Hayvan

hayvan, canlılar dünyasının ökaryotlar (eukaryota) üst âlemindeki hayvanlar (animalia) âleminde sınıflanan canlıların ortak adıdır. arapça "canlı varlık" anlamındaki ḥayevān sözcüğünden türkçeye geçmiş olan "hayvan" sözcüğü, günlük kullanımda esasen insan dışı, nefes alan ve hareket eden canlıları ifade etmek için kullanılsa da, biyolojik bağlamda insanı da içerir. anadolu ağızlarında hayvan anlamında bav, bobos, böçü, çer, çokgal, dölük, evcimen, evlük, karaböcü, karaltı, medek, tereke, töm gibi sözcükler kullanılmaktadır. hayvan sözcüğünün eş anlamlısı döngül sözcüğüdür. hayvanlar âleminin bilimsel ve latince adı olan "animalia" terimi ise yine latince olan ve "yaşayan" ya da "ruh" anlamına gelen animadan türetilmiş animal sözcüğünün çoğuludur. hayvanlar âlemini tanımlayan bir başka yunanca bilimsel terim de metazoa'dır.

genellikle çevrelerine uyum sağlayan ve diğer canlılarla beslenen çok hücreliler âlemidir. vücutları, embriyonun bazı metamorfozlar geçirmesiyle gelişir. ökaryotik çok hücreli organizmalardır. besinlerini genel olarak sindirerek alırlar.

hayvanların birçoğu hareketlidir ve bitkilerde tipik olan bulunan kalın hücre duvarları genellikle yoktur. embriyonik gelişim esnasında büyük ölçülerde hücresel göçler ve doku organizasyonları görülür. üremeleri primer (birincil) olarak seksüeldir; diploit kromozom taşıyan dişi ve erkekler mayozla haploit kromozomlu gametleri, bunlar da birleşerek diploit zigotu oluşturur.

yaklaşık 1 milyonu böcek olmak üzere 1,5 milyondan fazla hayvan türü tanımlanmıştır, fakat tanımlanmamış olanlarla birlikte 7 milyondan fazla hayvan türü olduğu tahmin edilmektedir.

ayırıcı özellikleri 
hayvanları diğer canlılardan ayıran pek çok nitelik vardır. hayvanlar hücre çekirdeklerine sahip (ökaryot) canlılardır ve çok hücrelidirler. birçok hayvan güneş ışığını dolaylı yollardan kullanarak gelişir. hayvanların tersine bitkiler bu ışığı fotosentez ile doğrudan basit şekerler üretmek için kullanır. bu onları bakteriler ve protozoalardan ayırır. hayvanlar dışbeslenendir (heterotrof), kendi besinlerini üretememeleri onları bitkiler ve alglerden ayırır. hücre duvarlarının olmayışı da onları bitkiler, algler ve mantarlardan ayırır. hayvanlar bazı yaşam evreleri dışında devingendirler. birçok hayvan türü dölyatağında blastula evresinden geçer ki bu hayvanlara özgü bir evredir.

üreme ve gelişme 
hemen hemen tüm hayvanlar çiftleşerek ürerler. yetişkinler diploit ya da polidiploittir. her birinin kendine has üreme hücresi vardır. birçok hayvan çiftleşerek üremeye yatkındır.

hayvanların üç üreme şekli vardır:

 i̇ç üreme ve iç gelişme: bu üreme ve gelişme şekli spermin yumurtaya girerek döllenmesi sonucu ve embriyonun anne karnında gelişmesiyle oluşur. memelilerde görülür.
 i̇ç üreme ve dış gelişme: bu üreme ve gelişme şekli spermin yumurtaya girerek döllenip yumurtayla birlikte embriyonun dışarı çıkarak dışarıda gelişmesi sonucu oluşur. kurbağalar ve balıklar hariç yumurtayla çoğalan hayvanlarda görülür.
 dış üreme ve dış gelişme: annenin döllenmemiş yumurtayı bıraktıktan sonra babanın o yumurtaları döllemesiyle embriyonun oluşup vücut dışında gelişmesiyle gerçekleşir. kurbağalarda ve balıklarda görülür.

basit sınıflandırma 
 agnotozoa - basit hayvanlar
 omurgasızlar 
 parazoa - gerçek dokusu olmayanlar
 placozoa 
 porifera - süngerler 
 eumetazoa - gerçek dokusu olanlar 
 radiata - radial simetrili canlılar 
 bilateria - bilateral simetrili canlılar 
 omurgalılar 
 acrania - kafatassızlar 
 hemichordata - yarı sırtipliler 
 urochordata (tunicata) - tulumlular 
 cephalochordata - başı kordalılar 
 craniata - gerçek kafataslılar 
 agnatha - çenesizler 
 gnathostomata - gerçek çeneliler 
 pisces - balıklar 
 tetrapoda - dört üyeliler 
 amphibia - i̇ki yaşamlılar 
 reptilia - sürüngenler 
 aves - kuşlar 
 mammalia - memeliler

evrimsel tarih 

hayvanları temsil edebilecek ilk taşıllar, güney avustralya'daki trezona oluşumu'nun 665 milyon yıllık kayalarında ortaya çıkar. bu taşıllar, erken süngerler olarak yorumlanıyor. en eski hayvanlar, yaklaşık 610 milyon yıl önce, kambriyen öncesinin sonlarına doğru ediayakaran faunasında bulunur. bu canlıların, hayvanların içinde olup olmadığı uzun süredir kuşkuluydu. ama dickinsonia fosillerinde hayvansal lipit kolesterolünün keşfi, bunların gerçekten de hayvanlar olabileceğini ortaya koyuyor. hayvanların düşük oksijen koşulları altında ortaya çıktıkları düşünülür, bu da onların ilk önce bütünüyle oksijensiz solunum yoluyla yaşayabildiklerini ancak oksijenli solunum için uyarlandıkça çevrelerindeki oksijene bütünüyle bağımlı hale geldiklerini düşündürür. 

birçok hayvan şubesi, taşıl kayıtlarında ilk olarak yaklaşık 542 milyon yıl önce başlayan kambriyen patlaması sırasında burgess şeyli gibi yataklarda ortaya çıkıyor. bu kayaçlardaki şubeler arasında, yumuşakçalar, dallı bacaklılar, kütük ayaklılar, su ayıları, eklem bacaklılar, derisi dikenliler ve yarı sırtipliler bulunurken, ayrıca yırtıcı anomalocaris gibi günümüzde soyu tükenmiş sayısız canlı da bulunur. bu olayın görünen apansızlığı, tüm bu hayvanların aynı anda ortaya çıktıklarını göstermekten çok, taşıl kayıtlarının bir eseri olabilir.

i̇nsan haricinde hayvanlar 
hayvan hakları hareketinde, hayvan haklarından bahsederken, insanların da hayvan kategorisinde olduğunu vurgulamak için "i̇nsan harici hayvanlar" kalıbı kullanılır.

ayrıca bakınız
hayvanların evrimi

kaynakça

dış bağlantılar 

bilim ve teknik: canlılar dünyası

 
âlemler
carl linnaeus tarafından adlandırılmış taksonlar
1758'de tanımlanan hayvanlar