İnuit halkları

i̇nuit halkları, arktik bölgede, alaska, kanada ve grönland'da yaşayan eskimoların ayrıldığı iki ana koldan biri. diğer kol yupik halklarıdır.

kültürel (ve siyasi) açıdan üç ana gruba ayrılırlar:

i̇nyupikler ya da alaska i̇nuitleri
i̇nuitler ya da kanada i̇nuitleri
batı kanada i̇nuitleri
doğu kanada i̇nuitleri
grönland i̇nuitleri

adlandırma 
yerel folklorda eskimo sözcüğünün "çiğ et yiyen kişi" anlamına geldiğine inanıldığı için bu kelimenin kendilerini tanımlamak amacıyla kullanılmasını hakaret kabul ederler. bununla birlikte eskimo sözcüğü diğer dillerde hakaret ya da küçümseme anlamı taşımaz ve antropoloji ve arkeolojide yaygın olarak kullanılır. i̇nuit ve i̇nuk sözcükleri kanada'da resmî  olarak eskimo yerine kullanılmaktadır.

i̇nuit kelimesi i̇nuk kelimesinin çoğuludur. i̇nuk kelimesi i̇nuitçe'de "kişi" anlamına gelir. i̇nuitçe lisanının yaklaşık olarak 60.000 kullanıcısı vardır.

nüfus 
alaska yerli dil merkezine göre eskimo-aleut halklarının nüfusu ve anadillerini konuşabilen kişi sayısı:

kabileler ve şiveler 
eskimo kabile adları -miut ('halk') yapım ekiyle kurulur. şivelerini belirtmek için de -miutun eki getirilir.

