Batur

batur (bahadır), kahraman ve yiğit savaşçı anlamına gelen, türk ve moğol dili kökenli onursal unvan. bu unvan, cengâverlerlik ve yiğitlik yapmış askeri komutanlar ve destansı kahramanlar için kullanılan bir altay terimidir. batır, badır, bağatur, bagatur, bogatur, bagatır, batar, bağatar, bahadır olarak da söylenir.

anlam ve i̇çerik
moğolistan’ın başkenti ulan batur (ulağan bağatur)’un adının anlamı “kızıl kahraman” demektir. bu isim her ne kadar sosyalist rejim tarafından koyulmuş olsa da, moğol tarihiyle de bağlantılıdır.

bağatur şeklinde telaffuz edilen kelime, çin’in sui hanedanlığı (589-619) tarihçesine göre 7. yüzyılda çin’in batısında ve kuzeyindeki yaşayan moğol ve türk step kavimleri arasında kullanıldı. bundan bir yüzyıl sonra göktürk hanlığı devrinde eski türkçede batur kelimesinin kullanılmakta olduğu tespit edilmiştir. batıda ise 9. yüzyılda ön bulgarlar, bağatur kelimesini kullanıyorlardı.

babası yesügey bağatur olarak anılan cengiz han, 13. yüzyılda maiyetindeki kuvvetler arasından yiğitlik ve üstün hizmetleri görülen bin kişiye bu onursal lakabı bahşetmişti. bahadır (veya bağator) unvan kelimesinin kullanımı cengiz han'dan sonra gelen moğol devletlerinde de sürdü. babürler, i̇lhanlılar ve timur hanlığı gibi müslüman moğol - türk devletlerinde bağatur (bahadır) kelimesi, hanlara ait bir saltanat unvanı olarak kullanıldı. 14. yüzyılda i̇lhanlılar devletinin hanı ebu said bahadır, resmi evraklarda el-sultan el-adil ebu said bahadır han mührünü saltanat unvanını olarak kullanmaktaydı.

farklı dillerde 
değişik dillerde batur, bağator, bahadır, baghadur biçimde farklılıklar gösteren bu kelime her dilde aynı veya benzer anlamlardadır.
 rusça богатырь (bogatyr)
 türkçe batur, bahadır
 kazak, tatar, özbek lehçelerinde батыр (batyr)
 moğolca baatar (ulan batur şehri moğolca ulaanbaatar)
 lehçe bohater (kahraman anlamındadır)
 ukraynaca богатир (bohatyr)
 farsça ve sanskritçe bahadur
 gürcüce bagatur
 macarca bátor

türkçede batur ve bahadır kişi ismi olarak kullanılmaktadır. macarca’da bátor kelimesi cesur anlamına; 'hadúr' ise savaş komutanı anlamına gelmektedir.

hükümdarlar 
farklı dillerde önemli tarihi kişilikler bahadır, baghadur, bagatur ve batur gibi isimler almışlardı. 
 yesugey, cengiz han'ın babası
 bahadır kağan, hazarlar'ın kağanı, 8. yüzyıl.
 moğol general subutay moğolların gizli tarihinde ba'tur olarak geçer.
 i̇lhanlı ebu said özbek hanlığı altın orda devleti'ni yendiğinde bahadır unvanını aldı.
 i̇ki babür i̇mparatorluğu imparatoru bahadır şah adını aldı: i. bahadır şah ve ii. bahadır şah.
 banda singh bahadur, büyük sih savaşçı ve general
 stephen ix báthory (1533-1586), transylvania prensi ve polonya kralı.
 field marshal sam manekshaw, ikinci hint asker "sam bahadur" adıyla onurlandırıldı.

etimoloji    
bağatur sözcüğünden "ğa" hecesinin düşmesi ve kısa söylenmesi sonucu ortaya çıkmıştır. vurmak, kırmak, yıkmak, yere sermek, devirmek gibi anlamları içeren türkçe (bat-) kökünden türemiştir. türkçe (bat-) fiil kökünden türediği için türkçe kökenli bir kelime olarak kabul edilmektedir. böke köküyle de bağlantılıdır. böke, daima kazanan demektir. batur kelimesi türkçeden farsça'ya geçmiş ve bahadır biçimine dönüşmüştür. daha sonra türkçeye bahadır şeklinde tekrar geçmiştir.

kaynakça 
 doerfer, türkische und mongolische elemente im neupersischen ii, wiesbaden, 1965, s. 366-77. 
 mehmet fuad köprülü, “bahadır,” in i̇a ii, s. 216-19. 
 denis sinor, “bahādur,” in ei2, s. 913. 
 b. vladimirtsov, le régime social des mongols, paris, 1948, s. 93, 95, 111, 114, 118, 119, 121.

dipnotlar

i̇ç bağlantılar 
 bahadır 

türk unvanları
türk mitolojisi
göktürklerin unvanları