Karl Marx

karl marx (; 5 mayıs 1818, trier – 14 mart 1883, londra), 19. yüzyılda yaşamış alman filozof, politik ekonomist ve bilimsel sosyalizmin kurucusu. bir müddet gazetecilik de yapan marx, iktisadi ve beşerî konularda eleştirel fikirler ve tespitler ortaya koymuştur.

marx'ın ekonomi alanındaki çalışmaları, günümüzde emeği, emek-sermaye ilişkisini ve bunları takip eden ekonomi düşüncesini kavramanın büyük bir kısmı için temel oluşturdu. sosyoloji ve sosyal bilimleri başlatan isimlerdendir. en bilinenleri komünist manifesto (1848) ve kapital (1867-1894) olmak üzere hayatı boyunca sayısız kitap yayımladı. karl marx, hakkında en fazla eser yazılan kişiler listesinde ilk sırada yer almaktadır.

orta düzeyde zengin bir yahudi ailede, o tarihlerde prusya'nın içinde yer alan ren bölgesindeki trier şehrinde doğan marx, genç hegelcilerin felsefe düşünceleri ile ilgilendiği bonn ve berlin üniversiteleri'nde öğrenim gördü. çalışmalarından sonra köln'de radikal bir gazetede yazmaya ve tarihsel materyalizm üzerinde çalışmaya başladı. 1843'te diğer radikal gazetelerde yazmaya başlayacağı ve kendisinin ömür boyu dostu ve çalışma arkadaşı olacağı friedrich engels ile tanışacağı paris'e taşındı. 1849'da sürgüne gönderildi, karısı ve çocukları ile beraber toplumsal ve ekonomik hareketler hakkında teorilerini yazacağı ve olgunlaştıracağı londra'ya taşındı. bu süre içerisinde sosyalizm için yapılan mücadelede yer aldı ve birinci enternasyonal'de önemli bir figür hâline geldi.

marx'ın toplum, ekonomi ve siyaset hakkındaki teorileri -bir bütün olarak marksizm- insan toplumlarının sınıf savaşımı -üretimi kontrol eden yönetici sınıf ile üretim için gereken emeği sağlayan mülksüz bir emekçi sınıf arasındaki çatışma- ile ilerlediğini iddia etmektedir. marx, devletlerin yönetici sınıf tarafından idare edildiğini ve devletin ortak kamu çıkarı adına hareket eder gibi yapıp yönetici sınıfın çıkarları doğrultusunda yönetildiğini düşünmekte ve daha önceki sosyoekonomik sistemler gibi kapitalizmin de kendi yıkımına ve yeni bir sistem olan sosyalizmin onun yerini almasına neden olacak iç gerilimler ürettiğini öngörmektedir. kapitalizmin içinde burjuvazi ve proletarya arasındaki sınıf çelişkilerinin çalışan sınıfın siyasi zaferi ve bunun sonucu kurulacak sınıfsız bir toplum;komünizm:özgür üreticiler birliği tarafından yönetilen bir toplumun ortaya çıkacağını iddia etmektedir. marx düşüncelerinin hayata geçmesi için etkin bir mücadele verdi; emekçi sınıfın kapitalizmin yıkılması ve sosyoekonomik bir değişimin geçirilmesi için düzenli bir devrim hareketini yürütmek zorunda olduğunu savundu. marx insanlık tarihindeki en etkileyici figürlerden biridir. dünya çapında birçok entelektüel, işçi sendikaları ve siyasi parti onun temel çalışmalarından farklı biçimlerde etkilenmiştir.

hayatının ilk dönemi

çocukluğu ve ilk eğitimi: 1818–1836
marx, 5 mayıs 1818'de, yahudi bir aile olan, heinrich marx ve henrietta pressburg'un (1788–1863) dokuz çocuğunun üçüncüsü olarak dünyaya geldi. o yıllarda prusya krallığına ait olan aşağı ren bölgesi içinde yer alan trier'de doğdu.

annesinin babası, hollanda'da bir hahamdı, baba tarafından şeceresi ise 1723 tarihinden itibaren büyükbabası meier halevi marx tarafından üstlenilmesi ile trier hahamlarından oluşmaktaydı. karl'ın babası, çocukken herschel adıyla tanınırdı, ailede seküler eğitim alan ilk çocuktu. avukat oldu ve ailesinin birkaç moselle bağına sahip olması sayesinde görece refah içinde ve orta sınıf bir hayat standardında yaşadı. karl'ın doğumundan hemen önce herschel, antisemitik yasal baskılardan kurtulmak amacıyla yidiş herschel adının yerine heinrich ismini alarak o sırada almanya ve prusya'da egemen olan protestan mezhebi olan lüterciliğe girdi.

büyük oranda dini bir inancı olmayan heinrich, immanuel kant ve voltaire'e değer veren bir aydınlanmacıydı. klasik bir liberal olarak daha sonra mutlak monarşi ile yönetilecek prusya'da bir anayasa hazırlanması ve reformlar yapılması için yapılan çalışmalara destek verdi. 1815 yılında heinrich marx avukat olarak çalışmaya başladı, 1819 tarihinde ise ailesiyle porta nigra'da on odalı büyük bir eve taşındı. hollandalı bir yahudi olan karısı henrietta pressburg, yarı-aydın bir insandı ve tüm  zamanını ailesine ayırmak ve evinin temizliğinde aşırı titiz olmakla ifade edilen "yoğun bir anne sevgisi" ile yorulduğu ifade edilmektedir. daha sonra philips şirketini kuracak zengin bir aileye mensuptu:anton ve gerard philips'ın büyük halası, frits philips'ın büyük büyük halasıydı. karl'ın dayısı olan küçük erkek kardeşi benjamin philips (1830–1900), daha sonra karl ve jenny marx'ın londra'da sürgünde iken borçlarını ödemek için destek alacakları zengin bir banker ve sanayiciydi. kocasının aksine henrietta yahudi dini inancına sadık kaldı.

karl marx'ın çocukluğu hakkında çok az bilgi mevcuttur. 1819 yılında ağabeyi moritz ölünce dokuz çocuğun üçüncüsü olarak ailenin en büyük oğlu oldu. 1824 ağustos'unda lütherci bir kilisede vaftiz edildi. yaşayan kardeşleri, sophie, hermann, henriette, louise, emilie ve karoline de lütherci olarak vaftiz edildiler. karl marx babası heinrich marx tarafından on üç yaşına kadar evde eğitildi, bu yaşında babasının bir arkadaşı olan hugo wyttenbach'in müdür olduğu okula kayıt edildi. wyttenbach okulunda çok sayıda liberal hümanist öğretmen çalıştırdığı için yerel muhafazakâr hükûmetin kızgınlığını üzerine çekti. bu durumun sonucu olarak 1832'de okul polis baskınına uğradı ve öğrencilere siyasi liberalizmi benimsemiş edebi eserlerin dağıtıldığı tespit edildi. bu tür eserlerin dağıtılmasının kışkırtıcı bir eylem olarak görülmesi üzerine marx okuldayken, yetkililer kurumda bazı düzenlemeler yaptı ve çok sayıda öğretmeni değiştirdi.

ekim 1835 tarihinde 17 yaşındayken felsefe ve edebiyat öğrenmek ümidiyle bonn üniversitesi'ne gitti ancak, babası pratik bir meslek olarak gördüğü hukuk okumasında ısrar etti. "akciğer zayıflığı" diye ifade edilebilecek bir durumdan dolayı 18 yaşını bitirdiğinde askerlikten muaf tutuldu. bonn üniversitesi'nde iken, polis tarafından takibe alınmış olan bir grup siyasi radikal tarafından kurulmuş şairler kulübüne katıldı. bir dönem eş başkanlığını yaptığı trier taverna kulübü i̇çiciler derneğine(landsmannschaft der treveraner) de katıldı. ek olarak üniversitede kavgalara da karıştı, bazıları gerçekten ciddileşti: ağustos 1836'da üniversitedeki prusya güçleri grubundan birisi ile olan düellosu gibi. i̇lk dönem notları iyi olmasına rağmen notları daha sonra düştü, gelişen bu durum babasının onu daha oturmuş ve disiplinli berlin üniversitesi'ne göndermesine yol açtı.

