Türkiye'de merkez sağ

türkiye'de merkez sağ,  uzun süreler boyunca iktidarda kalan ve önemli bir siyasi düşünce olarak kabul edilir. 2007 tarihine kadar türkiye'de merkez sağ kabul edilen partiler anavatan partisi ve doğru yol partisi'ydi. 27 mayıs 2007 tarihinde dyp kendini kapatarak demokrat parti ismini aldı. anavatan ile dp'nin birleşerek genel seçimlere girecekleri düşünülürken, parti liderlerinin görüşleri yüzünden gerçekleşmedi. 22 temmuz 2007 seçimlerine demokrat parti tek başına katıldı ve %5,42 oy ile merkez sağın en düşük oy oranını elde etti. 22 temmuz 2007 seçimlerinden sonra iktidarda bulunan adalet ve kalkınma partisi yeni "merkez sağ" parti olarak gösterilmeye başlandı. 2009 yılında kurulan ve faaliyetlerine devam eden merkez sağ hareketi ise bu siyasi ekolün felsefesini yeniden tanımlamak üzere çalışmaktaydı.

oluşum 
türkiye'de merkez sağ siyasi hareketi, uzun süreler boyunca iktidarda kalan ve önemli bir siyasi düşünce olarak kabul edilir. merkez sağ partilerin aktif siyasette ve halkın gündeminde yer alması, özellikle 90'lı yıllardan itibaren akademik çalışmaların da odak noktası olmuştur. ancak merkez sağ konusunda ortak bir analize varılamaması nedeniyle tartışmalar devam etmektedir.

türkiye'de merkez sağ siyasi hayatına 1946 yılında kurulan demokrat parti (dp) ile başlamıştır. dp'nin 10 yıllık iktidarı sonrasında adalet partisi (ap) 1961 yılında dp'nin yerini almış ve merkez sağı temellendirmiştir. 1980 darbesi sonrasında ise merkez sağ, anavatan partisi (anap) ve doğru yol partisi (dyp) ile devam etmiştir. bu nedenle, dp'den dyp'ye uzanan bir siyasi hareketten bahsetmek mümkündür. 1960'lı yıllarda ülkücü hareket ve milli görüş siyasi hareketlerinin ortaya çıkması, merkez sağı ılımlılık ve merkeziyetçilik bakımından farklılaştırmıştır.

günümüzde adalet ve kalkınma partisi (ak parti) ülkenin en uzun süre iktidarda kalan sağ partisi olmuştur. ak parti'nin popülerliği, kitle partisi olması ve ideolojik içeriği (2002-2013) nedeniyle merkez sağ partisi olarak nitelendirilebilir. günümüzde ak parti'nin tam olarak merkez sağ içinde yer alıp almadığı tartışmalıdır.

merkez sağın siyasi hareket olarak incelenmesinin yanı sıra, bir siyasi düşünce olarak ele alınması akademik açıdan önemlidir. merkez sağın siyasi düşüncesi, demokrasi ve sivil toplum, milliyetçilik, (dini) muhafazakârlık ve laiklik gibi unsurlardan oluşmaktadır. bu unsurlar, merkez sağın siyasi fikrini oluşturur.

merkez sağ siyasi düşüncesinin anlaşılması için sağ, türk sağı ve merkez sağ kavramlarına kısaca değinilmiş ve merkez sağın ideolojik özellikleri üzerinde durulmuştur. bu ideoloji, demokrasi, milliyetçilik ve muhafazakârlık, dini muhafazakârlık ve atatürkçülük olmak üzere dört temel başlık altında incelenebilir.

tarihçe

dünyada merkez sağ 

sağ-sol ayrımı, siyasi düşünceleri sınıflandırmada en yaygın kullanılan yöntemlerden biridir. bu ayrım, fransız kurucu meclisi'nin ilk toplantısındaki oturma düzeninden bu yana sağ ve sol kavramlarının kullanımına dayanır. sağ kavramı genellikle kraliyet yanlılığı ve gericilikle ilişkilendirilirken, sol kavramı ise radikallik, devrim ve eşitlikle ilişkilendirilir. ancak günümüz dünyasında sağ ve sol ayrımı, basit bir şekilde gericilik ve devrim arasındaki ayrımı yansıtmamaktadır.

