UFO

ufo (i̇ngilizce: "unidentified flying object"/tanımlanamayan uçan nesne); bilimsel bir açıklaması olmadığı ve genellikle dünya dışı yaşam taşıdığı iddia edilen gizemli nesne. türkçede uçan daire kavramı da sıklıkla ufo anlamında kullanılır. ufo fenomenleri bazen sadece gözlemcilerin iddiasından, bazen de çeşitli kayıt cihazlarıyla elde edilen görüntü ve/veya seslerden ibarettir. ufo'larla ilgili kayıt ve iddiaları inceleyen kişilere ufolog, bu uğraşa ise ufoloji adı verilir.

daha öncesinde de ufo gözlemleri yapılmış olmakla birlikte, gözlem raporları 1950’li yıllardan itibaren, özellikle abd’de büyük bir artış göstermiştir. bu yıllardan itibaren günümüze kadar on binlerce ufo iddiası kaydedilmiştir.

etimoloji 

ufo'lar i̇ngilizcede "flying saucer" (uçan çay tabağı) olarak da bilinir. bunun nedeni ilk ünlü ufo vakası olarak kayıtlara geçen ve 1947'de abd'de meydana gelen bir olaydır. i̇ş insanı kenneth arnold hususî, küçük uçağı ile washington'daki rainier dağı civarında uçarken, 9 tane, "hilal şeklinde" uçan nesne gördüğünü ve "nesnelerin suda sektirilen çay tabakları gibi hareket ettiğini" iddia etti. haberi yayımlayan gazete hatalı olarak "nesnelerin çay tabağı (saucer) şeklinde olduğunu" yazdı ve "flying saucer" adı yerleşti.

tarihçe

tarih öncesi ve antikçağ 
ufo iddiaları çok eski zamanlardan beri yapılmaktadır. kimi ufologlara göre, i̇spanya'daki altamira mağarası'ndakiler veya cougnac'taki (fransa) lot (pech-merle) mağarası'ndaki tuhaf tasvirler ufo tasvirleri olabilir. ayrıca cezayir’deki tassili freskleri gibi bazı resim ya da heykelcikler ilginç biçimde 20. yüzyıldaki raporlarda betimlenen uzaylı tasvirleriyle benzerlik göstermektedir. bu durum bazı ufologlar göre, ufo fenomeninin insanoğlu hava araçlarını icat etmeden önce de mevcut olduğunun bir kanıtıdır.

fakat eski zamanlarda gözlemlenen bu tuhaf fenomenlerin kuyrukluyıldızlar, parlak meteorlar ya da atmosferdeki optik fenomenler olduğu sanılmaktadır. eski zamanlardaki bu tür olguların incelenmesi retro-ufoloji olarak adlandırılmaktadır. geçmişteki bu tür gözlemlere şunlar örnek olarak gösterilebilir:
 mö 1450’ye doğru, firavun iii. tutmosis’in tahtta olduğu döneme ait bir betimlemede, gökte “güneşten daha parlak ateşten halkalar”ın gözlemlendikleri, eni 5 m.’yi bulan bu nesnelerin birkaç gün boyunca belirdikleri ve sonunda gökte yükselerek kayboldukları anlatılır.
 romalı yazar julius obsequens mö 99 yılında “tarquinia'da güneşin batışı sırasında küre gibi bir yuvarlak nesne gökte batıdan doğuya doğru yol aldı” diye yazmıştır.

ortaçağ ve rönesans'ta 
ünlü okültistlerin yaşadığı bu dönemlerde, dinin etkisiyle göksel fenomenler ilahî mesajlar olarak veya büyücülerin sorumlu tutulduğu uğursuz işaretler olarak yorumlanmıştır.

 japonya'da 24 eylül 1235'te general yoritsume ve ordusu kyoto yakınlarında sabit olmayan hareketlerde bulunan tanımlanamayan "ışık küreleri" gözlemlediler. danışmanları kendisine “telaşlanmaması gerektiğini, zira bunların yalnızca rüzgârın salladığı yıldızlar olduğunu” açıkladılar.
 14 nisan 1561'de almanya semalarında sanki bir hava savaşı yapılıyormuşçasına hareketlerde bulunan pek çok nesne gözlemlendi. bu olay hans glaser (1566) tarafından tahta üzerine işlenmiş gravürle tasvir edilmiştir. silindir biçimli büyük nesnelerden küre ve daire biçimli küçük nesnelerin çıktığı gözlemlenmişti.

bu fenomenler o dönemde doğaüstü mucizeler, melekler ve gelecek hakkında haber verici alametler olarak yorumlanmıştı.  
bu dönemlerde yapılan ufo gözlemlerinin sanat eserlerine de yansımış olması mümkündür. ufo gözlemlerinin yansıtıldığı ileri sürülen sanat eserlerinden bazıları şunlardır:
 kosova’daki detjani manastırı (1350) fresklerindeki kozmonot benzeri tasvirler. fakat bunların dönemin bizans dinî sanatında görüldüğü gibi güneş ve ay tasvirleri de olabileceği ileri sürülür.
 mainardi’nin "madonna col bambino e san giovannimo" adlı tablosu. tabloda tasvir edildiği ileri sürülen ufo’nun aslında gökleri aşan cebrâîl’in sembolik temsili olduğu düşünülür.
 paolo uccello'nun "la tébaïde" adlı tablosunda olduğu ileri sürülen uçan daire biçimli nesnenin aslında kardinalin şapkası olduğu düşünülür.

modern raporlar 

ufo ve uçan daire terimlerinin ortaya çıkmasından önce belirli sayıda, tanımlanamayan tuhaf hava fenomenleri raporları tutulmuştu. bu raporlar 19. yüzyıl ortalarından 1940'lı yılların sonuna kadarki zaman diliminde tutulmuştu.

bunlardan bazıları şöyle özetlenebilir:

