Fuzûlî

fuzûlî (y. 1480 veya 1494 - 1556, kerbela ya da bağdat), azerbaycan türkçesi, arapça ve farsça eser veren osmanlı dönemi azerbaycan türkü divan şâiridir. asıl adı mehmed bin süleyman'dır. oğuzlar'ın bayat boyuna mensuptur. arapça ve farsça eserleri de bulunmakla birlikte azerbaycanca'nın en önemli lirik şairi olarak kabul görmüştür. mehmed fuzûlî alevî müslümanların yedi ulu ozanlarından birisidir.

hayatı 
ailesi göçebe hayatı bırakıp günümüzdeki irak  bölgesine yerleşmiş olan oğuzların bayat boyundandır. fuzûlî'nin her ne kadar kesin olmasa da 1483 yılında akkoyunlular zamanında şimdiki irak'ta kerbela veya necef'te veya kerkük iline bağlı kale semtinde doğduğu tahmin edilir.

fuzûlî iyi bir eğitim almak için ilk önce hillah şehrinde müftü olan babasından ve daha sonra rahmetullah adındaki bir öğretmenden eğitim görmüştür. daha sonraki öğrenimi hakkında kesin bir bilgi olmamakla birlikte; eserlerinden i̇slamî bilimler ve dil alanında çok iyi bir eğitim aldığı anlaşılmaktadır. ayrıca su kasidesi'nin 2. beytinde;"âb-gûndur günbed-i devvâr rengi bilmezem","ya muhît olmuş gözümden günbed-i devvâre su"diyerek astronomi bilgisinin de iyi olduğunu ortaya koymuştur. türkçe divanı'nın önsözünde şöyle demiştir:

azerbaycan türkçesi, arapça ve farsça divan şiirlerini yazmıştır. eserlerinde kullandığı dil dönemindeki divan şairlerine göre daha sade, anlaşılır bir azerbaycan türkçesi'dir. halk deyişlerinden bolca yararlanmıştır. fazlî çelebi fuzûlî-zâde isimli oğlu vardı.

bedensel zevklerden ziyade tasavvufî bir aşk, ehl-i beyt'e duyulan özlem, ayrılık acısı şiirlerinin konusunu teşkil etmiştir. duygu ve düşüncelerini çok içten ve lirik bir şekilde ifade etmeyi kolayca başarmıştır. bu açıdan bakıldığında türk şiirinde karşılaştırılabileceği tek şair yunus emre'dir. "leylâ ile mecnun" mesnevîsi aynı konuda yazılmış (arapça ve farsça dâhil) en iyi mesnevîlerden biridir.

i̇ran şiirinden hâfız, türk şiirinden ise nesimî ve nevai çizgisini en başarılı şekilde kemâle erdirmiştir. kendisinden sonra gelen bütün divan şairlerini etkilemiştir. onun, kerbela'da 1556 yılında içinde yaygın olan salgın bir hastalık sonucunda, veba veya koleradan öldüğü tahmin edilir. nefsini yüceltmemek, kibir ve gurur yapmamak için şiirlerinde "boş, gereksiz, yersiz" anlamına gelen "fuzuli mahlasını kullanmıştır.

 şiirlerinin konusu 

irak'ta hilla bölgesinde  yaşamıştır. hayatı yoksulluk, bahtsızlık ve ilgisizlik içinde geçmiştir. bu durum onu derinden etkilemiş ve bu yalnızlık duygusu sanatının ilham kaynağı olmuştur. yaşadığı atmosferi şiirine yansıtmıştır. kendisi çölde yaşamış; çöl kimsesizlik, hasret ve hüzün demektir. fuzuli bu unsurları şiirinde yoğurmuştur.

fuzuli şiirlerinde tek varlık görüşünü en fazla işleyen şairdir. onda "visal" (allah'a kavuşma) isteği kuvvetlidir. ama vuslat yoktur. tasavvuf onda yaşı ve sanatı ilerledikçe koyulaşmıştır. divan edebiyatında ilah-i aşkı en fazla işleyen şairdir. bu durum ondaki ideal aşkı gösterir. fuzuli derdi, ıstırabı seven bir kişidir. nitekim şu beyiti bunu açıkça gösterir.

"aşk derdiyle hoşem el çek ilacımdan tabib
kılma derman kim helakım zehri dermanındadır."

fuzuli derin ve samimi bir aşk şairidir. ölüm, toplum, yoksulluk, felsefe, tabiat temalarını hep bu aşk etrafında yazmıştır. 
çağdaşlarına göre sade bir dili vardır. arapça, farsça ve azerbaycancayı çok iyi bilen şairin gücü; bu üç dilden aldığı kelimeleri kullanıp, bunlarla düşünmesiyle ortaya çıkmıştır. bu yönüyle divan edebiyatı'nın en büyük şairlerinden sayılmaktadır.

ayrıca yedi ulu ozan'dan biri kabul edilir.