siyasi düşünür anthony giddens, sağ ve sol kavramlarına felsefi bir yaklaşımla yaklaşarak, sağın var olanı koruma eğilimiyle ilişkilendirilirken, solun ise var olan eşitsizliklere karşı çıkma ve değişimci bir yaklaşımı temsil ettiğini ifade eder. norberto bobbio ise sağ ve sol ayrımında gelenekleri referans alır; sağcıyı gelenekleri koruyan, solcuyu ise geleneklerden öteye geçerek tüm ayrımcılıklara karşı duran olarak tanımlar. ancak sağ ve sol değerlerini belirlemek ve bazı değerlerin hangi tarafa ait olduğunu belirlemek zor olabilir. özgürlük ve demokrasi gibi değerler bu ayrımı karmaşık hale getiren değerlerdir.

siyasi ideolojilerin sağ ve sol olarak sınıflandırılması ise daha mümkündür. genel kabul göre, sol ile sağ arasında doğrusal bir çizgiye yerleştirildiğinde, komünizm sol ucu, faşizm ise sağ ucu oluşturur. sosyalizm sol tarafta yer aldıktan sonra sağa doğru liberalizm, muhafazakârlık ve milliyetçilik gelir. marksizm ise sosyalizmin içinde yer alırken, sosyal demokrasi ondan sonra gelir.

bu bağlamda, merkez sağ siyasi düşüncesinde gelenekçilik, bireyselcilik ve (liberal) demokrasi gibi değerlerin önemli olduğu ve liberalizm, muhafazakârlık ve milliyetçilik gibi ideolojileri içeren bir siyaset anlaşılmalıdır.

türkiye'de merkez sağ 
türkiye'de merkez sağ terimi, genellikle bir siyasi hareketi ifade etmektedir. bu hareketin temsil ettiği merkez sağ düşüncesi, demokrat parti (dp) tarafından partileşme süreciyle birlikte başlatılmıştır. türk siyasetini inceleyen önemli akademisyenlere göre, dp'nin kuruluşu kitlesel bir muhalefeti tetiklemiştir. bu muhalefet, cumhuriyet sonrası dönemde yoğunlaşan radikal değişikliklere ve tek parti yönetiminin otoriter yapısına karşı kültürel bir tepki olarak ortaya çıkmıştır. dp'nin kapatılmasından sonra, bu kesim adalet partisi'nde (ap) bir araya gelmiş ve ap yöneticileri dp'nin devamı olduğunu beyan etmiştir. ap, dp'nin temel programını yeni anayasanın gerekliliklerine uyarlayarak kurulmuş bir parti olarak tanımlanabilir. ap sadece merkez sağı devam ettirmekle kalmamış, aynı zamanda 1960'lar ve 1970'lerde ideolojilerin sağda ayrıştığı dönemde merkez sağın temelini atmıştır. bu süreçte ülkücü hareket ve milli görüş'ten ayrılması da önemli bir rol oynamıştır. 12 eylül 1980 sonrasında siyasi hayatın yeniden başlamasıyla birlikte merkez sağ kitlesi öncelikle anavatan partisi'nde (anap) toplanmış, ancak daha sonra büyük ölçüde ap kadrolarını barındıran doğru yol partisi (dyp) merkez sağın ana partisi haline gelmiştir.

