Türkler

türkler, türkiye türkleri veya anadolu türkleri, çoğunlukla türkiye ve osmanlı i̇mparatorluğu'nun eski topraklarında yaşayan bir türkî halktır.

osmanlı i̇mparatorluğu'nun yıkılmasından önceki dönemlerde elinde bulundurduğu coğrafi alanlar (başlıca kosova, kuzey makedonya, bulgaristan, yunanistan, romanya, kıbrıs, gürcistan, irak, suriye) üzerinde yaşayan ve osmanlı yıkıldıktan sonra bu bölgelerde kalan büyük türk azınlıklar da türkler sınıfına girer. bununla birlikte avrupa'ya türkiye'den göç ederek yerleşmiş olan türk göçmen toplulukları (özellikle almanya, fransa, i̇ngiltere, hollanda, avusturya, belçika ve danimarka'da bulunanlar) ile kuzey amerika ve avustralya'daki türk göçmenler de türkler grubuna girmektedirler.

etimoloji 

türk adının bilim çevrelerince kabul edilen ilk kullanımı 1. yüzyılda pomponius mela ve plinius adlı romalı tarihçilerce kaydedilmiştir. azak'ın doğusunda yaşayan insanlar turcae/tyrcae adı ile kayda geçmiştir. "türk" (veya türük, török, törk) adı türkçe belgelerde ilk defa kül tigin ve bilge kağan yazıtlarında 𐱅𐰇𐰼𐰜 (türk) veya 𐰜𐰇𐰚:𐱅𐰇𐰼𐰜 (kök türük) şeklinde geçer.

türk adı, ilk dönemlerde belirli bir toplumun kavmî ismi olmak yerine siyasi mensubiyeti belirleyen bir isim olarak ortaya çıkar. bu kelimenin "türe-" eyleminden, "töre" isminden türetildiği ve türeyen, töreli, tüzüklü (kanunlu) anlamına geldiği düşünülmektedir. kelime zamanla güçlü, kuvvetli ve güzel anlamlarına da gelmiştir. türkî-i çeşm (güzel göz), türkî-i çin (güzel güneş) terkiplerinde de gördüğümüz türk kelimesi özellikle fars ve arap şiirlerinde ortaya çıkar. bir görüşe göre de türk kelimesi aşinaoğulları soyunun unvanıdır ve bu soya mensubiyet türklükle anılır. türk kelimesi ilk olarak göktürk devleti vasıtasıyla bir devletin adı olur ve bu devlete mensubiyeti bildirir.

altay dağları'nın eteklerinde demircilik, maden işlemeciliği ve hayvan yetiştiriciliği yapan bir türk boyuna çinliler tarafından  t'uküe denmiştir. bu kelime içinde çoğul haliyle türük kelimesini barındırmasıyla önemlidir. nihayetinde bu kabile adı şimdiki kullanımı olan türk ya da türük şekliyle, 8. yüzyıla ait başlıca yazılı eserlerde geçer. türk kelimesi "güçlü" ya da "güçlüler" anlamına gelmektedir. müslüman halklar çok kez karşılaştıkları tu-kiulerden başka boyların da aynı dili konuştuğunu fark edince hepsini türk olarak adlandırmışlardır.

divanu lugâti't-türk'te kaşgarlı mahmud türk kelimesini açıklarken, nuh'un oğullarından birine allah tarafından verilmiş bir isim olduğunu ifade eder ve türk'ün halkının da bu isimle anıldığını eklemiştir. allah'ın ordusuna türk dediğini ve memnun olmadığı halklara cezalandırıcı olarak gönderdiğini eserinde yazmıştır. ünlü türkolog arminius vambery ve jean deny tarafından 1879'da türk "türemek" yani "aniden beliren", "türeyenler" anlamında ifade edilmiştir. türkolog gerhard doerfer orhun yazıtları'nda kullanıldığı anlamda türk kelimesine "devletine bağlı" anlamını vermiştir.

göktürkler, sadece devletlerini değil kendilerini de türk diye tanımlayan ilk topluluktur. orhun yazıtları'nda türk; güçlü, savaşçı, tanrı'nın yeryüzündeki gölgesi, sadık gibi ifadelerle anılır.

tarihçe

türk tarihinin başlangıcı 
dünya üzerinde yaşayan insan topluluklarının milletleşme süreci onların avcı-toplayıcılıktan çiftçi-çobanlığa geçmesi ile başlar. türkleri oluşturacak insan topluluklarının mö 6000'lerde koyun yetiştiriciliğine başladığı düşünülmektedir. bu tarih atlı göçebe türk kültürünün başlangıcı olarak kabul edilebilir. bu değişiklikler ile anav kültürü ortaya çıkmıştır.

türklerin atalarının mö 2500 ile mö 1700 yılları arasındaki afanasiyevo kültürü ile başlayan ve mö 1700 ile mö 1200 yılları arasındaki andronovo kültürü ile devam eden dolikosefal mongolitlerle ortak yönleri bulunmayan brakisefal ırka dayandığını savunurlar. bu ırkın savaşçı ve göçebe kültüre sahip olduğu, mö 1700 yılları sonrasında kitleler hâlinde altay dağları ile tanrı dağları arasındaki bölgeye yayıldığı bilinmektedir.

botai kültürünü türklerle ilişkilendiren kaynaklara göre, süvari tekniğini bulan, yani modern anlamda at binen ilk kavim türklerdir. çinliler de ata binmeyi mö 3. yüzyılda hunlardan öğrenmişlerdir.

orta asya dönemi 

göktürk kağanlığı, gök türkler veya kök türkler, kül tigin ve bilge kağan yazıtlarında (türük) veya (türk) veya   (kök türük veya bazı yabancı kaynaklarda türk) şeklinde geçer (çince: 突厥 pinyin: tūjué; wade-giles: t'u-chüeh, guangyun: dʰuət-kĭwɐt), 552-744 yılları arasında orta asya ve çin'de hükümdarlık sürdüren kağanlık.

türk adı ilk ortaya çıktığında günümüzdeki gibi bir ırk kavramını karşılamıyordu. türk adı, t’ou-kiue biçiminde çevrilerek ilk olarak 6. yüzyıl çin kaynaklarında görülür. bunun aslının moğolca çoğul biçiminde "türk-üt" olduğu kabul edilir. türkçedeki karşılığı ana kök güçtür. dîvânu lugâti't-türk'te, olgunluk zamanı, olgunluk, gençlik çağının ortasındaki genç, sert ve cesur anlamlarına gelen türküt kelimesidir.

6. yüzyıldaki ilk yazılı belge bugut yazıtı'dır. eserin dili soğdcadır ve yazıtın yüzeyinde dişi kurttan süt emen kolları kesilmiş bir çocuk canlandırılır. anıt, 6. yüzyılın olaylarını anlatır ve ergenekon destanını canlandırır. anıttaki anlatılar, ayrıca bir türk büyüğünün çinli han kayıtçısına anlatısına göre çin belgelerinde de yer alır.

türk adı bugün kullandığımız şekli ile ilk kez 8. yüzyılda göktürkler dönemine ait orhun yazıtları'nda geçmektedir. "türk" adıyla kurulmuş ilk ve türk adını resmî devlet ismi şekliyle kullanan ilk türk devletidir. devletin kurucusu ve ilk önderi bumin kağan'dır. bumin kağan'ın kardeşi i̇stemi kağan ülkenin batı kanadını yönetirdi. göktürkler komşuları olan çin, sasani (i̇ran) ve bizans i̇mparatorluğu ile askerî, siyasi ve ekonomik ilişkiler kurdular.

batı dünyasında ise 6. yüzyılda yunan çevirisi ile menandros protekorda "tourkus" olarak geçmiştir.

oğuzlar, oğuz kağan destanı'na göre 24 boydan ve kaşgarlı mahmud'un divânu lügati't-türk eserine göre 22 boydan oluşan en kalabalık türk boyu.

oğuz kağan destanı'na göre oğuz boyları; 24 oğuz boyunu önce iki kolda (bozoklar ve üçoklar) daha sonra oğuz han'ın 6 oğluna ve son olarak da onların 4 oğluna ayırmaktadır. listelerin kaynakları, kaşgarlı mahmud ve 14. yüzyılda yaşayan reşideddin'e dayanmaktadır. reşidüddin 24, kaşgarlı mahmud ise 22 boy saymaktadır.

balkanlar dönemi

hunlar 

türk boylarının avrupa kıtasında, balkanlardaki tarihleri ms 3. yüzyıla kadar kanıtlanmıştır. hunlar, gotlardan, alanlardan ve germen taifallardan oluşturdukları yardımcı kuvvetlerle takviyeli olarak ilk defa 378 baharında tuna'yı geçmişlerdir. romalılardan karşılık görmeksizin trakya'ya kadar ilerlemişlerdir. roma imparatoru i. theodosius'un ölüm yılı olan 395’te hunlar yeniden balkanlar’da hareketlenmişlerdir. hunlar, ms 380 yılından itibaren balkanlar’a egemenlik kurmuşlardır. bölgenin büyük bir kısmında hâkim olan hunlar, slavlardan daha önemlidir.

balkanlar’da yerleşen hun idari yapılanması, idarede ve devlet içindeki türk kavimlerinin yanında, birçok ural kavmi, germen kavimleri (gotlar, gepidler vb.), slavlar, sarmatlar gibi birçok kavmin beraber yaşadığı bir yapı olmuştur.

ms 453 yılında attila'nın ölümü ile beraber balkanlar’da hun gücü zayıflamış ve sonrasında da hunların idaresi ortadan kalkmıştır.

tuna ön bulgarları 
vii. yüzyılda türk asıllı ön bulgar kabileleri, hükümdarları asparuh'un kumandasında tuna'yı geçerek batı karadeniz ile tuna nehri arasındaki bölgeye yerleşen slavları hâkimiyetleri altına almışlardır.

balkanlar’ın doğusuna yerleşen ön bulgar boyları, devletleri içinde yaşayan büyük slav nüfusuyla beraber yaşarken, bir süre sonra bu slav boylarının kültürlerine doğru yönelip slavlaşmışlardır.

doğudan, asya içinden, kuzey karadeniz step bölgesi yoluyla birbiri ardından gelen atlı göçebe türk kavimleri, ya burada dac, trak ve slav aslından yerli halkla karışmış, ortadan kaybolmuş (11. yüzyılda oğuz aslından peçenekler ve uzlar gibi), yahut askerî egemen sınıf olarak kuzeydoğu balkanlar’da güçlü devletler kurmuşlardır. bu sonuncular arasında, bir türk boyu olan kutrigurların 7. yüzyılda kurmuş oldukları bulgar hanlığı özellikle anımsanmalıdır. ön bulgarların dobruca'da bıraktıkları kitabelerde, hükümdar, “han” unvanı ile anılır ve on iki hayvanlı türk takvimi kullanılır. bulgar hanları 9-11. yüzyıllarda (1018'e kadar) balkanlar'da bizans i̇mparatorluğu'nun yerini almıştır. 
13. ve 14. yüzyıllarda, yine bulgaristan'da kıpçak/kuman aslından slavlaşmış terteri ve şişman hanedanları hâkim oldu.

peçenek ve kuman türk boyları 
ön bulgarların balkanlara gelişinden daha sonra 11. ve 12. yüzyıllarda peçenek, kuman (kıpçak) ve uz türkleri, balkanlara göç etmişler ve bunların bir kısmı 15. yüzyıla kadar toplu olarak varlıklarını korumuşlardır. o dönemde kumanlarla ticaret yapan avrupalılar için 2500 kadar kelimeyi içine alan bir kumanca sözlüğün (codex cumanicus) hazırlanmış olduğu bilinmektedir.

