Ölçü aleti

[[dosya:20000 nautilus nemo room.jpg|küçükresim|denizler altında yirmi bin fersahtaki kaptan nemo ve pierre aronnax, ölçü aletleri üzerinde kafa yorarlarken.]]ölçü aleti''', fiziksel nicelik ölçmeye yarayan bir cihazdır. fiziksel bilimler, kalite güvencesi ve mühendislikte kullanılan ölçme; gerçek şeylerin ve olayların, fiziksel niceliklerini elde etme ve kıyaslama etkinliğidir. yerleşik standart nesneler ve olaylar ölçü birimleri olarak kullanılır ve ölçme işlemi; üzerinde çalışılan unsur ve bununla ilişkili ölçü birimi hakkında bir sayı verir. ölçü aracının kullanımını tanımlayan araçlar ve formel test yöntemleri, elde edilen sayıların arasındaki ilişkilerin vasıtalarıdır.

tüm ölçü araçları araç hatası ve ölçüm belirsizliğine çeşitli düzeylerde yatkındır.

bilim insanları, mühendisler ve diğerleri, ölçümlerini yapabilmek için çok çeşitlilikte aletlere ihtiyaç duyarlar. bu aletler; cetvel ve kronometre gibi basit cisimlerden, elektron mikroskobu ve parçacık hızlandırıcı gibi karmaşık cihazlara kadar değişkenlik gösterir. sanal cihazlar, çağdaş ölçü araçlarının geliştirilmesinde geniş ölçüde kullanılır.

zaman

güneş saati, geçmiş çağlarda sık kullanılan bir zaman ölçme aletiydi. günümüzde genel olarak kullanılan ölçme aletleri saat ve kol saatidir. yüksek hassasiyet düzeyinde zaman ölçümleri için atom saati kullanılır.

enerji

enerji, enerji sayacı ile ölçülür. enerji sayaçlarına örnek olarak:

elektrik sayacı
elektrik sayacı, enerjiyi kilowatt saat olarak doğrudan ölçer.

gaz sayacı
gaz sayacı, kullanılan gazın hacmini kaydederek dolaylı yoldan ölçer. ölçümden elde edilen değer, gazın enerji değeriyle çarpılarak harcanan enerjiye çevrilebilir.

güç (enerji akısı)

enerji değiş tokuşu yapan bir fiziksel sistem, birim zamanda yapılan enerji değiş tokuşu ile açıklanabilir. bu, enerji akısı olarak da bilinir.

güç değerlerinin sıralaması için bakınız: büyüklük kıyaslaması (güç).

aksiyon

aksiyon, işlem süresince geçen zamandaki (enerji üzerine zaman integrali) toplam enerjiyi tanımlar. açısal momentumunkiyle aynı boyuta sahiptir.

foto tüp, ışığın ölçülmüş hareketinin (planck sabiti) hesaplanmasına izin veren bir voltaj ölçümü sağlar. (bakınızfotoelektrik etki)

mekanik
bu kavram, klâsik mekanik ve sürekli ortamlar mekaniğinde bulunan temel kemiyetleri kapsar. ancak sıcaklıkla ilişkili soruları veya kemiyetleri hariç tutmaya çalışır.

uzunluk (mesafe)
uzunluk, mesafe veya menzil ölçü cihazları

uzunluk birimlerinin sıralaması için bakınız: büyüklük kıyaslaması (uzunluk)

alan
 planimetre

alan birimlerinin sıralaması için bakınız: büyüklük kıyaslaması (alan)

hacim

 yüzme ağırlığı (katılar)
 taşırma kabı (katılar)
 ölçü kabı (taneli katılar, sıvılar)
 akış metre cihazları (sıvılar)
 dereceli silindir (sıvılar)
 pipet (sıvılar)
 ödyometre, basınçlı gaz haznesi (gazlar)

katı maddenin yoğunluğu biliniyorsa, hacim hesaplamak için tartma işlemi.