i̇nyupikçe (alaska i̇nuitçesi) ve i̇nyupikler (alaska i̇nuitleri)
seward yarımadası i̇nyupikçesi 
bering boğazı i̇nyupikçesi 
diomede şivesi ve konuşan kabileler: ingalikmiut, imaqłit
wales şivesi ve konuşan kabileler: kiŋikmiut, tapqaġmiut
king adası şivesi ve konuşan kabileler: ukiuvaŋmiut
qawiaraq i̇nyupikçesi 
batı qawiaraq şivesi ve konuşan kabileler: siñġaġmiut, qaviaraġmiut, ayaqsaaġiaaġmiut, aziagmiut
doğu qawiaraq şivesi ve konuşan kabileler: iġałuiŋmiut
i̇nyupikçe (dar anlamda)
malimiut i̇nyupikçesi 
kotzebue şivesi ve konuşan kabileler: pittaġmiut, kaŋiġmiut, qikiqtaġruŋmiut
kobuk şivesi ve konuşan kabileler: kuuŋmiut, kiitaaŋmiut ya da kiitaaġmiut, siiḷviim kaŋianiġmiut, nuurvinmiut, kuuvaum kaŋiaġmiut, akuniġmiut, nuataaġmiut, napaaqtuġmiut, kivalliñiġmiut
kuzey alaska i̇nyupikçesi 
tikiğaq şivesi ve konuşan kabileler: tikiġaġmiut
north slope şivesi ve konuşan kabileler: utuqqaġmiut, siḷaliñaġmiut (= kukparungmiut, kunmiut), kakligmiut (= sidarumiut, utkiavinmuit, nuvukmiut), kuulugruaġmiut, ikpikpagmiut, kuukpigmiut (= kañianermiut,  killinermiut, kagmalirmiut)
nunataağmiut şivesi ve konuşan kabileler: nunataaġmiut
uummarmiutun ve konuşan kabileler: uummarmiut
batı kanada i̇nuitçesi (inuvialuktun) ve batı kanada i̇nuitleri (inuvialuit)
siglit i̇nuitçesi (siglitun)  ve siglitler: qikiqtaruqmiut, kupugmiut, kittegaryumiut, nuvuraqmiut, avvagmiut, nuunatahmiut
inuinnaqtun (ᐃᓄᐃᓐᓇᖅᑐᓐ)
kangiryuarmiutun ve konuşan kabileler (kangiryuarmiut): kanghiryuatjagmiut, kanghirjuarmiut, ?haneragmiut, ?puivlirmiut, ?nagyuktomiut
i̇qaluktuuttiaq şivesi ve konuşan kabileler: ekaluktomiut, kiglinirmiut
qurluqtuq şivesi ve konuşan kabileler: akkuliakattangmiut, noahognirmiut, kogluktomiut, wallirmiut, asiagmiut, pingangnaktomiut
umingmaktuuq şivesi ve konuşan kabileler: nennitagmiut, kilusiktomiut
natsilingmiut i̇nuitçesi (inuktitun)
natsilik şivesi (nattilingmiutut) ve konuşan kabileler: # arvertormiut, netsilingmiut, kuungmiut
arviligjuaq şivesi ve konuşan kabileler: arviligjuarmiut
sinimiut
utkuhiksalik i̇nuitçesi (utkuhiksalingmiutitut) ve konuşan kabileler: ?ahagmiut, ?hanningařuqmiut, ?ilivilermiut, ugyulingmiut, qeqertarmiut, utkuhiksalingmiut
doğu kanada i̇nuitçesi (ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ inuktitut) ve doğu kanada i̇nuitleri (inuit)
kivalliq i̇nuitçesi (kivallirmiutut, kivallirmiutun, inuktitun) ve kivalliq i̇nuitleri (ᑭᕙᓪᓕᕐᒥᐅᑦ kivallirmiut)
qaernermiut şivesi ve konuşan kabileler: qaernermiut, ?harvaqtormiut
hauneqtormiut ya da kangiqliniqmiut şivesi 
padlermiut şivesi 
ahiarmiut şivesi 
aivilik i̇nuitçesi (aivilingmiutut, inuktitut) ve aivilik i̇nuitleri 
sallirmiut şivesi
rankin şivesi ve konuşan kabileler: aivilingmiut, ?amitormiut
kuzey qikiqtaaluk i̇nuitçesi (qikiqtaaluk uannangani, inuktitut)
tununirmiut şivesi ve konuşan kabileler: nedlungmiut, tununirusirmiut, tununermiut, mittimatalingmiut, aggomiut, ?pilingmiut
iglulirmiut şivesi 
güney qikiqtaaluk i̇nuitçesi (qikiqtaaluk nigiani, inuttitut)
güneydoğu şivesi ve konuşan kabileler: akudnirmiut, padlimiut, qinguamiut, saumingmiut, kingnaitmiut, qinguamiut, okomiut, talirpingmiut
güneybatı şivesi ve konuşan kabileler: kingarmiut ya da sikosuilarmiut, akuliarmiut, nugumiut, qaumauangmiut
nunavik i̇nuitçesi (inuttitut, nunavimmiutitut)
tarramiutut ya da taqramiutut şivesi ve konuşan kabileler (tahagmiut ya da tarramiut): nuvugmiut, ungavamiut, tahagmiut
siqinirmiut: koksoakmiut, kangiqsualujjuamiut, kidlinungmiut
itivimiut
qikirtamiut 
nunatsiavut ya da labrador i̇nuitçesi (inuttut, inuttitut, nunatsiavummiutut, labradorimiutut)
kuzey nunatsiavut şivesi ve konuşan kabileler: kongithlushuamiut, chuckbuckmiut, nunenumiut, avitumniut
rigolet şivesi ve konuşan kabileler: aivitumiut, ?netcetumiut, ?puthlavamiut
grönland i̇nuitçesi (kalaallisut) ve grönland i̇nuitleri (kalaallit pl kalaaleq sg)
kuzey grönland i̇nuitçesi (avannarhuarmiutut, avanersuarmiut[u]ut), kalaallihut, inuktun, taissumanialungmiut) ve **kuzey grönland i̇nuitleri (inughuit)
batı grönland i̇nuitçesi (kitaamiutut, kalaallisut)
kuzey batı grönland i̇nuitçesi 
avangnamiut şivesi
kangaatsiaq-uummannaq şivesi ve konuşan kabileler: qeqertarsuarmiut, kangiamiut, akunermiut)
orta batı grönland şivesi ve konuşan kabileler: quavaitmiut, kalatditmiut
güney batı grönland şivesi ve alt şiveleri: paamiut, nanortalik-qaqortoq, kap farvel
doğu grönland i̇nuitçesi ve konuşan kabileler: angmagsalingmiut

tarih 
asya ile amerika birbirine bağlı kara parçaları iken, son buzul çağı'nın bitimine doğru (günümüzden yaklaşık 12000 yıl önce), sibirya'dan alaska'ya geçen avcıların torunlarıdır. bununla birlikte bazı iddialara göre de mö 3000 yıllarında bering boğazı üzerinden amerika'ya geçmişlerdir .

dil verileri ve arkeolojik kalıntılar eskimo halklarının bering boğazı'nın buzlarla kaplanıp kara köprüsü olduğu zamanlarda günümüzden 10.000 yıl önce iki ayrı etnik grup (eskimo ve aleut) olarak alaska'dan kamçatka'ya kadar olan bölgede bulunduklarını göstermektedir. eskimo ve aleutların denizde avlanma tekniklerinin geliştirilmesinden önce bölündüklerini gösteren dil verileri arasında ok ve yay için ortak kelimelerin bulunması, bunun yanında deniz avcılığı terimlerinin eskimo ve aleutlarda farklı olması gösterilebilir. eskimo ve aleutlar deniz avcılığını birbirlerinden bağımsız olarak geliştirmişlerdir.

