Esrâr Dede

esrâr dede (asıl adı mehmed) (d.1749, i̇stanbul - ö. 29 ocak 1797, i̇stanbul), türk dîvân edebiyatı şairi; mutasavvıf.

hayatı

esrar dede. gerçek adı mehmed,  (hicri 1162) 1749 yılında sütlüce,  i̇stanbul'da doğdu. doğum tarihi  üzerinde bir ihtilaf mevcuttur. babasının isminin ahmed-i bîzebân  ve dedesinin hasan efendi olduğu bilinmektedir. fakat ailesine, çocukluğuna ve gençlik yıllarına dair fazla bilgi yoktur.

çok iyi bir eğitim gördüğü eserlerinden kolayca anlaşılabilmektedir. arapça ve farsça başta olmak üzere rumca, latince ve i̇talyanca bilirdi. dile olan ilgisi ve kabiliyetini, lûgat-ı tilyan isimli bir türkçe - i̇talyanca sözlük yazmış olmasından da anlıyoruz. karakterinin güzel olduğu, özellikle çok cömert olduğu söylenmiştir. galata mevlevihanesi'nde tanıştığı şeyh gâlip ile ömür boyu dost kalmıştır. "esrâr" mahlasını da, şeyh gâlip'e arz edip talebelerinden olunca almıştır. şeyh gâlip ile tanıştıktan sonra şeyh gâlip'in eğitimine girdi. hayatı boyunca mevlevilik dairesinden çıkmadı. daha sonraları tezkireci ve meşîhat makamlığını kazanmasına rağmen şeyh gâlip'in yanından ayrılmadı. ömrü boyunca galata mevlevihanesi'nde kendisine ayrılan odada yaşadı, eserlerini burada kaleme aldı ve 1796 (hicri 1211) yılında burada öldü. garip bir detaydır ki, vefat günü mirac kandiline denk gelmiştir.

bunun dışında bizzat şeyh gâlip, esrâr dede'nin ölümü üzerine bir mersiye kaleme almıştır. bu mersiye şöyle başlar:

kan ağlasın bu dide-i dür-bârım ağlasın
ansın benim o yâr-ı vefâ-dârım ağlasın
çeşm ü dehân u ârız u ruhsârım ağlasın
baştan başa bu cism-i siyeh-kârım ağlasın
ağyârım ağlasın bana hem yârim ağlasın
gûş eyleyen hikâyet-i esrâr'ım ağlasın
nâ-dide bir güher telef etdim dirîg u âh
hâk içre defnedüp gerü gitdim dirîg u âh

ayrıca esrar dede'nin mezar taşında şeyh gâlip'in şu cümleleri yer almaktadır:

"esrâr dede çileyi hatm ettiği dem
sırr oldu serin hırka-i tâbûta çeküp
gâlib dedi târihin efsûs efsûs
hemdemlerini hayrân kodı esrâr göçüp."

eserleri 

kuşkusuz her açıdan olduğu gibi edebî açıdan da esrâr dede'yi en çok şeyh gâlip etkiledi. bu iki önemli ismin eserleri ise daha sonraki kuşakların birçok önemli edebiyatçısını etkilemiştir. nitekim daha sonraları şeyh gâlip'in ünlü eseri "hüsn ü aşk"dan esinlenerek, yenikapı mevlevihanesi'nin son şeyhi abdulbâkî baykara tarafından kaleme alınacak olan yine hüsn-ü aşk isimli manzûm tiyatronun ilk perdesi şeyh gâlip ile esrâr dede'nin konuşmalarını konu alacaktır.

 şiirlerini topladığı dîvân'ı en önemli ve bilinen eseridir. bu da, 1841 yılında "divan-ı belağat-unvân-ı esrâr dede efendi" ismiyle yayımlanmıştır.  
 mevlevî şairlerinin hayatlarını ve şiirlerinden örnekleri barındıran, esrâr dede tezkiresi olarak da anılan "tezkire-i şu'ârâ-yı mevlevîyye" bir diğer ünlü eseridir. 
 mübâreknâme-i esrâr, 
 fütüvvetnâme-i esrâr 
  lugat-ı tilyandır.

genel olarak esrâr dede arı ve yalın bir dil kullanırdı. şiirlerinde mevlevîliğe ve mevlânâ'ya olan sevgisine sık sık yer vermiştir. şiirlerindeki tasavvuf etkisi barizdir.

eserlerinden örnek 

gazel (gece kandilli'de)

gece kandilli’de gök kandil olup ol meh-rû
mâhitab eyleyerek eyledi azm-i göksu
ol şehen-şâh-ı hüsn basdı kadem şevketle
hele beylerbeyi’nin başına devletdir bu
boğaz içinde bu şeb mey vererek muğbeçeler
i̇tdi sâgar gibi lebrîz bizi tâ-be-gelû
gel çelipa içün itme bizi hicrana dûçar
nola i̇stavroz’a gitme bu gice kâfir-hu
subha dek eyleyelim şevk ile zevk-i mehtâb
mestdir çeşm-i siyeh meste yeter bu uyku

yardan sana şu peymâne ki ihsân oldu
mihr-i dîdâr idi esrar sabaha karşu
saye-i hazret-i galib’de boğaz içre bu şeb
zevk-i min tahtil enhar idi bana her su

kaynakça

dış kaynaklar 

 bilgin, a. azmi (1999) "esrar dede" yaşamları ve yapıtlarıyla osmanlılar ansiklopedisi cilt:1 sayfa:473-474, i̇stanbul: yapi kredi kültür sanat yayıncılık, isbn 975-08-0071-0

dış bağlantılar 

 aksoy, hasan (1995) "esrar dede", türkiye diyanet vakfı i̇slâm ansiklopedisi. c.11 say. 432-434 online: 

divan edebiyatı şairleri
mutasavvıf şairler
türk şairler
mevleviler