Eskimo halkları

eskimolar ya da i̇nuit ve yupikler, arktik bölgedeki dört ülkeye dağılmış olarak, doğu sibirya, alaska, kanada ve grönland'da yaşayan ve eskimo - aleut dillerini konuşan eskimo - aleut halklarının en büyük grubunu oluşturan avcı ve toplayıcı halk.

yupik ve i̇nuit olmak üzere iki ana gruba ayrılırlar. sirenik yupiklerinin dilleri diğer yupik dillerinden belirgin biçimde farklıdır ve bu farklılığa dayanarak menovşçikov (меновщиков)  gibi kimi uzmanlar sirenik yupikçesini yupik dilleri dışında tutarak sirenik eskimocası adı altında eskimo dillerinin üçüncü ana kolu olarak sınıflandırır.

 eskimo - aleut halkları
 aleutlar
 eskimolar
 sirenik eskimoları
 yupik halkları
 sirenik yupikleri
 öz yupik halkları
 sibirya yupikleri
 naukan yupikleri
 alaska yupikleri (yupikler & çupikler & nunivak çupikleri)
 supikler
 i̇nuit halkları
 i̇nyupikler
 batı kanada i̇nuitleri (i̇nuitler)
 doğu kanada i̇nuitleri (i̇nuitler)
 grönland i̇nuitleri

adlandırma 

eskiden komşu halklar tarafından eskimolara verilen adlar :

eskimoların komşularınca şimdiki adları :

 ova kricesi (plains cree): ayaskîmow  ᐊᔭᐢᑮᒧᐤ  
 kwayaciiwin anishinaabemowin (oji-cree): eshkiimewi ᐁᔥᑭᒣᐎ
 i̇nnuca (montagnais): aissimeu
 cheyenne: ma'ométane (neologism 'buz-insan' 

ova kricesinde iglu anlamındaki askîmêw (eskimow) ᐊᐢᑮᒣᐤ  kelimesi de vardır.

"eskimo" adının kökeni 
batı dillerindeki  “eskimo” kelimesinin etimolojilerinden en yaygın olarak kabul göreni smithsonian institution'dan ives goddard'ın ileri sürdüğü algonkin dillerinden i̇nnuca (montagnais) “snowshoe-netter” («kar ayakkabısı [ağ gibi] ören») anlamına gelen kelimedir. i̇nnucada assime·w kelimesi «she laces a snowshoe» anlamına gelir.

yerel folklorda eskimo sözcüğünün "çiğ et yiyen kişi" anlamına geldiğine inanıldığı için bu kelimenin kendilerini tanımlamak amacıyla kullanılmasını hakaret kabul ederler. bununla birlikte eskimo sözcüğü diğer dillerde hakaret ya da küçümseme anlamı taşımaz ve antropoloji ve arkeolojide yaygın olarak kullanılır. i̇nuit ve i̇nuk sözcükleri kanada'da resmi olarak eskimo yerine kullanılmaktadır.

eskimo sözcüğünün kökeni tam bilinmemekle birlikte, kızılderili lisanı algonkian'dan geldiğine ve "farklı dilde konuşan kişi" demek olduğuna inanılır . eskimo sözcüğünün cree dilinde "çiğ et yiyen kişi" anlamına geldiği savının doğruluğuna dair bir kanıt bulunamamıştır.

ojibwa kızılderili dillerinde "kar ayakkabısının ağlarını örmek" anlamına geldiğine inanılır.

"eskimo" adının kullanımı 
kanada eskimoları "eskimo" adını küçültücü bulup kendileri için kullanılmasını yasal olarak engellerken, alaska eskimoları kendilerine yasal olarak "eskimo" denilmesinden rahatsızlık duymazlar. "eskimo" adı kanada'da geçerli olmasa da alaska'da geçerlidir.<ref>lawrence kaplan, inuit or eskimo: which names to use? </font></ref>.

kanada ve grönland'da yalnızca i̇nuit kolundan eskimolar bulunur. buradaki halklar için "eskimo" adının kullanılmaması karışıklık yaratmaz. yupikleri de içine alan bütünleyici adlandırma olarak "eskimo" adından kaçınılarak inuit-yupik ya da inuit/yupik biçiminde bir ikili adlandırma tercih edilir.

rusya'da yalnızca yupik kolundan eskimolar bulunur. buradaki halklar için "eskimo" adının kullanılmaması karışıklık yaratabilir. sirenik yupikleri kimi uzmanlarca eskimoların üçüncü ana kolu olarak kabul edilmektedir ve bunlara "sirenik eskimoları" denerek yupik olmadıkları belirtilmek istenmektedir.

