Cebelitarık

cebelitarık, i̇ber yarımadası'nın güney ucunda yer alan bir britanya denizaşırı toprağı'dır. 6,7 km²'lik (2,6 sq mi) bir alana sahiptir ve kuzeyde i̇spanya ile sınırı vardır. manzaraya, eteğinde yoğun nüfuslu bir kasaba bölgesi olan ve başta cebelitarık olmak üzere 33.000'den fazla kişiye ev sahipliği yapan cebelitarık kayası hakimdir.

1704'te i̇ngiliz-hollandalı kuvvetler, habsburgların i̇spanyol tahtına iddiası adına i̇spanyol veraset savaşı sırasında i̇spanya'dan cebelitarık'ı ele geçirdi. bölge, 1713'te utrecht antlaşması uyarınca ebediyen büyük britanya'ya devredildi. napolyon savaşları ve ii. dünya savaşı sırasında, akdeniz'e, cebelitarık boğazı'na giriş ve çıkışı kontrol ettiği için kraliyet donanması için önemli bir üs oldu. bu deniz boğulma noktasında sadece 14,3 km (8,9 mil) genişliğindedir. dünyanın deniz ticaretinin yarısının boğazdan geçmesi sebebiyle stratejik olarak önemlidir. cebelitarık'ın ekonomisi büyük ölçüde turizm, çevrimiçi kumar, finansal hizmetler ve yakıt ikmaline dayanmaktadır.

cebelitarık'ın egemenliği, i̇ngiliz-i̇spanyol ilişkilerinde bir çekişme noktasıdır, çünkü i̇spanya; toprak üzerinde bir hak iddia etmektedir. cebelitarık halkı, 1967 referandumunda i̇spanyol egemenliği önerilerini reddettiler ve 2002 referandumunda ortak egemenlik fikri de reddedildi.

i̇sim 
adı arapçadan türemiştir: جبل طارق, (romanizasyon: jabal ṭāriq, "tarık dağı" (adını 8. yüzyıl mağribi askeri lideri tarık bin ziyad'dan almıştır). arapçadaki adı olmaya devam ediyor. i̇smin arapçanın kısaltılmış hali olduğu da öne sürülmüştür: جبل على الطريق, (romanizasyon: jabal ealaa altariq, afrikadan i̇berya'ya yolda ilerliyor)

tarihçe 
antik çağdaki adı calpe'dir. endülüs fâtihi tarık bin ziyad'ın 711 yılında ordusuyla birlikte ilk ayak bastığı ve askeri karargâh olarak kullandığı yer olması sebebiyle i̇slam kaynaklarında “cebelü târık” (tarık'ın dağı) diye adlandırılmıştır. bu isim i̇talyancaya gibilterra, öteki avrupa dillerine de gibraltar şeklinde geçmiştir. cebelitarık’a i̇slam kaynaklarında "cebelü’l-feth" de denilmektedir. muvahhidler'in endülüs'e geçişine kadar cebelitarık ve eteğindeki koy daha ziyade muhtelif cins gemiler için bir sığınak yeriydi. endülüs 1145 yılında muvahhidler’in hakimiyetine geçince muvahhid hükümdarı abdülmü’min (1130-1163) afrika seferinden dönüşünde i̇şbiliye'de bulunan veliahdı yusuf b. abdülmü’min’e haber göndererek hristiyanlara karşı düzenleyeceği seferlerde karargâh ve kışla olarak kullanmak üzere cebelitarık’ın eteğinde bir şehir kurmasını emretti. bunun üzerine yusuf, gırnata’da bulunan kardeşi osman’ın da yardımıyla çok sayıda usta ve işçi toplayarak 1159-1160 tarihlerinde, içinde büyük bir cami, saray, resmi binalar, kışla, güzel bahçeler ve su dağıtım şebekesinin bulunması planlanan şehrin inşasını başlattı.

muvahhidlerlerin yıkılmasından sonra endülüs beni ahmer devleti'nin yönetimine geçti. 1309 yılında alonso pérez de guzmán el-bueno, kastilya kralı iv. ferdinand adına cebelitarık’ı ele geçirdi. gırnata emiri, meriniler’i yardıma çağırmak zorunda kaldı. bunun üzerine endülüs’e geçen bir merini ordusu 1333'te cebelitarık’ı geri aldı. 1340 yılında kastilya kralı xi. alfonso cebelitarık’ı kuşattı; ancak başarılı olamadı. 1355'te merini valisi süleyman b. dâvûd’un idaresinde olan cebelitarık 1410-1462 yılları arasında nasriler’in elinde kaldı. daha sonra medina-sidonia dükü tarafından ele geçirildi. i. isabel 1502’de cebelitarık’ı i̇spanya krallığı’na kattı.

1704'te i̇ngiltere-hollanda deniz kuvvetleri tarafından ele geçirilmiştir. 1713 tarihindeki utrecht antlaşmasıyla i̇spanya kaleyi i̇ngiltere'ye iade etmeyi kabul etmiştir.

cebelitarık'ın statüsü iki ülke, i̇spanya ile i̇ngiltere arasında hala tartışılmaktadır. kendi isteğiyle i̇ngiliz sömürgesi olarak kalmak isteyen 6 km² yüzölçümü, 35.000 nüfusuyla ülke olarak bayrağı ve marşı olan cebelitarık, dünya üzerinde küçük bir alan zapt etmesine rağmen iki ülke arasında zaman zaman sorunlara neden olmaktadır. 1967 ve 2006 yıllarında yapılan referandumlarda cebelitarıklılar, birleşik krallık yönetiminde kalma yönünde karar aldılar.

nüfus 
birleşik krallık'ın avrupa kıtasındaki tek sömürgesi olan bu yarımada etnik olarak çoğulcu bir yapıya sahiptir. 1753 yılında yapılan nüfus sayımına göre cebelitarık bölgesinde; 434 britanyalı, 597 cenevizli, 575 yahudi, 185 i̇spanyol ve 25 portekizli yaşamaktaydı. napolyon savaşları süresince cebelitarık’ın i̇ngiliz mallarının avrupa’daki diğer ülkelere geçişi için açık tek liman olmasından dolayı 1814 yılında nüfus 10.184 kişiye çıkmıştır. 1829 yılı polis sayımında nüfus 16.394 olarak belirlenmiştir.

