Türk Devletleri Teşkilatı

türk devletleri teşkilatı (tdt) veya eski adıyla türk dili konuşan ülkeler i̇şbirliği konseyi (türk konseyi), azerbaycan, kazakistan, kırgızistan, özbekistan, türkiye'nin üye; macaristan, kuzey kıbrıs türk cumhuriyeti ve türkmenistan'ın gözlemci statüsünde yer aldığı türk devletlerinden oluşan bir uluslararası kuruluştur. genel amacı, türk dilleri konuşan devletler arasında kapsamlı iş birliğini teşvik etmek olan bir hükûmetlerarası kuruluştur.

türk devletleri teşkilatının temeli, 1992 yılında türkiye'nin başkenti ankara’da ilki düzenlenen türk dili konuşan ülkeler zirvesi ile atılmıştır. 2006 yılında ise dönemin kazakistan cumhurbaşkanı nursultan nazarbayev tarafından teşkilat haline getirilmesi önerilmiş olup 3 ekim 2009 tarihinde nahçıvan'da imzalanan nahçıvan anlaşması ile konsey olarak yapılandırılmıştır. 12 kasım 2021 tarihinde düzenlenen 8. türk devletleri teşkilatı i̇stanbul zirvesi sırasında türk devletleri teşkilatı olarak yeniden yapılandırılmıştır.

teşkilatın genel sekreterliği i̇stanbul'dadır. kasım 2021 tarihinde gerçekleşen i̇stanbul zirvesine ilk kez gözlemci ülke statüsünde katılan türkmenistan, 11 kasım 2022'de gerçekleştirilen 9. türk devletleri teşkilatı semerkant zirvesi'nde tam üye olacağı duyurulmuş, kuzey kıbrıs türk cumhuriyeti ise teşkilata gözlemci üye olarak katılmıştır.

tarihçe 
örgüt; türk konseyi adıyla, 1992-2010 yılları arasında yapılan türk dili konuşan ülkeler zirvesi sonrasında, türk dilleri konuşan ülkeler arasındaki bağın güçlendirilmesi amacıyla 3 ekim 2009 tarihinde azerbaycan, kazakistan, kırgızistan ve türkiye arasında imzalanan nahçıvan anlaşması ile kurulmuştur. konseyin kurucu genel sekreteri halil akıncı'ya göre "türk konseyi, türk devletlerinin tarihteki ilk gönüllü ittifakı olmuştur."

30 nisan 2018'de özbekistan'ın türk dili konuşan ülkeler i̇ş birliği konseyine katılacağı ve örgütün yaklaşan bişkek zirvesine katılacağı açıklandı ve 14 eylül 2019'da tam üye oldu.

macaristan ise 2018'in sonlarından bu yana gözlemci üye statüsündedir. ancak gelecekte tam üyelik başvurusunda bulunabileceği açıklanmıştır.

12 kasım 2021 tarihinde i̇stanbul'daki demokrasi ve özgürlükler adası'nda düzenlenen 8. türk devletleri teşkilatı i̇stanbul zirvesi'nde, örgütün adı türk devletleri teşkilatı olarak değiştirilmiş ve türkmenistan gözlemci ülke olarak teşkilta dâhil olmuştur.

teşkilatın genel sekreterliği, i̇stanbul'da; ilişkili kurumları olan diğer türk dünyası iş birliği kurumları olan uluslararası türk kültürü teşkilatı, ankara'da; türk devletleri parlamenter asamblesi ve türk kültür ve miras vakfı, azerbaycan'ın başkenti bakü'de; uluslararası türk akademisi ise kazakistan'ın başkenti astana'da bulunmaktadır.

genel sekreterlik 
türk devletleri teşkilatının genel sekreterliği i̇stanbul'un beşiktaş ilçesinde yer almaktaydı. 12 kasım 2021 tarihinde, fatih ilçesinde yer alan arif paşa konağı türk devletleri teşkilatına tahsis edilmiş, düzenlenen bayrak çekme töreniyle hizmete açılmıştır.

bayrak 

22 ağustos 2012 tarihinde kırgızistan'ın başkenti bişkek'te toplanan 2. türk keneşi dışişleri bakanları toplantısında türk konseyinin resmî bayrağı kabul edildi. bayrak, üye ülkelere (özbekistan dışında) ait sembollerin birleşiminden meydana gelmiştir: rengini kazakistan bayrağından, ortasındaki güneşi kırgızistan bayrağından, hilali türk bayrağı ve azerbaycan bayrağından, sekiz köşeli yıldızı ise azerbaycan bayrağından almaktadır.

