Napoli

napoli (napolice: napule), güney i̇talya'nın campania bölgesinde ve kendi ismini taşıyan napoli ilinde bulunan, campania bölgesinin ve napoli ilinin başkenti olan bir şehir ve  yerel idare bakımından bir komündür. i̇talya'nın nüfus itibarıyla, roma ve milano'dan sonra  üçüncü büyük şehridir.

şehir tarih, sanat, kültür, mimari, müzik ve astronomi yönlerinden i̇talya'da hayati rol oynar.

i̇talya tarihinde 2.800 yıllık geçmişi ve (1285 - 1816 döneminde özerk bir devlet olan) napoli krallığı başkentliği yapması nedeniyle çok büyük öneme sahiptir.

720 hektarlık eski tarihsel şehir merkezi unesco dünya mirasları listesindedir.

mö ilk binyıl'da yunanlar tarafından kurulan napoli, dünyanın sürekli yerleşimin olduğu en eski kentsel alanlarından biridir. mö sekizinci yüzyılda, pizzofalcone tepesinde parthenope (grekçe:παρθενόπη) adlı bir koloni kuruldu. mö altıncı yüzyılda, neápolis olarak yeniden kuruldu. şehir, magna graecia'nın önemli bir parçasıydı, yunan ve roma toplumunun birleşmesinde önemli bir rol oynadı ve romalıların idaresinde önemli bir kültür merkeziydi.

napoli, napoli dükalığı'nın (661–1139), daha sonra napoli krallığı'nın (1282–1816) başkenti ve son olarak da 1861'te i̇talya'nın birleşmesi’ne kadar i̇ki sicilya krallığı'nın başkenti olarak görev yaptı.

mimari

unesco dünya mirası alanı 

napoli'nin 2,800 yıllık tarihi, orta çağ kalelerinden klasik kalıntılara kadar çok sayıda tarihi bina ve anıtın yanı sıra yakınlardaki caserta sarayı ve pompeii ve herculaneum roma kalıntıları da dahil olmak üzere çok çeşitli kültürel ve tarihi açıdan önemli yerler bıraktı.

günümüz napoli'sinde görülebilen en belirgin mimari formlar orta çağ, rönesans ve barok stilleridir.

napoli'nin toplam 448 tarihi kilisesi (toplamda 1000), onu ibadet yeri sayısı bakımından dünyanın en katolik şehirlerinden biri yapar. 
1995 yılında, napoli'nin tarihi merkezi unesco tarafından ortak insanlık mirası için olağanüstü kültürel veya doğal öneme sahip alanları kataloglamayı ve korumayı amaçlayan birleşmiş milletler programında dünya mirası alanı olarak listelenmiştir.
.

coğrafya 

şehir akdeniz sahilinde napoli körfezi'nde, güney i̇talya'nın batı kıyısında, roma'nın 250 km güneyindedir; deniz seviyesinden  yüksekliğe kadar yükselir. eskiden şehrin merkezinden geçen küçük nehirler, o zamandan beri inşaatlarla kapatılmıştır. i̇ki önemli volkanik bölge, doğusunda vezüv yanardağı ve batısında campi flegrei (i̇ngilizce: phlegraean fields) arasındadır. procida, capri ve ischia adalarının tümüne napoli'den deniz otobüsü ve feribotla ulaşılabilir. sorrento ve amalfi sahili şehrin güneyinde yer alırken, roma kalıntıları ms 79'da vezüv'ün patlamasında yok olan pompeii, herkulaneum, oplontis ve stabiae' da yakınlarda görülebilir. portus julius'un roma donanma tesisinin parçası pozzuoli ve baia liman kentleri şehrin batısındadır.

napoli limanı akdeniz'in ve avrupa'nın en büyük limanlarından biri olup yakında bulunan birçok küçük akdeniz adalarına, sardinya'ya, sicilya'ya, eoliyen adalarına, korsika'ya ve tunus'a giden feribotların merkez limanıdır.

mahalleleri 

napoli'nin otuz mahallesi (quartieri) aşağıda listelenmiştir. i̇dari amaçlar için, bu otuz mahalle birlikte on hükûmet topluluk kurulunda gruplandırılmıştır.

i̇klim

demografi 
şehir idaresi comune sınırları içinde nüfusu (2009) 962.638 olup i̇talya'da roma ve milano'dan sonra üçüncü şehir idare nüfusuna sahiptir. napoli şehri i̇talya'nın en yüksek nüfus yoğunluğu gösteren şehridir. metropoliten napoli alanı için nüfus ise 3 ile 5 milyon olarak verilmektedir.

