Gazzâlî

gazzâlî () veya yaygın adıyla îmam-ı gazzâlî (1058, tus - 18 aralık 1111, tus), i̇ranlı i̇slam âlimi, mutasavvıfı, müderrisidir. çeşitli yönlerden felsefeyi eleştirmesi ve dönemin bazı filozoflarını tekfir etmesiyle de bilinir. hükema sıfatıyla da adlandırılmıştır. fars asıllı olduğu sanılan gazzâlî'nin lakapları hüccetü'l-i̇slâm ve zeynüddîn'dir. genel olarak gazzâlî ve i̇mam-ı gazzâlî isimleriyle tanınmaktadır. büyük selçuklu i̇mparatorluğu döneminde yaşamış olan en ünlü i̇slam bilginlerinden biridir.

hayatı ve yaşadığı dönem 

gazzâlî, hicri 450 (miladi 1058) yılında i̇ran'ın horasan bölgesinin tus şehrinde doğmuştur. i̇lk öğrenimini tus'ta ahmed bin muhammed er-razikânî'den almış, daha sonra cürcân şehrine giderek ebû nasr el-i̇smailî'den eğitim görmüş; daha sonra da 28 yaşına kadar nişabur nizamiye medresesi'nde öğrenim görmüş, itikadi düşünce olarak ebü'l hasan eş'arî'den ve ameli görüş olarak ise îmam şafii'den etkilenmiştir. hocası, i̇mam-ı harameyn lakaplı abdülmelik el-cüveynî, 1085 yılında ölünce gazzâlî, nişabur'dan büyük selçuklu devleti'nin veziri nizâmülmülk'ün yanına gider. nizâmülmülk'ün huzurunda olan bir toplantıda verdiği cevaplarla diğer bilginlerden üstünlüğünü kanıtlayarak 1091 yılında bağdat'taki nizamiye medresesi'nin baş müderrisliğine tayin edilir. burada bilgisi ve edindiği öğrenci topluluğuyla kısa sürede ün ve saygınlık kazandı. tasavvufa yöneldi ve ebû alî farmedî'nin de tesiriyle bu alanda yoğunlaştı. bu ilgi ve hac arzusuyla medresedeki vazifesini bırakarak 1095 yılında bağdat'tan ayrıldı ve şam'a gitti. şam'da iki yıl kadar kaldıktan sonra 1097 yılında hacca gitti.

hac sonrası şam'a döndü ve buradan bağdat yoluyla tekrar tus'a geçti. şam ve tus'ta bulunduğu sürede uzlet yaşamı sürdü ve tasavvuf alanında ilerledi. bağdat'tan ayrılışından 11 yıl sonra, 1106 yılında nizâmülmülk'ün oğlu fahrülmülk'ün ricası üzerine nişabur nizamiye medresesi'nde tekrar eğitim vermeye başladı. buradan kısa süre sonra tus'a dönerek yaptırdığı tekkede müritleriyle birlikte sufi yaşamı sürdü.

gazzâlî, 1111 (hicri 505) yılında doğum yeri olan i̇ran'ın tus şehrinde öldü.

gazzâlî'nin yaşadığı dönemde i̇slam âleminde siyasî ve fikrî olarak büyük bir karmaşa hâkimdi. bağdat'ta abbasi halifelerinin gücü zayıflamasına karşın büyük selçuklu devleti'nin sınırları giderek genişliyor ve nüfuzu da artıyordu. büyük selçuklu hükümdarı melikşah'ın veziri nizâmülmülk; savaş meydanlarında zaferler kazanıyor, ilim meclisleri denilen tartışma ortamlarını ve medreseleri açıyordu. bu dönemde mısır tahtında, i̇slam hilâfetinin başında, şiî mezhebine bağlı fâtımî hanedanı vardı. avrupa'da ise endülüs emevî devleti gerilemekteydi.

birinci haçlı seferi de gazzâlî döneminde yapılmış ve gazzâlî 40 yaşında iken antakya, haçlılarca kuşatılmıştır. bir yıl sonra da haçlılar, kudüs'ü ele geçirmişlerdir.