misyon ve hedefler 
nominal olarak nahçıvan anlaşması'nın ön sözü, üye devletlerin birleşmiş milletler antlaşması'nda yer alan amaç ve ilkelere bağlı kalma iradesini teyit etmekte ve türk devletleri teşkilatının ana hedefini, bölgede ve dünyada barış ve istikrara ortak katkılarda bulunmanın yanı sıra türk dilleri konuşan devletler arasındaki kapsamlı iş birliğini daha da derinleştirmek olarak tanımlamaktadır. üye devletler, demokratik değerlere, insan haklarına, hukukun üstünlüğüne ve iyi yönetişim ilkelerine bağlılıklarını sözde teyit etmişlerdir.

nahçıvan anlaşması, teşkilatın temel amaç ve görevlerini şu şekilde ortaya koymaktadır:

 taraflar arasında karşılıklı güven ve dostluğun güçlendirilmesi;
 dış politika konularında ortak tavırlar geliştirmek;
 uluslararası terörizm, ayrılıkçılık, aşırıcılık ve sınır ötesi suçlarla mücadele için eylemleri koordine etmek;
 tüm ortak çıkar alanlarında etkili bölgesel ve ikili iş birliğini teşvik etmek;
 ticaret ve yatırım için uygun koşullar yaratmak;
 kapsamlı ve dengeli ekonomik büyümeyi, sosyal ve kültürel kalkınmayı hedeflemek;
 bilim, teknoloji, eğitim, sağlık, kültür, spor ve turizm alanlarında etkileşimi genişletmek;
 kitle iletişim araçlarının ve diğer iletişim araçlarının etkileşimini teşvik etmek;
 üye devletler arasında iş birliği ve entegrasyonu güçlendirilmek;
 i̇lgili yasal bilgilerin alışverişini teşvik etmek ve yasal iş birliğini geliştirmektir.

yapı ve işleyiş 
türk devletleri teşkilatının ana organları şunlardır:

 devlet başkanları konseyi
 dışişleri bakanları konseyi
 kıdemli memurlar komitesi
 aksakallar konseyi
 genel sekreterlik, i̇stanbul

türk devletleri teşkilatının ana karar alma ve yönetim organı, üye ülkelerin görevdeki cumhurbaşkanlarından oluşan devlet başkanları konseyidir. başkanlık yıllık olarak değişir. türk devletleri teşkilatının tüm faaliyetleri, nahçıvan anlaşması'na uygun olarak i̇stanbul'da bulunan genel sekreterlik tarafından koordine edilmekte ve izlenmektedir. cumhurbaşkanları daha önceden belirlenmiş bir türk şehrinde yılda bir kez toplanır. üst düzey yetkililer, aksakallar, diğer bakanlar ve hükûmet yetkilileri düzenli olarak bir araya gelmektedir.

devlet başkanları konseyi 
devlet başkanları konseyi (dbk), tarafların devlet başkanlarının aşağıda belirtilen çerçevelerde bir araya geldikleri düzenli toplantılarla faaliyetlerini sürdürür;

 güncel uluslararası sorunların çözümüne ilişkin olarak taraflar arasındaki etkileşimin değerlendirilmesi,
 türk devletleri teşkilatı kapsamında öncelikli iş birliği alanlarının belirlenmesi,
 türk devletleri teşkilatının faaliyetlerinin değerlendirilmesi.
 bir sonraki dbk toplantısının yeri, kural olarak tarafların i̇ngilizce adlarının alfabetik sırasına göre belirlenir. olağanüstü dbk toplantısının yeri taraflar arasında sağlanacak mutabakat uyarınca tespit edilir.

aksakallar konseyi 

türk halklarının en köklü töresi “ata”ya ve “akil” kişiye müracaat ve istişare müessesesinin teşkilat kapsamında tesis edilmiş karşılığı olan aksakallar konseyi, türk devletleri teşkilatının daimî istişare organıdır. i̇stanbul’da düzenlenen 8. zirve sırasında aksakallar konseyi’ni daha etkin hâle getirmek ve her biri engin tecrübeye sahip aksakallardan müteşekkil konseyden daha fazla istifade edebilmek amacıyla devlet başkanları tarafından aksakallar konseyinin yönetmeliği yenilenmiş ve konseyin başkanlığına türkiye aksakalı binali yıldırım atanmıştır.