9. yüzyılın ilk yarısında, hazar-oğuz ittifakı baskısına dayanamayarak, kalabalık kitleler hâlinde i̇dil’i geçip yurtlarından çıkardıkları macarların yerine, don-kuban havalisine gelmişlerdi (860-880 sıraları). bu, büyük göçün ilk hareketi olmuştur. macarları önlerinden süren peçeneklerin gerisinde oğuzlar, onların da gerisinde kumanlar, karadeniz'in kuzeyinden batıya yönelmişlerdir. i̇mparator k. porphyrogennetos tarafından yazılan de administrando imperio’da (948-952’lerde) kaydedildiğine göre, peçenekler 8 boy hâlinde idiler. 10. yüzyıl ortalarında, karadeniz’e dökülen nehirlerin kıyılarında olmak üzere, şöyle sıralanmışlardı: çoban (don), tolmaç (don’un denize döküldüğü bölgede), külbey (donets), çor (özi nehri doğusu), karabay (özi-bug arası), ertim (dinyester), yula (prut), kapan (aşağı tuna). i̇lk üçü uzlar, hazarlar, alanlar ve kırım bölgesi ile temas hâlinde; yula boyu macaristan, kapan da tuna ön bulgarları ile sınırdaş bulunuyordu.

osmanlı türkleri balkanlara girmeden önce, 12-14. yüzyıllarda kıpçak/kumanların bölgede üstün tarihî rolü yeterince vurgulanmamıştır. özellikle, dobruca'dan akkerman'a kadar step bölgesinde yerleşmiş ve hristiyan dinine geçmiş olan kıpçak/kumanlar çeşitli hanedanlar kurmuşlardır. bunlardan bir grup, 14. yüzyıl ikinci yarısında dobruca-varna bölgesinde bir beylik kurmuştur (merkezi kalliakra); dobrotiç ve bir kuman adı taşıyan kardeşi çolpan'ın dobruca beyliği, 1388'de i. murad'ı metbu tanımış, 1393'te i. bayezid bu beyliği osmanlı ülkesine katmıştır. özetle, deliorman ve varna'dan tuna'ya kadar giden bölge daha osmanlılardan önce gerçek bir türk yerleşim alanı olmuştur.

anadolu'dan türklerin geçişi 
balkanların güneyinden, anadolu'dan türklerin balkanlara gelip yerleşmesi, 1260'lara kadar iner. kuzey karadeniz bölgesinden gelen türk orakları, zamanla hristiyanlığı kabul edip yerli slavlarla karıştıkları hâlde, anadolu'dan gelen müslüman türkler, kendi din ve kültürlerini saklamayı başarmışlardır. i̇lk yerleşme, 1261'de moğollardan kaçıp bizans'a sığınan selçuk sultanı i̇zzeddin keykavus'la gerçekleşmiştir. moğol idaresinden kaçan otuz-kırk türkmen obası, kutsal kişi sarı saltuk baba ile i̇zzeddin keykavus'un yanına gelmiş ve bizans imparatoru tarafından kuzey dobruca’ya yerleştirilmiştir (1263). başlangıçta, müslüman altın ordu emiri güçlü nogay'ın himayesi altına giren bu anadolu türkmen grubu, burada baba-saltuk kasabası ile başka kasabalar kurmuşlardır. 1332'de buradan geçen i̇bn battuta, baba kasabasını "türklerin oturduğu bir şehir" olarak anar.

anadolu'da ilk dönem 

10. yüzyılda orta asya'dan, çoklukla i̇ran üzerinden anadolu topraklarına yerleşen oğuz-türkmen başta olmak üzere pek çok boy türk adı altında toplanmıştır. türk adı orta asya'da türk ırkına mensup ve türkçe konuşan toplulukların göktürkler döneminden beri ortak adıdır. anadolu'da gittikçe azalan yerli nüfus yerini türklere bırakmaya başlamış ve 10. yüzyılda kurulan türkmen beylikleri sayesinde tüm anadolu'da türkçe konuşan topluluklar egemen toplum olmuştur.

anadolu'ya ilk olarak hun, sabir, hazar gibi türk kavimleri akın yapmış olsa da bu akınlar genelde askerî amaçlı olmuştur. ancak 9. ve 10. yüzyılda karadeniz'in kuzeyinden balkanlar'a gelen kıpçak, peçenek, uz adlı türk kavimleri anadolu'ya bizans eliyle geçirilmiş ve yerleştirilmiştir. asıl anadolu'nun türk yurdu hâline dönüşmesi, doğudan gelen oğuz-türkmen göçleriyle olmuştur.

büyük selçuklu dönemi 

göçmen türklerde bozkırdaki ırmakları geçiş büyük önem arz ediyordu. oğuzname'de salı keşfeden kişi boyun önemli bir atası sayılmaktadır. hanedanın atası olan selçuk bey tarafından temeli atılan bu devlet bağdat'ı kendine başkent yaparak abbasi halifesinin koruyucusu konumuna erişti. 1092 yılında selçuklu hükümdarı melikşah'ın ölümünden sonra bölünmeye uğradı. selçuklular tarafından kurulan diğer devletler kirman selçuklu devleti, irak selçuklu devleti, suriye selçuklu devleti ve anadolu selçuklu devleti'dir. 1040-1157 yılları arasında hüküm süren büyük selçuklular, en güçlü oldukları dönemde harezm, horasan, i̇ran, irak, suriye, arap yarımadası ve doğu anadolu bölgesi'ne egemen olmuş bir türk devletidir. kapladıkları alan doğuda balkaş ve issık gölleri, tarım havzası; batıda ege ve akdeniz sahilleri, kuzeyde aral gölü, hazar denizi, kafkasya, karadeniz; güneyde arabistan dâhil umman denizi'ne kadar ulaşıyordu (10.000.000 km2).

haçlı savaşları ve moğol istilası, anadolu'da oğuz-türkmen yerleşmelerini yoğunlaştırmıştır. selçuklu döneminde çağrı bey döneminde yapılan ilk keşif ve akınlarda yurt arayan binlerce türkmen aşireti doğu anadolu'ya girip batı anadolu'ya doğru yerleşmeye başlamıştır.

1071 malazgirt savaşı ve 1099 bizans’ın türk bölgelerine baskınlarında bizans emrinde olan binlerce türk unsuru zamanla anadolu selçuklu saflarına geçmiştir. anadolu selçuklu döneminde orta asya ve azerbaycan üzerinden anadolu'ya gelen türkmen aşiretleri batı anadolu'ya yerleşmeye başlamıştır.

beylikler döneminde doğudan gelen çok sayıda türkmen aşireti, anadolu'da türk nüfusunun devam etmesine neden olmuştur. germiyanoğulları, osmanoğulları karesioğulları ve hamitoğulları gibi batıdaki türkmen beylikleri, türkmen göçlerinden beslenmişlerdir.

1200'lü yılların başında orta asya'da yaşayan harzemşah türkmenleri moğol baskınından kaçarak anadolu beyliklerine sığınmıştır. orta asya'da hotan, semerkant, kaşgar, cent gibi şehirlerde yerleşik olarak yaşayan türk boylarının pek çoğu moğol istilasından kaçarak anadolu'ya yerleşmişlerdir.

1243 yılında anadolu'nun moğol istilasına uğramasıyla ve azerbaycan'da kurulan i̇lhanlılar devleti aracılığıyla pek çok türk ve moğol unsuru anadolu'ya yerleşmiştir.

i. anadolu beylikleri dönemi
alp arslan'ın 1071 malazgirt zaferi'nden sonra i̇ran üzerinden gelen türk boyları anadolu'ya yerleşmeye başlamışlardır. selçuklu devlet teşkilatının ikta sistemine göre bir türk komutanı hâkim olduğu toprağı yönetme hakkına sahip bulunmaktaydı. buna göre mardin civarını fetheden artuk bey 1102 yılında burada artuklu beyliği'ni kurdu. sivas, tokat, malatya civarlarında hâkim olan danişment gazi 1080 yılında niksar merkezli olarak danişmentliler devletini kurdu. erzincan ve çevresinde mengücekliler, erzurum ve çevresinde saltuklular, i̇zmir dolaylarında da çaka beyliği hüküm sürdü.

bu beyliklerden çaka beyliği denizcilik faaliyetlerinde bulunmuş ve böylece türk tarihinde ilk kez bir beylik denizcilikle meşgul olmuştur. çaka bey'in kurduğu donanma türk tarihine ait ilk deniz kuvvetleridir.

anadolu'da kurulan ilk türk beylikleri zamanla anadolu selçuklu devleti ile mücadelede zayıf düşecek ve bu devletin hâkimiyeti altına gireceklerdir.
ancak bu beylikler bizans devleti'ne ve özellikle doğudaki ermeni ve gürcü nüfusuna karşı anadolu'nun türkleşmesinde etkili olacaklardır.

anadolu selçuklu devleti 
anadolu selçuklu devleti, selçuklu hanedanı'nın anadolu'da kurduğu devlettir.

türklerin anadolu'ya yerleşmesi 1071'deki malazgirt savaşı'ndan sonra hızlandı. özellikle malazgirt savaşı'ndan itibaren müslüman türkler anadolu'ya akın etmiştir; ancak i̇slam'dan önce de anadolu ve balkanlarda türkler vardır. selçuklu komutanı kutalmışoğlu süleyman şah anadolu’daki fetihleri batıya yayarak 1075'te i̇znik’i bizans’tan aldı ve burayı başkent yaparak bağımsızlığını ilan etti. böylece kurulan anadolu selçuklu devleti, i̇lhanlıların son anadolu selçuklu sultanını tahttan indirdikleri 1308'e kadar varlığını sürdürdü.

ii. anadolu beylikleri dönemi 

anadolu beylikleri, türklerin 1071’deki malazgirt savaşı’ndan sonra anadolu’da kurdukları devletlerdir. savaşın hemen ardından, özellikle doğu anadolu bölgesi ve güneydoğu anadolu bölgesi'nde kurulan devletlere birinci dönem anadolu türk beylikleri, aynı dönemde; önce anadolu'nun batı ucunda i̇znik'i başkent edinen, sonradan da haçlı seferleri nedeniyle başkentini konya'ya taşıyarak orta anadolu merkezli olarak devam eden anadolu selçuklu devleti’nin zayıflaması ve yıkılmasından sonra kurulan devletler ise i̇kinci dönem anadolu türk beylikleri olarak ifade edilebilir.