amerika birleşik devletlerine bağlı alaska'da eskimoların i̇nuit ve yupik her iki kolu da bulunur. buradaki halklar için "eskimo" adının kullanılmaması kesinlikle karışıklık yaratır.

dil ve eğitim 

 eskimo dilleri
 yupik dilleri
 sirenik yupikçesi
 sibirya yupikçesi
 naukan yupikçesi
 yupikçe (alaska yupikçesi)
 çupikçe 
 nunivak çupikçesi 
 supikçe (pasifik yupikçesi)
 i̇nuit dilleri
 i̇nyupikçe (alaska i̇nuitçesi)
 batı kanada i̇nuitçesi (inuvialuktun)
 siglit i̇nuitçesi
 inuinnaqtun
 natsilingmiut i̇nuitçesi 
 doğu kanada i̇nuitçesi (ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ inuktitut)
 kivalliq i̇nuitçesi 
 aivilik i̇nuitçesi 
 kuzey qikiqtaaluk i̇nuitçesi 
 güney qikiqtaaluk i̇nuitçesi 
 nunavik i̇nuitçesi 
 nunatsiavut i̇nuitçesi 
 grönland i̇nuitçesi

tarih 

asya ile amerika birbirine bağlı kara parçaları iken, son buzul çağı'nın bitimine doğru (günümüzden yaklaşık 12000 yıl önce), sibirya'dan alaska'ya geçen avcıların torunlarıdır. bununla birlikte bazı iddialara göre de mö 3000 yıllarında bering boğazı üzerinden amerika'ya geçmişlerdir .

dil verileri ve arkeolojik kalıntılar eskimo halklarının bering boğazı'nın buzlarla kaplanıp kara köprüsü olduğu zamanlarda günümüzden 10.000 yıl önce iki ayrı etnik grup (eskimo ve aleut) olarak alaska'dan kamçatka'ya kadar olan bölgede bulunduklarını göstermektedir. eskimo ve aleutların denizde avlanma tekniklerinin geliştirilmesinden önce bölündüklerini gösteren dil verileri arasında ok ve yay için ortak kelimelerin bulunması, bunun yanında deniz avcılığı terimlerinin eskimo ve aleutlarda farklı olması gösterilebilir. eskimo ve aleutlar deniz avcılığını birbirlerinden bağımsız olarak geliştirmişlerdir.

paleo-eskimo, tarih öncesi eskimo kültürleri, rusya, alaska, kanada, grönland, 2500 mö – 1500 ms
arctic small tool tradition, tarih öncesi kültürü, 2500 mö, bering boğazı
pre-dorset, doğu arktika, 2500–500 mö 
saqqaq culture, grönland, 2500–800 mö 
independence i kültürü, kuzeydoğu kanada ve grönland, 2400–1800 mö 
independence ii kültürü, kuzeydoğu kanada ve grönland, 800–1 mö 
groswater, labrador ve nunavik, kanada 
dorset kültürü, 500 mö – 1500 ms, alaska, kanada 
i̇nuit halkları, rusya, alaska, kanada, grönland
thule kültürü, proto-i̇nuit, alaska, kanada, grönland, 900 – 1500 ms
birnirk kültürü, tarih öncesi i̇nuit kültürü, alaska, 500 ms – 900 ms
yupik halkları

rusya'nın çukotka kıyılarındaki antik uygarlıklar erken proto-eskimo kültürüne ait üç dönem olarak ele alınır:
eski berin denizi kültürü
punuk kültürü. punuk adalarında da görülür.
thule kültürü

eskimoların yaşamı 
ataları çeşitli bölgelere yerleştikleri için farklı kültür özellikleri geliştirmişlerdir; ama bu çok çeşitli toplulukların günümüzde de yaşayan ortak özellikleri vardır. i̇nuitler, günümüzde çoğunlukla grönland'ın, kanada'nın, abd'nin ve rusya'nın yasal sınırlarının iki yanında yaşamaktadırlar.

alaska'da çamur sıvalı dikdörtgen evlerde, grönland'da taş, toprak ve balina kemiğinden yapılmış kubbeli evlerde, kanada'da ise iglo denilen buzdan yapılmış kubbeli evlerde yaşarlar. bununla birlikte modern evlerde yaşayan i̇nuitler de vardır. kara ulaşımını köpeklerin çektiği kızaklarla, deniz ulaşımını "kayak" adı verilen kayıklarla ve kadınların kullandığı umiak adlı ağaç ve deriden yapılmış botlarla sağlarlar. ancak günümüzde motorlu taşıtlar, motorlu kızaklar, ateşli silahlar ve modern kamp aletlerini de kullanmaktadırlar.

