Şirketokrasi

şirketokrasi diğer adıyla korporatokrasi (i̇ngilizce: corporatocracy) , şirketler tarafından ya da şirketlerin çıkar grupları tarafından kontrol edilen ekonomik ve politik bir sistemi anlatmak için kullanılan bir terimdir. genelde belirli bir ülkedeki (özellikle amerika birleşik devletleri) halihazırdaki ekonomik durumu eleştirmek için kullanılan aşağılayıcı bir terim olarak görülür. korporatizm (corporatism) teriminden farklı olarak kullanılır ki korporatizm anlam olarak şirketler ve tüketiciler arasında olan ortak çıkarların bir araya gelmesinden bahseder. liberaller ve sol görüşlü eleştirmenler tarafından sıkça kullanılan şirketokrasi, liberal ekonomi eleştirmenleri ve diğer politik gözlemciler tarafından da madalyonun diğer yüzüne bakmak amacıyla kullanılır. ekonomist jeffrey sachs, amerika birleşik devletlerini bu bağlamda kitabı " the price of civilization"'da (medeniyetin bedeli) şirketokrasi ile yönetilen bir ülke olarak tasvir eder. bu hareketin 4 trendin sonucu olduğunu açıklar; ulusal partilerin zayıflığı ve kişisel olarak belirli bölgelerde politik temsilin güçlülüğü, 2. dünya savaş'ından sonra kurulan amerikan ordusunun büyüklüğü, şirketler tarafından desteklenen büyük bütçeli seçim kampanyaları ve küreselleşme ile işçilerden uzaklaşan dengeler.

bir ekonomik tetikçinin i̇tirafları kitabı ile (confessions of an economic hit man) john perkins (2004) tarafından da kullanılan terim, ona göre şirketlerin,bankaların ve hükûmetlerin ortak çalışması ile var olur. bu organize durum güçlü elit (power elite) deyimi ile c. wright mills tarafından da bu şekilde adlandırılır.  bu "güçlü elit" grup, aslında şirketokrasi içeresinde gücü ellerinde bulunduran ve statü olarak yüksek pozisyonlarda bulunan varlıklı kişilerdir. bu kişiler aslında ülkelerin kaderini tayin eden, yasaları koyan  ve ekonomik kararları alan üst düzey zenginlerdir.

bu türdeki bir yapılaşma; bankaların kurtarılmasını (bailout),ceo'lara ödenen inanılmaz yüksek maaşları, ulusal hazinenin, insanların ve  doğal kaynakların sömürülmesinin nedenlerini de gözler önüne sermektedir.küreselleşmenin de eleştirisini yapan şirketokrasi terimine somut olarak dünya bankasının gelişmekte olan ülkelere verdiği  borçlar, serbest gümrük ve ticaret antlaşmaları örnek olarak gösterilebilir.

şirketokrasi yada "korporatokrasi" ve benzer fikirlerin kullanımı
tarihçi howard zinn, amerika birleşik devletleri'ndeki yaldızlı çağ sırasında abd hükümetinin tam olarak karl marx'ın kapitalist devletleri tanımladığı gibi hareket ettiğini savunmaktadır: "düzeni korumak için tarafsızmış gibi davranan ama zenginlerin çıkarlarına hizmet eden...".

ekonomist joseph stiglitz'e göre, büyük ölçüde abd antitröst yasalarının neoliberal reformlarla zayıflatılması nedeniyle şirketlerin piyasa gücünde ciddi bir artış olmuş, bu da abd'de gelir eşitsizliğinin artmasına ve genel olarak düşük performans gösteren bir ekonomiye yol açmıştır.ekonomiyi iyileştirmek için paranın abd siyaseti üzerindeki etkisini azaltmak gerektiği düşüncesini paylaşmaktadır.
sosyolog c. wright mills, 1956 tarihli the power elite adlı kitabında, askeri ve siyasi kurumlarla birlikte en büyük şirketlerin liderlerinin abd'yi kontrol eden bir "güç eliti" oluşturduğunu belirtmiştir.

ekonomist jeffrey sachs the price of civilization (2011) adlı kitabında amerika birleşik devletleri'ni bir korporatokrasi olarak tanımlamıştır.bunun dört eğilimden kaynaklandığını öne sürdü: zayıf ulusal partiler ve bireysel bölgelerin güçlü siyasi temsili, i̇kinci dünya savaşı sonrası büyük abd askeri kuruluşu, büyük şirketler seçim kampanyalarını finanse etmek için para kullanmak ve küreselleşme güç dengesini işçilerden uzaklaştırıyordu.