anadolu selçukluları, anadolu'daki türkmen beylerini aşiretleriyle birlikte bizans ve kilikya sınırlarına yerleştirmişlerdi. böylece anadolu selçukluları hem devletin sınırlarını güvence altına alıyor, hem de türkmen beylerini denetim altında tutuyorlardı. ama 1243'teki kösedağ savaşı'nda moğollara yenilen anadolu selçuklu devleti’nin türkmenler üzerindeki denetimi zayıfladı. bu savaşın ardından, moğolların bir kolu olan i̇lhanlılar anadolu’da denetimi ele geçirdiler. bu süreçte uç beylikleri, önce i̇lhanlılara bağlı, sonra bağımsız devletlere dönüştüler. bu beyliklerden biri olan osmanlı beyliği, zamanla bütün öbür beyliklerin topraklarını ele geçirdi ve bir imparatorluğa dönüştü.

osmanlı dönemi 

osmanlı i̇mparatorluğu veya osmanlı devleti’nin kurucusu ve osmanlı hanedanı’nın atası olan osman gazi, oğuzların bozok kolunun kayı boyundandır. devlet, bilecik’e yakın söğüt’te kurulmuştur. osmanlı devleti'nin bağımsız bir devlet olarak tarih sahnesine çıkması 1299 yılında olmuştur. buna karşın prof. dr. halil i̇nalcık, osmanlı devleti'nin 1299'da söğüt'te değil 1302'de yalova'da bizans'a karşı yaptığı bafeus savaşı sonrasında devlet niteliğini kazandığını iddia etmiştir. osmanlı i̇mparatorluğu'nun yalova'da kurulduğu iddiasına yalova üniversitesi rektörü prof. dr. niyazi eruslu da destek vermiştir.<ref>[http://www.bilim.org/?s=haber&haberid=1734  bilim.org - ""osmanlı i̇mparatorluğu söğüt'te değil yalova'da kurulmuştur".]  23 mayıs 2009 tarihinde erişilmiştir.</ref> bu devlet, i̇stanbul ile sınırlı bir şehir devletine dönüşmüş olan doğu roma i̇mparatorluğu'nu yıkmış, bazı tarihçilere göre bu yeni çağ'ı başlatan olay olmuştur. osmanlı i̇mparatorluğu gücünün doruğunda olduğu 16. ve 17. yüzyıllarda üç kıtaya yayılmış ve balkanlar, orta doğu ve kuzey afrika'nın büyük bölümünü egemenliği altında tutmuştur. ülkenin sınırları batıda cebelitarık boğazı (ve 1553'te fas kıyılarına, doğuda hazar denizi ve basra körfezi'ne, kuzeyde avusturya, macaristan ve ukrayna'nın bir bölümüne ve güneyde sudan, eritre, somali ve yemen'e uzanmaktaydı. osmanlı i̇mparatorluğu 29 eyaletten ve vergiye bağlanmış boğdan, erdel ve eflak prensliklerinden oluşmaktaydı. devlet zaman zaman denizaşırı topraklarda da söz sahibi olmuştur. atlantik okyanusu'ndaki kısa süreli toprak kazanımları lanzarote (1585), madeira (1617), vestmannaeyjar (1627) ve lundy (1655) bu duruma örnek olarak gösterilebilir.

devlet altı yüzyıl boyunca doğu dünyası ile batı dünyası arasında bir köprü işlevi görmüştür. hâkimiyeti altında bulunan topraklarda yaşayan halklar zaman zaman, toplu ya da yerel ayaklanmalar ile osmanlı iktidarına karşı çıkmışlardır. genel olarak din, dil ve ırk ayrımından uzak durduğu için yüzyıllarca birçok devleti ve milleti hâkimiyeti altında tutmayı başarmıştır. osmanlı i̇mparatorluğu, eski türk örf ve âdetlerinin ve i̇slam kültürünün yükümlülüklerinin doğrultusunda bir yönetim şekli belirlemiştir.

osmanlı devleti'nin kurulmasıyla orta asya'dan gelen göçler kesilmemiştir. akkoyunlu, karakoyunlu türkmenleri devletlerinin yıkılmasıyla türkmen boyları anadolu'ya yayılmışlardır. orta asya ve diğer bölgelerden göç azeri safevi devleti’nin kurulmasına kadar sürmüştür. 1517 yavuz sultan selim'in mısır seferinden sonra binlerce çadırlık suriye, irak, dulkadirli türkmenlerinin bir kısmı batı anadolu'ya gönderilmiştir.

osmanlı döneminde anadolu'da yaşayan türkmen boylarının bir kısmı balkanlara geçirilerek oralara iskân ettirilmiştir ve bunlar balkanlardaki bugünkü türk grupları oluşturmuşlardır.

1856 ve 1877 rus-osmanlı savaşı sonucuyla anadolu'daki türk ve müslüman sayısı gittikçe artmaya; rum ve ermeni sayısı azalmaya başladı. osmanlı kayıtlarına göre, bu dönemde balkanlardan anadolu’ya geri göç eden türk nüfusu 3 milyon kadardır (muhacir). bu nüfusa boşnak ve arnavut kökenliler dâhil değildir.

1856-1877 osmanlı-rus savaşları ve i. dünya savaşı sonucuyla kafkasya bölgesinden türk kökenli halklardan nogaylar, azeriler, terekemeler, ahıska türkleri, balkar, karaçay gibi türk topluluklarının göçü yaşanmıştır.

1792, 1860-63, 1874-75, 1891-1902 yıllarında karadeniz'in kuzeyinde rusların baskısının artması sonucu 2 milyona yakın türk dili konuşan kırım tatarı ve kazan tatarları anadolu'ya yerleşmiştir.

1914 resmî istatistiğine göre (kars, ardahan ve artvin hariç; arap ve kürtler dâhil) çoğunluğu türk olan 13.4 milyon müslüman vardır.

 göç 

 türklerin bulgaristan'dan göçü (1878–1994) 

naim süleymanoğlu, 1988 yaz olimpiyatları'nda, seul'de, halter müsabakasında toplamda 342,5 kg kaldırarak kırılması çok güç bir dünya rekoruna imza atmıştır. bu rekor sonrası tüm dünya süleymanoğlu'nu konuşmuş ve süleymanoğlu the new york times'a kapak olmuştur. bu rekoru kırdıktan sonra 13 aralık 1988'de birleşmiş milletler'de konuşmuş ve tüm dünyaya bulgaristan halk cumhuriyeti hükûmetinin, türkleri asimile ettiğini ve türkleri öldürdüğünü duyurmuştur. bu konuşma yüzünden bulgaristan halk cumhuriyeti hükûmeti baskılara dayanamamıştır ve türklerin, türkiye'ye dönmesine izin vermiştir. bu göç sonrası bulgaristan'dan gayri resmi verilere göre 321.000 türk anavatana göç etmiş, daha sonraları da 150.000 türk tekrar bulgaristan'a dönmüştür.

 türklerin yunanistan'dan göçü 
yunanistan bölgesinden türk göçleri birkaç şekilde gelişmiş, bu göçler sonucunda bölgede bir zamanlar hatırı sayılır nüfus oranına sahip türkler, günümüzde sadece batı trakya’da kalmıştır.

batı trakya’nın 1923 yılındaki nüfusu 191.699’dur. batı trakya nüfusunun 129.120’si türk (%67), 33.910’u yunan (%18), 28.669’u bulgar, geri kalan nüfusunu ise ermeni ve yahudi topluluğu oluşturmaktaydı.

osmanlı devleti’nin yıkılma süreciyle birlikte yaşanan büyük savaşlarla gelen türk ve müslüman göçler türkiye cumhuriyeti’nin kurulmasıyla birlikte devam etmiş türk-yunan nüfus mübadelesi, bulgaristan’dan türklerin sürgün hareketleri, kıbrıs’ta yaşanan olaylar ve sonucunda yaşanan savaş sonucuyla kıbrıs'ta oluşan türk göçü ve balkanlar, kafkasya, orta asya ve orta doğu bölgelerinden savaşlar ve ekonomik sebeplerle türk toplumlarının önemli göç hareketleri olmuştur.

 türkiye cumhuriyeti dönemi 

türkiye, resmî adıyla türkiye cumhuriyeti, başkenti ankara olan ve eski dünya karaları denilen avrupa, asya ve afrika kıtalarının birbirine en çok yaklaştığı noktada bulunan ülkedir. ülke topraklarının bir bölümü anadolu yarımadası'nda, bir bölümü ise balkan yarımadası'nın uzantısı olan trakya'da bulunur.

türkiye, osmanlı i̇mparatorluğu'nun i. dünya savaşı sonunda yenilmesinden sonra, osmanlı i̇mparatorluğu'nun yerine kurulan ardıl devletler içinde tek bağımsız devlet olaraklozan antlaşması tam metni  türk tarih kurumu devletin türk nüfus çoğunluğuna sahip toprakları üzerinde mustafa kemal atatürk önderliğindeki halkın büyük mücadelesi ile kurulmuştur. arnold joseph toynbee gibi bazı tarihçiler ise türkiye'nin (başlıca ardıl olmak bir yana) tek ardıl devlet sayılması gerektiğini savunurlar. 29 ekim 1923 tarihinde cumhuriyeti ilan eden türkiye büyük millet meclisi, türkiye cumhuriyeti devletinin kurucu iradesinin sahibidir.

 nüfus yapısı 
“türk” tabiri bugün temelde iki düzeyi belirtir. i̇lk kısımda veya dar anlamıyla eski osmanlı i̇mparatorluğu topraklarında ve yeni göçlerle çeşitli kıtalarda yaşayan türkler (türkiye türkleri, osmanlı türkleri) belirtilir. i̇kinci kısımda veya geniş anlamıyla ise dünyadaki bütün türk gruplarını belirtir. bu ikinci kısım asli olarak doğu avrupa, balkanlar, türkiye, orta doğu, kafkaslar, i̇ran, orta asya, sibirya, doğu türkistan, moğolistan bölgesinde yaşar.

burada, “türkler” tabiri dar anlamıyla ele alınmıştır.

 asli unsur 
osmanlı i̇mparatorluğu’nun eski topraklarında yaşayan ve oğuz türkleri merkezinde ortaklaşan türk grubu bugün balkanlar, ege adaları, türkiye, kıbrıs adası ve orta doğu'da yerleşik bir halk ve asli unsur olarak yaşarlar.

 yeni göçler 
türkiye cumhuriyeti'nin kuruluşundan sonra, 20. yüzyılda çeşitli sebeplerle başta avrupa (batı avrupa) olmak üzere, amerika, avustralya ve asya kıtalarındaki çeşitli ülkelere göç eden türkler vardır.

avrupa'ya türkiye'den göç ederek yerleşmiş olan türk göçmen toplulukları genellikle batı avrupa kısmında, özellikle almanya, fransa, birleşik krallık, hollanda, avusturya, belçika ve lihtenştayn'da bulunanlar. bölgeye ilk göçlerinden günümüze birkaç kuşak geçmiştir. amerika ve avustralya'daki türk göçmenler de yine 20. yüzyıldan itibaren bu kıtalara göç etmişlerdir.

