Linux

linux (telaffuz: lin-uks); linux çekirdeğine dayalı, açık kaynak kodlu, unix benzeri bir işletim sistemi ailesidir. gnu genel kamu lisansı versiyon 2 ile sunulan ve linux vakfı çatısı altında geliştirilen bir özgür yazılım projesidir. linux ismi ilk geliştiricisi olan linus torvalds tarafından 1991 yılında verilmiştir. günümüzde süper bilgisayarlarda, akıllı cihazların ve internet altyapısında kullanılan cihazların işletim sistemlerinde yaygın olarak kullanılmaktadır. bunlardan en popüler olanı google tarafından geliştirilen android işletim sistemidir.

ayrıca linux ismi, bu çekirdek kullanılarak oluşturulan işletim sistemlerini genel anlamda tanımlamak için yaygın bir kısaltma olarak da kullanılmaktadır. örneğin linux çekirdeği ve gnu araçları bir araya getirilerek tam bir işletim sistemi olarak sunulduğunda gnu/linux dağıtımı olarak adlandırılır, ancak konuşma dilinde kısaca linux olarak ifade edilmektedir.

linux kelimesinin bu iki farklı kullanımının yol açabileceği karışıklıktan kaçınmak için çekirdek yazılım hakkındaki teknik bilgiler linux çekirdeği maddesinde, dağıtımlar hakkındaki bilgiler linux dağıtımları maddesinde verilmiştir.

tarihçe 

linux, 1991 yılında linus torvalds adlı bir fin üniversite öğrencisi tarafından, daha eski işletim sistemlerinden birisi olan unix'in mimarisine ve posix standartlarına uygun şekilde sıfırdan yazılmaya başlanmıştır. geliştirilmesinde unix mimarisinden esinlenilmiş olmakla birlikte linux içinde unix'ten alınmış herhangi bir kod bulunmamaktadır. geliştirilen bu yazılım, kullanıcı araçları olmayan sadece bir çekirdek yazılımıdır.

linux'tan çok daha önce, 1984 yılında, yine unix mimarisiyle uyumlu yeni bir işletim sistemini özgür yazılım projesi olarak geliştirmek isteyen richard stallman mit'deki görevinden ayrılmıştı. gnu tasarısı adını verdiği işletim sistemi geliştirme projesi 1991 yılına gelindiğinde kullanıcı araçları hazır ancak çekirdek yazılımı eksik bir durumdaydı.

1992 yılında linus torvalds geliştirdiği bu çekirdek yazılımı daha çok geliştirici ve katkıcının desteğini alabilmek için özgür yazılım olarak gnu genel kamu lisansı ile yayınlamaya karar verdi. böylece bu iki proje (linux çekirdeği ve gnu tasarısı) birbirlerinin eksik taraflarını tamamlamış ve tam bir işletim sistemi olarak sunulabilir hale gelmiş oldu. bu işletim sistemi 1994 yılında gnu bülteninde "özgür unix benzeri" olarak duyuruldu.

linus torvalds linux'u geliştirme hikâyesini yalnızca eğlenmek i̇çin adlı eserinde anlatmıştır.

özgür yazılım olmasının linux'a etkisi 
özgür yazılımlar lisansları gereği yazılımın kopyalanabilmesi, kodlarının değiştirilebilmesi ve bu şekilde dağıtılabilmesini yasal olarak mümkün kılmaktadır, yazılımlar isteyen herkes tarafından paylaşılarak geliştirilebilmektedir. bu nedenle linux'un gnu genel kamu lisansı'nı tercih etmesi linux tarihindeki en önemli kırılma noktasıdır. bu sayede linux projesi dünya genelinden pek çok gönüllü uzmanın katkısını almayı başarmıştır.

richard stallman tarafından başlatılan özgür yazılım hareketi de daha iyi bilinir olmuş ve başarısı kanıtlanmış bir geliştirme modeli olarak kabul görmüştür.

i̇nternet'in linux'a etkisi 
i̇nternet özgür yazılımların ihtiyacı olan, evrensel olarak birlikte yazılım geliştirebilme ortamını herkese sağlayan bir alan açmıştır. gnu/linux projesi bu imkânı çok iyi değerlendirerek 90'lı yıllardan günümüze kadar dünya çapındaki uzmanlardan katkı alarak gelişmiştir.

