Deneler

deneler ya da doğu atabaskları (kendilerince dene, , ), kanada'nın doğusunda kuzeybatı toprakları, alberta, saskatchewan, manitoba ve nunavut eyalet ve topraklarında yaşayan, avcı ve toplayıcı, yarı göçebe, anasoylu, animist ya da şamanist subarktik kızılderilileri kültür grubundan atabask kızılderili halkı. dil temelinde 4 ayrı halka ayrılırlar: denetalar, sahtular, tlınçonlar, sarıbıçaklar (tlınçonca ve denesulinece), denesulineler. diğer kanada kızılderilileri gibi deneler de yasal olarak kızılderili rezervi adı verilen kamp benzeri toplama yerleşimlerde yaşamak zorundadırlar. 2006 sayımına göre 11.130 kadarı anadillerini konuşabiliyor

adlandırma 
atabasklar ve atabask dilleri için kullanılan dene adı kendi dillerinde "insanlar/halk" anlamına gelen sözlerden yola çıkılarak dilcilerce (edward sapir) oluşturulmuştur. dene adı ayrıca kanada'da guçin hariç 5 atabask halkı, denesulineler, tlınçonlar, sarıbıçaklar (yellowknives), sahtular  ve denetalar için ortak ad olarak kullanılır. kuzeybatı topraklarındaki resmi 11 dil arasında yer alan guçin dahil 5 atabask diline, guçince (gwich’in), sahtuca (sahtúot'ı̨nę, north slavey), denetaca (dene dháh, south slavey), tlınçonca (tłı̨chǫ, dogrib) ve denesulinece (dënesųłiné, chipewyan) resmi olarak dene dilleri denmektedir. bu beş resmi dilin konuşulduğu coğrafyanın tamamına ise denendeh adı verilir ve bu coğrafyadaki halk için dene nation adı da kullanılır. kanada'da en dar yalın anlamda ise denesulineler için kullanılmaktadır. diné biçimi ise navahoların kendi adlarıdır. dena (ten'a) adı koyukonların alternatif adıdır.

dene nation 
dene nation, kuzeybatı toprakları'nda doğu atabaskları (denetalar, sahtular, tlınçonlar, sarıbıçaklar, denesulineler) ile alaska atabasklarından guçinlerin (aklavik'teki edhiitat gwich’in ile i̇nuvik'teki nihtat gwich’in) dahil olduğu birlikte hareket etme yapılanmasıdır ve kuzeybatı toprakları'ndaki bütün kanada atabasklarını "dene" adı altında toplar.

dene nation üyeleri:

gwich’in < gwich’in tribal council → guçinler
inuvik native band 
aklavik indian band 
gwichya gwich’in council
tetlit gwich’in council
sahtu < sahtu dene council → sahtular
behdzi ahda first nation 
k’asho gotine dene band 
deline first nation  
tulita band council 
dehcho < deh cho first nations → denetalar
begade shotagotine
pehdzeh ki dene band
liidlii kue first nation
jean marie river first nation
deh gah got’ie first nation
nahanni butte dene band
sambaa k’e dene band
hay river dene reserve
acho dene koe first nation
ka’a’gee tu first nation
tlicho < tli cho government → tlınçonlar
behchoko community government
whati community government
wekwee'ti community government 
gameti community government 
akaitcho < akaitcho territory government → sarıbıçaklar ile denesulineler
deninu k-ue first nation 
salt river first nation  
yellowknives dene first nation (dettah)  
yellowknives dene first nation (ndilo) 
smith landing first nation
lutsel k’e dene band
sayisi dene first nation

bağımsız üyelik (independent membership):
arctic athabaskan council (yukon'dan)
athabasca chipewyan first nation (alberta'dan)

avrupa kökenli salgın hastalıklar 
1781-1784 yıllarındaki çiçek hastalığı salgınında denesulinelerin onda biri ölmüştür.
1859 yılında fort rae yöresinde sebebi tespit edilemeyen bir salgında 400 kişi ölmüştür.
1865 yılındaki grip salgınında fort simpson'dan peel river'e kadar olan alanda 1000 dene ölmüştür. ayrıca, büyük esir gölü'nün güneyinde 600 kişiyi de etkilemiş ve 94'ü ölmüştür.
1902 yılındaki kızamık salgınında fort rae'de 60, fort reoslution'da 66 kişi ölmüştür. 
1928 yılında grip salgını district of mackenzie'yi etkilemiş ve 600 dene ölmüştür. yaklaşık her köyün % 10 ilâ 15 kadarı.

kaynakça

bibliyografya 
 abel, kerry m. drum songs: glimpses of dene history. mcgill-queen's studies in ethnic history, 15. montreal: buffalo, 1993. isbn 0-7735-0992-5
 bielawski, e. rogue diamonds: northern riches on dene land. seattle: university of washington press, 2004. isbn 0-295-98419-8
 holland, lynda, celina janvier, and larry hewitt. the dene elders project: stories and history from the westside. la ronge, sask: holland-dalby educational consulting, 2002. isbn 0-921848-23-4
 marie, suzan, and judy thompson. dene spruce root basketry: revival of a tradition. mercury series. hull, quebec: canadian museum of civilization, 2002. isbn 0-660-18830-9
 marie, suzan, and judy thompson. whadoo tehmi long-ago people's packsack: dene babiche bags : tradition and revival. mercury series. gatineau, québec: canadian museum of civilization, 2004. isbn 0-660-19248-9
 moore, patrick, and angela wheelock. wolverine myths and visions: dene traditions from northern alberta. studies in the anthropology of north american indians. lincoln: university of nebraska press, 1990. isbn 0-8032-8161-7
 ryan, joan. doing things the right way: dene traditional justice in lac la martre, n.w.t.. calgary: university of calgary press, 1995. isbn 1-895176-62-x
 sharp, henry s. loon: memory, meaning, and reality in a northern dene community. lincoln: university of nebraska press, 2001. isbn 0-8032-4292-1
 watkins, mel. dene nation, the colony within. toronto: university of toronto press, 1977. isbn 0-8020-2264-2
 wake, val. white bird black bird, charleston, south carolina, booksurge, 2008 isbn 1-4392-0345-8

dış bağlantılar 
 dene nation

 
atabasklar
kanada kızılderilileri
kanada yerlileri
subarktik kızılderilileri