Himalaya Dağları

himalaya dağları, dünyanın en büyük ve en yüksek sıradağları arasında zirveyi çeker. asya'nın orta güney kısmında, doğu-batı doğrultusunda uzanır. dünyanın en yüksek zirvesi everest'i (8848 m) içine alır. everest tepesi, nepal ile tibet (çin) sınırında yer alır. everest tepesi nepal'in sınırları içerisindedir. himalayalar, levha tektoniği kuramına göre, iki kıtasal levhanın yani hindistan levhası ve asya levhasının çarpışması sonucu oluşmuştur ve bu oluşum hâlen devam etmektedir.

pakistan, hindistan, çin, nepal ve butan'dan geçen 2400 km uzunluğundaki himalaya dağ zincirinin buzulları, asya'nın 9 büyük nehrini besliyor. 1,3 milyar insan, bu su yollarına bağımlı olarak yaşıyor. verilere göre ise himalayalarda sıcaklıklar, son 30 yıl içinde on yılda bir 0,06 ile 0,15 derece artmakta ve sıcaklıkların artmaya devam etmesi hâlinde 50 yıla kadar buzul ve karların tamamen erimesi bekleniyor.

himalayaların oluşumu 
geç prekambriyen ve paleozoik dönemleri boyunca, avrasya kıtasından eski tetis okyanusu'yla ayrılan hindistan alt kıtası, gondwana kıtasının bir parçasıydı. erken karbonifer döneminde, gondwana üzerine kıtasal riftleşme süreci başladı ve erken permiyen dönemi'nde yeni tetis okyanusu'nu oluşturdu. böylelikle bugünün i̇ran, afganistan ve tibet bölgelerinin bir kısmını oluşturan kıta parçaları gondwana'dan ayrılarak kuzeye doğru sürüklendi. daha sonra norian (210 ma) dönemi'nde başlayan bir başka riftleşme süreci, gondwana kıtasını ikiye ayırdı. hindistan, avustralya ve antarktika ile birlikte doğu gondwana'yı oluştururken, doğu ve batı gondwana'nın birbirinden arada okyanus kabuğunun oluşmasıyla ayrılması daha sonra gerçekleşti (160-155 ma). erken kretase döneminde, hindistan levhası avustralya ve anarktika'dan ayrıldı ve güney hint okyanusu oluşmaya başladı (130-125 ma).

daha sonra hindistan, avrasya kıtası ile arasındaki okyanus kabuğu tüketilene kadar hızla kuzeye doğru sürüklenmeye başladı (84 ma). yaklaşık 6000 km yol kat ettikten sonra, okyanus kabuğu tüketilince bu sefer kıtasal kabuklar karşı karşıya geldi. okyanus kabuğu, kıtasal kabuğa göre daha ince ve yoğun olduğundan, kıtasal kabuğun altına görece daha kolay batar. ancak, kıtasal kabuklar karşılaştığında, bu kabuklar hemen hemen aynı kalınlıkta ve yoğunlukta olduğundan birbirlerinin altına kolayca batmazlar ve deformasyon meydana gelir. hindistan ve avrasya kıtalarının birbirlerine göre hızlarının 55 ma civarında çok hızlıdan (18-19,5 cm/yıl) hızlıya (4,5 cm/yıl) düşmesinden, kıtasal kabukların bu zaman diliminde karşılaştıkları düşünülmekte. yapılan ölçümler, tüm bu süreç boyunca hindistan'ın kıtasal kabuğunda 2500 km kısalma olduğunu gösteriyor.

bu kısalmayı açıklamak için çeşitli model mekanizmalar öneriliyor. birincisi, hindistan kıtasal kabuğunun kısmen de olsa tibet'in altına batmış olabileceği yönünde. i̇kinci modele göre (), hindistan çarpışma esnasında avrasya kıtasını oluşturan kıtasal parçaları hareketlendirmiş ve bunların yanal olarak yolundan çekilmesini sağlayarak kendine yer açmış olabilir. diğer bir modele göreyse (), çarpışmanın etkisiyle hindistan'ın kıtasal kenarında oluşan bindirme faylar ve katlanmalar ile tibet kabuğunun deformasyonu, bu kısalmanın bir kısmını karşılamıştır.

kıtasal kabuktaki bu büyük miktarda kısalmada bu üç mekanizma da rol oynamış olmakla birlikte, himalayaların yükselmesi, son mekanizmaya bağlıdır.