napoli komününün belediye sınırları içinde nüfusunun 19 ve 20. yüzyıllarda gelişmesi resmî nüfus sayımı sonuçlarına göre şu gösterimde özetlenmiştir:

<small>kişi</small>

 ekonomi 

napoli, idari sınırları dahilinde, milano, roma ve torino'dan sonra i̇talya'nın en büyük dördüncü ekonomisidir ve satın alma gücüne göre dünyanın en büyük 103. kentsel ekonomisi’dir ve kişi başına 28.749 abd doları'na denk gelen 2011 tahmini gsyi̇h'sı 83,6 milyar abd dolarıdır."which are the largest city economies in the world and how might this change by 2025?"  pricewaterhousecoopers. november 2009. retrieved 23 april 2012.

napoli büyük kargo terminali ve napoli limanı ile akdeniz'in en büyük ve en işlek limanlarından biridir. şehir, ii. dünya savaşı'ndan bu yana önemli bir ekonomik büyüme yaşadı, ancak işsizlik önemli bir sorun olmaya devam etmektedir. napoli, ülkenin diğer şehirlerinde de var olan yüksek düzeyde siyasi yolsuzluk ve organize suç ile nitelenir.

napoli önemli bir ulusal ve uluslararası turizm merkezidir. napoli,  i̇talya'nın ve avrupa'nın en çok turist çeken şehirlerinden biridir. turistler, 18. yüzyılda grand tur sırasında napoli'yi ziyaret etmeye başladılar.

son yıllarda, napoli ilinde geleneksel tarıma dayalı ekonomiden hizmet endüstrileri'ne dayalı ekonomiye geçiş oldu. hizmet sektörü, napolililerin çoğunu istihdam eder, ancak bunların yarısından fazlası 20'den az işçi çalıştıran küçük işletmelerdir. yaklaşık 70 şirketin 200'den fazla çalışanı olan orta ölçekli şirket olduğu ve yaklaşık 15'inin 500'den fazla çalışanı olduğu söylenir.

napoli şehri ekonomik bakımdan çok büyük gelişme göstermektedir. napoli şehrinde ve merkezi olduğu campania eyaletinde, işsizlik  1999'dan beri devamlı düşmektedir. bunun dışında napoli şehri politik ve ekonomik bozukluk ve çok gelişmiş karaborsa faaliyetleri merkezi olarak tanınmışlığını korumaktadır. i̇talya'nın çok büyük şirketlerinden bazılarının (örneğin msc) merkezliğini yapmaktadır. 1958'den itibaren "napoli center rai" medya merkezidir. nato napoli müşterek kuvvet komutanlığı lago patria'da bulunmakta olup operatif seviye merkezdir.

turizm açısından çok önemlidir. özellikle vezüv yanardağı ve etrafındaki arkeolojik antik şehirler (pompei, herkulaneum vb.) ve kapri adası başlıca turist çeken yerlerdir. güneydoğusundaki amalfi kıyısı ("costiera amalfitana") unesco dünya mirasları listesinde bulunmaktadır.

 turizm 
napoli, floransa, roma, venedik ve milano ile i̇talya'nın başlıca turistik yerlerinden biridir.

2018'de 3,700.000 ziyaretçi ile, şehir, geçmiş on yılların güçlü turist depresyonundan tamamen çıktı (öncelikle bir sanayi kentinin tek taraflı hedefinden dolayı ve aynı zamanda 1980 irpinia depremi ve atık krizi yüzünden  metropolitan alanı kıyı merkezleri lehine  i̇talyan medyasının neden olduğu imaja verilen zarardan dolayı). bununla birlikte, fenomeni yeterince değerlendirmek için, her yıl büyük bir turist diliminin napoli'yi ziyaret ettiği, çevresindeki sayısız yerde konakladığı ve  şehre hem özel hem de kamusal direkt hatlarla bağlı olduğu göz önünde bulundurulmalıdır. 
napoli'ye günlük ziyaretler, çeşitli roma tur operatörleri ve campania'nın başlıca tüm turistik tatil beldeleri tarafından gerçekleştirilir: napoli en çok ziyaret edilen i̇talya'daki belediyeler arasında on birinci ve güney'de ise birinci sıradadır. sektör sürekli büyüyor ve nispeten kısa bir sürede kendi seviyesindeki sanat şehirlerine ulaşma beklentisi bir kez daha bekleniyor; turizm giderek şehrin ekonomisi için belirleyici bir ağırlık üstleniyor, bu nedenle, örneğin venedik veya floransa'da olduğu gibi tarihi merkez'in soylulaştırılması riski artık yüksektir

 ulaşım 

napoli'ye birçok ana otoyol hizmet vermektedir (it: autostrade). autostrada a1, i̇talya otoyolu, napoli'yi milano'ya bağlar. a3 napoli'den güneye doğru, reggio calabria'ya giden otoyol'un başladığı salerno'ya doğru uzanırken, a16 doğuya canosa'ya gider. a16 tiren denizi ile adriyatik denizi'ni birbirine bağladığı için "autostrada dei due mari" ("i̇ki denizin otoyolu") lakaplıdır.