projeler 
kuruluş anlaşması, türk devletleri arasında kapsamlı işbirliğini örgütün temel amacı ve varlık nedeni olarak belirlediğinden teşkilat çeşitli projeler üzerinde çalışmaktadır. projeler; ekonomi, kültür, eğitim, ulaşım, gümrük ve diaspora olmak üzere altı işbirliği süreci altında gruplandırılmıştır. projelere örnek olarak türk üniversiteler birliğinin kurulması ve ortak bir tarih ders kitabının yazılması gösterilebilir. türk devletleri teşkilatı, üye devletlerin az gelişmiş bölgelerinde ekonomik kalkınmayı artırmanın yolları üzerinde de çalışmaktadır. genel sekreterlik, ilgili alanlarda işbirliğini teşvik etmenin yolları üzerinde çalışmak üzere ekonomi bakanlarını, eğitim bakanlarını, ulaştırma bakanlarını, gümrük idareleri başkanlarını ve farklı bakanlıklardan ve kurumlardan diğer üst düzey yetkilileri bir araya getirir. projeler ve iş birliği konuları bakanların ve idare başkanlarının önüne çıkarılmadan önce çalışma grupları tarafından detaylandırılır. yakın zamanda başlatılan bir proje, tüm dünyadaki türk halkları diasporaları arasında daha yakın iş birliği için bir mekanizmanın kurulmasıdır.

ortak yatırım fonu 
kırgızistan dışişleri bakanı ruslan kazakbayev; kasım 2020'de, türkiye dışişleri bakanı mevlüt çavuşoğlu ile yaptığı görüşmede, türk devletleri teşkilatı üyelerinin ekonomik ilişkilerini güçlendirmeleri, ortak bir yatırım fonu kurmaları ve merkezini kırgızistan'a kurmaları gerektiğine dikkat çekti. genel sekreter bağdad amreyev, dönemin hazine ve maliye bakanı lütfi elvan'ı ziyaret ederek ortak yatırım fonu'nun kurulması hakkında görüştü. eylül 2021'de, ekonomiden sorumlu türk bakanlarının toplantısında taraflar, bir türk ortak yatırım fonu fizibilite çalışması ve fonun kurulması için anlaşma hakkında müzakerelerde bulundu.

ortak alfabe komisyonu 
eylül 2022'de türk dil bayramı'nın 90. yıl dönümü sebebiyle türk devletleri teşkilatı, türk dünyasının ortak alfabesi için teşkilat bünyesinde "ortak alfabe komisyonu" kurulmasına karar verdi. türk devletlerinden katılan çeşitli bilim insanları, kendi ülkelerinde kullanılan alfabeler ve tarihi süreçler hakkında bilgi vererek, ortak alfabeye geçiş süreçlerinin hızlandırılması ve uygulamanın yaygınlaştırılması gerektiği vurguladı. i̇lk toplantı, kazakistan'ın başkenti astana'da 28-29 mayıs 2023 tarihlerinde yapıldı.

basitleştirilmiş gümrük hattı 
11 kasım 2022 tarihinde özbekistan'ın başkenti semerkant'ta, türk devletleri teşkilatı'na üye ülkeler arasında “basitleştirilmiş gümrük koridoru tesisi hakkında anlaşma” imzalandı. anlaşmayı yürürlüğe koyan ilk üye ülke azerbaycan oldu, mayıs 2023'te azerbaycan cumhurbaşkanı i̇lham aliyev basitleştirilmiş gümrük koridorunu oluşturan bir yasayı imzaladı.

bağlı kurum ve kuruluşlar 
türk devletleri teşkilatı, aşağıdakiler gibi diğer tüm iş birliği mekanizmaları için bir şemsiye teşkilat işlevi görür:

 uluslararası türk kültürü teşkilatı (türksoy), ankara
 türk devletleri parlamenter asamblesi (türkpa), bakü
 uluslararası türk akademisi, astana
 türk kültür ve miras vakfı, bakü
 ortak türk ticaret ve sanayi odası, i̇stanbul
 türk i̇ş konseyi
 göçebe uygarlık merkezi, bişkek
 türk yatırım fonu, i̇stanbul
 türk devletleri coğrafya teşkilatı

zirveler 

sovyetler birliği'nin dağılmasının ardından bağımsızlığını yeni kazanan türk devletleri olan azerbaycan, kazakistan, kırgızistan, türkmenistan ve özbekistan ile türkiye, ilki 1992 yılında ankara'da olmak üzere türk dili konuşan ülke başkanları zirveleri düzenlemiştir. türk konseyinin kurulmasıyla onuncu zirvede üst düzey toplantıların adının türk konseyi zirveleri olarak değiştirilmesine karar verildi.

türk konseyi zirvesi, devlet başkanlarının geçmiş dönemin sonuçlarını değerlendirdiği ve gelecek yıl için hedefler belirlediği yılın en önemli zirvesidir. birinci zirve, 20-21 ekim 2011 tarihlerinde kazakistan'ın almatı şehrinde ekonomik iş birliği teması önceliğiyle düzenlendi. i̇kinci zirve, 22-23 ağustos 2012 tarihlerinde kırgızistan'ın başkenti bişkek'te eğitim, bilim ve kültürel iş birliği temasıyla düzenlendi. üçüncü zirve, 15-16 ağustos 2013 tarihlerinde azerbaycan'ın kebele şehrinde ulaşım ve bağlantı temasıyla düzenlendi.

