Kapıkulu

kapıkulu, osmanlı devleti'nin sürekli ordusunu oluşturan ve doğrudan padişaha bağlı olan yaya, atlı ve teknik sınıftan asker ocaklarına ve bu sisteme verilen addır. kapıkulu ocaklarının kurulmasından önceki dönemde osmanlı devleti'nin askerî gücünü yayalar ve müsellemler oluşturuyordu.

kapıkulu askerleri, eyalet askerleri ve donanma kuvvetleri ile birlikte osmanlı ordusunun üç ana bölümünden biri idi. kapıkulu askerleri yayalardan oluşan yeniçeriler, cebeciler, topçular, top arabacıları ve süvarilerden oluşan sipahi, silahtar, sağ ulufeciler, sol ulufeciler, sağ garipler, sol garipler'den meydana gelmekteydi.

kent güvenliğinden ve sınırların korunmasından sorumlu olan, silah olarak genellikle tüfek, kılıç, ok ve yayi kalkan, mızrak kullanan savaşçı bir sınıf olan kapıkuluların görevleri katı ve ödünsüz kurallara bağlanmıştı. bu kurallara kavanin-i yeniçeriyan denirdi.

kapıkulu olacak kişinin ailesiyle ve diniyle tüm bağlarını koparması, aynı yeni doğmuş gibi, hükümdardan başka kimseye maddi ya da duygusal herhangi bir bağ hissetmemeleri gerekiyordu.

kapıkulu piyadeleri 

osman gazi döneminde ülke küçüktü ve ordu, aşiret kuvvetlerinden oluşmaktaydı. belli dönemlerde nefir-i am adı verilen seferberlik çağrısı yapılarak eli silah tutan aşiret kuvvetleri orduya çağrılırdı. orhan gazi döneminde vezir alâeddin paşa ile çandarlı kara halil'in önerisi ile türk gençlerinden oluşan biner kişilik yaya ve müsellem adlarında iki sınıf oluşturuldu. i. murat'ın ilk dönemlerinde bunların sayısı artırıldı. yaya ve müsellemler savaş zamanında günlük ikişer akçe alır, diğer zamanlarda kendilerine verilen çiftlikleri ekip biçerler ve vergi vermezlerdi. yaya ve müsellemler xv. yüzyıl ortalarına kadar silahlı hizmette bulunmuşlar, ancak kapıkulu askerlerinin sayısı arttıkça ordunun geri hizmetlerinde nakliye, maden işletmeleri, kale yapımı, tersane gibi işlerde kullanılmışlardır. bu birlikler tımarlı sipahiler, akıncılar, azaplar, voynuklar, martoloslar ve cerehorlarla destekleniyordu.

acemi ocağı 

acemi ocağı diğer bir ismiyle acemioğlanlar ocağı, osmanlı i̇mparatorluğunda enderûn için öğrencileri ve başta piyade kısmı olmak üzere kapıkulu için ihtiyaç duyulan askerleri eğitmek için kurulmuştu. osmanlı devleti'nin tebaası olan halkların gayrimüslim olanlarının ve özellikle balkanlar'dan 8-18 yaş arasında çocuk ve gençlerin toplanması ile uygulanan devşirme sistemiyle kaynak sağlanan acemi ocağında çoğunlukla asker bazen de saraya bürokrat yetiştirilirdi.

i. murad döneminde rumeli'de arka arkaya elde edilen zaferler sonucu sınırları genişleyen osmanlı i̇mparatorluğu'nda yeniçeri, hristiyan çocuklarından devşirme yöntemi ile yetiştirilen askerdir. i. murad'ın veziri çandarlı kara halil hayreddin paşa'nın girişimiyle kurduğu bu sistem de, devlet kendi hristiyan tebaasından ve bazen ele geçirilen savaş esirlerinden bazı çocuklara el koyuyordu. acemi oğlanı denilen bu çocuklar, önce bir tür köylü ailesinin yanına veriliyordu. orada türkçe ve arapça öğreniyor, i̇slam dininin örf ve adetlerine göre yetiştiriliyordu. devşirildikten sonra sünnet edilip, kendilerine bir müslüman adı verilirdi.