 fenomeni araştıran ilgililere göre, ilk modern raporlu gözlem, 1868 temmuz'unda şili’nin copiapó kentinde gerçekleşti.
 25 ocak 1878'te, abd'deki denison adlı günlük gazete john martin adındaki çiftçinin ufo gözlemini yazdı. çiftçinin ifadesine göre, bu, müthiş bir hızla havada yer değiştiren küre biçimindeki karanlık, büyük bir nesne idi.
 17 kasım 1882'de greenwich kraliyet gözlemevi'nden astronom e.w. maunder, raporunda daire ya da elips biçiminde tuhaf bir gök cismine tanık olduğunu belirtti. maunder birkaç yıl sonra yeni icat edilmiş zeplini gördüğünde, gördüğü tuhaf nesnenin zepline son derece benzediğini açıkladı. söz konusu nesne yalnız onun tarafından değil, avrupalı birçok astronomca da görülmüştü.
 28 şubat 1904'te amerikan donanması'na ait bir levazım gemisinin ekibinden üç kişi san francisco'nun yaklaşık 500 km batısında bir ufo gözleminde bulundular (bu üç kişiden frank schofield sonradan pasifik donanması başkomutanı olmuştur.) schofield gözlemledikleri üç ufo’nun daire biçimli, oval, parlak kırmızı renkte olduklarını ve kademeli bir tarzda uçtuklarını bildirmiştir. i̇fadesine göre, ufo’lar bulut tabakasının altından kendilerine yaklaşmışlar, iki üç dakika sonra yön değiştirip, yeryüzünü tümüyle terk etmek üzere bulutların üzerine çıkmışlardı. en büyüğü gökte 6 güneş büyüklüğünde bir yer kaplıyordu.
 fatima olayı ya da “güneş mucizesi”: ünlü olay 13 ekim 1917'de fátima'da (portekiz) onbinlerce kişi tarafından gözlemlenmiş olup, kimilerine göre bir ufo olayıdır.
 ii. dünya savaşı sırasında gerek müttefik devletler'in gerekse mihver devletleri'nin pilotları uçuşlar sırasında sıkça ufo gözlemleri yapmışlardır. öyle ki, bu gözlemler “foo fighters” (uçakları takip eden ışık küreleri) teriminin doğmasına neden olmuştur.
 25 şubat 1942'de los angeles (kaliforniya) üzerinde kimliği teşhis edilemeyen bir hava taşıtı saptanmıştır. nesne abd hava savunma bataryaları (uçaksavarlar vs.) ateşi altında tutulmasına rağmen 20 dakika kayıtsızca havada kalmayı başarmıştır. olay, sonradan los angeles savaşı olarak adlandırılmıştır.
 1946'da i̇skandinav ülkelerinin yanı sıra, fransa'da, portekiz'de, i̇talya'da ve yunanistan'da 2.000'i aşkın kimliği teşhis edilememiş hava taşıtı gözlem raporları oluşmuştur: bunlar önce "rus dolusu", daha sonra "hayalet füzeler" (i̇ng. ghost rockets) olarak adlandırılmıştır. böyle adlandırılmalarının nedeni bu esrarengiz nesnelerin almanlar’dan ele geçirilmiş rus füzeleri (v1, v2) olduğu inancıydı. bu inancın yanlış olduğu sonradan anlaşılmışsa da, bu nesnelerin mahiyeti açıklanamamıştır. i̇sveç askerî kuvvetleri radarlarla saptanan iki yüzden fazla ufo vakasında söz konusu nesnelerin “gerçek fiziksel nesneler” olduklarını açıklamıştır. bununla birlikte, bu vakaların belirli bir kısmı da meteor gibi doğal olayların hatalı teşhisine bağlanmaktadır.

uçan daire fenomeninin popüler oluşu 

ufo fenomeni ii. dünya savaşı'nın ardından, özellikle kenneth arnold adlı bir amerikalı iş insanının 24 haziran 1947’deki tanıklığından sonra kamuya yansıdı. kenneth arnold ufo'ları washington eyaletinde, mont rainier yakınlarında özel uçağıyla seyretmekteyken gözlemlemişti. i̇fadesine göre, ters çevrili fincan tabağı gibi hareket eden, hilal biçiminde çok parlak 9 nesne görmüştü. mont rainier'dan mont adams'a doğru uçan bu nesneler çok hızlıydı. arnold uzunluklarının 12–15 m arasında olduklarını ve hızlarının en azından saatte 1800 km olduklarını iddia etti. beyanatında arnold “kazlar gibi, diyagonal bir zincir oluşturarak, sanki birbirlerine bağlıymışçasına uçuyorlardı; hareketleri su üzerinde sekerek kayan bir fincan tabağını andırıyordu” demiştir. bu olayı özellikle abd'de binlerce tanıklık izledi. önemli bir tanıklık da 4 temmuz'da, dünyanın en büyük şirketlerinden biri olan, amerikalı havayolu şirketlerinden united airlines'in bir uçuş ekibinden gelmişti. ekip, 4 temmuz akşamı idaho üzerinde daire biçimli 9 nesnenin uçaklarına eşlik etmiş olduklarını açıklamıştı. bu tanıklık medyada daha büyük yankı buldu ve arnold’unkinden daha inanılır, güvenilir bulundu. müteakip günlerde gazetelerin çoğu uçan daire olaylarını baş sayfada yayımlamaya başladılar.

roswell olayı 
4 temmuz 1947'de tüm dünyada büyük yankı uyandırmış roswell olayı meydana geldi. o gün roswell yakınlarındaki bir çiftliğin sahibi mac brazel ve komşuları yerde bir enkaz olduğunu fark etti ve mac brazel bunu en yakın askerî üsse haber verdi. roswell army air field (raaf) üssünden  genç bir subay (teğmen walter haut)
o zaman basınla ilk teması gerçekleştirerek ordunun roswell'deki bir çiftlik civarında bir uçan daire enkazı ele geçirdiğini açıkladı. bu açıklama medyada güçlü bir ilgi uyandırdı. kenneth arnold’un gözlemi basında bu olaydan bir ay önce yer almış ve öyle güçlü bir yankı bulmuştu ki, artık askeriye de dahil herkes konuyla ilgilenir halde bulunuyordu. roswell olayına ilişkin ilk açıklamanın ertesi günü üssün sorumlu komutanı olan, 8. hava kuvvetleri komutanı  general roger ramey, genç subayın açıklamasını tashih edici bir açıklama yayımladı ve uçan daire sanılanın yalnızca bir meteoroloji balonu olduğunu açıkladı..bir basın konferansı düzenlendi ve gazetecilere meteoroloji balonu tezini doğrulayıcı mahiyette bazı kalıntılar gösterildi. olay gündemden düştü ve yaklaşık otuz yıl boyunca, abd'deki ilk büyük ufo akınının sonuna kadar unutulmuş olarak kaldı.

1978'de binbaşı jesse marcel 1947'deki roswell enkazı parçalarını toparlamaya çalıştı ve televizyonda bunların kesinlikle dünya-dışı kökenli olduklarını ve vaktiyle üssün sorumlu komutanı olan general ramey’in gazetecilere gösterdiği parçaların roswell olayından kalan gerçek parçalar olmadığını açıkladı. sonradan ufolog olan  nükleer fizikçi stanton t. friedman gibi o da, ordunun, uzay gemisini ele geçirişini kamudan saklamış olduğu kanısındaydı. bundan sonra bu olgu ya da bu hikâye ufo amatörlerine ve ufoloji dergilerine konu olmuştur. şubat 1980'de national enquirer gazetesi'nin binbaşı jesse marcel'in görüşlerini yayımlamasıyla roswell olayı yeniden gündeme geldi. bunun üzerine yeni tanıklıklar da birer birer ortaya çıkmaya başladı ve roswell olayı ek bilgilerle daha ayrıntılı bir konum kazanmaya başladı. örneğin bu tanıklıklara göre, o dönemde dünya-dışı enkazın parçalarını yeniden birleştirmeye ve hatta uzaylıların kadavrası üzerinde otopsi yapmaya yönelik bir askerî operasyon yapılmıştı. vaktiyle roswell hava üssü’ne morg hizmeti veren ve ballard cenazeevi’nde çalışan, cenaze işleriyle meşgul emekli bir müteşebbis glenn dennis, 1989’da, vaktiyle roswell üssü’nde uzaylıların cesetleri üzerinde otopsi yapılmış olduğunu doğruladı..

