Nâsır (Abbâsî halifesi)

nâsır veya nâsır lidînillâh (arapça: أبو العباس "الناصر لدين الله" أحمد بن الحسن المستضئ "    ebû el-abbâs "nâsır dînillâh" ahmed bin el-hasan el-mûstâdhi (d. 1158 - o. 6 ekim 1225) bağdat'taki otuz dördüncü abbâsî hâlifesi, mûstadhî’nin oğlu ve mûstencid’nin torunu.

yaşamı 

1180 tarihinden 1225’e kadar ölene dek hâlifelik yaptı. lâkabı "allah'ın dîninin muzafferi" idi. 47 yıl süren uzun hâlifeliği süresince  abbâsî hâlifeleri içinde en etkisiz olanı olarak bilinmektedir.onun zamanında bütün selçuklulara boyun eğdirdi ve onlar da ona tabi olmaya ve onun emirlerine uymaya başladılar.ayrıca çevresindeki tüm kral ve padişahları boyun eğdirmeyi ve harezmşah'ı yenmeyi başardı i̇bn nakkar dedi ki: "padişahlar nasır'a boyun eğdiler ve emrine itaat ettiler, o da düşmanlarını ve zorbaları küçük düşürdü, düşmanları kılıcıyla boyun eğdi ve düşmanları çürüdü. müritleri çoğaldı, birçok toprakları fethetti ve kendisinden önceki hiçbir halife ve krala benzemeyen krallıklara sahip oldu ve endülüs ve çin'de onun adına vaazlar verdi." harizm şah'ın isyanından önce abbasi halifeliğinin alanı (kuzey çin'den i̇spanya'ya kadar) büyük bir genişlemeye ulaştı.cengiz han, harezm i̇n fethinden sonra sikkelerine halife el-nasir'in adını yazdırdı.

imam zehebi dedi ki: "ondan daha fazla hükmeden kimse yoktur. o 47 yıldan fazla hüküm sürdü ve hayatının dönemi hala şan ve heybet içindedir ve düşmanları bastırdı, kralları mağlup etti ve bir şikayet bulmadı ve kendisine karşı çıkmaya çalışan herkesi bastırdı.ve emirlerine uymayan herkesi cezalandırdı ve küçük düşürdü. ve ona isyan etmeye veya ona karşı dönmeye çalışan herkes yenildi ve küçük düşürüldü ve halifeye zarar vermeye çalışan herkes allah tarafından küçük düşürüldü ve kimsenin anlamadığı güzel hileleri, gizemli planları ve aldatmacaları vardı."nasır çok zeki, akıllı, cesur, düşünceli, bilge, entelektüel, politik bir adamdı. casusları ve muhbirleri irak'a ve dünyanın dört bir yanına dağılmıştı ve onu ayrıntılı olarak bilgilendirirdi. nasır'ın saltanat ve hilafet süresi yaklaşık 47 yıl olup, tüm bu süre içinde şeref ve şerefle kalmıştır. tüm düşmanları yok etti. sultanlar ve krallar onun itaatini kabul ettiler. kimse ona itaatsizlik etmeye cesaret edemedi ve kimse ona saldırmaya cesaret edemedi. herhangi biri saldırırsa, hemen bastırıldı. bu, özellikle nasir'e kötülük yapmaya niyetlenen kişi için geçerliydi, bu yüzden kendisi yok edildi. dedesi al-mustanjid ballah gibi nasır da meşal-ül-mülk ile yakından ilgileniyordu. deneklerin küçük büyük tüm sorunlarının farkındaydı. gazete yazarları ve broşür yazarları, her gün ona tüm kralların gizli ve kamu işlerini yazan tüm şehirlerde hazır bulundu. nasir, öfkenin çok ince hilelerini ve politik hilelerini biliyordu. siyasi hamleleri o kadar pervasızdı ki kimse farkında değildi ve kimse anlayamıyordu. o, iki düşman hükümdarın arasını dostluk ederdi de onlar bunun farkında olmazlardı ve eğer o iki dost hükümdarın arasını düşmanlık etmiş olsaydı onların haberi olmazlardı.

i̇bn necar'a göre padişahlar nasıruddin allah'a gelir ve itaatini kabul ederlerdi. ona kim karşı çıkarsa, büyük ölçüde küçük düşürüldü. i̇taatsiz ve itaatsiz insanlar büyük bir aşağılanmaya katlanmak zorunda kaldılar. kibirli ve asi kılıcıyla kesildi. düşmanlarının ayakları sendeledi. zaferi o kadar büyüktü ki, o dönemde abbasi hilafetinin yönetim ve otorite alanı daha da genişledi, ki bu daha sonra hiçbir abbasi halifesinde görülmedi. nasiruddinullah adına hutbe i̇spanya'da ve çin de okunmuştur.