haşhaşîler tarikatının kurucusu hasan sabbah ve i̇ranlı gök bilimci ömer hayyam da gazzâlî ile aynı çağda yaşayan tanınmış kişilerdir. i̇slam âlemindeki bu karışıklığı, fikrî bir çöküntü tamamlıyordu.

fikir hayatı ve etkileri 
gazzâlî'nin öğrenme merakı onun çok sayıda dini ve fikrî akımları araştırmasına neden oldu. yaşadığı dönemde hakikati bulmak isteyen insanların dört kısıma ayrıldığını ve her birinin hakikati kendi yolunda aradığını gördü. bunlar; felsefeciler, kelâmcılar, sûfiler, bâtınîlerdi. hepsinin görüşlerini inceleyerek; kelâm, felsefe ve bâtınîlik yolunu kitaplarında ayrıntılarıyla tenkit etti ve sûfilerin yolu olan tasavvufa yönelerek hakikati bu yolda aradı. gazzâlî bu geçirdiği süreci el-münkız mine'd dalal adlı kitabında şöyle anlatır;

gazzâlî'ye göre o dönemde i̇slamiyet'in birliğine kötü anlamda doğrudan etki edecek fikirler hızla yayılıyor, bir taraftan yunan felsefesi ile i̇slam inancını yeniden yazmaya çalışan filozoflar, diğer yandan kur'an'ın apaçık ayetlerini karanlık ve gizemli tefsirlere konu yapan bâtınîler, i̇slam dinine ve ehl-i sünnet itikadının bütünlüğüne büyük zarar veriyordu.

bâtınîlik, gazzâlî'nin döneminde ortaya çıkmış ve büyük selçuklu veziri nizâmülmülk bu görüşün üyeleri tarafından öldürülmüştür. gazzâlî bu dönemde ehl-i sünnet dışı grupların görüşlerine karşı reddiyeler yazarak mücadele etmiş, mutezile ve bâtınîlik'e karşı altı tane eser yazmıştır.

felsefeye karşı verdiği mücadele ile i̇slam dünyasında felsefi düşüncenin gelişmesini önlediği düşünülmektedir. yunan felsefesine karşı yazdığı reddiyeler sonucunda i̇bn rüşd, i̇bn-i tufeyl ve i̇bn bacce gibi düşünürler felsefeyi ona karşı savunmak ihtiyacı duydular. gazzâlî felsefe öğrenerek ve felsefi yöntemler kullanarak felsefecilerle tartışmış, sert eleştirilerini reddiyeler şeklinde yazarak aristoteles, i̇bn-i sina ve farabi'nin üzerine yöneltmiştir.

gazzâlî'nin felsefeye yönelik olumsuz tutumuna karşın mantığın birçok yanını i̇slam din bilimlerine sokmada önemli katkısı olmuştur.

gazzâlî i̇slam inanç felsefesi olan kelâm'ın daha çok akaid kısmına önem vermiş ve akıl yerine sezgiyi ön planda tutmuştur. mantık ve münazara ilkelerini kullanmıştır. bununla beraber kelam ile tatmin olmayan gazzâlî tasavvufa yönelerek aklın yerine mükaşefeyi koymuştur. sûfizm ve şeriat alanında büyük rol oynamış, sûfizm kavramını şeriat yasaları ile birleştirmiş, eserlerinde tasavvufu ilk olarak teorik anlamda açıklamıştır. çalışmalarında ehl-i sünnet görüşünü benimsediği ve diğer görüşlere karşıt olduğu da söylenebilir. katkılarıyla tasavvufun uzun süre yaşayabilmesini sağladı.

gazzâlî orta çağ müslüman ve hristiyan filozoflarını büyük ölçüde etkilemiş, çalışmaları i̇slam dünyasında avrupalı bilginlerin dikkatini çeken ilk şey olmuştur. aziz thomas aquinas (1225-1274) bunlardan biridir. gazzâlî'nin etkisi aziz thomas aquinas'ın hristiyan teolojisi ile ilgili çalışmalarıyla karşılaştırılsa da ikisi arasında metot ve inanç bakımından bazı büyük farklılıklar vardır. gazzâlî müslüman inancına sahip olmayan (aristoteles ve sokrates gibi antik yunan filozofları) düşünürleri ve onların fikirlerini reddeder. thomas aquinas ise yunan ve latin etkilerini çalışmalarında göstermiş ve bütün herkesi kucaklamıştır.