vaktiyle, 1947’deki roswell olayı'nda gazetecilere açıklama yapmış olan general ramey’in amiri ve forth worth üssü kurmay başkanı olan general thomas j. du bose 1991'de, roswell olayından üsse aktarılan enkaz parçalarının yerine meteoroloji balonu parçalarının gösterilmiş olduğunu doğruladı. bu yeni gelişmeler karşısında ve abd kongresi’nin bir soruşturması sonrasında, kongre'ye ait, kısa adı gao (government accountability office) olan devlet denetleme kurulu, a.b.d. hava kuvvetleri'nden bir iç soruşturma açılmasını istedi. bu soruşturmanın sonucu iki rapor hâlinde özetlenmiştir: hava kuvvetleri, ufo’lar konusunda uzun yıllar süren bir suskunluktan sonra ilk defa 1994 eylül’ünde, kamuya bir açıklama yapmak zorunda kalmıştı; hazırlanan raporda, hava kuvvetleri, söz konusu olayda gerçekten bir meteoroloji balonunun söz konusu olmadığını itiraf ediyordu. 1995’te yayımlanan ilk rapor 1947’de keşfedilen parçaların devletin mogul projesi  adlı gizli bir programına ait olduğu sonucuna varmıştı. ayrıca raporda, o dönemde roswell ordu hava üssü’nden gönderilen tüm yazılı belgelerin gerekli izin alınmaksızın yok edildiği bildirilmekteydi. 1997’de ise ikinci bir rapor oluşturuldu. bu rapor, uzaylıların cesetleriyle ilgili tanıklıkları doğrular gibi görünüyordu; rapora göre ölüm ve yaralanmalara neden olan bir askerî kaza söz konusuydu, raporda 1950 yılları sırasında sürdürülen high dive operasyonunda olduğu gibi, insansı maketlerin üzerindeki çalışmalardan söz ediliyordu.

bu rapor, en azından, söz konusu üssün o döneme ait tüm resmî evraklarının (mart 1945-aralık 1949) ve tüm radyo mesajlarının (kasım 1946-şubat 1949) yok edilmiş olduğunu ortaya koyarak, roswell olayı’nda kapandı sanılan tartışmanın hâlen kapanmamış olduğunu ortaya koyuyordu. belgelerin ne zaman, kim tarafından ve kimin emriyle yok edildiğinden de söz edilmemekteydi.

bu raporları, uzaylıların dünya’yı ziyaret ettiği tezini benimsemiş taraftarlar devletlerin "yanlış bilgi verme" (dezenformasyon) politikasının örneklerinden biri olarak yorumlarken,  kimi ufologlar ise olayda gerçekten dünya-dışı bir uzay gemisinin söz konusu olma olasılığını azaltan belgeler olarak yorumlamışlardır. 3.201 olay istatistikî inceleme için kenara ayrılmıştı. sonuç olarak, meydana geldiği kesin olarak doğrulanmış, fakat açıklanamamış ufo olayları bütünün % 22’sini oluşturuyordu ve bu oran, nitelikli askerî gözlemcilerce (pilotlar, hava-uçuş kontrolörleri, güvenlik görevlileri) yapılmış gözlem raporlarında ise % 38’e çıkıyordu. mavi kitap projesi arşivleri, 10.147 gözlem raporunun yanı sıra, 8630 fotoğrafı, 20 bobin filmi (altı buçuk saatlik film) ve tanıkların ifadelerine ilişkin 23 ses kaydını içermekteydi.

komisyon bir inceleme bölümünden, bir soruşturma bölümünden, pentagon’la ilişkiyi sağlayan bir memurdan (ajan) ve sivil bilim danışmanlarından oluşuyordu. 1952 yılı boyunca ufo gözlemlerinin medyada yer alması iyice arttı; üst kademelerdeki devlet daireleri de fenomenle yakından ilgilenmeye başladılar ve bu alandaki soruşturmalara ağırlık verilmesi kararını aldılar. eylül 1953'te yüzbaşı ruppelt görevinden istifa etti. projenin başına bu kez mart 1953'te yüzbaşı charles hardin getirildi. ordunun ufo fenomeni konusunda şeffaf olmayışına ilişkin çeşitli saldırılara karşı koymaya çalışan yüzbaşı, mavi kitap projesi’nin 14 numaralı özel raporunu kamuya sunmaya karar verdi. ufo’ların mevcut olmadığı sonucuna varan bu rapor ekim 1955’te kamuya sunuldu. 

projenin başına nisan 1956’da yüzbaşı george t. gregory atandı. onun yerine de ekim 1958’de binbaşı robert j. friend getirildi. daha sonra, nisan 1963’te projenin başına binbaşı hector quintanilla atandı. 1966’ya gelindiğinde medyada çok yer alan bir ufo gözlemi ve a.b.d. hava kuvvetleri’nin kuşkucu tavırları, aralarında josef allen hynek’in de bulunduğu, projenin birçok sivil bilim insanının kamuya ufo fenomeninin gerçekliğinden yana olduklarını açıklamalarına neden oldu; bu mavi kitap projesinin resmî konumuna karşı oldukları anlamına geliyordu.

bu ayrılık 1969’da a.b.d.’nin bütçeden ayrılan fonla, colorado üniversitesi’nden dr. edward condon’dan ufo fenomeninin gerçek olup olmadığı konusunda bir uzman raporu hazırlatmasına neden oldu. condon raporu adıyla bilinen, yüz kadar olayı içeren bu rapor 1969’da kamuya sunuldu. “condon kurulu” tarafından incelenen ufo olaylarının yaklaşık % 15’i  “açıklanamayan” olarak nitelendirilmişti, bunlar aiaa (american institute of aeronautics and astronautics) tarafından dergide yayımlandı. bununla birlikte condon raporu’nu yazanlar “dünya-dışı canlılar hipotezi”ni destekleyecek yeterince sağlam kanıtlar olmadığı ve dolayısıyla ufo fenomeni üzerindeki incelemelerin terk edilmesi gerektiği sonucuna varmışlardı. rapor, sonuçları özetleyen bir cümleyle başlıyordu: “genel sonucumuz şu ki, ufo’ların son yirmibir yıldır incelenmesi bilimsel bilgiye hiçbir katkıda bulunmadı. bize sunulan dosyanın özenle incelenmesi, ufo’lar hakkındaki başka derin incelemelerin de muhtemelen doğrulanamayacağı ve bilimin gelişmesine katkıda bulunamayacağı sonucuna varmamızı sağlamıştır.”