tarihçi i̇bn taqatqi (ö. 709/ms 1310, yaygın olarak i̇bn tabataba olarak bilinir) ah 701/ms 1301'de halife nasir hakkında şunları yazmıştır: o, meseleler hakkında derin bir kavrayışa sahip olan büyük ve seçkin bir halifeydi. tecrübeli, siyasetçi, korkusuz, yiğit, zeki, yiğit, güçlü, kıvrak zekalı, tek fikirli, zeki, zeki ve güzel söz söyleyen biriydi. i̇lim ve belâgat hususunda cevabını alamadı. alimlerle bilgili bir âlim gibi konuşurdu. ev işlerinde olağanüstü bir yeteneği vardı. hilafet dönemi çok uzundu ve hükümeti muhteşemdi. tebaasının koşullarıyla doğrudan ilgiliydi, hatta geceleri bağdat sokaklarında halkın koşullarından ve düşüncelerinden haberdar olmak için devriye geziyordu. devletin bütün yöneticileri ve halk ondan korkuyor ve çekiniyordu. sanki evlerinde olup biten her şeyin kendilerine bildirildiğine inanıyorlardı. casusları ve muhbirleri ülkenin her yerine ve diğer padişahlar arasında yayılmıştı. hadis okudu ve öğretti. kendisi bir asker gibi giyinirdi ve ateş topu atma konusunda uzmandı. etrafında bu sanatta uzman pek çok kişi toplandı. çünkü tek iş buydu. saltanatı sırasında selçuklu i̇mparatorluğu sona erdi. nimetleri ve nimetleri saymakla bitmez. birçok misafirhane, cami ve havra ve misafirhane yaptırdı. tüm zamanını idari ülkede geçirdi.

tekiş harezmşah'in büyük selçuklu devleti ile mücadelesi 

halife nasır, sultan tuğrul'la savaşmak için ordular gönderdi ve onu yenip birçok ülkeyi kontrol etmeyi başardı.sonra "nâsır büyük selçuklu devleti'nin gücünü ezmek amacıyla ve kendisininki ile değiştirme için iii. tuğrul'a karşı bir isyân çıkartarak kuvvet mücadelesine girişti. kışkırtmaları neticesinde harezmşahlar devleti'nin 6. hükümdarı olan tekiş harezmşah büyük selçuklu devleti’ne saldırarak 1194 yılında tuğrul'u öldürdü. iii. tuğrul’un başı bağdat'ta abbasi halifesi nâsır'ın sarayına gönderilerek orada teşhir edildi. böylece doğu'nun mutlâk hâkimiyetini ele geçiren tekiş harezmşah i̇ran'da selçuklu hanedanı’nın sahip olduğu eyaletlerden bir kısmını nâsır’a hediye etti.

tekiş harezmşah ve halife nasır

halife nasır tekiş harezmşah'in bu cömertçe davranışına teşekkür etmek için tekiş harezmşah'a bir sultanlık halife beratı ve bir şeref hilatı ile vezirini elçi olarak gönderdi. fakat bu vezir kendini üstün gören çok gayri-diplomatik tavır ve davranışları ile harezmşah tarafından gayet kötü bir diplomat olarak görüldü. hatta vezirin maiyetinde gelmiş olan halifelik askerleri ile kendi görüşlerini harezmşah devletine empoze etmeye yeltendi. bunun üzerine tekiş harezmşah elçi ve maiyetindeki askeri birlikle bir çarpışmaya girişti ve mağlup olan halifelik birliğinin zayiatı içinde halifelik elçisi olan vezir de bulunmaktaydı. bundan sonra abbasi halifeliği ile harezmşahlar arasında ilişkiler genellikle açık düşmanlık olarak sürüdürüldü ve ilişkilerin en iyi şekilde olduğu zamanlarda bile gayet zayıf bir ittifak olmaktan ileri gitmedi.

bu arada halife nasır kendine karşı çok fena davranan bir harezmşah eyalet valisini gayet kapalı yolla ortadan kaldırdı. halife nasır bu valiye açıkça savaş ilan edemedi. ama gayet koyu şii i̇smaili olan ve eskiden "haşhaşi" olarak buyuk isim yapan i̇smaili mezhebi ileri gelenlerle gizli görüşmelere girişip özel olarak eğitilmiş bir i̇smailî fedaisini mezhebe büyük bir meblağ vererek kiraladı. halifenin elemine etmek istediği harezmşah valisi bu i̇smaili suikastçının bıçağına kurban gitti.

bu suikastın halife nasır tarafından yaptırıldığını bilen tekiş harezmşah kendisine gönderilmiş olan ve bir çarpışmada ölmüş olan halifenin elçi vezirinin cesedinin mezarından çıkartılarak başını kestirdi ve bu kesik başı harezm başşehrinde halka teşhir ettirdi.

bu ve buna benzer diğer düşmanca harezmşahlar yaptırımlarına karşılık olarak abbasi halifesi nasır harezmşahlar bayrağı altında hicaz'a hacca gitmekte olan hacı adaylarına karşı gayet hakaretkar tavırlara takındı ve onların hacca gitmesini önledi.