gazzâlî'nin kitapları birçok batı diline çevrilmiştir. eyyühe'l veled adlı kitabı unesco tarafından 1951’de fransızca'ya, i̇ngilizce'ye ve i̇spanyolca'ya tercüme edilmiş ve bunun gibi birçok kitabı da çeşitli dillere çevrilerek basılmıştır.

gazzâlî ve tasavvuf 

gazzâlî'nin doğduğu ve büyüdüğü yer olan tus, o yüzyılda büyük bir tasavvuf merkezi olarak anılıyordu. gazzâlî'nin öğrencilik hayatında tasavvuf geri planda kaldı. geçirmiş olduğu ruhsal bunalım sonrasında tasavvufa yöneldi. silsile-i saâdât'tan olan hocası ebu ali farmedi'den dersler alarak, tasavvuf konusunda icazet aldı. gazzâlî'ye göre tasavvuf, insanın manevi hastalıklarından kurtulmasında en önemli etkendir. kimya-i saadet adlı eserinde şöyle der;

âlimlerin sınıflandırılması 
gazzâlî hakikati araştıran âlimleri dört sınıfa ayırır.
 bâtınîler: hakikatin "imam"dan talim yolu ile öğrenileceğini kabül ederler.
 filozoflar: hakikatin bürhan, delil ve mantıkla öğrenileceğini kabûl ederler.
 kelâmcılar: rey ve istidlâl sahibi olduklarını kabül ederler.
 mutasavvıflar: hakikatin keşf ve ilhamla öğrenileceğini kabül ederler.

etkisi 
gazali yaşamı boyunca bilim, i̇slami akıl yürütme ve tasavvuf da dahil olmak üzere çok çeşitli konuları kapsayan 70'ten fazla kitap yazmıştır. eserlerinde tasavvufun ilk resmi tanımını yaparak tasavvuf ve şeriatın sentezinde önemli bir rol oynamıştır. ayrıca yazıları, özellikle batıniler olarak bilinen i̇smaili mezhebinin i̇ran topraklarında nüfuz kazandığı bir dönemde sünni i̇slam'ın konumunu güçlendirmiştir. gazali, ezoteristlerin i̇ftiraları adlı eserinde i̇smailileri kâfir ilan edecek kadar ileri gitmiş ve onların kanının dökülmesine izin vermiştir.

gazali'nin dini felsefesinin ana temalarından biri, yaratıcının tüm insan yaşamının odak noktası olduğu ve dünyevi işleri doğrudan etkilediği inancıydı. eserleri david hume, dante, aziz thomas aquinas ve yahudi teolog moses ben maimon da dahil olmak üzere hıristiyan, i̇brani ve batılı akademisyenler ve filozoflar tarafından yaygın olarak okunduğu ve incelendiği için etkisi i̇slam dünyasının ötesine uzandı. gazali'nin kayda değer katkılarından biri, 12. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar i̇slami eğitimin temelini atan eğitim reformudur. eserleri aynı zamanda i̇slam matematiği ve astronomisinin gelişiminde de önemli bir rol oynamış, at-tusi gibi alimler büyük ölçüde onun yazılarına dayanmışlardır.

gazali kendisini bir filozoftan çok bir mistik olarak görse de, bazı akademisyenler onu i̇slam felsefesi ve düşüncesinde önemli bir figür olarak kabul etmektedir. yaklaşımını gerçek bilgi arayışı, felsefe ve bilimin daha derin bir şekilde anlaşılması ve mistisizm ile bilişin daha iyi kavranması olarak tanımlamıştır. mantığı medrese'deki i̇slami seminer müfredatına başarılı bir şekilde entegre etmesi, arap felsefesinin altın çağının başlangıcına işaret etti.