2013 yılında ekonomist edmund phelps, abd ve diğer batı ülkelerinin son on yıllardaki ekonomik sistemini "yeni korporatizm" olarak adlandırdığı, devletin ekonomiye çok fazla dahil olduğu ve "herkesi herkese karşı korumakla" görevli olduğu, ancak aynı zamanda büyük şirketlerin hükümet üzerinde büyük bir etkiye sahip olduğu, lobicilerin önerilerinin "özellikle rüşvetle gelirlerse hoş karşılandığı" bir sistem olarak nitelendirdiği bir sistem olarak eleştirdi.

şirketlerin amerika birleşik devletleri'nde siyaset üzerindeki etkisi

yolsuzluk
amerika birleşik devletleri'ndeki yaldızlı çağ sırasında, iş dünyası liderleri hükümetin faaliyetlerini düzenlememesini sağlamak için önemli miktarda para harcadıklarından yolsuzluk yaygındı.

şirketlerin yasama üzerindeki etkisi

şirketler, kendilerini denetleyen düzenlemeler ve düzenleyiciler üzerinde önemli bir etkiye sahiptir. örneğin, senatör elizabeth warren aralık 2014'te hükümeti finanse etmek için gerekli olan bir torba harcama tasarısının bankacılık düzenlemelerini zayıflatmak için sürecin sonlarında nasıl değiştirildiğini açıkladı. bu değişiklik, dodd-frank bankacılık düzenlemelerinin yasakladığı bankacılık "takas kuruluşlarının" vergi mükellefleri tarafından finanse edilen kurtarmalarına izin verilmesini kolaylaştırdı. yasanın değiştirilmesinde rolü olan en büyük bankalardan biri olan citigroup'u örnek gösterdi. ayrıca hem wall street bankacılarının hem de daha önce wall street'te çalışmış olan hükümet üyelerinin, en büyük bankaları parçalayacak iki partili yasayı nasıl durdurduklarını anlattı. başkan theodore roosevelt'in "demokrasinin temellerini" tehdit eden güçlü şirket kuruluşlarına ilişkin uyarılarını tekrarladı.

2015 yılında verdiği bir röportajda eski başkan jimmy carter, siyasi adaylara yapılan bağışlar üzerindeki sınırları etkili bir şekilde kaldıran citizens united v. fec kararı nedeniyle amerika birleşik devletleri'nin artık "sınırsız siyasi rüşvetin olduğu bir oligarşi" olduğunu ifade etmiştir.wall street, 2016 amerika birleşik devletleri seçimlerini etkilemek için 2 milyar dolarlık rekor bir harcama yaptı.

bir british columbia üniversitesi hukuk profesörü ve ödüllü "şirket:kâr ve gücün patolojik takibi(the corporation: the pathological pursuit of profit and power) adlı kitabın yazarı olan joel bakan sundan basetmektedir:

amerika birleşik devletleri'nde şirketokrasinin algılanan belirtileri

gelir payı

gelir eşitsizliği ile ilgili olarak, university of california, berkeley ekonomisti emmanuel saez'in 2014 gelir analizi, gelir ve servetteki göreceli büyümenin küçük ve orta ölçekli girişimciler ve işletme sahipleri (genellikle gelirdeki en üst yüzde birlik kesimin alt yarısını oluşturan) arasında gerçekleşmediğini doğrulamaktadır, buna karşın, her yıl 2.000.000 $ veya daha fazla kazanan gelir dağılımında toplumun sadece yüzde 1'ini oluşturan en üst arasında yer almaktadır.

