Samanyolu

samanyolu veya kehkeşan, güneş sistemi'ni içeren bir galaksidir. dünya'dan görünümünü açıklayan tanımıyla: gece gökyüzünde görülen ve çıplak gözle tek tek ayırt edilemeyen yıldızlardan oluşan puslu bir ışık şerididir. yerel küme'nin bir parçası olan çubuklu sarmal türdedir. gözlemlenebilir evrende bulunan sayısız galaksiden sadece bir tanesidir. 23 ekim 2015 cuma günü ruhr-universität bochum üyesi alman astronomlar tarafından 46 milyar piksellik "855.000x54.000" çözünürlükte samanyolu galaksisi haritası yayınlanmıştır.

tarihçe

etimoloji 
galaksi terimini kökeni, eski yunancada bizim galaksimizi belirtmek üzere kullanılan "sütlü, süt gibi, sütsü" manalarına gelen galaxias () sözcüğü ya da "süt dairesi" anlamındaki kyklos galaktikos () terimidir. bu terim ve dolayısıyla batı kültüründe samanyolu için kullanılan "süt yolu" terimi eski yunan mitolojisindeki bir mitostan kaynaklanır: bir gece, zeus ölümlü bir kadından yaptığı oğlu herakles'i fark ettirmeden uykuya dalmış olan hera'nın göğsüne koyar. bebek herakles, hera'nın memelerinden akan sütü içecek ve böylece ölümsüz olacaktır. fakat hera, gece uyanıp tanımadığı bir bebeği emzirdiğini fark edince onu fırlatıp atar ve boşalan memesinden çıkan süt de gece gökyüzüne fışkırıp akar. hikâyeye göre geceleyin gökte sönük bir ışıkla pırıldar hâlde gördüğümüz “süt yolu” (türkçede samanyolu) denilen kuşak, böyle oluşmuştur.

samanyolu veya "süt çemberi", yunanların gökyüzünde tanımladığı 11 "daireden" sadece biriydi, diğerleri zodyak, meridyen, ufuk, ekvator, yengeç ve oğlak dönenceleri, kuzey kutbu ve antarktik çevreleri ve her iki kutuptan geçen iki gök çemberiydi (colure).

keşif 
antik çağda grek filozofu democritus (450–370 mö), geceleyin gökyüzünde görünen süt yolu denilen ışıklı bölgenin uzak yıldızlardan oluşuyor olabileceğine dikkat çekmişti. aristo'nun (384-322 mö) düşüncesine göreyse süt yolu büyük, birbirine bağlı çok sayıdaki yıldızın alevlenmesinden kaynaklanmaktaydı ve bu alevler dünya atmosferinin üst kısmında yer almaktaydı.

arap astronom i̇bn-i heysem (965-1037), samanyolu’nun ıraklık açısını gözlemleme ve ölçme girişiminde bulundu; süt yolu’nun ıraklık açısı yoktu. bunun üzerine “bu, dünya’dan uzaktadır, atmosfere ait değildir” diyerek aristo’nun görüşüne karşı çıktı. i̇ranlı astronom birûni (973-1048) samanyolu gök adası’nın sayısız bulutsu yıldızlar yığını olabileceği görüşünü ortaya attı. i̇bn bacce ise samanyolu’nun pek çok yıldızdan oluştuğunu ve gözümüze sürekli bu şekilde görünmesinin dünya atmosferindeki kırılımdan kaynaklanıyor olabileceğini ileri sürdü. i̇bn kayyim el-cevziyye (1292-1350), samanyolu gök adası’nın sabit yıldızlar feleğinde bir araya gelmiş çok sayıdaki küçük yıldızlardan oluştuğunu ve bu yıldızların gezegenlerden daha büyük olduklarını ileri sürdü. 

samanyolu gök adası’nın birçok yıldızdan oluşmasının ilk kanıtı galileo galilei’den geldi. 1610 yılında samanyolu gök adası’nı bir teleskopla inceleyen galilei, bunun çok sayıdaki yıldızın bir araya gelmesinden oluştuğunu fark etti. 1750’de i̇ngiliz astronom ve matematikçi thomas wright, “evren'in orijinal bir teorisi ya da yeni hipotezi” adlı eserinde gök adanın güneş sistemi’ne benzer tarzda, fakat daha büyük ölçekte, kütleçekim gücüyle birbirlerine bağlı çok sayıdaki dönen yıldızlardan oluşmuş bir kitle olduğu görüşünü ortaya attı. bunun sonucunda bu düşünceye göre söz konusu yıldızların oluşturduğu ve bizim de içinde bulunduğumuz bu disk, bizim gökyüzüne bakışımız açısından bize gökyüzünde süt yolu olarak görünüyor olabilirdi.

