Tengri

tengri, eski türkçede tanrı, gökyüzü; eski türklerin ve moğolların inancı tengricilik'te gök tanrı (kök tengri) ya da gök'ün yüce tinidir. aynı zamanda orhun yazıtları'nda ilk çözümlenen sözcük olup yazılışı "𐱅𐰭𐰼𐰃" şeklindedir. yer tengri; gök tengri'nin torunu, kayra han'ın oğlu, ülgen'in kardeşi ve erlik'in amcası. gök tengri; ise kayra han'ın babası, yer tengri'nin dedesi, ülgen'in dedesi ve erlik'in büyük dedesi.

gök kültü 
 tengri (eski türkçe): gök(-tanrısı). eski türkçe kaynaklarda tanrı anlamına geliyor. aynı sözcük, bugünkü anlamı ile tanrı diye kullanılıyor.
 kök tengri (eski türkçe): mavi gök anlamına gelmektedir.

tengri, kişiselleştirilmeyen gök tanrısı, ya da gök'ün tanrısal yüce tini. tengricilik inancında animizm'deki gibi doğadaki tüm nesneler birer tine sahiptir. tengri bunların en yücesi, en büyükleridir. i̇klim doğrudan tengri'nin isteğine göre değişir. tengri, acunda (dünyada) dengenin yaratıcısı ve koruyucusudur ve iklimlerin doğal süreçleri, iklimlerin devinimleri onun tarafından sağlanır. diğer tanrısal varlıklar tengrici toplumların mitolojilerinde ve kamlarının dualarında insanlara benzer kişiselleştirilmiş bir biçimde tanıtılır; ama tengri kişiselleştirilmez; sadece zamansız ve sonsuz mavi gök olarak anılır ("kök" = mavi, "tengri"= gökyüzü; daha sonraları mavi renginden dolayı gökyüzüne de kök/gök denilmiştir.).

tarihte moğolistan'ın birleştiricisi cengiz han, gücünü tengri'den bir vekilliğe dayandırıyordu ve bütün fermanlarını "sonsuz gök'ün dileğiyle..." sözleriyle başlatırdı. gök ata'ya zamansız ve sonsuz gök olarak tapılırdı. her ne kadar iki oğlu olduğu söylense de (ülgen ve erlik), bir kişi olarak görülmezdi.

ama kutsal görülen gök'ün adı "tengri"yi doğadaki başka nesnelerle bağlantılı bir biçimde karşılaşmak da mümkündür; mesela tengri dağ, tengri göl. çünkü tengri ayrıca bir tin kategorisinin de adıydı; gök'e bağlı doğa tinleri. rafael bezertinov, "tengrianizm:türklerin ve moğolların dini" adlı kitabında türklerde 17 ve moğollarda 99 gök tini, 77 yer su tinlerine denk olduğunu öne sürüyor. ama asıl göktanrı'yı, tengri'yi, bunlarla karıştırmamak gerekir. çünkü tengricilik'te tek bir yaratıcı vardır ve onun yardımcısı, eşi ya da kocası yoktur. tengri tektir.

eski türkler'de tanrı inancı 

orta asya'nın uçsuz bucaksız bozkırlarında yaşayan eski türklerin  inancı, gök tanrı = kök tengri inancıdır. eski türkçede tanrı sözcüğü tengri biçiminde söylenirdi (ayrıca tengri sözcüğü, gök anlamına da gelirdi). eskiden kök olarak söylenen gök sözcüğünün ise eski türkçede üç anlamı vardı: biri bugünkü kullandığımız anlamı ile gök, gökyüzü; biri, yine bugünkü kullandığımız anlamı ile mavi renk; biri de, bugün kullanmadığımız anlamı ile ulu, yüce, kutsal. i̇şte kök tengri/gök tanrı deyiminde geçen kök/gök sözünün taşıdığı anlam ulu, yüce, kutsal'dır. buna bağlı olarak da, kök tengri/gök tanrı deyimi ulu tanrı, yüce tanrı anlamlarına gelir.