20. yüzyılda başlayan göçlerle birçok kıtaya göç eden türkler, türkiye merkezli bir türk grubudurlar ve türkçenin anadolu kolunun içinde yer alan çeşitli ağızlar konuşurlar.

 türkiye'de etnik yapı 
2007 yılında milliyet gazetesinin konda araştırma şirketine yaptırdığı ve şirketin denekler ile tüm türkiye çapında 47958 kişiyle evlerinde yüz yüze yaptığı bir anket neticesinde türkiye'nin etnik yapısı deneklerin kendilerini tanımlamalarına göre şu şekilde ortaya çıkmıştır:

 türklerin diğer uygarlıklara etkileri 

 çin 
çin’in siyasi tarihi m.ö. 3 binlerde başlar ve 800 yıllık ilk dönemi 2200’de sona erer. bu döneme beş i̇mparatorluk dönemi denir. bu dönem çin ulusal tarihinin de başlangıcı ve simgesidir. bu dönem başlatıcısı fuhi ile onun kadar önemli olan kardeşi niyü-kua’dır. i̇lk çin devletini kuran bu iki kardeş, türklerin varlıklarını günümüzde de sürdürdüğü kansu ilinden gelmişlerdir.

bu süreci takiben m.ö. 2200’lerde üç i̇mparatorlar dönemi başlar. bu dönemin önemli bir özelliği i̇mparatorların millet uluları denilen bir kurul tarafından seçilmesidir. bu sayede siyasi katılımın sağlandığı iyi bir yönetim kurulabilmiştir. bu dönemi başlatan hiya, yin ve t’sin sülaleleri çin kaynaklarına göre türkistan’dan gelen türklerdi.

1923 yılında bugünkü çin’in kuzeyinde yer alan scarausoyol’da yapılan kazılarda çok önemli bulgular ortaya çıkarıldı. genç yontma taş dönemine ait bulgular scarasuyol’da kullanılan taş aletlere dayalı ilkel üretim ile orta-asya gobi mikrolitik kültür arasında ortak özelliklere dayanan bir geçiş döneminin yaşandığını ortaya çıkarmıştır. aynı tür bulgular 1958 şansi ve 1960 hunan kazılarında da bulunmuştur. orta yontma taş döneminde alete dayalı üretimi bilmeyen çinlilerin, bu endüstriyi tarla açıcı ormancılar kültüründen yani orta-asya’dan aldıkları ve sivri uçlu taş geleneğine bağlı kalarak bu aletleri kullandıkları görülmüştür.
 avrupa'da yaşayan türkler 

 din 

türkiye kuruluşlu optimar araştırma merkezi tarafından yapılan bir araştırmaya göre türkiye'nin nüfusunun %89'unu müslümanlar oluşturmaktadır. yine, türkiye'deki müslüman nüfusunun %75'i hanefi, %10'u alevi ve %5'i şafi mezheplerine bağlı olduğu tahmin edilmektedir. dünyadaki türkiye türklerinin çoğunluğu müslüman’dırlar.

türkiye türklerinin hâricinde türk boyları içinde bugün i̇slam dışında, ortodoksluk, şamanizm, budizm, musevilik gibi inançlar da görülür.

 dinsel tarih 
 tengricilik 
tengricilik ya da tengrizm tüm türk ve moğol halklarının, şimdiki inanç sistemlerine katılmadan önceki inancıydı. tengri'ye ibadet etmenin yanında animizm, şamanizm, totemizm ve atalara ibadet etmek bu inancın diğer ana hatlarını oluşturuyordu. tengri, bugünkü türkçedeki tanrı kelimesinin eski şeklidir.

bu inanca göre gök'ün yüce ruhu tengri'ydi. i̇nsanlar kendilerini gök baba tengri, toprak ana ötüken ve insanları koruyan atalarının ruhları arasında güven içinde hissedip, onlara ve diğer doğa ruhlarına dua ederlerdi. büyük dağların, ağaçların ve bazı göllerin güçlü ruhları barındırdıklarına inanarak dualarını bu cisimlere doğru yöneltirlerdi. göğün ve yeraltının 7 katı olduğuna, her katta çeşitli tanrıların, tanrıçaların ve ruhların varolduğuna inanılırdı. i̇nsanlar doğaya, tanrılara, ruhlara ve diğer insanlara saygılı davranıp, belli kurallara uyarak dünyalarını dengede tuttuklarına inanırlardı. eğer bu denge kötü ruhların saldırısıyla ya da bir felaketten dolayı bozulursa bir şamanın yardımıyla tekrar düzene sokulması gerektiğine inanılırdı.

bu inancın kalıntılarını bugün moğollarda (lamaizme entegre edilmiş şekilde) ve bazı hâlâ doğaya bağlı göçebe yaşam tarzı sürdüren türk halklarında bulmak mümkündür. bunların bazıları altay-türkleri ve yakutlar. ama tengricilik'i çoktan bırakmış halklarda da bu inancın birçok parçaları, mesela i̇slam'ın, hristiyanlık'ın, budizmin, museviliğin veya taoizm'in yanında hâlâ batıl inanç olarak ya da geleneksel kültür olarak sürdürülmektedir. ufak bir örnek: "utançtan yedi kat yerin dibine girdim.."

 i̇slam 

türklerin dinî hayatını kısaca i̇slam öncesi ve sonrası olmak üzere iki ana kısma ayırabiliriz. i̇slam'ı kabul etmeden önce tengricilik dinine tabi olan bu asya topluluğu, önce yönetici kesiminin, daha sonra da halk tabakasının müslümanlığı kabul etmesiyle i̇slam'ı inanç dünyalarının merkezine yerleştirmişlerdir. örneğin: muhammed'in, türkler hakkında "'أتركوا الترك ما تركوكم'" (uturkû al-turka ma tarakûkum) yani "türkler size dokunmadıkça siz de onlara dokunmayın," dediği rivayet edilir.i̇mam taberani (mu’cem’ül-kebir ve mu’cem’ül evsat) böylece türklerin i̇slam'ın koruyucusu olan bir millet haline geleceği yönündeki inanç bu hadise dayanarak öne sürülür. bu hadis bazı kaynaklarda "habeşliler sizinle uğraşmadıkça siz de onlara uğraşmayınız. ve türkler size dokunmadıkça siz de türklere dokunmayınız!" (دَعُوا الْحَبَشَةَ مَا وَدَعُوكُمْ ، وَاتْرُكُوا التُّرْكَ مَا تَرَكُوكُمْ) şeklinde yer alır.câmi'u's-sahîh, 3884

ancak buna karşın değişik kaynaklarda gerçek (sahih) olmadığı veya gerçekliği (sahihliği) kanıtlanamadığı halde muhammed'in söylediği iddia edilen, hadis olduğu öne sürülen pek çok söz bulunur. örneğin kaşgarlı mahmud "divânu lügati't-türk"te türkleri öven pek çok hadise yer vermiştir. ancak bunların neredeyse hiçbirisi hadis kaynaklarında yer almaz. bunlardan bir tanesi şöyledir: "türk dilini öğreniniz, çünkü onlar için uzun sürecek egemenlik vardır." bu cümleden önce şöyle bir açıklama bulunur: "and içerek söylüyorum, ben buhara'nın, sözüne güvenilir imamlarından birinden ve başkaca nişabur'lu bir imamdan işittim."türklerin araplarla münasebetleri, sami baskın, odü, sosyal bilimler araştırmaları dergisi ancak bu hadis güvenilir (hatta yeterince güvenilir bile olmayanlar dahil) hiçbir hadis kaynağında yer almaz, dolayısıyla sahih kabul edilemez.

i̇slam dini, türkler arasında arapların maveraünnehir'i istilası sonrası din alimleri, sufiler ve tüccarlar tarafından yayılmaya başladı. ancak yeni dinin tanıtımı araplar tarafından başlatılmış olmasına rağmen türklerin i̇slam'a geçişi fars ve orta asya kültürleri aracılığıyla olmuştur. emeviler döneminde arap istilaları sırasında i̇slam dünyasına esir olarak giren türklerin çoğunluğu hizmetçilik yapmaktaydı. abbasiler döneminde ise türkler askerî gücü oluşturmaya başladılar. dokuzuncu yüzyıla gelindiğinde, türk komutanlar halifelik ordusunun türk birliklerini savaşlarda yönetiyordu. abbasi halifeliği zayıfladıkça türk subayları, kendi türk birlikleri ile bölgesel hanedanlıkları ele geçirerek veya kurarak daha fazla askeri ve siyasi güç elde ettiler.

daha sonra, 9. yüzyıldan başlayarak, kökleri zerdüşt teokratik soylularından gelen samaniler devleti sünni i̇slam'ı ve i̇slamo-fars kültürünü orta asya'nın derinliklerine yaydı. özellikle günümüz kazakistan'ında bulunan taraz bölgesi başta olmak üzere orta asya bölgesindeki önemli bir nüfus i̇slam'ı kabul etmeye başladı. kuran'ın farsça'ya ilk tam çevirisi 9. yüzyılda samaniler döneminde gerçekleşti. samani toprakları içindeki birçok topluluk i̇slâmiyete girmeye başladı. tarihçilere göre sâmânîlerin gayretleri ile o dönemde yaklaşık 200.000 türk i̇slâmiyete girdi.  türkler'in i̇slâm'a girişi gelecekte bölgeyi egemenlikleri altına alacak olan gaznelilerin hızla güçlenmesine ortam hazırladı. daha sonra gazneliler döneminde 55.000'den fazla türk müslüman oldu. saffariler ve samaniler'den sonra gazneliler, mâverâünnehir'i yeniden fethettiler ve 11. yüzyılda hint alt kıtasını kontrol altına aldılar.

 hristiyanlık 

tarihte türk boylarının hristiyanlık ile temasları oldukça eskilere götürülebilmekteyse de, ciddi anlamda bu inanca bağlılıklarının hristi­yan dünyasının kristolojik tartışmalarının yaşandığı 5. yüzyıla dayandığı söylenebilir. bu dönem içerisinde i̇stanbul’un dışında mevcut nasturî kilisesinin misyonerlik faaliyetleri sonucu nasturî hristiyanlık orta asya ve çin’den başlayarak i̇lhanlı ve altın ordu devletlerinin hüküm sürdüğü geniş bir saha içerisinde çeşitli türk ve moğol toplulukları ara­sında yayılma imkanı bulmuştur. 7. yüzyıldan itibaren orta asya'daki göçer türkler nasturi hıristiyanlık'ı benimsemeye başladılar. 781–2'de ve daha sonra 1007 yılında 200.000 türk ve moğol'un kitlesel olarak hristiyan olduğu kaydedilmektedir. diğer taraftan, benzer bir faaliyet bizans ortodoks kilisesi tarafından 6.-13. yüzyıllar arasında yürütülen misyon faaliyetleri sonucunda karadeniz’in kuzey kıyıları ile balkanlara gelerek yerleşen bulgar, hazar, peçenek, uz, kuman-kıpçak türklerin­den ortodoks hristiyanlığı kabul edenler olmuştur. yine karadeniz’in kuzeyinde ve romanya topraklarında özellikle xiii. yüzyılda roma ka­tolik kilisesi misyonu sonucu katolikliğin de kumanlar üzerinde etken olduğu bilinmektedir. çuvaşlar, yakutlar, batı kumanlar, peçenekler, karamanlılar, gagavuzlar hristiyanlık'ı benimseyen türk kavimleri olarak tarihteki yerlerini almışlardır. bunların çoğu ortodoks, bir kısmı da katolik ve protestan olmuşlardır.