 kültür 
 sanat 

napoli uzun zamandır orta çağ, barok ve rönesans dönemi kiliseleri, kaleleri ve saraylarıyla dolu bir sanat ve mimari merkezi olmuştur. napoliten resim okulunun gelişmesinde kilit faktör, caravaggio'nun 1606'da napoli'ye gelişiydi. 18. yüzyılda, napoli, herculaneum ve pompeii'nin dikkate değer biçimde bozulmamış roma kalıntılarının keşfini takiben bir neoklasisizm döneminden geçti.

1752'de  bourbon'lu iii. charles tarafından kurulan, napoli güzel sanatlar akademisi, real accademia di disegno (en: royal academy of design) 19. yüzyılda posillipo sanat okulunun merkeziydi. domenico morelli, giacomo di chirico, francesco saverio altamura ve gioacchino toma gibi sanatçılar bu dönemde napoli'de çalıştı ve eserlerinin çoğu şu anda akademinin sanat koleksiyonunda sergileniyor.
modern akademi, resim, dekorasyon, heykel, tasarım, restorasyon ve şehir planlama kursları sunar. napoli, avrupa'nın en eskileri arasında yer alan tiyatrolarıyla da tanınır- örneğin san carlo tiyatrosu opera binası 18. yüzyıla kadar uzanır.
napoli aynı zamanda capodimonte porselen sanat geleneğinin de evidir. 1743'te bourbon'lu charles, çoğu sanat eseri capodimonte müzesi'nde sergilenen kraliyet capodimonte fabrikası'nı kurdu. napoli'nin 19. yüzyılın ortalarından kalma porselen fabrikalarının birçoğu bugün aktif durumdadır.

 mutfak 

napoli mutfağı ve şarabı uluslararası üne sahiptir; yunanlar, i̇spanyollar ve fransızlar da dâhil olmak üzere tarihi boyunca yaşadığı sayısız kültürden mutfağı etkilenmiştir. napoli mutfağı 18. yüzyılda ayrı bir tarz olarak ortaya çıktı. malzemeler halk için uygun fiyatlı kalırken, genelde lezzet bakımından zengindir.

napoli geleneksel olarak pizzanın evi olarak kabul edilir. bu, yoksulların yemeği olarak ortaya çıktı, ancak ferdinand iv döneminde üst sınıflar arasında popüler hale geldi: kraliçe savoylu margherita şehri ziyaret ettikten sonra, margherita pizzası adını bu kraliçe'den aldı. odun ateşinde fırında geleneksel olarak pişirilen napoli pizzasının malzemeleri 2004'ten beri sıkı şekilde kanunla düzenlenmiştir ve hamurunda "00" tipi buğday unu kullanılmalı ve ona "0" tipi un mayası, doğal maden suyu, soyulmuş domates veya taze kiraz domates, mozzarella, deniz tuzu ve sızma zeytinyağı eklenmelidir.

spagetti de napoli ile ilişkilendirilir ve spagetti genellikle vongole or lupini di mare istiridye ile yenir: popüler napoliten folklorik sembolü bir tabak spagetti yiyen pulcinella komik figürüdür.

napoli'de sevilen diğer yemekler arasında parmigiana di melanzane, spagetti alle vongole ve casatiello vardır.

bir sahil kenti olarak napoli ayrıca "impepata di cozze" (biberli midye'ler), "purpetiello affogato" (et suyunda haşlanmış ahtapot), "alici marine" (marine edilmiş hamsi), "baccalà alla napoletana" (tuzlu morina) ve noel döneminde yaygın yenen "baccalà fritto" (kızarmış morina balığı) yemeği dahil olmak üzere çok sayıda deniz ürünü yemeğiyle tanınır.

napoli, daha çok meyve esaslı olsa da dondurmaya benzeyen renkli gelato gibi tatlı yemekleriyle ünlüdür. popüler napoliten pasta yemekleri arasında zeppole (daha yaygın olarak "'a pasta cresciuta" ve "'e ffritt' 'e viento" olarak adlandırılır) babà, sfogliatella ve paskalya kutlamaları için özel olarak hazırlanan pastiera bulunur. 
bir başka mevsim tatlısı da noel'de süslenip yenen tatlı bir bal hamuru olan struffoli'dir.