hegelcilik ve ilk eylemleri: 1836–1843 

1836 yaz ve sonbaharını trier'de geçirdikten sonra öğrenimi ve hayatı hakkında daha ciddi kararlar aldı. çocukluğundan beri tanıdığı, yönetici prusya sınıfından eğitimli bir barones olan jenny von westphalen ile nişanlandı. marx ile beraber olmak için genç bir aristokrat ile yaptığı nişanı atmasının yanı sıra etnik ve sınıf kökenlerinin farklı olmasına bağlı olarak ilişkileri toplumsal açıdan kabul edilemezdi. ancak marx, nişanlısının liberal bir aristokrat olan babası ludwig von westphalen ile arkadaş oldu ve daha sonra doktora tezini ona adadı. ekim 1836'da hukuk fakültesine kaydolmak için berlin'e gitti ve mittelstrasse'de bir oda kiraladı. hukuk fakültesine kaydolmasına rağmen felsefeye hayrandı ve "felsefe olmaksızın hiçbir şeyin tamamlanamayacağı" fikrini savunduğundan dolayı  bu iki disiplini bir şekilde birleştirme yolu aradı. avrupa'da felsefe çevrelerinde yoğun bir şekilde tartışılan yeni ölmüş alman filozof g. w. f. hegel'in düşünceleri ile ilgilenmeye başladı. hegel'in düşüncelerini tartışan doktor kulübü (doktorklub) isimli bir öğrenci grubuna katıldı ve onların aracılığıyla 1837 yılında genç hegelciler olarak bilinen radikal düşünürlerden oluşan bir grup ile tanıştı. grup, ludwig feuerbach ve bruno bauer'in etrafında marx, marx'ın yakın bir arkadaşlık geliştireceği adolf rutenberg ile bir araya geldiler. marx gibi genç hegelciler de hegel'in metafizik öngörülerini eleştirirken sol bir perspektiften mevcut toplum, siyaset ve dini eleştirmek için hegel'in diyalektik yöntemini geliştirdiler. marx'ın babası mayıs 1838'de öldü, bu aile için ciddi bir gelir kaybı anlamına da geliyordu. marx duygusal olarak babasına çok yakındı ve ölümünden sonra babasının anısına çok saygı gösterdi.

1837 itibarıyla, hiçbiri yaşarken yayımlanmamış olsa da hem edebi hem de edebiyat dışı konularda yazıyordu: kısa bir roman;akrep ve felix, bir oyun, oulanem ve jenny von westphalen'e ithaf edilen bir dizi aşk şiiri. marx bir süre sonra sadece belli bir konuya odaklanmak amacıyla, i̇ngilizce ve i̇talyanca öğrenmek, sanat tarihi ve latin klasiklerinin çevrilmesi gibi diğer ilgi alanları ile beraber edebiyattan  vazgeçti. 1840'ta bruno bauer ile beraber hegel'in din felsefesi eserini düzenlemeye başladı. aynı tarihlerde 1841 tarihinde bitireceği demokritos'çu ve epikür'cü doğa felsefeleri arasında fark isimli doktora tezini yazmaya başladı. bu tez "marx'ın felsefi bilginin teolojiye üstün olduğunu göstermek için ortaya koyduğu cesur ve özgün bir eser olarak" yorumlanmıştı: çalışma, özellikle berlin üniversitesi'nin muhafazakâr profesörleri arasında ihtilafa neden oldu. marx bunun üzerine tezini onu 1841 nisan'ında doktora ile ödüllendirecek olan daha liberal jena üniversitesi'ne sunmaya karar verdi. marx ve bauer ateist oldukları için, mart 1841'de archiv des atheismus (ateist arşiv) isimli bir yayın için planlar yapmaya başladılar, ancak bu çalışma herhangi bir eser ortaya çıkarmadı. temmuz ayında marx ve bauer berlin'den bonn'a bir yolculuk yaptılar. orada sarhoş olmaktan, kilisede kahkaha ile gülmeye ve şehirde eşek turu atmaya kadar skandal sayılabilecek eylemlerde bulundular.

marx akademik bir kariyer planlamasına rağmen hükûmetin klasik liberalizme ve genç hegelciler'e karşı artan tepkisi nedeniyle bu seçeneğin önü tıkanmıştı. sosyalizm hakkındaki ilk fikirlerini ve ekonomiye artan ilgisini yazacağı radikal bir gazete olan rheinische zeitung'''da ("rhineland news") gazetecilik yapmak üzere 1842'de köln'e gitti. hem sağ kanat avrupa hükûmetlerini hem de liberal ve sosyalist hareketler içindeki çeşitli kişileri etkisiz ve üretkenlik karşıtı olmaları nedeniyle eleştiriyordu. gazete, her baskıdan önce zararlı içerik açısından kontrol eden prusya sansür kurulu'nun dikkatini çekti; marx bu konuda şöyle yakınmıştı: "gazetemiz öncelikle polisin denetiminden geçmek zorundaydı ve eğer polisin burnu hristiyanlık veya prusya aleyhine bir koku alırsa, gazetenin basılmasına izin verilmiyordu."rheinische zeitung, rusya monarşisini sert biçimde eleştiren bir makale yayımlayınca çar i. nikolay gazetenin yasaklanmasını istedi, prusya hükûmeti 1843'te bu isteğe uydu. yedi yıllık nişanlılıktan sonra 19 haziran 1843'te  marx, nişanlısı jenny ile kreuznach'da bir protestan kilisesinde evlendi.

komünist dönem
paris: 1843–1845
marx, alman ve fransız radikalleri bir araya getirmek için alman sosyalist arnold ruge tarafından kurulan yeni radikal sol bir gazetenin deutsch–französische jahrbücher (alman-fransız yıllıkları)'nın eş editörü oldu. gazete paris, fransa'da yayımlanıyor olması nedeniyle, marx ve karısı ekim 1843'te buraya taşındı. vaneau caddesi 23 numarada ruge ve karısı ile kömünal bir yaşam sürmenin sonucunda şartları dayanılmaz buldular; kızları jenny'nin 1844'te doğumu üzerine başka bir yere taşındılar. hem fransa hem de almanya'dan yazarlar için bir cazibe merkezi olmayı amaçlayan jahrbücher, bir yazar hariç sadece alman yazarlar tarafından desteklendi; sürgün rus anarşist komünist mikhail bakunin. marx bu çalışmaya iki makalesini verdi: "hegel'in hak felsefesinin eleştirisine katkıya giriş" ve "yahudi sorunu üzerine," ikinci makalesi onun proleteryanın devrimci bir güç olduğuna dair düşünceye girişini ve komünizmi daha çok sahiplendiğini göstermektedir. sadece tek bir sayı yayımlanır, ancak görece olarak başarılı olmuştur, bunu da büyük ölçüde heinrich heine'ın bavyera kralı i. ludwig hakkında yazdığı satir dizelerinin alman devletleri tarafından yasaklanması ve ithal edilen nüshaların alıkonulmasına borçluydu; ruge ne yazık ki diğer sayılar için para sağlamayı reddetti böylece marx ile olan arkadaşlığı da sona ermiş oldu. gazetenin çökmesinden sonra, marx geride kalan sansürlenmemiş tek radikal alman gazetesi için yazmaya başladı; vorwärts (i̇leri!). paris'te kurulu olan gazete, işçi ve sanatçılardan oluşan gizli bir ütopyacı sosyalist grup olan adalet i̇çin birlik tarafından destekleniyordu. marx bazı toplantılarına katılsa da, gruba girmedi. vorwärts! gazetesinde, marx, avrupa'da etkili olan liberal ve diğer sosyalistleri eleştirirken kendisinin hegel ve feuerbach'ın görüşlerine bağlı olan diyalektik materyalizm  hakkındaki düşüncelerini yeniden gözden geçirdi.

28 ağustos 1844'te, marx, ömür boyu sürecek bir arkadaşlık kuracağı alman sosyalist friedrich engels ile café de la régence'de tanıştı. daha önce bir sefer 1842 yılında marx'ın çıkardığı rheinische zeitung gazetesinin ofisinde karşılaşmışlardı. engels, marx'ı, tarihteki son devrim için işçi sınıfının en uygun güç ve araç olduğunu ikna etmek için en son basılan eseri olan 1844 yılında i̇ngiltere'de i̇şçi sınıfının koşulları'nıfrederick engels, "the condition of the working class in england", contained in the collected works of karl marx and frederick engels: volume 4 (international publishers: new york, 1975) pp. 295–596. gösterdi.p. n. fedoseyev, karl marx: a biography (progress publishers: moscow, 1973) p. 82. bu tanışmanın sonunda marx ve engels, marx'ın eski arkadaşı bruno bauer'in felsefi düşünceleri ortak biçimde eleştirmeye başlamışlardı. bu eleştirilerin sonucu ortaya çıkan eser kutsal aile, 1845 yılında yayımlandı.karl marx, "the holy family", contained in the collected works of karl marx and frederick engels: volume 4, pp. 3–211. bauer'i eleştirmesine rağmen, marx, genç hegelciler max stirner ve ludwig feuerbach'ın görüşlerinden ileri derecede etkilenmişti, ancak sonunda marx ve engels, feuerbachçı materyalizmin de üstesinden geldiler.

