Türkistan

türkistan (, türk ülkesi, , türklerin oturduğu yer), orta asya'da batıda hazar denizi ve aşağı i̇dil'den başlamak üzere doğuda moğolistan'daki altay dağları'na, güneyde kopet-hindukuş-kunlun dağlarına, kuzeyde aral ve balkaş göllerinin ötesinde kırgız bozkırına kadar uzanan yüzölçümü 6.000.000 km²'den geniş coğrafî ve tarihî bölge. nüfusu 2001 yılı itibarıyla 43.210.802'dur.

türkistan kelimesinin kökeni ve terimbilimi 
farsça kökenli (bkz. -stan), "türkistan" (ترکستان) terimi hiçbir zaman tek bir ulus devlete atıfta bulunmamıştır. bu kelimeyi ilk olarak i̇ranlı coğrafyacılar türk halklarının yerini tanımlamak için kullanmışlardır.

coğrafî konum 

bölge, batı ve doğu türkistan olarak ikiye ayrılmaktadır.

batı türkistan 

batı türkistan; bugünkü özbekistan, türkmenistan, kırgızistan, tacikistan'ın tamamı ile kazakistan'ın büyük bir bölümü ve afganistan'ın bir kısmını kapsamaktadır. batı türkistan'ın afganistan'da bulunan bölümü güney türkistan olarak anılır ve mezar-ı şerif ve civarından oluşur.

bunun dışında anadolu ile batı türkistan arasında kalan i̇ran'ın kuzey bölgesine de i̇ran türkistanı denmektedir. aras ırmağının hazar denizine döküldüğü noktadan başlayarak i̇ran'ın kuzeybatı, kuzey ve kuzeydoğu bölgeleri olan azerbaycan, mazenderan, türkmen sahrası ve horasan'ı da içine alan bölge yaklaşık 800 bin km² olup 40 milyona yaklaşan türk nüfus yaşamaktadır.

kuzeyde doğu rusya'dan başlayıp ural dağlarına, güneyde aras irmağı ve karadeniz sahillerine, batıda moldova gagauzeli ve doğuda ural dağları ile hazar denizinin sınırlarını oluşturan bölgeye de türkeli denmektedir. bazı coğrafyacılar türk dünyasını türkiye ve türkistan olarak iki ana bölgeye ayırmaktadır. türkeli olarak anılan bölge ise daha çok türkiye'nin etki alanı olarak kabul edilmektedir.

doğu türkistan 

doğu türkistan, çin'e bağlı olan, daha çok uygur türklerinin yaşadığı sincan uygur özerk bölgesi topraklarına verilen isimdir.

etnik gruplar 
nüfusun çoğunluğunu bölgenin asli unsuru olan türk halkları, (azeriler, türkmenler, özbekler, kazaklar, uygurlar, kırgızlar, karakalpaklar) ve ikinci sırada i̇ran halkları (tacikler, afganlar, farslar) oluşturur. bunun haricinde uzun süren rus i̇mparatorluğu hakimiyeti boyunca yerleşen ruslar, ukraynalılar, almanlar ve sscb döneminde sürgün edilerek yerleştirilen kırım tatarları, ahıska türkleri gibi pek çok etnik grup yaşamaktadır. çin tarafından ise doğu türkistan'ın kontrolü için çok sayıda çinli bölgeye yerleştirilmiştir.
bütün istila, işgal, sömürgelere rağmen yine de türkistan coğrafyasında türkler nüfus çoğunluğuna sahiptir. kazakistan'da türk nüfusu hızlı artış gösterip % 70'i geçmiştir. özbekistan'da % 90'ı, kırgızistan'da % 90'i, türkmenistan'da % 95'i, tacikistan'da % 25'i, doğu türkistan'da % 55'i, tuva'da % 85'i aşmış durumda bulunan türk nüfus oranı yer alır.

tarihçe

rusya i̇mparatorluğu 

çarlık rusya bölgeden bir dönem туркестан (okunuşu=turkéstan) diye bahsetmiştir.

rus devrimi 

1917'de eski buhara, hive ve hokand hanlıkların topraklarında türkistan adında özerk yapı oluşturmuşlardı.

şiirlerde türkistan 
kazak türklerinin millî şairi magcan cumabay'ın türkistan şiiri bütün türkistan coğrafyası ve türk dünyasında iyi bilinir. mehmet buğra'nın vatan bizimdir (vatan bizningdir) adlı şiirinde de türkistan en iyi şekilde tasavvur edilir.

galeri

ayrıca bakınız 
 soğdiana
 maveraünnehir
 harezm
 horasan
 oğuzlar
 türk halkları
 türk dilleri
 türk devletleri
 türk dünyası
 türk birliği

kaynakça

dış bağlantılar 
 türkistan'a hoşgeldiniz
 türkistan belgeleri, edebiyatı, teksas teknoloji üniversitesi

 
orta asya
bölünmüş bölgeler
orta asya coğrafyası
kültürel bölgeler
tarihî bölgeler
sincan uygur özerk bölgesi