9. yüzyılda, selçuklular ile bizans arasındaki çekişmelerden önce, bizanslılarla müttefik olan peçenekler ruslara ve macarlara karşı savaşmışlardır. 12. yüzyılda ise “kanglılar” adındaki türk boyu, peçenek kabile siyasetinde egemen güç haline gelmiştir. liderleri kurya kaan çok önemli bir karara imza atmıştır. kanglılar, katolik olan macar düşmanlarının aksine, bizans’ın ortodoks hristiyanlığını benimsemişlerdir. böylelikle bizans’tan yunan keşişler gönderilmiş ve peçenek kilisesi kurulmuştur.

kumanların hikâyesi de oldukça ilginçtir. m.s. 13. yüzyıllarda batı kumanlar macaristan yakınlarına yerleşmiş ve bu topraklar “kumanya” olarak adlandırılmıştır. 1227 yılında kuman savaş ağası bortz, katolik dominikan misyonerler tarafından ziyaret edilir ve bu süreçle birlikte hristiyanlığı kabul eder. papa 9. gregor bu toplu iman olayını işitince 1 temmuz 1227’de estergon başpiskoposu robert’i oraya gönderir ve batı kumanlar moldovya yakınlarında topluca vaftiz olur. kumanya’da yeni bir episkoposluk bölgesi (diyosez) oluşturulur ve teodoric adındaki papaz episkopos olarak atanır. sonrasında bortz kaan macaristan kralı ii. andrew ile bir sadakat antlaşması imzalar ve moğollara karşı müttefik olurlar.

kumanların imanını pekiştirmeye yönelik katolik misyonerler, “codex cumanicus” isminde türk dilinde bir rehber ve ilmihal geliştirirler. şu anda venedik san marco kütüphanesinde yer alan bu belge (cod. mart lat. dxlix), aynı zamanda en eski yazılı türkçe metinlerden bir tanesidir. bu belgede i̇ncil'de i̇sa'nın havarilerine öğrettiği dua şöyle aktarılmaktadır:

kuman türkçesi ile;

çağdaş türkçe ile;

 dil 

türkçe, varlığı tam olarak ispatlanamamış ortak altay dil ailesine bağlı türk dillerinin oğuz öbeğine üye bir dildir. 19. yüzyıl sonlarına doğru yoğunluk kazanan araştırmalarla altay dilleri olarak adlandırılan türk, moğol, mançu-tunguz, japon ve kore dilleri ile fin-ugor dilleri olarak anılan fin, macar ve samoyed dillerinin ural-altay adında bir dil ailesi oluşturduğu düşüncesi, dünyada genel kabul görmüş bir kuramdı. ancak, 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yürütülen dil bilimi araştırmalarıyla ural ve altay dillerinin bir dil ailesi oluşturamayacağı düşüncesi yaygınlaşmaya başladı. fin, macar ve samoyed dilleri ile türk, moğol, mançu-tunguz, japon ve kore dilleri arasında benzerlikler bulunuyordu ama bu benzerlikler bir dil ailesi oluşturmaya yetecek ölçüde bir kaynak dilden miras kalan ortak dil ögesi içermiyordu.

dîvânu lugâti't-türk adlı eser, kaşgarlı mahmud tarafından bağdat'ta 1072-1074 yılları arasında yazılan türkçe-arapça bir sözlüktür. türkçenin bilinen en eski sözlüğü olup, o dönemde yaşamış türk boylarının dil özellikleri, türk dilinin yaygınlığı hakkında güzel bilgiler veren kapsamlı ve önemli bir eserdir.

türkçe dünya genelinde çok yaygın kullanılan önemli bir dildir. avrupa birliği kurumları tarafından yapılan araştırmaya göre dünyada 77 milyonun ana dili, ikinci dil olarak konuşanlarla birlikte 83 milyonun insanın konuştuğu bir dildir.

türkçede arapça, farsça, fransızca vs. dillerden geçmiş kelimeler bulunurken, türkçeden; arapçaya, farsçaya, boşnakçaya, yunancaya, sırpçaya, ermeniceye, i̇braniceye, bulgarcaya, i̇ngilizce, fransızca gibi dillere de geçen birçok kelime olmuştur.

osmanlı döneminden beri geleneksel bir hâl alan türkçe yazı dili, i̇stanbul ağzından temel almıştır. bu ağzın özellikleri, yazı dili olarak klasikleşmiştir.

türkçenin anadolu'da kullanılmasında öncülük eden beylerden karamanoğlu mehmet bey'in fermanı önemlidir. beyliğinde fermanı şöyledir: 

türkçe, türkiye, kuzey kıbrıs türk cumhuriyeti ve kıbrıs cumhuriyeti'nin resmî; romanya, makedonya, kosova ve irak'ın ise tanınmış resmî bölgesel dilidir.

 lehçe ve ağızlar 

bugün türk dilinin birçok lehçesi vardır. türkçe temelde iki ağız bölgesine ayrılır: anadolu ağızları ve rumeli ağızları. anadolu ağızları, anadolu toprakları ve civarındaki türkçe ağızlarını kapsar, rumeli ağızları balkanlar’daki türkçe ağızlarını kapsar.

 alfabe 

tarihte türkler, orhun, uygur, arap, mani, brahmi, süryani, grek, i̇brani, kiril, latin alfabelerini kullandılar. türkiye'de 1928'den beri latin alfabesi kaynaklı türk alfabesi kullanılmaktadır.

türkiye'de türk dil kurumu, mustafa kemal atatürk tarafından 1932 yılında türk dili tetkik cemiyeti adıyla bağımsız bir kurum olarak kurulmuştur. türk dil kurumu dilin yalınlaşması, türkçe ile ilgili bilimsel araştırmaların yapılması, yabancı kökenli sözcüklerin değiştirilmesi ile ilgili çalışmalar yapmıştır. ancak 1983'te çıkarılan bir yasayla türk dil kurumu, atatürk'ün vasiyetine karşın kapatılarak aynı ad altında başbakanlığa bağlı bir devlet dairesi kurulmuştur.

 kültür 

altay dil grubuna mensup bir dil konuşan türklerin kültürünün temeli, orta asya menşelidir. anadolu uygarlıkları ve i̇slam uygarlıklarından gelen kültürün de birleşmesiyle anadolu’daki türk kültürü gelişmiştir. selçuklu ve osmanlı dönemiyle beraber melez bir kültür ortaya çıkmıştır. 1923 yılından itibaren türkler, batı ile de yakınlaşmışlardır.

türk dilinin ve edebiyatının tespit edilebilen en eski yazılı metinleri vii. asrın sonlarına ve viii. asrın ilk yarısına ait olan dikili taşlardır. bunlar arasında yer alan 732'de kültigin, 735'te bilge kağan, 720'de tonyukuk adına dikilen orhun yazıtları gerek muhtevaları, gerekse mükemmel dil ve üsluplarıyla türk dili ve edebiyatının ve tarihinin şaheserleri arasında yer almaktadır. bu dönemden günümüze ulaşan türk destanları arasında yaratılış, saka, oğuz kağan, göktürk, uygur, manas destanları sayılabilir. xiv. asırda yazıya geçirilen "dede korkut kitabı" destan döneminin hatıralarını saklayan, gerek muhteva gerekse dil ve üslup mükemmeliyeti bakımından önem arz eder.

müzik alanında türk halk müziği, türk sanat müziği, türk pop müziği gibi türler vardır.

 edebiyat 

türk edebiyatı, türk dilinde yazılmış sözlü ve yazılı metinlerdir. türklerin i̇slam’ı kabullerine kadar birçok alfabede yazılan eserler söz konusudur. i̇slam’ın birçok türk boyunda yayılması ve gelişmesiyle beraber arap alfabesine bazı harflerin eklenmesiyle oluşturulan alfabe ile orta asya, anadolu ve balkanlar’da birçok değerli eser meydana getirilmiştir. arap asıllı alfabenin kullanılması osmanlı döneminin öncesinde başlamıştır. bu yeni dönemle beraber arapça ve farsça bilmek de türkler arasında yayılmaya başlamış, bunun sonucunda bazı tabirler türk diline taşınmıştır. ancak, türk dili geniş coğrafyasında yüzyıllarca hep kendi yapısıyla kullanılagelmiştir.

orta asya ve civarında çağatay türkçesi, anadolu ve balkanlar’da osmanlı türkçesi merkezinde oldukça değerli eserler yazılmıştır.

türk edebiyatının tarihi yaklaşık 1500 yıl öncesine dayanmaktadır. bilinen en eski türk yazıları 8. yüzyıldan kalma orta moğolistan'daki orhun irmağı vadisinde bulunan orhun yazıtları'dır. türklerin i̇slam'ı kabul ettikten sonraki edebiyat metinleri şiir, nesir, lügatler, fıkıh eserleri, peygamberler tarihi, şecere türü yapıtlardır. 15. yüzyılda dede korkut kitabı ile devam eden destan türüne ek olarak, mektuplar, menakıplar, tarihler, tezkireler nesir türünün biçimleridir.

türk halk edebiyatı, âşık ve tekke kollarıyla eski çağlardan beri süregelir. halk edebiyatının bilmece, destan, masal, efsane, hikâye, atasözü, fıkra, menkıbe, deyim, oyun biçimleri vardır. tekke edebiyatının nefes, ayin, ilahi, naat, mevlit, münacat kalıplarıyla gelen kolları günümüze ulaşmıştır. halk edebiyatı yanında klasik edebiyat denilen divan edebiyatı gelişmiştir. batı'da roman türünün yaygınlaşmasıyla türk edebiyatı da telif ve tercümelerle 1800'lerden başlayarak bu yöne eğilmiştir.