paris'te vanneau caddesi 38 numarada oturduğu süre boyunca (ekim 1843'ten ocak 1845'e kadar) marx yoğun biçimde siyasal iktisat: (adam smith, david ricardo, james mill vb.) fransız sosyalistleri (özellikle henri de saint simon ve charles fourier) bu eserde marx, materyalizmi çok fazla düşünceye esir olmak ile, idealizmi tamamen pratiği teoriğe indirgemekle, felsefeyi gerçek fiziksel etkinlik ve uygulamaların dışında kalmakla eleştirdi. bu tarihsel materyalizme ilk göz kırpmasıydı, dünya düşüncelerle değil gerçek, fiziksel çalışma ve uygulamalarla değişiyordu.name="engels1999" 1845'te, prusya kralının ricası üzerine, fransa hükûmeti, i̇çişleri bakanı françois guizot'nın bizzat marx'ı fransa'dan gitmesini istemesi ile, vorwärts! gazetesi kapatıldı. marx bunun üzerine paris'ten brüksel'e geçti.

brüksel: 1845–1847

fransa'da kalması istenmeyen, almanya'ya gidemeyen marx, 1845 şubat ayında belçika'da brüksel'e iltica etmeye karar verdi. ancak, brüksel'de kalabilmesi için marx'ın günlük politik konularla ilgili olarak hiçbir şey yayımlamama sözü vermesi gerekti. brüksel'de, içlerinde moses hess, karl heinzen ve joseph weydemeyer'in de olduğu diğer sürgün sosyalistlerle bir araya geldi ve en sonunda, nisan 1845'te marx'ın yanına gelmek için almanya barmen'den brüksel'e geldi. o sırada giderek artan sayıda adalet i̇çin birlik grubu üyesi insan da brüksel'de kendine bir yer arıyordu.heinrich gemkow et al., frederick engels: a biography (verlag zeit im bild ["new book publishing house"]: dresden, 1972) p. 101 daha sonra manchester'den engels'in uzun süredir arkadaşı olan mary burns engels'le birlikte olmak için brüksel'e geldi. 1845 temmuz'unun ortasında marx ve engels birleşik krallık'ta sosyalist bir hareket olan çartizm (chartism) liderlerini ziyaret etmek için brüksel'den ayrılıp birleşik krallık'a gittiler. bu marx'ın bu ülkeye ilk seyahatiydi ve engels bu seyahat için en uygun rehberdi. engels kasım 1842'den itibaren 1844 ağustos'una kadar 2 yıl boyunca manchester'da yaşamıştı.heinrich gemkow, et al., frederick engels: a biography, p. 78. engels i̇ngilizce öğrenmekle kalmamış, çartist liderlerle yakın bir ilişki geliştirmişti. ayrıca, engels birçok çartist ve sosyalist i̇ngiliz gazetesi için muhabirlik yapıyordu. marx, bu seyahati londra ve manchester'da farklı kütüphanelerde çalışma yapabileceği iktisat kaynaklarını incelemek için bir fırsat olarak kullandı.

engels ile birlikte marx kendisinin tarihsel materyalizm kavramını en iyi şekilde ifade ettiği düşünülen kitabı olan alman i̇deolojisini yazdı. bu çalışmasında marx, felsefi anlamda idealizmden beslenen hem feuerbach, bruno bauer, max stirner ve geri kalan tüm genç hegelciler ile ve hem de karl grun ve diğer "doğru sosyalistlerle" bağlarını kopardı. alman i̇deolojisinde marx ve engels, tarihteki tek dönüşüm gücü olarak materyalizme dayanan kendi felsefelerini tamamladılar.alman i̇deolojisi mizahi satirik bir formda yazılmıştır. ancak bu mizahi form bile bu eseri sansüre uğramaktan kurtaramadı. diğer birçok eseri gibi alman i̇deolojisi de marx'ın yaşadığı süre içinde basılamadı ancak 1932 yılında basılabildi.name=wkalman i̇deolojisi tamamlandıktan sonra marx, "bilimsel materyalist" felsefeden kaynaklanarak hareket eden gerçek bir "devrimci proleter bir mücadelenin" "teori ve taktiklerini" değerlendiren kendi pozisyonunu ortaya koymak amacıyla hazırladığı çalışmasına döndü. ne var ki işçi sınıfını kitlesel bir hareket geçirmek için organize etmek gerekiyordu, birlik, "gizli" veya "yeraltı" çalışmasına devam etmek ve görünürde siyasi bir parti olarak çalışmak zorundaydı.  birlik üyeleri bu yaklaşıma ikna oldular. haziran 1847'de adalet için birlik kendi üyeleri ile doğrudan işçi sınıfını hedef alan yeni bir açık "yer üstü" yapılanması doğrultusunda yeniden organize oldu. bu yeni açık siyasal topluluk komünist birlik olarak isimlendirildi. marx ve engels'in ikisi birden bu yeni yapının programının ve organizasyon ilkelerinin belirlenmesinde görev aldı.

1847'nin sonlarında marx ve engels en ünlü çalışmaları olacak eseri yazmaya başladılar - komünist birlik için bir eylem programı. aralık 1847 ile ocak 1848 arasında marx ve engels tarafından birlikte yazılan komünist manifesto ilk olarak 21 şubat 1848 tarihinde basıldı. bu bildiride komünist manifesto'da yer alan 10 maddeden sadece dört tanesini dile getirdi çünkü o dönemde alman burjuvazisinin proletarya tarafından iktidardan indirmeden önce burjuvazinin almanya'da güçlü feodalizmi ve monarşiyi iktidardan indirmesi gerektiğine inanıyordu. 1 haziran tarihinde, marx günlük bir gazete çıkarmaya başladı; neue rheinische zeitung, gazetenin finansmanı babasında kalan mirastan arta kalan ile yapılıyordu. kendi marksist yorumu ile avrupa'dan gelen haberlerin düzenlenmesi için marx baş yazar ve baskın editoryal güç olarak yer alıyordu. komünist birlik'ten diğer üyelerin katkılarına rağmen engels'in ifadesi ile gazete "marx'ın küçük bir diktatörlüğü" olarak kaldı.seigel, p. 50

gazetenin editörü olarak marx ve diğer devrimci sosyalistler düzenli olarak polis baskısına uğruyor ve marx değişik nedenlerden dolayı kovuşturuluyor,name="nicolaievsky2007"name="splichal2002" her seferinde de aklanıyordu. bu sırada prusya'da demokratik parlamento düştü ve kral, iv. friedrich wilhelm, solcu ve diğer devrimci kişilerin ülkeyi terk etmesini sağlayacak düzenlemelere girişen yeni bir kabine oluşturdu. sonuç olarak, neue rheinische zeitung kapatıldı ve marx 16 mayıs tarihinde ülkeyi terk etme emri aldı.wheen 2001. pp. 137–146. marx paris'e döndü, o sırada paris'te de ciddi bir karşı devrim dalgası ve kolera salgını vardı ve kendisini bir tehdit olarak gören polis tarafından şehri terk etmesi istendi. o sırada dördüncü çocuklarına hamile olan karısı jenny ile 1849 ağustos'unda mülteci olarak londra'ya gitti.name="watson2010"

 londra'daki yaşamı 
ağustos 1849'da ömrünün sonuna kadar kalacağı londra'ya yerleşti. dolayısıyla komünist birlik merkezi de londra'ya taşınmış oldu. ancak, 1849-1850 kışında, komünist birlik içinde august willich ve karl schapper'in başını çektiği bir grup komünist birlik'in başını çekeceği acil bir ayaklanma talebinde bulundu. willich ve schapper bu şekilde ayaklanmanın ateşinin yakılmasının tüm avrupa'ya yayılacak bir devrime yol açacağını savunuyordu. marx ve engels böylesine plansız bir ayaklanmanın komünist birlik için bir macera ve intihar olacağını savundu. schapper/willich hizbi tarafından tavsiye edilen böylesine bir ayaklanma kolaylıkla avrupa hükûmetlerinin polis ve silahlı güçleri tarafından bozguna uğratılabilirdi. bu marx'a göre komünist birlik için her şeyin sonu anlamına gelebilirdi. marx, toplumdaki değişimlerin, 'bir avuç insanın' isteği ve çabasıyla bir gecede gerçekleşemeyeceğini savunuyordu. tersine bu değişimler, toplumun bilimsel olarak ekonomik şartlarının incelenmesi ve toplumsal gelişimin farklı safhaları doğrultusunda devrime doğru hareket ettirilmesi ile sağlanıyordu. gelişimin bu aşamasında (1850 yılı), 1848 yılında tüm avrupa çapında yaşanan devrimlerin mağlup edilmesini takiben, marx, özgür seçimler doğrultusunda anayasal bir cumhuriyet kurulması ve tüm erkeklere oy hakkı verilmesi gibi yönetim reformları talepleri konularında feodal aristokrasiyi yenmek için yükselen burjuvanın ilerlemeci öğeleri ile işçi sınıfının işbirliği yapması konusunda komünist birlik'in teşvik edici olması gerektiğini düşünüyordu. diğer bir ifade ile işçi sınıfı işçi sınıfı ajandasını ve işçi sınıfı devrimini gerçekleştirmeden önce burjuva devriminin başarıya ulaşması konusunda burjuva ve demokratik güçlere katılmalıydı. komünist birlik'i ortadan kalkmasına neden olacak kadar bir mücadeleden sonra marx'ın düşünceleri galip geldi ve bunun üzerine willich/schapper grubu komünist birlik'ten ayrıldı. bu sırada marx sosyalist alman i̇şçilerinin eğitim derneği ile yoğun biçimde ilgilendi. dernek toplantılarını londra'nın merkezi bölgelerinden soho'da yapıyordu.name="harriss2006" bu organizasyon da marx'ı ve schapper/willich'i takip edenler olmak üzere ikiye ayrılmıştı. konu başlıkları komünist birlik içindeki tartışma başlıklarının aynıydı. marx, ne var ki, bu dernekte schapper/willich grubuna karşı olan mücadeleyi kaybetti ve 17 eylül 1850, tarihinde dernekten istifa etti.

