Deniz Baykal

deniz baykal (20 temmuz 1938, antalya - 11 şubat 2023, ankara) türk avukat, siyaset bilimci, akademisyen ve siyasetçi. cumhuriyet halk partisinin 4. genel başkanı. 1995-1996 yılları arasında başbakan yardımcılığı görevini yürüttü. birçok hükûmette yer alan baykal, kısa aralıklar dışında 1992-2010 yılları arasında cumhuriyet halk partisinin genel başkanlığını yaptı. 2002-2010 yılları arasında chp'yi ana muhalefet partisi olarak yönetti.

i̇lk defa 1973 türkiye genel seçimlerinde meclis'e giren baykal, 37. türkiye hükûmetinde maliye bakanı ve bülent ecevit'in kurduğu 42. türkiye hükûmetinde enerji ve tabii kaynaklar bakanı olarak yer aldı. 12 eylül döneminde kısa süre gözetim altında tutuldu. cumhuriyet halk partisi kapatılınca 1987 yılında sosyaldemokrat halkçı partiden (shp) milletvekili olarak seçilmiş ve genel sekreterlik görevinde bulundu.

9 eylül 1992 tarihinde tekrar kurulan chp'nin genel başkanı seçildi. shp'nin chp ile birleşmesinden bir süre sonra chp genel başkanlığına seçilen baykal, chp'nin tansu çiller'in genel başkanı olduğu doğru yol partisi ile yaptığı koalisyon hükûmetini bozdu. 1995 türkiye genel seçimlerinden önce kurulan dyp-chp koalisyon hükûmetinde, 1995-1996 yılları arasında başbakan yardımcısı ve dışişleri bakanı olarak görev yaptı. 1999 türkiye genel seçimlerinde partisi chp %10'luk seçim barajını geçemeyince istifa etti. 30 eylül 2000 tarihinde tekrar chp genel başkanı seçildi ve 2002 türkiye genel seçimlerinde partisi ana muhalefet oldu. 2010 yılında kendisi ve başka bir chp milletvekilinin içinde bulunduğu ve kendisinin seks kaseti olduğu iddia edilen gizli kamera görüntülerinin yayımlanmasından sonra genel başkanlık görevinden istifa etti.

baykal, meclis'in en yaşlı üyesi sıfatıyla 2015 türkiye genel seçimlerinden sonra bir süre türkiye büyük millet meclisi başkanı olarak görev yaptı. haziran-temmuz 2015 tbmm başkanlığı seçiminde chp'nin meclis başkanı adayı oldu, fakat adalet ve kalkınma partisi adayı i̇smet yılmaz meclis başkanı seçildi. ahmet davutoğlu tarafından baykal'a seçim hükûmeti bakanlığı teklif edildi fakat baykal bu teklifi bir mektupla reddetti. kasım 2015 türkiye genel seçimlerinden sonra meclis'teki en yaşlı milletvekili olduğu için 17 kasım 2015'te bir süre tbmm başkanı olarak görev yaptı. tbmm başkanlığı görevine baykal yerine 22 kasım 2015 tarihinde meclis başkanı olarak seçilen ak parti milletvekili i̇smail kahraman geçti.

2002 genel seçimleri'nde cumhuriyet halk partisinden antalya'dan milletvekili oldu ve milletvekilliğini ölümüne kadar sürdürdü.

i̇lk yılları ve eğitimi 
deniz baykal 20 temmuz 1938 tarihinde antalya'da doğdu. babası çerkes kökenli hüseyin hilmi bey, annesi ise mısır göçmeni feride hanım'dır. 1952 yılında antalya atatürk ortaokulundan, 1955 yılında antalya lisesi'nden mezun oldu. 1959 yılında ankara üniversitesi hukuk fakültesi'ni bitirdi. ankara üniversitesi siyasal bilgiler fakültesi'ne 1960 yılında asistan olarak girdi. 1963'te doktora çalışmalarını tamamladıktan sonra iki yıl rockefeller foundation bursu ile abd'de kaldı ve columbia üniversitesi ile berkeley üniversitesi'nde çalışmalarını sürdürdü. ankara üniversitesi siyasal bilgiler fakültesi'nde siyaset bilimi doçenti olarak çalıştı. siyaset bilimi  ile ilgili birçok kitap ve makale yazdı.