şirketlerin gücü gelir eşitsizliğini de artırabilir. nobel ekonomi ödülü sahibi joseph stiglitz mayıs 2011'de şöyle yazmıştır: "bugünkü eşitsizliğin büyük bir kısmı, finans sektörünün kendisi tarafından satın alınan ve parası ödenen kurallardaki değişikliklerle mümkün kılınan finansal sistemin manipülasyonundan kaynaklanıyor - şimdiye kadarki en iyi yatırımlarından biri. hükümet finans kuruluşlarına yüzde sıfıra yakın faizle borç verdi ve her şey başarısız olduğunda uygun koşullarda cömert kurtarma paketleri sağladı. düzenleyiciler şeffaflık eksikliğine ve çıkar çatışmalarına göz yumdular." stiglitz, en tepedeki %1'lik kesimin gelirin neredeyse "dörtte birini" elde ettiğini ve servetin yaklaşık %40'ına sahip olduğunu açıkladı.

gsyh'ye göre ölçüldüğünde, toplam ücret ve bunun bileşeni olan maaş ve ücretler 1970'ten bu yana azalmaktadır. bu durum, gelirin emekten (saatlik ücret ve maaşlardan gelir elde eden kişiler) sermayeye (işletme, arazi ve varlık sahipliği yoluyla gelir elde eden kişiler) doğru kaydığını göstermektedir.

larry summers 2007 yılında ailelerin alt %80'inin 1979 gelir dağılımına göre 664 milyar dolar daha az gelir elde ettiğini ya da aile başına yaklaşık 7.000 dolar gelir elde ettiğini tahmin etmiştir.bu gelirin elde edilememesi, birçok ailenin borç yükünü artırmasına yol açmış olabilir ki bu da 2007-2009 subprime mortgage krizi'nde önemli bir faktör olmuştur; zira yüksek kaldıraçlı ev sahipleri kriz sırasında net değerlerinde çok daha büyük bir azalma yaşamıştır. ayrıca, düşük gelirli aileler yüksek gelirli ailelere göre gelirlerinin nispeten daha fazlasını harcama eğiliminde olduklarından, gelirin daha fazlasının daha varlıklı ailelere kaydırılması ekonomik büyümeyi yavaşlatabilir.

etkin kurumlar vergisi oranları

bazı büyük abd şirketleri, vergi yükümlülüklerini azaltmak amacıyla merkezlerini abd dışındaki bir ülkeye taşımak için vergi inversiyonu (tax inversion) adı verilen bir strateji kullanmıştır. yani birleşme ve satın almalarla vergi masraflarından kaçınma taktikleri uygulanmaktadır. başka ülkelerdeki sirketleri satın alarak veya onlarla birleşerek ülke dışına kendini çıkmış gibi göstererek vergiden kaçınma yapılmaktadır. 1982'den bu yana 15'i 2012'den beri olmak üzere yaklaşık 46 şirket düşük vergili ülkelerde yeniden şirketleşmiştir. altı şirket de 2015 yılında bunu yapmayı planladı.

hisse senedi geri alımlarına karşı ücret artışları
şirketlerin artan gücünün bir göstergesi de, gelir eşitsizliğinin artmasına katkıda bulunacak şekilde, hisse senetlerini geri alma kabiliyetleri üzerindeki kısıtlamaların kaldırılmasıydı. eylül 2014'te harvard business review'da yazan william lazonick, ekonomiye yapılan yatırımların azalmasından ve bunun refah ve gelir eşitsizliği üzerindeki etkisinden rekor düzeyde şirket hissesi geri alımlarını sorumlu tuttu. 2003 ve 2012 yılları arasında s&p 500'deki 449 şirket, kazançlarının %54'ünü (2,4 trilyon dolar) kendi hisselerini geri almak için kullandı. ek olarak %37'si de temettü olarak hissedarlara ödenmiştir. bunlar birlikte kârın %91'ini oluşturuyordu. bu durum, üretken yeteneklere yatırım yapmak ya da çalışanlar için daha yüksek gelir elde etmek için çok az kaynak bıraktı ve daha fazla geliri emek yerine sermayeye kaydırdı. hisse başına kazanç (eps) hedeflerini tutturmak için büyük ölçüde hisse senedi opsiyonlarına, hisse senedi ödüllerine ve ikramiyelere dayanan yönetici ücret düzenlemelerini suçladı. eps, tedavüldeki hisse sayısı azaldıkça artar. geri alımlar üzerindeki yasal kısıtlamalar 1980'lerin başında büyük ölçüde hafifletilmiştir. geri alımları sınırlandırmak için bu teşviklerin değiştirilmesini savunmaktadır.