ayrıca raporda, ufo fenomeninin yalnızca, bilinen bayağı nesnelerin ufo sanılmasına yol açan karmaşık yanılmalardan kaynaklandığı, olayların %6 ile %10 arasındaki bu şekilde açıklanamayacak kısmının da halüsinasyon veya dalga geçme olayları olarak açıklanıyordu. condon raporu aynı zamanda, “geleneksel (muhafazakâr) bilim topluluğu”ndan ufo fenomeninin sosyopsikolojik kökenli olduğunu ileri süreceklere öncülük etmiş bulunuyordu.

bu raporun amacı, görünüşte çelişkili sonuçlar içermesi nedeniyle, kuşkuyla karşılandı. zaten condon kurulu’na katılma talebinde bulunan astronom joseph allen hynek, talebinin, daha incelemeler başlamadan önce edward condon tarafından kurulun tüm üyelerine dağıtılan, varmaları gereken olumsuz sonuçların neler olduklarını bildiren bir belge yüzünden reddedildiğini doğrulamıştı.(kamuya sonradan açıklanan c.i.a. belgelerinde ufo fenomeninin doğrulandığı takdirde sosyal karışıklıklara yol açma tehlikesi taşıdığı ve her şeyin amerikan halkının ufo konusuyla ilgisini kesecek biçimde düzenlenmesi gerektiği tavsiye ediliyordu.) raporda aynı zamanda ufo gözlemlerinin doğal fenomenler olduğunu kamuoyuna açıklayabilmeleri için bilim insanlarının kendilerine bu olanağı sağlayacak bir formasyon almaları tavsiyesinde bulunuluyordu.

bu gelişmelerle mavi kitap projesi resmî olarak aralık 1969’da dağılmış durumdaydı ve proje, etkinliğini ocak 1970’te tümüyle durdurdu. 1974’e kadar a.b.d. hava kuvvetleri arşivlerinde muhafaza edilen mavi kitap projesi arşivleri 1976’dan itibaren amerikan milli arşivleri’ne devredilmiş olup erişilebilir durumdadır.

kasten yanlış bilgi verme politikası 

françois parmentier gibi bazı yazarlar devletlerin, özellikle a.b.d.’nin ufo’lar konusunda halka kasten yanlış bilgi verdiğini ileri sürmektedir.

"soğuk savaş” döneminde abd ordusu ufo’ların gizli rus silahları ya da rus hava taşıtlarının prototipleri olabilecekleri kaygısıyla bu fenomeni gizlice soruşturma kararı aldı. önceleri amerikan hava sahasındaki gözlemler için, özellikle ufo gözlemleri için cirvis prosedürü gibi, çeşitli bilgi toplama ve aktarma prosedürleri uygulandı. fakat ekim 1947’den itibaren pentagon’da hava i̇stihbarat dairesi başkanı general george schulgen ufo’lar hakkında enformasyon aktarımını hızlandırdı ve bu istihbarat sırlarının açığa verilmesinin casusluğa ilişkin yasalarla cezalandırılması emrini verdi.

sistem zamanla genişleyerek orduyu da aştı: bir “janap 146” talimatı otoritelere acilen ufo gözlemlerini rapor etmek durumunda olan askeriyeyi, komutanlar da dahil olmak üzere sivil havacılıkla ve hatta deniz ticaret filosuyla karşı karşıya getirmek zorunda bıraktı. gelişmeler, özellikle, sıkı denetimden rahatsız olan sivil pilotların protestolarına neden oldu ve sivil pilotlar 1958’de konuya ilişkin bir dilekçe yazarak başvuruda bulundular. 1959’da kanada tüm kuzey amerika kıtasını kapsayan cirvis’i kabul etti..

avrupa’nın mahalli gazetelerine varıncaya değin tüm yabancı basın titizlikle inceleniyordu. fakat enformasyonlar yeterince ayrıntılı değildi, daha ayrıntılı hale getirilmeleri gerekiyordu. paris match dergisi 1956’da orly havaalanı yakınlarında 18 şubat’ı 19 şubat’a bağlayan gece yapılan ufo gözlemi üzerine bir makale yayımlayınca c.i.a. ’nin bilimsel istihbarat dairesinin yeni müdür yardımcısı fransız basınını yerdi. oysa fransa’nın konuya yaklaşımı uçan dairelerin varlığını kanıtlama yönünde olmayıp, yalnızca ufo fenomenini yakından takip etmekten ibaretti. konu haziran 1952’de ulusal basında ilk kez büyük başlıklarla verildiğinde, enformasyon a.b.d.’ne derhal bir istihbarat raporu yoluyla ulaştı. 1949’da müdür john edgar hoover’a gönderilen bir fbi memorandumu, “4.ordu karargâhlarında yapılan, g-2 (kara kuvvetleri i̇stihbaratı), oni (deniz kuvvetleri i̇stihbaratı), osi (hava kuvvetleri özel soruşturmalar dairesi) ve fbi arasındaki son haftalık toplantılar sırasında, g-2 ve 4. ordu subaylarının ‘uçan diskler’, ‘uçan fincan tabağı biçimli nesneler’ ve ‘ateş küreleri’ meselesini tartıştıklarını ve bu konunun hava kuvvetleri ve kara kuvvetleri subayları tarafından ‘çok gizli’ (i̇ng. top secret) olarak ele alındı”ğını bildiriyordu.

1979’da hava kuvvetleri generali carroll h. bolender’ın mavi kitap projesi’nin son bulduğunu ilan eden açıklaması, bu projeye son vermişse de, milli güvenliği ilgilendiren ufo’lar üzerine askerî raporların sürmesine son vermiş olmuyordu; çünkü bunlar gizli milli savunmayı ilgilendiren raporlar olup, mavi kitap projesi’nin bir parçasını oluşturmuyorlardı.

bu doktrin ii. dünya savaşı sonrasında milli güvenlik konseyi tarafından hazırlanmıştı. nihayet nisan 1951’de “komünist etki”ye karşı koymak üzere p.s.b. (psychological strategy board) kısa adıyla bilinen psikolojik strateji dairesi kuruldu ki, p.s.b. daha sonra ufo’larla ilgili olarak da mücadele verecekti. ufo’ların nükleer tesisler ve atom başlıklı füzeleri içeren üsler yakınlarındaki hava müdahaleleri “soğuk savaş” döneminde kamuda pek fazla ilgi çekmiyor gibi görünüyorsa da 1952’de cia müdürü walter smith p.s.b.’ye milli güvenlik konseyi’ne “ufo’lara bağlı meselelerin psikolojik savaş terimleriyle, gerek ‘istihbarat’la, gerekse ‘operasyon’larla ilgili olduğunu ve psikolojik savaş amaçlarına yönelik olarak bu fenomenlerden saldırı ve savunma amacıyla olabildiğince yararlanılması konusunun tartışılması önerisi”ni içeren bir talimat önerisini aktardığını bildirdi.