siyasi kariyeri

i̇lk yılları 
siyasetle 1960'lı yıllara doğru demokrat parti iktidarına karşı gelişen öğrenci hareketlerine katılmakla tanışan baykal, chp'nin 1965 genel seçimlerindeki yenilgisini analiz ettiği ve daha sonra doçentlik tezine dayanak olacak olan raporla chp yönetiminin dikkatini çekti. doçent olduğu yıl olan 1968'de chp'ye girerek siyasal yaşama atıldı. 14 ekim 1973'te yapılan genel seçimlerde 185 milletvekili kazanarak birinci olan cumhuriyet halk partisi'nden antalya milletvekili seçildi.

seçimlerden sonra 1974'te bülent ecevit başbakanlığında kurulan ve kurulması için kendisinin de çok uğraştığı chp-msp koalisyon hükûmetinden maliye bakanı oldu. kıbrıs harekatı'nın seçim zaferine dönüşmesi için ecevit'i zorlayanlardan biri oldu ve hükûmetin istifasından sonra erken seçime gidilememesi nedeniyle parti içinde zor durumda kaldı. orhan eyüboğlu'nun yeniden genel sekreterliğe seçildiği 22. olağan kurultayda (14 aralık 1974) mustafa üstündağ ile birlikte genel sekreter yardımcısı oldu. baykal, yönetim anlayışı ve çalışma yöntemleri konusundaki görüş ayrılıkları nedeniyle 8 mart 1976'da bu görevinden istifa etti. merkez yönetim kurulu'nun 4 üyesi de baykal ile hareket etti. chp tarihinde bu olay 5'ler hareketi olarak yer aldı. 1976 yılındaki parti kurultayında ecevit'e açıkça karşı çıktı, ancak listesi seçimi kaybetti.

5 haziran 1977'de yeniden antalya milletvekili seçilerek tbmm'ye girdi. 1978'de kurulan 3. ecevit hükûmetinde ise enerji ve tabii kaynaklar bakanlığı yaptı. bakanlığı sırasında ataş rafinerisi'nin kamulaştırılması için başbakandan habersiz bir manevraya girişti. deniz baykal bu dönemde chp parti meclisi ve merkez yürütme kurulu, genel sekreter yardımcılığı görevlerinde bulundu. 1979 ekim ara seçimlerinden sonra toplanan olağanüstü chp kurultayında parti yönetimini ağır bir şekilde eleştirdi ve ecevit'e rakip olarak genel başkan adaylığını açıklayan erol çevikçe'yi destekledi; fakat ecevit seçimi büyük bir oy farkıyla kazanınca baykal'ın parti içindeki itibarı azaldı. 1980 yılında mhp ile koalisyon arayışına girecek kadar ecevit'ten uzaklaştı. 12 eylül 1980 askeri darbesi’nden sonra bir süre ankara'da ordu dil okulu'nda gözetim altında tutuldu.

1982 anayasası'nın 5 yıl süreyle siyasi yasağı getirdiği politikacılar arasında yer aldı. 1983 yılında siyasal partilerin kurulmasına izin verilmesinden sonra "yasaklı olmalarına rağmen faaliyetlerini sürdürdüğü" gerekçesiyle bir grup önde gelen chp'li ve ap'li politikacıyla birlikte çanakkale zincirbozan askeri tesisleri'nde ikinci kez gözetim altına alındı.

siyasi yasaklı olmasına karşın 1984 yılında sosyal demokrasi partisi'ne (sodep) girdi; bu partinin sosyaldemokrat halkçı parti'yle (shp) birleşmesiyle shp'li oldu. eylül 1987'deki referandumla siyasi yasakların kaldırılmasından sonra kasım 1987'deki genel seçimlerde shp'den antalya milletvekili seçildi. shp'de önce grup başkanvekilliği ardında da genel sekreterlik görevlerinde bulunan baykal, haziran 1988'de göreve başladığı genel sekreterlik görevi sırasında demokratikleşme çabalarına ilişkin bir rapor hazırlattı (temmuz 1990). görüş ayrılıkları yüzünden 10 eylül 1990'da genel sekreterlik görevinden istifa ettikten sonra shp parti içi muhalefetinin önderi oldu. shp'de bu dönemden başlayarak olağan ve olağanüstü kurultaylarda genel başkan erdal i̇nönü'nün üç defa (eylül 1990, temmuz 1991 ve ocak 1992) karşısına çıktı ancak hepsinde yenildi.

