Çelikhan

çelikhan, adıyaman ilinin bir ilçesidir.

coğrafya 
doğu anadolu bölgesi'nde adıyaman i̇li'ne bağlı olan çelikhan ilçesi'nin, doğusunda sincik, batısında malatya’nın doğanşehir ilçesi, güneyinde adıyaman merkezi, kuzeyinde malatya ili yeşilyurt ilçesi ile çevrilidir.

çelikhan i̇lçesi adıyaman’a 56, malatya’ya 60 km dir. malatya-adıyaman arasında bulunan güneydoğu torosların devamı olan yüksek dağların arasın da kurulmuş bir ilçedir.

rakımı, ilçe merkezinde 1388m dir. i̇lçenin yapısı dağlık ve engebelidir. i̇lçenin yüksek dağı akdağ olup rakımı 2700 m yüksekliktedir. en önemli akarsuları bulam ve abdulharap çayıdır. abdulharap çayı üzerin de çat barajı kurulmuştur.

çelikhan’ın ilk ismi komişir olarak bilinir. cumhuriyet döneminden sonra bu isim çelikhan olarak değiştirilmiştir. çelikhan'ın yerleşik halkını kürt (kurmanc) boylarından hamkoda, perta, sisa ve tilla oymakları oluşturmaktadır.

çelikhan, adıyaman yöresinde olduğu gibi hitit, asur, pers, makedonya, seleukos, roma ve bizans devletlerinin egemenliği altında kalmıştır. hz. ömer zamanında arapların eline geçmiş ve keysun’a bağlanmıştır. 949 yılında tekrar bizanslılar tarafından alındıysa da 1071 yılında malazgirt zaferi’nden sonra çelikhan yöresi malatya ve adıyaman illeriyle beraber selçukluların eline geçmiştir. 1391-1389 yıllarında yıldırım beyazıt komutasındaki osmanlılar bu bölgeyi memlük beylerinin elinden almış ancak bir kaç yıl sonra bölge timur ordularının egemenliğine girmiştir. 1516 yılında yapılan koçhisar savaşı sonunda bölge yavuz sultan selim tarafından dulkadiroğulları'non osmanlı'ya katılmasıyla osmanlı topraklarına dahil olmuştur.

bugünkü çelikhan bölgesi 1839 tanzimat fermanı’ndan sonra yapılan adli, askeri ve mülki ıslahat sonunda merkezi harput olan mamurat-ül aziz eyaletine bağlanmıştır. ( bu tarihte mamurat-ül aziz eyaletine bağlı üç sancaktan birini malatya teşkil etmekteydi.) 1864 yılında vilayetlerin kurulması hakkındaki nizamname ile büyük kadılıklar ilçe, küçük kadılıklar ise bucak müdürlüğü haline getirilince “ortaköy” adında bir bucak müdürlüğü kurulmuştur. bu tarihten sonra eski adı arga olan malatya’nın akçadağ ilçesine bağlı bir yerleşim birimi konumunu almıştır. 1927 yılına kadar akçadağ’a bağlı olan çelikhan, 1927-1931 yılları arasında koçali bucak müdürlüğüne bağlanmıştır. 1931 yılında ise çelikhan adıyla bir bucak müdürlüğü kurulmuştur.

çelikhan 1869 depreminde büyük yıkıma uğramış, merkez camii civarında çok sayıda ev yıkılmıştır. diğer taraftan 1934 yılında halk arasında “mıtık” adı verilen bulaşıcı, salgın bir hastalığın çelikhan’da baş göstermesi ile çok sayıda insan ölmüş, çok sayıda aile de civar il ve ilçelere göç etmek zorunda kalmıştır.

1954 tarihinde malatya iline bağlı i̇lçe olarak kurulan çelikhan daha sonra 14 haziran 1954 tarih ve 6418 sayılı kanunla besni, gerger, gölbaşı ve kahta ilçeleriyle birlikte kurulan adıyaman iline bağlanmıştır.

i̇lçe halkı geçimini tarım ve hayvancılıkla sağlamaktadır. ancak yörenin engebeli oluşundan ötürü tarıma elverişli alanları oldukça sınırlıdır. bununla birlikte, tütün, hububat, meyvecilik ve sebze tarımı yapılmaktadır.

yörede turizm yönünden çelikhan-adıyaman karayolunun 5. km.de beypınarı mesire yeri, ilçe merkezinde zerban suyu, pınarbaşı kasabası'nda havşeri pınarı ve mestan, recep çayı, jari yaylası, koyunpınarı yaylası ve çat barajı bulunmaktadır.i̇lçede herhangi bir tarihi eser ve kalıntı ile karşılaşılamamıştır. 

1839 tanzimat fermanı’ndan sonra yapılan adli, askeri ve mülki ıslahat sonunda merkezi harput olan mamurat-ül aziz eyaletine bağlanmıştır. ( bu tarihte mamurat-ül aziz eyaletine bağlı üç sancaktan birini malatya teşkil etmekteydi.) 1864 yılında vilayetlerin kurulması hakkındaki nizamname ile büyük kadılıklar ilçe, küçük kadılıklar ise bucak müdürlüğü haline getirilince “ortaköy” adında bir bucak müdürlüğü kurulmuştur. bu tarihten sonra eski adı arga olan malatya’nın akçadağ ilçesine bağlı bir yerleşim birimi konumunu almıştır. 1927 yılına kadar akçadağ’a bağlı olan çelikhan, 1927-1931 yılları arasında koçali bucak müdürlüğüne bağlanmıştır. 1931 yılında ise çelikhan adıyla bir bucak müdürlüğü kurulmuştur.