türkiye'de cumhuriyet döneminin ilk devrinde millî edebiyat hâkimdir. halk diliyle yazan ve genç kalemler dergisinde toplanan yazarlar eserlerinde türklüğü, vatanı, kurtuluş mücadelesini anlatmışlar; kendilerinden önceki bireye dönük edebiyat-ı cedidecileri eleştirmişlerdir. bu devrin en önemli yazarlarına örnek olarak yakup kadri karaosmanoğlu ve halide edib adıvar verilebilir. millî edebiyat'ın milliyetçi görünümü sonraki devirde anadoluculuk ve halkçılık olarak edebiyata yansımıştır. bu dönemde beş hececiler ve yedi meşaleciler grupları kurulmuştur. daha sonra ii. dünya savaşı ve savaşın siyasi etkileriyle toplumculuk ve köycülük akımları güçlenmiştir. âşık ve tekke edebiyatı, modernleşmenin etkisiyle gücünü kaybetmiştir. divan edebiyatından ise dil devrimi, türkçenin ön plana çıkarılması ve değişen edebiyat akımlarıyla, osmanlı'ya ait bir tür olarak vazgeçilmiştir.

modern türk edebiyatı öykü, roman, eleştiri, deneme, şiir ve tiyatro eserleri gibi hemen her türde örnekler içermektedir. genellikle modernist bir çizgide seyretmekte olsa da postmodernizmin etkileri de yoğun olarak görülmektedir.

 müzik 

türk müziği, türklerin yüzlerce yıldan beri geliştirdikleri, bugünkü özellikleri selçuklu ve osmanlı döneminde belirginleşen müziktir. musiki, osmanlı döneminde halk ve üst kültür çevrelerinde birbiriyle ilişkili, fakat karakterleri farklı iki ana dal olarak gelişmiştir. osmanlı'nın son dönemindeki modernleşme hareketleriyle batı etkisi görülmeye başlanmış, bu etki cumhuriyet döneminde daha da artmıştır.

türklerin i̇slam'ı kabullerinden çok önce dinî törenleri yöneten şaman, kam ya da baksı, elinde belirli sesler çıkaran demir parçalarının bağlı bulunduğu bir değnekle topluluğu etkiliyordu. bu törenlerde davulun da önemli bir yeri vardır.

hun türklerinde, uygur türklerinde, selçuklu hanedanında ve osmanlılarda müziğe büyük yer ve önem veriliyordu. ozanları ve kopuzcuları olmayan hiçbir selçuklu ordusu yoktur.

eski türk hakanlarının saraylarında ve ordugâhlarında musiki takımları 9 kök denilen eserleri her gün çalardı.

 geleneksel türk müziği 
halk müziği ve klasik türk müziği arasında çok önemli bir bağ vardır. nitekim türkülerin pek çoğunda klasik musiki makamları kullanılmıştır. aynı şekilde, türkü, köçekçe, oyun havası, sirto, vb. halk musikisi formları klasik türk musikisinde kullanılmıştır. i̇smail dede efendi, şakir ağa, şevki bey gibi büyük klasik musiki bestekârlarının hemen hepsinin halk musikisi formlarını kullandıkları gözlemlenir.

 şehirlerde, saray çevresinde ve konaklarda
 kâr, beste, semai, şarkı köylerde
 türkü, bozlak, uzun hava, zeybek, oyun havası kışlalarda
 mehter müziği

klasik türk müziği 
osmanlı i̇mparatorluğu yalnız musiki sanatına değil musiki ilmine de büyük önem vermiştir. türk müziğinin arap, acem, eski yunan ve bizans asıllı olduğunu ileri sürenler vardır. ancak klasik türk müziği genel nitelikleri bakımından türk asıllıdır. osmanlı uygarlığı her alanda büyük bir sentez geliştirdiği gibi, türk müziği potasında yerel pek çok renk bu müziğin parçası haline gelmiş ve bunun karşılığında da osmanlı musikisi devletin kapsadığı topraklar ve ötesine büyük etkilerde bulunmuştur.

türk halk müziği 
halk türkülerinin ölçülü olanına kırık hava, ölçüsüz olanına uzun hava denir. uzun havalar anadolu'nun değişik bölgelerinde “bozlak, türkmani, maya, hoyrat, divan, ağıt” gibi adlarla anılır. bunlar genellikle karacaoğlan, emrah, ruhsati, sümmani ve daha birçok tanınmış halk ozanının deyişleri üzerine yakılmıştır.

klasik batı müziği 
türkiye'de cumhuriyet döneminde girişilen devrim hareketleri sanat konularına da yöneldi. daha çok klasik batı müziğine önem verildi.

1924'te ankara'da musiki muallim mektebi kuruldu. osmanlı sarayındaki müzik topluluğu başkente getirilerek riyaseti cumhur filarmoni orkestrası adıyla konserler vermesi sağlandı.

popüler müzik 
1970'lerden sonra geniş halk kitlelerine hitap eden müziktir. şu kategorilere ayrılır:

 türk pop müziği 
 türkçe rock müziği (türevleri; alternatif rock, anadolu rock, karadeniz rock, heavy metal) 
 türkçe dans müziği
 türkçe rap müziği
 türkçe caz 
 arabesk müzik (türevleri; arabesk-pop müzik, protest müzik, özgün müzik)
 fantezi müzik (türevleri; fantezi-pop müzik, hafif sanat müziği)

sanat 

mimaride dinî yapılar anıtsaldır. yakın çağ'a kadar temel üslup koca sinan'da belirginleşmiştir. resimde ve heykelde dinin etkisiyle gelişme olmamıştır, ancak minyatür ve süsleme sanatlarında olmuştur. türk sanatı çini, hat, ebru, seramik, tezhip ve halıcılıkta gelişmiştir.
müzik gerek sivil gerek askerî müzikte sanat müziğinden hafif müziğe çevrilir. dinî müzik türk müziğinin önemli unsurudur. halk müziği, klasik ve arabesk niteliktedir. türk sanat müziği çağdaş bir sesle, hafif müzik klasik ve pop müzikle gelişmektedir.

türk edebiyatı şiir, hikâye, deneme, mizah, eleştiri dallarında eski ve yeni formatlarda dünya dillerine çevrilen eserler üretmektedir. sözlü edebiyat geleneği, dini edebiyat formunda yaygındır ve en meşhuru kandillerde okunan mevliddir. halk edebiyatında dünyaya nasreddin hoca tanıtılmış, halk danslarıyla ve seyirlik sanatlarla tarihi kültür yapıları yaşatılmıştır.

ebru sanatı, türkiye'de osmanlı i̇mparatorluğu'ndan beri icra edilen bir sanattır. mineral ve bitkisel boyalar, benzersiz desenler oluşturmak için üzerine bir kağıt tabakasının serildiği viskoz su üzerine püskürtülür. bugün bu sanat formu türkiye'de hala çok popüler. ebru sanatı, 2014 yılında unesco'nun i̇nsanlığın somut olmayan kültürel mirası temsili listesi'ne girmiştir.

nakış sanatı, büyük olasılıkla orta asya'dan batıya hareket eden türk göçerleri ile birlikte anadolu'ya gelmiştir. bu sanatı taşıyan selçuklu ve osmanlı askerlerinin askeri teçhizatı, çadırlar, köşkler, sancaklar, eyerler ve bol motiflerle işlenmiş kılıflar ve savaş sahneleri i̇stanbul harbiye'deki askeri müze'de korunmaktadır. nakış süslemeleri camilerde dini perdeler, seccadeler ve kuran mahfazalarının gümüş ve altınla dengelenmiş narin renklerde zarif çiçek desenleriyle kaplanmasında kullanıldı. havlular, yatak örtüleri, peçeler gibi günlük hayatın pek çok eşyası da benzer şekilde süslenmiştir. osmanlı sarayı için ipek brokarlar ve kadifeler, törensel amaçlar için özenle hazırlanmıştı ve genellikle mor kadife üzerine altın veya gümüş iplikler kullanılıyordu. nakış tasarımları, seramiklerde ve dokuma ipeklerde kullanılan geometrik desenler ya da çiçek desenlerine dayanıyordu ancak motifler ve stiller kasabadan kasabaya değişmekteydi. ancak lale tasarımının insanların kalbinde her zaman özel bir yeri olmuştur. nakış sanatı 16. yüzyılda altın dönemini yaşadı aradan geçen uzun süre sonra yaklaşık 100 yıl önce kız teknik okullarının kurulmasıyla yeniden canlandırılmıştır ve günümüzde de hala yaygın olarak öğretilmektedir. i̇stanbul'daki topkapı sarayı müzesi'nde ve sadberk hanım müzesi'nde pek çok mükemmel örnekleri görülebilir.

türk çömlekçilik sanatı açısından en iyi örnekler i̇znik ve kütahya'dandır. i̇znik çinileri 15. ve 17. yüzyıllar arasında bu kasabada üretilen cami ve saray süslemelerinde yaygın olarak kullanılan bezemeli seramiklerin en güzel örneklerini sunmaktadır. bu istisnai parçalar, osmanlı i̇mparatorluğu'nun kültürel ve sanatsal zirvesini temsil etmekteydi. kütahya, i̇znik'ten sonra özellikle 17. ve 18. yüzyıllar arasında seramik üretiminin en önemli merkeziydi ancak en eski örnekleri 14. yüzyıla kadar uzanıyor.  günümüzde hem i̇znik hem de kütahya seramiği üretimi devam edilmekte olup bu geleneksel çini sanatı günümüze kadar ulaşmıştır.

batılı anlamda türk resim sanatı ancak 19. yüzyılda kendisi de başarılı bir ressam olan osman hamdi bey'in güzel sanatlar akademisi'ni kurmasıyla başlamıştır. türk ressamlar osmanlı padişahları tarafından fransa ve i̇talya'ya gönderilmiş, avrupa'dan çoğu i̇talyan veya fransız olmak üzere yabancı ressamlar saray ressamı olarak yaşamaları ve hünerlerini aktarmaları için getirilmiştir.  bu akademi günümüzde mimar sinan güzel sanatlar üniversitesi olarak bilinmektedir. erken dönem osmanlı ressamlarının en bilinenleri arasında osman hamdi bey'in yanı sıra şeker ahmet paşa, hoca ali rıza, şevket dağ, ahmet ziya ve halil paşa sayılabilir. bu ressamlar öncelikle manzara portreleriyle ilgilenmiştirler. 1919'da osmanlı ressamlar cemiyeti ilk sergisini galatasaray - i̇stanbul'da açtı.  savaştan sonra empresyonizm, türk ressamları üzerinde büyük bir etkiye sahip oldu. en başarılı empresyonist ressam halil paşa'dır. resim, tasarıma ve konuya artan vurgu ile otuzlu ve kırklı yıllar boyunca gelişmeye devam etti. türkiye'de soyut ve kübist akımlar popülerdi, bu türde en çok tanınan ressamlar sabri berkel, halil dikmen, cemal bingöl ve şemsettin arel'dir. günümüz türk sanatçıları artık konu ve tasarım olarak geçmişlerine bağlı kalmayı sürdürmemektedir ve bugün iş başında olan birçok sanatçı tarafından çok çeşitli teknikler ve yaklaşımlar kullanılıyor. düzenli olarak yeni resim sergileri ile bu genç yetenekleri tanıtan, sayısı giderek artan sanat galerileri düzenlenmektedir.