hacim birimlerinin sıralaması için bakınız: büyüklük kıyaslaması (hacim)

kütle veya hacim akış ölçümü
 gaz sayacı
 kütle akış metresi
 ölçme pompası
 su sayacı

hız (uzunluk akısı)
 hava hızı göstergesi
 polis radarı, doppler etkisiyle dolaylı yoldan hız ölçmede kullanılan bir doppler radarıdır.
 hız göstergesi
 takometre (dönme hızı)
 takimetre
 varyometre

hız birimlerinin sıralaması için bakınız: büyüklük kıyaslaması (hız)

i̇vme
 i̇vmeölçer

kütle

 kantar
 ağırlık kontrol makinesi
 katarometre
 terazi
 atalet kantarı
 kütle spektrometrisi kütleyi değil, kütle yük oranını ölçer.

kütle birimlerinin sıralaması için bakınız: büyüklük kıyaslaması (kütle)

doğrusal momentum
 balistik sarkaç

kuvvet (doğrusal momentum akısı)
 kuvvet ölçer
 yaylı terazi
 gerilme mastarı
 torsiyon kantarı
 tribometre

basınç (doğrusal momentumun akı yoğunluğu)
 anemometre (rüzgârın hızını belirlemede kullanılır)
 barometre (atmosfer basıncını ölçmede kullanılır)
 manometre, bakınız: basınç ölçümü
 pitot tüpü (hız belirlemede kullanılır)
 lastik basıncı ölçer (otomotiv sanayide kullanılır)

basınç birimlerinin sıralaması için bakınız: büyüklük kıyaslaması (basınç)

açı
 sürveyan pusulası
 yakup'un çubuğu
 gonyometre
 grafometre
 i̇letki
 kadran
 yansıtıcı aletler
 oktant
 sekstant
 teodolit

açısal hız veya birim zamanda dönme
 stroboskop
 takometre

açısal hız birimlerinin sıralaması için bakınız: büyüklük kıyaslaması (açısal hız)

frekans sıralaması için bakınız: büyüklük kıyaslaması (frekans)

tork
 dinamometre
 prony freni
 tork anahtarı

üç boyutlu uzayda konumlandırmanavigasyon hakkındaki kısma bakınız.düzey
 nivo
 lazerli nivo
 su terazisi

yön
 jiroskop

mekanik nicelikler tarafından taşınan enerji, mekanik iş
 balistik sarkaç, dolaylı yoldan hesaplamayla veya ölçmeyle

elektrik, elektronik ve elektrik mühendisliği

elektriksel yükle ilgili değerlendirmeler; elektrik ve elektroniğe hükmeder. elektriksel yük, elektromanyetik alan vasıtasıyla birbirleriyle etkileşime girer. eğer yük hareket etmiyorsa, o alana elektriksel alan denir. yükler hareket ederek, özellikle elektriksel olarak nötr iletkende elektrik akımı oluşturuyorsa, o alana manyetik alan denir. elektriğe nitelik (potansiyel) verilebilir ve elektriksel yük, elektriğin maddemsi özelliğidir. temel elektrodinamikte enerji (veya güç); potansiyelin, o potansiyeldeki elektriksel yük (veya akım) miktarıyla çarpılması ile hesaplanır: potansiyel x yük (veya akım). (bakınız: klasik elektromanyetizma ve elektromanyetizmanın eşdeğişim formülasyonu)

elektrik yükü
elektrometre, triboelektrik etkisine yol açan temas elektriklenmesi fenomenini yeniden onaylamak için kullanılır.
torsiyon balansı, coulomb tarafından elektriksel yük ve kuvvet arasında ilişki kurabilmek için kullanılmıştır.

elektriksel yük birimlerinin sıralaması için bakınız: büyüklük kıyaslaması (elektriksel yük)

elektrik akımı (yük akımı)
ampermetre
pens ampermetre
galvanometre

voltaj (elektrik potansiyeli farkı)
osiloskop zaman bağımlı voltak nicelendirmeyi sağlar
voltmetre

elektriksel direnç, elektriksel iletken (ve özdirenç)
direnç ölçer
zaman alanı yansıma ölçer, elektrik sinyallerinin uçuş zamanını kullanarak metal kablolardaki hataları tanımlar ve bulur.
wheatstone köprüsü

elektrik kapasitesi
kapasitans ölçer (veya kapasimetre)

