İbrahim Müteferrika

i̇brahim müteferrika (; 1674, kaloşvar, erdel prensliği - 1745, i̇stanbul), macar asıllı osmanlı müteferrika, matbaacı, yayımcı, yazar ve çevirmen. osmanlı devletinde basımevi kurup türkçe kitap yayımlayan ilk kişidir. iv. mehmed ve ii. mustafa dönemlerinde yaşamıştır.

hayatı 
matbaa denilince akla ilk gelenlerden biri olan i̇brahim müteferrika 1674 yılında, bugün romanya sınırları içinde yer alan kaloşvar şehrinde doğdu. üniteryen bir macar olan müteferrika, 1692 yılında i̇kinci viyana kuşatması’ndan sonraki savaşlarda osmanlılara esir düştü. esir olarak i̇stanbul'a getirildi. burada müslüman oldu ve müteferrikalık yaptı. "müteferrika", sarayda padişah veya vezirlerin işlerine bakan görevlidir. başka diller de bilmesinden dolayı yabancı devletlerle iletişim kuran heyetlerde bulundu. geçici bir süre için türkiye'ye davet edilmiş olan macar beyi ferenc rakoczi'nin hizmetine verildi. macaristan'daki öğrenimi sırasında basım ve hak işlerini de öğrendiğinden matbaa kurmak istedi ve 1719-1720 yılları arasında matbaayı kurmayı başardı. 1719 yılında ilk kez marmara denizi haritasını basmayı başardı. 1745 yılında ölen i̇brahim müteferrika'nın cenazesi aynalıkavak kabristanı’na defnedilmiş, 1942 yılında reşid saffet atabinen’in çabaları sonucunda buradan alınarak galata mevlevîhânesi hazîresine nakledilmiştir.

matbaacılığı 
nevşehirli damat i̇brahim paşa tarafından 1720 yılında paris'e elçi olarak gönderilen yirmisekiz mehmed çelebi, yanında oğlu mehmed said efendi'yi de götürmüştü. yirmisekiz mehmet çelebi, sefaretnamesinde fransa'ya yönelik çok önemli bilgileri verirken oğlu da boş durmamış ve birçok yeniliğin osmanlı i̇mparatorluğu'na taşınmasını sağlamıştır. mehmet sait efendi, paris'te iken bir matbaayı da ziyaret etmiş ve i̇stanbul'a dönüşünde bu konuda çalışmaya da karar vermişti. i̇brahim müteferrika, i̇stanbul dönüşü mehmet sait efendi ile tanıştıktan sonra beraberce bir matbaa kurmak için çalışmalara başladılar. sadrazam nevşehirli damat i̇brahim paşa onların düşüncelerini destekledi. matbaanın açılmasına ancak dinî olmayan eserler basmak şartı ile izin verildi ve şeyhülislâm abdullah efendi'den dinle ilgili olmayan eserlerin basılabileceği yönünde bir fetva, iii. ahmet'ten de uygunluk fermanı aldılar. 16 aralık 1727 tarihinde darü't-tıbâati'l amire adlı ilk matbaanın kurulmasına başlanıldı. makine ve latin alfabesi kalıpları yurt dışından getirtildi (arap alfabesi kalıplarının kaynağı ise açık değildir ve müteferrika tarafından yapıldığına dair bulgular vardır.). yalova'da bir kâğıt fabrikası (kağıthane-i yalakabad) kuruldu.. 1729'da matbaanın ilk basılan kitabı vankulu lügatıi oldu. ardından tarih ve coğrafyayla ilgili ve sözlük olan 16 eser daha yayımladı ve bastığı toplam eser sayısı 17'yi, cilt sayısı ise 22'yi buldu.

müteferrika tarafından basılan özgün yapıtlar, yalova'da bulunan i̇brahim müteferrika kâğıt müzesi'nde sergilenmektedir.

matbaada basılan kitaplar 
matbaada basılan ilk kitap vankulu lugati idi, 500 adet basılmıştı. bu kitapların tamamı satıldı. daha sonra tuhfetü’l-kibār, tārīh-i seyyāh, hindi’l-garbī, tārīh-i tīmūr, tārīhü’l-mısır, gülşen-i hulefā, grammaire turque, usūlü’l-hikem gibi kitaplar basıldı. bunlardan grammaire turque, usūlü’l-hikem ve tārīh-i rāşid/çelebizāde kitaplarının çoğu satıldı. toplamda basılan 9700 kitaptan 6724'ü (%70) satılmıştı.