halı; türklerin üstünde oturdukları, çadırlarının içini sıcak tutmak için tabana serdikleri, duvarını süsledikleri eşyadır. günlük olarak kullanılan halılar zaman içinde türk kültüründe sanat halini almaya başlamıştır. hala günümüzde halı denildiğinde herkesin aklına ilk olarak türkler ve türk halıları gelmektedir. türk sanat tarihin önemli bir kısmında geleneksel türk halı sanatı yer almaktadır. halı kültürü ilk olarak orta asya’da karşımıza çıkmıştır. bun nedeni ise göçebe bir hayat tarzını benimseyen türkler geçim kaynağı olarak hayvancılık yapıyorlardı. halının yapımı ve dokumasında kullanılan temel malzeme ise koyun tüyüydü. türk halı sanatının geleneksel tekniğinin çok eski bir geçmişe dayandığını göstermektedir. zamanla türkler tarafından geliştirilmiş bir sanat türü olmuştur.

selçuklular, düğümlü halı tekniğini tüm yakın doğu’ya tanıtan bir devletti. ancak selçukluların i̇ran’da egemen oldukları dönemden günümüze halı örnekleri kalmamıştır. anadolu türk halıcılığının merkezi ve selçukluların başkenti olan konya idi. konya’nın yanı sıra kayseri, sivas, aksaray gibi şehirlerde de dönemin en güzel halıları dokunmuştur. osmanlı devleti halıcılıkta da selçuklu geleneğini devam ettirmiştir. 16 ve 17. yüzyıl türk halı sanatının klasik dönemi olarak kabul edilmişti. 16. yüzyılda halılarda çeşitli bitki kompozisyonlarına yer verilerek zengin gösterilmiştir. böyle olması da türk halı sanatı zenginleştirmiştir. osmanlı dönemine ait halı örnekleri en çok uşak bölgesinde yer almaktadır. osmanlı döneminde halılar oldukça önemli bir yere sahipti. halılar zenginlik göstergesiydi. buna paralel olarak desen çeşidi ve motifler sürekli yenilemekte ve artış göstermekteydi.

osmanlı döneminde avrupa’dan uşak halılarının siparişleri alınmaktaydı. 1844’de sultan abdülmecit tarafından hereke’de kumaş tezgahı kuruldu. 1881’de ii. abdülhamit 100 halı tezgahı koydurup, dünyaca ünlü olan hereke halılarının yapılmasını başlatmıştı.

türk halı sanatı denildiğinde akla ilk olarak düğüm sanatıyla yapılmış en eski ilk türk halısı geliyor. bu halı rus bilgin rudenko’nun 1949’da altay dağları’ndaki i̇skit mezarlarında bulduğu pazırık halısıdır. halının tamamı türk düğümüyle santimetre karesinde otuz altı düğüm bulunan yünden dokunmuştur. bu halı günümüzde halen st. petersburg ermitaj müzesi’nde sergilenmektedir. bilinenlere göre türkler halıyı ilk orta asya tarafında bulup kullanmışlardır. daha sonra türkler halı motiflerini ve dokumalarını geliştirerek anadolu’ya selçuklu türkleri getirmiştir. böylelikle halı kültürü batıya doğru ilerleyip gelişmeye başlamıştır. türklerin geçmişten beri vazgeçemediği halen kızların çeyizine alınan ilk eşya halıdır. halı kültürümüzü geçmişten bu yana devam ettirmekteyiz.

mimari 

11. yüzyılın ikinci yarısından sonra anadolu'da yoğun biçimde yerleşmeye başlayan türkler, kısa zamanda i̇slam dininin ve kendi toplum yapılarının gereklerine uygun bir mimari ortamın yaratılmasına çalışmışlardır. bizans i̇mparatorluğu'nun topraklarını daraltarak batıya doğru ilerleyen türkler, hristiyan dünyasının mimari geleneklerine ve isteklerine karşılık, i̇slam dininin getirdiklerini yerleştirmeye çalışmışlardır. kısa sürede çeşitli yerleşme merkezleri; başta cami olmak üzere türbe, medrese ve zaviye gibi dinsel amaçları ağır basan yapılarla donanmıştır. bunun yanı sıra türklerin daha önce anadolu dışındayken özellikle üzerinde durdukları askeri ve sivil yapılar da dinsel yapılarla birlikte oluşmuş, anadolu yeni bir görünüm kazanmıştır. burada önemle üzerinde durulacak noktalardan birisi, anadolu'nun değişik bölgelerinde egemen olan mimari geleneklerin ve geçmişte üretilmiş mimarinin, türkler tarafından gerçekleştirilen yeni oluşumlara etkisidir. özellikle ilk yıllarda, alınan bölgelere getirilen yeni değerleri, eldeki olanaklarla şekillendirmek gerekiyordu. sultan ve beylerle, mimari eylemlerde söz sahibi kişilerin, yeni olanakları kullanırken bağnaz bir tutumla olaya yaklaşmadıkları anlaşılmaktadır. bunun kanıtı, mimari eylemleri oluştururken yerli ustaların sürekli kullanılmasıdır. yerli ustalar bir oranda eski geleneksel alışkanlıklarını, yeni isteklere uydurmaya çalışmışlar, i̇ran, azerbaycan, suriye'den gelen ustalarla birlikte anadolu türk mimarisinin oluşumuna katkıda bulunmuşlardır. bu oluşum sırasında bazen anadolu'nun geleneksel, bölgelerde geçerli malzeme olanaklarından yararlanılmış, bazen de i̇ran, mezopotamya ve suriye'nin eski denenmiş malzeme ve teknikleri anadolu'ya aktarılmaya çalışılmıştır. i̇lk yıllarda bu yüzden anadolu'daki değişik yerleşme bölgelerinde oluşan ürünlerde belirgin bir bütünlük yoktur. nedeni, özümleme süresinin koşullarında aranmalıdır. ancak 13. yüzyılın başlarında -bazı bölgeler dışında- mimaride bir bütünlüğün varlığı sezilmekte, bir süre bu bütünlük mimaride egemen olmaktadır. biraz da bu durumu sağlayan, siyasal, ekonomik ve diğer etkenlerin mimari oluşuma olanak tanımasıdır. azımsanamayacak bir diğer etken de doğudan anadolu'ya sürekli göçlerin olmasıyla ilgilidir. zaman zaman yavaşlasa da bu göçler, mimari ve bezeme alanında sürekli bir alışverişi beraberinde getirmiş, osmanlı i̇mparatorluğu'nun mimariyi merkezi bir düzene bağladığı yıllara kadar sürmüştür. doğudan getirilenlerle yeni alınan topraklardaki gelişmeleri göz önünde tutan osmanlı mimarlarının ürünleri, bir oranda imparatorluğun bütün topraklarında geçerli olmaya yönelmiştir. bu durum bir anlamda osmanlı toplumunun o yıllardaki siyasal, ekonomik ve sosyal yapısının mimariye yansımasıdır.

yakın zamana kadar, anadolu türk sanatı ve mimarisi konusunda araştırma yapanların büyük bir bölümü, bazı önyargılarla bu sanatı ve mimariyi i̇slam sanatı çerçevesi içinde sınırlı bir yere oturtuyor, oluşumunda katkısı olan öğeleri bu genel çerçeve içinde açıklamaya çalışıyorlardı. bu tür yaklaşımların başlıca nedeni, türk sanatı üstüne özgül araştırmaların sınırlı oluşu kadar, araştırmacıların önyargılarından da gelmekteydi. oysa bugün aynı konuda oldukça yoğun çalışmalar yapılmakta, türklerin sistemli bir gelişme sonucunda ortaya koydukları anadolu türk mimarisinin özgün karakteri açık bir biçimde belirlenerek, daha sağlam genel yargılara varılabilmektedir. özellikle türk araştırmacılar bir yandan ayrıntılarına kadar mimari ürünleri geniş yığınlara tanıtmaya çalışmakta, basamak niteliğindeki eserleri gün ışığına çıkarmaktadırlar. bu tür malzemenin yanı sıra, eserlerin o ortamın siyasal, ekonomik ve sosyal yapısını da belirleyen çalışmaların sürdürülmesi sevindiricidir. bu girişimler, mimariyi toplumdan soyutlayarak, yalnız biçimsel gelişmelerine yaslanarak yargılarda bulunmayı önlemekte daha sağlam noktalara ulaşma olanaklarını çoğaltmaktadır. öte yandan daha düne kadar genellikle tek tek eserler üzerinde dururken, bugün konuya daha büyük ölçekte yaklaşılmakta örneğin, eski bir kentten bu kentin en yalın evine kadar uzanan bir bütünlük duygusu içinde yapılan değerlendirmeler dikkati çekmektedir. ayrıca türk kenti- türk evi de yalnız fiziksel görüntüsü içinde düşünülmemekte, oluşumundaki siyasal, ekonomik, sosyal yapıyla birlikte verilmeye çalışılmaktadır. bu da önemli bir gelişme, tarihi çevreyi bir bütün olarak görme aşamasıdır.