çelikhan’ın ilk ismi komişir olarak bilinir. daha sonra bu isim çelikhan adıyla - cumhuriyet tarihi itibariyle- değiştirilerek yazılı kaynaklara geçmiştir.

esas yerleşik halkını hamkoda, perta, sisa ve tılla oymakları oluşturmaktadır. bunun yanında ankara’nın haymana ilçesinden kureyş aşiretine bağlı aluşa, bışar, halila ve kula oymakları, gaziantep’in i̇slahiye ve araban i̇lçesinden gelen haca oymağı, adıyaman’nın ova köylerinden gelen hacı mahmut oymağı, yağızatlı (bistikan ) köyünden gelen 12 aile ile köseuşağı köyünden gelen birkaç aile de bu yerleşik halka dahil olmuşlardır.

1869 yılında meydana gelen bir depremle bugünkü merkez camii civarında çok sayıda evin yıkıldığı, 98 kişinin de hayatını kaybettiği bilinmektedir. diğer taraftan 1934 yılında halk arasında “mıtık” adı verilen bulaşıcı, salgın bir hastalığın çelikhan’da baş göstermesi ile çok sayıda insan ölmüş, çok sayıda aile de civar il ve ilçelere göç etmek zorunda kalmıştır.

ortaköy bucak müdürlüğü bölgesi’nde o tarihlerde porga, bulam, abdulharap ve köseuşağı adlarıyla toplam dört köy bulunmaktaydı. bu durum 1 haziran 1954 yılına kadar devam etmiştir. 4 mart 1954 tarih ve 6325 sayılı yeniden 10 ilçe kurulması hakkındaki kanun gereğince 1 haziran 1954 tarihinde malatya iline bağlı olarak kurulan çelikhan ilçesi, daha sonra 14 haziran 1954 tarih ve 6418 sayılı kanunla besni, gerger, gölbaşı ve kahta ilçeleriyle birlikte kurulan adıyaman iline bağlanmıştır.

nüfus

ekonomi

i̇lçe halkının geçim kaynağı çoğunlukla tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır. ancak arazi yapısının dağlık ve engebeli olmasından dolayı tarıma elverişli alanlar oldukça sınırlıdır. i̇lçenin toplam 44.200 dekarlık tarım alanı mevcuttur. bu miktarın 30.000 dekarlık alanında tütün, 3.000 dekarlık alanında hububat, 1.600 dekarlık alanında meyve, 3.800 dekarlık alanında bağ ve 500 dekarlık alanında ise sebze tarımı yapılmaktadır. yetiştirilen bahçe bitkileri arasında elma, armut, kiraz, şeftali, kayısı, erik, ceviz gibi meyveleri saymak mümkündür. bununla birlikte tarıma teşvik amacıyla "havza projesi" çerçevesinde 1999 yılında 150.000 adet amerikan asma anacı, 9.000 adet fıstık, kiraz, elma, şeftali, kayısı ve zeytin fidanı, 2000 yılında 2.000 adet ceviz fidanı, 20.000 adet amerikan asma anacı ve 300 kg fiğ tohumu dağıtılmıştır.

i̇lçede her ne kadar geçmişe oranla azalma görülse de kısmen de olsa geçimini hayvancılıkla sağlayan aileler bulunmaktadır. tarıma imkân tanımayan alanlarda özellikle de ilçenin dağlık köylerinde koyun ve keçi gibi küçükbaş hayvancılığın yaygın olduğu görülmektedir. bunun yanı sıra ilçede besicilik ve süt inekçiliği de yapılmaktadır. son yıllarda sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakfı'nın desteğiyle özellikle süt inekçiliği ve son zamanlarda kiraz yetiştiriciliğine önem verilmektedir.küçükbaş ve büyükbaş hayvancılığın yanı sıra arıcılık alanında da ciddi manada bir gelişme gözlenmektedir. i̇lçede halen 6.000 adet çerçeveli fenni kovan mevcuttur. bu kovanlardan ortalama kovan başına 15 kg verim elde edilmektedir. bu da, ilçenin nüfusu göz önünde bulundurulduğunda, hiç de küçümsenmeyecek bir miktardır. ayrıca üretilen balın floranin açısından zengin olması kaliteyi arttırmakta, elde edilen bal piyasa içerisinde değer kazanmaktadır. bu vesile ile ilçede her yıl düzenli olarak "bal festivali" düzenlemekte, düzenlenen festivalin ilçe tanıtımında büyük rolü bulunmaktadır.

i̇dari yapısı

çelikhan ilçesi, güneydoğu anadolu bölgesi içerisinde yer almakla birlikte, doğu anadolu bölgesi geçiş noktasında bulunmaktadır. bu nedenle de iklim özellikleri bakımından doğu anadolu bölgesi'nin i̇klim özelliklerini taşır. doğusunda sincik ilçesi, batısında doğanşehir ilçesi, güneyinde adıyaman ili, kuzeyinde yeşilyurt ilçesi ile çevrilidir. i̇lçeye bağlı bir kasaba ile 20 köy bulunmaktadır. bu 18 köye bağlı bulunan irili ufaklı 21 mezra bulunmaktadır.

i̇lçe ve köylerin yerleşim yerleri genellikle dağlık ve engebelidir. i̇lçe malatya ve adıyaman illeri arasında yer almakta olup, adıyaman i̇line 51, malatya i̇line 90 km uzaklıktadır. tamamlanan yeni malatya yolu ile çelikhan- malatya arası 45 km'ye düştü.

kaynakça