31 mart 2014'e kadarki 12 aylık dönemde s&p 500 şirketleri hisse geri alım ödemelerini bir önceki yıla göre %29 artırarak 534,9 milyar dolara çıkarmıştır.  goldman sachs'a göre abd şirketlerinin 2015 yılında geri alımlarını 2014 yılına göre %18 artırarak 701 milyar dolara çıkarması beklenmektedir. ölçek olarak, yıllık konut dışı sabit yatırımın (iş yatırımları için bir vekil ve önemli bir gsyi̇h bileşeni) 2014 yılı için yaklaşık 2,1 trilyon dolar olduğu tahmin edilmektedir.
endüstriyel toplulaşma

transnational institute'den brid brennan, şirketlerin toplanmasının (yoğunlaşmasının) hükümet üzerindeki etkilerini nasıl artırdığını açıkladı: "u.ş'leri [ulusötesi şirketler] demokrasi için tehlikeli kılan sadece büyüklükleri, muazzam servetleri ve varlıkları değildir. aynı zamanda yoğunlaşmaları, hükümetleri etkileme ve çoğu zaman hükümetlere sızma kapasiteleri ve ticari çıkarlarını kamu yararına karşı savunmak için gerçek bir uluslararası sosyal sınıf olarak hareket etme yetenekleridir. şirket suçları ve cezasızlık için gerekli ortamı yaratan, bu tür bir karar alma gücünün yanı sıra, son 30 yılda ulusal anayasalarda ve ulusal ve uluslararası mevzuatta değişikliklere yol açan deregülasyon dayatma gücüdür." brennan, güçteki bu yoğunlaşmanın gelir ve servetin daha da yoğunlaşmasına yol açtığı sonucuna varmıştır.

bu tür bir sektör yoğunlaģmasına örnek olarak bankacılık verilebilir. en büyük 5 abd bankası 1998 yılında abd bankacılık varlıklarının yaklaşık %30'una sahipti; bu oran 2008'de %45'e, 2010'da %48'e yükseldi ve 2011'de %47'ye düştü.the economist ayrıca 1980'den bu yana giderek daha karlı hale gelen kurumsal finans ve bankacılık sektörünün abd'de gini katsayılarının yükselmesine nasıl neden olduğunu açıklamıştır: "amerika'da finansal hizmetlerin gsyi̇h içindeki payı 1980-2000 yılları arasında ikiye katlanarak %8'e yükseldi; aynı dönemde kârları toplam şirket kârlarının yaklaşık %10'undan %35'ine yükseldi ve 2007-09'da çöktü. bankacılara da daha fazla ödeme yapılıyor. amerika'da finansal hizmetlerde çalışanların ücretleri 1980'e kadar ortalama ücretlere benzerdi. şimdi ise bu ortalamanın iki katıdır."

perkins'in kitabında geçen uluslararası şirketokrasi aşamaları

bir "ekonomik tetikçinin i̇tirafları" kitabında john perkins amerika birleşik devletleri ve çeşitli avrupa ülkelerinin buradaki şirketleri ile başka ülkelerde de o ülkenin ekonomilerini ve ülke kaynaklarını ele geçirmek suretiyle hakimiyet kurduklarını iddia etmektedir.
bu yönde de çeşitli yöntemler bu yöntemlerin kullanıldığı aşamalar ile ilgili bilgiler vermektedir. burada hedef ülkeler doğal kaynakları bol ancak ekonomisi imkanları gelişmemiş ülkelerdir. örneğin kolombiya,endonezya, panama,irak gibi ülkeler perkins'çe örnek olarak verilmektedir.