i̇nuitlerin yaşadıkları geniş tundra bölgesi, yılda sekiz - dokuz ay süren dondurucu kuzey kışından ötürü tarıma elverişli olmayan topraklarla kaplıdır. bu yüzden eskimo ekonomisi avcılık ve balıkçılığa (özellikle balina avcılığı) dayanmaktadır. temel yiyecekleri balık, ren geyiği ve sığındır.

sosyal yaşam

aile

bebek katli 
geçmişte eskimolarda bebek katli (infanticide) görülürdü.

yukon'daki yupikler gibi malimiut i̇nyupikleri de yenidoğan kız çocuğunun ağzına önce ot doldurur sonra da ölüme terk ederlerdi

kanada i̇nuitleri bebekleri buz üzerine bırakarak ölüme terk ederlerdi.

kuzey grönland i̇nuitleri erkek çocukları tercih eder, buna rağmen kız çocukları keyfi infanticide yapılmaz, çoğu kez açlık zamanlarında uygulanırdı. kutup eskimolarının çocukları yere fırlatarak ya da deniz atarak öldürdükleri de kaydedilmiştir

eskimolar kız çocuklarının doğar doğmaz katledilmesi geleneği batı kültürleriyle tanıştıktan sonra 1930'lu ve 1940'lı yıllarda terk edilmiştir.

köy odası 

eskimo köy odası (i̇ngilizce community house, traditional community house, communal men's house, men’s community house, men's house, ceremonial house, council house, dance house, communal gathering place): alaska'da i̇nyupikler ile yupiklerde ve sibirya'da ise yalnızca naukan yupiklerinde görülen geleneksel yapı ve yapılanmadır. yalnızca erkeklerce kullanılan, genelde yarı yarıya toprağa gömülü tek odalı geniş ve büyük evdir.

köy odası yapılanmasının görüldüğü eskimo halkları ve bu yapılanma için kullandıkları adlar:

müzik

davul

keman  
eskimo kültürüne yabancı olan telli çalgılar batılıların çalgılarına öykünmeyle ortaya çıktığı sanılıyor. kanada i̇nuitlerinin ernest william hawkes tarafından 1916 yılında tanımlanan kanun benzeri müzik aleti tautirut (eskimo kemanı) ile alaska yupiklerinin 1971 yılında ronald walcott tarafından kaydedilen lavta ya da keman benzeri çalgısı kelutviaq (ya da qelutviaq) bilinen iki batı kaynaklı taklit çalgılardır ve fazla yayılmamış lokal ya da bireysel örnekler olarak kalmıştır.

dans

şarkı

şenlik ve törenler

avcılık ve toplayıcılık 
 
 

eskimolarda av erkeklerce ya da kadınlarla birlikte yapılır ve avlanan büyük avlar erkeklerce yüzülür ve parçalanır. fakat avın aile ve akrabalar ile ihtiyacı olan yabancılar arasında paylaşımı yalnızca kadınlarca yapılır.

din

şamanizm 

eskimoların çoğu şaman ya da hristiyan inançlarına sahiptirler. hristiyan eskimolar "grönland evanjelik lutherci kilisesi ile moravian ve anglikan kiliselerine mensupturlar.

geleneksel eskimo inanışı ise şaman denilen din adamları etrafında organize olmuş, karmaşık ve sözlü olarak nesilden nesile nakledilen bir inanç sistemidir. destanlar ve şarkılı şiirli atışmalar kültürlerinde önemli bir yer tutar.

i̇skandinav arktiğindeki laponların şamanizmiyle eskimo şamanizmi arasında benzer yönler bulunur.

şamanın yardımcı ruhu (i̇ng. shaman's helping spirit; sibirya yupikçesi tughneghaq, alaska yupikçesi tuunraq, i̇nyupikçe tuunġaq, doğu kanada i̇nuitçesi tuurngaq, batı grönland i̇nuitçesi toornaq): şamanlara yardımcı olan ruhlardır. günümüz eskimo dillerinde bu anlamdaki kelimeler artık hristiyanlığın etkisinde "devil" olarak kullanılmaktadır.

maske 

eskimo maskeleri, hem yupik hem de i̇nuit kolundan eskimoların dans ya da şamanistik törenlerde kullandıkları maskelerdir. malzeme olarak kuru odun, deri, kemik, boynuz, tüy, saç gibi şeyler kullanılır ve genelde parlak boyayla boyanır. erken paleo-eskimo ve erken dorset kültüründen kalan morsun fildişinden yapılma minyatür maskeler bulunmuştur. günümüzde eskimo maskeleri arasında özellikle yupik maskeleri öne çıkar.