özellikle apache yazılımı rakiplerine göre internet sunucularının daha hızlı ve kararlı, maliyet açısından daha ucuz olmasını sağlamıştır. bu durum 90'lı yılların sonlarından itibaren linux sistemlerin ticari ve teknolojik olarak gelişmesine büyük katkı yapmıştır.

ayrıca 2000'li yıllarda internetin evlere ve küçük işletmelere kadar yaygınlaşması çok geniş internet altyapısına ve çok farklı özellikteki ağ cihazlarına olan ihtiyacı arttırmıştır. gnu/linux sisteminin cihaz üreticileri tarafından sınırsızca özelleştirilebilir olması ve ücretsiz sunulması bu üreticiler tarafından yaygın olarak tercih edilmesine neden olmuştur.

dağıtımların ortaya çıkışı 

linux dağıtımı (ya da gnu/linux dağıtımı); linux çekirdeği, gnu araçları, bir görüntü sunucusu ve bir masaüstü ortamının bir araya gelmesiyle, bu birlikteliği sürdürülebilir şekilde yönetecek yapılandırma araçları ile oluşturulan tam bir işletim sistemidir.

1993 yılında patrick volkerding, çeşitli ağ araçları, grafik arabirimi ve diğer araçları bir arada sunduğu bir gnu/linux projesi başlatmıştır. slackware adını verdiği proje ilk gnu/linux dağıtımıdır. aynı yıl benzer amaçlarla ian murdock tarafından debian projesi duyurulmuştur. debian dağıtımı hâlen yaygın kullanılan en eski dağıtım olma özelliği taşımaktadır. bu konudaki ayrıntılı bilgilere linux dağıtımları maddesinden ulaşılabilir.

gnu/linux, gelişiminin ilk yıllarında çeşitli konferanslarda ve üniversite çevrelerinde disketlerle çoğaltılıp elden ele dağıtılmaktaydı. dağıtım (distrubution) tanımına yol açan bu yöntem günümüzde internet yoluyla indirme şeklinde yapılsa da bu terim hâlen kullanılmaktadır.

ticari alanda kullanıma başlanması 
linux 1995 yılında dec alpha ve sun sparc iş istasyonlarında da çalışabilir hale getirilmiştir. 1998 yılında ise ibm, compaq ve oracle linux'a destek vermeye başlamıştır. infoworld dergisi 2000 yılında sunucu bilgisayarlarda kullanılan red hat linux'u "yılın i̇şletim sistemi" ödülüne layık görmüştür. red hat şirketi 2005 yılında nasdaq-100 listesine girmeyi başarmıştır. 2004 yılında canonical ltd. tarafından duyurulan ubuntu linux ise sunucu sistemlerin yanında masaüstü sistemlerde de popüler olmayı başarmıştır.

2008 yılında google, mobil cihazlar için geliştirdiği ve linux çekirdeği kullanan android işletim sisteminin 1.0 sürümünü duyurmuştur. sonraki yıllarda samsung ve sony gibi büyük üreticilerin de mobil cihazlarında kullandığı android son kullanıcı piyasasındaki en yaygın linux tabanlı işletim sistemi olmayı başarmıştır.

android, 2017 yılının ilk aylarında internet kullanan cihazlar istatistiğine göre microsoft windows'un kullanım oranını yakalamıştır.

masaüstünde kullanılmaya başlaması 

linux çekirdeği tek başına çalıştırıldığında grafiksel bir masaüstü ortamı sağlamaz. bunun için pek çok yazılımın bir araya getirilmesi gerekmektedir.

gerçekte 1991 yılında unix sistemlerde grafik arabirim sağlamak üzere geliştirilen x386 projesi mevcuttu. ancak projenin sgcs firmasına özgür olmayan bir lisansla satılması ile bu projenin özgür versiyonu olan xfree86 arasında bazı hukuki sorunlar ortaya çıktı. ayrıca bazı teknik sorunlar projenin gelişmesini yavaşlattı.