merkez sağ siyasi akımını veya düşüncesini, belirli bir dünya görüşüne dayanan sistemli bir düşünce topluluğu olarak tanımlayabiliriz. yani, merkez sağ ideolojisi kavramından bahsedilebilir ve bir kişi kendisini merkez sağcı olarak tanımlayabilir. ancak merkez sağ, milliyetçilik ve muhafazakârlık gibi net fikirleri ifade eden klasik ideolojilerden farklıdır. burada önemli olan, merkez sağın belirli siyasi düşüncelerle açıklanabilen, sistemli ve bütüncül bir düşünce olduğudur. türkiye'de akademik alanda, merkez sağın bütüncül bir siyasi düşünceye veya ideolojiye sahip olmadığı şeklinde ciddi iddialar bulunmaktadır. bu iddialar genellikle merkez sağa atfedilir. ancak merkez sağın bütüncül bir ideolojiye veya net tezlere sahip olması zorunlu değildir. ayrıca, kültürel muhalefet ve çevreyi temsil etme gibi birçok tezi sağa atfetmek mümkündür. başka bir iddia ise merkez sağ partilerinin ve liderlerinin genellikle pragmatik ve popülist davrandıkları için ortak bir siyasi düşünceden bahsetmenin mümkün olmadığı yönündedir. ancak merkez sağı bir pragmatizm alanı olarak gören bir bakış açısı, onun siyasi konumunu karmaşıklaştırmaktadır. türkiye'de pragmatizm sadece sağa ve merkez sağına atfedilemez, benzer genellemeler 1970'lerde popülist chp için de yapılabilir. ayrıca, siyasi devlet anlayışı gereği merkez sağ partileri ve liderleri çoğu zaman pragmatik amaçlardan uzak olarak devlet politikalarını yürütmüşlerdir. örneğin, merkez sağ hükümetler güvenlik politikalarını bu şekilde yürütmüşlerdir. dolayısıyla, türkiye'de iktidara gelen her siyasi akım veya hareketin pragmatizmi ve siyasi patronajı kullandığı iddia edilebilir.

popülist demokrasi 
türkiye'de merkez sağın tarihi, demokratikleşmenin de tarihini yansıtmaktadır. 1946 yılında demokrat parti'nin kurulmasıyla birlikte çok partili sistem ve serbest seçimler başlamıştır. türkiye'deki demokratikleşme süreci, toplumsal ve siyasi yapıdan kaynaklanan bir zorunluluk olarak gerçekleşmiştir. bu süreç, kemalist inkılaplara ve otoriter yönetimlere karşı kitlesel muhalefetin artık siyasete ve partileşmeye dönüşmesinin kaçınılmazlığı ile açıklanmaktadır. merkez sağ partileri, kendilerini türkiye'de demokrasinin öncüsü olarak sunmaktadırlar. dp'nin var olma mücadelesi verdiği dönemde, demokrasi temel bir söylem olmuştur. hem parti programlarında hem de seçim kampanyalarında, her sorunun çözüm yolunun demokrasi olduğu vurgulanmıştır. dp'nin demokrasi söylemi, iktidar döneminde adnan menderes'in konuşmalarında ve parti programlarında devam etmiştir. dp'nin son yıllarında ise milli iradeye dayalı demokrasi söylemi, chp'nin dp'ye yönelik otoriterleşme iddialarına karşı bir muhalefet olarak ortaya çıkmıştır. demokrat parti'nin ardılı olan adalet partisi'nin (ap) parti tüzüğünde de demokratik ilkeler önemli bir yer tutmaktadır. ap'nin temel söylemlerinden biri de demokrasidir ve süleyman demirel ap döneminden itibaren bir demokrasi savunucusu olarak tanınmaktadır. demirel, demokrasi savunuculuğu açısından net, tutarlı ve uygulanabilir görüşlere sahiptir. demirel'in demokrasi anlayışı, batı'da kullanılan kavramı yerli değerlerle uyumlu hale getirerek o dönemdeki siyasi şartlara uygun bir şekilde şekillenmiştir.

