Northrop Grumman E-2 Hawkeye

grumman e-2 hawkeye amerika birleşik devletleri yapımı, tüm hava koşullarında kullanılabilen, kargo uçağı tabanlı bir havadan erken uyarı ve kontrol(()) platformudur. çift torboprop motorlu uçak 1950'lerde e-1 tracer 'in yerine geçmek üzere amerikan deniz kuvvetleri için geliştirilmiştir. i̇lk uçuşunu 2007 yılında yapan e-2d modeline kadar uçak kademeli olarak yenilenmiştir. diğer ülkeler tarafından da küçük miktarlarda kullanılan uçağın en büyük yabancı kullanıcısı japonya 'dır.

uçağa "willy fudd"(e-1 tracer) 'un yerine geçmesinden dolayı "super fudd" takma adı verilmiştir. günümüzde çift turboprop motorlarının çıkardığı gürültüden dolayı en yaygın olarak bilinen takma adı "hummer" 'dir.

tasarım ve geliştirme 
birleşik devletler donanmasında hawkeye 'ler uçak gemisi muharebe grubunda havadan erken uyarı ile komuta ve kontrol görevleri icra etmektedirler. ek görevleri arasında yüzeysel izleme koordinasyonu, hava muharebe ve avcı uçaklarının kontrolü, arama/kurtarma ve iletişim aktarımı sayılabilir. uçak gemisi hava kanadının ayrılmaz bir elemanı olarak e-2c bilgisayarlı algılayıcıları ile erken uyarı, tehdit analizi ile hava ve deniz hedeflerine karşı yapılan harekatlarda kontrol ve koordinasyon hizmetleri sağlar. sırtındaki 7.3 m'lik döner radar kubbesi içinde radyo antenleri ihtiva eden yüksek kanatlı bir uçaktır.

1950'lerin ortasında hava radarlarındaki sürekli gelişmeler havadan erken uyarı, komuta ve kontrol uçağı konseptini ortaya çıkardı. bu görevleri icra eden ilk uçak s-2 tracker anti-denizaltı uçağının farklı bir modeli olan grumman e-1 tracer 'dir. uçak 1954'ten 1970'lere kadar hizmet vermiştir. e-1'in devamı olan e-2 hawkeye uçak gemisinden iniş-kalkış yapabilen ilk havadan erken uyarı ve kontrol uçağıdır.

grup 0 olarak bilinen ilk e-2c'ler 1973 yılında hizmete girmiş ve bugüne kadar birkaç yenileme programından geçmiştir. bunların ilki eski aps-125 radarı ve t56-a-425 motorlarının geliştirilmiş aps-139 ve t56-a-427e-2c ile değiştirildiği e-2c grup i modelidir. bu versiyonu kısa süre sonra aps-145 radarı ile donatılmış grup ii versiyonu izlemiştir. grup ii versiyonu nihayetinde, zaman zaman grup iii olarak da anılan e-2c hawkeye 2000 modeli ile son bulan ve seyrüsefer sistemi, radar ekranı ve bilgisayar güncellemelerinden oluşan bir dizi yenileme programından geçmiştir. hawkeye 2000 aps-145 radarı ve yeni model bir görev bilgisayarı, muharebe bilgi merkezi iş istasyonları, ayrıca birleşik devletler donanması'nın  kullandığı yeni datalink sistemleriyle donatılmıştır. bunun yanında aviyonikleri soğutmakta kullanılan buhar çevrimli sistemin kapasitesi de artırılmıştır. grup ii modelinin yenilenmiş görev bilgisayarı ve muharebe bilgi merkezi i̇ş i̇stasyonları ile donatılmış modeli mcu/acis olarak bilinir. tüm grup ii uçaklarındaki 1960'lardan kalma demode bilgisayar ve işlemciler aynı fonksiyonlara sahip yeni teknoloji ürünü bilgisayar sistemleri ile değiştirilmiştir. bu geliştirme grup ii görev bilgisayarı değiştirme programı olarak adlandırılmıştır. 2007 ve 2008 yıllarında hawkeye 2000 uçağına daha yüksek işlem hızı, daha büyük depolama kapasitesi ve uydu iletişim ağlarına erişim kabiliyeti kazandıracak olan yeni bir güncelleme paketi eklenmektedir. hawkeye 2000 kokpitleri ise tamamen sayısal ekranlar, yenilenmiş hava algılama sistemleri ve gps'li yaklaşma kabiliyeti ile donatılmaktadır. aynı zamanda havada yakıt ikmal kabiliyeti eklenmesi de test aşamasındadır.

gelişmiş e-2d hawkeye 

e-2'nin en yeni versiyonu e-2d advanced hawkeye halen geliştirilme aşamasındadır ve ilk iki uçak "delta bir" ve "delta i̇ki" 'nin uçuş testleri devam etmektedir. e-2d yeni apy-9 radarı, radyo sistemi, görev bilgisayarı, tümleşik uydu iletişim kabiliyeti, uçuş idare sistemi, geliştirilmiş motorlar, yeni bir "cam" kokpit ve havada yakıt ikmali kabiliyetinden oluşan tamamen yeni bir aviyonik sisteme sahiptir. apy-9 radar kubbesinin içine bir "aktif elektronik taramalı dizi radarı"(()) yerleştirilmiştir. e-2d her iki pilotun da 4. operatör olarak görev ekibinin tüm verilerine erişebilmesine olanak sağlayacak provizyonlara sahip olacaktır. e-2d'nin ilk uçuşu 3 ağustos 2007'de gerçekleştirilmiştir.  the e-2d will undergo initial operational test and evaluation in 2011.