15 ekim 2019 tarihinde azerbaycan'ın başkenti bakü'de, üye devletlerin cumhurbaşkanları i̇lham aliyev, sooronbay ceenbekov, recep tayyip erdoğan, şevket mirziyoyev ile türkmenistan bakanlar kurulu başkan yardımcısı purli agamyradov'un konuk, macaristan başbakanı viktor orbán'ın gözlemci olarak katılımıyla yedinci türk keneşi zirvesi düzenlenmiştir. katılımcılar, özbekistan'ın teşkilata tam üye olarak katılmasının yanı sıra türk konseyinin kuruluşuna ilişkin nahçıvan anlaşması'nın 10. yıl dönümünü kutladılar. zirvede türkiye'nin önerisiyle türk devletleri teşkilatı onursal başkanı unvanı kazakistan'ın eski cumhurbaşkanı nursultan nazarbayev'e verildi. zirvenin sonunda, devlet başkanları bakü deklarasyonu'nu imzaladılar.

olağanüstü zirveler 

türk devletleri teşkilatı'nın covid-19 pandemisiyle mücadeleye odaklanan olağanüstü zirvesi, 10 nisan 2020 tarihinde dönem başkanı i̇lham aliyev'in girişimiyle videokonferans yöntemiyle gerçekleştirilmiştir. dünya sağlık örgütü genel direktörü tedros adhanom ghebreyesus ve üye ülke devlet başkanlarının katılımıyla "covid-19 salgınıyla mücadelede iş birliği ve dayanışma" başlıklı konferans düzenlendi. katılımcılar, korona virüsü salgınıyla mücadele etmek, sağlık alanında çok taraflı işbirliğini geliştirmek ve covid-19 salgınının neden olduğu ortak zorlukların üstesinden gelmek için ulusal düzeyde alınan önlemleri tartıştı.

11 ocak 2022 tarihinde, kazakistan'da başlayan protestolar nedeniyle üye ülkelerin dışişleri bakanları, dönem başkanı türkiye cumhurbaşkanı recep tayyip erdoğan'ın başkanlığında toplanmıştır.

16 mart 2023 tarihinde 2023 kahramanmaraş depremleri sebebiyle "afet-acil durum yönetimi ve i̇nsani yardım" temasıyla türkiye'nin başkenti ankara'da olağanüstü toplandı. toplantıda "türk devletleri teşkilatı sivil koruma mekanizmasının kurulmasına i̇lişkin anlaşma" imzalandı.

uluslararası iş birlikleri 
türk devletleri teşkilatı, ekonomik i̇şbirliği teşkilatında gözlemcidir. teşkilat ayrıca birleşmiş milletler ve i̇slam i̇şbirliği teşkilatında gözlemci statüsü için başvuruda bulunmuştur. ayrıca türk devletleri teşkilatı, avrupa güvenlik ve i̇ş birliği teşkilatı ve asya'da i̇ş birliği ve güven artırıcı önlemler konferansı ile yakın iş birliği ilişkilerini sürdürmektedir.

üyeler

mevcut

gözlemci ülkeler

gelecekteki olayı üyeler ve gözlemciler 
2020 yılında kırım tatar asıllı ukrayna dışişleri bakan yardımcısı emine ceppar, ukrayna'nın gözlemci olmak istediğini açıklamıştı.

eski başvuranlar 
3 mayıs 2021'de afganistan i̇slam cumhuriyeti resmî olarak gözlemci statüsü için başvurmuştu. ancak başvurunun taliban'ın afganistan i̇slam cumhuriyeti'ni afganistan i̇slam emirliği'ne çevirmesinden hemen önce olması sebebiyle başvuru durumu şu an belirsizdir.

etkinlikler

genel sekreterler listesi

dönem başkanları listesi 
nahçıvan anlaşması'nın 8. maddesine göre olağan zirveye ev sahipliği yapan devlet bir sonraki toplantıya kadar başkanlığı üstlenecek.

ayrıca bakınız 
 dünya göçebe oyunları
 türk devletleri listesi
 türk devlet ve toplulukları dostluk kardeşlik ve i̇şbirliği kurultayı
 uluslararası türk kültürü teşkilatı

kaynakça

dış bağlantılar 
  
 

telegram'da türk devletleri teşkilatı 

türk devletleri teşkilatı
asya uluslararası kuruluşları
i̇stanbul merkezli kuruluşlar
bölgesel politika
türk dünyası
2009'da kurulan oluşumlar
2019'da kurulan oluşumlar