deniz baykal, antalya milletvekili olarak türkiye avrupa birliği karma parlamentolararası komitesi eşbaşkanlığını yürüttü. avrupa konseyi parlamenterler meclisi üyeliğine seçildi. tbmm dışişleri komisyon üyeliğinde bulundu. temmuz 1992'de kapatılan siyasi partilerin açılmasına izin veren yasanın sağladığı imkânla chp'ye geçti ve 9 eylül 1992 tarihinde toplanan chp kurultayında genel başkanlığa seçildi. genel başkan olduğunda 54 yaşındaydı.

koalisyon dönemi 
sosyal demokrat partiler 1994 yerel seçimlerine üç parça halinde (shp, dsp, chp) katıldı. üç partinin de seçimlerde düşük oy alması parti tabanlarında birleşme baskısını artırdı. dsp baştan olumsuz yanıt verirken, shp bu talebe olumlu yaklaştı. sürdürülen görüşmeler sonucu iki partinin genel başkanları murat karayalçın ve baykal arasında birleşme protokolü imzalandı; bütünleşme kurultayının 28 ocak 1995'te yapılması kararlaştırıldı. ancak, baykal ile karayalçın'ın genel başkanlık ve birleşmenin hangi partinin tüzel kişiliği altında olacağı konusunda anlaşmazlık yaşaması üzerine kurultay gerçekleşmedi.
daha sonraki süreçte karayalçın ile baykal, hikmet çetin'in genel başkanlığı üzerinde uzlaşmaya vardı.

18 şubat 1995'te iki partinin kurultayı yapıldı ve shp kendisini feshederek chp'ye katıldı. hikmet çetin oybirliğiyle chp genel başkanı seçildi. birleşmeden sonra, 9-10 eylül 1995 tarihlerinde ankara'da yapılan 27. chp olağan kurultayı'nda murat karayalçın'ı yenerek genel başkanlığa seçildi; parti meclisi de baykal'ın listesinden oluştu.

kurultay'dan sonra dyp-shp koalisyonunun yeni başbakan yardımcısı olan baykal, ortağı tansu çiller’den i̇stanbul emniyet müdürü necdet menzir’in istifasını istedi; ancak çiller bunu kabul etmedi. bozulan ortaklık nedeniyle çiller, hükûmetin istifasını cumhurbaşkanı demirel’e sundu. çiller, azınlık hükûmeti kurdu; ancak güvenoyu alamadı. bunun üzerine çiller ve baykal yine bir araya geldi. baykal, genel seçim şartıyla koalisyon kurabileceğini söyledi ve 24 aralık tarihinde seçim yapılması kararı çıktı. 30 ekim 1995 tarihinde kurulan dyp-chp koalisyon hükûmetinde başbakan yardımcılığı ve dışişleri bakanlığı görevlerini üslendi.

24 aralık 1995 milletvekili genel seçimlerinde yeniden antalya milletvekili oldu. seçimleri takiben 53. hükümetin (anayol hükûmeti) kurulmasıyla dışişleri bakanlığı ve başbakan yardımcılığı görevlerinden ayrıldı.

1997'de kurulan anasol-d hükümetini dışarıdan destekledi. 23 mayıs 1998 tarihinde yapılan cumhuriyet halk partisi 27. olağan kurultayında genel başkanlığa 3. kez seçildi. baykal ile başbakan mesut yılmaz arasında 3 haziran 1998'de erken seçim konusunda bir protokol imzalandı; seçimlerin 18 nisan 1999 tarihinde yapılması kararlaştırıldı. ancak 1998'in yaz aylarında patlak veren türkbank skandalı'ndan sonra hükûmetten desteğini çekti. anasol-d hükûmeti, yolsuzluk ve türkbank ihalesi konusunda verilen gensorunun tbmm'de kabul edilmesi üzerine 25 kasım 1998 tarihinde düştü.