hristiyanlık

asya

alaska 
alaska yupikleri: ortodoks hegemonyası 1885 yılında kuskokwim irmağı kıyısındaki bethel'de moravian misyonunun kurulması ile başlar.

sibirya yupikleri (alaska): st. lawrence adasındaki ilk hristiyan misyonerler 1887 yılında anglikan reformed episcopal church adına faaliyet gösterdiler. bunların ilk misyonerlik binası da 1890 larda iki direkli gemiyle getirilen malzemeyle yapılmıştır.

i̇nyupikler (alaska): rus alaskası döneminde rusların bile yerleşemediği arktik bölgede kuzey alaska i̇nyupikleri, batılıların kültürüyle, diliyle ve diniyle en geç tanışan eskimolardır. 1890 yılında kuzey alaska'ya batılılar geldiğinde i̇nyupikler arasında tek bir hristiyan yoktu. yirmi yıl gibi kısa bir süre içerisinde dramatik gelişme yaşandı ve misyonerlik faaliyetleriyle eski dinleri şamanizm büyük ölçüde yıkıldı. 1910 yılına gelindiğinde ise hristiyanlık i̇nyupikler için de evrensel olmuştu. wales'de protestan olan congregational  misyonu ve okulu 1890 yılında açıldı. point hope'de  anglikan olan episcopal misyonu 1890 yılında açıldı. barrow'da  protestan olan presbyterian misyonu 1890 yılında açıldı. kotzebue'de anglikan olan friends misyonu 1897 - 1902 yıllarında faaliyet gösterdi.

nunivak çupikleri (alaska): hristiyanlıkla tanışmaları 1936 yılında mekoryuk (mikuryarmiut) kasabasında evangelical covenant church kilisesinin kurulmasıyla olmuştur. mekoryuk'un ilk ordained minister  i olan jacob kenizk'in adaya gelmesiyle eskimo usulü dans etme ve şarkı söyleme ve maske yapımı ile birlikte bütün şamanistik törenler yasaklanmıştır.

kanada

grönland

giyim kuşam

giyecek

takı ve beden süslemesi

dövme 

kolsuz bacaksız insan biçimli üzeri dövme desenli fildişi oyma bebeklerin arktik'teki tarihi  3.500 yıl öncesine uzanıyor. bering boğazı ve grönland'da dövmeli mumyalara rastlanmıştır. 3.500 yıl öncesi dorset kültürüne ait yüz maskesinde dövme izleri görülmektedir.

dövme bütün eskimo halklarında yaygın bir gelenek olup daha çok kadınlarda görülür. eskimolardaki ilk dövme kaydını 1576 yılında kanada'da sir martin frobisher (1535 ya da 1539 - 1594) daha sonra kendi adıyla anılacak olan koyda eskimolardan yapmıştır.

mutfak

günümüzdeki durumu ve geleceği 
inuit circumpolar council tarafından sıklıkla dile getirilen küresel ısınma ve buna bağlı iklim değişiklikleri bütün eskimo halkları gibi i̇nyupiklerin de geleneksel yaşam tarzlarını tehdit eden en önemli etkendir. eskimolar iklim değişikliğinden etkilenen halkların başında gelir ve arktika için iklim değişikliği artık teori değil gerçektir. buzlanmanın gecikmesi ve olanların da ince olması deniz buzu üzerindeki fok avcılığını olanaksız kılacak kadar zorlaştırabilmektedir.

asya eskimoları 

asya eskimoları, rusya'ya bağlı çukotka özerk okrugunda bulunan çukçi yarımadasında yaşayan eskimo halklarının hepsi de yupik kolundandır: sibirya yupikleri (çaplino yupikleri), naukan yupikleri ve sirenik yupikleri.

yarımadanın kuzeydoğusunda naukan adlı tek bir köyde yaşayan naukan yupikleri soğuk savaş döneminde köylerinin olası bir abd saldırısına karşı 1958 yılında tahliyesi yapılmış ve diğer eskimo köylerine yerleştirilmişlerdi. bu tehcir, naukan yupiklerinin kültürlerinin yok olması sürecini hızlandırmıştır. naukan yupikçesinin konuşanların sayısı 2005 yılında 50  kişi idi.

