Latinceden Rumenceye ses değişiklikleri



kaba latince dönemi

iotacization 
kaba latince'de, diğer ünlü izleyen kısa  ve  yarı ünlüle  değiştirildi. daha sonra, 'den önce olan ünsüzleri palatalize edildi.

 lat. puteum > *putju > rum. puț, fakat:
 lat. rōgātiōnem > *rogatjone > *rogačone > rum. rugăciune ('dua')
 lat. hordeum > *ordju > *ordzu > rum. orz ('buğday'), fakat:
 lat. deorsum > *djosu > *džosu > rum. jos ('aşağı')
 lat. socium > *sokju > rum. so]ț ('dost', 'koca')
 lat. cāseum > *kasju > rum. caș ('bir peynir çeşidi')
 lat. vīnea > *vinja > * > rum. vie 
 lat. mulierem > *muljere > * > rum. muiere  ('kadın')

labial ünsüzler değişmezdi:

 lat. rubeum > *robju > rum. roib

ünlüler 

latince ünlüler a, o ve u değişmedi:

 lat. mare > rum. mare ('deniz')
 lat. pālum > *paru > rum. par ('direk')
 lat. focum > *focu > rum. foc ('ateş')
 lat. pōmum > *pomu > rum. pom ('meyve veren bir ağaç')
 lat. multum > *multu > rum. mult ('çok')
 lat. tū > rum. tu ('sen')

latincede kısa bir u, (ama m ve b'''den önce gelen de) o hâline geldi.

 lat. *autumna (from autumnus) > *tomna > rum. toamnă ('sonbahar')
 lat. *rubeum > *robju > rum. roibbazan latincede uzun bir ō u hâline geldi:

 lat. cohortem > *cōrtem > rum. curtee ve i ünsüzleri aşağıdaki değişlikler yaptılar:

 kısa, vurgulu e * hâline geldi
 kısa, vurgusuz e, uzun ē ve kısa i *e hâline geldi
 uzun ī değişmez (i)

meselâ:

 lat. pellem > * > rum. piele  ('deri')
 lat. signum > *semnu > rum. semn ('simge')
 lat. vīnum > *vinu > rum. vin ('şarap')

 ünsüzler 

yalnız ünsüzlerde, büyük değişiklikler yoktu.
 lat. quattuor > *quattro > rum. patru ('dört')
 lat. equa > * > *jepa > rum. iapă ('kâbus')
 lat. lingua > *lemba > rom. limbă ('dil')
 lat. quid > *ke > rum. ce ('ne')
 lat. quandō > *kando > *kându > rum. când ('ne zaman')
 lat. sanguis > *sange > rum. sânge ('kan')

diğer değişiklikler:ct > pt, gn > mn ve x > ps. daha sonra, ps s haline gelerek kolaylaştırıldı.

 lat. factum > *faptu > rum. fapt ('olgu')
 lat. signum > *semnu > rum. semn ('simge')
 lat. coxa > *copsa > rum. coapsă ('kalça'), fakat:
 lat. laxō > *lapso > *lasu > rum. las ('bırakıyorum')

 sözcük sonundaki ünsüzler 
bütün sözcük sonundaki ünsüzler kayboldu.

 proto-rumence'ye kadar 

 'l' rotasizmi 

ünlüler aralarındakı l r oldu. 
 lat. gelu > rom. ger ('frost')
 lat. salīre > rom. a sări (sărire) ('sıçramak')

 palatalizasyon 
 lat. testa > * > *tjesta > *ţesta > rom. ţeastă ('kafatası')
 lat. decem > * > *djeke > *dzeče > rom. zece ('on')
 lat. servum > * > *sjerbu > rom. şerb ('serf')
 lat. dīcō > *dziku > rom. zic ('söylüyorum')

 vurgusuz ünlüler hafifletmesi 

vurgusuz a ă oldu ya vurgusuz o u oldu. then ă became e after palatal sounds. unstressed o was kept in some words due to analogy.

 lat. capra > rom. capră ('goat')
 lat. vīnea > *vinja > * > * > rom. vie  ('bağ')
 lat. fōrmōsum > rom. frumos ('güzel')

 backing of e 

the vowel e was changed to ă when preceded by a labial consonant and followed by a back vowel in the next syllable (i.e. it stayed e when the following vowel was i or e):

 lat. mēnsam > *mesa > *măsă > rom. masă ('table'), fakat
 lat. mēnsae > *mese > rom. mese ('masalar')
 lat. vēndō > *vendu > *văndu > *vându > rom. vând ('satıyorum'), fakat
 lat. vēndis > *vendi > *vendzi > *vindzi > rom. vinzi ('satıyorsun')

 yeni değişiklikler 
bu değişiklikler bütün lehçelerde görülmez. 

 changing of voiced affricates into the corresponding fricatives 

cenûbî lehçelerde ve standart rumencede, dz kaybedildi, z sesine dönüştü:

 dzic > zic ('söylüyorum')
 lucredzi > lucrezi ('çalışıyorsun')

the affricate dž became j only when hard (i.e. followed by a back vowel):

 gioc  > joc ('oyun'), fakat:
 deget  ('parmak') did not change.

 insertion of a glide /j/ between 'â' and soft 'n' 

this affects only a few words:

 pâne > pâine ('ekmek')
 câne > câine ('köpek')

it also explains the plural mână - mâini ('el(ler)'). this is also specific to southern dialects and the standard language; in other regions one may hear câne etc.

 'ş', 'ţ' ve 'dz' sertliği 

şimâlî lehçelere ilgilendirir. i̇nce vokalleri kalınlarıyla değişir: 
 şi > şî ('ve')
 ţine >  ('tutuyor')
 dzic > '' ('söylüyorum')

ayrıca bakınız 
 latince
 rumence
 romen dilleri

rumence
latince