subay graham bethune kuzey atlantik’te subaylarca fotoğraflanmış bir ufo olayını ele alırken şöyle yazar: “bu tür bir ufo olayında kurul önce olayda milli güvenlik için sakıncalı bir husus olup olmadığına bakar. böyle bir husus varsa, raporlar asla başka yerlere yayılmaz. i̇çeriğinde milli güvenlik için sakıncalı bir hususun bulunmadığı raporlar ise hava kuvvetleri’ne veya deniz kuvvetleri’nin ilgili birimlerine gönderilir.”.

kuşkucular ise meseleye kendi açılarından bakarak, ufolojik akımın kamuyu yanlış bilgilendirdiği ve kamuyu ufo fenomeninin mahiyeti hakkındaki güncel bilimsel tartışmaya ilişkin olarak yanıltmakta olduğu görüşündeler. bu görüş bazı kuşkucu yapıtlarda “ufo’lar, aldatılan kamu” gibi başlıklarla yansıtıldı. bu kuşkucu yapıtlardan birinde (“ufos: the public deceived”) yazara göre, kamuyu aldatan, ufolojik kurumlardı ve bu kurumlar “gezegenimiz dünya-dışı uzay gemileriyle ziyaret edilmektedir” ideolojisini yaymaya çalışıyorlardı. kuşkucular, ayrıca, “dünya-dışı canlılar hipotezi”ni hipotezin eleştirel incelenmesini vermeksizin çok sık dile getirdikleri için medyayı da eleştirirler.

ufo’ların dünya-dışı araçlar olduğunu ileri süren ufologlara göre abd gerçeği esas olarak şu üç nedenden ötürü inkâr etmek zorunda kalmıştır:
 siyasi otoritenin sarsılması: abd devletinden daha güçlü bir otoritenin bulunduğu kanısının yaygınlaşmasından duyulan rahatsızlık.
 dinsel otoritelerin sarsılması ve sosyal karışıklıklar: uzaylıların varlığının anlaşılması sonucunda dünyada yerleşik düzeni sağlayan birçok sistemin bozulma olasılığından, dinsel ve sosyal alanlar gibi çeşitli alanlarda oluşabilecek karışıklıklardan duyulan rahatsızlık.
 ufo fenomeninin yararlanılabilecek bir askerî sır olarak görülmesi.

fransa'daki soruşturmalar 
fransa'da konu hakkında birçok araştırma örgütleri kurmuştur. bunlardan biri, kısa adı gepan (fr. groupe d'étude des phénomène aérospatiaux non identifiés) olan “tanımlanamamış hava-uzay fenomenlerini i̇nceleme grubu”dur. cnes’e bağlı resmî bir örgüt olan gepan toulouse’da üslenmiş olup, ufo fenomeni incelemekle görevlendirilmiştir. 1977’de claude poher’nin öncülüğüyle kurulan gepan, ufo fenomeni üzerine incelemelerde bulunmak ve ulusal jandarma kuvvetleri’nin, sivil havacılığın, hava kuvvetleri’nin ve meteoroloji müdürlüğü’nün (météo-france) konuya ilişkin olarak tuttuğu raporları düzenlemek amacındaydı. birçok istatistikî inceleme yayımlamıştır. bir başka görevi kamuyu ”teknik notlar”la ufo’lar hakkında bilgilendirmektir. i̇lk başkanlığını 1977’den 1978’e kadar claude poher yapmıştır. poher başlangıçta cnes’in jean-jacques velasco gibi üyelerinin yarı resmî işbirliğinden yararlanan bir sekreter konumundaydı. başarılı çalışmalarının ardından 1978’de on kadar üyeden oluşan gepan, 7 bilgin ve mühendisten oluşan bir bilim kurulu tarafından denetlenir konuma gelmişti. daha sonra ufo’larla ilgilenen jean-pierre petit gibi diğer fransız bilim insanları da gepan’la işbirliği yapmaya başladılar ve poher bazı ufolojik kurumlarla da ilişki kurdu. 30 aralık 1978’de istifa eden poher’nin yerine matematikçi alain esterle geçti ve gepan’ın müdürü oldu. esterle’in yönetim dönemi gepan’ın gösterişli dönemi olmuştur. gepan’a tanınan kredilerin artmasıyla birlikte, esterle örgütün faaliyetini arttırdı ve örgüt tam hızla çalışmaya başladı. fakat 1983’te cnes hiyerarşisinin baskısı esterle’i istifa etmek zorunda bıraktı. gepan ve ordu bazı manyetohidrodinamik deneylerinde bulundular. müdürlük makamına 1983’te optik uzmanı olan jean-jacques velasco getirildi. velasco döneminde ufologlar örgütü fazla tedbirli davranmakla eleştirmelerine rağmen, akılcı bilginlerin çoğu gepan’ın varlık nedenini tanımayıp reddettiler. ayrıca cnes gepan’a desteğini azalttı. 1983’ten itibaren gepan’ın bilim kurulu dağıtıldı, “teknik notlar”ın yayımlanması durduruldu ve örgütün faaliyeti iyice azaltıldı. sonunda 1988’de gepan’ın yerini sepra aldı.

kısa adı sepra (fr.service d'expertise des phénomènes de rentrée atmosphérique) olan “atmosfere girmiş fenomenler hakkında bilirkişi incelemesi dairesi”nin iki amacı vardı: meteor ve uyduların atmosfere girişlerini incelemek, önceden bilebilmek ve ayrıca, kısa adı pan (fr. phénomènes aérospatiaux non identifiés) olan “tanımlanamayan hava-uzay fenomenleri”ne (ufo’lara cnes’çe verilen ad) ilişkin enformasyonları incelemek. kurumun çalışmaları 2000 yılında yalnızca “tanımlanamayan hava-uzay fenomenleri”nin incelenmesine indirgendi. gepan’ın aksine, sepra sıkı incelemeler sürdürmek üzere tüm gerekli araçlarla donatılmış değildi ve vardığı sonuçları kamuya duyurmak üzere hiçbir “teknik not” yayımlamadı. sepra bilimsel soruşturmalara yönelemezdi, jandarma kuvvetleri’nin tüm ufo raporlarını ve pilotların ufo gözlem raporlarını toplamakla yetindi. 2001 ve 2002’de sepra’yı dağıtma niyetindeki cnes, bilim insanlarından, politikacılardan ve ordunun ünlü isimlerinden oluşan bir heyete ufo fenomeninin incelenmesinin gerekli olup olmadığını konusunda kararını sordu. heyetin vardığı karara göre, ufo’ların incelenmesi bilimsel bir yarar sağlayabileceği yönündeydi ve bu karar sepra’yı geçici olarak kurtarmıştı. buna rağmen cnes, 2004’te, iç yapılanmasını sebep göstererek sepra’yı resmen dağıtma kararı aldı. kararın asıl nedeni m. velasco’nun bazı ufo’ların dünya-dışı kökenli olduğu görüşünü benimsemeye başlaması ve bu konuda bir kitap yayımlamasıydı..fakat 2005’te bir bakıma sepra’nın yeniden doğuşu denebilecek geipan ortaya çıktı.

