Celâl Şengör

ali mehmet celâl şengör (d. 24 mart 1955; i̇stanbul), türk akademisyen, bilim insanı ve yer bilimcidir. yapısal yer bilimi ve tektonik dallarındaki çalışmaları ile tanınır. şerit kıtaların dağ kuşaklarının yapısına etkisini ortaya koymuş ve kimmer kıtası adını verdiği bir şerit kıta keşfetmiştir.

abd ulusal bilimler akademisi, amerikan felsefe topluluğu, rus bilimler akademisi ve sırp bilimler ve sanatlar akademisi üyesidir. mehmet fuad köprülü'den sonra rus bilimler akademisi'ne seçilmiş ikinci türk profesördür. 2010 yılında, alman jeoloji derneği tarafından gustav steinmann madalyası'na layık görülmüştür. fransa, birleşik krallık, avusturya ve amerika birleşik devletleri'nde misafir öğretim üyesi olarak çalışmalarda bulunan şengör, 1988 yılında neuchâtel üniversitesi fen fakültesinden şeref bilim doktoru unvanına sahip oldu. 1990 yılında avrupa akademisi'ne kabul edilen şengör, aynı yıl avusturya jeoloji servisi muhabir üyesi, 1991'de ise avusturya jeoloji derneği şeref üyesi oldu. yine 1991'de kültür bakanlığının bilgi çağı ödülü'nü kazandı. 1992'de i̇stanbul teknik üniversitesi maden fakültesi genel jeoloji ana bilim dalında profesörlüğe yükseldi. şengör, 2022 yılında i̇stanbul teknik üniversitesinden emekliye ayrıldı.

hayatı 
24 mart 1955 tarihinde rumeli göçmeni bir ailenin çocuğu olarak i̇stanbul'da doğdu. babası mehmet asım şengör, annesi günseli güler şengör'dür. kosova, makedonya, preveze ve yanya'dan göçenlerin soyundan gelmektedir.

eğitimi 
eğitimine şişli terakki lisesi'nin ilkokulunda başladı, ancak 5. sınıfta öğretmeni ile tartışması üzerine okuldan atıldı. daha sonra bayezid i̇lkokulu'na kaydedildi ve ilkokulu orada tamamladı. i̇lkokuldan mezun olduktan sonra kimi özel okulların sınavlarına girse de hiçbirini kazanamadı ve -şengör'ün söylediğine göre kayırmayla- işık lisesi ortaokulu'na girdi. ortaokulu işık'ta bitirdikten sonra 1969'da robert lisesi'nin sınavlarını kazandı. 1973'te mezun oldu. robert koleji bitirdikten sonra  öğrenimine devam etmek üzere abd'ye gitti.

1972 yılında houston üniversitesinde lisans eğitimine başladı. 2 buçuk yıl sonra, 1976'da new york eyalet üniversitesi, albany'ye yatay geçiş yaptı. 1978'de bu üniversitenin jeoloji bölümünden mezun oldu. aynı üniversitede 1979 yılında "geometry and kinematics of continental deformation in zones of collision: examples from central europe and eastern mediterranean" (tr. çarpışma alanlarında kıtasal bozulmanın geometri ve kinematiği: orta avrupa ve doğu akdeniz'den örnekler) teziyle yüksek lisans derecesi aldı. 3 yıl sonra (1982) yine aynı kurumda "the geology of the albula pass area, eastern switzerland in its tethyan setting: palaeo-tethyan factor in neo-tethyan opening" adlı doktora teziyle doktora eğitimini tamamladı.

bilimsel kariyeri
1981'de türkiye'ye döndü ve i̇stanbul teknik üniversitesi maden fakültesi'nin genel jeoloji kürsüsünde asistan olarak görev yapmaya başladı. emekli olana kadar hiç ara vermeden hep i̇tü kadrosunda yer aldı.

1984 yılında londra jeoloji topluluğu'nun başkanlık ödülü'nü, 1986'da tübi̇tak bilim ödülü'nü aldı. aynı yıl i̇stanbul teknik üniversitesi maden fakültesi genel jeoloji ana bilim dalında doçent oldu.

1988'de neuchâtel üniversitesi fen fakültesinden fahri bilim doktoru (docteur ès sciences honoris causa) derecesi aldı. academia europaea'ya 1990 yılında kabul edildi ve derneğin ilk türk üyesi oldu. aynı yıl avusturya jeoloji servisi muhabir üyesi, 1991 yılında ise avusturya jeoloji derneği fahri üyesi oldu. yine 1991 yılında kültür bakanlığının "bilgi çağı ödülü"nü kazandı.

