Yugoslavya Krallığı

yugoslavya krallığı, güneydoğu ve orta avrupa'da 1918'den 1941'e kadar var olan bir devletti. 1918'den 1929'a kadar resmi olarak sırplar, hırvatlar ve slovenler krallığı olarak adlandırıldı, ancak kökenleri nedeniyle yugoslavya terimi (güney slavlarının ülkesi) onun günlük konuşma dilindeki adıydı. devletin resmi adı 3 ekim 1929'da kral i. aleksandar tarafından yugoslavya krallığı olarak değiştirilmiştir.

i̇lk krallık, 1918'de geçici sloven, hırvat ve sırp devleti ile banat, bačka ve baranja'nın eski bağımsız sırbistan krallığı ile birleşmesiyle kuruldu. aynı yıl karadağ krallığı da sırbistan ile birleştiğini ilan ederken, kosova ve vardar makedonyası bölgeleri birleşmeden önce sırbistan'ın bir parçası olmuştu.

devlet, daha önce 1903'ten itibaren i. petar yönetimindeki sırbistan krallığı'nı yöneten sırp karađorđević hanedanı tarafından yönetiliyordu. petar, 1921'deki ölümüne kadar yugoslavya'nın ilk kralı oldu. yerine babasının naibi olan oğlu i. aleksandar geçti. ''birleştirici aleksandar'' olarak biliniyordu ve 1929'da krallığın adını "yugoslavya" olarak değiştirdi. 1934'te fransa'yı ziyareti sırasında i̇ç makedon devrimci örgütü üyesi vlado chernozemski tarafından marsilya'da suikaste uğradı. tahta 11 yaşındaki oğlu ii. peter geçti. kral aleksandar'ın kuzeni paul, ii. peter'in reşit olduğu 1941 yılına kadar prens naibi olarak hüküm sürdü. aynı yıl, ülke mihver güçleri tarafından işgal edilmeden önce kraliyet ailesi londra'ya sürgüne gitti.

nisan 1941'de ülke mihver güçleri tarafından işgal edildi ve bölündü. birleşik krallık ve daha sonra tüm müttefikler tarafından tanınan sürgündeki bir kraliyet hükûmeti londra'da kuruldu. 1944'te i̇ngiltere başbakanı winston churchill'in baskısından sonra kral, demokratik federal yugoslavya hükûmetini meşru hükûmet olarak tanıdı. bu, 2 kasım'da ivan šubašić (krallık adına) ve josip broz tito (yugoslav partizanlar adına) tarafından vis antlaşması'nın imzalanmasının ardından kuruldu.

tarih

oluşumu 

i. dünya savaşı'nın önemli bir cephesi de güney slavlarının siyasi birlik yönünde attığı adımlar oldu. daha savaşın başlarında sırp, hırvat ve sloven kökenli politikacı ve aydınların bu amaçla londra'da kurduğu yugoslav komitesi, yeni ve birleşik bir devleti savunan çevrelerin sözcüsü durumuna geldi. yugoslav komitesi ile sürgündeki sırp hükûmeti temsilcilerinin temmuz 1917'de imzaladığı korfu bildirisi'yle bu program ilk kez somut bir biçim kazandı. bildiri temelde farklı ulusal ve dinsel toplulukların eşit haklarla yer alacağı, demokratik ilkelere dayalı bir anayasal monarşi kurulmasını öngörüyordu. bu gelişme habsburg (avusturya) yönetimi altında olan hırvatlar ve slovenler arasında bağımsızlık mücadelesini de güçlendirdi. aynı yıl örgütlenen yugoslav ulusal konseyi açıkça güney slavları birliğini savunmaya başladı. yugoslav komitesi'nin önemli bir başarısı da savaşa girmek için i̇tilaf devletleri'nden slovenya ve dalmaçya'nın bir bölümünü topraklarına katma sözü almış olan i̇talya ile belirli bir uzlaşma sağlaması oldu.