kısa adı geipan (groupe d'études et d'informations sur les phénomènes aérospatiaux non identifiés) olan “tanımlanamayan hava-uzay fenomenleri i̇nceleme ve enformasyon grubu” kuruluşunu, yönelimlerinin neler olması ve işleyişinin nasıl olması gerektiği konusunda cnes’e tavsiyelerde bulunarak kılavuzluk etmiş bir kurulun himayesine borçludur. cnes’in eski müdürü yves sillard’ın başkanlık yaptığı bu kurul, fransız sivil ve askerî otoritelerini (jandarma kuvvetleri, emniyet müdürlüğü, sosyal güvenlik, sivil havacılık genel müdürlüğü, hava kuvvetleri) ve bilim dünyasını (bilimsel araştırma ulusal merkezi, meteoroloji müdürlüğü, cnes) temsil eden 15 üyeden oluşmuştu.

geipan’ın soruşturması sonucunda, cnes’in dosyalarında mevcut yaklaşık 1600 olaydan bazıları “tanıklıkların kesinliğine ve elde edilen maddi unsurların kalitesinin kesinliğine” rağmen “açıklanamaz” olarak kalmıştır. bu olaylar “d kategorisine giren olaylar” ya da kısaca “pan d” olarak adlandırılırlar.

geipan soruşturmacıları tarafından sürdürülmüş bu incelemeden şu sonuçlar elde edilmiştir:

 olayların % 9’u destekli kanıtlarla tanımlanabilmiş, yani teşhis edilebilmiştir (a kategorisi).
 olayların % 33’ü biçimsel kanıt olmaksızın muhtemelen tanımlanabilmiştir. (b kategorisi)
 olayların % 30’u fiziksel verilerin eksikliği veya tanıklıkların kesin olamayışı nedeniyle tanımlanamaz olarak nitelendirilmiştir. (c kategorisi)
 fenomenlerin % 28’i tanımlanamamıştır. (d kategorisi, ufo’lar)

fransa’da sivillerce gözlemlenen ufo olaylarını arşivleyen bir devlet kurumu olan geipan’ın yanı sıra, bir de semoc (gizemli göksel nesneleri i̇nceleme dairesi) kısa adıyla bilinen, varlığı 12 ocak 1959’da kamuya açıklanmış olan bir askerî kurum bulunmaktadır. geipan’ın aksine, arşivleri milli savunma dahilinde tutulur (gizli tutulur).

1990’ların başlarında avrupa birliği’ndeki “enerji, araştırma ve teknoloji kurulu”  ufo’lar üzerine yapılabilecek bir araştırmanın uygunluğunu inceledi. i̇nceleme sonucunda şubat 1993’te kurul sözcüsü i̇talyan fizikçi tullio regge, raporunda, avrupa’da dönemin sepra modelini örnek alacak bir araştırmanın uygulanmaya koyulmasını tavsiyesinde bulundu. bu çözüm, bilimsel herhangi bir itiraz ve neden olmamasına karşın, politik ve bütçeye ilişkin ekonomik nedenlerle avrupa parlamentosu’nda tartışılmadı. buna karşılık konu fransa’da geipan’ın kurulmasıyla ve arşivlerinin tümünü kamuya açıklamasıyla gelişme gösterdi.

diğer ülkeler 
birleşik krallık'ta ufo’lar konusunda birçok soruşturma yapıldı. bu soruşturmalardan bazılarının içeriği kamuya açıklandı. son yapılan açıklamada (ekim 2008) britanya devlet arşivlerindeki "160 kuşkulu ufo vakası"nın kamuya aktarılacağı bildirilmiştir.  diğer ülkelerin çoğunda konuyla ordu ya da istihbarat servisleri (sscb’de kgb), peru gibi bazı ülkelerde ise sivil kuruluşlar ilgilenmiştir.

tanıklar 
abd’deki abd hava kuvvetleri raporlarına göre 10.147 ufo olayının incelendiği mavi kitap projesi’nde adı geçen ufo tanıklarının % 1’i profesyonel ve amatör astronomlardan oluşuyordu. 1950’li yıllarda astronomi profesörü joseph allen hynek 40 kadar meslektaşı üzerinde yaptığı ankette bunların %10’unun açıklanamaz fenomenler gözlemlediğini saptamıştı. bu gözlemde bulunan meslektaşları arasında plüton gezegeninin kaşifi clyde tombaugh ve new-mexico üniversitesi meteor enstitüsü müdürü lincoln la paz da yer almaktaydı. 1970’li yıllarda ise prof. peter a. sturrock amerikan astronomi kurumu’nun (i̇n.american astronomical society) 2611 üyesi üzerinde adları kamuya açıklanmayacağına dair garanti vermek şartıyla, benzer bir anket yaptı. anket sorularını üyelerin yarısı yanıtlamıştı ve yanıtlayanların % 5’i “tanımlanamayan hava-uzay fenomenleri” gözlemlemiş olduğunu belirtmişti.

fransa’da geipan’ın arşivlerinin 22 mart 2007’de kamuya açıklanmasından beri pek çok ufo tanığının bilimsel eğitimden geçmiş kişiler (pilotlar, hava-uçuş kontrolörleri vs.) olduğu anlaşıldı. bunlar psikolojik testlerden geçmiş, sağduyulu, itibarlı, sözüne güvenilir kişilerdi. ayrıca geipan arşivlerine göre, ufo gözleminde bulunanların pek çoğu havacılık mühendisleriydiler.

ufoloji 

ufoloji ufo’larla ilgili tüm verileri (fotoğraflar, tanıklık ifadeleri, toprakta bırakılan izler vs.) toplamak, incelemek ve yorumlamaktan ibaret olan, resmî olmayan, genellikle amatör bir disiplindir. kenneth arnold’un gözleminin ve roswell olayı’nın medyaya yansıdığı 1950 yıllarında fenomeni anlamak ve bu konuda daha fazla bilgilenmek gereğini gören kişilerin çabalarıyla ortaya çıkmıştır. ufolojiyi ufo’ları inceleyen abd hava kuvvetleri ve cnes gibi kurumların incelemelerinden ayırt eden temel özellik, ufolojinin ufo’ların resmî olmayan bir incelemesi olmasıdır. ufologların hepsi ufo olaylarının hepsini dünya-dışı canlılara bağlamazlar, ufologların bir kısmı bazı ufo olaylarının sosyopsikolojik nedenleri üzerinde dururken, bir kısmı da bazı ufo fenomenlerinin ruhsal mahiyeti olan paranormal fenomenler olabileceği görüşündedir. ufologlar arasında bilim insanları ve mühendisler de bulunmakla birlikte, ufologlar genellikle bilimsel formasyon almamış kişilerden oluşur. ufoloji, ufologların görüşlerine karşıt olanlarca bir sözdebilim olarak kabul edilir.

