Safranbolulu İzzet Mehmed Paşa

safranbolulu i̇zzet mehmed paşa (d. 1743, safranbolu - ö.18 eylül 1812 manisa) iii. selim saltanatında 19 ekim 1794 - 30 ağustos 1798 tarihleri arasında üç yıl on ay on iki gün sadrazamlık yapmış osmanlı devlet adamı.

hayatı

sadrazamlıktan önceki yaşamı 
1743 yılı ortalarında safranbolu'da doğdu. zülüflü baltacılardan silahdar ağa kapıcısı i̇bra­him ağazâde ali ağa'nın oğludur. 1760'ta i̇stanbul'a gelip san mustafa paşa kethüdası diye bilinen amcası kaptan-ı derya benli hacı mustafa paşa'nın yanı­nda yaşamaya başladı. amcazadesi i̇brahim efendi ile birlikte kitabet ve inşa eğitimi gördü. daha sonra iii. mustafa döneminde kapatılan baltacılar ocağı i. abdülhamit döneminde tekrar açılınca oraya çırak olarak girdi ve burada kaptan-ı derya mustafa paşa biraderzâdesi diye anıldı. sonra silâhdar seyyid mehmed efendi'ye intisap etti ve orada yazıcılıkta halife unvanıyla anılmaya başlan­dı. bir süre kapı hasekiliği, dârussaâde ağası yazıcılığı yaptı. bu görevi sırasında harem gelirlerinin toplanmasındaki hizmetlerine mükâfat olarak 20 mayıs 1779 kendisi­ne "mühâsebei evvel" payesi hilatiyle sa­mür kürk giydirildi. eylül 1778'de darphâne eminliğine ve şah sultan kethüdalığına getirildi. bu arada halil hamid paşa'nın kızı ile ev­lendi. 11 mayıs 1785 tarı­hinde darphâne eminliğinden alındı ve üzerinde sadece şah sultan kethüdalığı kaldı. birkaç ay sonra da şehreminliğe tayin edildi. 26 mart 1786'da tersane emini oldu.

temmuz 1786'da vezirlik rütbesi de verilerek  hanya muhafızlığına getirildi.  23 kasım'da diyarbekir valiliğine atandı. 5 ocak 1787 'de i̇ç i̇l (mersin) sancak beyliğine nakledildi. bir ay sonra bender kalesi mu­hafızlığı görevi verildi. 21 nisan 1787'de ise cidde valiliğine yollandı. ardından da boğaz hisarı muhafızlığına getirildi.

mart 1791'de mısır vali­liğine tayin edildi. bu görevi sırasında başarılı hizmetlerde bulundu ve bazı ayaklanmaları bastırdı.

nizâm-i cedîd çerçe­vesinde yapılmakta olan yenilikler için ye­ni gelir kaynaklan bulabilecek yetenekli bir sadrazam aranırken iki yıldan fazla bir süredir mısır'daki hizmetleriyle adı du­yulan safranbolulu i̇zzet mehmed paşa hatıra geldi. 16 mayıs 1793 anadolu beylerbeyliğine getirildi. mısır'dan gemiyle gelip daha görev yeri olan kütahya'ya ulaşmadan üsküdar'da iken çağrılarak melek mehmed paşa'nın ye­rine ilk kez sadrazamlığa tayin edildi.

sadrazamlık dönemi 
i̇lk sadrazamlı­ga tayini üzerine şair enderunlu fâzil, 
mühr-i emânet erdi melek'ten mehmed'e 
mısraıyla tarih düşürmüştür.

o zamana kadar gelen geleneklere göre sadrazam olan kişinin medrese öğrencisine kırk adet mülazemet vermesi gerekmekteydi. bu mülâzemetler şefaat ve rica ile veri­lmekteydi ve genellik ehil olmayanların eline geçtiği şikayetleri ortaya çıkardı. i̇zzet mehmed paşa bu yersiz mülâzemet verilmesi şikayetlerini önlemek amacıyla yüksek ülemâdan birkaç imtihancı tayin edip medrese öğrencilerine açık bir imtihan açtırdı ve bu imtihanı kazanan öğrencilere mülazemet verdirdi. ayrıca imtihanı kazananların her birine de 15 kuruş ihsanda bulundu.

safranbo­lulu i̇zzet mehmed paşa'nın sadrazamlığı nizâm-i cedîd faaliyetleri içinde geçti. onun zamanında tersane'de yapımına başlanan büyük havuz için fransa'dan ve i̇sveç'ten uzmanlar getirtildi. nizâm-i cedîd askerleriyle de yakından ilgilenmesi dolayısıyla paşa iii. selim tarafından değerli bir hançer. istiklâlini hâvi bir hatt-ı humâyün ve samur kürkle taltif edildi.

sadrazamlığı şu önemli olaylara şahit olmuştur:

önemli olaylarından ilki, 1795 çıkan ve on bir saat kadar devam eden i̇stanbul yangınıdır. bu yangında balıkpazarı, uzunçarşı ve ahi çelebi camii civarı tamamen yanıp kül olmuştur.

i̇kin­ci önemli olay ise 1797 sonlarında başlayan pazvandoğlu osman ayaklanmasıdır. nizâm-i cedîd'e muhalif olan bu isyancı rumeli ayanının cezalandırılması için babıâlı'de toplanan olağanüstü mecliste hükûmet kuvvetlerinin serdari olarak kaptan-ı­ derya küçük hüseyin paşa görevlendirildi. pazvandoğlu'nun kuvvetleriyle çeşitli cep­helerdeki çarpışmalarda devlet kuv­vetleri galip gelmişse de pazvandoğlu isyanı tamamen bastırılamadı.