i̇ndüktans
i̇ndüktans ölçer

elektrik veya elektrik enerjisi ile taşınan enerji
elektrik sayacı

elektrik ile taşınan güç (enerjinin akımı)
wattmetre

elektriksel alan (elektriksel potansiyelin negatif gradyanı, birim uzunluğa düşen voltaj)
elektrik alan ölçer

manyetik alan
pusula
hall etkisi sensörü
manyetometre
proton manyetometresi
squid

ses ölçü aleti
sofometre
manyetik alan sıralaması için bakınız: büyüklük kıyaslaması (manyetik alan)

kombinasyon araçları
multimetre (veya elektriksel ölçü aleti), asgari olarak: ampermetre, voltmetre ve direnç ölçer fonksiyonlarını bir araya getirir.
lcr ölçer, direnç ölçer, kapasimetre ve indüktans ölçer fonksiyonlarını bir araya getirir. ölçme yönteminin köprü devresi olması nedeniyle bileşen köprü olarak da bilinir.

termodinamik
sıcaklık ilişkili değerlendirmeler termodinamiğe hükmeder. isıyla ilişkili belirgin iki özellik vardır: 
isıl potansiyel — sıcaklık, örneğin: kor halindeki kömürün, siyah kömürden farklı ısıl niteliği vardır.
maddemsi özellik — entropi, örneğin: bir kor halindeki kömür bir tencere suyu yeterince ısıtmaz ama yüz tanesi ısıtır.

termodinamikte enerji, ısıl potansiyel ile o potansiyeldeki entropi miktarının çarpımıyla hesaplanır: sıcaklık x entropi.

entropi sürtünmeyle üretilebilir ama yok edilemez.

madde miktarı (veya mol sayısı)
kimyada tanıtılan ve genellikle dolaylı yolla ölçülen fiziksel nicelik. eğer maddenin türü ve kütlesi biliniyorsa; atom kütlesi veya molekül kütlesi (periyodik tablodan bakılır, kütle spektrometresi ile kütle ölçülür), maddenin miktarını birim olarak doğrudan verir. belli başlı molar değerler verilmişse, bahsi geçen maddenin miktarı hacim, kütle veya yoğunluk ölçerek bulunabilir. ayrıca bakınız: molar kütle.
gaz toplama tüpü

sıcaklık
spektroskopi
galileo termometresi
gazlı termometre prensibi: sıcaklık ve hacim veya gaz basıncı arasındaki ilişki (gaz yasaları).
sabit basınçlı gazlı termometre
sabit hacimli gazlı termometre
sıvı kristal termometre
sıvılı termometre prensibi: sıvının sıcaklığı ve hacmiyle ilişkili (genleşme).
alkollü termometre
cıvalı termometre
piranometre prensibi: güneş ışıması akısı yoğunluğu, yüzey sıcaklığıyla ilişkilidir (stefan–boltzmann yasası)
pirometre prensibi: ışığın tayfsal şiddetinin sıcaklığa bağımlılığı (planck yasası), örneğin: ışığın rengi, kaynağının sıcaklığına bağlıdır, −50 °c ila +4000 °c olabilir.
not: ısıl kondüksiyon yerine ısıl radyasyonun ölçümü veya ısıl taşınım; hiçbir fiziksel temasın, sıcaklık ölçümünde (pirometri) gerekli olmadığı anlamına gelir.
not2: ısıl uzay görüntüleri termografiyle elde edilir.
direnç termometresi prensibi: fizik ve sanayide uygulandığı şekliyle; sıcaklık ve metallerin elektriksel direnci arasındaki ilişki 10 ila 1000 kelvindir.
katı termometre prensibi: sıcaklık ve katının uzunluğu arasındaki ilişki (genleşme).
bimetal şerit
termistör prensibi: sıcaklık ve seramik veya polimerlerin elektriksel direnci arasındaki ilişki 0,01 ila 2000 kelvindir (−273.14 ila 1,700 °c).
termokupl (veya ısıl çift) prensibi: sıcaklık ve metallerin kesişim noktaları voltajı arasındaki ilişki (termoelektrik etki#seebeck etkisi) −200 °c ila +1350 °c'dir.
termometre
termopil, birbiriyle bağlanmış bir grup termokupldur.
üçlü nokta, termometre kalibrasyonu için kullanılır.