çağdaş dünyada gazali'nin mirası i̇slami iş etiğine kadar uzanmakta, yusif sidani ve akram al ariss gibi akademisyenler onun yazılarının bu alandaki etkisini vurgulamaktadır. hatta gazali'nin muhammed peygamber'den sonraki en büyük müslüman şahsiyet olduğunu öne sürmektedirler. geleneksel i̇slamcılar da gazali'nin çalışmalarından, özellikle de şeriat hukuku üzerine tartışmalarından ilham almakta ve bir din alimi olarak statüsünden ödün vermeksizin felsefi mantık alanındaki uzmanlığını vurgulamaktadır. 

bazı oryantalist akademisyenler, gazali'nin çağdaş felsefeleri reddetmesinin i̇slam dünyasında bilimsel ilerlemede düşüşe katkıda bulunduğunu ileri sürmüşlerdir.  gazali, muhafazakâr i̇slami inançlarına meydan okuyan bazı felsefi fikirlerden, özellikle de tanrı'nın her şeyi bilen ve hatta var olmayan bir varlık olabileceğini öne süren fikirleri tehdit olarak görmüştür.

bununla birlikte, bu bakış açısının alternatif yorumlarla karşılaştığını belirtmek önemlidir. gazali'nin kendi sözleri, din ve bilim arasındaki ilişkiye dair incelikli bir bakış açısına işaret etmektedir. "matematiksel bilimleri inkâr ederek i̇slam'ın savunulması gerektiğini düşünen bir kimsenin dine karşı işlediği suç gerçekten de büyüktür" demiştir. "hatadan kurtuluş" adlı eserinde yer alan bu alıntı, matematiksel bilimleri ihmal etmenin bilime ya da akla karşı bir suç değil, dine karşı bir suç olduğuna dair inancının altını çizmektedir. niyeti matematik çalışmalarını savunmak değil, bu bilimlerin din için bir tehdit oluşturduğu görüşünü kınamaktı. ona göre matematik ve din farklı alanlara hitap etmekteydi ve birbirleriyle rekabet halinde değillerdi.

gazali, "çünkü vahyedilmiş yasa hiçbir yerde bu bilimleri reddetmeyi ya da onaylamayı üstlenmez ve bu bilimler hiçbir yerde kendilerini dini meselelere yöneltmez" diyerek konumunu daha da netleştirmiştir. özünde, dini öğretiler ile matematiksel bilimlerin farklı alanlarda yer aldığını ve birbirine karıştırılmaması gerektiğini savunmuştur. bununla birlikte, yazılarının diğer bölümlerinde gazali bazı felsefi fikirler hakkındaki endişelerini dile getirmiştir. filozoflar tarafından yazılan kitapların yasaklanmasını savunmuş ve felsefeyi matematiksel, mantıksal, fiziksel, metafiziksel, politik ve ahlaki olmak üzere altı dala ayırmıştır.

gazali'nin etkisi tarih boyunca i̇bn rüşd, ayn el-kuzat hemedani, nevevi, i̇bn tumart, rené descartes, fahruddin razi, suyuti, tan malaka, thomas aquinas, david hume, seyfeddin el-amidi, esad mayhani, ali el-kari ve muhammed i̇bn yahya el-cenzi gibi çok çeşitli düşünürlere yayılmıştır.

eserleri 
gazzâlî'nin, risâle ve reddiyeleri ile birlikte 500'e yakın kitap yazdığı hakkında bilgiler vardır. mısırlı bilim insanı abdurrahman bedevî yapmış olduğu araştırmalara göre, gazzâlî'nin 457 adet kitap yazdığını belirtir. ancak günümüze kadar ulaşan eserlerinin sayısı 75 tanedir.