18 nisan 1999 seçimlerinde, yüzde 8,71 oy alan deniz baykal liderliğindeki cumhuriyet halk partisi tarihindeki en kötü seçim sonucunu alarak yüzde 10'luk seçim barajını aşamadı ve ilk kez tbmm dışında kaldı. seçim yenilgisinin ardından istifa etmeyeceğini açıklayarak kendisine yöneltilen tepkileri artıran baykal, sonunda tepkilere karşı duramayarak 22 nisan 1999 tarihinde genel başkanlıktan istifa etti. 30 eylül 2000 tarihinde ankara'da toplanan cumhuriyet halk partisi 11. olağanüstü kurultayında yeniden seçilerek dördüncü kez chp genel başkanı oldu.

ana muhalefet partisi lideri 
3 kasım 2002 türkiye genel seçimleri’nde chp yüzde 19,4 oyla 177 milletvekili kazanarak tbmm'ye giren tek muhalefet partisi oldu. deniz baykal da antalya milletvekili seçildi. baykal, 22. dönem tbmm'de ana muhalefet partisi genel başkanı olarak görev yaptı.

2002 yılında anayasa mahkemesi, recep tayyip erdoğan’ın tck’nın 312. maddesinden mahkum olduğu gerekçesiyle “milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olmadığını” belirterek parti kurucusu olamayacağını hükme bağlamıştı. yüksek seçim kurulu da (ysk) anayasa’nın milletvekili seçilme yeterliliğini düzenleyen 76. maddesinde yer alan “ideolojik ve anarşik eylemlere katılma” hükmünü gerekçe göstererek erdoğan’ın 2002 genel seçimlerindeki adaylığını kabul etmedi. seçimden sonra, 5 kasım 2002’de erdoğan’ı ziyaret eden baykal, “kanaatim, bir insanın siyasi suç niteliğinde mahkum olmasının ömür boyu siyasetten mahrum edilmesine gerekçe olmamalıdır” dedi. baykal'ın ziyaretiyle chp'nin anayasa değişikliğine destek vermesi ve ysk’nın ak parti’nin başvurusu üzerine 4 aralık’ta, siirt'in doğanköy köyünde seçimde usulsüzlük olduğuna karar verilerek siirt seçimlerinin tekrarlanmasına karar vermesi, erdoğan’ı tbmm'ye ve başbakanlığa taşıyan süreci başlattı.

2003 ekim ayında 30. kurultayda tekrar genel başkanlığa seçildi. 29-30 ocak 2005'te yapılan 13. chp olağanüstü kurultayı'nda, rakibi mustafa sarıgül'ü yenerek genel başkanlık görevine devam etti. 19-20 kasım 2005'te toplanan 31. olağan kurultayda 1158 oyun tamamını alarak tekrar genel başkanlığa seçildi. 2007 genel seçimlerinde chp'nin de içinde bulunduğu sol ittifak yüzde 20,9 oy aldı. deniz baykal 26 nisan 2008'de yapılan 32. chp olağan kurultayı'nda 1231 delegeden 1021'inin oyunu alarak tekrar genel başkan seçildi.

6 mayıs 2010 gecesi metacafe adlı video paylaşım sitesinde kendisi ve chp 23. dönem milletvekili nesrin baytok'un içinde bulunduğu öne sürülen ve bir gizli seks kaseti olduğu iddia edilen görüntüler yayımlandı. görüntülerin yayımlanmasının ardından video medya tarafından haberleştirildi ve türkiye gündeminde yer buldu. baykal'ın avukatı görüntülerin montaj olduğunu öne sürdü ve baykal olayı bir "komplo" olarak nitelendirdi. 10 mayıs 2010 tarihinde baykal yayımlanmış görüntülere "meydan okumak için" genel başkanlık görevinden istifa ettiğini açıkladı.

ana muhalefet partisi liderliği sonrası 

baykal, 2011 ve haziran 2015 genel seçimlerinde chp'den antalya milletvekili seçildi. 2015 genel seçimlerinden sonra meclisin en yaşlı üyesi sıfatıyla 23 haziran 2015 günü 25. dönemin ilk oturumunu açtı ve yeni tbmm başkanı i̇smet yılmaz seçilene kadar meclis başkanlığına vekalet etti. 24 haziran 2015 tarihinde cumhuriyet halk partisi tarafından 30 haziran 2015'te yapılan tbmm başkanlık seçimleri için başkan adayı olarak gösterildi. seçimde 1. turda 125, 2. turda 128, 3. turda 129 ve 4. turda 182 oy alarak seçimi kaybetti. son turdaki rakibi i̇smet yılmaz 258 oy ile 1. olup 26. tbmm başkanı oldu.

