TCG Atılay (1939)

atılay denizaltısı, 17 temmuz 1942 tarihinde batan türk hücum denizaltısı. 80 metre boyunda ve 52 mürettebat kapasiteli idi. taşkızak tersanesi'nde inşa edilerek 1939 yılında hizmete girdi. gövdesindeki 1,5 metre çapındaki delik nedeniyle, denizaltının, i. dünya savaşı'ndan kalan bir mayına çarparak battığı görüşü hakimdir.

14 temmuz 1942 günü, donanma komutanlığı'ndan istenen gemi, yeni cihazların kontrolü maksadıyla saat 14:30'da çanakkale mortu koyu'nda, binbaşı sadi gürcan komutasında dalmış ve bir daha su yüzüne çıkamamıştır. geminin dönmeyişi üzerine deniz komutanı ile ihbar istasyonu komutanı tarafından 3 ve 5 no'lu motorlarla arama yapılmıştır.

dalıştayken batan ve can kaybına neden olan ilk türk denizaltısıdır. denizcilik tarihine atılay faciası olarak geçen bu olayda 38 denizci hayatını kaybetmiştir. ölenler arasında, meşhur ses sanatçısı hamiyet yüceses'in ilk eşi, astsubay fethi yüceses de bulunmaktadır. kumanya almak üzere nara burnu'ndan sahile çıkan amasra'lı ahmet bağdat adlı bir er, bu faciadan hayatta kalan tek kişi olmuştur.

denizaltıya "atılay" adının verilişi 

atılay'la birlikte, benzer üç denizaltının isim babalığını atatürk yapmıştı. atatürk, zamanın başbakanı celâl bayar'a 17 ocak 1938 tarihli açıklama notunda şöyle diyordu:

"yeni dört denizaltı gemimiz için bildirdiğimiz isimler şunlardır: saldıray, batıray, atılay, yıldıray. bunların manalarını izaha bile hacet olmadığı kanaatındayım. manaları; türkçe olan bu kelimelerin kendisindedir."

kazanın gerçekleşmesi ve nedenleri 

bir emniyet botu, atılay'ı yüzeyden takip ediyordu. bu takip, bir süre sonra, kötü hava şartları nedeniyle yarım kaldı. saatler geçti atılay'dan hiçbir ses çıkmadı. aynı gece, saat 20:30'a doğru, denizaltının battı şamandırası bulundu. şamandıradaki telefon işliyor, ancak gemi personelinden ses çıkmıyordu. i̇hbar istasyonu komutanı fatih karayel, telefonla irtibat kuramamıştı.

atılay'ın batma sebebi, olayın gerçekleştiği günlerde tahminlerden ibaretti. mayına çarptığı iddialarının yaygın olmasına rağmen günümüzde de tam bir açıklama getirilememiş olup, olay tartışmalıdır.

denizaltı filosu komutanlığı'nın raporu 

bu soruya cevap olarak, atılay denizaltısının batışını müteakip; denizaltı filosu komutanlığı’nın, donanma komutanlığı’na verdiği raporda şöyle denmektedir:

 atılay akıntılı bir mahalde uzun süren bir dönüş müddetince akıntı tesiriyle, herhangi bir suretle kirletme şeklinde antenli mayın atılmış bir sahaya girmiştir.
 atılay bu sahada bir antenli mayının patlaması neticesi büyük bir yara veya yaralar alarak; veya personelin ani ölüm neticesi, sevk ve idareden mahrum kalarak batmıştır.
 atılay’ın bulunduğu derinliğin 80 metre civarında oluşu, gerek personelin ve gerekse mürettebatın kurtarılmasına imkân vermemiştir.

i̇zinli olduğu için olaydan kurtulan erin ifadesi 

denizaltı batmadan önce karaya çıkmış olmakla faciadan kurtulmuş olan ahmet bağdat (2000 yılında vefat etmiştir) 9 haziran 1995 tarihli milliyet gazetesinde yaptığı açıklamayla patlama olmadığı kanaatini savunmuştur. görüşünü; "denizaltı mayına çarpmış olsaydı, denizin üzerinde yağ ve mazot olurdu." diyerek açıklamıştır. ancak, kendi ifadesiyle de ortamın son derece akıntılı olduğu doğrulandığına göre "akıntı, yağ ve mazotu hızla dağıtıp yok edebilir miydi?" sorusu akla gelmektedir.