marx new york tribune gazetesinin avrupa'da çalıştırdığı gazetecilerden biriydi. ne var ki, 1850'lerin sonunda yaşanan kölelik krizi ve 1861'de patlak veren amerikan i̇ç savaşı, abd kamuoyunun avrupa ile ilgili konulara ilgisini azalttı. bu nedenden dolayı marx, çok erken tarihlerde kölelik krizi ve o zamanki "devletler arası savaş" hakkında çok erken yazmaya başladı.

marx new york daily tribune gazetesi için gazetenin editöryal politikasının "ilerici" olduğunu düşündüğü sürece makaleler yazmaya devam etti. ne var ki, charles dana'nın 1861'in sonlarında gazeteden ayrılması ve bunun doğal sonucu olarak yeni editörler kurulu yeni bir politika getirdi. gazete artık tamamen "kölelik karşıtı" değildi. kuzey ve güney arasında güney'in kölelik görüşlerine hak veren bir barış yapılmasını savunuyordu. marx bu yeni politik pozisyona karşı çıktı bunun sonucu olarak 1863'te tribune gazetesinden istifa etmeye zorlandı.

1850–1857 arası düşünsel gelişim ve eserleri
louis bonaparte'in 18 brumaire'i
1851 aralık ayı ile 1852 mart ayı arasında, marx, zafer kazanan proleteryanın burjuva devletini yıkmak zorunda olduğu iddiasını desteklediği tarihsel materyalizm, sınıf mücadelesi ve proleterya diktatörlüğü kavramlarını daha geniş biçimde açıkladığı 1848 fransız devrimi üzerine bir çalışma olan louis bonaparte'in 18 brumaire'i isimli kitabını yazdı.name="marx2008"

devrim ve ekonomik kriz ilişkisi
1850'ler ve 1860'lar aynı zamanda, bazı akademisyenlere göre idealist, hegelci genç marx'ın sonradan daha bilimsel bir zihinle olgun marx'ın yazacağı eserlerine giden yolu katettiği yıllardır.name="wood1993"name="johnston2000" bu ayrım genellikle yapısalcı marksizm okulu tarafından dile getirilmekte, ve diğer akademisyenlerin böyle bir durumun var olduğuna katıldıkları anlamına gelmemektedir.name="georgescanlan1975" 1848 ile 1849 yıllarındaki devrimler marx ve engels için büyük birer deneyim olmuştu. her ikisi de 1848 devrimci ayaklanması gibi tarihsel olayların açıklanabilmesi için kendilerinin tarihin akışının ekonomik okumasının tek geçerli yol olduğundan emin oldular. 1848'den bir süre sonra marx ve engels yeni bir ekonomik çökme olmadan yeni bir devrimci ayaklanma olmayacağını düşünmeye başladılar. toplumda yeni bir devrimci ayaklanma olması için bir ekonomik resesyonun gerekli olup olmadığı marx ve diğer devrimciler tarafından sorgulanmaya başladı. marx diğer devrimcileri maceraperestlikle suçladı çünkü onların bir toplumdaki mevcut durumun ekonomik gerçekliklerini dikkate almaksızın sadece devrimcilerin güçlü devrim arzuları ile oluşturacakları gergin hava ile devrimin olabileceğine dair bir inançları vardı.

1852 yılında abd'de yaşanan ekonomik çöküntü marx ve engels'e abd'de bir devrimci ayaklanmanın çıkıp çıkmayacağını düşündürttü. ancak abd ekonomisi klasik bir devrim için çok gençti. batı bölgesi her zaman başka ülkelerde ciddi sorunlara yol açabilecek kitlelerin sevk edilmesi için bir boşaltma vanası görevi gördü. o yıllarda ülkelerin ekonomileri henüz diğer ülkelerin sınırlarında olumsuz etkileri durdurabiliyordu. ancak 1857 paniği olarak bilinen büyük ekonomik kriz abd'de de başlayıp tüm dünyayı sardı. 1857 paniği ilk gerçek anlamda küresel ekonomik krizdi. marx 1844 yılından beri on üç yıldır ara verdiği ekonomi çalışmalarına dünyada olup biteni çok daha derinlemesine anlayabileceğini düşünerek geri döndü.

1857 sonrası çalışma ve eserleri
grundrisse
arka arkaya yaşanan işçi devrim ve hareketlerinin başarısızlık ve hayal kırıklıkları nedeniyle, marx kapitalizmi derinlemesine anlamaya karar verdi ve british museum'in okuma odasında siyasal iktisatçıların eserleri ve iktisadi veriler üzerinde çalışmak ve yorumlamak için çok uzun saatler ve günler geçirdi. 1857 sonunda sermaye, özel mülkiyet, ücretli emek, devlet, dış ticaret ve dünya ticareti hakkında elinde 800 sayfa tutan bilgi notu ve kısa denemeleri olmuştu; bu notlar siyasal i̇ktisadın eleştirisinin ana hatları adıyla 1939 yılına kadar basılana kadar gün yüzüne çıkmadı.karl marx, "economic manuscripts of 1857–1858" contained in the collected works of karl marx and frederick engels: volume 28 (international publishers: new york, 1986) pp. 5–537.

ekonomi politiğin eleştirisine katkı
1859 yılında marx ekonomi politiğin eleştirisine katkı, isimli ilk ciddi iktisat çalışmasını yayımladı. bu eserin, üç cilt olarak daha sonraki bir tarihte yayımlama niyetinde olduğu kapital'in girişi olması amacındaydı. ekonomi politiğin eleştirisine katkı kitabında, marx, david ricardo tarafından savunulduğu gibi emek değer teorisini kabullenmektedir, ancak ricardo metalar ölçeğinde kullanım değeri ve değer arasında bir ayrım çizerken kullanım değeri ve değer arasındaki gerçek ilişkiyi hiçbir zaman tanımlayamadı. marx'ın kitabında ortaya koyduğu kanıtlara dayalı mantık yürütme açık bir biçimde kullanım değeri ve ekonomik değer arasındaki gerçek ilişkiyi ortaya koydu. aynı zamanda kapitalist ekonomide para döngüsü ve para için gerçekten bilimsel bir teori ortaya koydu. bunlardan dolayı, ekonomi politiğin eleştirisine katkı yayımlandığında büyük bir heyecan dalgası yarattı. kitap satışa çıkar çıkmaz çok hızlı biçimde tükendi.

artı-değer teorileriartı-değer teorileri () karl marx, tarafından ocak 1862 ve temmuz 1863 tarihleri arasında oluşturulmuş el yazmalarından meydana gelmektedir. kitap esas olarak 1750'lerden beri tartışılan almanca mehrwert (artı-değer) kavramı hakkındaki teorilerle ilgilenmekte, servet oluşumu hakkında i̇ngiliz, fransız ve alman siyasal iktisatçıların özellikle david ricardo ve adam smith'in görüşlerini eleştirel olarak incelemektedir.artı-değer teorileri kitabı genellikle kapital'in 4. cildi olarak kabul edilmekte ve iktisadi düşüncenin tarihinde ilk kapsamlı eserlerden biri olarak görülmektedir.

birinci enternasyonal
1864 yılında, marx uluslararası emekçiler birliği (diğer bilinen adıyla birinci enternasyonal)'e katıldı, ve yönetimine seçildi. bu organizasyonda marx, mikhail bakunin'in (1814–1876) başını çektiği anarşist kanat ile mücadele içindeydi. 1872'de gerçekleşen birinci enternasyonal'in 4. kongresi olan lahey kongresi'nde bakunin'in marx'ın fikirlerini "otoriter" olarak değerlendirmesiyle iki grup arasında büyük çekişmeler yaşanmış, sonunda bakunin ve anti-otoriter çevreler kongreden ihraç edilmiştir. mücadeleden marx galip çıksa da, 1872 yılında marx'ın da desteklediği biçimde örgüt merkezinin londra'dan new york'a taşınma kararı enternasyonal'in güç kaybetmesine neden olmuştur.