1 kasım 2015 tarihinde yapılan erken seçimlerde chp'den antalya milletvekili seçildi. yine bu seçimlerden sonra meclisin en yaşlı üyesi sıfatıyla yeni başkan seçilene kadar oturumları yönetti.

16 ekim 2017'de beynindeki ana damarın tıkalı olması nedeniyle ankara üniversitesi i̇bni sina hastanesi’nde yoğun bakım servisinde tedavi altına alındı. buradaki 51 günlük tedavi sürecinin ardından, almanya'da da yaklaşık 2,5 ay fizik tedavi gördü. 20 mart 2018 tarihinde türkiye'ye dönen baykal'ın tedavisi devam etti. 2018 genel seçimleri öncesinde, chp genel başkanı kemal kılıçdaroğlu, tedavisi gülhane eğitim ve araştırma hastanesi'nde süren baykal'ı ziyaret ederek antalya'dan birinci sıradan adaylık teklif etti. 24 haziran 2018 seçiminde antalya milletvekili olarak seçilen baykal, sağlık sorunları nedeniyle ancak 21 şubat 2019'da meclis'te yemin edebildi. deniz baykal'ın en yaşlı üye olmasına rağmen sağlık sorunları gerekçesiyle özür beyan etmesi üzerine ikinci en yaşlı üye olarak durmuş yılmaz, meclisin geçici başkanı oldu.

ölümü ve cenaze töreni 
baykal, 11 şubat 2023 tarihinde ankara'daki evinde 84 yaşında hayatını kaybetti. kızı aslı baykal babasının kalp krizi nedeni ile öldüğünü açıkladı. 14 şubat 2023 tarihinde ilk olarak çankaya'daki cumhuriyet halk partisi genel merkezinde tören düzenlendi ve ardından naaşı türkiye büyük millet meclisi'ne götürülerek burada resmi bir anma töreni düzenlendi. ahmet hamdi akseki camisi'nde kılınan cenaze namazı sonrası devlet mezarlığı'na defnedildi.

kişisel hayatı
1963 yılında olcay baykal ile yaptığı evlilikten 2 çocuk sahibi oldu. i̇yi derecede i̇ngilizce bilmekteydi.

kaynakça 

1938 doğumlular
antalya doğumlu siyasetçiler
2023 yılında ölenler
çankaya'da ölenler
ankara'da kalp krizinden ölenler
20. yüzyıl türk avukatları
21. yüzyıl türk avukatları
türkiye cumhuriyeti başbakan yardımcıları
tbmm 15. dönem antalya milletvekilleri
tbmm 16. dönem antalya milletvekilleri
tbmm 18. dönem antalya milletvekilleri
tbmm 19. dönem antalya milletvekilleri
tbmm 20. dönem antalya milletvekilleri
tbmm 22. dönem antalya milletvekilleri
tbmm 23. dönem antalya milletvekilleri
tbmm 24. dönem antalya milletvekilleri
tbmm 25. dönem antalya milletvekilleri
tbmm 26. dönem antalya milletvekilleri
tbmm 27. dönem antalya milletvekilleri
tbmm sosyaldemokrat halkçı parti grup başkanvekilleri
cumhuriyet halk partisi genel başkanları
cumhuriyet halk partisi myk üyeleri
sosyaldemokrat halkçı parti genel sekreterleri
shp myk üyeleri
tbmm dışişleri komisyonu
avrupa konseyi parlamenter meclisi türk grubu
türkiye'deki ana muhalefet partisi genel başkanları
antalya lisesinde öğrenim görenler
ankara üniversitesi hukuk fakültesinde öğrenim görenler
ankara üniversitesi öğretim üyeleri
çerkes asıllı türkler
devlet mezarlığı'na defnedilenler
türk sosyal demokratlar
atatürkçüler