i̇brahim müteferrika kurduğu matbaasında ömrü boyunca toplam 17 ayrı kitap basmıştır:
 kitab-ı lügat-ı vankulu (sihah el-cevheri), 2 cilt hâlinde, 1729
 tuhfet-ül kibar fi esfar el-bihar, 1729
 tarih-i seyyah, 1729
 tarih-i hind-i garbi, 1730
 tarih-i timur gürgan, 1730
 tarih-i mısr-i kadim ve mısr-i cedid, 1730
 gülşen-i hülefa, 1730
 grammaire turque, 1730
 usul el-hikem fi nizam el-ümem, 1732
 fiyuzat-ı mıknatısiye, 1732
 cihan-nüma, 1732
 takvim el-tevarih, 1733
 kitab-ı tarih-i naima, 2 cilt halinde, 1734
 tarih-i raşid, 3 cilt halinde, 1735
 tarih-i çelebizade, 1741
 ahval-i gazavat der diyar-ı bosna, 1741
 kitab-ı lisan el-acem el müsemma bi-ferheng-i şuuri, 2 cilt halinde, 1742

bu kitaplardan tarih-i çelebizade'nin pek çok nüshası tarih-i raşid'in üçüncü ve son cildinin arkasına eklenip ciltlenerek beraber satıldığı için, bazı kaynaklar hataya düşerek müteferrika'nın bastığı kitap sayısını 16 olarak göstermektedirler. basılan kitapları çoğunlukla kethüda, mektupçu, çavuşbaşı gibi osmanlı bürokrasisi ve şeyhülislam, kadı vb. satın almıştır. özellikle ilmiye sınıfından kişilerin kitapları alması ulemanın matbaaya karşı olmadığını göstermektedir. buna karşın satış adetleri çok düşük kaldığından i̇brahim müteferrika, latince olarak bastırdığı kataloglarla avrupa'nın değişik yerlerinde kitaplarını satmaya çalıştı. örneğin grammaire turque'den 200 adedini cizvit mektebine, peşin fiyatı 3 kuruş iken toptan 2,5 kuruşa satmıştır .

ölümünden sonra matbaa 

devlet görevi nedeniyle bir süre sonra mehmet said efendi matbaadan ayrıldı ve i̇brahim müteferrika tek başına matbaayı idare etmeye başladı. bu süre içinde en çok kalifiye eleman bulma sıkıntısı yaşanmaktaydı. 1747'de i̇brahim müteferrika'nın ölümünden sonra matbaanın işletme izni rumeli kadılarından i̇brahim efendi ile anadolu kadılarından ahmed efendi'''ye verilmiştir. bu ikili sadece 1757'de bir tek kitap basabildi, bu da müteferrika tarafından basılan vankulu lügati'nin ikinci baskısıydı. bu tarihten sonra matbaa 1784'e kadar hiçbir faaliyette bulunamadı.

 telif eserleri 
 risâle-i i̇slamiyye, 1710 esadcosan mahtut/hatt
 vesilet-üt-tıbâa, 1726
 usul el-hikem fi nizam el-ümem, 1732

 tercüme eserleri 
 fiyuzat-ı mıknatısiye, 1732

 hakkında hazırlanmış eserler 
, orlin sabev, yeditepe yayınevi, 2006, isbn 97899756480427.
 müteferrika ve osmanlı matbaası, franz babinger, çev: nedret kuran burçoğlu, tarih vakfı yurt yayınları, mart 2004, isbn 979-975-333-179-0.
 i̇brahim müteferrika ve türk matbaacılığı, hüseyin gazi topdemir, kültür bakanlığı yayınları, 2002, isbn 975-17-2863-0.
 çoşkun yılmaz ve fikret sarıcaoğlu, müteferrika: basmacı i̇brahim efendi ve müteferrika matbaası, esen ofset, i̇stanbul, 2008, isbn 9944508403.

  ayrıca bakınız 
 matbaacılık

 kaynakça 
dipnot

diğer
 "i̇brahim müteferrika".a'dan z'ye tari̇h ansi̇klopedi̇si̇''.(1984).serhat yayınevi.491

dış bağlantılar 

 i̇brahim müteferrika sitesi   
 literaturca sitesi'ndeki ibrahim müteferrika bölümü 
 osmanlı tarihçileri veritabanı  "i̇brahim müteferriqa" maddesi 
 i̇. kalaycıoğulları, y. unat, kopernik kuramının türkiye'deki yansımaları eylül 2004, kayseri, turkiye
 yardımcı doç. dr. n. serpil altuntek'in makalesi
 early ottoman printing: the müteferrika press 
 türkiye dil ve edebiyat derneği makalesi

osmanlı devlet görevlileri
1674 doğumlular
1745 yılında ölenler
lale devri
osmanlı çevirmenleri
osmanlı macarları
macar müslümanlar
müslüman olanlar
17. yüzyılda macarlar
18. yüzyılda macarlar
17. yüzyılda osmanlılar
18. yüzyılda osmanlılar
türk ekonomistler
türk yayımcılar
türk sosyologlar
macar tarihçiler
türk antropologlar
macar asıllı türkler