habsburg monarşisinin çöküşe doğru gitmesi güney slav milliyetçiliğine yeni bir hız kazandırdı. bir dizi ayaklanmaya sahne olan hırvatistan, sabor'un ekim 1918'de aldığı kararla macaristan'a bağımlılığa resmen son verdi. bu sırada dalmaçya'daki i̇talya ilerlemesi sürdüğünden, güney slav halkları düzenli orduya dayanan sırbistan'ın çevresinde kenetlendi. kasım 1918'de cenevre'de bir araya gelen yugoslav komitesi, yugoslav ulusal konseyi ve sırp partilerinin temsilcileri karayorgiyeviç hanedanı altında birleşmeyi öngören bir plan hazırladı. öte yandan karadağ'da toplanan bir ulusal meclis de sırbistan'a katılma kararı aldı.

sırp naip prensi aleksandar 1 aralık 1918'de babası petar'ın yönetiminde “sırp, hırvat ve sloven krallığı”'nın kurulduğunu açıkladı. i̇talya'ya bazı toprakları bırakarak ve öteki komşularla bir dizi antlaşma imzalayarak sınırlarını çizen yeni krallığı, içeride savaşın yol açtığı büyük yıkımı giderme ve yönetim yapısını biçimlendirme gibi daha ağır sorunlar bekliyordu.

siyasi istikrarsızlık 
ortak ve köklü kurumlardan yoksun olan yeni devletin birbirinden kopuk çok sayıda etnik ve dinsel topluluğu barındırması nedeniyle, kasım 1920'de kurucu meclis için yapılan seçimlerde karmaşık ve çok renkli bir bileşim ortaya çıktı. mecliste çoğu etnik temellere dayanan 15 dolayında partinin temsilcileri yer aldı. yeni anayasanın hazırlanmasında temel görüş ayrılığını üniter ya da federal bir devlet yapısının benimsenmesi oluşturdu. federal devlet ilkesinin reddedilmesinden sonra hırvatistan köylü partisi'ne bağlı temsilciler meclisten çekildi. bir bakana yönelik suikastın ardından da meclisteki komünistlerin üyeliğine son verildi. böylece sırp radikal ve demokratik partilerinin müslüman temsilcilerle oluşturduğu ittifak, son derece merkezi bir sistem getiren anayasayı meclisten kolaylıkla geçirdi. yeni anayasa sırp ulusal gününe rastlayan 28 haziran 1921'de yürürlüğe girdi.

i̇zleyen dönemde radikal parti'den nikola pašić'in başbakanlığı altında kurulan çeşitli hükûmetler, sırplar arasındaki siyasi çekişmelerin yanı sıra hırvat ve sloven ayrılıkçılığıyla da baş edemedi. pašić'in 1925'te hırvat lideri stjepan radić'le sağladığı iş birliği sonucunda oluşturulan koalisyon hükûmeti de başarısızlığa uğradı. baskı, ayrımcılık ve yolsuzluklar nedeniyle tırmanan siyasi gerginlik, karadağlı bir milletvekilinin haziran 1928'de iki hırvat milletvekilini öldürmesi ve radić'i ağır biçimde yaralamasıyla doruğa ulaştı. hırvat milletvekilleri parlamentodan çekilerek zagreb'de ayrı bir meclis topladı. sloven önderi anton korošec'in başbakanlığı üstlendikten sonra parlamentoya işlerlik kazandırmak için gösterdiği çabalar da sonuçsuz kaldı.

6 ocak diktatörlüğü 
tahta 1921'de çıkmış olan i. aleksandar, bu gelişmeler üzerine ocak 1929'da parlamentoyu dağıtarak anayasayı yürürlükten kaldırdı ve kişisel bir diktatörlük kurdu. bir süre sonra da ülkenin adını yugoslavya olarak değiştirdi ve yerel yönetim yapısını yeniden düzenledi. etnik, dinsel ve bölgesel partileri kapatarak, geniş çaplı baskılara girişti. eylül 1931'de yürürlüğe giren yeni anayasayla görünüşte temsilî hükûmet sistemine dönüldüyse de yugoslav ulusal partisi'nin (sonradan yugoslav ulusal birliği) egemen olduğu güdümlü bir yönetim sürdürüldü. hırvat önderi vladimir maček'in öncülük ettiği birleşik muhalefet adlı blok, seçimlere katılmakla birlikte etkili olamadı. bu arada i̇talya'ya ve macaristan'a kaçan birçok hırvat ayrılıkçı ustaşa adlı örgütü oluşturarak terör eylemlerine girişti.

