Rüzgâr

rüzgâr ya da yel, hava veya diğer gazların gezegen yüzeyine göre doğal hareketidir. rüzgârlar, onlarca dakika süren fırtına’lardan, kara yüzeylerinin ısınmasıyla oluşan ve birkaç saat süren yerel meltemlere, dünyanın iklim bölgeleri arasındaki güneş enerjisinin soğurulma farkından kaynaklanan küresel rüzgârlara kadar çeşitli ölçeklerde oluşur. büyük ölçekli atmosferik dolaşımın iki ana nedeni, ekvator ve kutuplar arasındaki farklı ısınma ve dünyanın dönüşüdür (coriolis etkisi). tropik ve subtropik bölgelerde, arazi ve yüksek platolar üzerindeki alçak ısıl dolaşımlar muson sirkülasyonlarını yönlendirir. kıyı bölgelerinde deniz meltemi/kara meltemi döngüsü yerel rüzgârları belirler. değişken arazi yapılı bölgelerde dağ ve vadi meltemleri hakimdir.

rüzgârlar genellikle uzaysal ölçek, hız ve yönlerine, onlara neden olan kuvvetlere, oluştukları bölgelere ve etkilerine göre sınıflandırılır. rüzgârın hızı, ilgili gaz yoğunluğu, enerji içeriği veya rüzgâr enerjisi gibi çeşitli özellikleri vardır. 

meteoroloji'de rüzgâr genellikle güçlerine ve rüzgârın estiği yöne göre anılır. yön kuralları, rüzgârın nereden geldiğini ifade eder; bu nedenle, "batı" rüzgârı batıdan doğuya, "kuzey" rüzgârı güneye doğru eser vb.

yüksek hızlı rüzgârın kısa patlamalarına rüzgâr esintisi denir. orta süreli (yaklaşık bir dakika) şiddetli rüzgârlara bora denilir. uzun süreli rüzgârların esinti, fırtına, tornado, kasırga ve kasırga gibi ortalama güçleriyle ilişkilendirilen çeşitli adları vardır.

uzay'da güneş rüzgârı, gazların veya yüklü parçacıkların güneş'ten uzaya hareketidir, gezegensel rüzgâr ise gezegenin atmosferinden uzaya hafif kimyasal elementlerin gaz çıkışıdır.

güneş sistemi'ndeki bir gezegende gözlenen en güçlü rüzgârlar neptün ve satürn'de oluşur.

hava hareketlerinin temel sürücüsü, atmosfer basıncının bölgeler arasında farklı değerlerde bulunmasıdır. rüzgâr, alçak basınçla yüksek basınç bölgeleri arasında yer değiştiren hava akımıdır, daima yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru hareket eder. i̇ki bölge arasındaki basınç farkı ne kadar büyük olursa, hava akım hızı o kadar fazla olur. rüzgâr sahip olduğu hıza göre esinti, fırtına gibi isimler alır.

rüzgârın yönü rüzgâr gülü, hızı ise anemometre ile ölçülür. anemometre, rüzgârın bir pervaneyi döndürme hızından yararlanarak rüzgâr hızını gösteren basit ölçü aletidir. yükseklerdeki rüzgârlar, balonlar yardımı ile ölçülmektedir. yükselme hızı bilinen balonlar belli yüksekliğe gelince rüzgâr hızı ile yol almaya başlar. balonun hareketi gözlenir, trigonometrik hesaplarla balonun birim zamanda kat ettiği yol hesaplanır ve buradan da rüzgârın hızı bulunur. daha hassas ölçümler için balon ya radarla takip edilir veya balona bir telsiz vericisi monte edilir.

okyanuslardaki akıntıların ve dalgaların oluşmasına neden olup, kıyıların şekillenmesinde etkilidir. kıyılarda kıyı oku, tombolo, lagün, falez gibi şekillerin oluşumu dalgalarla ilgilidir. karada ise özellikle çöllerde etkilidir. çöllerde akarsu, buzul ve dalgalar etkili olmadığından tek şekillendirici güç rüzgârlardır. kumul, tafoni, yardang, çöl kaldırımı gibi şekiller rüzgâr ile ilişkilidir. rüzgârların bitki sporlarını taşıyarak çiçeklerin döllenmesini sağlaması bitki neslinin devamı açısından çok önemlidir. yeldeğirmeni ve yelkenli gemilerde gücünden yararlanılan rüzgâr, orman yangınlarında olumsuz etki yaparak yangının büyümesine neden olur.