x.org konsorsiyumu 2004 yılında xfree86 kodlarını çatallayarak x pencere sistemini geliştirmeye başladı ve 2005 yılında ilk sürümünü duyurdu. ancak bu tarihe kadar macos ve özellikle microsoft windows işletim sistemleri, masaüstü sistem piyasasında çoktan lider ve belirleyici konuma gelmişti.

bundan sonraki dönemde de ticari linux dağıtımlarının gelirlerini masaüstü yerine sunucu ve mobil sistemlerden elde ediyor olması geliştiricilerin ve şirketlerin masaüstü ortamına desteğinin kısıtlı olmasına yol açtı. ancak günümüzde linux sistemlerin gnome, kde, xfce gibi gelişmiş masaüstü teknolojileri mevcuttur, bu konudaki bilgilere masaüstü ortamı maddesinden ulaşılabilir.

simgesi 

linus torvalds 1996 yılında canberra, avustralya ulusal hayvanat bahçesini ziyaretinde bir penguen tarafından ısırılmıştır. burada linus, linux maskotunun bir tür küçük penguen olacağından bahsetmiştir.  başlatılan yarışmaya larry ewing bugün de kullanılan penguen çizimi ile katılmış ve çizimi seçilmiştir. bu sembole isim önerisi ise james hughes'den gelmiştir, hughes'un "'torvald's unix'" (torvalds'ın unix'i) kelimelerindeki harflerden yola çıkarak önerdiği "'tux'" kısaltması kabul edilmiştir. bu ismin bir esprisi de penguenlerin tüy renklerinin smokin kıyafetine benzemesidir, i̇ngilizcedeki smokin sözcüğünün karşılığı "tuxedo'dur.

kullanım alanları

i̇nternet sunucuları 

linux sunucu işletim sistemlerinde kullanım oranı bakımından dünya çapında ilk sırada tercih edilmektedir. linux ürünleri sunucu işletim sistemi olarak uzun zamandır oldukça yaygın bir şekilde kullanılmaktadır, 2008 eylül ayında microsoft ceo'su steve ballmer, dünya genelinde web sunucularının %60'ında linux'un, %40'ında windows'un kullanıldığını itiraf etmiştir. idc'nin 2007 raporunda, gnu/linux yüklü olarak satılmış sunucular göz önüne alınarak o zaman genel sunucu pazarının %12,7'sinin gnu/linux'a ait olduğu belirtilmiştir. ancak bu istatistik, çeşitli şirketler tarafından satılan linux sunucuların sayısı dayalıdır yani ve sonradan gnu/linux yüklenerek kullanılan sunucuları içermemektedir. netcraft’ın eylül 2006'da yayınladığı rapora göre, on güvenilir internet şirketinden sekizi gnu/linux ürünlerini internet sunucularında kullanmaktadır.

linux dağıtımları lamp sunucu-yazılım kombinasyonunun (linux, apache, mysql, php) köşe taşıdır. linux dağıtımları diğer anabilgisayar işletim sistemleri ile karşılaştırıldığında, fiyatlandırma nedeniyle son on yılda giderek popüler olmuştur. aralık 2009'da, bilgisayar devi ibm, pazarlamaya öncelik vereceğini ve ana bilgisayar tabanlı kurumsal linux sunucularını satacağını bildirdi.

ev ve ofis 

linux çekirdeği kullanan sistemler masaüstü, dizüstü ve netbook bilgisayar pazarında yaklaşık olarak %2 pazar payına sahiptir. daha çok yazılım geliştiriciler, bilgisayar uzmanları ve özgür yazılım gönüllüleri tarafından tercih edilmektedir.

masaüstü linux sistemlerine ubuntu, debian, fedora, opensuse, linux mint, mageia örnek olarak gösterilebilir. son kullanıcıya hitap etmek amacıyla geliştirilmekte olan linux dağıtımlarda; kullanıcı arayüzünü teşkil eden gnome, kde, xfce gibi bir masaüstü ortamı, mozilla firefox, chromium gibi bir web tarayıcı, libreoffice gibi bir ofis yazılım seti video-müzik oynatıcı, cd/dvd yazıcı, grafik işleme yazılımı vb. türden gözde özgür yazılımlar paketlenerek son kullanıcıya sunulmaktadır.