harezmşah'ın bağdat'a doğru ilerlemesi

tekiş harezmşah'in oğlu olan ve ondan sonra tahta geçen alaaddin muhammed abbasi halifesi nasır ile devamlı çekişmeden gocunmaktaydı. halife nasır'ın dünya devletini bir an evvel ortadan kaldırmayı planlamaktaydı. bunun yanında dini olan gücünü de kırmayı amaçlayıp şiilik inançlı bir diğer halifeyi bağdat'a halife olarak tahta geçirmek istemekteydi. bu nedenle harezm'de i̇slam alimlerinden oluşan bir şura organize etti. toplanan bu şura halife nasır'ı bir suikastçı ve din düşmanı olarak ilan eden fetvayı içeren bir bildiri kabul edip yayınladı. bağdat'taki abbasi halifelik makamı için şiiler arasından peygamber muhammed ve halife ali'nin ecdadından gelmiş yeni bir halife adayı bulundu. bu yeni halife adına tüm harezmşahlar ülkesindeki camilerden hutbeler okundu ve tüm eski abbasi ülkelerinde geçerli olmak hedefiyle darphanelerde sikkeler bastırıldı.

bundan sonra alaaddin muhammed harezmşah bağdat'taki abbasi halifesi nasır'a karşı askeri yaptırımlar uygulama planları hazırlattı.

bağdat'ta halife nasır tüm bu hazırlıklardan haberdar olmuştu. harezm'e çok değerli bir i̇slam alimi olan bir elçi gönderip kendini savunma hakkı istedi. fakat harezmşah devleti yöneticileri bağdat'ı eline geçirecek bir fatihin halife nasır'dan daha uygun ecdadı olan bir değerli ve yetenekli kişiyi elçinin temsil ettiği halifenin yerine geçireceği açıklaması ile bu elçi hiç kimse ile görüşemeden bağdat'a eli boş geri döndürüldü.harizm şah, ordusuyla birlikte bağdat'a doğru ilerledi, ancak ordusu, binlerce askerin ölümüne neden olan şiddetli bir kar fırtınası tarafından yok edildi.bu olayın sebebinin, müslümanların halifesine saldırmaya çalışan harezmşah'a allah'ın gazabı olduğuna inanılıyor.

halife nasır ve haçlılar

halife nasır döneminde filistin ve suriye'de müslümanlar selahaddin eyyubi'nin komutası ve idaresi altında üçüncü haçlı seferi ile uğraşmaktaydılar.  sultan selahaddin devamlı olarak halife'den haçlılara karşı şahsi destek istemişti. fakat halife nasır'in pek politik ve askeri gücü kalmamıştı ve şahsen bir savaşa katılmak hiç istememekteydi. bu nedenle haçlılara karşı müslümanların savaşında halife nasır'in desteği haçlı ordularına karşı mancınıklarla atılan yangın bombası olarak kullanılmak üzere kapalı kaplarla epey miktar "nafta" gönderilmesi ile kaldığı, bazen alaylı şekilde, açıklanmaktadır.

selahaddin'in oğlu ali ailesi ile yaptığı bir taht mücadelesi sırasında halife nasır'dan yardım istemişti ve halife nasır ona yardım göndereceğini bildirmişti. ama sonunda gönderdiğinin sadece bir kelime oyunlu bir mektup olduğu bildirilir. bu mektupta yazılan kelime oyunu şöyle ifade edilebilmektedir:  
ali peygamberin ölümünden sonra kendine destek sağlayamamıştı; ama günümüzde ise halife'nin kendisi "an-nasir" (yani ali'nin savunucusu) rolündedir"

değerlendirme

halife nasır 47 yıl halifelik yaptı. birkaç defa sınırlarından dışarı sefer yapmakla beraber idaresi altında kalan ülke tikrit'den basra körfezi'ne uzanan günümüz arap=irak arazileri idi. bu ülkede idaresinin çok baskıcı ve cezalandırıcı olduğu bildirilmiştir. bağdat'ta iyi bir polis teşkilatı kurduğu ve böylece uzunca bir dönem için başkentte sulh sükunu sağladığı bilinmektedir. bu sulh sükun atmosferi altında halife nasır bağdat'ta kamu yararına olan epeyce hayır eserleri yaptırmıştır. bunlar arasından okullar, medreseler, kütüphaneler, yaşlılar, hastalar ve fakirler için bakım evleri gibi hayır eserleri bulunduğu bilinmektedir; ama bunların çoğu bağdat'ın moğollarca istilası sonunda kaybolmuşlardır.

ayrıca bakınız

abbasi halifeleri soyağacı ve listeleri

kaynakça 

 bu madde kısmen fransızca wikipedia "an-nasir (abbasside)'" maddesi kaynaklıdır:    (erişim:2.4.2013)

dış bağlantılar 

 üçok, bahriye (1979  1.basım:1968) i̇slam tarihi emeviler- abbasiler, devlet kitapları, ankara: milli eğitim basımevi 
 muir, william (1922), the caliphate, its rise, decline and fall: bölüm:77 halife nasır, oğlu ve torunu   (erişim : 2.4.2013)

1158 doğumlular
1225 yılında ölenler
12. yüzyıl halifeleri
13. yüzyıl halifeleri
abbâsî halifeler