bu ülkeler için verilen evrelerin esası "ekonomik kuşatma (veya ekonomi tuzağı)" üzerinedir; ekonomik kuşatma evresinde sorunlar çıktığında bu evreye dönüşü sağlamak için önce ikinci ve sonrası buda başarısız olursa üçüncü evre gerçekleştirilip, şirketokrasi uygulayan ülkeye bağlı şirketlerin güdümünde, şirketokrasi uygulanan ülkenin, siyasi sisteminin ama en önemlisi ekonomisinin ve kaynaklarının kalması hedeflenir.
birinci evre: ekonomik kuşatma (ekonomi tuzağı) evresi;
ilk aşamada hibe vs. yardımlarla, barış gönüllüleri gibi sivil gibi gözüken oluşumlarla ilgili ülkenin içine nüfuz edilip güven kazanılır. ancak bu verilen paralar aynı zamanda o ülkenin şirketlerine vs.ye yarar sağlayacak biçimdedir. şirketokrasi uygulanacak ülkeye katma değer sağlamayacak veya az sağlayacak onu uygulayan ülkeye ve onun güdümündeki şirketlere bağımlı kılacak yatırımlar tercih sebebidir. öte yandan  rüşvet vs. yolsuzluk mekanizmaları kullanılarak ülkede siyasi sistem içinde yozlaşma yapılması ve şirketokrasi uygulayan devlet yanlısı iktidar, basın ve muhalefetin uygulanan/uygulanacak devlet yönetimde söz sahibi olmasının sağlanması da hedeflenmektedir. 
ikinci aşamada büyük inşaat projeleri ve alt yapı projelerinin bu devletlerde yapılmasını sağlamaktır. otoyollar, termik santral, hidroelektrik santrali, rezidans, havalimanı gibi projeler vaatlerle gelinir. bunun gayri safi milli hasıla yı yükselteceğine devletler/o ülkedeki halk inandırılır ve devletler borçlandırılır. ancak sorun şudur burada verilen krediler şartlıdır, verilen krediler karşılığında sömüren devletin firmalarının ürünlerinin kullanılması istenebilmektedir. öte yandan bu tür projelerdeki kazançlar, hedefler genelde saptırılmıştır, gayrisafi milli hasıla asla hedeflenen şekilde yükselmeyecektir. yap işlet devret tarzı ihalelerle veyahut esas iş ve yan işler avrupa birliği, abd firmaları veyahut bu ülkelerle ilişkili ortaklı firmalara verilerek buradaki kazancın ilgili yabancı firmalarda kalması sağlanmaktadır. neticede esaslı ve halka sürekli istihdam ve gelir sağlayıp bir katma değer getirmeyen, ihracatını yükseltmeyen, bu projeler yüzünden büyük borç altına giren gelişmemiş veyahut gelişmekte olan ülke bu borçlarını kapatmak için daha fazla borçlanma yoluna gidecektir. en sonunda da borçlarını ödemeyecek duruma gelecektir. bu durumda 3.aşamaya geçilecektir.
üçüncü aşamada, ilgili şirket veya firmalar, i̇mf gibi kurumlarca zor durumdaki (kredi notu düşen) ülkeye verilecek kredi karşılığında özelleştirme yapması, borcuna karşılık belli kurumların verilmeye zorlanması sağlanmaya çalışılır; zor durumdaki ülkenin bu talepleri reddetmesi halinde başkaca sorunlarla karşı karşıya kalması isyan,iç karışıklık vs.ile karşı karşıya kalacağından genelde bu talepleri kabul eder.i̇mtiyazları güdümlü şirketlere vermek zorunda kalırlar. 
sonuç olarak dördüncü aşamada hedeflenen ekonomik kaynakları sömürülen, sömüren ülkenin mallarına pazar haline getirilen veya ucuz işgücü ile üretilen malların yurtdışına pazarlanmasına karşın kazancın halkta değil sömüren ülke şirketlerinde kaldığı bir ülke, ekonomik bir sömürge haline getirilir. ülkede petrol vs.tüm üretim ve doğal kaynakları ilgili sömüren devletler güdümündeki şirketlerin eline geçer, bu şirketler büyük imtiyazlar elde eder. siyasette de bu devletler güdümündeki kişiler işbaşında tutulur. perkins buna örnek olarak amerika'ya sürekli petrol sağlanmasını garantileyen, suud hanedanı'nın hükümranlığını korunmasını örnek vermektedir.(s.180) aynı şekilde o devletteki adalet, eğitim vs. sistemlerinde gelişmiş ülkelere sömürge olacak şekilde düzenlenmesi de sağlanır. bu aşamanın sağlanması için perkins'e göre abd "ekonomik tetikçi" denilen ekonomik bilgisi yüksek bu iş için eğitilen ve çalıştırılan kişileri casus olarak kullanmaktadır.

