An Luşan İsyanı

an luşan i̇syanı, çin'de tang hanedanı döneminde, 16 aralık 755'den 17 şubat 769'a kadar sürmüş, büyük toplumsal kargaşa ve huzursuzluk ortamına neden olan ayaklanma
general an luşan'ın kuzey çin'de kendi imparatorluğunu ilan etmesiyle başladı. an luşan yan hanedanlığını kurarak ayaklanmayı ilan etti. onun kendi oğlu tarafından öldürülmesiyle vekili ve yol arkadaşı shi sming ve oğlu mücadelesini devraldı ve devam ettirdiler.
i̇syan üç tang imparatoru döneminde devam etti. tang hanedanına sadık aileler ve onların karşısında yer alan aileler ile isyan büyüdü. an luşan arap, göktürk ve sogdluları da etkileyerek kendi saflarına çekti.
i̇syan sonrası büyük bir kargaşaya, dev kayıplara ve geniş bir sahada yıkıma neden oldu. tang hanedanı zayıfladı ve batı çin üzerindeki hakimiyetini kaybetti.
742 yılı başlarında, asya 13 yıl süren bir kaos dönemindeydi. bölgedeki imparatorlar büyük ayaklanma, devrim, hanedan değişikleriyle çalkalanıyordu. bu yılda doğu steplerinde türk-sogd etkisiyle 744 yılında uygur kağanlığı kuruldu. bu i̇pek yolunu kullanan tacirler ve gezginler aracılığıyla samimi ilişkiler arttı. abbasiler horasan'da başlattıkları isyan sonucunda emeviler'e son vermiş ve abbasi halifeliğini kurmuşlardı.
batıda genişlemek isteyen tang hanedanlığı müslüman araplar ve karluk türkleriyle talas muharebesi'ne girmiş ve muharebeyi kaybetmişti. bu arada güneyde nanzo krallığına karşı yapılan sefer etkisiz olmuştu. aynı zamanlarda tibet üzerine yapılan sefer görece daha başarılı olmuştu, bu sefer ile tibetlilerin orta asya toprakları ele geçirildi. 755 yılında tibet imparatorunun suikasta uğramasıyla tang imparatorluğu zaferini sağlamlaştırdı. bu arada türk bir general imparatorluk içerisinde güçlü bir pozisyona gelmişti.

general an luşan 
an luşan kesin olmamakla birlikte sogdlu bir baba ve türk bir annenin çocuğuydu, çin'de kısa sürede saygıdeğer bir yönetici durumuna geldi. altın ve gümüşten yapılma lüks bir evde ikamet ederdi. i̇mparator huanzong tarafından üç garnizonun komutanlığına getirildi ve sarı nehir'in kuzeyinde alanın tümü sorumluluğuna verildi.
i̇syan, imparator huanzong'un son dönemlerinde başlamış ve suzong ile daizong zamanında devam etmiş ve daizong döneminde sona ermiştir.

i̇syan 
755 yılı sonlarında an luşan ayaklandı. ordusu ile pekin yakınlarından harekete geçti. yol boyunca, an luşan yerel yöneticileri itaat altına alarak ilerledi. daha fazla insan ona katıldı ve isyan genişledi. büyük kanal yönünde süratle ilerleyerek luoyang şehrini aldı. burada tang güçlerini bozguna uğrattılar. luşan kendisini yan hanedanlığı'nın imparatoru ilan edildi. batı şehirlerini zaptettikten sonra güney çin'e dayandı.

yongkiu muharebesi 
756 yılının baharında gerçekleşen yong ki muharebesi korkunçtu. yan kuvvetleri 20.000 kayıp verdiler ve fiyasko ile sonuçlanan bir ilerleme harekâtı yaptılar ancak başarılı olmadılar ve bu bölge tang kuvvetlerinin kontrolüne geçti. bu yan güçlerinin güney çin'i ele geçirmesini engelledi. yan ordusu burada kontrolü sağlayamadı ve üç ay sürece suiyang kuşatmasını başlattı. luoyang şehrini iki yıl boyunca ellerinde tuttular.