açıklanamayan vakalar hakkında yorum ve varsayımlar 

devlet organlarının sunduğu resmî istatistikler ufo tanıklıklarının çoğunun bilinen fenomenlerin yanlış yorumlanmasından ya da yanlış teşhisinden kaynaklandığını göstermektedir. tartışma konusu, bu yanlış değerlendirmelerin söz konusu olduğu olaylar değil, hiçbir şekilde açıklanamadan kalmış olaylardır. açıklanamayan ufo olayları konusunda "dünya-dışı canlılar hipotezi"ne karşı kuşkucular şu iki iddiayı benimsemişlerdir: kuşkuculara göre, "dünya-dışı canlılar hipotezi"ni destekleyecek sağlam maddi kanıtların söz konusu olmadığı ufo gözlemleri ya bilinen veya bilinmeyen sosyopsikolojik nedenlerden kaynaklanmaktadır ya da ufo’lar bazı devletlerin gizli silahlarıdır  fakat bazı bilim insanları ve ufologlar çeşitli devletlerin yaptığı resmî soruşturmalarda açıklanamamış ufo olaylarının sosyopsikolojik açıklamalarla açıklanamayacak mahiyette olduğunu ileri sürerek bu iddiayı reddetmişlerdir. bu iddiayı reddeden bilim insanları arasında carl sagan, peter a. sturrock, josef allen hynek philip morrison, thornton page ve geipan’ın halihazırdaki üyeleri sayılabilir.

nasa’nın aeronotik uzmanları olan richard f. haines ve paul r. hill çeşitli ufo olaylarını incelemiş ve konu hakkında teknik eserler yayımlamışlardır. jean-pierre petit, jean-jacques velasco ve cometa  adlı kurumun üyeleri "dünya-dışı canlılar hipotezi"ni savunan fransız bilim insanlarına örnek olarak gösterilebilir.

görüldüğü ya da yakalandığı iddia edilen yaratık cesetleri ya da fotoğraflara takılan uzaylı yaratık görüntülerinin ise gerçeği yansıtmadığı düşünülmektedir. bu fotoğrafların hiçbirisi çürütülme akıbetinden kurtulamamıştır, zira dünyadışı bir canlılık mevcut olsa dahi tarif edilen figürden çok farklı olması gerektiğine yönelik bilimsel tezler de bulunmaktadır.

uçan daire benzeri insan yapımı araçlar 

kabiliyetleri bakımından pek başarılı olmasalar da, uçan daire modeli esas alınarak çeşitli hava araçları üretilmiştir. bunlara örnek olarak gösterilebilecek avrocar ve m200g volantor  sınırlı sayıda üretilmiştir. bunlardan avrocar’ın dikine iniş ve kalkış yeteneğiyle çatışma hallerinde jip ve helikopterin yerini alabileceği düşünülüyordu; fakat deneme uçuşlarında yetersiz kaldığı görüldü; çok güçlü bir türbojet (türboreaktör) motoruna sahip olmasına rağmen yerden ancak 4-5 fit yüksekliğe çıkabiliyordu. üretilen uçan daire benzeri insansız araçlar daha başarılı oldu. bunlardan biri olan sikorsky cypher, pervane kanatları korunur tarzda, orta kısımda kalacak şekilde, bir disk biçiminde yapılmıştır.

aeronotik alanındaki şirketler, genellikle "kara proje" kapsamında, uzay uçuşlarında kullanılabilecek daha gelişmiş uçan daire biçimli araç önerilerinde bulunmuşlardır. lenticular reentry vehicle adlı uzay aracı projesi abd’nin convair kurumunca yürütülen gizli bir projedir. british rail (özelleştirilen i̇ngiliz demiryolları) şirketi de nükleer füzyon ve süperiletkenlik gibi pek keşfedilmemiş teknolojilerin kullanılacağı, gezegenler arası yolcu taşımayı öngören, uçan daire benzeri bir araç  üzerinde çalışmaktadır. fakat proje patent aşamasını geçmiş değildir.
2005’te abd’de vakum basıncıyla sevk edildiği ileri sürülen bir uzay aracına patent verilmiştir. nasa'da çeşitli uçuş tekniklerinin kullanıldığı henüz açıklanmamış çalışmaların olduğu ileri sürülür.

dünya-dışı canlılar hipotezi 

dünya-dışı canlılar hipotezi kısmen evrende dünya-dışı canlıların varlığı olasılığı üzerine kuruludur. savunucuları 1960’lı yıllarda frank drake’in ortaya koyduğu “dünya-dışı uygarlıkların sayısının matematiksel olasılık yoluyla hesabı”na ilişkin “drake denklemi” sonuçlarını göz önüne alırlar. hipoteze göre, eğer insan evrimin doğal bir üretimi ise (önceden mevcut değilse, yaratılmamışsa veya birilerince imal edilmemişse), bu takdirde, evrende dünya’ya benzeyen veya benzemeyen, koşulları yaşamın oluşmasına elverişli çok sayıda gezegen olduğuna göre, insanın benzerleri ya da daha gelişmişleri evrenin birçok yerinde mevcut olabilir.

yapılan matematiksel hesaplamada gezegenlere sahip olan yıldızların sayısı, gezegenlerinden birinin yıldıza uygun uzaklıkta olması gibi parametreler kullanılır. hesap sonucunda evrenin gözlemleyebildiğimiz kısmında (100 milyar galakside) yaşamın oluşmasına elverişli bir gezegene sahip yıldızların sayısı  7×1022 olarak çıkmaktadır. bu hesaplamayla yalnızca 300 milyar yıldız içeren samanyolu galaksimizde olması mümkün dünya-dışı uygarlıkların sayısı yirmi ile birkaç milyon arasındadır.

dünya’nın dünya-dışı canlılarca ziyaret edildiği iddiasının karşısında duran temel engel einstein’ın özel görelilik kuramıdır. astronomların çoğunda şu görüş hakimdir: "evet evrende yaşam olması çok muhtemeldir, fakat bizden daha ileri bir uygarlık olsa bile, uzayda ışık yılıyla ölçülen mesafeler o kadar büyüktür ki, gezegenimize gelmek için yapabilecekleri bir yolculuğa ömürleri yetmez."

dünya-dışı canlılar hipotezini savunanlar ise einstein’ın özel görelilik kuramının evrenin tümü için geçerli, mükemmel bir kuram olmadığı ve şimdiki teknolojik bilgilerimizin bu yıldızlar arası yolculukları tartışmaya yeterli olmadığı görüşünde olup, ışık yılı ile ölçülen büyük uzaklıkların farklı yöntemlerle geçilebileceğini varsayan hipotezlere işaret ederler. kimi bilim insanlarına göre, ışık hızını aşmanın uygulanamaz oluşuna rağmen, bu sorun bilimsel olarak, özel görelilik kuramına karşı düşmeden, solucan deliklerinden veya başka sistemlerden yararlanma yoluyla aşılabilir.