krallığın çöküşü 
i. aleksandar'ın ekim 1934'te fransa'da bir ustaşa militanınca öldürülmesinden sonra tahta küçük yaştaki oğlu ii. petar geçti. naip olarak yönetimi üstlenen petar'ın amcası prens pavle, 1935 seçimlerinin ardından başbakanlığa, bir uzlaşma ortamı yaratması beklenen milan stojadinović'i getirdi. yumuşama yönünde bazı adımlar atmakla beraber etkisiz hükûmetiyle şiddet olaylarının önünü alamayan stojadinović, aralık 1938'deki seçim zaferinin ardından faşizan eğilimlere destek vermesine tepki gösteren bakanlarının istifası üzerine başbakanlıktan çekildi. yerine geçen dragiša cvetković, daha önce naip pavle'nin isteği doğrultusunda macek'le gizlice yürüttüğü görüşmeleri sonuçlandırarak ağustos 1939'da bir uzlaşmaya vardı. hırvatistan'a yarı özerk bir statü verilmesinin ardından yeni bir koalisyon hükûmeti kuruldu ve anti demokratik seçim yasasını değiştirme hazırlıklarına başlandı. ancak avrupa'daki savaş havasına bağlı olarak belirlenen dış tehdidin yol açtığı siyasi bunalım, anayasal sorunları çözme ümidini boşa çıkardı.

komşu ülkelerle toprak anlaşmazlıklarından kaynaklanan dış tehditlere karşı önceleri fransa'ya dayanmaya çalışan yugoslavya, aynı zamanda küçük antant (1920-1921) ve balkan antantı (1934) gibi bölgesel ittifaklarla konumunu güçlendirme çabasına girişti. ama içerideki baskıcı rejimin etkisiyle fransız desteğinin zayıflaması, ülkeyi giderek alman yayılmasına açık bir duruma getirdi. nazi almanyası ile kurulan sıkı ekonomik bağlar çok geçmeden üçlü pakt'a (almanya, i̇talya ve japonya) katılma yönünde yoğun bir baskıyı getirdi.

ii. dünya savaşı 

ii. dünya savaşı'nın hemen başlarında bölgede üstün konuma geçen mihver devletleri'ne karşı yugoslavya'nın izlemeye çalıştığı tarafsızlık politikası ancak mart 1941'e değin sürebildi. hükûmetin bu tarihte alman baskısına boyun eğmesi üzerine, britanya'nın desteklediği askeri bir darbeyle pavle'nin naipliğine son verilerek genç kral ii. petar'ın yönetimi eline alması sağlandı. ama sscb'ye saldırmadan önce güney kanadını güvence altına almak isteyen almanya, bir ay sonra büyük bir kuvveti yugoslavya üzerine sürdü.

6 nisan 1941'de birkaç koldan birden başlayan alman saldırısına karşı koyamayarak dağılan yugoslavya ordusu iki hafta içinde teslim oldu. atina'ya kaçmak zorunda kalan kral ii. petar ve bakanları daha sonra londra'ya geçerek bir sürgün hükûmeti oluşturdu. bu arada askerî yenilgiyi izleyen düzenlemelerle yugoslavya birkaç parçaya bölündü. slovenya'nın büyük bölümü doğrudan almanya'ya bağlandı. i̇talya daha önce hak iddia ettiği slovenya'nın güneyi ile dalmaçya'nın önemli bir bölümünü aldı. karadağ'ı işgal eden i̇talyan birlikleri göstermelik bir meclisle bağımsızlık ilan etti.arnavutların çoğunlukta olduğu kosova gibi yugoslavya toprakları gene i̇talyan nüfuzu altındaki arnavutluk'a verildi. voyvodina'nın büyük bölümü macarlarca ilhak edilirken, banat doğrudan alman yönetimine girdi. sınırları iyice daralan sırbistan'da kukla bir rejim başa geçirildi. sırbistan ve makedonya'nın geri kalan kesimi bulgaristan'a bırakıldı. bosna-hersek'in bağlandığı hırvatistan'da ise ustaşa önderi ante pavelić'in yönetiminde faşist bir rejim kuruldu.