osmanlı devleti, daha fazla askere ihtiyaç duyuyordu. mevcut kuvvetler ihtiyaca yetmiyor ve elde devamlı bir ordu bulunması gerekiyordu. bu itibarla, esirlerden faydalanmak gayesi ile 1362 senesinde kadıasker (kazasker) çandarlı kara halil ile ulemâdan karamanlı molla rüstem'in gayretleriyle, sultan birinci murad devrinde, pençik kanunu gereğince acemi ocağı, gelibolu'da kuruldu. daha önceleri, savaşta esir alınanlar, kısa bir eğitimden sonra yeniçeri yazılıp savaşa gönderilirdi. sultan birinci murad zamanında, esirler önce lapseki, çardak ve gelibolu arasında süvari askerlerini taşıyan gemilerde beş-on sene acemi oğlanı olarak çalıştıktan ve uzun bir eğitimden geçtikten sonra yeniçeri ocağına kaydedilmeye başlandı.

acemi teşkilatına, acemi oğlanı iki şekilde alınırdı. biri, harpte esir edilen esirlerin beşte birinden, diğeri ise osmanlı sınırları içinde yaşayan hristiyan çocuklarından ki, buna “devşirme” denirdi. devşirme kanunu ile hristiyan tebaa evladından asker toplanarak, gayrimüslim olan rumeli halkı, yavaş yavaş müslüman olacak ve bu askerlerle de osmanlı ordusu biraz daha kuvvetlenecekti. kuruluşunda gelibolu'da bulunan acemi ocağının merkezi, fetihten sonra i̇stanbul'a taşınmıştır. gelibolu ocağının başında, gelibolu ağası vardı. gelibolu acemi ocağı'nın mevcudu, önceleri dört yüz idi; daha sonra beş yüz olmuştur. i̇stanbul acemi ocağı'nın mevcudu ise, önceleri üç bin kadardı, on altıncı asırda bu sayı, dört bine çıktı. yeniçeri mevcudu arttıkça, acemilerin miktarı da artıyordu. on altıncı asır sonlarında, bostancılarla birlikte sekiz-dokuz bine çıkan acemilerin, 17. asır başlarındaki adedi, 9406 idi.

acemi ocağı, on yedinci asır ortalarından sonra ehemmiyetini kaybetti. yeniçeri ocağı, 1826 yılında sultan ii. mahmud tarafından kaldırılınca, bu ocak da kapanmış oldu.

yeniçeri ocağı 

yeniçeri, osmanlı devleti'nde askeri bir sınıftır. yeniçeriler, padişah'a bağlı kapıkulu'nun piyade kısmıdır. yeniçeriler, osmanlı devleti'nin sınırlarında yaşayan yunan, sırp, arnavut gibi hristiyan topluluklardan toplanan yetim çocuklardan oluşmuştur. padişahın çevresinde bulunan yaya askerlerdir ve hayatlarında hiç evlenmezler.üç ayda bir ulufe adı verilen bir maaş alırlar savaşa gittiklerinde ise sefer bahşişi alırlardı. ii. mehmed'den i̇tibaren cülus bahşişi almak gelenek olmuştu. devletin ilk yüzyıllarında yararlı olan bu sistem, daha sonra bozulması ile değişik sorunları birlikte getirdi. yeniçeri ocağı ii. mahmud tarafından 1826 yılında kaldırılmıştır.

cebeci ocağı 

ordunun silahlarını hazırlayan ve savaş alanına taşıyan sınıftır. ii. mehmed zamanında kurulmuştur. yeniçeriler gibi, acemi oğlanları arasından seçilen cebeciler, 59 bölük ve 37 orta bölük olmak üzere 96 odaya ayrılmıştı. cebeciler, silah yapımı, tamiri, barut hazırlanması ve savaş araç-gereçlerinin hazırlanmasını sağlayan sınıflardan oluşmakta idi.

topçu ocağı 

top döken, topçulukla ilgili malzemeleri hazırlayan ve savaşlarda topları kullanan sınıftır. topçu ocağının en büyük zâbitine (subayına) "sertopî" veya "topçubaşı" denirdi.

osmanlı ordusunda ilk top, sultan i. murad zamanında 1389 yılında i. kosova muharebesi'nde kullanılmıştır.

top arabacılar ocağı 

osmanlılarda kapıkulu ocaklarının yaya kısmından büyük topları cepheye taşımak için kurulan teşkilât. muhtemelen 15. yüzyılın sonlarında kurulmuştur. önceleri acemi ocağından neferler alınırken, 17. asırdan itibaren ocak arabacılarının çocuklarından ve kul kardeşlerinden alınmaya başlanmıştır. i̇stanbul'da ikâmet ettikleri gibi nöbetleşe kalelere de giderlerdi. kapıkulu topçusunun bulunduğu yerlerde, top arabacıları da bulunuyordu. tophane'de îmâlâthâneleri, ahırkapı'da ahırları, şehremini'de kışlaları vardı. ocakta; arabacıbaşı, kethüda, başçavuş, kethüda yeri, ocak kâtibi, bölükbaşı, odabaşı ve halife unvanlı subaylar görev yapardı. arabacıbaşı nezâretinde; nefer sayıları birle-elli iki arasında değişen, altmış üç top arabacıları bölüğü vardı.