görüntüleme teknolojisi
termografik kamera, ısı yayılımını belirlemek için mikrobolometre kullanır.

tekniksel olarak benzeri unsurlar madde biliminde ısıl analiz yöntemleri içerisinde görülebilir. ayrıca bakınız: sıcaklık ölçümü ve :kategori:termometreler.

sıcaklık birimlerinin sıralaması için bakınız: büyüklük kıyaslaması (sıcaklık)

entropi veya termal enerji vasıtasıyla taşınan enerji

buna; ısıl kütle veya enerjinin ısıl katsayısı, tepkime enerjisi, ısı aktarımı dahildir. kimyasal tepkimeler gibi nedenlerle ortaya çıkan enerjinin entropi tarafından taşınmasını ölçen kalorimetreler, pasif kalorimetre olarak adlandırılır. ölçülecek numuneyi belli miktarda entropiyle dolduran, numuneyi ısıtan kalorimetrelere ise aktif kalorimetre denir.
aktinometre, radyasyonun ısıtma gücünü ölçer.
sabit sıcaklık kalorimetresi, faz değişimi kalorimetresidir; örneğin buz kalorimetresi veya faz değişimini gözlemleyen diğer herhangi bir kalorimetre veya sıcaklık ölçümü için ayarlı faz değişimini kullanan bir kalorimetre.
sabit hacim kalorimetresi, bomba kalorimetresi olarak da adlandırılır.
sabit basınç kalorimetresi, entalpi ölçer veya kahve fincanı kalorimetresi.
diferansiyel tarama kalorimetrisi
tepkime kalorimetresi

ayrıca bakınız: kalorimetre veya kalorimetri

entropi
entropi; enerji ve sıcaklık ölçümüyle dolaylı olarak bulunabilir.

entropi aktarımı
faz değişimi kalorimetresinin enerji değerinin, mutlak sıcaklığa bölünmesiyle değiştirilen entropi miktarı elde edilir. faz değişimi entropi oluşturmaz, bu yüzden entropi ölçümüne uygundur. bu şekilde entropi üretmeden, belirli sıcaklıklardaki enerji ölçümleri işlenerek dolaylı yoldan entropi değerleri bulunur.
sabit sıcaklık kalorimetresi, faz değişim kalorimetresi
isı akısı sensörü, birbirine bağlanmış termokuplların oluşturduğu termopilleri kullanarak entropinin akısını veya o anki yoğunluğunu belirler.

entropi içeriği
numunenin sıcaklığı neredeyse mutlak sıfıra düşecek kadar soğutulur, örneğin numuneyi sıvı helyuma daldırarak. mutlak sıfırda herhangi bir maddenin entropisi olmadığı varsayılır (bakınız: termodinamik üçüncü kanunu). sonrasında, soğutulmuş maddeyi entropiyle doldurarak istenilen sıcaklığa getirmek için iki aktif kalorimetre çeşidi kullanılır:
sabir basınç kalorimetresi, entalpi ölçer, aktiftir.
sabit sıcaklık kalorimetresi, faz değişim kalorimetresi, aktiftir.

entropi üretimi
isıl olmayan taşıyıcılardan enerji aktaran işlemler entropi üretir (örneğin: count rumford tarafından bulunan mekanik/elektriksel sürtünme). ya üretilen entropi ya da ısı ölçülür veya ısıl olmayan taşıyıcının aktarılmış enerjisi ölçülebilir.
kalorimetre
er ya da geç ısıya ve ortam sıcaklığına dönüşecek işi ölçen herhangi bir aygıt.
enerji kaybetmeden sıcaklığını düşüren entropi, entropi üretir (örneğin: izole bir çubukta kondüksiyon: ısıl sürtünme oluşturur).

enerjinin sıcaklık katsayısı veya ısı sığası
sıcaklık değişimi ve ısıyla taşınan enerji ile ilgili orantısal bir etmendir. eğer madde gaz ise, bu katsayı kayda değer bir şekilde sabit hacim veya sabit basınçta ölçülmeye bağımlıdır. 
sabit hacim kalorimetresi, bomba kalorimetresi
sabit basınç kalorimetresi, entalpi ölçer

isı sığası birimlerinin sıralaması için bakınız: büyüklük kıyaslaması (ısı sığası)

genleşme katsayısı
dilatometre
gerilme mastarı

erime noktası
thiele tüpü
kofler tazgahı
diferansiyel tarama kalorimetrisi; erime noktası ve füzyon entalpisini verir.