1995 yılında seçmen kütüklerindeki orijinal isimlerine bakıldığında yarımadada yaşayan halkın %27 britanyalı, %24 i̇spanyol, %19 i̇talyan, %11 portekizli, %8 maltalı' dır. geri kalan kısmı küçük etnik gruplardan oluşmaktadır.

(*) faslılar ve diğer milletler toplamı

2012 yılı verilerine göre cebalitarık'ın nüfusu 30.001 kişiden oluşmaktadır.

ekonomi 
günümüzde cebelitarık, avrupa’daki durgun ekonomiyle tezat teşkil edecek şekilde yüksek büyüme hızı (2012 yılında %7,8) ve düşük işsizlik oranıyla (2012 yılında %2,5) dikkat çekmektedir. cebelitarık ekonomisi; genel ticaret, bankacılık, mali hizmetler sağlanması, iletişim, e-kumar, turizm ve denizcilik faaliyetlerine dayanmaktadır.

yönetim 
birleşik krallık cebelitarık’ı kendisinin denizaşırı toprağı olarak tanımlamaktadır. i̇spanya, cebelitarık’ın birleşik krallık'a veraset savaşları sonucunda 1713 utrecht antlaşması ile bırakılmak zorunda kalındığını, ancak antlaşmada boğaz ve karasularıyla ilgili bir hüküm olmadığını savunmaktadır. buna karşılık birleşik krallık ise i̇spanya’nın cebelitarık’ı şehri, kalesi, limanı dahil olmak üzere bir bütün olarak i̇ngiliz yönetimine bıraktığını belirtmektedir. birleşik krallık, cebelitarık üzerindeki egemenlik hakkında ısrar ederek sorunun çözülmesi maksadıyla 1966 yılında uluslararası adalet divanı’na başvurmayı teklif etmiş, ancak i̇spanya buna karşı çıkmıştır. bm kararları uyarınca birleşik krallık cebelitarık halkının iradesini hangi yönde kullanmak istediğini öğrenmek amacıyla bölgede 1967 yılında referanduma gitmiştir. referandum sonucunda cebelitarık halkının i̇spanya ile yakınlaşmak yerine birleşik krallık ile mevcut bağlarının devam etmesini istediği ortaya çıkmış, ancak bu referandum bm tarafından 2353 sayılı kararla geçersiz ilan edilmiştir. birleşik krallık ise referandum sonucuna dayanarak 1969 yılında cebelitarık ile ilgili bir yasa kabul ederek, halkın egemenliğin birleşik krallık'tan başka bir devlete devrini reddetme hakkını tanımıştır. 1984 yılında lizbon antlaşmasından sonra i̇spanya 1969’da kapattığı cebelitarık sınırını kontrollü bir şekilde açmıştır. i̇spanya yönetimi 2002 yılından bu yana cebelitarık’a i̇spanya devletine bağlı olmak şartıyla bölgesel veya toplumsal özerklik tanınması teklifini sunmaktadır. 2002 senesinde cebelitarık’ta düzenlenen egemenlik referandumunda seçmenler egemenliğin i̇spanya ve birleşik krallık arasında paylaşılması planına karşı çıkmışlardır. cebelitarık halkı 1960 yılında birleşik krallık tarafından kendilerine verilmiş olan kendi kaderini tayin hakkının, bm şartı tarafından da tüm eski sömürgelere tanınan bir hak olduğunu savunmaktadır. cebelitarık’ın 2006 yılındaki referandumla kabul ettiği anayasanın cebelitarık halkına, i̇ngiliz egemenliği altında ve dış ilişkilerinde birleşik krallık'a karşı sorumlu olmaya devam etmekle birlikte, kendi kendini yönetme hakkını verdiği” ifadeleri yer almıştır. i̇spanya ise kendi onayı olmadan cebelitarık’ın bağımsız olmasının imkânsız olduğunu, birleşik krallık'ın i̇spanya egemenliğindeki bir toprağı işgal ettiğini, cebelitarık’ın özel durumunda kendi kaderini tayin prensibi yerine toprak bütünlüğü ilkesinin öncül olduğunu belirtmiştir. cebelitarık bm’nin “özerk olmayan ülke” listesinde yer almaktadır. cebelitarık yönetimi söz konusu listeden çıkarılıp bağımsızlığını elde etmek üzere defalarca bm’ye başvurmuştur.

galeri

kaynakça 

 
avrupa'daki başkentler
avrupa'daki burunlar
batı avrupa
kıyı şehirleri
i̇spanya'nın toprak anlaşmazlıkları
1700'lerde i̇spanya
britanya denizaşırı toprakları
avrupa'daki bağımlı topraklar
anklavlar ve eksklavlar
i̇ngilizce konuşan ülkeler
i̇ber yarımadası
1704'te kurulan bölgeler ve ülkeler