Antonio Gramsci

antonio francesco gramsci (22 ocak 1891, sardinya - 27 nisan 1937, roma), i̇talyan düşünür, siyasetçi ve sosyalist kuramcı.

i̇talyan komünist partisi'nin kurucu üyelerinden ve bir dönem lideriliğini yapmış olan gramsci, aynı zamanda benito mussolini ve faşizmin sert bir eleştirmeniydi, bu sebepten 1926'da hapsedildi ve kalan hayatını 1937'deki ölümüne kadar hapiste geçirdi. marksist literatüre katkısı ana olarak hegemonya, sivil toplum, altyapı-üstyapı ilişkileri, toplumda aydınların işlevi üzerindedir. devlet teorisi üzerine özgün görüşler ileri sürmüş, başta althusser olmak üzere birçok marksist kuramcıyı derinden etkilemiş, görüşleri batı marksizm'inin temellerini oluşturmuştur.

yaşamı

erken dönem 
gramsci i̇talya'da sardunya adası'nda bulunan ales'te doğdu. alt düzey bir memur olan francesco gramsci'nin yedi oğlundan biriydi. babasının ailesi güney i̇talya'ya 15. ve 16. yüzyıllarda göçetmiş arnavut kökenli bir topluluk olan arbëreshë'lerdendi. arnavut kökenleri nedeniyle, gramsci soyadının bir arnavut kasabası grameç ile ilişkili olduğu düşünülmektedir. mali zorluklar ve francesco gramsci'nin polisle sorunları aileyi sardunya'da birkaç kasaba değiştirmeye zorladı, sonunda ghilarza'ya yerleştiler.

francesco gramsci, 1898'de zimmetine para geçirmekten tutuklandı ve hapsedildi. bu durum, antonio gramsci'nin okulu terk etmesine ve 1904'te babasının serbest bırakılışına dek çeşitli işlerde çalışmasına neden oldu. antonio gramsci'nin sağlık sorunları o zamanlarda başladı: bir çocukluk kazası yüzünden omurilik bozuk oluşumu onu kambur ve azgelişmiş bıraktı. yaşamı boyunca onu izleyecek dahili hastalıklar da o dönemde başladı.
   
gramsci, orta okulu cagliari'de tamamladı. cagliari'de, eski bir asker olan ve i̇talya'da görev yaptığı sırada militan sosyalist olan büyük ağabeyi gennaro ile birlikte kaldı. ancak, o zamanlar gramsci sosyalizme sempati duymuyordu. daha çok; gittikçe yoksullaşan, bu yoksulullaşmanın nedenlerini hızla sanayileşen kuzey i̇talya'nın öncelik tanınmasıyla ihmal edilişlerine bağlayan sardunyalı köylü ve madencilerin acıları ile ilgileniyordu. kuzeye duyulan bu tepki sonucunda sardunya milliyetçiliği eğilimleri gösteriyordu.

torino 

parlak bir öğrenci olan gramsci, 1911'de torino üniversitesi'nde okuyabilmesini sağlayacak bir burs kazandı. sınava gelecekte mücadele arkadaşı olacak palmiro togliatti ile birlikte girmişti. torino'da edebiyat okudu, dilbilime yakın ilgi duydu. gramsci geldiğinde torino bir sanayileşme sürecinden geçiyor, fiat ve lancia fabrikaları fakir bölgelerden işçi yapmak için insan taşıyordu. bu dönemde sendikalar kuruldu ve sınıfsal toplumsal çelişkiler görünür olmaya başladı. gramsci bu gelişmelerin içinde yer aldı. sosyalist çevrelerle iletişimde olmasıyla birlikte, büyüyüp yetiştiği sardunya kültürü ile etkileşimini devam ettirmesini sağlayacak sardunyalı göçmenlerle de görüşüyordu. dünya görüşü bu ortamda; sardunya'da edindiği daha önceki deneyimler ile birlikte i̇talya'daki çevresiyle şekillendi. 1913 sonlarında i̇talya sosyalist partisi'ne katıldı.