dikkate değer himalaya dağcıları 
 nasuh mahruki everest'e çıkan ilk türk'tür. 
 george mallory (1886–1924) everest dağı'na ilk çıkış denemesi; kuzey yüzünde öldü.
 noel odell (1890–1987) i̇ngiliz. i̇lk tırmanış, 1936, nanda devi (hindistan'daki en yüksek ikinci dağ), en yüksek doruk noktasında 1950 metreye kadar kaldı.
 bill tilman (1898–1977) i̇ngiliz. nanda devi'ye ilk tırmanış denemesi 1936. 1934'te, ilk kişi  nanda devi mabedi içine girmeyi denedi.
 eric shipton (1907–1977) i̇ngiliz. bill tillman ile nanda devi mabedine ilk nüfuz eden. khumbu glacier üzerindeki everest'e giden yolu keşfetti.
 john hunt (1910–1998) i̇ngiliz. everest dağı seferinin lideri, 1953.
 tenzing norgay (1914–1986) nepalli şerpa dağcı. edmund hillary'nin yanı sıra everest'teki ilk dağcı.
 maurice herzog (doğum. 1919) sekizbinlik zirvelerden biri olan annapurna'ya 1950'de tırmanan ilk kişi. soğuk yakması dolayısıyla bütün ayak parmaklarını ve el parmaklarının çoğunu kaybetti. tepeye 1970 yılına kadar tekrar tırmanılmadı.
 sir edmund hillary (1919–2008) yeni zelandalı dağcı ve kâşiftir, tenzing norgay'la ile birlikte everest'e çıkan ilk kişi. 
 tom bourdillon (1924–1956) i̇ngiliz everest keşif heyetinin 1951, 1952 ve 1953'teki üyesi, edmund hillary ve tenzing norgay fethetmeden 3 gün önce everest in zirvesine 300 fit yaklaştı.
 hermann buhl (1924–1957) nanga parbat'a ilk tırmanış denemesi 1953 (yalnız ve oksijensiz tamamlamıştır). broad peak'e ilk tırmanış denemesi. chogolisa'dan düşüp öldü. cesedi bulunamadı.
 willi unsoeld (1926–1979) birleşik devletler. everest'e ilk denemesi batı yüzünden, 1963. kızı nanda devi unsoeld 1976'da nanda devi'nin keşif seferinde öldü. mount ranier'de çığ düşmesi sonucu öldü, 1979.
 chris bonington (doğum. 1934) annapurna'ya ilk tırmanış denemesi (güney yüzü), everest'e dört tırmanış denemesi.
 nawang gombu (doğum. 1936) hint dağcıdır. everest'e iki defa tırmanmıştır. 1963 ve 1965.
 jim whittaker (doğum. 1936) birleşik devletler. zirveye tırmanan ilk amerikalı.
 reinhold messner (doğum 1944) i̇talyan dağcı.sekizbinliklerin bütün on dördüne tırmanan ilk insan.
 jerzy kukuczka (1948–1989) polonyalı dağcı. 10 yeni rota belirleyerek 14 sekizbinliğin hepsine diğerlerinden daha hızlı tırmanmıştır.
 nazir sabri pakistanlı dağcı. tek denemede 2 sekizbinliği (broad peak ve gasherbrum ii) ilk tırmanan kişi.
 jaime viñals everest dağı'na tırmanan ilk orta amerikalı kişi.
 casey mackins i̇ngiliz dağcıdır. everest'e 1984'te tibet'ten yeni bir rotadan oksijensiz tırmandı. daha sonra 1990'da ünlü denizden zirveye keşfinde nepal'den tırmanmıştır. everest'e deniz seviyesinden başlayarak (bengal körfezi) tırmanan ilk kişidir.

dikkate değer zirveler

ayrıca bakınız 
 karakurum karayolu
 sekizbinlik
 yeti

kaynakça

dış bağlantılar 

 comprehensive information about the mountains of himalaya with links to good images
 harish kapadia
 the making of the himalaya and major tectonic subdivisions
 geology of the himalayan mountains
 birth of the himalaya
 some notes on the formation of the himalaya
 guide to the 8000 m peaks
 pictures from a trek in annapurna (film by ori liber)
 kumaon himalayas
 adi kailash - himalayas