napoliten kahvesi de büyük beğeni toplar. cuccima veya cuccumella denilen geleneksel napoliten flip cezve, espresso makinesinin icadının temeliydi ve aynı zamanda moka pot'a da ilham verdi.

vezüv bölgesindeki şaraphaneler, lacryma christi ("i̇sa'nın gözyaşları") ve terzigno gibi şaraplar yapar. napoli aynı zamanda popüler limon likörü olan limoncello'nun da yeridir.
napoli mutfağının besin değeri 1950'de amerikalı epidemiyolog ancel keys tarafından keşfedildi ve daha sonra epidemiyologlar tarafından akdeniz diyetinin en iyi örneklerinden biri olarak bahsedildi.

 müzik 

napoli, dört yüzyıldan fazla bir süredir batı avrupa sanat müziği tarihinde önemli bir rol oynamıştır. 
i̇lk müzik konservatuarları, 16. yüzyılda i̇spanyol egemenliği altında şehirde kuruldu. 1826'da bourbon'lu francesco i tarafından kurulan san pietro a majella müzik konservatuarı, bugün hem prestijli bir müzik eğitimi merkezi hem de bir müzik müzesi olarak faaliyet göstermeye devam eder.

geç barok dönem sırasında, domenico scarlatti'nin babası alessandro scarlatti napoliten opera okulunu kurdu; bu zamanına göre yeni bir gelişme olan opera seria şeklindeydi 
napoli kökenli başka bir opera biçimi, battista pergolesi ve piccinni ile güçlü bir şekilde bağlantılı olan comic opera tarzı opera buffadır.; türe daha sonra katkıda bulunanlar arasında rossini ve wolfgang amadeus mozart vardı. 1737'de inşa edilen san carlo tiyatrosu, avrupa'nın en eski çalışan tiyatrosudur ve napoli'nin opera merkezi olmaya devam etmektedir.

en eski altı telli gitar, 1779'da napoliten gaetano vinaccia tarafından yaratıldı; enstrüman şimdi romantik gitar olarak anılıyor. vinaccia ailesi de mandolin'i geliştirdi. i̇spanyollardan etkilenen napolililer, ferdinando carulli ve mauro giuliani'nin önde gelen temsilcileriyle klasik gitar müziğinin öncüleri oldular. aslında apulia'dan olan ancak napoli'de yaşayan ve çalışan giuliani, katalan çağdaş fernando sor ile birlikte 19. yüzyılın en büyük gitaristlerinden ve bestecilerinden biri olarak kabul edilir. dikkate değer bir başka napoliten müzisyeni, tüm zamanların en önde gelen operalarından tenor biri olan opera şarkıcısı enrico caruso idi: napoli'de işçi sınıfından gelen bir halk adamı olarak kabul edildi.

güney i̇talya ve napoli'de popüler bir geleneksel dans, apulia bölgesinden gelen ve i̇ki sicilya krallığı'nın her yerine yayılmış olan tarantella'dır. napoliten tarantella, "ritimleri, melodileri, jestleri ve eşlik eden şarkıları oldukça farklı" daha hızlı ve daha neşeli bir müzik eşliğinde çiftler tarafından gerçekleştirilen bir kur dansı'dır.

popüler napoliten müziğinin dikkate değer bir elemanı, bazılarının geçmişi 13. yüzyıla kadar giden ve yüzlerce folk şarkıdan oluşan repertuvarıyla şehrin geleneksel müzik tarzı canzone napoletana'' 'dır. tür, yıllık piedigrotta festivali şarkı yazma yarışmasının başlamasından sonra 1835'te resmi bir kurum haline geldi. 
bu alanda en çok tanınan kayıt edilen sanatçılarından bazıları roberto murolo, sergio bruni ve renato carosone'dur. 
ayrıca napoli'de popüler olan ancak onun dışında pek bilinmeyen çeşitli müzik türleri de vardır, örneğin "cantautore" ("şarkıcı-söz yazarı") ve müzikal pembe dizi olarak tanımlanan "sceneggiata"; bu tarzın en bilinen temsilcisi mario merola'dır.

komşu komünler 
napoli komunünün şu komünlerle ortak sınırları bulunur: arzano, casandrino, casavatore, casoria, cercola, marano di napoli, melito di napoli, mugnano di napoli, portici, pozzuoli, quarto, san giorgio a cremano, volla, san sebastiano al vesuvio

kardeş şehirler 
napoli şu kentlerle kardeş şehir bağlantısı kurmuştur:

resimler

kaynakça

ayrıca bakınız 
campania 
napoli (il)
i̇talya'daki şehirler listesi

dış bağlantılar 

 resmi napoli belediyesi websitesi 
 :/napoli/ dmoz - open directory projesi "napoli" maddesi