günümüzde alaska, kanada ve grönland'da yaşayan i̇nuit halklarının ataları ms 1000 yıl önce thule kültürünü oluşturmuşlardı.

sosyal yaşam 
ataları çeşitli bölgelere yerleştikleri için farklı kültür özellikleri geliştirmişlerdir; ama bu çok çeşitli toplulukların günümüzde de yaşayan ortak özellikleri vardır. i̇nuitler, günümüzde çoğunlukla grönland'ın, kanada'nın, abd'nin ve rusya'nın yasal sınırlarının iki yanında yaşamaktadırlar.

alaska'da çamur sıvalı dikdörtgen evlerde, grönland'da taş, toprak ve balina kemiğinden yapılmış kubbeli evlerde, kanada'da ise iglo denilen buzdan yapılmış kubbeli evlerde yaşarlar. bununla birlikte modern evlerde yaşayan i̇nuitler de vardır. kara ulaşımını köpeklerin çektiği kızaklarla, deniz ulaşımını "kayak" adı verilen kayıklarla ve kadınların kullandığı "umiak" adlı ağaç ve deriden yapılmış botlarla sağlarlar. ancak günümüzde motorlu taşıtlar, motorlu kızaklar, ateşli silahlar ve modern kamp aletlerini de kullanmaktadırlar.

i̇nuitlerin yaşadıkları geniş tundra bölgesi, yılda sekiz - dokuz ay süren dondurucu kuzey kışından ötürü tarıma elverişli olmayan topraklarla kaplıdır. bu yüzden eskimo ekonomisi avcılık ve balıkçılığa (özellikle balina avcılığı) dayanmaktadır. temel yiyecekleri balık,ren geyiği ve sığındır.

aile

köy odası

şenlik ve törenler

dil ve eğitim 

eskimo dilleri
yupik dilleri
sirenik yupikçesi
sibirya yupikçesi
naukan yupikçesi
yupikçe (alaska yupikçesi)
supikçe (pasifik yupikçesi)
i̇nuit dilleri
i̇nyupikçe (alaska i̇nuitçesi)
batı kanada i̇nuitçesi (inuvialuktun)
 siglit i̇nuitçesi
inuinnaqtun
natsilingmiut i̇nuitçesi 
doğu kanada i̇nuitçesi (ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ inuktitut)
kivalliq i̇nuitçesi 
aivilik i̇nuitçesi 
kuzey qikiqtaaluk i̇nuitçesi 
güney qikiqtaaluk i̇nuitçesi 
nunavik i̇nuitçesi 
nunatsiavut ya da labrador i̇nuitçesi 
grönland i̇nuitçesi

avcılık ve toplayıcılık 
 
 
 
  
eskimolarda av erkeklerce ya da kadınlarla birlikte yapılır ve avlanan büyük avlar erkeklerce yüzülür ve parçalanır. fakat avın aile ve akrabalar ile ihtiyacı olan yabancılar arasında paylaşımı yalnızca kadınlarca yapılır.

din 

eskimoların çoğu şaman ya da hristiyan inançlarına sahiptirler. hristiyan eskimolar "grönland evanjelik lutherci kilisesi ile moravian ve anglikan kiliselerine mensupturlar.

geleneksel eskimo inanışı ise şaman denilen din adamları etrafında organize olmuş, karmaşık ve sözlü olarak nesilden nesile nakledilen bir inanç sistemidir. destanlar ve şarkılı şiirli atışmalar kültürlerinde önemli bir yer tutar.

şamanizm

hıristiyanlık

giyim kuşam

giyecek

takı ve beden süslemesi

dövme 

kolsuz bacaksız insan biçimli üzeri dövme desenli fildişi oyma bebeklerin arktik'teki tarihi  3.500 yıl öncesine uzanıyor. bering boğazı ve grönland'da dövmeli mumyalara rastlanmıştır. 3.500 yıl öncesi sivullirmiut (ya da tunnit, dorset) kültürüne ait yüz maskesinde dövme izleri görülmektedir.

dövme bütün eskimo halklarında yaygın bir gelenek olup daha çok kadınlarda görülür. eskimolardaki ilk dövme kaydını 1576 yılında kanada'da sir martin frobisher (1535 ya da 1539 - 1594) daha sonra kendi adıyla anılacak olan koyda eskimolardan yapmıştır.

mutfak

ayrıca bakınız 
 i̇glo
 skræling
 kolomb öncesi amerika
 martin frobisher
 inuit circumpolar council

kaynakça ve notlar

dış bağlantılar 
 tattoos images from the arctic & alaska