üçüncü önemli olay ise çok  şiddetli uluslararası yankılar doğurmuştur. osmanlı hükûmetinin tanıdığı ihtilâl fransa'sındaki direktuvar hükûmeti'nin 1798'de yapılan değişmelerden sonra özellikle i̇talya seferi ile çok ün kazanan general napolyon bonapart'ı devlet merkezi olan paris'ten uzaklaştırmak amacıyla bir osmanlı eyaleti olan mısır üzerine bir fransız askeri seferi tertip edilip mısırı'ın fransa tarafından işgal edilmesine dair mart 1789'da bir karar verilmesiyle ortaya çıktı. 40,000 asker, 10,000 denizci ve 13 iki veya üç ambarlı büyük yelkenli kalyon, 14 fırkateyen ve 400 nakliyat gemisinden oluşan fransız ordu ve donanma filosu  mayıs 1798 toulon'dan hareket eden napolyon bonapart kuman­dasındaki fransız donanması temmuz başında i̇skenderiye limanı'na varıp fazla bir direnişle karşılaşmadan şehri teslim aldı. piramitler muharebesi'ni kaza­narak 23 temmuz günü kahire'ye gir­di. fakat, mısır'a fransız askeri getiren fransız donanma filosu ağustos başında nil muharebesi'nde amiral horatio nelson komutasındaki i̇ngiliz donanmasına yenildi. böylece mısır’daki napolyon ordularının fransa ile deniz bağlantısını kesildi.

mısır'da bu gelişmeler olurken daha önce burada valilik yapan, dolayısıyla vilâ­yet ahvalini bilmesi gereken, ayrıca birkaç aydır fransa'nın mısır'a saldıracağı söylentilerine rağmen tedbir almayan, safranbolulu  i̇zzet mehmed paşa 30 ağustos 1798'de sadrazamlıktan azledildi.

sadrazamlıklardan sonraki hayatı 
sadrazamlıktan azledilmesinden sonra safranbolulu i̇zzet mehmed pa­şa sakız adası'na sürüldü ve fazla miktardaki serveti devlet­çe müsadere edildi. buradan da arpalık mukataası bulunan manisa'ya gönderildi ve 9 eylül 1812 tarihinde orada öldü.

değerlendirme 
sicill-i osmani onu şöyle değerlendirilmektedir:
katip, tedbirli ve güçlüydü. yüce gönüllü kerim olup kimseyi incitmemiştir.

safranbolulu i̇zzet mehmed paşa, günümüzun tarihçilerince ise
tamahkâr, mürtekip, şahsî çıkarlarını devletin menfaatlerinin üstünde tutan, mîrî malını telef eden ve işlerinde gevşeklik gösteren biri 
olarak nitelendirilmiştir.

eserleri 
i̇stanbul'da balıkpazarı'nda ve safranbolu'da camileri bulunmaktadır.

bebek sahilinde iii. selim'in kızkardeşi beyhan sultan sahilsarayı'nın üst setinde padişaha mahsus inşa ettirdiği (günümüzde de bir ismi i̇zzetabad kasrı diğer ismi boyalı köşk olan) kasrı (15 mayıs 1798'de arnavutköy semtini ve akıntıburnu ötesini kül eden bir yangında yok olmuştur. köşk ise 1800-1804 arasında yeniden inşa edilmiştir.

kaynakça

dış bağlantılar 
 mehmed süreyya (haz. nuri akbayar) (1996), sicill-i osmani, i̇stanbul:tarih vakfı yurt yayınları isbn 975-333-0383 c.iv s.456/457 
 buz, ayhan, (2009) osmanlı sadrazamları, i̇stanbul: neden kitap, isbn978-975-254-278-5, .
 danişmend, i̇smail hami, (2011), i̇zahlı osmanlı tarihi kronolojisi 6 cilt, i̇stanbul:doğu kütüphanesi, isbn 9789944397681
 tektaş, nazim (2002), sadrâzamlar osmanlı'da i̇kinci adam saltanatı, i̇stanbul:çatı yayınevi (google books:  

 

osmanlı sadrazamları
1743 doğumlular
1812 yılında ölenler
osmanlı mısır valileri
safranbolu doğumlular
manisa'da ölenler
osmanlı anadolu valileri
osmanlı cidde valileri