Vilayet

vilâyet, (arapça: ولاية wilayah), 1864 yılında teşkil-i vilayet nizamnamesi ile tanımlanan birinci dereceden bir yönetim birimidir. 19 ve 20. yüzyıllarda önce osmanlı devleti, ardından 1960'a kadar türkiye cumhuriyeti'nde, bir valinin yönetimi altındaki birimdir. bugün türkiye'de vilayet, il anlamında kullanılır.

vilayeti vali; liva ve sancakları, mutasarrıf yönetirdi. toplam 33 osmanlı devleti vilayeti vardı. vilayetlerde de sancak, köy ve kaza alt yönetim birimleri olarak kullanılmıştır. 1900 yılında 29 vilayet ve 5 özerk devlet bulunmaktadır.

etimoloji 
vilayet kelimesi arapça kökenli olup; valilik, velilik, bir işin başında durma, bir sorumluluk üstlenme anlamlarına denk gelmektedir. bundan hareketle vilayet tabiri, coğrafik bir terim olmaktan çok yönetsel bir terimdir. yani değişik büyüklükteki veya genişlikteki yönetim birimleri vilayet şeklinde ifade edilebilir.

tarihi 
vilayet kelimesinin yönetim birimi anlamında kullanımı osmanlılara dayanmaktadır. vilayet, 19. ve 20. yüzyıllarda, osmanlı devleti'ndeki en büyük taşra yönetim birimiydi.

günümüzde, çeşitli ülkelerde farklı adlarla ifade edilen yönetim birimleri, türkçede vilayet veya il tabiri ile ifade edilir. bir valinin (i̇ng. governor) yönetimindeki vilayet (governorate); batıda genellikle province bazen de governorate tabiri ile ifade edilir.

osmanlı'nın vilayetleri 
osmanlı vilayetleri listesi, 1864 yılında teşkil-i vilayet nizamnamesi ile yürürlüğe giren uygulamalar sonucunda vilayet olarak tertiplenen idari birimleri listelemektedir. vilayetlerde de sancak, köy ve kaza kullanılmıştır. 1900 yılında 29 vilayet ve 5 özerk devlet bulunmaktadır. vilayeti vali, liva ve sancakları, mutasarrıf yönetirdi. toplam 33 osmanlı devleti vilayeti vardır.

harita 
1878'ten itibaren batum, artvin (yusufeli hariç), oltu'nun büyük bölümü, iğdır, ardahan ve kars rusya'nın eline geçmiştir. berlin antlaşması ile osmanlı-rus sınırı ardeşen-yusufeli-oltu-bayezit hattı olmuştur.

1881 yıllarında osmanlı devleti vilayetlerinin etkileşimli haritası:

liste

vilayetler 
adana vilayeti
cezayir-i bahr-i sefid vilayeti
halep vilayeti
ankara vilayeti
aydın vilayeti 
bağdat vilayeti 
basra vilayeti 
beyrut vilayeti 
bitlis vilayeti 
bosna vilayeti
girit vilayeti
tuna vilayeti 
diyarbekir vilayeti 
edirne vilayeti  
erzurum vilayeti 
hicaz vilayeti
hersek vilayeti
hüdavendigâr vilayeti (diğer adı bursa)
i̇stanbul vilayeti
yanya vilayeti 
kastamonu vilayeti 
konya vilayeti 
kosova vilayeti 
mamuret-ul-aziz vilayeti (asıl adı harput, bugün elazığ)
manastır vilayeti 
musul vilayeti (1879'dan itibaren)
selanik vilayeti
i̇şkodra vilayeti
sivas vilayeti
suriye vilayeti(asıl adı şam)
trablusgarp vilayeti (trablusu-garb trablusgarp)
van vilayeti

vasallar ve özerkler 
 doğu rumeli (rumeli-i şarkî): özerk vilayet (1878 - 1885); 1885 yılında bulgaristan tarafından işgal edildi.
 bingazi sancağı: özerk sancak. 1875 yılında trablusgarp vilayetinden ayrıldı.
 biga sancağı (diğer adı kale-i sultaniye) (özerk sancak, vilayete dahil değildir)
 çatalca sancağı (özerk sancak, vilayate dahil değil)
 kıbrıs sancağı - osmanlı'ya bağlı sancak.
 mısır hidivliği (özerk hidivlik)
 i̇zmid sancağı  (özerk sancak, vilayete dahil değil)
 kudüs sancağı (kudüs-i şerif mutasarrıflığı): bugünkü kudüs, filistin ve i̇srail'i kapsar..
 mekke şerifliği (özerk şeriflik, vilayete dahil değildir.)
 zor mutasarrıflığı: müstakil mutasarrıflık. 
 cebel-i lübnan mutasarrıflığı: müstakil mutasarrıflık.
sisam beyliği (özerk yönetim)
tunus eyaleti (tunus eyaleti) (özerk eyalet, beyleri tarafından yönetilir.)

ayrıca bakınız 
osmanlı eyaletleri listesi

kaynakça 

 
 
i̇dari birimler
kamu hizmetleri
kamu kurumları
kamu personeli