1992 yılında i̇stanbul teknik üniversitesi maden fakültesi genel jeoloji ana bilim dalında profesörlüğe terfi etti. 1993 yılında türkiye bilimler akademisinin en genç kurucu üyesi oldu ve akademi konseyine seçildi. aynı yıl tübi̇tak bilim kurulu üyesi oldu. 1994 yılında rusya doğa bilimleri akademisi üyeliğine, fransız ve amerikan jeoloji dernekleri fahri üyeliğine seçildi. ayrıca kendisine fransız fizik derneği ve école normale supérieure vakfı tarafından rammal madalyası verildi.

şengör 1997 yılında, fransız bilimler akademisi tarafından yerbilimleri dalında büyük ödül (lutaud ödülü) ile ödüllendirildi. 1998 mayıs ayı içerisinde collège de france'ta misafir profesör olarak bir kürsü hakkı elde etti. burada "19. yüzyılda tektoniğin gelişmesine fransız jeologlarının katkısı" konulu bir ders verdi ve 28 mayıs 1998'de collège de france'ın madalyasını aldı.

1999'da londra jeoloji topluluğu kendisini bigsby madalyası ile ödüllendirdi. 2000 yılının nisan ayında amerika birleşik devletleri ulusal bilimler akademisi yabancı üyeliğine seçildi. bu akademiye üye olarak seçilen ilk türk biliminsanı oldu. rusya bilimler akademisine fuad köprülü'den sonra seçilen ikinci türk'tür. ayrıca 2013 yılında leopoldina doğa araştırıcıları akademisi üyeliğine seçilmiştir.

şengör, yer biliminde özellikle yapısal yerbilim ve tektonik dallarındaki çalışmaları ile ün yapmıştır. şerit kıtaların dağ kuşaklarının yapısına etkisini ortaya koymuş ve kimmer kıtası adını verdiği bir şerit kıta keşfetmiştir. orta asya’nın yerbilimsel yapısını ortaya çıkarmış, kıta-kıta çarpışmasının ön ülkeleri nasıl etkilediği konusunu çözmüştür. yücel yılmaz ile birlikte, levha tektoniği içinde türkiye'nin yerini değerlendiren ve gönderme klasiği hâline gelen bir makale yazmıştır. yerbilimi ve tektonik konularında 6 kitap, 175 bilimsel makale, 137 tebliğ özeti, pek çok popüler bilim makalesi, tarih ve felsefe ile ilgili de iki kitap ve 300’e yakın deneme yazısı yayımlamıştır. abd, rusya, avrupa ve almanya'nın bilimler akademisine üye olan şengör'ün yayımlanmış 1826 makalesi vardır ve bu makalelere 12658 gönderme yapılmıştır. bunların 1997-1998 yılları arasında cumhuriyet bilim teknik dergisindeki "zümrütten akisler" köşesinde çıkmış olanları yapı kredi yayınları tarafından 1999'da "zümrütnâme" başlığı altında kitaplaştırılmıştır.

fransa, birleşik krallık, avusturya ve amerika birleşik devletleri'nde misafir öğretim üyesi olarak çalışmalarda bulunan şengör, collège de france dışında birleşik krallık'ta oxford (royal society araştırıcı bursuyla), abd'de kaliforniya teknoloji enstitüsü (moore distinguished scholar olarak) ve avusturya'da salzburg lodron-paris üniversitesinde misafir profesörlük yapmıştır. şengör ayrıca pek çok uluslararası dergide editör, yardımcı editör ve yayın kurulu üyeliği yapmıştır ve yapmaktadır.

celâl şengör, 23 mart 2022 tarihinde i̇stanbul teknik üniversitesi'nde son dersini vererek 24 mart 2022 tarihinde emekliye ayrılmıştır.

celal şengör, ileri düzeyde i̇ngilizce, fransızca ve almanca bildiğini söylemekle birlikte; felemenkçe, i̇talyanca, portekizce, i̇spanyolca ve osmanlı türkçesini okuyabildiğini de söylemiştir.

şengör'ün yer biliminde yaptığı çalışmalar 
şengör yer biliminde özellikle yapısal yerbilim ve tektonik dallarındaki çalışmaları ile ün yapmıştır. bu konuda 17 kitap, 395 bilimsel makale, 217 tebliğ özeti, 74 popüler bilim makalesi; tarih ve felsefe ile ilgili popüler 13 kitap ve 500'ü geçen deneme yazısı yayımlamıştır. researchgate verilerine göre makaleleri 37,863 kez alıntılanmıştır. bunların 1997-1998 yılları arasında cumhuriyet bilim teknik dergisindeki “zümrütten akisler” köşesinde çıkmış olanları yapı kredi kültür sanat yayınları tarafından 1999’da zümrütnâme başlığı altında kitaplaştırılmıştır. 2003 yılında ise ikinci deneme kitabı zümrüt ayna başlığıyla yayımlanmıştır. yaşam öyküsü 2010 yılında türkiye i̇ş bankası kültür yayınları nehir söyleşi serisinde bir bilim adamının serüveni başlığı altında yayımlanmıştır. şengör ayrıca pek çok uluslararası dergide editör, yardımcı editör ve yayın kurulu üyeliği yapmıştır ve yapmaktadır.

