaç antik avrupa pagan mitolojisinde tanrıça veya yarı-tanrıçalar üçlü gruplar halinde yer almaktadır; bunlara yunan erinyes ve moirae, i̇skandinav norns ve keltler'deki brighid ile yine brighid olarak anılan diğer iki kız kardeşi dahildir. "bakire", "anne" veya "kocakarı" üçlemesi olan üç tanrıça veya tanrıça üçlemesi özellikle robert graves tarafından popülerleştirilmiş bir kavram veya inançtır. her ne kadar fikri belirgin tarihsel bulgular ve delillere dayanmasa da şiirsel ilhamı ve farklı bulgulara üç tanrıça temelinden yaklaşması sonucu elde ettiği çeşitli sonuçlar belirli bir kesim tarafından kabul görmüştür. bu üçlemenin farklı biçim ve varyasyonları aslında neredeyse her pagan dinde bulunmaktadır fakat herhangi bir benzeşim söz konusu değildir ve bilimsel olarak bir açıklama getirilmemiştir. üç tanrıça tapımının sembolik açıdan da farklı bir önemi vardır.

dini feminizm 
tanrıça akımları, feminizm bazlı düşünsel ve inançsal bir akımdır. özellikle batı'da ortaya çıkmış ve gelişmiş olan bu akımlarda genellikle tanrıçalara veya daha sıklıkla belirli bir tanrıça'ya yani ulu tanrıçaya tapım veya inanç mevcuttur. i̇kinci form monoteistik bir yapı gösterir. yine de dini feminizm olarak da anılan tanrıça akımlarının dini statüsü tartışmalıdır, zira bu akımlar çoğu zaman belirli bir dini yapıdan veya tanımdan uzaktırlar ve daha çok birer öğreti biçimindedirler; nitekim bu akımların bağlılarının çoğu akımları birer dinden çok mistik veya dogmatik yanlar barındıran birer hayat görüşü veya öğreti olarak tanımlamaktadırlar.

ayrıca bakınız 
 tanrı (eril)
 tanrıça hareketi
 mitoloji
 paganizm
 politeizm
 panteizm

dipnot 

 
new age