kaynama noktası
ebuliyoskop, bir sıvının kaynama noktasını ölçen bir aygıt. bu aygıt aynı zamanda; kaynama noktası yükselmesi etkisindan faydalanarak, solventin molekül kütlesini hesaplayan yönteminin bir parçasıdır.ayrıca bakınız: ısıl analiz, ısı.

sürekli ortamlar mekaniği üzerine daha fazlası
buna, maddenin makroskopik  özelliklerini ölçen araçların çoğu dahildir. katı hal fiziğinin içinde bulunan yoğun madde fiziğinde; katıları, sıvıları ve ikisinin arasındakiler (viskoelastisite) üzerinde çalışılır. akışkanlar mekaniğinde ise; sıvı, gaz, plazma ve bunların arasındaki maddeler (süperkritik akışkanlar) üzerinde çalışılır.

yoğunluk
bu kavram, sıvıların ve kristal gibi sıkıştırılmış katıların parçacık yoğunluğu hakkında bilgi verir. yığın yoğunluğu ise tanecikli ve gözenekli katıların yoğunluğu hakkında bilgi verir.
aerometre (sıvılar)
dasimetre (gazlar)
gaz toplama tüpü (gazlar
hidrometre (sıvılar)
piknometre (sıvılar)
rezonant frekansı ve sönümleme analizörü (katılar)

yoğunluk birimlerinin sıralaması için bakınız: büyüklük kıyaslaması (yoğunluk)

katının sertliği
durometre

sıvının şekli ve yüzeyi
holografik interferometre
lazerin oluşturduğu alaca motifi anazlizi
rezonant frekansı ve sönümleme analizörü
tribometre

sıkıştırılmış maddenin şekil değiştirmesi
gerilme mastarı

katının esnekliği  (elastisite modülü)
rezonant frekansı ve sönümleme analizörü, darbeli uyarım tekniğini kullanır. küçük bir mekanik uyarım, maddenin titremesine yol açar. titreşim elastik özelliklere, yoğunluğa, şekle ve iç yapılara bağlıdır.

katının plastisitesi
plastometre

katının gerilme mukavemeti, telleşebilme veya düktilliği
evrensel test cihazı

katının veya süspansiyonun granülaritesi
grindometre

sıvının akmazlığı
reometre
viskometre

optik aktiflik
polarimetre

sıvının yüzey gerilimi
tensiyometre

görüntüleme teknolojisi
tomografi, bir nesneye hasar vermeden iç yapısının 2 veya 3 boyutlu görüntülerini analizi ve kaydı için kullanılan bir aygıttır.

gaz sürtünmesi ve direnci
rüzgâr tüneliayrıca bakınız: :kategori: malzeme bilimi, malzeme bilimi

yoğun maddenin elektriksel özellikleri hakkında daha fazlası, gaz

permitivite, göreceli durgun permitivite, (dielektrik sabiti) veya elektrik alınganlığı
kondansatör
bu tür ölçümler, molekül dipol değerlerinin bulunmasında yardımcı olur.

manyetik alınganlık veya mıknatıslanma
gouy dengesiayrıca bakınız: :kategori:madde içinde elektrik ve manyetik alanlarmadde potansiyeli veya kimyasal potansiyel veya molar gibbs serbest enerjisi
maddenin reaktandan ürüne dönüşüm yapması, maddenin hâlleri arasında değişim, kimyasal tepkimeler veya çekirdek tepkimeleri veya membran yoluyla difüzyon gibi faz konversiyonlarında toplam enerji dengesi vardır. özellikle sabit basınç ve sabit sıcaklıkta molar enerji dengesi; madde potansiyeli veya kimyasal potansiyel veya molar gibbs serbest enerjisini tanımlar ve bu şekilde kapalı sistemde işlemin gerçekleşip gerçekleşmeyeceği bilgisini verir.