8 mayıs 2009'da bir e-2d advanced hawkeye bir atış kontrol testi sırasında yeni datalink sistemini kullanarak yerden ateşlenen bir füzeye bir standard missile 6 üzerinden ilk olarak bağlantı gerçekleştirmiştir.

görev tarihçesi 
1964 yılında e-1'in yerini aldıktan sonra hawkeye'ler "donanmanın gözleri" olmuştur. vietnam savaşındaki muharebe rolünden sonra e-2 bütün dünyada birleşik devletler donanmasına hizmet vermiştir. uss america 'dan havalanan vaw-123 "burgu kapaklar" filosuna ait hawkeye'lar donanmaya ait iki uçak gemisinin 1986 yılında libya hedeflerine saldırı düzenlediği el dorado kanyonu operasyonu sırasında devriye görevi yapan f-14 tomcat'lerin yönetimini üstlenmiştir. daha yakın geçmişte e-2c'ler körfez savaşı 'nda yer ve hava hedeflerine düzenlenen operasyonlarda komuta ve kontrol görevi yapmışlardır. e-2c uçakları uyuşturucu tacirleriyle yapılan mücadelede birleşik devletler sahil güvenlik ve sınır güvenlik kurumlarıyla birlikte çalışmışlardır. birleşik devletler sahil güvenliğe ait bir e-2c'nin ölümlü bir kazası sahil güvenliğin donanmadan ödünş alınan e-2c uçaklarını iade etmesine neden olmuştur.

irak'ı özgürleştirme harekatı 'nda on adet hawkeye filosunun tamamı kara hedefleri üzerine sorti gerçekleştirmiştir. düşman yer hedeflerine yapılan ataklarının sevk ve idaresi, yakın hava desteği koordinasyonu, muharebe esnasında arama-kurtarma sevk ve idaresi, hava sahası idaresi, ayrıca kara ve deniz kuvvetleri için datalink ve iletişim aktarımı gibi hizmetler vermişlerdir. katrina tayfunu sırasında şehirlerin tahliye edilmesinde ordu, donanma, hava kuvvetleri, deniz piyadeleri, sahil güvenlik ve ulusal muhafızlar 'a ait helikopterli kurtarma ekiplerinin sevk ve idaresi ayrıca üç eyaleti kapsayan hava trafik kontrol görevlerini ifa etmişlerdir.  
  
hawkeye 2000'ler ilk olarak uss nimitz (cvn-68) 'teki vaw-117 "duvar patlatıcılar" ve cvw-11 filolarında kullanılmaya başlandı. np2000 programının parçası olarak birleşik devletler donanması'na ait e-2c hawkeye'ler sekiz palli pervane ile donatılmış olup yeni pervane ile ilk uçan vaw-124 "ayı aslar" filosudur. son versiyon uçaklar 400 mil' lik (650 km)  bir menzilde aynı anda 20,000 farklı hedefi saptayıp 2,000 farklı hedefi izleyebilmekte ve eşzamanlı olarak 40 ila 100 önleme görevine kılavuzluk edebilmektedir.

bir ara yerine 'ortak destek uçağı 'nın geçmesi düşünülmüşse de daha sonra plan değişmiştir ve yakın gelecekte e-2'nin donanmanın birincil aew uçağı rolüne devam etmesi öngörülmektedir.

 abd dışında kullanımı 
e-2'ler ilk olarak mısır, fransa, israil, japonya, tayvan ve singapur tarafından teslim alındı. birleşik devletler haricinde bir tek fransa donanması tarafından uçak gemisi üzerinde kullanılmaktadır.

i̇srail hava kuvvetleri'nde 4 adet e-2 1994 yılına kadar hizmet vermiştir. havada yakıt ikmali ekipmanı takan ilk kullanıcıdır. 2002 yılında bir yenileme paketi monte edildikten sonra dört i̇srail hawkeye'sinden üçü meksika'ya satılmış diğeri i̇srail hava kuvvetleri müzesine konulmuştur.

