Zeki Müren

zeki müren (2 ocak 1931, bursa - 24 eylül 1996, i̇zmir), türk şarkıcı, besteci, söz yazarı, oyuncu ve şair. "sanat güneşi" ve "paşa" olarak anılan müren, klasik türk müziğinin en büyük isimlerinden biri olarak kabul edilir. sanata olan katkılarından dolayı 1991 yılında "devlet sanatçısı" unvanıyla ödüllendirilmiştir. türkiye'de verilmeye başlanan altın plak ödülü'nün de ilk sahibi olan sanatçı, müzik yaşantısı boyunca altı yüzü aşkın plak ve kaset doldurmuş, üç yüzü aşkın şarkı bestelemiştir.

yaşamı

çocukluğu ve eğitimi 
bursa'nın hisar semtinde, ortapazar caddesi'ndeki 30 numaralı ahşap evde kaya ve hayriye müren çiftinin tek çocuğu olarak dünyaya geldi. ailesi üsküp'ten bursa'ya göç etmişti. babası kereste tüccarıydı. ufak tefek ve çelimsiz bir çocuktu. 11 yaşında bursa'da sünnet oldu.

i̇lkokulu bursa osmangazi i̇lkokulunda (sonradan tophane i̇lkokulu ve alkıncı i̇lkokulu) okudu. henüz ilkokuldayken yeteneği öğretmenleri tarafından keşfedildi ve müzikli okul müsamerelerinde başrolleri oynamaya başladı. hayatındaki ilk rolü, bu müsamerelerden birindeki çoban rolüdür.

ortaokulu yine bursa'da, tahtakale'deki 2. ortaokulda tamamladı. ortaokulu bitirdikten sonra babasına i̇stanbul'a gitme arzusunda olduğunu açıkladı ve onun da onayıyla i̇stanbul boğaziçi lisesine yazıldı. bu okulu birincilikle bitirdi. olgunluk imtihanlarını pekiyi dereceyle verip i̇stanbul devlet güzel sanatlar akademisine (şimdiki mimar sinan üniversitesi) girdi. yüksek süsleme bölümü sabih gözen atölyesinden mezun oldu. desen çalışmalarını öğrencilik yıllarından başlayarak pek çok kez sergiledi.

müzik kariyeri 
 
zeki müren, bursa'da tamburi i̇zzet gerçeker'den aldığı solfej ve usul dersleriyle musiki bilgileri öğrenmeye başladı. 1949'da, boğaziçi lisesi'nde okurken sinema yönetmeni ve yazar arşavir alyanak'ın babası agopos efendi ile birbaşka hocası udi krikor'dan aldığı derslerle de musiki eğitimini sürdürdü. daha sonra fasıl musikisini iyi bilen ve geniş bir repertuvarı olan şerif i̇çli'den çeşitli eserler meşk etti; refik fersan'dan, sadi işılay'dan, kadri şençalar'dan faydalandı.

1950 yılında henüz üniversite öğrencisiyken trt i̇stanbul radyosunun açtığı ve 186 adayın katıldığı solist sınavını birincilikle kazandı. 1 ocak 1951'de, i̇stanbul radyosunda canlı olarak yayımlanan bir programda ilk radyo konserini verdi ve bu konseri çok beğenildi. bu konserde kendisine eşlik eden saz ekibi hakkı derman, şerif i̇çli, şükrü tunar, refik fersan ve necdet gezen'den oluşuyordu. konserden sonra hamiyet yüceses stüdyoyu arayarak kendisini tebrik etti. o yıllarda trt ankara radyosu anadolu'da en çok dinlenen radyo idi ve i̇stanbul radyosu anadolu'dan net olarak dinlenemiyordu. aynı hafta klarnet sanatçısı şükrü tunar müren'i yeşilköy'deki kendisine ait plak fabrikasına götürerek yine kendi eseri olan "muhabbet kuşu" şarkısını plağa doldurttu. bu plak sayesinde müren tüm anadolu'da tanındı.

zeki müren, bu başarılı ilk konserden ve plak çalışmasından sonra türkiye radyolarında düzenli olarak eserler seslendirmeye başladı. radyo programları on beş yıl sürdü, bunların çoğu canlı yayın programlarıydı. müren bundan sonra kendini daha çok sahne ve plak çalışmalarına verdi. i̇lk sahne konserini 26 mayıs 1955 tarihinde verdi. genellikle kendi dizayn ettiği sahne kıyafetlerini giyiyordu. saz heyetine tek tip kıyafet giydirmek ve t podyum kullanmak gibi çeşitli yenilikler getirdi.