gök tanrı'nın özellikleri 
gök tanrı'nın özelliklerinden söz etmek gerekirse şunlar söylenebilir: öncelikle tektir, eşi ve benzeri yoktur. yaratıcıdır; bilinen ve bilinmeyen her şeyi o yaratmıştır. savaşlarda tanrı'nın iradesi ile zafere ulaşılır. buyurur, iradesine uymayanları cezalandırır. i̇nsanlara kut ve ülüg (kısmet) bağışlar ama bunları layık olmayanlardan geri alır. canlılara yaşam verir. ölüm onun iradesine bağlıdır. varlıklara yaşam verdiği gibi, dilediğinde de onu geri alır.

geç devirlerde türkler arasında yayılan şamanlık türklerin gök tanrı inancına dokunamamıştır. şamanizm hakkında araştırmaları bulunan mircea eliade, ulu tanrı söz konusu olduğunda şamanlığın adeta sırıttığını söyler. yakut türkleri'nde gök tanrı kavramının karşılığı olan tangara kayra han ile şaman pek meşgul olmaz. göktürklerden kalan orhun anıtları'na göre tanrı, evrenin ilk nedenidir, yani yaratıcısıdır. göktürklerin bir kağanlık kurması o'nun isteği ile olmuş, türk milletine kağanını o vermiştir. yani, yazıtlara göre tanrı, türk milletinin yaşamı ile yakından ilgilenmektedir.

türklerde gök tanrı'nın çok eski çağlardan beri tek bir ulu varlığı temsil ettiğine dair birçok kanıt vardır. tanrı, eski türklerde manevi tek büyük kudret idi. bizanslı tarihçi simokattes, göktürklerin yir-sub'lara (yer-su'lar; ırmak, dağ, orman vb doğa varlıkları) saygı gösterdiklerini ama yalnızca yerin göğün yaratıcısı bildikleri tek bir tanrı'ya taptıklarını bildirmektedir. 790 yıllarında tiflis'li st. abo, hazar türklerinin tek bir yaratıcı tanrı tanıdıklarını söylemiştir. yine hazar i̇mparatorluğu'nun kağanı, hristiyanların teslis'e (tanrı'yı üçleme) inanmalarına karşın kendilerinin tek bir tanrı'ya inandıklarını kaydetmiştir.

tanrı sözcüğü, bütün türk şive ve lehçelerinde ortak olarak vardır. türkçenin temel sözcüklerindendir. m.ö.'ki çin yıllığı shi-ki'de, büyük hun i̇mparatorluğu kağanı oğuz han (mete) nedeni ile türkçe tengri/tanrı sözcüğü çince'ye t'ien olarak geçmiştir (çinliler, orta asya'daki tanrı dağları'na bu yüzden t'ien-şan derler). en aşağı 2500 yıllık bir geçmişi olan öz türkçe tanrı kelimesi, moğolca ile birlikte kimi asya dillerine de yerleşmiştir. ayrıca eski sümer dilinde tanrı kavramının karşılığı olarak kullanılan dingir/tingir sözcüğünün de tengri sözcüğü ile bağlantısı olmalıdır.

eski türklerde gök tanrı'ya kurban olarak hayvan kesilirdi. kurban olarak koç ve aygır geçerliydi. türklerde insan kurban etme gibi vahşi uygulamalar bulunmadığı gibi, egemen oldukları yerlerde de bu gelenekleri kaldırmaya çalışmışlardır. en makbul kurban olan at kemiklerine eski türk mezarlarında sıkça rastlanır.

eski türklerde dini törenler 
 i̇lkbaharda kağan ve ülke ileri gelenlerinin de katılımı ile ata mağarasında yapılırdı. bu mağara, bozkurt/ergenekon destanı'ndaki bozkurt'un son yaralı türk'ü kaçırıp saklamış olduğu mağaradır. bu mağara kesin olmayan tahminlere göre turfan (kao-çang) dağları'nın (altaylarda) kuzeyindedir. burada ataların ruhuna kurbanlar kesilirdi.
 haziran ayında tamır ya da ongin ırmaklarının kıyısında gök tanrı adına yapılırdı. bu törende tek yaratıcı olarak düşünülen gök tanrı'ya aygır kurban edilirdi.
 güzün tailin'de, kutsal sayılan yir-sub'lar (yer-sular; doğa varlıkları, bir tür ermiş, evliya inancı) için yapılırdı.