süper bilgisayarlar 
kasım 2017 tarihinden bugüne en iyi 500 süper bilgisayar sistemin tamamı (%100) linux kullanmaktadır. ayrıca dünyanın en güçlü süper bilgisayarı olan ve 2011'de kullanılmaya başlanan ibm sequoia için de işletim sistemi olarak seçilmiştir.

bulut bilişim 
bulut bilişim gibi büyük verilerin depolandığı sistemler için linux oldukça uygun ve ölçeklenebilir bir yapı sunmaktadır. bu alanda linux üzerine inşa edilen openstack projesi büyük teknoloji şirketlerinin desteğini almıştır.

mini bilgisayarlar 

2000'li yıllardan itibaren az güç tüketen bir mikroişlemci mimarisi olan arm mimarisi sayesinde kredi kartı boyutunda bilgisayar sistemleri mümkün hale gelmiştir. özellikle raspberry pi markası ile teknoloji çevrelerinde tanınan benzer donanımlar çok çeşitlidir. linux bu donanımlarda başarılı bir şekilde çalışabilmekte ve popüler linux dağıtımlarının bu donanımlar için özel sürümleri bulunmaktadır.

mobil cihazlar 

 android: google tarafından, mobil cihazlar için üretilen, linux temelli açık kaynak kodlu bir işletim sistemi. günümüzde akıllı telefon sektöründe yılı içi akıllı telefon satışları göz önüne alındığında pazar lideri konumundadır.
 tizen: linux vakfı bünyesinde samsung ve intel'in öncülüğünde akıllı telefonlar, tabletler ve tv'ler için geliştirilen bir işletim sistemi projesi. html5 tabanlı bir arayüze sahiptir.
 webos: lg'nin özellikle televizyonlar için geliştirmekte olduğu işletim sistemi.
postmarketos :tabanı alpine linux 'e dayanan bu işletim sistemi şu ana dek 200'den fazla cihaza destek vermektedir.
ubuntu touch: canonical ltd. ve ubuntu topluluğu tarafından yeni nesil akıllı telefonlar ve tabletler için geliştirilmiş bir mobil işletim sistemi projesidir. 5 nisan 2017'de ubuntu touch projesi için yapılan yatırımların sona ereceği duyuruldu.

gömülü cihazlar 
gömülü sistemler sadece belli bir görev için üretilmiş özel donanımlar ve özel tasarlanmış işletim sistemlerinden oluşur. akıllı tv'ler, internet yönlendiricileri, endüstriyel otomasyon ve makine kontrol sistemleri gibi geniş bir kullanım alanı vardır. linux'un ölçeklenebilir yapısı bu alanda da yaygın kullanılmasını sağlamıştır.

nesnelerin interneti 
21.yüzyılın en önemli bilişim devrimlerinden birisi olarak görülen nesnelerin interneti henüz emekleme aşamasındadır ve belli bir standarda kavuşmamıştır. bu alanda kullanılan cihazlar düşük güç tüketimli, yüksek kararlılıkla çalışma ve yüksek ölçeklenebilir özellikte olması beklenmektedir. linux bu imkânları başarı ile sağladığından oldukça avantajlı konumdadır ve başta linux vakfı tarafından olmak üzere pek çok proje ile desteklenmektedir.

oyun ve eğlence 
ticari pc oyunları üreten firmaların pek çoğu son yıllara gelinceye kadar linux sistemlere uygun oyunlar üretmemişlerdir. bu nedenle linux sistemlerdeki oyun imkânları oldukça sınırlı kalmıştır. oyun yazılımlarının kullandığı directx kütüphanesi linux sistemlerde çalışmamaktadır. linux ile çalışan opengl kütüphanesi ise üreticiler tarafından tercih edilmemiştir.

ancak 2012 yılında steam oyun platformunun linux i̇stemcisi sunmasıyla birlikte bazı popüler oyunların linux sürümleri üretilmeye başlanmıştır. ayrıca android işletim sistemine ait uygulama mağazasında da geniş bir oyun seçeneği bulunmaktadır.

otomotiv 
toyota, nissan, jaguar, land rover, ford, mazda, mitsubishi, subaru gibi büyük otomobil üreticileri araçlarının dijital sistemlerinde uzun zamandır linux kullanmaktadır. automotive grade linux projesi ise linux vakfı tarafından akıllı otomobiller üretilmesi için yürütülmektedir, büyük teknoloji ve otomotiv üreticileri projeye üye olmuşlardır.