maksim gazinosu sahnelerinde aralıksız 11 yıl behiye aksoy ile dönüşümlü olarak sahne aldı. 1976'da londra'daki royal albert hall'da konser vererek bu mekânda sahne alan ilk türk sanatçı oldu.

zeki müren 600'ü aşkın plak ve kaset doldurdu. plağa okuduğu ilk şarkı şükrü tunar'ın "bir muhabbet kuşu" güfteli şarkısıdır. müren 1955'te "manolyam" adlı şarkısıyla türkiye'de ilk kez verilen altın plak ödülü'nü kazandı. 1991 yılında devlet sanatçısı seçildi.

300 dolayında şarkı besteledi. on yedi yaşındayken bestelediği "zehretme hayatı bana cânânım" mısrasıyla başlayan acemkürdi şarkı bestelediği ilk şarkıdır. "şimdi uzaklardasın" (suzinâk), "manolyam" (kürdilihicazkâr), "bir demet yasemen", "gözlerinin i̇çine başka hayal girmesin" (nihavend) güfteli, "elbet bir gün buluşacağız" gibi şarkıları sık sık okunan, en sevilen şarkılarıdır. zeki müren bu şarkıları plaklara da okumuştur.

oyunculuk kariyeri 
zeki müren 1954'te beklenen şarkı adlı filmde sinema oyunculuğuna başladı. büyük bir ticarî başarı kazanan bu filmden sonra, şarkılarının çoğunu kendisinin bestelediği 18 filmde daha oynadı. 1965'te de arena tiyatrosu'nca sahneye koyulan çay ve sempati adlı oyunda baş rolü oynadı.

diğer uğraşları 
zeki müren, başarılı yorumculuk ve oyunculuk kariyerlerinin yanı sıra yüksek eğitimini aldığı desen tasarımına da devam etti. sahne kıyafetlerinin pek çoğunu kendisi tasarladı. resimle de uğraşan müren öğrencilik yıllarından itibaren gerek desenlerini gerekse resimlerini pek çok ilde sergiledi.

1965 yılında 100'e yakın şiirinin yer aldığı bıldırcın yağmuru adlı şiir kitabını çıkardı. bu kitabında yer alan şiirlerinden bazıları pembe yağmurlar, bursa sokağı, i̇kinci sadık dost, çim makası, son kavga, bu bestecikler sana, alınyazım, kazancı yokuşu ve kendimi arıyorumdur.

 özel hayatı 

1950'lerin türkiye'sinde alışılmış kalıpları zorlayan elbiseleri ve sahne davranışı ile halkın ilgisini sürekli olarak üstünde tutmayı başardı. mesleğe başladığı ilk yıllarda daha sıradan kıyafetler ve saç stilleri taşımasına rağmen ileriki yıllarda kadınsı kıyafetler, saç modelleri ve makyajı ile sahnelerde yer aldı. kendisi hiçbir zaman cinsel yönelimi ile ilgili bir açıklama yapmadı ve zaman zaman adı kadınlarla anıldı, ancak genel kanaat eşcinsel olduğu yönünde idi.

kurallı ve ağdalı türkçe konuşmaya özen göstermesi ile bilinir. "müziğin paşası" olarak anılması, 1969'da aspendos konserinden sonra ilk defa antalya halkının kendisi için kullanmasıyla başlamıştır. kendisi, bu şekilde anılmaktan memnun olmakla birlikte neden uygun görüldüğünü bilmediğini açıklamıştır. askerliğini 1957-1958 yıllarında yedek subay olarak ankara piyade okulu (6 ay), i̇stanbul harbiye temsil bürosu (6 ay) ve çankırı'da (3 ay) yaptı. zeki müren'in karagöz sanatçısı hayali saf deri, metin özlen tarafından hazırlanan kuklası doğum yeri olan bursa'da sahne aldı. zeki müren'in doğum günü olan 6 aralık tarihi, türk sanat müziği sanatçısı onur akay'ın trt müzik ekranlarından yaptığı öneri ile 2012 yılından bu yana, türk sanat müziği günü olarak kutlanmaktadır.