11. yüzyıldan başlayarak 16. yüzyılın ortalarına kadar süren uzun zaman dilimi içinde üretilen eserlerin tümü gözden geçirildiğinde ilk dikkati çeken, bu süre içinde büyük selçuklu, erken türk beylikleri, anadolu selçuklu, beylikler ve osmanlılar'ın egemen olduğu topraklarda sınırlı yapı tekniklerinin kullanılmış olmasıdır. gerçekten türklerin yeni yapı teknikleri ortaya koymaktan çok, eldekileri büyük bir ustalıkla geliştirerek kullandıkları görülmektedir. özellikle konut mimarisinde bölgesel malzeme ve tekniklerle yetindikleri, bu yüzden de her bölgede çok değişik görünümlere ulaştıkları dikkati çekmektedir. konut mimarisi alanında anadolu'nun kuzey bölgelerinde ahşap, güney bölgelerinde taş yapının ağırlık kazanmasına karşılık, diğer bölgelerde genellikle kerpiç ve hımış kullanımı ağırlık kazanmaktadır. geleneksel konut yapımındaki bu görüntünün yanı sıra, anıtsal mimaride de çoğunlukla taş duvar yapımının geniş bir kullanıma ulaştığı görülür. bu durum bir bakıma iran ve orta asya'daki yapı tekniklerinden kopmanın en somut örneğidir. yapıların örtü sistemlerinde ise ikili bir durum dikkati çekmektedir. bir yandan düz ahşap çatı ve taş tonoz kullanılırken, öte yandan -orta asya ve i̇ran etkilerinin izleri olarak- tuğladan kubbe ve tonozlara da büyük oranda yer verildiği görülür. tuğladan kubbe ve tonoz kullanılmasının bir önemli yanı da sürekli gelişmeye olanak tanımasıdır. bu nedenle 13. yüzyıldan sonra selçuklu, beylikler ve osmanlı i̇mparatorluğu'nun geniş topraklarındaki anıtsal yapıların örtü sisteminde tuğla tonoz ve kubbe egemen olacaktır. kuşkusuz bu egemenliğin yanı sıra ahşap kirişlemeli düz tavan örtünün tümüyle ortadan kalktığı söylenemez. özellikle ahşap camiler başlığı altında toplanan bir grup yapıda ve diğer bazı yapılarda bu sistem sınırlı oranlarda da olsa yaşamıştır. mimariye bağlı bezemede de ilginç gelişmeler söz konusudur. anadolu'da özellikle selçuklu ve beylikler dönemi taş işçiliği, i̇slam ve anadolu öncesi türk mimari bezeme motiflerini geliştirerek sürdürmüştür. ayrıca büyük selçuklular yoluyla anadolu'ya gelen bir diğer mimari bezeme, çini ve sırlı tuğladır. ancak sırlı tuğlanın kullanılması çini kadar uzun ömürlü olmamış, özellikle 15. yüzyıldan sonra çok azalmıştır. oysa çini yapımı ve kullanımı gelişip yaygınlaşarak osmanlı döneminin sonuna kadar sürmüş, bugün birer başyapıt sayılan çeşitli örnekler birçok yapıyı bezemiştir. taş işçiliği, çini ve sırlı tuğla oranında olmasa da, bazı mimari ürünlerde i̇ran'dan getirilen alçı işi bezemeye yer verilmiş, kalem işi dediğimiz boyalı bezeme de birçok yapıda kullanılmıştır. kuşkusuz, mimariyi tamamlayan bezeme bunlarla bitmemektedir. yapıların değişik yerlerinde karşımıza çıkan tahta oymacılığı, sedef kakma işçiliği, maden, dokuma ve cam işçiliği, yüzyıllara göre ağırlıkları değişerek mimaride kullanılma olanaklarını bulmuşlardır. özellikle osmanlı döneminde büyük sorun, işlevsel değerlere yer veren anıtsal mekanı yakalamak olmakla birlikte, ona bağlı olarak bezemeye de gerektiği oranda yer verilmesine çalışılmıştır.

beylikler mimarisi 

 hasankeyf
 divriği ulu camii ve darüşşifası
 malabadi köprüsü
 i̇sa bey camii
 yivli minare
 hüdâvent hatun türbesi
 eşrefoğlu camii
 dündar bey medresesi

selçuklu mimarisi 

 gök medrese
 sultanhanı
 alarahan
 i̇shaklı kervansarayı
 sarıhan kervansarayı
 selime sultan türbesi
 hunad hatun külliyesi
 tutuşiye medresesi
 tuğrul kulesi

anadolu selçuklu mimarisi 

 akköprü
 karatay medresesi
 çifte minareli medrese
 eğri minare
 sultan alaeddin camii 
 sultan han
 i̇nce minareli medrese

osmanlı mimarisi 

nusretiye camii
mostar köprüsü
ortaköy camii
dolmabahçe sarayı
beylerbeyi sarayı
sadullah paşa yalısı
kuleli kışlası
pertevniyal valide sultan camii
laleli camii
topkapı sarayı
sultanahmet camii
selimiye camii
beyaz kule
süleymaniye camii
sokullu mehmet paşa camii
drina köprüsü
kanuni sultan süleyman köprüsü
fatih camii

türk mimarisi 

büyük postane
ziraat bankası genel müdürlük binası
ankara devlet resim ve heykel müzesi
sabancı merkez camii
beşiktaş i̇skelesi
ankara etnografya müzesi
ii. vakıf apartmanı
tayyare apartmanları
ankara garı
mersin halkevi binası
florya atatürk deniz köşkü
opera sahnesi
anıtkabir
çanakkale şehitleri anıtı
i̇stanbul üniversitesi fen fakültesi
i̇stanbul radyoevi
i̇stanbul hilton oteli
i̇stanbul belediye sarayı
çamlıca kulesi
yavuz sultan selim köprüsü
fatih sultan mehmet köprüsü
kocatepe camii
çamlıca camii
istanbul sapphire
esenboğa uluslararası havalimanı
türk tarih kurumu

geleneksel türk mutfağı 

türk mutfağı türklerin millî mutfağıdır. osmanlı kültürünün mirasçısı olan türk mutfağı hem balkan ve ortadoğu mutfaklarını etkilemiş hem de bu mutfaklardan etkilenmiştir. ayrıca türk mutfağı yörelere göre de farklılıklar gösterir. karadeniz mutfağı, güneydoğu mutfağı, orta anadolu mutfağı gibi birçok yöreler kendilerine ait zengin bir yemek haznesine sahiptirler.

kısa bir ifadeyle orta asya ve anadolu topraklarının sunduğu ürünlerdeki çeşitlilik, uzun bir tarihsel süreç boyunca birbirinden farklı birçok kültürle yaşanan etkileşim, selçuklu ve osmanlı gibi imparatorlukların saraylarında gelişen yeni tatlar, mutfak kültürümüzün yeni yapısını kazanmasında rol oynamıştır.

genel olarak tahıl, çeşitli sebze ve bir miktar etle sulu olarak hazırlanan yemek türleri, çorbalar, zeytinyağlılar ve hamur işleri ve kendiliğinden yetişen otlarla hazırlanan yemeklerden oluşan türk mutfağı; pekmez, yoğurt, bulgur vb. gibi kendine özgü sağlıklı yiyecek türlerini de ortaya çıkarmıştır.

yöreden yöreye farklılaşan lezzetleri barındıran yeme-içme biçimleri, özel gün, kutlama ve törenlerde ayrı bir anlam hatta kutsallık taşır. türk mutfağı, çeşit zenginliği ve damak tadına uygunluk yönünden olduğu kadar birçok yemek ve yiyecek türü ile sağlıklı ve dengeli beslenmeye ve vejetaryen mutfağına kaynaklık edebilecek örnekleri barındırmaktadır.

yörelere göre türk mutfağı 

osmanlı kültürünün mirasçısı olan türk mutfağı kendi içerisinde yörelere göre birtakım farklılıklar barındıran çok zengin bir yemek yelpazesini içerir:

 marmara bölgesi yemekleri
 akdeniz bölgesi yemekleri
 ege bölgesi yemekleri
 karadeniz bölgesi yemekleri
 i̇ç anadolu bölgesi yemekleri
 doğu anadolu bölgesi yemekleri
 güneydoğu anadolu bölgesi yemekleri

spor 
türk spor tarihi yaşar doğu, tanju çolak, cemal kamacı, naim süleymanoğlu, hidayet türkoğlu, hamza yerlikaya, halil mutlu, nevin yanıt, nurcan taylan, sinan şamil sam, süreyya ayhan gibi millî sporcuların başarılarına rağmen toplumda (özellikle türkiye’de) spor yapma yaygınlığı ve spora ayrılan bütçe kısıtlıdır. en kabul gören spor futboldur. geleneksel yağlı güreşi, cirit ve at yarışları ata sporu olarak sürerken avcılık, binicilik, kılıç, okçuluk, boks, atletizm, halterde dünya ve olimpiyat dallarında uluslararası başarılar gösterilmektedir.

türk diasporası 

bu hesaplamalara türkiye'de ya da daha önceden osmanlı bölgesi olan irak, suriye, bulgaristan, kıbrıs, yunanistan, makedonya ve kosova'da yaşayan insanlar dahil edilmemiştir.

türklerin genetiği 

turkish dna project'in yaptığı dodecad k12b projesine göre, anadolu türklerindeki orta asya genetik mirası %25 ile %45 arasında, anadolu yerlisi genetik mirası ise %55 ile %75 arasında değişmektedir. aynı projeye göre anadolu türklerine en yakın halklar ise sırasıyla azerbaycan türkleri, kumuklar, karaçaylar, balkarlar, çerkesler ve i̇ranlılardır. sadece bilinen tüm ataları türk olan kişilerinin genetiğinin araştırmaya dahil edildiği projede, 500'den fazla örnek kullanılmıştır. bu sonuçlara göre orta asya genetik mirasına en fazla muğla'da rastlanmıştır. mersin, antalya, bolu ve giresun da orta asya genetik mirasının görece fazla olduğu illerden bazılarıdır. 2020 itibarıyla orta asya genetik mirasının ihmal edilebilir seviyede olduğu iller ise sadece rize, trabzon'un bazı ilçeleri, erzurum'un kuzeyi ve gümüşhane'nin güneyidir. gümüşhane'nin kürtün ilçesi ve trabzon'un batısındaki ilçeler şehir ortalamasından farklılık göstermektedir.

antropolojik fikirler 
i̇sveçli linnaeus (1735), “i̇ri yapılı, beyaz tenli, güzel osmanlı”yı, beyaz kafkas ırkından -yani avrupalı- saymıştı. fizyonomist lavrater (1854)’e göre türkler, küçük asya kanı ile tatar (mongoloid, sarı) ırkın maddi özelliklerinin melezi idi. blumenberg (1865), antropolojik sınıflamasına göre, türkler beyaz ırktandı. garn (1964), orta asya steplerinin yerleşik ya da göçebe hayvancılarının fizik özelliklerini, doğal seçilim sonucu ortaya çıkan değişmelerle açıklamaya çalışır. hazar denizi ile pamir yaylası arasını yurt edinmiş insanlar, ne tam beyaz ne de sarı idi, öteki ırklarla karışmış, zamanla değişikliğe uğramışlardı.

wallois’e göre, türk, türk-tatar veya turan ırkının bazı fiziksel (görünür) beden özellikleri moğol ırkına benzediği için, çoğu araştırmacılar, turanlıları sarı ırktan saymışlardı. oysa turanlıları beyaz (kafkas) ırkın orta asya’ya doğru uzanan dalı veya kolu saymak daha doğru olurdu. turan (orta asya) düzlüklerinde göçebelik yapan türklerin, moğollarla karışmış bulunmaları olasıydı. weiner (1971), anadolu ırkının küçük asya'dan pamir'e kadar uzanan vadilerde yaşadığını, ermeni veya kafkas ırkının alt grubu olan dinarik ırkla benzerlikleri nedeniyle avrupa kökenli sayıldıklarını söylemektedir.

afet i̇nan, yaptığı çalışmalarda; anadolu (türk) ırkının %75 oranında brakisefal, düz ince burunlu, kahverengi saçlı, sonuç olarak "dinarik" ile karışmış alpli yani "beyaz-ari" olduğu sonucuna varmıştı. moğolların oranı % 5'ten azdı. gerçi fenotipik (görünür) özellikler böyleydi; ama kan grupları gibi genotipik (laboratuvarda saptanan görünmez) bazı özellikler türklerin, sarı asyalılarla, beyaz avrupalılar arasında bulunduğu görüşünü desteklemektedir.

kaynakça 

vikiproje tarih kaynak bekleyen maddeler
kıbrıs cumhuriyeti'ndeki etnik gruplar
türkiye'deki etnik gruplar
balkanlar'daki etnik gruplar
orta doğu'daki etnik gruplar
kafkasya halkları
türkler