geliştirme 

linux ve öbür popüler işletim sistemleri arasındaki ana fark linux çekirdeği ile sistemi oluşturan öbür parçaların özgür ve açık kaynak kodlu yazılım olmasıdır. linux özgür olan tek işletim sistemi olmamakla beraber en çok kullanılan örnektir. bazı özgür yazılım lisansları, kopyalanan kodun aynı şartlar altında dağıtılmasını öngören copyleft prensibine dayanır. en sık kullanılan özgür yazılım lisanslarından gnu genel kamu lisansı (gpl) bir tür copyleft'tir ve linux kerneli ile birçok gnu yazılımında bulunmaktadır.

linux tabanlı dağıtımlar, geliştiricileri tarafından öbür işletim sistemleri ve yerleşmiş bilgisayar standartlarıyla uyumluluk göze alınarak yapılır. linux sistemleri posix, single unix specification, linux standart base, iso ve ansi standartlarına uygun yapılır.

özgür yazılım projeleri, iş birliği ile geliştirilmelerine karşın sıklıkla birbirlerinden bağımsız üretilirler.

çoğu linux dağıtımı ağ bağlantısı ile sistem ve aplikasyon yazılımlarını indirmeye olanak tanıyan uzaktan bağlantıları yöneten paket yöneticilerine sahiptir. dağıtımlar bireyler, topluluklar, gönüllüler ve ticari kuruluşlar tarafından geliştirilir. bir dağıtım, indirilen linux kernelinin varsayılan konfigürasyonu, genel sistem güvenliği ve farklı yazılım paketlerinin tüm sisteme entegrasyonundan sorumludur. dağıtımlar yazılım indirmek, silmek ve sistemi güncellemek için genelde apt, rpm, pacman gibi paket yöneticilerini kullanır.

linux vakfı 
linux vakfı'na üye kuruluşlar şunlardır;

telif hakkı ve isimlendirme 
linux ve çoğu gnu yazılımı gpl (genel kamu lisansı) altında lisanslıdır. gpl, linux dağıtıcılarına kaynak kodu(ya da herhangi bir değişikliği) alıcılar için aynı şartlar altında kullanılabilir hale getirmesini gerektirir. yazılım sisteminin diğer anahtar bileşenleri başka lisanslar kullanabilir. örneğin birçok kütüphane gnu, lgpl'yi ve gpl'nin birçok serbest versiyonunu kullanır. ek olarak x pencere sistemini x.org uygulamaları mit lisansı'nı kullanır.

torvalds, linux çekirdeğinin genel kamu lisansı'nın 2. versiyonundan 3. versiyonuna geçmeyeceğini belirtir. torvalds özellikle yeni lisansta yer alan ve dijital haklar yönetiminde yazılım kullanımını yasaklayan bazı hükümleri sevmemektedir ve aynı zamanda sayısı binleri bulan bütün telif hakkı sahiplerinden izin almak kullanışsız olacaktır.

bir kısım kitle tarafından “linux” kelimesiyle ifade edilen çekirdek, bir kısım kitle tarafından da gnu tasarısı yazılım ve araçlarını içermesi nedeniyle “gnu/linux” diye ifade edilmekte, bu söz grubu ile adlandırılmaktadır. adlandırma konusundaki tartışma uzun bir süredir devam etmektedir.

ayrıca bakınız 

 özgür yazılım
 açık kaynak
 özgür yazılım vakfı
 gnu tasarısı
 linux dağıtımları
 linux kullanıcıları listesi
 richard stallman
 linus torvalds

kaynakça

dış bağlantılar 

türkçe
 neden linux daha i̇yidir?
 belgeler.org 
 linux dağıtımları hakkında bir derleme 
 masaüstü linux'un gelişim tarihi 
 linux komutları 
 linux'a neden "gnu/linux" denildiğini açıklayan bir yazı

i̇ngilizce
 the linux foundation  
 linux kernel archives  
 linux journey (eğitim sitesi)  
 linux documentation project  
 distrowatch  
 linux ile ilgili günlüklerinin bir listesi  

 
1991 yazılımları