faşist hırvat rejimi elindeki topraklarda nazi uygulamalarını bile aşan acımasız bir soykırım harekâtına girişti. yahudi ve çingene azınlıklarla birlikte sırpların büyük bir bölümü ortadan kaldırıldı. sırpların önemli bir bölümü de katolikliği benimsemeye zorlandı. ustaşa çeteleri katolik din adamlarıyla birlikte kırsal kesimde terör estirmeye başladı.

yugoslavya ordusundan artakalan bazı birlikler, bozgundan hemen sonra albay draža mihailović'in önderliğinde çetnikler olarak bilinen çeteleri kurdular. karadağ'da kukla hükûmetin ilanıyla birlikte yerel ayaklanmalar başladı. i̇şgale karşı bir başka direniş odağı da josip broz tito yönetimindeki yugoslavya komünist partisi'nin temmuz 1941'de başlattığı silahlı ayaklanmayla ortaya çıktı. partizanlar olarak anılan komünist gerillalar eylül 1941'de užice kentini ele geçirdikten sonra sırbistan ve bosna'nın bazı yörelerini içine alan bir cumhuriyet oluşturdular. bütün ülkeyi büyük sırbistan çevresinde yeniden birleştirme hedefini güden çetniklerin izlediği strateji müttefiklerin bölgede başlatacağı bir harekâtı temel alıyordu. federal bir cumhuriyet programıyla ortaya çıkan partizanlar ise direnişi bütün ülkeye yayacak bir stratejiyi öngörüyordu. bu nedenle mihver kuvvetlerinin direniş hareketini ezmek için ekim 1941'de başlattığı saldırı karşısında eşgüdüm sağlanamadığı gibi, çetnikler ve partizanlar arasında sert ve kanlı bir çatışma kaçınılmaz hâle geldi.

bağımsızlık mücadelesi ve partizanların zaferi 

mihver devletleri saldırısı üzerine bosna'ya çekilerek i̇şçi tugayları'''na dayalı yeni bir savaş taktiğini seçen partizanlar, i̇talyan, alman, ustaşa ve çetnik birliklerinin mart 1942'de giriştiği harekâttan sonra bosna'nın kuzeybatı kesimini üs edindi. tito'nun kasım 1942'de topladığı yugoslavya antifaşist ulusal kurtuluş konseyi (avnoj) direniş harekâtının bütün yugoslav halklarını birleştirecek bir siyasal programa kavuşmasını sağladı.

müttefiklerin balkanlar'a çıkarma yapmasından önce yugoslavya'daki partizan hareketini boğmak isteyen nazi yönetimi, 1942-1943 kışında toptan imhayı hedef alan yeni bir harekât düzenlediler. öncelikle çetnikleri saf dışı ederek konumlarını sağlamlaştıran partizan kuvvetleri, ardından alman kuşatmasını yararak karadağ'ın durmitor bölgesine geçtiler. mayıs 1943'te bu bölgeye yönelik ikinci alman kuşatma harekâtı da boşa çıktı. üstün alman birlikleriyle şiddetli çarpışmalardan sonra sarp bir geçidi aşan partizan kuvvetleri sonunda bosna'nın orta kesimine ulaşmayı başardı. yugoslavya'nın bağımsızlık mücadelesinde bir dönüm noktası sayılan bu zafer, aynı zamanda partizan hareketine müttefiklerin siyasi ve askerî desteğini sağladı. i̇talya'nın müttefiklere teslim olmasından sonra partizanların denetimine giren geniş kıyı şeridi, silah ve askerî gereç almak için önemli bir kapı durumuna geldi. bu arada kasım 1943'te ikinci toplantısını yapan avnoj, bir geçici hükûmet oluşturduğunu ilan etti.