entropiyi dahil eden enerji dengesinin iki kısmı vardır: maddenin değişmiş entropi içeriğinin nedeni olan denge ve tepkimenin kendisi tarafından salınan veya alınan enerjinin nedeni olan diğeri, yani gibbs serbest enerjisi değişimi. tepkime enerjisinin toplamına ve entropi içeriğinin değişiminden sorumlu enerjiye entalpi de denir. genellikle tüm entalpi entropi tarafından taşınır ve bu şekilde kalorimetre vasıtasıyla ölçülebilir.

kimyasal tepkimelerdeki standart durumlar için ya molar entropi içeriği ya da molar gibbs enerjisi ile belirlenmiş bir sıfır noktası çizelgelenir. ayrıca molar entropi içeriği ve molar entalpi de aynı işlemde kullanılabilir. (bakınız: oluşumun standart entalpi değişimi, standart molar entropi)

redoks tepkimesinin madde potansiyeli, genellikle akümülatör kullanarak elektrokimyasal olarak belirlenir
redoks elektrodu
diğer değerler kalorimetreyle dolaylı yoldan belirlenebilir veya faz diyagramları kullanılabilir.ayrıca bakınız: elektrokimyayoğun maddenin mikroyapı-altı özellikleri, gaz
kızılötesi spektroskopi
nötron dedektörü
radyo frekans spektrometreleri; kullanım alanları: nükleer manyetik rezonans, ferromanyetik rezonans
raman spekroskopisi

kristal yapı

x ışını tüpü, incelenecek maddeye x ışını saçar ve fotoğrafik plaka ile görüntü oluşturur. kristal yapıları incelemek için aynı prensibi x ışını kristalografisi kullanır. amorf katıların belli bir motifi yoktur ve dolayısıyla kimliklendirilebilirler.

amorphous solids lack a distinct pattern and are identifyable thereby.

görüntüleme teknolojisi, mikroskoplar

elektron mikroskobu
geçirimli elektron mikroskobu
optik mikroskop ışığın yansıyabilirliğinden faydalanarak görüntü oluşturmak için kullanılır.
taramalı akustik mikroskop
taramalı sonda mikroskobu
atomik kuvvet mikroskobu
taramalı elektron mikroskobu
taramalı tünelleme mikroskobu
 odak varyasyonu
x ışını mikroskobuayrıca bakınız: spektroskopi, malzeme analiz yöntemleri listesi.

işınlar (dalga ve parçacık)
maddedeki sıkıştırma dalgaları, ses
mikrofonların bazen hassasiyeti ses yansımasıyla artar. bakınız: akustik ayna
lazer mikrofonu
sismograf

ses basıncı
mikrofon veya hidrofon
şok tüpü
ses düzeyi ölçer

durgun kütlesi olmayan ışık ve radyasyon
anten (radyo)
bolometre elektromanyetik radyasyonun enerjisini ölçer.
kamera
emf ölçer
i̇nterferometre
optik güç ölçer
mikrodalga güç ölçer
fotoğrafik plaka
fotoçoğaltıcı
fototüp
radyo teleskoplar
tayfölçer
t-ray dedektörüayrıca bakınız: :kategori:optik aletler

foton polarizasyonu
polarizör

basınç (doğrusal momentumun anlık yoğunluğu)
nichols radyometresi

işınım akısı
the measure of the total power of light emitted.
integrating sphere for measuring the total radiant flux of a light source

durgun kütleli radyasyon, parçacık radyasyonu
katot ışını
crookes tüpü
katot ışını tüpü, fosfor kaplı anot

atom polarizasyonu and elektron polarizasyonu
stern–gerlach deneyi

i̇yonlaştırıcı radyasyon
i̇yonlaştırıcı radyasyona ışın parçacıkları ve ışın dalgaları dahildir. özellikle x ışını ve gama ışını, çarpışma süreciyle bir atomdan elektron koparmak içinyeterli miktarda (ısıl olmayan) enerji aktarır.