nedenleri 
yüksek basınç alanından, alçak basınç alanına akarken: 
 dünyanın hareketleri
 yüzey sürtünmeleri
 yerel ısı yayılması
 başka atmosfer olay ve oluşumları
 yeryüzünün topografik yapısı
rüzgârın yönü ve türbülansın varlığı veya yokluğu gibi niteliklerini değiştirir.

rüzgâr, alçak (siklon) ve yüksek (antisiklon) alanlarda farklı özellikler taşır.

siklon içerisinde;
 basınç radyal olarak içe doğru, 
 santrifüj kuvvetler dışa doğru, 
 coriolis kuvvet dışa doğru 
etki eder.

antisiklon içerisinde;
 basınç değişmesi radyal olarak dışa doğru, 
 santrifüj kuvvet dışa doğru, 
 coriolis kuvvet içe doğru etki eder.

bütün bunların etkisi sonucunda rüzgâr eşbasınç çizgilerine dik olarak yoluna devam eder. bu hatların çizilmesiyle meteoroloji haritaları elde edilir. yüzey sürtünmeleri ve coriolis kuvveti rüzgârın eşbasınç çizgilerine dik yönünü saptırabilir. denizlerde bu sapma açısı 20°, karalarda ise 30° ile 45° arasında olabilir.

atmosferin alt tabakalarında meydana gelen rüzgârlarda, yerin ısı ve mekanik özelliklerinden dolayı türbülans oluşur. türbülans yapmadan basınç alanları arasında dolaşan rüzgârlara, meyilli rüzgârlar denir. eğer karadan denize doğru hafif meyilli eserse logaritmik olarak alçalan bir spiral hat çizerek ilerler. düz bir hat yerine spiral çizilmesine yol açan kuvvet yine coriolis kuvvetidir. kuzey yarımkürede bu spiralin dönüşü saat ibresi yönünde, güney yarımkürede saat ibresinin tersi yönündedir. atmosferin üst tabakalarında rüzgâr hızı saatte 400 km'ye kadar çıkabilir.

türleri 
bölgelere ve meydana geliş nedenlerine göre farklı isimler alır.

atmosferdeki genel hava dolaşımına bağlı olarak meydana gelen sürekli rüzgârlar;
 kutup rüzgârları: kutuplardan 60. enlemlerdeki alçak basınç alanlarına doğru eserler. 
 batı rüzgârları: 30° enlemlerindeki dinamik yüksek basınç alanından  ve 60° enlemlerindeki dinamik alçak basınç arasında kuvvetli eserler. 
 alizeler: kuzey yarımkürede kuzeydoğu yönünden, güney yarımkürede güneydoğu yönünden devamlı ve kuru esen rüzgâr. alizeler 30° enlemlerindeki dinamik yüksek basınç alanından ekvatordaki tropikal alçak basınç alanlarına doğru eser.

yaz ve kış atmosfer basıncında ters yönde değişiklik olması ve bölgede basınç alanları arasında büyük fark olmasından meydana gelen rüzgârlara ise muson rüzgârları denir. yazın karaya, kışın denize doğru eser. kış musonu soğuk ve kuru, yaz musonu oldukça nemlidir.

rüzgârlar bulundukları bölgeye göre de özellikler taşırlar:

 meltem; kara ile deniz arasında eser. öğle vakitleri karalar ısınıp, alçak basınç sahası meydana getirince denizden karaya doğru eser. gece bunun tesiri çok daha yavaş olur. bu hava akımları vadilerle dağlar arasında da meydana gelir. 
 soğuk mahallî (yerel) rüzgârlar zaman zaman meydana gelen basınç farkından olur. adriyatik denizi ile fransa'nın akdeniz sahillerinde eser. bora ismini de alır. 
 sıcak yerel rüzgârlar, i̇sviçre alpleri kuzey yamaçlarını etkileyen kuru sıcak rüzgârlardır. fön rüzgârı (föhn) dağdan aşağı doğru esen rüzgârın adyabatik olarak ısınmasıyla oluşur.

rüzgâr aşınım ve birikim faaliyetleri

türkiye'de rüzgâr adları 
rüzgârlar estikleri yönlere göre isim alırlar. kuzeyden esene yıldız, güneyden esene kıble, doğudan esene gündoğusu, batıdan esene günbatısı, kuzeydoğudan esene poyraz, kuzeybatıdan esene karayel, güneydoğudan esene keşişleme, güneybatıdan esene ise lodos denir.