yıllarca nerede olduğu ve neden battığı anlaşılamayan bu denizaltının gizemini, 52 yıl sonra, rahmi m. koç müzecilik ve kültür vakfı’nın desteğiyle, bu vakfın yönetim kurulu üyesi, ünlü araştırmacı selçuk kolay ve ekibi; 2,5 aylık bir çalışma sonunda çözmüş, konumunu ve derinliğini tam olarak tespit etmiştir. sahilden 5-6 kilometre açıkta ve 68 metre derinlikte bulunan denizaltı üzerinde yapılan araştırmada 1.5 m.'lik bir delik görülmüş, böylece atılay'ın, i. dünya savaşı'ndan kalma bir mayına çarparak battığı kanaati hakim olmuştur.

olayda hayatını kaybeden personel

subaylar 

 güverte binbaşı sadi gürcan
 güverte yüzbaşı sebati taşöz
 makinist yüzbaşı ahmet törün
 güverte üsteğmen rauf baykal
 makinist yüzbaşı adnan erül
 gemi direk subayı ahmet atakan
 gemi direk astsubayı fatih baykuş

astsubaylar 

 güverte başgedikli hakkı tezcanlı
 makinist başgedikli latif ziya lodos
 makinist başgedikli necmi sunal
 telsiz başgedikli masum şen
 makinist başgedikli tahsin dönmez
 elektrik başçavuş fethi yüceses
 makinist başçavuş hüseyin coşkun
 makinist üstçavuş cemal dinçer
 makinist gedikli onbaşı kemal dağaşan
 elektrik gedikli onbaşı agah perina
 telsiz gedikli onbaşı i̇smet i̇skil
 makinist gedikli onbaşı ali rıza baykuş
 makinist üstçavuş selehattin nartman
 elektrik gedikli çavuş i̇smail togay
 güverte gedikli çavuş nurettin günenç
 elektrik gedikli çavuş sabahattin yaral
 güverte gedikli çavuş hasan şentuna

erler 

 güverte er hasan güneş
 güverte er i̇brahim erbaş
 makinist onbaşı mustafa özbek
 makinist er temel küçükoğlu
 güverte onbaşı temel yenigün
 makinist er mehmet aslantürk
 güverte er enver karaer
 güverte er i̇smail yıldız
 makinist er halil ekinci
 güverte er i̇lyas ünal
 güverte onbaşı dilşat çakal
 makinist onbaşı cemal bahar
 makinist onbaşı mehmet çlhoroz
 güverte er eyüp kaçmaz
 makinist er hüseyin gençer
 güverte er halil küçük

su altı müzesi teklifi 

mimar kaya şener'in tasarladığı bir proje, i̇stanbul ve marmara, ege, akdeniz, karadeniz (i̇meak) bölgeleri deniz ticaret odası i̇zmir şubesi'nin 29. olağan meclis toplantısında üyelere "donanmamızın batık denizaltı gemilerinin çıkarılması" konulu yapılan sunumda açıklandı. bu projeye göre, 68 metre derinlikte bulunan atılay denizaltısı'nın kıyıya çekilerek, 30 metre derinlikte bir su altı müzesi haline getirilmesi hedefleniyor.

kabul görmesi halinde; bu projeye göre, deniz altına inecek derin su dalgıçları atılay denizaltısını kemerlerle bağlayarak 20 metre genişliğinde, 25 metre yüksekliğinde bir platforma yerleştirecekler. bu şekilde denizaltı, suyun 30 metre derinliğine kadar çekilerek i̇zmir sahiline taşınacak. böylelikle, kıyıda, 30 metre derinlikte bir su altı müzesi oluşturularak turizm cazibe merkezi yaratılabilecek. aynı zamanda, havasız ortamda bulunmaları nedeniyle bozulmamış olduğu varsayılan şehitlerin cenazelerinin de defnedilmeleri söz konusu olabilecek.

dünyada bugüne kadar batmış bir denizaltı müze haline getirilmemiş.

deniz kuvvetleri komutanlığı'na gönderilen bu proje için, platformu taşıyacak vinç ve derin su dalgıçları konusunda destek alınacağı umulmakta. platformun, 2 milyon ytl'ye mal olacağı hesaplanmış olup kaynak aranmakta.

toplantıya katılan emekli güney deniz saha komutanı koramiral lütfü sancar, dumlupınar ve atılay denizaltılarının sığ suya çekilip turist ve kendi vatandaşlarımızın dalış ilgi noktası haline gelmesinden memnuniyet duyacağını belirtmiştir.

ayrıca bakınız 
 türk deniz kuvvetleri savaş gemileri listesi
 tcg atılay (s-347)

kaynakça 
 dho/pusula
 milliyet gazetesi 26.7.2007 
 dezaltıcılar birliği 
 rahmi koç kültür vakfı

kaynakça 

ay sınıfı denizaltı (1938)
batıklar
türkiye'deki denizcilik kazaları ve olayları
1940'larda deniz kazaları
1942'de türkiye
atılay