parçacık ve ışın akısı
kabarcık odası
bulut odası
dozölçer, değişik çalışma prensiplerine sahip bir aygıt
geiger sayacı
mikrokanal plaka dedektörü
fotoğrafik plaka
işıkla çalışan fosfor plak
sintilasyon sayacı, lucas hücresi
yarıiletken dedektör
oransal sayaç
i̇yonizasyon odası

kimliklendirme ve içerik
buna kimyasal madde, herhangi bir çeşit ışın, temel parçacık, yalancı parçacık (veya kuazi parçacık]] dahildir. bu başlığın dışındaki pek çok ölçü aygıtı; kimliklendirme işleminde kullanılabilir veya en azından bu işlemin bir parçası olabilirler. 
ayrıca bakınız: analitik kimya; özellikle kimyasal analiz yöntemleri listesi veya maddesel analiz yöntemleri istesi

karışımlardaki madde içeriği, madde kimliklendirmesi
karbondioksit sensörü
kromatografi, gaz kromatografisi karışımları ayırır. madde çeşitlerinin hız değişiklikleri, istenilen ayırma işlemini elde eder.
kolorimetre; soğurumu ve bu sayede derişimi ölçer.
gaz dedektörü
gaz kromatografili kütle spektrometrisi
kütle spektrometresi, yüklü parçacıkların kütle-yük oranı temelinden kimyasal yapıyı kimliklendirir.
nefelometre veya bulanıklık ölçer
oksijen sensörü
refraktometre, maddenin kırılma indisini belirleyerek dolaylı yoldan ölçer
duman dedektörü
ultrasantrifüj, karışımları ayırır. santrifüjün kuvvet alanında, yoğunluğu farklı olan maddeler ayrılmaya başlar.

ph: bir çözeltideki proton derişimi
ph ölçer
ph belirteci
doymuş kalomel elektrodu

nem
higrometre, havadaki su yoğunluğunu ölçer
lisimetre topraktaki su dengesini ölçer

i̇nsan vücudu ve duyuları

görme
parlaklık: fotometri
fotometri, gözün algıladığı parlaklık bakımından ışık ölçümüdür. fonometrik nicelikler; gözün tayfsal hassasiyetini kalıp alan ışıtma gücü fonksiyonunun, her dalga boyunun katkısını ölçerek elde ettiği anolojik radyometrik niceliklerden köken almaktadır.

çeşitli ışıkölçerler:
pozometre, aydınlanma şiddeti ölçmek için kullanılır. fotoğraflarda pozlandırma için kullanılan bir araçtır. örneğin: birim bölgeye düşen ışık akısı.
luminans ölçer, luminans ölçmek için kullanılır. örneğin: birim bölgeye ve birim tam açıya düşen ışık akısı.
ulbricht küresi bir ışık kaynağından saçılan toplam ışık akısını toplamak ve ardında ışıkölçer yoluyla ölçmek için kullanılır.
densitometre, fotoğrafik bir materyalin ışığı ne kadar yansıtıp ne kadar geçirdiğini ölçmek için kullanılır.

olası değer aralıkları için büyüklük kıyaslamalarına bakınız:
büyüklük kıyaslaması (aydınlatma şiddeti)
büyüklük kıyaslaması (ışıtma gücü)
büyüklük kıyaslaması (ışık akısı)

renk: kolorimetre
tristimulus kolorimetresi, renkleri nicelendirmek ve iş akışı görüntülemesi kalibrasyonunda kullanılır.

i̇şitme
ses şiddeti (phon biriminden)
kulaklık, hoparlör, ses basıncı kalibre aracı; kulağın eşgürültü eğrisini ölçmek için kullanılır.
ses düzeyi ölçer, kulağın arkasındaki işitme sisteminden eşgürültü eğrisine kalibre edilir.

koku
olfaktometre

sıcaklık
i̇nsanın vücut sıcaklığı
tıbbi termometre
ayrıca bakınız: kızılötesi termometre

dolaşım sistemi
kanla ilişkili değişkenler kan testi maddesinde belirtilmiştir.
elektrokardiyografi, kalbin elektriksel etkinliğini kaydeder.
glikoz ölçer, kan şekeri düzeyini belirlemede kullanılır.
tansiyon aleti (veya sfingomanometre), kan basıncını belirlemede kullanılır.