en eski kanıtlar 
tengri: gök(-tanrısı). bu cümlenin en eski kanıtları eski çin edebiyatında hsiung-nu (m.ö. 1766-400) halkını anlatan yazılarda bulunmuştur. çinlilerin tcheng-li şeklinde verdikleri bu cümle hiç şüphesiz, iki heceli tengri cümlesinin çinceleştirilmesidir. daha geç yazılmış kaynaklarda çinliler, tengri olarak teng-ning-li (ya da teng-yi-li) şeklinde üç heceli bir cümle veriyorlar. ortaya inin eklenmesi çin çevirilerinde olağandır ve üç heceli cümle, türk dillerinde kanıtlanmıştır; ama en eski kaynaklarda bulunmaz. bu konu hakkında farklı fikirler var: şimdiye kadar karşılaştırılmak amacıyla ortaya konulmuş sümerce dingir (sümerlerin en yüksek tanrısı) ve çince t'ien (gök)'den daha çok memnun bırakan (eski-)türkçe teng- (dön[-mek]) olmuştur.

türklerin ulusal tanrısı 
tengri ulusal bir tanrının bütün özelliklerine sahiptir. türkler dünyanın merkezinde oturur, yani kendilerini koruyan gök'ün altında. eski türk yazıtlarının içerikleri çok net bir şekilde tengri'nin türklerin tanrısı (türük tengrisi) olduğunu diğer halkların tanrısı olmadığını belirtiyorlar. tengri bazen kağan unvanını taşıyor, ve özellikle kendi halkını koruyor. başka tanrısal varlıklarla birlikte, türk halkının dağılmamasını, tekrar bir olmasını emrediyor." 

kâşgarlı mahmud'un ünlü eseri divân-ı lügati't-türk'te tenğri üç anlamlıdır, bunlar:

 tanrı
 gök, sema (müslüman olmayanlarca)
 büyük bir dağ, büyük bir ağaç gibi göze ulu görünen her şey (müslüman olmayanlarca).

bazı türk dillerinde tengri 
yakut dilinde tangara; kuman dilinde tengre; karaim dilinde tangrı; çuvaşçada tura; hakasçada tigir; tuvacada deer; kırgızca ve kazakçada tengri; tatar dilinde tengre; karaçay-malkar dilinde teyri; azerbaycan türkçesinde tarı/tanrı; türkiye türkçesinde tanrı olarak kullanılması bile bu kelimelerin ifade ettiği kavramın türk halkları arasındaki ortak kullanımının işaretidir.

notlar

kaynakça 
 käthe uray-kőhalmi, jean-paul roux, pertev n. boratav, edith vertes: götter und mythen in zentralasien und nordeurasien. isbn 3-12-909870-4 daraus: jean-paul roux: die alttürkische mythologie (seite 173 - 278); pertev n. boratav: die türkische mythologie der oghusen und türken anatoliens, aserbaidschans und turkmenistans (seite 279-481)
 rafael bezertinov, "tengrianizm: türklerin ve moğolların dini" (tengrianism: religion of türks and mongols).

ayrıca bakınız 
 şamanizm
 ötüken
 umay
 ülgen
 erlik
 kam
 kayra han
 türk mitolojisi

dış bağlantılar 
 eski türklerde kök tengri i̇nancı, prof.dr. sadettin gömeç
 yeni tengricilik
 tengricilik/ dr. yaşar kalafat
 batı ve doğu türk halk inançlarında dua, dr. yaşar kalafat
 tengri on mars

ön türk
tengricilik
asya ilahları
türk mitolojisi
moğolistan'da şamanizm
altay ilahları‎
türk şamanizmi
yaratıcı tanrılar
hava ve gök tanrıları
türk ilahları