das kapital i. cilt

1867'de dev çalışması, kapitalist üretim sürecini analiz ettiği kapital'in ilk cildi yayımlanır. i̇kinci ve üçüncü cildi üstünde çalışmalarını sürdürür ancak bu ciltler ölümünden sonra engels tarafından yayımlanabilecektir. burada marx, thomas hodgskin'in düşüncelerinden etkilenerek geliştirdiği emek değer teorisini ayrıntılara inerek anlatmaktadır. marx, kapital'de birden çok kere hodgskin'in "takdiri hakeden" dediği sermayenin talepleri karşısında emeğin savunulması isimli eserinden alıntılar yaptığını yazmaktadır. hatta marx modern kapitalist üretim sürecinde emeğin yabancılaşmasını hodgskin'in tanımladığını aktarmaktadır. "bireysel emeğin artık doğal bir ödülü yok. her emekçi bütünün sadece, tek başına anlamı ya da kullanım alanı olmayan bir parçasını üretmekte ve emekçinin kendini kıyaslayabileceği ve 'bu benim üretimim, bunu kendime ayırıyorum' diyebileceği hiçbir şey ortada bulunmamaktadır." kapital'in ilk cildinde marx, kar oranının düşmesine ve endüstriyel kapitalizmin çöküşüne neden olacağını tartıştığı artı değer ve sömürü kavramlarını da anahatlarıyla ortaya koymaktadır. 1871'in sonbaharında kapital'in almanca birinci baskısı tamamen satılmış ve ikinci baskısına geçilmişti. kapital'in rus dilinde basımı için yoğun talep 27 mart 1872'de kitabın rusça 3000 kopya basılmasına neden oldu.

fransa'da i̇ç savaşfransa'da i̇ç savaş karl marx tarafından enternasyonal'in genel kuruluna gönderilme amacıyla nisan-mayıs 1871'de yazılan kitaptır. haziran 1871'de basılmış, 1872 yılında yaygın bir basımla birçok dile çevrilmiş avrupa ve abd'de yayımlanmıştır.

gotha programı'nın eleştirisi
marx'ın sağlığı hayatının son on yılında gittikçe bozulmaya başladığı için önceki yıllarda gösterdiği üretkenliği sağlayamadı. 1875'te yayımlanan gotha programı'nın eleştirisi devrim stratejisi, proletarya diktatörlüğü, kapitalizmden komünizme geçiş ve işçi sınıfı partisi konularını ele alır. bu kitapta, "herkesten yeteneğine göre, herkese gereksinmesine göre" prensibinin komünist toplumun sloganı olması gerektiğini beyan eder.

ölümünden sonra basılan ve düzenleme yapılan eserleri
das kapital ii ve iii. ciltler
kapital'in ikinci ve üçüncü ciltleri marx'ın ölene kadar üzerinde çalıştığı el yazmaları olarak kaldı. her iki cilt marx'ın ölümünden sonra engels tarafından bastırıldı. kapital ii.cilt engels tarafından yayına hazırlanıp temmuz 1893'te bastırıldı: kapital ii: sermayenin dolaşım süreci. kapital iii:cilt bir yıl sonra 1894 ekim ayında bastırıldı: kapital iii.cilt: bir bütün olarak kapitalist üretim süreci.

artı-değer teorileriartı-değer teorileri, marx ve engels'in ortak eserleri nin 30, 31, 32 ve 33. ciltlerini oluşturan 1861-1863 i̇ktisat el yazmaları ndan ve marx ve engels'in ortak eserleri nin 34. cildini oluşturan 1861-1864 i̇ktisat el yazmaları ndan oluşturulmuştur. artı-değer teorileri ni meydana getiren 1861-1863 i̇ktisat el yazmaları nın esas metni ortak eserler in 30.cildinin son kısmını, 31. cildin, ve 32. cildin tamamını meydana getirmektedir. artı-değer teorileri nin almanca kısaltılmış bir baskısı 1905'te ve 1910'da yayımlanmıştır. bu kısaltılmış baskı i̇ngilizceye çevrilip 1951'de londra'da basılmıştır. artı-değer teorileri nin kısaltılmamış tam baskısı 1963 ve 1971 yıllarında kapital'in 4. cildi olarak moskova'da basılmıştır.

ailenin, özel mülkiyetin ve devletin kökeni
8 mart 1881 tarihli vera zasuliç'e gönderdiği mektupta, marx, rusya'nın gelişimin kapitalist aşamasını atlama ihtimalini ve mir tipi köylerdeki ortak toprak kullanımı temelinde komünizmi inşa etmesi tasarımını dile getirmektedir.karl marx and frederick engels, collected works volume 46 (international publishers: new york, 1992) p. 71. rusya'nın kırsal komününün rusya'nın toplumsal yenilenmesinin dayanak noktası olduğunu kabul ederken marx, kapitalist aşama olmaksızın doğrudan sosyalist aşamaya geçmesi için mir'in yönetilmesi sırasında "her taraftan bu yapıya saldıracak zararlı etkilerin öncelikle engellenmesinin gerektiği" konusunda uyarıda bulunmaktadır. bu zararlı etkilerin engellenmesiyle marx kırsal komünün kendiliğinden gelişiminin normal şartlarının gerçekleşebileceğini öngörmektedir. ne var ki vera zasulich'e gönderilen aynı mektupta marx "kapitalist sistemin 
özünde...üreticinin üretim araçlarından tamamen ayrılmasının yattığına" işaret etmektedir. mektubun bir bölümünde marx antropolojiye olan ilgisinin her geçen gün artmasından bahsetmektedir; gelecekteki komünizmin bizim tarih öncesi geçmişimizin komünizmine daha üst bir düzeyde geri dönüş olacağı inancıyla bu bilim dalına ilgi duymaktaydı. şöyle yazmıştır: "çağımızın tarihsel eğilimi kapitalist üretimin en yüksek seviyesine ulaştığı avrupa ve amerika ülkelerinde ölümcül bunalımlarıdır; modern toplumun en arkaik tipte ortaklaşmacı üretim ve iş bölümünün daha üstün bir biçimine dönüşmesine neden olacak şekilde kendi yıkımına son verecek bir bunalım". şunu da eklemiştir: "ilkel komünlerin canlılığı karşılaştırılmaz biçimde samilerden, yunanlardan, romalılardan vb diğer toplumdan daha üstündü, ziyadesiyle modern kapitalist toplumlardan da". ölmeden önce, marx engels'e bu düşüncelerini yazmasını istedi, kitap 1884 yılında yayımlandı: ailenin, özel mülkiyetin ve devletin kökeni.

aile hayatı

marx ve jenny von westphalen'ın yedi çocukları oldu, ancak özellikle londra'daki yaşamları boyunca içinde bulundukları kötü hayat şartları nedeniyle sadece üç çocukları yetişkin yaşlara kadar yaşayabildi. çocukları şunlardı: jenny caroline (evlilik soyadı. longuet; 1844–83); jenny laura (evlilik soyadı. lafargue; 1845–1911); edgar (1847–1855); henry edward guy ("guido"; 1849–1850); jenny eveline frances ("franziska"; 1851–52); jenny julia eleanor (1855–98) ve ismi konulmadan bir bebekleri daha öldü (temmuz 1857). marx'ın yanlarında çalışan yardımcıları helene demuth'dan freddy isminde bir çocuğu daha olduğuna dair iddialar bulunmaktadır.

marx, özellikle yetkililerin onu takip etmelerini güçleştirmek için çoğunlukla bir ev ya da daire kiralarken, sıklıkla takma isim kullanırdı. paris'te iken, 'mösyö ramboz' takma adını kullanırken londra'da yaşarken mektuplarını 'a.williams' diye imzalardı. arkadaşları koyu ten rengi ve dalgalı saçlarına atfen onun kuzey afrika halkı moor'lara benzediğini düşünerek "moor" diye çağırırken o çocuklarının onu "yaşlı nick" ve "charley" diye çağırmalarını isterdi. kendisi de arkadaşlarına ve aile üyelerine takma isim takmaktan hoşlanıyordu: friedrich engels'e "general", yardımcıları helene için "lenchen" veya "nym" kızları jennychen'e "çin i̇mparatoru; qui qui" ve laura için "kakadou".

biyografi yazarı sylvia nasar'a göre, marx hiçbir zaman i̇ngilizceyi tam anlamıyla öğrenmedi ve son otuz yıl boyunca yaşadığı birleşik krallık'ta hiçbir fabrikayı ziyaret etmedi.