 seçkin eserleri 
azerbaycan türkçesi,fuzulî şiirlerini azerice'yle yazmış, çoğunlukla gazel, kaside türleri içerisinde aşk temasını işlemiştir. arapça ve farsça olmak üzere üç dilde de eser veren fuzuli'nin eserlerini şu şekilde sıralanabilir

 azerbaycan dilindeki  manzum eserleri 
 divan,
 beng ü bade (بنگ و باده; beng ü bâde);
444 beyitlik türkçe mesnevi, 1956
 leylâ ile mecnun (داستانِ ليلى و مجنون; dâstân-ı leylî vü mecnûn);
3 bin 96 beyitlik mesnevi. bir örnek;
"arayiş-i sohbet eyle saki
ver bade mürüvvet eyle saki 
bir cam ile kıl dimağımuz ter 
lutf eyle bir iltifat göster"
 risale-i muammeyat (رسالهٔ معميات; risâle-i muammeyât);
 kırk hadis,
 su kasidesi
 ali divanı
 şikâyetnâme (شکايت نامه; şikâyetnâme) kafiyeli nesir türündedir;
i. süleyman'nin bağdat'ı fethinden sonra (1534) padişaha kasideler (arapça: قصيدة, çoğul qasā'id, قــصــائـد; farsça: قصیده) sunmuştur. padişah tarafından beğenilen kasideler karşılığında 9 akçelik maaşla ödüllendirilmiştir. maaşını alamayınca şikâyetnâme'yi yazmıştır. şikâyetnâme fuzuli'nin en önemli eserlerinden biridir.

şikâyetnâmesinde fuzuli şöyle der:
 

 gazel türünde vermiş olduğu latif eserler beni candan usandırdı, cefadan yâr usanmaz mı?felekler yandı ahımdan, murâdım şemi yanmaz mı?kamu bimarına cânân devayı dert eder ihsan,niçin kılmaz bana derman beni bîmar sanmaz mı? 

 azerbaycanca mensur eserleri 
 hadikatü's-süeda (حديقة السعداء; hadîkat üs-süedâ);
kerbela olayını anlatan düzyazı, 1837
 mektuplar

 farsça manzum eserleri 
 divan
 enis'ül-kalb (انیس القلب; anîs ol-qalb);
 heft cam (sâkinâme) (هﻔﺖ جام; haft jâm);
tasavvuf içerikli, 327 beyitlik farsça mesnevi
 resale-e muammeyat (رسال ﻤﻌﻤيات; resâle-e muammeyât);
 sehhat o maraz (صحت و مﺮض; sehhat o ma'ruz)

 farsça mensur eserleri 
 rind ü zahid (رند و زاهد; rend va zâhed'');
   risale-i muamma

basımları 
 hadikatü's-süeda (1837, kerbela olayını anlatan düzyazı)
 türkçe divan (1838, 1958)
 sıhhat u maraz (1940, tıp bilgileri)
 enis'ül-kalb (1944)
 fuzuli'nin mektupları (1948)
 terceme-i hadis-i erbain (1951)
 rind ü zahid (1956)
 arapça divan (1958)
 matlau'l i̇tikad (1962)
 sâki-nâme (tasavvuf içerikli mesnevisidir) 
 su kasidesi

ayrıca bakınız 
 rind
 hurufilik
 azeri yazarlar listesi
 fuzuli'nin azerice divanı

dipnotlar 
birinci
 fuzulî. fuzulî divanı: gazel, musammat, mukatta' ve ruba'î kısmı. ed. ali nihad tarlan. i̇stanbul: üçler basımevi, 1950.
 fuzulî. leylâ ile mecnun. ed. muhammet nur doğan. isbn 975-08-0198-9.

i̇kinci
 andrews, walter g. "fuzûlî" in ottoman lyric poetry: an anthology. pp. 235–237. isbn 0-292-70472-0.
 "fozule, mohammad b. solayman" . encyclopedia iranica. retrieved 25 august 2006.
 "fuzuli, mehmed bin süleyman." encyclopædia britannica. 2006. encyclopædia britannica premium service. 23 aug. 2006  <http://www.britannica.com/eb/article-9035730>.
 kudret, cevdet. fuzuli. isbn 975-10-2016-6.
 şentürk, ahmet atillâ. "fuzûlî" in osmanlı şiiri antolojisi. pp. 280–324. isbn 975-08-0163-6.

kaynakça

dış bağlantılar 

 hayatı ve gazellerinden seçmeler
 fuzûlî: yaşamı, edebî kişiliği, eserleri ve şiir örnekleri 

 
1480'lerde doğanlar
1556 yılında ölenler
15. yüzyılda azeriler
15. yüzyılda osmanlılar
15. yüzyıl yazarları
16. yüzyılda azeriler
16. yüzyılda osmanlılar
16. yüzyıl yazarları
osmanlı türkleri
osmanlı şairleri
azeri şairler
azeri şiiler
azeri asıllı kişiler
azerice eser veren şairler
divan edebiyatı şairleri
farsça eser veren şairler
arapça eser veren şairler
mutasavvıflar
orta çağ'da azeriler