mayıs 1944'te tito'nun karargâhına yönelik son alman saldırısını da atlatan partizanlar, sonraki aylarda işgal kuvvetlerini sırbistan'a doğru geriletmeye başladı. aynı sıralarda bozgun içindeki alman ordularını izleyen sovyet kızıl ordusu romanya ve bulgaristan sınırlarına dayanmış bulunuyordu. daha önce bağımsız bir çizgide direttiği için stalin'in tepkisini çekmiş olmakla birlikte moskova'ya giderek sovyet ileri harekâtıyla belirli bir eşgüdümü sağlayan tito, bir yandan da londra'daki sürgün hükûmetiyle görüşmelere oturdu. tito'ya önemli bir siyasi ağırlık kazandıran görüşmeler sonunda kurtarılmış bölgelerde kurulan ulusal kurtuluş komiteleri geçici yönetim organları olarak kabul edildi. çetniklerle iç savaş biçimini alan sırbistan'daki partizan ilerleyişi, alman ordularının geri çekildiği sonbahara doğru büyük ölçüde başarıya ulaştı. partizan kuvvetleri ile sovyet birliklerinin ortak harekâtıyla ekim 1944'te belgrad ele geçirildi. sürgün hükûmetinin başbakanı ivan subasić'in belgrad'a dönmesinden sonra koalisyon niteliğinde bir geçici hükûmet oluşturuldu. bütün yugoslavya toprakları partizanların denetimine girerken, son çetnik kalıntıları da temizlendi.

kasım 1945'teki seçimlerde, komünistlerin önderliğindeki halk cephesi'nin kazandığı büyük zaferin ardından, 2 aralık 1945'te yugoslavya demokratik federal cumhuriyeti’nin kurulduğu ilan edildi, böylece kâğıt üstünde de olsa devam eden monarşi resmen sona erdi.ocak 1946'da federal bir cumhuriyet yapısını öngören yeni anayasa yürürlüğe kondu.

 coğrafya 
yugoslavya krallığı, balkanlar’ın batısında yer almıştır. krallığın yüzölçümü 1931 yılı kaydına göre 248.665’tir.

 nüfus yapısı 
krallığın 1921 yılındaki nüfusu 11.984.011’dir. 1931 yılında bu nüfus 13.929.988 olarak verilmiştir.

sırplar, hırvatlar ve slovenler, 1928 yılında kadar anayasal milletlerdir. sonrasında bu etnik yapılar “yugoslav” adı altında birleştirilmişlerdir.

 i̇lk dile göre 
1921 nüfus sayımı sonuçlarına dayanarak ilk dil bilgileri şu şekildedir:

sırp-hırvatça: 8,911,509 (%74.36)
sırplar: %44.57
hırvatlar: %23.5
boşnaklar: %6.29
slovence: 1,019,997 (%8.51)
almanca: 505,790 (%4.22)
macarca: 467,658 (% 3.9)
arnavutça: 439,657 (%3.67)
rumence: 231,068 (%1.93)
türkçe: 150,322 (%1.25)
çekçe ve slovakça: 115,532 (%0.96)
rusince: 25,615 (%0.21)
rusça: 20,568 (%0.17)
lehçe: 14,764 (%0.12)
i̇talyanca: 12,553 (%0.11)diğerleri'': 69,878 (%0.58)

etnik yapıya göre 
yugoslavlar: %82.87 (sırplar, hırvatlar, slovenler ve kimliklerine göre diğer müslümanlar)
almanlar: %4.22
macarlar: %3.90
arnavutlar: %3.67
rumenler: %1.93
türkler: %1.25
çekler ve slovaklar: %0.96
rusinler: %0.21
ruslar: %0.17
lehler: %0.12
diğerler: %0.69

dinî yapıya göre 
hıristiyanlar: 10,571,569 (%88.21)
ortodokslar: 5,593,057 (%46.67)
katolikler: 4,708,657 (%39.29)
protestanlar: 229,517 (%1.91)
yunan katolikleri: 40,338 (%0.34)
müslümanlar: 1,345,271 (%11.22)
yahudiler: 64,746 (%0.54)
diğerleri: 1,944 (%0.02)
ateistler: 1,381 (%0.01)

mesleki yapıya göre 
tarım, ormancılık ve balıkçılık - %78.87
endüstri ve zanaat - %9.91
bankacılık, ticaret ve ulaşım - %4.35
sivil servis, serbest meslek ve askerlik - %3.80
diğer meslekler - %3.07

i̇dari yapı 

krallık, tarihî süreç içinde üç farklı idari yapı sistemine sahip olmuştur. 1918-1922 arasındaki idari yapı, i. dünya savaşı öncesindeki yapının devamı niteliğindedir. 1922 yılında ise krallık, idari olarak 33 bölgeye (oblast) bölünmüştür. 1929’da krallığın idari yapısı 9 banlık üzerine düzenlenmiştir.