şengör, 1980 yılında yaklaşık 250-150 milyon yıl öncesi aralarında bir kara parçası keşfetmiş ve bu kara parçasına kimmer kıtası adını vermiştir. bu kıta avrasya superterran'ına bağlı olup alp ile eski kimmerid dağlarını süper-orojenez ile birleştirip şengör'ün tetisid süper orojenez sistemi adını verdiği ve neo-tetis ile paleo-tetis'i ayıran 150 milyon yıl önce de paleo-tetis'i kapatan bir kıta olarak tanımlamıştır.

özel hayatı

ailesi 
şengör 1986 yılında oya maltepe ile evlenmiştir. tek çocuğu olan oğlu hakkı celalettin asım şengör 1989 yılında dünyaya gelmiştir.

jeoloji merakı 
jeolojiye olan merakının nasıl başladığı, "bir bilim adamının serüveni" adlı kitapta, şengör’ün "ben jeolojiyi küçük yaştan yani jules verne’in arzın merkezine seyahat kitabını okuduğum günden itibaren sevmeye başladım. hemen arkasından denizler altında yirmi bin fersah’ı okudum. onu da okuduktan sonra kendi kendime, ‘adam olmak demek, jules verne’in tarif ettiği gibi olmak demektir’ diye düşündüm. bana jeolojiyi jules verne sevdirdi..." şeklindeki ifadeleriyle anlatılmıştır. bir röportajında kendisine ait kütüphanesinde 30.000'in üzerinde kitabı olduğunu söylemiştir.

sağlık durumu 
celâl şengör'e hafif asperger sendromu teşhisi konulmuştur ve bunu şu sözlerle anlatmaktadır: "ben de hafif aschberger ile teşhis edilmiş bir insanım. ve bu özelliğime şükran borçluyum. otistik olmasaydım bilimde elde ettiğim başarıları elde edemezdim."

politik düşüncesi 
celal şengör, verdiği bir söyleşide kemalist olduğunu belirtmiştir. "benim siyasi görüşüm tamamen kemalizm'dir. hem de en koyu haliyle! çünkü kemalizm eşittir; akılizm demektir." şengör'e göre, "kemalizm; tenkittir, doğruyu aramaktır, bilimsel düşüncedir. kemalizm ne sağdır, ne soldur; fakat aklın, bilimin, doğa ile insanın doğrudan temasının yoludur; kemalist türkiye belki de insanlık tarihinin ilk gerçek bilimsel yöntemle yaratılmış toplumudur. atatürk, "benim manevi mirasım ilimdir ve akıldır! diyor. anlamalıyız ki kemalizm'in kitabı ve defteri yok. bu da demek oluyor ki takip edeceğin kuralları da yok. kemalizm'in bir tek kuralı var: o da aklını kullan!" ayrıca, bir kemalist olmasına karşın bir monarşist de olan şengör'e göre monarşi yargı bağımsızlığını tamamıyla sağlaması nedeniyle ideal yönetimdir.

dinî inancı 
şengör, katıldığı programlarda birçok kez ateist olduğunu söylemiştir.

etnik kökeni 
şengör, katıldığı tarih notları adlı programda kökenini şu şekilde açıklamıştır: "babaanneme bakıyorum; mavi göz, sapsarı saç, şahane bir endam; sırp kızı. gayet açık. dedeme bakıyorum; tipik bir arnavut, sırp karışımı var belli. anneanneme bakıyorum, tipik bir helen. hepsi de türk. pasaportlarında türk yazıyor. (...) bugün ben kendimi türk milliyetçisi olarak tanımlarım. (...) benim damarlarımda bir damla türk kanı yok, ağabey. (...) atatürk'ün milliyetçiliği, kardeşim. (...) biz göçmen miyiz? ya, biz burayı kuranlarız be! biz olmasak türkiye cumhuriyeti olmayacaktı belki. sevr'e hapsolmuş oturuyor olacaktık, değil mi? ben burayı savunmak istiyorum. çünkü biz vatan kaybetmiş insanların çocuklarıyız."