ölümü
 
karısı, jenny’nin aralık 1881’de ölümünden sonra marx, hayatının geride kalan on beş aylık döneminde onu hasta hâlde bırakacak kesilmeyen akıntılı bir nezleye yakalandı. bu hastalığı takiben marx’ta, 14 mart 1883’te ölmesine neden olacak bronşit ve plörezi gelişti. vatansız bir insan olarak öldü; londra’daki ailesi ve arkadaşları tarafından 17 mart 1883 tarihinde highgate mezarlığı’na defnedildi. cenazesinde dokuz ile on bir kişi arasında yas tutucu vardı.name="gouldmcgarr2007"

en yakın birkaç arkadaşı, içlerinde wilhelm liebknecht ve friedrich engels olmak üzere konuşma yaptı. engels’in konuşmasından bir pasaj buradadır:

marx'ın kızları eleanor ve laura, eşleri charles longuet ve paul lafargue, marx'ın iki fransız sosyalist damadı, oradaydılar. liebknecht, alman sosyal demokrat partisi’nin kurucusu ve lideri, almanca bir konuşma ve longuet, fransız işçi sınıfı hareketinin önemli bir şahsiyeti olarak, fransızca kısa bir konuşma yaptı. aynı zamanda fransa ve i̇spanya işçi partilerinden gelen iki telegraf okundu. engels’in konuşmasıyla cenaze töreninin programının tamamı oluşturulmuştu. cenazeye katılan akraba olmayan diğer kişiler ise marx’ın üç komünist arkadaşıydı:friedrich lessner, 1852’deki köln komünist davasından üç yıl hapis cezası almıştı; g. lochner, engels’in ifadesiyle “komünist birliği’n eski bir üyesi”; ve carl schorlemmer, manchester’da bir kimya profesörü, royal society’nin bir üyesi, ve aynı zamanda 1848 baden devriminde yer almış bir komünist aktivist. cenazeye katılan bir diğer isim ise daha sonra çok ünlü bir akademisyen olacak olan bir i̇ngiliz zoolog ray lankester’dı.

1895’teki ölümünde engels, marx'ın hayattaki iki kızına 4.8 milyon dolarlık mirasının önemli bir kısmını bıraktı.

marx'ın mezartaşı na şunlar kazınmıştır: "bütün ülkelerin işçileri, birleşin!", komünist manifesto’nun son cümlesi ile (engels tarafından düzenlenen) feuerbach üzerine tezler in 11.si: "düşünürler bugüne kadar sadece dünyayı değişik biçimlerde tercüme etmeye çalıştılar - oysa gerekli olan onu değiştirmektir". büyük britanya komünist partisi laurence bradshaw tarafından yapılan bir kafa büstü ile 1954 yılında anıtsal bir mezartaşı yaptırdı; marx’ın ilk yapılan mezartaşı ise oldukça mütevazıydı 1970 yılında ev yapımı bir bomba ile bu anıtı yok etme teşebbüsü söz konusu oldu.

marksist tarihçi eric hobsbawm şunları söylemektedir: "marx’ın başarısız biri olarak öldüğünü kimse söyleyemez çünkü, birleşik krallık'ta kendisini takip eden ciddi bir kitle oluşturamasa bile fikirleri almanya ve rusya’da sol hareketleri derinden etkilemiştir. ölümünden sonraki 25 yıl içinde politikalarında marx’ın etkisini kabul eden kıta avrupa’sındaki sosyalist partiler temsilî demokrasi içinde seçim yapılan ülkelerde yüzde 15 ile 47 arasında oy kazanmışlardı."

felsefesi ve toplum düşüncesi
marx'ın diğer düşünürlerle polemiği çoğunlukla eleştiri üzerinden olmuştur ve bundan dolayı "toplum bilimlerinde eleştirel metodun ilk büyük düşünürü" olarak adlandırılmıştır.name="sherman1995" spekülatif felsefeyi, metafiziği ideoloji ile eşitleyerek eleştirmiştir. bu yaklaşımı uyarlayarak marx anahtar bulguları ideolojik önyargılardan ayırmaya çalışmıştır. bu çabası onu çağdaşı olan düşünürlerden farklı kılmıştır.

i̇nsan doğası

tanımlanamayan bir despot tarafından yönetilen; yüzü olmayan, bürokratik despotizmi tanımlayan tocqueville gibi marx tek bir tiran hakkında konuşan düşünürlerden ve tek bir despotun doğasını tartışan montesquieu'dan ayrılır. bunun yerine marx "sermayenin despotizmini" çözümlemek için yola çıkar. temelde marx, insanlık tarihinin hem insanları hem de maddi nesneleri içine alan insan doğasının dönüşümünü içerdiğini varsaydı. i̇nsanlar hem kullanılan hem de potansiyel özleri olduğunu kabul ederler.name = "marx_critique">see marx k (1997). "critique of hegel's dialectic and philosophy in general". in k marx, writings of the young marx on philosophy and society (ld easton & kh guddat, trans.), pp. 314–347. indianapolis: hackett publishing company, inc. original work published 1844. marx ve hegel'in her ikisi için, öz-dönüşüm bu farkındalıktan kaynaklanan içsel bir yabancılaşma tecrübesi ile başlamakta; gerçek özün, kendi potansiyel karşılığını kavranılacak bir şey olarak gördüğü bir özne olarak tecrübe etmesi ile takip edilmektedir. marx daha sonra doğayı arzulanan biçimde kalıba sokarak öznenin nesneyi kendisinin kıldığını ve bu durumun bireyi tam bir insan olarak kendini gerçekleştirmesine izin verdiğini tartışır. marx için, insan doğası—gattungswesen insan emeğinin bir işlevi olarak gerçekleşir. marx'ın değeri olan emek düşüncesine temel olan önermesi şudur; bir öznenin yabancılaştığı nesne ile uzlaşabilmesi için ilk olarak nesne öznenin dünyasındaki her türlü maddi ve manevi materyal üzerindeki nüfuzundan kurtulmalıdır. marx, hegel'in "iş"in doğasını ortaya koyduğunu belirtir ve "kendi emeğinin bir sonucu olarak gerçek olduğu için otantik biçimde nesnel insanı kavramakta ancak hegelci öz gelişimi gereksiz yere ruhani ve soyut kabul etmektedir. marx burada hegel'den, nesnelerin insanın hayatını anlamlı kılmalarından dolayı kendi doğasını tatmin etmek için "gerçek, anlamlı nesnelere" sahip olmaktadır ya da kendi hayatını sadece gerçekten anlamlı nesnelerle anlamlı kılabilmektedir anlamına gelecek "insan doğal kapasiteleri olan materyalist, gerçekçi, duyarlı nesnel bir canlıdır gerçeğinde" ısrar etmesiyle ayrılmaktadır. sonuç olarak marx, hegel'in "çalışmasını", doğanın emek gücü terimi ile yer değiştirmesini insanın kapasitesi çerçevesinde elden geçirip maddi "çalışmaya" dönüştürmüştür.

tarih anlayışı
marx'ın tarihsel materyalizm kuramı toplumun her zaman temel olarak -üretim ilişkileri ve buna bağlı olarak ekonominin sistemin dinamiği olduğu- maddi koşullara göre belirlendiğini öne sürer. i̇nsanlar öncelikle "yaşamlarını sürdürmek gayesiyle içmek, yemek, barınmak ve giyinmek" gibi gereksinmeleri karşılamak için ilişkiye girer. marx ve engels, batı toplumlarının gelişmesini ve geleceğini, birbirini takip eden ilk dört döneme ayırır ve beşinci olarak gelecekte yaşanacağını varsaydıkları komünizm dönemini öngörür:

 i̇lkel komünizm: avcı ve toplayıcı dönemde, paylaşılan mülkiyete ve ilkel demokrasiye dayanan kooperatif aşiretler, kabileler.
 kölelik: toplumun kabileden şehir devlete geçtiği, köleliğin, özel mülkiyetin ve aristokrasinin doğduğu, tarımın yaygın olduğu dönem.
 feodalizm: kralın da dahil olduğu aristokrasinin yönetici sınıf hâline geldiği, dinin önemli bir yer tuttuğu üçüncü dönem.
 kapitalizm: burjuva sınıfının yönetici, proletaryanın da ezilen sınıf olduğu, parlamenter demokrasinin yaygın olarak politik sistem olduğu, piyasa ekonomisinin işlediği ve üretim araçlarına ağırlıkla özel mülkiyetin sahip olduğu dönem.
 komünizm: i̇şçilerin devrim yaparak kapitalistleri kovduğu ve devletsiz, sınıfsız, mülkiyetsiz bir toplumun yarattıkları beşinci dönem.