humbaracı ocağı 

humbaracı ocağı, fabrika ve kışlaları üsküdar'da bulunan humbaracılar, devlet askerî teşkilâtı bakımından önemli bir yere sahiptiler.

humbaracı ocağı, osmanlı ordusunda humbara yapan ve bunu kullanan sınıfın bağlı olduğu ocak. kumbaracı ocağı da denilmektedir. humbara, demir veya tunçtan dökülmüş el bombasıdır.

lağımcılar 

kuşatma altındaki surlarının altından tünel kazarak surları yıkan veya düşmanın açtığı tünelleri kapatan ocaktır.
i̇lk kez ii. mehmed tarafından kullanılmıştır.

sakalar 

osmanlı ordusunun yardımcı kuvvetlerindendir. görevleri savaşta askerlere içecek dağıtmaktır.

kapıkulu süvarileri 
i̇stanbul dışında oturan süvari (atlı) birliklerdir. savaşta hükümdar çadırını, sancakları ve hazineyi korurlardı. sipahi, silahtar, sağ ulufeciler, sol ulufeciler, sağ garipler ve sol garipler olarak bölümlere ayrılırdı.

silahtar 

savaşta padişahın yanında durup padişahı korurlardı.

sipahi 

eskiden osmanlı ordusunda, tımar adıyla aldıkları vergiye karşılık seferlere katılmak zorunda olan bir sınıf süvari asker bulunurdu. bunlar âkıncılık çapulculuk, karakol hizmetleri görürler ve düşman karşısında yaya askerlerin korunmasını sağlarlardı. bunlar hafif süvari birlikleri olup ok-yay kullanıp düşman birliklerini yıpratır. hafif zırh, kalkan ve kılıçlarıyla süratli olup stratejik kullanıldığı zaman çok yararlı olan birliklerdi.

sağ ulufeciler 

savaşta ordunun ağırlıklarını ve hazineyi korurlardı. ayrıca saltanat sancaklarını korurlardı. sağ ulufeciler, osmanlı devleti askeriyesinin hassa ordusu'nun süvariler kısmında yer alırdı. bu bölüğe yeşil bayrak da denilirdi. sağ ulufeciler 120 bölükten oluşurdu. sağ ulûfeciler, seferde pâdişahın ve sipahi bölüğünün sağında yürürlerdi. savaş meydanında ve ordunun konak yerinde ise, pâdişâh sancağının sağında dururlardı. hazîneyi korumak bunların görevleri arasındaydı. ulufecilerden toplam 7 kişi tayin edilen bölük subaşılığına subaşı sıfatıyla sağ ulufecilerden 4 kişi tayin edilirdi.ayrıca ordumuz için de büyük bir önemi vardı. bu yüzden sağ ulufeciler osmanlı donanmasında yer almaktadır.

sol ulufeciler 

sol ulûfeciler, seferde pâdişahın sağında yürüyen sipahi bölüğünün solunda yürürlerdi. savaş meydanında ve ordunun konak yerinde ise, pâdişâh sancağının solunda dururlardı. hazîneyi korumak bunların görevleri arasındaydı. ulufecilerden toplam 7 kişi tayin edilen bölük subaşılığına subaşı sıfatıyla sol ulufecilerden 3 kişi tayin edilirdi. ayrıca osmanlı ordusu için de büyük bir önemi vardı. bu yüzden sol ulufeciler osmanlı donanmasında yer almaktadır.

sağ garipler 

savaşta ordunun ağırlıklarını ve hazineyi korurlardı.

sol garipler 

savaşta saltanat sancaklarını korurlardı.

kaynakça
genel
 
 uzunçarşılı,  i̇smail hakkı (1988) osmanlı devleti teşkilâtında kapukulu ocakları. cilt 1. acemi ocağı ve yeniçeri ocağı, ankara: türk tarih kurumu  isbn 975-16-0057-x
  uzunçarşılı,  i̇smail hakkı (1988) osmanlı devleti teşkilatından kapukulu ocakları. cilt 2. cebeci, topçu, top arabacıları, humbaracı. lağımcı ocakları ve kapukulu süvarileri. ankara:türk tarih kurumu isbn 975-16-0058-8

özel