üye olduğu yerler 
rusya bilimler akademisi
abd ulusal bilimler akademisi
avusturya bilimler akademisi
amerikan felsefe cemiyeti
sırp bilimler ve sanatlar akademisi
leopoldina alman milli bilimler akademisi
amerika jeofizik birliği
accademia dei lincei

çalıştığı üniversiteler 
 collège de france, fransa – "misafir profesör"
 oxford üniversitesi, i̇ngiltere – "misafir profesör"
 kaliforniya teknoloji enstitüsü, abd – "misafir profesör"
 salzburg üniversitesi, avusturya – "misafir profesör"
 i̇stanbul teknik üniversitesi – "öğretim üyesi"

kitapları 
 "zümrütname" (yapı kredi yayınları, 1999)
 "hasan ali yücel ve türk aydınlanması" (tübi̇tak yayınları, 2001)
 "zümrüt ayna: bilimsel düşünce üzerine denemeler" (yapı kredi yayınları, 2003)
 "yaşamın evrimi fikrinin darwin döneminin sonuna kadarki kısa tarihi" (i̇stanbul teknik üniversitesi yayınları, 2004)
 "99 sayfada i̇stanbul depremi" (i̇ş bankası kültür yayınları, 2006)
 "bilgiyle sohbet - popüler bilim yazıları" (i̇ş bankası kültür yayınları, 2014)
 "dahi diktatör" (ka kitap, 2014)
 "aptalı tanımak" (ka kitap, 2015)
 "newton neden türk değildi?" (ka kitap, 2015)
 "bir toplum nasıl i̇ntihar eder?" (ka kitap, 2016)
 "cehennemdeki üniversiteliler" (ka kitap, 2016)
 "bilimin büyüsü" (i̇nkılap kitabevi, 2019)
 "i̇stanbul depremi" (i̇ş bankası kültür yayınları, 2006)
 "dikkate değer mevzular" (i̇nkılap kitabevi, 2023)

hakkında 
 "bir bilim adamının serüveni - celal şengör kitabı" (söyleşi: sefa kaplan) (i̇ş bankası kültür yayınları, 2010)
 "senin cahilliğin benim yaşamımı etkiliyor" (söyleşi: damla karakuş) (masa yayınları, 2023)

katkıda bulundukları 
 "pîrî reis 1513 dünya haritası" (boyut yayıncılık, 2013)

ödülleri 
yurt dışında birçok üniversitede bulunmuş olan prof. şengör, birçok uluslararası ödülün de sahibidir. ayrıca, tübi̇tak bilim ödülü'nü kazanan en genç bilim insanıdır. ödüllerinin bazıları:

 londra jeoloji topluluğu, başkanlık ödülü (1984)
 tübi̇tak, bilim ödülü (1986)
 neuchâtel üniversitesi fen fakültesi, şeref bilim doktoru (docteur ès sciences honoris causa) (1988)
 kültür bakanlığı, bilgi çağı ödülü (1991)
 fransız fizik cemiyeti ve école normale supérieure vakfı, rammal madalyası (1994)
 collège de france madalyası (1998)
 londra jeoloji topluluğu, bigsby madalyası (1999)
 guztav-steinman madalyası (2010)
 arthur holmes madalyonu
mary c. rabbitt jeoloji tarihi ve felsefesi ödülü
eduard-suess madalyası (2020)

kaynakça

dış bağlantılar 

 şengör'ün tüm yayınları 
 yazarlar ve kütüphaneleri bölüm 10: celal şengör 

yaşayan insanlar
1955 doğumlular
i̇stanbul doğumlu bilim insanları
türk jeologlar
din eleştirmenleri
avusturya bilimler akademisi üyeleri
i̇ngilizceden türkçeye çeviri yapanlar
i̇slamcılık eleştirmenleri
i̇stanbul teknik üniversitesi öğretim üyeleri
türk ateistler
kurgusal olmayan eserler veren türk yazarlar
pozitivistler
robert lisesinde öğrenim görenler
rusya bilimler akademisi'nin yabancı üyeleri
tübi̇tak bilim kurulu üyeleri
tübi̇tak bilim ödülü sahipleri
türk antikomünistler
atatürkçüler
türk ateist yazarlar
anti-klerikalizm
türk monarşistler
türk profesörler
türk jeoloji akademisyenleri
türk sekülaristler
ulusal bilimler akademisi üyeleri
yaratılışçılık eleştirmenleri
türk eski müslümanlar
türk köşe yazarları
türk ateizm aktivistleri
alman bilimler akademisi leopoldina üyeleri
odtü prof. dr. mustafa parlar eğitim ve araştırma vakfı ödülü sahipleri
ulusal bilimler akademisi üyesi yabancılar
cumhuriyet (gazete) kişileri