 politik ekonomi 

marx'a göre, insanın kendi emeğine yabancılaşması (meta fetişizmine dönüşen süreç), kapitalizmin en belirgin niteliğinden biridir. kapitalizmden önce, avrupa'da var olan piyasalarda üreticiler ve tüccarlar mal alıp satardı. kapitalist üretim tarzının gelişmesiyle birlikte emeğin kendisi bir mal (meta) halini almıştır. i̇nsan artık yaptığı ürünü değil, kendi emek gücünü belirli bir ücret karşılığında anlaşarak satmaktadır. emek gücü, insanın zanaatçılığından farklılaşarak sistemin devamlılığını sağlayan, tamamıyla alınıp satılabilen bir araç hâline gelmiştir. emek gücünü satmak zorunda olanlara proletarya, bu emek gücünü satın alan, genellikle mülk ve üretim teknolojisine sahip gruba da burjuva denir. proleterler, kapitalistlerden sayıca ve kaçınılmaz olarak fazladır.

marx, endüstriyel kapitalistlerin tüccar kapitalistlerden ayrıldığını söyler. tüccar bir piyasadan bir malı alır ve diğer bir piyasada, piyasadaki arz ve talep kanunlarına bağlı olarak, daha yüksek bir fiyattan satar. böylece bir arbitraj oluşturur. öte yandan kapitalistler, üretilen maldan bağımsız olarak emek piyasası ile piyasa arasındaki farklılıktan yararlanır. marx, her başarılı endüstrinin birim maliyeti girdisi ile birim fiyatı çıkışı arasında fark bulunduğunu söyler. bu farklılık artı değer olarak adlandırılır ve bu artı değer kaynağını işçinin ürettiği artı emekten alır, bu el konulan artı değer kapitalist kazancın esas bölümünü oluşturur.

marx ve engels, komünist manifesto'da burjuvanin tarihte daha önceden görülmemiş devrimci bir rol oynadığını söyler, ama bu kapitalist üretim sürecinin yaşayacağı krizleri bütünüyle engelleyebilecek güçte olduklarını göstermez. teknolojinin sürekli gelişmesi, ekonominin büyümeye endeksli olması ve kârın arttırılması gerekliliği kapitalizmi periyodik krizlere mahkûm eder. bu büyüme, kriz ve tekrar büyüme süreci sonunda her defasında bir öncekinden daha ciddi bir krize yol açacaktır. aynı zamanda bu süreçte kapitalist sürekli zenginleşmeye çalışacak, işçi de gittikçe güçsüzleşecektir, çünkü artı değeri oluşturan artı emektir. sonunda proletarya üretim araçlarına el koyacak ve herkese eşit biçimde dağıtacaktır. uzlaşmak ihtimali mümkün değildir, çünkü kapitalist sistemde bu uzlaşmanın sınıf farklılığını ortadan kaldırma şansı yoktur. aksine kapitalistler önceki avantajlı durumunu devam ettirmek için şiddete başvuracaktır. bu geçiş sürecinde iyi organize olmuş devrimci bir gücün ortaya çıkıp idareyi ele alması gerekir. marx, gotha programı'nın eleştirisi'nde şöyle yazar:

 marx'ın etkilendikleri 

marx'ın düşüncesi aşağıda yer alan isimlerle sınırlandırılamayacak kadar çok sayıda düşünürden etkiler taşıdığını ortaya koymaktadır:
 georg wilhelm friedrich hegel'in felsefesi;
 adam smith ve david ricardo'in siyasi ekonomi düşünceleri;
 fransız sosyalist düşüncesi, özellikle jean-jacques rousseau, henri de saint-simon, pierre-joseph proudhon ve charles fourier;name="clark1998"
 erken alman felsefi materyalizmi, özellikle ludwig feuerbach;
 friedrich engels'in işçi sınıfı analizi.

tarihsel materyalizm (engels ve lenin tarafından tartışmalı biçimde diyalektik materyalizmin felsefesi olarak uyarlandı) olarak adlandırılan marx'ın tarih görüşü hegel'in 'kişinin gerçeği (ve tarihi) diyalektik olarak incelemelidir' tezinin etkisini açıkça göstermektedir. ne var ki, marx düşüncenin önüne maddenin önceliğini iddia ederek materyalist terimlerle diyalektiği yeniden yazma girişiminde bulunurken hegel düşünceyi öne alarak idealist terimlerle düşünmüştü. hegel "ruhu" tarihe yön verdiğini savunurken, marx bunu dünyayı şekillendiren insanlık gerçeğini ve onun fiziksel eylemlerinin üstünü örten gereksiz bir mistikleştirme olarak gördü. marx, hegelciliğin gerçeği amuda kaldırdığını ve birinin ayakları üzerine oturtmasına ihtiyacı olduğunu yazdı. mistik ifadeleri sevmemesine rağmen marx birçok eserinde gotik edebiyat dili kullanmıştır. das kapital'de sermayeyi emeğin ürünlerini çevreleyen nekromansiye benzetir.

fransız sosyalist ve toplum bilim düşüncelerinden etkilenmiş olmasına rağmen marx, ütopyacı sosyalistleri onların savunduğu küçük ölçekli sosyalist toplulukların marjinalleşmeye ve fakirleşmeye mahkûm olacaklarını ve ancak ekonomik sistemde büyük ölçekte bir değişikliğin gerçek değişimi getirebileceğini iddia ederek eleştirmişti.

marx'ın hegelciliğe dönük revizyonuna diğer en önemli katkı marx'ı tarihsel diyalektiği sınıf mücadelesi terimleriyle düşünmesine yol açan ve devrim için modern işçi sınıfını en ilerici güç olarak görmesine neden olan engels'in 1844 yılında i̇ngiltere'de i̇şçi sınıfının koşulları kitabından geldi. marx tarih ve toplumu bilimsel olarak çalışabileceğini ve tarihin eğilimlerini ve toplumsal çelişkilerin elde edilen sonuçlarını kavrayabileceğini düşündü. buradan yola çıkan bazı takipçileri komünist devrimin kaçınılmaz şekilde gerçekleşeceği sonucuna ulaştı. ne var ki marx feuerbach üzerine tezler kitabında yer alan ünlü on birinci tezde yer alan "düşünürler değişik biçimlerde sadece dünyayı tercüme etti; artık onu değiştirme zamanı" ifadesine uygun davranarak dünyayı değiştirmeye adadı.

 marx'ın etkisi 
marx ve engels'in çalışmaları, toplum ve tarihin kompleks analizini sunan birçok başlıktan oluşur. karl marx'ın görüşleri, özellikle ölümünden sonra, marksizm genel başlığı altında incelenir ve tartışılır. ama marksistler arasında marx'ın yazılarının nasıl yorumlanması ve var olan olaylara ve durumlara nasıl uyarlanması gerektiği konusunda çeşitli ciddi tartışmalar vardır. hatta bu tartışmalar henüz marx hayattayken ortaya çıkmıştır, marx 1883 yılındaki ölümünden önce hem paul lafargue hem de fransız işçi lideri jules guesde'yi "devrimci deyim tüccarı" olmakla suçlamıştır. fransa partisi reformist ve devrimci olarak ikiye bölündükten sonra, devrimcinin lideri jules guesde marx'tan emir almakla suçlanmış, marx da lafargue'ye "eğer marksizm buysa, ben marksist değilim" demiştir. ("ce qu'il y a de certain c'est que moi, je ne suis pas marxiste", bu söz engels'in eduard bernstein'e yolladığı 2-3 kasım 1882 tarihli mektubunda geçer.)

genel olarak, marksist sözü marx'ın kavramsal dilini ("üretim biçimi", "sınıf savaşı", "meta fetişizmi" gibi) kapitalist ve diğer toplumları anlamak için kullanan ya da işçi devriminin komünist topluma geçişi sağlayan tek araç olduğuna inanan kişiler için sarfedilir. marx'ın kuramının genelini ya da bir kısmını kabul edip bütün akıl yürütmelerini kabul etmeyen kişilerin nasıl adlandırılacağı da tartışma konusudur.

marx'ın ölümünden 6 yıl sonra ilk kongresi yapılan i̇kinci enternasyonal, politik hareket için önemli bir merkez oluşturdu. büyük işçi partilerinin, özellikle marksist almanya sosyal demokrat partisi, katılımıyla birinci enternasyonal'den daha başarılı oldu. bazı üyelerin eduard bernstein'in ortaya attığı evrimsel sosyalizm teorisine ilgi duymaya başlaması ve patlak veren i. dünya savaşı 1914'te bu enternasyonalin sona ermesine yol açtı.

vladimir lenin önderliğinde marksist bolşevikler'in ekim devrimi ile rusya'da iktidarı ele alması dünya çapında büyük bir yankı yarattı. moskova'da mart 1919'da kurulan "üçüncü enternasyonalin amacı tüm dünyada komünist partilerin kurularak uluslararası proleter devrimine yahut dünya devrimine yardım etmeleriydi.