merkez sağda demokrasi anlayışıyla ortaya çıkan milli irade vurgusu, temel bir öneme sahiptir. merkez sağ partileri, kendilerini milletin tek temsilcisi olarak sunmaktadırlar. demokrasi anlayışı çoğunlukçu ve sınırlanabilir bir şekilde şekillenmektedir. demokratik kurumlarla sağlanan meşruiyet çoğunluğa dayanmaktadır, ancak tüm millet adına kullanılmaktadır. demokrasi, kutsal ve sınırlanamaz bir kavram değil, yasalar ve hukuk kuralları içinde sınırlanabilen bir sistem olarak görülmektedir. ayrıca, merkez sağda demokrasi anlayışında yasalara bağlılık ve eşitlik de önemli bir yer tutmaktadır. demokrasi, güvenlik, eşitlik ve adaletin ancak yasalar ve anayasa ile sağlanabileceği düşüncesi hakimdir. merkez sağ partilerinin öncelikli hedefi, askeri müdahaleleri engellemek olmuştur. sivilleşmeye yönelik adımlardan ziyade askerin siyasete müdahalesini reddetmek ön planda tutulmuştur.

özetle, türkiye'deki merkez sağ partileri demokrasiyi ve milli iradeyi ön plana çıkarmışlardır. demokrasi, çok partili sistem ve serbest seçimlerin başlamasıyla birlikte merkez sağın temel söylemi haline gelmiştir. yasalara bağlılık, eşitlik ve adalet gibi demokratik ilkeler de merkez sağın anlayışında önemli bir yer tutmaktadır. ayrıca, askeri müdahalelere karşı duruşları ve sivilleşmeyi teşvik etmeleriyle bilinmektedirler.

milliyetçilik ve muhafazakârlık 
merkez sağ partileri, milli ve millet kavramlarına büyük önem veren bir söylem benimsemektedir. bu söylem, popülist milli irade vurgusuyla rousseau'nun sivil milliyetçilik anlayışına benzerlik gösterir. merkez sağ liderleri olan menderes ve demirel, sıklıkla milliyetçi söylemlere başvurmuşlardır. menderes, milliyetçi söylemleri 1957 seçimleri öncesinde din ve milliyetçilik motiflerini öne çıkararak vatan cephesi kurma çağrısı yaparak kullanmıştır.

merkez sağ, etnik milliyetçilik yerine kapsayıcı bir sivil milliyetçilik anlayışını benimser. milli irade anlayışları, ülkede yaşayan herkesi bir bütün olarak ve türk milletinin bir parçası olarak görmeyi gerektirir. menderes'in parti programına göre, milliyetçilik anlayışında ırkçılık bulunmaz. onlar için önemli olan, kişinin kendini türk hissetmesidir. demirel'in millet vurgusu da sınıfsız ve bütünsel bir topluluğu ifade eder. demirel'e göre, bölünmez bütünlük, ülkedeki tüm vatandaşların eşit olduğunu ve hiçbir ırkın üstün olmadığını anlatır.

merkez sağda, dinin milliyetçilikle uyumlu olduğu bir muhafazakar milliyetçilik görüşü benimsenir. dp ve ap tabanları, genellikle milliyetçi ve muhafazakar kesimlerle örtüşebilmiştir. türk sağında hissedilen milli aidiyetin önemli bir yönü de devletle ilgilidir. merkez sağın milli iradeye dayalı iktidar söylemi, devleti milletle özdeşleştirme anlamına gelir. devlete olan sadakat, milleti temsil etmenin bir sonucu olarak kabul edilir.

merkez sağ milliyetçiliğinin önemli bir özelliği de antikomünizmdir. 1940'lı yıllardan itibaren türk sağında güçlenen anti-komünizm, dp döneminde parti içinde ve icraatlarında devam etmiştir. soğuk savaş döneminde türkiye'nin nato'ya üye olması ve abd ile işbirliği yaparak komünizme karşı duruş sergilemesi, dp hükümetinin anti-komünist politikalarının önemli bir göstergesidir. ap döneminde ise demirel, popülist milliyetçilik söylemini özellikle 1970'lerin sonlarında milliyetçi muhafazakâr kesimlerin giderek hakim bir ideoloji haline geldiği bir dönemde kullanmıştır.