immanuel kant, 1755'teki bilimsel incelemesinde thomas wright'ın düşünce ve çalışmalarını biraz daha ayrıntılandırdı, gök adamızın da güneş sistemi’mize benzer biçimde kütleçekim ile bir arada tutulan ve dönen bir yıldız kümesi olduğunu (haklı olarak) ifade etti. kant, ayrıca o dönemde gözlemlenebilen birkaç bulutsunun da ayrı gök adalar olabilecekleri varsayımında bulundu. (bu adın verilme nedeni dürbünle bakıldığında ışık veren gaz bulutu gibi gözükmeleridir.) samanyolu gök adası’nın biçimi ve güneş’in gök ada içindeki konumu hakkındaki ilk girişim, 1785’te gökyüzünün farklı bölgelerindeki yıldızları özenle sayan william herschel’den geldi. herschel, güneş sistemi’ni merkeze yakın bir yere koyarak gök adanın biçimini gösteren bir diyagram hazırladı.

jacobus kapteyn, hassas bir yaklaşım sergileyerek 1920’deki çiziminde güneş’in merkeze yakın bulunduğu elips biçimli küçük bir gök ada tasarladı. farklı bir yöntem uygulayan harlow shapley ise küresel kümeler kataloğu çalışmasında kendinden öncekilerden tümüyle farklı olarak gök adamızı güneş’in merkezden uzak olduğu yaklaşık 70 kiloparsek yarıçapındaki yassı bir disk biçiminde tasarladı. her iki hatalı çalışma da galaktik düzlemde ışığın yıldızlararası toz vasıtasıyla soğurulmasını hesaba katmamıştı. soğrulma; ancak robert julius trumpler’in 1930’da açık yıldız kümeleri üzerinde çalışırken bu etkiyi ölçmesinden sonra hesaba katılmaya başlandı ve günümüzdeki gök ada görünümü kuramlarına ulaşıldı.

yapısı 

samanyolu'nun şekli hakkındaki yaygın görüş, onun bir çubuklu sarmal galaksi olduğu yönündedir. merkezdeki çubuk şeklindeki yıldız yoğunlaşmasının iki ucundan logaritmik spiral şeklinde uzayan iki ana kol ve yardımcı kollar, galaksinin şeklini oluşturur. bu görüş ilk olarak 1990'larda gündeme gelmiş, 2005 yılında spitzer uzay teleskobu'ndan alınan bilgilerle kuvvetlendirilmiştir.

tıklanabilir harita 
tıklanabilir harita, en az 200 milyar yıldız içeren ve sarmal bir gök ada olan samanyolu'nun tümünü göstermektedir. güneş'imiz, merkezden 26.000 ışık yılı uzaklıkta avcı kolu'nun derinliklerinde gizlenmiştir. gök adamızın merkezine doğru olan yıldızlar, bizim bulunduğumuz yerdekilere göre birbirlerine çok daha yakındır. ayrıca gök ada düzleminin oldukça dışında yer alan küçük küresel yıldız kümelerinin varlığına da dikkat edilmelidir. yine dikkat edilmesi gereken bir başka konu da gök adamız tarafından yavaşça yutulan bir cüce gök adanın (cüce yay) varlığıdır.

kaynakça

ayrıca bakınız 
 gök ada

dış bağlantılar 
 a 3d map of the milky way galaxy 
 milky way – iras (infrared) survey  wikisky.org
 milky way – h-alpha survey  wikisky.org
 running rings around the galaxy  spitzer space telescope news
 the milky way galaxy, seds messier pages
 multiwavelength milky way , nasa site with images and vrml models
 milky way explorer , detailed images in infrared with radio, microwave and hydrogen-alpha as well
 face-on milky way maps, within about 10 thousand parsecs
 the milky way at the astro-photography site of mister t. yoshida.
 widefield image of the summer milky way
 proposed ring around the milky way 
 milky way spiral gets an extra arm , new scientist.com
 possible new milky way spiral arm, sky and telescope.com
 the milky way spiral arms and a possible climate connection
 galactic center mosaic via sun-orbiting spitzer infrared telescope 
 milky way plan views, the university of calgary radio astronomy laboratory
 our growing, breathing galaxy, scientific american magazine (january 2004 issue)
 deriving the shape of the galactic stellar disc, skynightly (march 17, 2006)
 digital sky llc, digital sky's milky way panorama and other images
 a new view of the milky way galaxy obtained by the diffuse infrared background experiment (dirbe) on nasa's cosmic background explorer satellite (cobe).
 image of milky way galaxy arms, chandra x-ray observatory center
 the 1920 shapley – curtis debate on the size of the milky way 
 milky way voyage – india's first & largest star party
 astronomy picture of the day:
 composite image of the milky way
 milky way illustrated 
 barred spiral milky way (illustrated) 
 radioactive clouds in the milky way 
 milky way molecule map 
 the milky way's gamma-ray halo  
 moving milkyway seen from teneriffe without any lightpollution 
 multi-gigapixel infrared milky way  a zoomable, annotated version of the spitzer space telescope glimpse survey.

 
samanyolu altgrubu
çubuklu sarmal galaksiler
galaktik astronomi
sarmal galaksiler
yerel grup