diller

resmî dil 
yugoslavya krallığı’nın resmî dili sırpça, hırvatça ve slovencenin ortaklaştırıldığı bir dildir. krallık yönetimi, bu resmî dili önce sırp-hırvat-slovence (1918-29), sonrasında yugoslavca olarak belirtmiştir. söz konusu resmî dil adlandırması, dil bilimi standartlarının dışında siyasi adlandırmalardır.

konuşulan diller 
krallığın resmî dili dışında ülkede birçok dil daha konuşulmuştur. ülkede macarca, arnavutça, türkçe, rumence, bölgenin yerleşik dilleri olarak ülke çapında çeşitli bölgelerde konuşulmuştur. bunların yanında, bölgenin asli olmayan dilleri sayılabilecek almanca, çekçe, slovakça, rusince, rusça, lehçe de konuşulmuştur.

eğitim 
yugoslavya krallığı üç üniversiteye sahip olmuştur. bunlar zagreb üniversitesi, belgrad üniversitesi ve ljubljana üniversitesi’dir.

ekonomi 
yeni devletin kuruluşuyla birlikte ele alınan ilk konulardan biri toprak reformu oldu. serfliğin kaldırılmasını ve büyük malikanelerin kamulaştırılmasını sağlayan reform, yeni yatırımlar ya da modern teknik ve araçlarla desteklenmekle birlikte toprak sahibi geniş bir köylü sınıfı yarattı. i. dünya savaşı sonrasında tarım ürünlerine talebin yükselmesi, kırsal kesime önemli bir refah getirdi. devletin tarımsal kalkınmaya pek önem vermemesi nedeniyle, köylüler özellikle slovenya ve hırvatistan'da kooperatifler aracılığıyla örgütlenme yoluna gitti. ama ekonomik bunalımın derinleştiği 1930'larda kredi, borç erteleme ve destekleme alımı gibi araçlarla köylülere belirli bir devlet desteği verildi.

yüklü savaş tazminatlarının yanı sıra fransa ve abd gibi ülkelerden sağlanan borçlar, yeni devletin koruyucu gümrük duvarları arkasında tutarlı bir sanayileşme programı yürütmesine olanak verdi. bu alanda özellikle madencilik, ormancılık, enerji üretimi, metalürji ve dokumacılık gibi dallar büyük bir gelişme gösterdi. yeni demiryolu hatlarıyla ulaşım ağı genişletildi. deniz ticareti ve turizm önemli bir gelir kaynağı durumuna geldi.

büyük bunalım'ın yugoslavya'daki etkileri ancak savaş tazminatı ödemelerinin durduğu ve dış kredilerin kesildiği 1931'den sonra duyulmaya başladı. milletler cemiyeti'nin etiyopya'nın ilhakı nedeniyle i̇talya'ya karşı uyguladığı ekonomik yaptırımlar da yugoslavya'nın bu ülkeyle geniş çaplı ticaretine ağır bir darbe indirdi. i̇zleyen dönemde bu açığı kapatmak için nazi almanyası ile sıkı ekonomik ilişkiler kurdu.

ayrıca bakınız
 üniter ulusal kurtuluş cephesi

notlar 

a.  yugoslavya krallığı’nda o dönemde yaşamış olan türk nüfusu bilgileri gerçek nüfusun altında bir rakam belirtmiş olabilir. çünkü osmanlı i̇mparatorluğu’nun balkanlar’daki uzun dönemi sonrasında, 1913 yılı itibarıyla bölgede kurulan yeni devlet yapılarında yaşamlarına devam eden türkler, dağılan imparatorluğun asli unsuru olmaları sebebiyle yeni yönetimlerce çeşitli siyasi sıkıntılar yaşamışlardır.

kaynakça