atatürkçülük ve kemalizm eleştirisi 
merkez sağ, kemalizm ile atatürkçülük arasındaki ayrımı dikkate alarak, kemalist değil, ancak atatürkçü olduğunu ifade edebiliriz. merkez sağ partileri, kemalizm'i muhafazakâr bir yaklaşımla ve salt ideoloji olarak değil, farklı bir şekilde benimser. yani, kemalizm tam anlamıyla kabul edilmez, ancak atatürkçülüğü ya da atatürk'ün reformlarını hedef alan bir anlayışı da kabul etmezler. parti programlarında atatürk ve cumhuriyet değerlerine aykırı hiçbir ifade yer almaz. ayrıca, parti liderleri cumhuriyet değerlerini ve atatürk'ü benimsediklerini sıklıkla vurgulamışlardır.

merkez sağda, geleneklere ve geçmişe önemli referanslar yapılmaktadır, ancak cumhuriyet rejiminden eski rejime dönüş arzulanmaz. dp lideri menderes, devrimleri halkın benimsemesine göre değerlendirmiş ve olumsuz reformları korumayacaklarını belirtmiştir. muhafazakâr modernleşme anlayışında, toplumun dini ve geleneksel değerlerin dışarıda bırakılmadan batılı bir hayatın örnek alınması gerektiği savunulur. i̇lerleme, girişimcilik, demokrasi, özgürlük ve teknik-bilimsel gelişmişlik gibi batı değerleri örnek alınarak gerçekleşmelidir. karşı çıkılan inkılaplar ise tek parti döneminin baskıcı yönetim anlayışında dini özgürlükleri kısıtlayan ve özellikle dini eğitim alanında yoğunlaşan reformlardır.

benzer şekilde, demirel'in modernleşme anlayışı da muhafazakâr ve kemalizm'den birçok noktada ayrılır. demirel, geleneklere bağlı, ıslahatçı ve batılı bir modernleşmeyi savunur. batılılaşma, kültürel dönüşümden ziyade ekonomik kalkınma, altyapı geliştirmesi ve köylerde su sağlanması gibi unsurları içerir. demirel'in söylemi, cumhuriyetçi modernleşmeye veya inkılaplara tepkiyi popülerleştirmiştir ve halkla iyi iletişim kurmasına yardımcı olmuştur. ayrıca, demirel, cumhuriyet değerlerini korumak amacıyla askeri müdahalelere karşı çıkmıştır, çünkü millet demokrasiye sahip çıktığı gibi atatürk'e ve cumhuriyete de sahip çıkacaktır.

merkez sağ ve siyasi partiler

1980-günümüz

anavatan partisi 
1983 seçimleri, türkiye'nin siyasal partilerin de yer aldığı ancak 12 eylül darbesinin sıkı kontrolü altında olan demokratik parlamenter rejime dönüş yaptığı bir döneme denk gelir. bu seçimlere sadece turgut özal liderliğindeki anavatan partisi (anap), milliyetçi demokrasi partisi (mdp) ve halkçı parti (hp) katılabilmiştir. büyük türkiye partisi (btp) ise süleyman demirel'in bir sloganından esinlenerek kurulan bir parti olarak kapatılmıştır. bu durumda anap'ı merkez sağ bir parti olarak değerlendirmek, dp-ap geleneğinin tam bir uzantısı olduğunu söylemek doğru değildir. dyp, btp'nin yerine kurulmuş olmasına rağmen ancak 1987 genel seçimlerinde meclise girebilmiştir. bu bağlamda, dp-ap çizgisinin devamı niteliğinde olan merkez sağ parti dyp olmuşken, anap ise 12 eylül'ün getirdiği özel koşullarda kendine bir varlık sahası açmış bir parti olarak değerlendirilmektedir.