solunum sistemi

spirometre

solunum sisteminde karbondioksitin yoğunluğu veya kısmi basıncı
kapnometre (veya kapnografi'')

sinir sistemi (sinirlerin bilgiyi elektriksel olarak işlemesi ve iletmesi)
elektroensefalografi, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder

kas iskelet sistemi

kasların ortaya koyduğu güç ve iş
ergometre

metabolizma
vücut yağ analizi

tıbbi görüntüleme

bilgisayarlı tomografi
manyetik rezonans görüntüleme
ultrasonografi
radyoloji
tomografi, geometrik nesnenin iç yapısının temsili 2 veya 3 boyutlu görüntü oluşturabilmek için, o nesnenin üzerinde uygulanan yıkımsal olmayan çoklu ölçüm analizi aygıtı ve yöntemidir.

ayrıca bakınız: :kategori:fizyolojik araçlar ve :kategori:tıbbi test teçhizatı.

meteoroloji
see also :kategori:meteorolojik alet ve ekipmanlar.

navigasyon ve nivelman
ayrıca bakınız: :kategori:seyir araçları and :kategori:seyir.
ayrıca bakınız: :kategori:nivelman araçları.

astronomi
radyo astronomi
teleskop

ayrica bakınız: :kategori: astronomik araçlar ve :kategori:gözlemevleri.

askerî
teleskop ve deniz navigasyon araçları gibi bâzı araçların, yüzyıllardır askerî uygulamaları olmuştur. öte yandan; askerî etkinliklerdeki ölçü araçlarının rolü, 19. yüzyılın ortalarından başlayarak uygulamalı bilim vasıtasıyla gelişen teknolojiyle birlikte katlanarak artmıştır. askerî ölçü araçları, bu maddede tanımlanan navigasyon, astronomi, optik, görüntüleme ve hareketli cisim kinetiği gibi pek çok araç kategorisinde ilerleme kaydetmiştir. askerî araçlar genel olarak; uzağı görme, karanlıkta görme, bir cismin coğrafî konumunu belirleme ve hareketli bir cismin yolunu ve doğrultusunu bilmek ve kontrol etmek gibi konularda yoğunlaşmıştır. bu araçların ön plâna çıktığı özellikleri arasında kullanılabilirlik, hız, güvenilirlik, ve doğruluk ve kesinliktir.

kategorisiz, özelleşmiş veya genelleşmiş uygulamalar
aktograf, deneysel bir odadaki hayvan etkinliklerini ölçer ve kaydeder.
ağırlık kontrol makinesi, taşıyıcı bant üzerindeki eşyaların ağırlığını ölçer; az veya fazla ağırlığı olanları reddeder.
densitometre, işlenmiş fotoğraf filmi veya transparan madde içinden geçiş yapan, veya yansıtıcı bir maddeden yansıyan ışığı ölçer.
kuvvet platformu, zemin tepki kuvvetini ölçer.
gradyometre, fiziksel bir niceliğin uzaysal varyasyonlarını ölçmeye yarayan aygıtların tümüdür. örneğin yerçekimsel gradiometride olduğu gibi.
parkmetre, belli bir yerde (genelde ücretli) park etmiş bir taşıtın orada durduğu zamanı ölçer.
mektup damgalama makinesi, önceden ödenmiş bir hesaptan kullanılan posta bedelini ölçer.
s metre, iletişim alıcısı tarafından işlenen sinyal gücünü ölçer.
sensör, az etkileşimle ölçüm yapan aygıtlar için kullanılan şemsiye tabir. genellikle teknik uygulamalarda kullanılır.
spektrometre, fizikçiler tarafından kullanılan önemli bir alet.
dalgasal yansıma ölçer, anten ve iletim hattı arasındaki uyuşum kalitesini kontrol eder.
zaman alanı yansıma ölçer, metal kablolardaki hataları bulur
evrensel ölçüm makinesi, mühendislik toleransı (veya geometrik tolerans) denetlemesi için geometrik yer ölçümü yapar.

kurgusal aygıtlar
tricorder, bilimkurgu serisi star trek kökenli çok amaçlı tarama cihazı.
sonik tornavida, bilimkurgu serisi doctor who kökenli çok amaçlı tarama cihazı.

ayrıca bakınız
sensör
ölçü birimleri
metroloji

kaynakça

ölçü aletleri
metroloji