Zaire

zaire veya resmî adıyla  zaire cumhuriyeti, 1971 yılından 1997 yılına kadar bugünkü kongo demokratik cumhuriyeti sınırları içerisinde kurulan devlet.

afrika kıtasında bulunan öncel devleti kongo demokratik cumhuriyeti'nde darbe sonucu gerçekleştirilen yönetim değişikliği ile oluşturulan ve tek partili otoriter bir devlet konumuna bürünen zaire mevcudiyetini günümüzde de ardılı olan kongo demokratik cumhuriyeti tekrar kurulana dek sürdürmüştür. zaire ülkenin 1960 yılında elde ettiği bağımsızlık sonrası aldığı üçüncü isim olmuş, bağımsızlığına kongo cumhuriyeti (kongo-kinşasa) ismi ile kavuşan ülke, komşu ülke kongo cumhuriyeti (kongo-brazzaville) ile karıştırılmamak adına 1964 yılında ismini kongo demokratik cumhuriyeti yapmış, 1971 yılında ise yapılan son değişiklik ile zaire ismini almıştır.

1965 yılında kongo'da yaşanan darbe sonrası iktidarı ele geçiren mobutu, ülke genelindeki isimleri afrikalılaştırma projesi kapsamında koloni döneminden kalma avrupai isimlerden kurtarma adına şehir ve yerleşim yerlerinin isimlerini değiştirmiş, özellikle kongo tarihinin en acımasız yıllarını yaşatan belçika kralı ii.léopold'e atfen başkente verilen léopoldville ismi değiştirilerek kinşasa yapılmıştır. mobutu bu proje kapsamında joseph-désiré mobutu olan ismini de mobutu sese seko kuku ngbendu wa za banga olarak zaireleştirmiştir. bu kapsamda 27 ekim 1971 yılında ülkenin kongo demokratik cumhuriyeti olan ismini zaire olarak değiştiren mobutu, ülke isminin bu hali ile afrika kökenli bir isim olduğunu ifade etmiştir. mobutu döneminde isim değiştirme devlet politikası haline getirilmiş ve birçok yerleşim yeri ve şahıs isimlerinde değişikliğe gidilmiştir.

17 mayıs 1997 yılına kadar bu isim ile mevcudiyetini sürdüren ülke, bu tarihte mobutu'nun darbe ve ülkedeki iç kargaşa ile görevden uzaklaştırılması ile göreve gelen laurent-désiré kabila'nın ilk icraatlarından biri de ülkenin ismini zaire'den tekrar kongo demokratik cumhuriyeti olarak değiştirmek olmuştur.

ülke isminin kökeni 
her ne kadar mobutu ülke isim değişikliğini afrikalılaştırma gerekçesi ile gerçekleştirmiş olsa da, zaire kelimesinin kökeni avrupalılara dayanmaktadır. portekizlilerin 15. yüzyılda bölgeye geldiklerinde yerlilerden duydukları ve tüm nehirleri yutan nehir anlamında kullandıkları nzere ya da nzadi kelimesi avrupalılar tarafından zaire 'ye döndürülerek değişime uğratılmış ve kullanılmıştır. günümüzde angola'nın bir bölgesi olan zaire bölgesi bu ismi kullanmaktadır.

tarih 

1965 yılında lumumba'nın eski bir asistanı olan joseph mobutu tarafından gerçekleştirilen darbe ile afrika tarihinin en uzun ve en düzeni bozuk diktatörlük sistemlerinden biri kurulmuştur. ülkede belli dönemlerde ve belli bölgelerde tschombé'nin avrupa kökenli askeri birliklerinin kongo'nun belli bölgelerini ara sıra eline geçirmesine rağmen tam anlamıyla başarıya ulaşamamıştır. tschombé'nin avrupa'ya ve avrupalıya dayanan sisteminin aksine ülkeyi tamamen afrikalılaştırma isteğinde olan mobutu, tüm avrupa menşeli işletmeleri kamulaştırarak ülke içerisindeki avrupa etkisini azaltmak istemiştir. 1971 yılında ülkenin ismini zaire olarak değiştiren mobutu, oluşturduğu tek parti rejimi ve kişilik kültü ile ülke içerisinde gerçekleştirdiklerinin aksine ülkenin ve genelinde afrika'nın sovyetler birliği etkisine girmesinden endişelenen avrupalı devletlerin de desteğini alarak diktatör bir yönetim ortaya koymuştur. mobutu, 1977/78 yıllarında nathaniel mbumba önderliğindeki ayrılıkçı front de libération nationale du congo (flnc) tarafından gerçekleştirilen ve shaba'nın (günümüzde katanga) kongo'dan koparmayı hedefleyen shaba i̇stilası özellikle fransa ve belçika askerlerinin önderliğindeki uluslararası askerî gücü sayesinde püskürtülerek yenilgiye uğratılmıştır.

zaire ekonomisinin tam anlamıyla çökmesiyle ve doğu-batı sorununun çözümlenmesi ile mobutu 1990 yılında ülkenin yavaş da olsa demokratikleşmesi yönünde adımlar atmaya çalışmış ancak başarılı olamamıştır. ülkedeki tüm olumsuzluklara rağmen mobutu iktidarının çöküşü komşu ülke ruanda'da gerçekleştirilen soykırım ile başlamış, ruanda'da soykırımından sorumlu hutu etnik grubuna mensup binlerce ruandalının zaire'ye kaçması mobutu'nun gücünü olumsuz yönde etkilemiştir. hutuluları takip eden tutsi hükûmetine bağlı askeri birlikler ile ülke içerisindeki mobutu karşıtlarının oluşturduğu birlik çok kısa bir süre içerisinde tüm zaire'yi ele geçirmeyi başarmış, hasta olan ve uluslararası desteğini de kaybeden mobutu'yu görevden kısa sürede uzaklaştırmışlardır. 1997 yılında isyancıların lideri konumunda olan laurent-désiré kabila ülkenin yeni devlet başkanı olarak göreve getirilmiş, kabila'nın ilk icraatlarından biri de ülkenin ismini zaire'den tekrar demokratik kongo cumhuriyeti olarak değiştirmek olmuştur.

spor 
ülke, zaire ismi ile 1974 yılında sahra altı afrika kıtasının ilk temsilcisi olarak batı almaya'da düzenlenen 1974 fifa dünya kupası'nda yer alarak büyük bir başarıya imza atmıştır.

ülke i̇smi 
demokratik kongo cumhuriyeti geçmişinde birçok kez resmi adında değişiklik yaşanmış olup, belli dönemlerde komşu ülke kongo cumhuriyeti ile resmi olarak aynı isim kullanılmıştır. aşağıdaki tabelada kongo bölgesinin tarihsel isimleri yer almaktadır.

notlar

kaynakça 

 
afrika'daki eski cumhuriyetler
afrika tarihindeki devletler
tek parti rejimleri
kongo demokratik cumhuriyeti tarihi
1970'te kurulan bölgeler ve ülkeler
totaliter devletler
askerî diktatörlükler