marx, komünist devrimin fransa, almanya ve birleşik krallık gibi ileri derecede sanayileşmiş ülkelerden başlayacağını düşünüyordu. lenin ise emperyalizm çağında "eşitsiz ekonomik ve siyasal gelişme yasasına" bağlı olarak, rusya'nın eski bir tarım ülkesi olmasına rağmen aynı zamanda emperyalizmle ilişkili olarak endüstriyel sıkıntıları yaşayan bir ülkede zincirin en zayıf halkasından kopacağını, böylece "geri kalmış" diye tabir edilen bir ülkede devrimin gerçekleşmesinin olanaklı olduğunu, bu toplumun yaktığı devrim ateşinin avrupa'nın endüstriyel toplumlarına da sıçrayacağını söyledi

marx ve engels, komünist manifesto'nun 1882 tarihli rusça baskısına yazdıkları önsöz bu konuda ışık tutucudur:

marx'ın sözleri lenin için bir başlama noktasını oluşturdu, troçki ve eski bolşevikler ile birlikte yürüttüğü rus devriminin "batıdaki bir proleter devriminin habercisi" olması gerektiği düşüncesi komintern'in de amacıydı (dünya devrimi). bu bağlamda komintern'in ilk kongredeki resmi dilinin almanca olması ve lenin'in devrim sırasında yoğun olarak alman ajanlığıyla suçlanması tesadüf değildir. daha sonra batı'da devrim hareketlerinin başarısızlığa uğraması ve diğer devletlerin sovyetler'e cephe almasından sonra stalin'in öne sürdüğü "tek ülkede sosyalizm" sovyetler birliği'nde hakim görüş hâline geldi. stalin yönetimine muhalefetini sürdüren leon troçki ve yandaşları dördüncü enternasyonal'i 1938 yılında örgütledi.

çin'de mao zedung marx'a bağlılığını dile getirmekle beraber komünist devrimde öncü rolü sadece işçilerin değil köylülerin de oynayabileceğini söyledi. henüz köylü toplumlarda işçi sınıfı tam oluşmadığı için feodalizme karşı gelen köylüler de komünist bir düzenden yana tavır koyabilirdi. marx'ın temel görüşlerinden farklı olsa da marksist-leninist çizgiye daha yakın olan bu düşüncelerini zedung, yeni demokratik devrim teorisiyle dile getirmiştir. mahir çayan bu konuda şöyle der: "mao'nun bu katkısının özlerini ve temel unsurlarını lenin'de de görmekteyiz. fakat marksizm-leninizmin bu son derece önemli iki ilkesi (millî demokratik devrim ve proleter kültür devrimi), en mükemmel şekillerini mao'nun siyasi pratiği içinde almışlardır."

1923 yılında almanya'da marksistlerin kurduğu toplumsal araştırma enstitüsü de marksist disiplininin eleştirisinde önemli bir rol oynamıştır ve bu enstitünün bir düşünce akımı olarak ifade edilmesine frankfurt okulu denmiştir. theodor w. adorno, max horkheimer, walter benjamin, herbert marcuse, jürgen habermas önde gelen temsilcileri arasında yer alır ve bu okulun genel yaklaşım biçimi eleştirel teori olarak adlandırılır. bu okul ortodoks marksizme karşı çıkmış ve sınıf bilinci ve ekonomik belirlenimcilik konularında çarpıcı eleştiriler getirmiştir. bazı marksistler de bu okulu marksizmi pratiğinden soyutlayıp sadece bir akademik disiplin alanına çekmekle suçlamışlardır. frankfurt okulu'yla birlikte olmamakla beraber aynı dönemde yaşayan antonio gramsci marksizm'e önemli açılımlar kazandırmıştır.

 marx'a dönüş 

karl marx'ın dev eseri das kapital, 2008 yılında düzenlenen frankfurt kitap fuarı'nda en çok satılan kitaplar sıralamasında en önde yer almıştır.

karl marx, 2009 yılında bbc tarafından yapılan "bin yılın en büyük düşünürü" online anketinde ilk sırada yer almıştır.

 eleştiriler 
karl marx ve marksizm konusundaki eleştiriler çoğunlukla sovyetler birliği pratiği üzerinde yoğunlaşır. marx'ın kapitalizm ve ekonomik analizi için yapılan eleştiri oranı komünizm ve sovyetler birliği konusunda yapılan eleştiri oranının oldukça altındadır. marx'ın ortaya koyduğu artı değer, değişim değeri ve sermaye tanımları iktisatta doğru kabul edilir.

kapitalizm savunucularının birçoğu refahın üretimi ve dağıtımının sosyalizm ya da komünizmden daha etkili ve adil olduğunu savunur. marx ve engels'in belirttiği zengin ve fakir arasındaki uçurumun sadece vahşi kapitalizm dönemine ait geçici bir sorun olduğu belirtirken, insan doğasının kişisel çıkara ve sermaye biriktirmesine daha yakın olduğunu kapitalizm dışında bir ekonomik sistemin bu duruma uygun olmadığını söyler. avusturya okulu iktisatçıları da marx'ın emek değer kuramını eleştirir. ayrıca sovyetler birliği'nin çöküşü, berlin duvarı'nın yıkılışı marksizmin popülaritesini ve dünya çapındaki marksist görüşlerin etkisini azaltmıştır.

friedrich hayek serfliğe giden yol kitabında sosyalist bir ekonomide iletişim problemlerinin oluşacağını, leninist dönemde de bunların olduğunu ve bu problemlerin üretim sürecinde bir tıkanmaya yol açacağını söyler. hayek'in takipçileri de leninist dönemde veya britanya'da 1939'dan 1951'e kadar olan savaş demokrasisi döneminde oluşan kıtlıklara dikkat çeker ve bunun adaletsizlik yarattığını ekler.

 çeşitli fotoğraflar 

 eserleri 
 1844 elyazmaları (1844)
 kutsal aile (1845)
 feuerbach üzerine tezler (1845)
 alman i̇deolojisi (1845-1846)
 felsefenin sefaleti (1847)
 komünist manifesto (1847-1848)
 ücretli emek ve sermaye (1848-1849)
 fransa'da sınıf savaşımları (1850)
 louis bonaparte'in 18 brumaire'i (1852)
 grundrisse (1857-1858) (marx'ın ekonomi politiğin eleştirisine katkı ve daha sonra kapital'i oluşturacak ön çalışmalarını ve taslak notlarını içeren defterlerinden oluşan bu eser ilk kez 1939 yılında yayımlanmıştır)
 ekonomi politiğin eleştirisine katkı (1859)
 artı-değer teorileri (1862-1863) (yine marx'ın el yazmalarından oluşan ve kapital'in dördüncü cildi diyebileceğimiz bu eser 1905-1910 yıllarında kautsky tarafından yayımlanmıştır)
 das kapital i. cilt (1867) (ikinci cilt 1885'te ve üçüncü cilt 1894'te marx'ın taslaklarına uygun olarak onun ölümünden sonra engels tarafından düzenlenerek yayımlanmıştır)
 fransa'da i̇ç savaş (1871)
 gotha programı'nın eleştirisi (1875)

 biyografileri 
bütün bağlantılar i̇ngilizcedir.
 friedrich engels'den biography of marx  - marxists internet archive
 vladimir lenin'den karl marx biography  franz mehring'den karl marx: the story of his life  - marxists internet archive
 francis wheen's karl marx: a life''

ayrıca bakınız 
 friedrich engels
 hegel
 jenny von westphalen
 marksizm
 marksist ekonomi
 siyasi ekonomi
 komünist manifesto
 frankfurt okulu
 genç marx
 antonio gramsci
 genç karl marx (sinema filmi)
 kapital
 diyalektik materyalizm
 giovanni gentile
 adam smith
 marx-engels-gesamtausgabe

notlar

kaynakça

dış bağlantılar 

 marx, hayatı ve kitapları (almanca) 
 marx hakkında sunum(aku.edu.tr)

1818 doğumlular
trier doğumlular
1883 yılında ölenler
 
19. yüzyıl filozofları
alman filozoflar
alman ekonomistler
19. yüzyıl alman tarihçileri
alman sosyologlar
alman devrimciler
alman komünistler
alman ateistler
alman sosyalistler
almanya yahudileri
yahudi asıllı almanlar
vatansızlar
ren friedrich wilhelm üniversitesinde öğrenim görenler
ateist filozoflar
siyaset felsefecileri
ekonomi tarihçileri
marksist teorisyenler
siyasi ekonomi
enternasyonal

londra'da ölenler
highgate mezarlığı'na defnedilenler
alman yazarlar
ateist yazarlar
ateist felsefeciler
yahudi ateistler
yahudi sosyalistler
anti-klerikalizm