 modeller 
w2f-1  hawkeye'in ilk adı, 1962'de e-2a olarak değiştirildi.
e-2a  i̇lk üretim versiyonu, 1962'den önce w2f-1 olarak geçiyordu.
te-2a  personel taşıyıcıya dönüştürülmüş iki adet e-2a.
yc-2a  c-2 greyhound'un prototipi olarak dönüştürülen iki adet e-2a.
e-2b  e-2a benzeri fakat yükseltilmiş işlem kabiliyeti, büyütülmüş dış kanatçıklar ve havada yakıt ikmali provizyonu eklenmiş model. e-2a'dan dönüştürülmüştür. 
ye-2c  e2-c prototipi olarak dönüştürülen iki adet e-2a.
e-2c  e-2b benzeri fakat tamamen yeni elektronik sistemler, hava tarama radarı ile takip radarı eklenmiş model. 63 adet üretilmiştir. "plus" modellerinde geliştirilmiş güç üreteci kullanılmaktadır.
e-2c hawkeye 2000  e-2c'nin yeni güncellenen versiyonu.
e-2d  uçuş testleri devam ediyor. tamamen yenilenmiş aviyonik sistemler, geliştirilmiş motorlar, yeni bir "cam kokpit" ve havada yakıt ikmali kabiliyeti ekleniyor. tahmini hizmete giriş tarihi 2011. 
e-2k  e-2c hawkeye 2000'in aynısı. tayvan tarafından e-2k olarak adlandırılmış. 
e-2t  tayvan için üretilen e-2c dönüşümü.

 kullanıcılar 
[[dosya:fs cdg super hawkeye.jpg|küçükresim|fransız donanmasına ait bir hawkeye fransız uçak gemisi charles de gaulle (r 91)'ün uçuş güvertesinde görülüyor.]]

 çin cumhuriyeti(taiwan) hava kuvvetleri
 78. filo rocaf: : e-2t (4 adet hizmette), e-2k (2 adet hizmette).

 mısır hava kuvvetleri: 6 adet hizmette, e-2 hawkeye 2000 standardına dönüştürülme programı devam ediyor.

 deniz filosu
 4. filo: e-2 2000 (3 adet hizmette, 1 adet alınması planlanıyor) 

 i̇srail hava kuvvetleri 
 192. filo idfaf: 1994 yılına kadar 4 adet uçak hizmette kaldı.

 japon hava savunma gücü
 601. filo jasdf: e-2c (13 adet hizmette).

 meksika donanması: israil'den alınan 3 adet e-2c hizmette.

 singapur cumhuriyeti hava kuvvetleri
 111. filo: e-2c  (4 adet hizmette).

 birleşik devletler donanması
 "vaw-77" gece kurtları (donanma yedek kuvvet filosu)
 "vaw-78" savaşan salyangozlar (donanma yedek kuvvet filosu, faal değil)
 "vaw-88" pamuk toplayıcılar (donanma yedek kuvvet filosu, faal değil)
 "vaw-110" ateş kuşları (donanma yedek kuvvet filosu, faal değil)
 "vaw-111" gri kuşlar (faal değil)
 "vaw-112" altın şahinler "vaw-113" kara kartallar "vaw-114" hormel hawgs (faal değil)
 "vaw-115" özgürlük zilleri "vaw-116" güneş kralları "vaw-117" duvar patlatıcılar "vaw-120" gri şahinler (donanma yedek kuvvet filosu)
 "vaw-121" mavi kuyruklar "vaw-122" çelik dişler (faal değil)
 "vaw-123" burgu kapaklar "vaw-124" ayı aslar "vaw-125" kaplan kuyruklar "vaw-126" deniz şahinleri "vaw-127" deniz yarasaları (faal değil)
 birleşik devletler sahil güvenlik
 cgaw-1 (faal değil)

 kazalar 
 2007 harry s. truman e2c kazası

 teknik özellikler (e-2c) 

 ayrıca bakınız 
 kj-2000 
 hawker siddeley nimrod 
 beriev a-50
 embraer r-99
 e-3 sentry

 kaynakça 
 notlar 

 bibliografya 

 donald, david, ed. "e-2 hawkeye". warplanes of the fleet. airtime, 2004. isbn 1-880588-81-1.
 winchester, jim, ed. military aircraft of the cold war (the aviation factfile). london: grange books plc, 2006. isbn 1-84013-929-3.
 neubeck, ken. e-2 hawkeye walk around''. squadron/signal publications, 2008. isbn 0-89747-555-0.

dış bağlantılar 

 e-2 fact file and e-2c hawkeye history page on us navy site 
 e-2 page on globalsecurity.org
 e-2d hawkeye: the navy’s new awacs on defense industry daily
 "advanced hawkeye promises quantum leap in us navy's aew capability", jane's, 30 june 2006
 "northrop grumman e-2d advanced hawkeye completes first flight", northrop grumman, 3 august 2007
 marine nationale - hawkeye on alabordache.fr   
 gallery of photographs of the french e-2c hawkeye on netmarine.net 

jet uçakları
askerî uçaklar
grumman uçakları
çift motorlu hava araçları