anap için, parçalanmış diğer partilerin devamı olmamasının yanı sıra, bu partilerde bulunan iyi unsurları ve fikirleri bir araya getirebilmiş bir parti olduğu ifade edilebilir. anap, adalet partisi kadar muhafazakar, gelenekçiler kadar i̇slamcı, ülkücüler kadar milliyetçi ve chp kadar ortanın solu olarak kendini nitelendirmiştir. temelde anap, muhafazakarlığa, serbest piyasa ve küresel değerlere bağlı bir parti olarak konumlanmıştır.

doğru yol partisi 
dyp, "demokratikleşme" ve "sivilleşme" kavramlarıyla 12 eylül'e sert eleştiriler getirmiştir. dyp, dp-ap çizgisinin devamı olduğunu vurgularken ve 1946 ruhuna atıfta bulunurken, anap lideri turgut özal ise anap'ın 1980 sonrasının yeni bir partisi olduğunu belirtmiştir.

i̇yi̇ parti 
meral akşener'e göre; i̇yi parti milliyetçi, kalkınmacı, demokrat ve siyasi yelpazenin tam merkezinde olan bir siyasi partidir. merkez ve merkez sağ siyasete uygun olarak i̇yi parti; radikal olmayan ve türk vatandaşlarının haklarını öncelikle savunan, direkt sağ siyasete kıyasla daha ılımlı bir milliyetçiliği benimser. parti programında özelleştirmeye yer veren i̇yi parti, bireysel özgürlüklerin genişletilmesini savunarak liberal değerleri benimser. modern çizgide bir muhafazakârlığı savunur. i̇yi parti, liberal ve avrupa bütünleşmesini savunan partilerin bir araya geldiği avrupa için liberaller ve demokratlar i̇ttifakı üyesidir.

parti pozisyonu olarak, bazı siyasi analist ve gazeteciler de partinin merkez olma çabasını teyit etmektedir. i̇yi̇ parti stk i̇lişkileri başkanı burak akburak da partinin merkez bir parti olduğunu belirtmektedir. daha sonraki zamanlarda partinin merkezden ziyade merkez sağ çizgide yer almayı hedeflediğine dair görüş ve tespitler vardır.

gelecek partisi 
gelecek partisi, 12 aralık 2019 tarihinde ahmet davutoğlu liderliğinde kurulan ve türkiye'de faaliyet gösteren siyasi partidir. parti tüzüğüne göre resmî kısaltması "gelecek partisi" şeklindedir. simgesi çınar yaprağıdır. genel başkanı ahmet davutoğlu'dur.

parti, ülkedeki muhalif partilerin önerdiği güçlendirilmiş parlamenter sistemi desteklemektedir.

demokrasi ve atılım partisi 
demokrasi ve atılım partisi'nin resmi kimlik tanımıyla büyük ölçüde örtüşen yorumlar mevcuttur. bu yorumlar, deva partisi'ni sağın içerisinde, ancak sağın aşırı uçlarının keskin söylemlerinden uzak duran, liberal demokrasiye önem veren ve ideolojik bir bagaja sahip olmayan tipik bir merkez sağ parti olarak değerlendirmektedir. parti, uluslararası sözleşmeler ve evrensel değerler aracılığıyla batılılaşma fikrini benimsemekte ve bu değerlerle ilişki kurmaktadır. ayrıca, deva partisi'nin avrupa birliği (ab) ile olumsuz bir ilişkisi olmadığı, aksine olumlu bir yaklaşım sergilediği belirtilmektedir. parti programında, ab müktesebatında yer alan hesap verilebilirlik, şeffaflık, katılımcılık ve verimlilik gibi prensipler ön plana çıkmaktadır.

merkez sağ siyasi partiler ve seçimler

genel seçimler
demokrat parti (1946)

adalet partisi

anavatan partisi

doğru yol partisi

demokrat parti (2007)

i̇yi̇ parti

demokrasi ve atılım partisi

gelecek partisi

yerel seçimler 
demokrat parti

adalet partisi

anavatan partisi

doğru yol partisi

demokrat parti (2007)

i̇yi̇ parti

merkez sağ ve seçimler

zaman çizelgesi

kaynakça 

merkez sağ
türkiye'de merkez sağ