çangan ilerlemesi 
an luşan'ın güçleri ana karargahları olan batı çin'de yüksek tepelerde savunma pozisyonuna geçmiş tongguan geçidini tutmuşlardı. bu arada geçit üzerinden hücuma geçmekte olan ordunun iki generali saray içi entrikalar yüzünden idam edildi. yeni generalin tayini ile ordu takviye güçleri ile geçitten hücuma geçti ve an luşan'ın savunmasını yardı.

i̇mparator'un kaçışı 
i̇syancılar, imparatorluk güçlerinin ve sarayın bulunduğu çangan'ın ele geçirmek üzereydi ve ve yardımcıları i̇mparator huanzong'un siçuan şehrine kaçmasını tavsiye ettiler. dağlık bölgenin doğal savunması sayesinde ordu tekrar örgütlenecek ve toparlanacaktı. i̇mparator saraydakileri de beraberinde alarak dağlık bölgeden siçuan'a doğru yola çıktı.
tek sorun coğrafi koşullar değildi yang guozhong ve kuzeni aynı zamanda imparatorun sevgilisi yang gufie ile imparatorun muhafızları arasındaki sürtüşme arttı yol boyunca xiangyang şehri yakınlarında muhafızlar yang gufei ve yang guozhong'un öldürülmesini talep etti. i̇mparator'un kabulden başka seçeneği yoktu. bunun üzerine guozhong intihar etti, kuzeni gufei ise boğduruldu.

chang'an'ın düşüşü 

756'da, an lushan ve isyancı güçleri chang'an şehrini aldı, bu gelişmiş bir şehir için yıkıcı bir olay oldu. şehirde 1.960.188 kişi yaşıyordu. nüfusun çoğu isyancıların tutumu nedeniyle bölgeyi terk etti. nüfus çevredeki küçük şehirlerle birlikte 800.000 - 1.000.000 arası bir sayıya kadar düştü.

756'da, xuanzong'un oğullarından li heng, lingzhou şehrinde imparatorluğunu ilan etti. başka bir şehirde prens li lin yerel otoritelerce yong prensi ilan edildi. suzong ilk olarak guo ziyi ve li guangbi isimli iki general isyancıyla mücadele için görevlendirdi. bu generaller bazı türk kabilelerinden aldıkları kuvvetlerle uygur kağanlığı üzerine gitmiş ve bayançur kağan'ı 759 yazında öldürmüşlerdi. bu arada abbasi halifesi mansur, tang hanedanlığı üzerine 4.000'den fazla paralı asker yolladı ve akabinde savaş yapıldı. bu askerlerin çoğu bölgedeki kabilelerle karıştı.
757 yılında imparatorluk ordusu çang'an ve luoyang şehirlerini geri aldı, isyancılar püskürtüldü ve isyanın ana merkezi kuzeydoğuya doğru kaydı.

suiyang kuşatması 

757 yılında, isyancılar suiyang şehrini kuşattılar 30.000 insan açlıktan öldü ve kalanlar ölenleri yiyerek hayatta kalabildiler. şehir uzun süre sonra düştüğünde sadece 400 kişi hayattaydı.

i̇syanın sonu 
ocak 757'de an luşan oğlu tarafından öldürüldü. yerine shi siming isimli general geçti. shi siming onun çocukluk arkadaşı ve takipçisiydi. shi hemen akabinde luoyang şehrini geri aldı. shi siming 761 yılında kendi oğlu tarafından öldürüldü. oğlu derhal kendi imparatorluğunu ilan etti ve generallerin desteğini aldı.
762 yılında imparator suzong ağır bir hastalığa yakalandı. tang ve huige birleştirilmiş güçlerinin komutasını ortanca oğluna verdi. oğlu li çu, isyancılar üzerine son seferleri yaptı, bu arada yeni yan hanedanlığı uzun sürmeyecekti birçok asker ve üst düzey görevli tang tarafına geçmeye başlamıştı. 762 kışında luoyang yeniden alındı ve yan i̇mparatoru shi chaoyikaçmaya çalışırken önü kesildi. yakalanacağını anlayan shi çaoyi intihar etti.
böylece sekiz yıllık isyan sona erdi
i̇syanın sona ermesiyle tang imparatorluğu kendisini yeniden inşa etmeye başladı. i̇syan tang hanedanını oldukça zayıflatmıştı ve kaos yer yer devam ediyordu. tang hanedanının zayıflamasıyla tibet i̇mparatorluğu yeniden orta asyayı ele geçirdi ve hatta çangan şehrini 763'te aldı.

dış bağlantılar 
 türk tarihinde an lu-shan ve destanı, prof.dr.saadettin gömeç 

çin