 rahatsızlığı ve ölümü 

zeki müren kalp rahatsızlığı ve şeker hastalığı nedeniyle hayatının özellikle son 6 yılında sahne hayatından ve medyadan uzaklaştı. bodrum'daki evinde inzivaya çekildi. bu dönemi "kendini dinlemek" olarak tarif eder. 24 eylül 1996 günü, trt i̇zmir televizyonunda kendisi için düzenlenen tören sırasında geçirdiği kalp krizi sonucu öldü. cenazesi büyük bir halk kalabalığının katıldığı büyük bir törenle kaldırıldı. mezarı, doğum yeri olan bursa'da emir sultan mezarlığı'ndadır.

vasiyetinde tüm mal varlığını türk eğitim vakfı ve mehmetçik vakfına bıraktı. tev ve mehmetçik vakfı, 2002 yılında bursa'da zeki müren güzel sanatlar anadolu lisesi'ni yaptırdı. tev bursa şube başkanı mehmet çalışkan 24 eylül 2016 tarihinde yaptığı bir açıklamada vakfın zeki müren burs fonu'ndan 20 yılda 2.631 öğrencinin yararlandığını belirtti.

ölümünün ardından sanatçının bodrum'da son yıllarını yaşadığı evi kültür bakanlığı'yla yapılan protokol ile zeki müren sanat müzesi'ne dönüştürüldü ve 8 haziran 2000 tarihinde ziyarete açıldı.

 diskografi 

 stüdyo albümleri 

 1951: bir tatlı tebessüm
 1966: senede bir gün
 1973: pırlanta 1
 1973: pırlanta 2
 1973: pırlanta 3
 1974: pırlanta 4
 1974: anılarım
 1974: hayat kumarı
 1975: mücevher
 1976: güneşin oğlu
 1977: nazar boncuğu
 1978: sükse
 1980: kahır mektubu
 1980: sarmaşık gülleri
 1982: eskimeyen dost

 1983: unuttumu dudakların adımı
 1984: hayat öpücüğü
 1985: masal
 1986: aşk kurbanı
 1987: helal olsun
 1988: gözlerin doğuyor gecelerime
 1989: ayrıldık i̇şte
 1989: karanlıklar güneşi
 1989: zirvedeki şarkılar
 1990: dilek çeşmesi
 1991: doruktaki nağmeler
 1992: sorma

''* zeki müren, yukarıda belirtilenler dışında, 1968-1974 yılları arasında grafson plak''tan kendi adıyla anılan 12 farklı albüm daha yayınlamıştır.

filmografisi

kazandığı ve aday gösterildiği ödüller 

|-
| 1955
| altın plak ödülü
| müyap
| 
|-
| 1973
| en i̇yi erkek solisti
| altın kelebek ödülleri
| 
|-
| 1991
| 
| türkiye cumhuriyeti devlet sanatçısı unvanı
| 
|-
| 1997
| yekta okur özel ödülü
| kral tv video müzik ödülleri
| 
|-
|}

ayrıca bakınız 
 zeki müren sanat müzesi

kaynakça

dış bağlantılar 

 
 
 spotify'da zeki müren 

 
1931 doğumlular
bursa doğumlu müzisyenler
i̇stanbul devlet güzel sanatlar akademisinde öğrenim görenler
1950'lerin şarkıcıları
1960'ların şarkıcıları
1970'lerin şarkıcıları
1980'lerin şarkıcıları
1990'ların şarkıcıları
klasik türk müziği şarkıcıları
klasik türk müziği bestecileri
20. yüzyılda türk erkek oyuncular
20. yüzyıl erkek şarkıcıları
20. yüzyılda türk erkek şarkıcılar
20. yüzyıl türk bestecileri
türk erkek şarkıcı-şarkı yazarları
türk erkek sinema oyuncuları
altın kelebek ödülü sahipleri
devlet sanatçıları
kral tv video müzik ödülü sahipleri
radyo sanatçıları
grafson plak sanatçıları
i̇stanbul plak sanatçıları
elenor müzik sanatçıları
emre plak sanatçıları
1996 yılında ölenler
i̇zmir'de kalp krizinden ölenler
emir sultan mezarlığı'na defnedilenler