türkiye'de marmara, trakya, akdeniz, karadeniz kıyılarında genellikle kuzey ve kuzeydoğuda poyraz rüzgârları hâkimdir. bu rüzgârlar bahar aylarında bol miktarda yağış getirir. i̇ç bölgelerde kuzey ve güneyden gelen rüzgârlar hâkimdir. güneybatıdan esen lodos sıcak ve bunaltıcıdır. ege'de esen deniz meltemine imbat denir.

yıldız, kıble gibi adlar i̇stanbul merkez alınarak konulmuş adlardır. uluslararası literatürde yönlere göre isimlendirilir (kuzey, kuzeydoğu, batı gibi). antalya'da "lodos" denizden karaya eser, sinop'ta karadan denize. lodos yön belirtir ve güneybatı dan esen rüzgârı tanımlar. yani onun karadan denize mi, denizden karaya mı estiği, karanın nerede denizin nerede olduğuna bağlıdır.

yaşadığımız atmosfer, oksijen başta olmak üzere çeşitli gazlardan oluşmuştur. gazlar hava moleküllerini meydana getirirler. basınç değişimlerine göre bu hava molekülleri, durağan halden harekete geçerler. bir bakıma rüzgâr, havanın yeryüzüne paralel gibi görülen ama aslında böyle olmayan bir hava harekettir. hava, daima yüksek basınç merkezinden alçak basınç merkezine doğru hareket eder. bu basınç farkı sonucunda rüzgâr doğar. basınç farkının oluşma sebeplerinin başında ısınan havanın yükselmesi gibi bilinmesi gereken faktörler vardır. bu basınç alanları kendiliğinden oluşamazlar. sıcaklık birinci etkendir.

günlük rüzgârlar 

genel hava basıncının etkisiz, durgun olduğu zamanlarda gece ve gündüz arası sıcaklık farklarının yaptığı basınç farklarından oluşan rüzgârlardır. gündüzleri karalar, denizlerden daha çabuk ısınırlar. dolayısıyla deniz üzerinde yüksek, kara üzerinde de bir alçak basınç alanı oluşur. bunun sonucunda denizden karaya doğru bir rüzgâr başlar. bu rüzgâra deniz meltemi denir. bu rüzgâr hızı, sıcaklık arttıkça artarak ve öğlen saatlerinde en fazla hızına ulaşır. güneş batıp ve hava karardığında ise tüm bunların tam tersi yaşanır. kara daha çabuk soğuduğu için bu seferde karadan denize bir rüzgâr esmeye başlar. buna da kara meltemi denir.

yerel rüzgârlar 

bölgelerde genelde esen hakim rüzgârlardır. dolayısıyla bölgesel isimlerle söylenirler. bu rüzgârlar atmosferde gezen gezici alçak ve yüksek basınç merkezlerinin yaptığı rüzgârlardır.

rüzgâr yönleri 

kuzeyli olan rüzgârlar (yıldız, poyraz, karayel) özellikle kış aylarında havayı soğutucu etki yaparlar. güneyli rüzgârlar ise ısıtıcı etki yaparlar.

aralık ayı sonu, ocak ve şubat aylarınca oldukça şiddetli lodos rüzgârları görülür. i̇stanbul'a denizden gelen bu rüzgâr denizi kabartarak, deniz ulaşımına ve denizcilere olumsuz etki yapar. lodos ege ve akdeniz'de de kış aylarında şiddetli eser. yaz aylarında ise genelde kuzeyli rüzgârlar hakimdir.

kaynakça

dış bağlantılar 
 türkiye rüzgâr atlası
 dünyanın rüzgâr atlasları (i̇ng.)

ayrıca bakınız 
 türkiye'deki rüzgârlar
 denizüstü rüzgâr tarlalarının listesi
 yel değirmeni
 rüzgâr gücü
 rüzgâr çiftliği
 rüzgâr türbini
 rüzgâr türbini tasarımı
 muson rüzgârları
 rüzgâr sapması
 rüzgâr hızı
 rüzgâr tulumu
 rüzgâr sörfü
 rüzgâr gülü
 rüzgâr yönü
 rüzgâr atlası
 rüzgâr makası
 rüzgâr tüneli
 rüzgâr dalgaları
 rüzgâr güç endüstrisi
 rüzgâr çanı
 sürekli rüzgâr
 batı rüzgârları
 kutup rüzgârları
 rüzgâr kulesi
 ülkelere göre rüzgâr gücü
 güneş rüzgârı
 kumul

i̇klim
atmosfer dinamiği
 
meteorolojik olaylar
farsçadan türkçeye geçen sözcükler