ayrıca bakınız 
 ufoloji
 roswell ufo vakası
project blue book (mavi kitap projesi)

kaynakça 

 allan hendry : the ufo handbook : a guide to investigating, evaluating and reporting ufo sightings (1980). éd. sphere books.
 andrea feliziani et gabriella giunta: persi nella memoria, mondadori illustrati, milano italie, 2006, (pp 160).
 association cometa, les ovnis et la défense (2003), éditions du rocher.
 barthel g. et brueker : la grande peur martienne (1979). nouvelles éditions rationalistes, paris.
 bertrand méheust:
 science-fiction et soucoupes volantes (1976). éd. mercure de france, paris.
 retour sur l’« anomalie belge (2000). éd. le livre bleu.
 carl gustav jung : un mythe moderne (1961). éd. folio essais, paris.
 carl sagan & thornton page : ufo's - a scientific debate (1972). cornell university press. actes d'un colloque de l'association américaine pour le progrès des sciences (aaas).
 cnegu : opération saros (1976-1994) - des ovnis reproductibles, une hypothèse vérifiée (1994). cnegu, fontaine-les-dijon.
 colin wilson : l'inexpliqué : ovnis et extra-terrestres (ed. hors collection junior, 1998).
 comission condon : scientific study of unidentified flying objects (1968). university of colorado. le rapport condon est disponible (en anglais) sur le web dans son intégralité .
 didier charnay, françois haÿs : le guide des livres ufologiques francophones (2005). les éditions du 24 juin (www.ufolog.org).
 donald menzel, pour l'ensemble de ses travaux, notamment sur les « bulles de convection » expliquant les faux échos radar.
 françois c. bourbeau :
 contact 158 (1984). éditions louise courteau, verdun, québec, 200 pages, illustré.
 les médias cachent la réalité ovni au public (1996). éditions du collège invisible, montréal, québec, 352 pages, illustré.
 françois parmentier, ovni: soixante ans de désinformation, monaco, éditions du rocher, 2004
 george m. eberhart : ufos and the extraterrestrial contact movement : a bibliography (1986), 2 volumes. éd. the scarecrow press.
 frazier, k., karr, b., & nickell, j. : the ufo invasion (1997). prometheus books, new york.
 hervé laronde : extra-terrestres ou voyageurs du temps ? (1979). connaissance de l'étrange, éd. alain lefeuvre, nice in-8° br. 292 p.
 jean-gabriel greslé : documents interdits : ce que savent les états-majors (2005). éd. dervy, paris, 340 p.
 jean-jacques velasco, ex-directeur du sepra au cnes : ovnis l'évidence (2004). éd. carnot.
 jean-philippe dain l'épreuve de la preuve. la photographie et le phénomène des ovnis, mémoire de maîtrise sous la direction de andré rouillé, université paris 8 - département image photographique, 1994.
 jean-pierre petit:
 enquête sur les ovnis – voyage aux frontières de la science, albin michel, paris, 1990, (isbn 2-226-04120-6)
 ovnis et armes secrètes américaines – l'extraordinaire témoignage d'un scientifique, albin michel, paris, 2003 (isbn 2-226-13616-9) + librairie générale française, paris, 2005 (isbn 2-253-11494-4)
 l'année du contact – d'autres intelligences sont-elles à l'œuvre dans l'univers ?, albin michel, paris, 2004 (isbn 2-226-15136-2)
 jerome clark : the ufo encyclopedia, 2 volumes. éd. omnigraphics.
 jimenez, m.:
 témoignage d'ovnis et psychologie de la perception. thèse d'etat en psychologie expérimentale. montpellier : université paul-valéry.
 « pour une approche constructiviste des erreurs perceptives : l'exemple des témoignages des phénomènes rares », sciences, 97. 45-52.
 la psychologie de la perception. 2ème partie: la construction de la signification. paris: flammarion.
 « note technique du gepan n° 15 : recherche des stéréotypes – dessine-moi un ovni ».
 josef allen hynek, astronome, conseiller de l'usaf pendant 20 ans :
 les objets volants non identifiés : mythe ou réalité ? (1974). éd. belfond. réédition j'ai lu (1975).
 nouveau rapport sur les ovnis (1979). éd. belfond.
 julius obsequens, liber de prodigiis  : certaines anecdotes rapportées sont des ovnis d'après des ufologues.
 les cahiers zététiques, n°6, printemps 96 : « un "cas béton" de la sobeps ; le cas "bidule" ».
 marc hallet :
 critique historique et scientifique du phénomène ovni (1989). marc hallet éditeur, liège.
 « la prétendue vague d'ovnis belge… » dans revue française de parapsychologie (1997), 1, 1, p. 5-23.
 meurger, m. : scientifiction i - vol.i. alien abductions (1995). éd. encrage, paris (collection interface n° i).
 michel monnerie :
 et si les ovnis n'existaient pas ?. éd. humanoïdes associés, paris.
 le naufrage des extra-terrestres (1979). nouvelles editions rationalistes, paris.
 paul r. paul : unconventional flying objects (1995). hampton road, usa.
 peter a. sturrock:
 an analysis of the condon report on the colorado ufo project, stanford university institute for plasma research (suipr) report n° 599, octobre 1974 (traduit et inclus dans "la fin des recherches officielles", note d'information n° 4 du gepan)
 the ufo enigma - a new review of the physical evidence, warner books, 1999, isbn 0-446-67709-4 (traduit en tant que la science face à l'énigme des ovnis, presse du châtelet, novembre 2002)
 pinvidic, p. : ovni - vers une anthropologie d'un mythe contemporain (1993). éd. heimdal, paris.
 philip j. klass :
 ufo's explained (1974). vintage paperback.
 ufo's: the public deceived (1983). promotheus books, new york.
 ufo abductions: a dangerous game (1989). promotheus books, new york.
 renard, j.-b. : la croyance aux extraterrestres - approche lexicologique (1986) dans la revue française de fociologie, 27, p. 221-229.
 richard f. haines :
 ufo phenomena and the behavioral scientist (1979). the scarecrow press, metuchen, new jersey.
 observing ufos : an investigative handbook (1980). nelson-hall publishers, chicago.
 société belge d'étude des phénomènes spatiaux :
 vague d'ovnis sur la belgique : un dossier exceptionnel (1991).
 vague d'ovnis sur la belgique 2 : une énigme non résolue (1994).
 spanos n. p., cross p. a., dickson k. & dubreuil s. c. : close encounters: an examination of ufo experiences (1993). journal of abnormal psychology, 102, 4, p. 624-632.
 rossoni, d., maillot, e., & déguillaume, e. (2007). les ovnis du cnes – 30 ans d’études officielles. www.book-e-book.com.
 yves sillard :phénomènes aérospatiaux non identififés : un défi à la science (2007). éd. le cherche midi.

notlar ve referanslar 

sözdebilim