eğer bu ekonomik kuşatma evresinde sorunlar çıkarsa kesintiye uğrarsa bu durumda bu ekonomik kuşatma evresinin tekrar sağlanmasını veya devamını sağlamak üzere 2. ve 3. evreler sırasıyla devreye sokulacaktır.

i̇kinci evre: suikast, darbe;

burada ekonomik kuşatma evresine sorun çıkaran karşı gelen siyasi, askeri liderlerin veya bu yönde sorun çıkarak çıkarması muhtemel kişilerin çeşitli vasıtalarla öldürülmesi, suikaste veya kazaya! uğraması ve/veya siyasi, askeri darbelerle bu devletlere bağlı şirketlerin tarafını tutan kişilerin iş başına geçirilmesi hedeflenir. 
john perkins bu konuda omar torrijos herrera suikastini (s.11) örnek olarak vermektedir. netice olarak devrilen veya suikaste kazaya uğratılan liderin yerine o devletin şirketlerinin güdümündeki lider ve siyasilerin geçirilmesi ana hedeftir.perkins'e göre abd bu iş için "cia güdümlü çakalları" kullanmaktadır.

üçüncü evre: i̇şgal

eğer ikinci evrede başarısız olursa ekonomik kuşatma evresine geri döndürülmesini ve işgal sonrası çekilme anında ilgili devlet güdümünde iktidarın başa geçirilmesini veya ilgili devlet o devlete bağlı şirketlerin güdümünde devletçiklerin kurulmasını sağlamak üzere işgal için bir bahane oluşturulmak suretiyle örneğin abd'nin irak'ı işgali gibi kısmi veya tam bir işgal programı askeri kuvvetlerle gerçekleştirilir. bu yönde paramiliter güçlerde, iç savaş öğeleri de kullanılabilir.burada ordu ve askeri güçlerin doğal olarak kullanımı söz konusudur. 

 tarihsel şirketokrasi 

tarih boyunca çeşitli ülkeleri yöneten şirket yapıları kurulmuştur. eski devirde şirketokrasi güç yapılarını karakterize ettiği düşünülen çeşitli şirketler, kuruluş tarihlerine göre aşağıda listelenmiştir: 

 hint alt kıtası 
 1600: i̇ngiliz doğu hindistan şirketi tarafından yönetilen hindistan 
 1602: hollanda doğu hindistan şirketi 
 1616: danimarka doğu hindistan şirketi 
 1664: fransız doğu hindistan şirketi 

 karayipler 
 1621: hollanda batı hindistan şirketi 
 1671: danimarka batı hindistan şirketi 
 1674: fransız batı hindistan şirketi 

 kuzey amerika 
 1670:hudson's bay company, kuzey amerika'nın daha sonra kanada ve amerika birleşik devletleri olacak bölgelerinde sadece bir tekel olarak değil, aynı zamanda fiili bir hükümet olarak da faaliyet gösterdi.
 1672: senegal şirketi 
 1879: uluslararası kongo birliği
 1889: rodezya toplumunun i̇ngiliz güney afrika şirketi tarafından düzenlenmesi. 

 orta amerika 
 1899: united fruit company (daha sonra chiquita brands international), guatemala, kosta rika ve honduras'ta muz cumhuriyeti olarak faaliyet gösterdi. 
 1924: standard fruit company (daha sonra dole food company), honduras ve diğer ülkelerde muz cumhuriyeti olarak faaliyet gösterdi.

 afrika 
 1889: britanya rodezyası

 ayrıca bakınız 

çalışmalar
 jennifer government the corporation (2003 filmi)
 the power elite (kitap)
 zeitgeist: the movie kaynakça 

başkaca çalışmalar
 
 shatalova, yaroslavna oleksandrivna. "corporatocracy concept in the scope of a socio-philosophical analysis." european journal of humanities and social sciences'' 6 (2017): 133–137.

dış bağlantılar

 lecture on corporatocracy john perkins lecture on corporatocracy
 crimes of globalization: the impact of u.s. corporatocracy in third world countries john flores-hidones'ce hazırlanmıştır.
ekonomik ideolojiler
yönetim biçimleri
politik kuramlar
siyasi sistemler