yarımadanın güney ve güneybatı kıyılarında birkaç noktada yaşayan sirenik yupikleri, yupik dilleri içinde en farklı dile sahip olduğu için kimileri eskimoların yupik ve i̇nuit dışında üçüncü kolu olarak sınıflandırır. anadilini konuşan son kişi 1997 yılında ölmüştür. bugün çoğu sibirya yupikçesi (ungazik şivesi) konuşur ya da rusça ile birlikte ikidillidir.

yarımadanın doğu kıyılarında yoğunlaşan ve nüfuslarıyla asya eskimolarının baskın unsuru olan sibirya yupikleri, diğer iki gruba göre anadillerini konuşan kişi sayısı fazladır.

yıllarca çukçilerin kültürel asimilasyonu altında kalarak çoğu çukçileşmişlerdir. kıyı çukçilerinin de çukçileşmiş yupik oldukları tahmin ediliyor. unesco tarafından 1990 yılında yayımlanan arctic languages, an awakening adlı çok yazarlı toplama çalışmada asya eskimolarının toplam sayısı 1.500 olarak verilirken, bunların ancak 917 si anadillerini konuştuğu kaydedilmiştir. en yoğun eskimo nüfusunun görüldüğü yerleşimler novoye çaplino, sireniki ve uelkal köyleridir. günümüzde yaşlı kuşak yalnızca anadillerini konuşurken, orta yaşlılar ikinci bir dil de konuşmaktadır. geçmişte eskimoca ve çukçice ikidillilik yaygınken, bugün bu ikidillilikte çukçicenin yerini daha çok rusça almış bulunmaktadır. gençlerde ise rusçaya eğilim fazladır. kültürel yozlaşma ile birlikte işsizlik, alkol ve buna bağlı yüksek suç oranları asya eskimolarının bugünkü toplumsal sorunlarıdır.

alaska eskimoları 
alaska yerlileri beş ana kültür grubuna ayrılır ve bunların ilk üçü eskimo-aleut halklarıdır:  1. aleutlar (unangan) ve supikler (alutiiq); 2. alaska yupikleri; 3. sibirya yupikleri ve i̇nyupikler. alaska'da hem i̇nuit (i̇nyupikler) hem de yupik (yupikler, nunivak çupikleri, sibirya yupikleri, supikler) kolundan eskimolar bulunur. bunların ekonomik durumları 1971 yılından sonra yükselişe geçtiği gibi anadillerinde eğitim olanağını da elde etmişlerdir. rus amerikası döneminde abd'nin ruslarla birlikte idare ettiği alaska'yı 1867 yılında rus i̇mparatorluğundan satın almasından bu yana 100 yıldır çözülemeyen yerlilerinin (eskimo ve kızılderililerin) toprak taleplerini çözmek üzere abd kongresinde 18 aralık 1971 tarihinde başkan richard nixon tarafından imzalanarak yürülüğe giren ve abd tarihinin en büyük toprak talebini karşılayan yasa olan alaska yerli talepleri çözümleme yasası (ancsa, alaska native claims settlement act) gereğince kurulan 13 yerli bölge şirketinden 8 tanesi i̇nyupiklere aittir ve bu bölge şirketleri de yerli köy şirketlerine ayrılır. köy şirketleri topraklarının yüzey hakkına sahiptir, fakat bölge şirketleri hem köy şirketlerinin hakkına hem de toprakların yeraltı hakkına sahiptir. alaska eskimolarını tehdit eden sorunlar arasında alkolizm ve işsizlik başta gelir.

kanada eskimoları 
mackenzie deltası, banks adası, merkezi kanada i̇nuitleri ve labrador i̇nuitleri gibi kültür gruplarına ayrılan kanada eskimoları (ya da kanada'da yaygın adlarıyla i̇nuitler) kuzeybatı topraklarında batı kanada i̇nuitleri ile nunavut, nunavik ve nunatsiavut'ta doğu kanada i̇nuitleri olmak üzere dil temelinde iki ana gruba ayrılırlar. kanada'da yupik kolundan eskimo bulunmaz, hepsi i̇nuit kolundandır.

grönland eskimoları 
danimarka'ya bağlı özerk grönland'da yupik kolundan eskimo bulunmaz, hepsi i̇nuit kolundandır.

ayrıca bakınız 
 alaska eskimoları
 awa’uq katliamı
 yüksek arktik tehciri
 1953 eskimo tehciri
 alaska yerli dil merkezi
 alaska yerli talepleri çözümleme yasası
 alaska yerli bölge şirketleri
 inuit circumpolar council
 i̇glu
 eskimo öpücüğü
 skræling
 kolomb öncesi amerika
 martin frobisher

dipnotlar

dış bağlantılar 
 tattoos images from the arctic & alaska (dövme resimleri)