 i̇hya-u ulumi'd-din - gazzâlî'nin en çok bilinen ve en büyük eseridir. bu kitapta fıkıh ve tasavvuf konuları ele alınmıştır. dört kısımdan oluşur. kitap yazılışından bu yana i̇slâm dünyasında çok okunan kitaplar arasındadır. kitaba dair çeşitli şerhlerde yazılmıştır.
 el münkız mine'd dalal - bu kitabında, hakikate nasıl eriştiğini anlatmakta ve bazı fırkaları inceleyerek tenkit etmektedir.
 makaasidü'l felasife - felsefeyi tenkit etmeden önceki incelemesidir.
 el mustafa - fıkıh usûlü'ne ait konular içerir, dört bölümden oluşmaktadır.
 tehafütü'l felasife - aristo felsefesine tenkit amacıyla yazılmıştır.
 el i̇ktisad fi'l i̇tikad - kitap, itikad konuları içerir.
 kimya-i saadet - iman ve ahlaka ait konuları içerir. i̇hya'u ulûmi'd dîn kitabının kısa bir farsçaya çevrisi niteliğini taşır.
 el kıstasü'l müstakim ve fedâih-ul-bâtınîyye - bâtınîlere reddiye ve eleştiri olarak yazılmıştır.
 bidayetü'l hidaye - din ve ahlak bilgilerini öğreten bir kitaptır. birinci kısmında zahirî ibadet ve ahlaktan ikinci kısmında kalbin itaat ve isyanı konusunu ele alır. daha sonra göz, kulak, dil, cinsiyet uzuvları, eller ve ayakların güzel kullanılmasından söz eder. son bölümünde kalbin iki yüzlülük ve kibir gibi kötülüklerden temizlenmesi konularını anlatır.
 miyarül i̇lim
 mihekkun nazar
 mişkatü'l envar - nur suresi 35. ayet'in tefsîridir. i̇lahi nurların sırları hakkında yazılmış tasavvufi eserdir.
 tefsir'u yâkûti't te'vîl
 cevâhir'ül kur'ân
 el bâsıt
 el vâsit
 maksaadü'l–esnâ fi şerhi'l-esmâü'l hüsnâ
 makaasıd maznun'ü bih la gayri ehlih
 el vecîz
 fedâihu'l bâtıniyye: batınilere tenkit ve reddiye olarak yazılmıştır.
 mizanü'l amel
 faysal ül-tefrika beyne'l –i̇slâm ve'z-zendeka
 i̇lcam ül-avam an i̇lm-i kelâm
 el mustazhiri
 er-redd ül-cemil ala sarih
 kitab ül-erbain
 minhac ül-abidin
 eyyühe'l veled
 mükâşefetü'l-kulûb - 111 babtan oluşan tasavvufi eserdir.
 nasihatü'l müluk
 ed-dürc
 mafsalü'l hilaf
 hüccetü'l hak
 el-i̇mlâ alâ müşkilâti'l-i̇hyâ - i̇hya-u ulumi'd-din'de anlaşılması zor olan noktaları aydınlatmak için yazdı.

popüler kültürdeki yeri 
2020-2021 yılları arasında trt 1'de yayınlanan uyanış: büyük selçuklu dizisinde cemal toktaş tarafından canlandırılmıştır.

dipnotlar 
 abdülğâfir el-farisî (ö. 529/1135) – gazalî'nin bir öğrencisi el-siyâk li tarihi nîsâbur'''unun el-muntahab mine's-siyâk li tarihi nîsâbur başlıklı kısa yazısında,
 ebu'l-muzaffer muhammed bin ahmed el-ebiverdî'nin (ö. 507/1113) gazalî hakkındaki övgü şiirinde,
 ebu bekir bin el-arabî (ö. 543/1143) – gazalî'nin diğer öğrencisi el-avâsım mine'l-kavâsım adlı kitabında,
 i̇bn asâkir (ö. 581/1176) – tebyinü kâzibi'l-müfterî ve tarihu dimeşk adlı kitaplarında,
 i̇bnü'l-cevzî (ö. 597/1201) el-muntazam fi't-tarih adlı kitabında,
 yâkut el-hamevî (ö. 626/1228) mu'cemü'l-büldân adlı kitabında,
 ali i̇bnü'l-esîr (ö. 636/1239) el-kamil fi't-tarih cilt 10. sayfa 173.
 sıbt ibnü'l-cevzî (ö. 654/1257) mir'âtü'z-zaman adlı kitabında,
 i̇bn kesir (ö. 774/1373) el-bidâye ve'n-nihâye'' adlı kitabında,

kaynakça

dış bağlantılar 

 ebu hamid el-gazalî

1058 doğumlular
1111 yılında ölenler
ahlâkçılar
i̇ranlı dinî liderler
nişabur doğumlular
mutasavvıflar
orta çağ filozofları
i̇slam filozofları
tus doğumlular
tus'ta ölenler
şafiî fıkıh âlimleri
eşariler
şafiiler