akademik çalışmalarında yetenekli olmasına rağmen, artan siyasi bağlantıları yanında mali sorunlar ve zayıf bünyesi nedeniyle 1915 başlarında eğitimini bıraktı. eğitimi sırasında yoğun bir tarih ve felsefe bilgisi edindi. üniversitede antonio labriola, rodolfo mondolfo, giovanni gentile'nin ve en önemlisi, zamanının en saygı duyulan aydını olan benedetto croce'nin fikirleriyle tanıştı. bu düşünürler labriola'nın "praksis felsefesi" ("philosophy of praxis") adını verdiği bir tür hegelci marksizm'i benimsemişlerdi. gramsci bu terimi daha sonra hapishanede yazdığı yazıları sansürden geçirebilmek için sık sık kullanmasına rağmen, bu düşünce akımına karşı ilişkileri kariyeri boyunca hep belirsiz kalacaktı.

1914'ten sonra il grido del popolo gibi sosyalist gazetelerdeki yazıları ona dikkate değer bir gazeteci olarak ün kazandırdı. 1916'da sosyalist parti resmi yayın organı avanti!'nin piedmont baskısının eş-editörü oldu. açıklıkla yazan verimli bir siyaset kuramı yazarı olarak gramsci, torino sosyal ve siyasi yaşamını tüm yönleriyle yazan görkemli bir yorumcu olduğunu kanıtladı.

gramsci aynı zamanda torino işçilerinin eğitimi ve örgütlenmesiyle ilgileniyordu. 1916'da ilk kez topluluk karşısında konuşmalar yaptı ve romain rolland, fransız devrimi, paris komünü ve kadınların kurtuluşu gibi konulara değindi. 1917 ağustos devrimci ayaklanmalarının ardından sosyalist parti liderlerinin tutuklanmasıyla gramsci parti geçici komitesine seçildi ve il grido del popolo editörü oldu. böylece, torino'da sosyalist liderlerden biri haline geldi.

nisan 1919'da togliatti, angelo tasca ve umberto terracini ile birlikte, haftalık gazete l'ordine nuovo'yu çıkardılar. aynı yıl ekim ayında, birçok hizibe bölünmüş olmasına rağmen sosyalist parti büyük çoğunlukla 3. enternasyonal'e katıldı. l'ordine nuovo grubu lenin tarafından bolşevikler'e en yakın grup olarak görülüyordu ve aşırı sol amadeo bordiga'nın anti-parlamenter programına karşı lenin'in desteğini almıştı. parti içi geçerli pek çok taktik arasında, gramsci grubu temel olarak işçi konseyleri savunusuyla öne çıkıyordu. bu konseyler, 1919 ve 1920 torino büyük grevleri sırasında kendiliğinden ortaya çıkmışlardı. gramsci için bu konseyler, üretimi örgütleme görevinin yönetimini sağlayabilecek uygun araçlardı. lenin'in "bütün i̇ktidar sovyetlere" siyasetiyle aynı konumda olduğuna inanmasına rağmen, bordiga tarafından georges sorel ve daniel deleon fikirleriyle etkilenmiş sendikalist bir eğilim olarak suçlandı. torino işçilerinin 1920 ilkbaharında yenilgisiyle, gramsci konseylerin savunusunda hemen hemen tek başına kalmıştı.

i̇kp'nin kuruluşu 
 
i̇şçi konseylerinin ulusal bir harekete dönüşümde başarısızlığı gramsci'yi leninist anlamda bir komünist parti'nin gerekliliğine inandırdı. l'ordino nuovo etrafındaki grup, i̇talyan sosyalist partisi'nin merkezci önderliği aleyhinde söylemlerde bulundu ve bordiga'nın "çekimser" hizbiyle ittifak yaptı. bu gelişmelerin sonucunda, i̇talyan komünist partisi 21 ocak 1921'de livorno kentinde kuruldu. gramsci, bordiga'nın yardımcısı oldu. bordiga'nın disiplin vurgusu, merkeziyetçilik ve saflık ilkeleri parti programında bordiga'nın liderliği yitirdiği 1924'e dek egemen oldu.

1922'de gramsci yeni partinin bir temsilcisi olarak rusya'ya gitti. rusya'da daha sonra evleneceği viyolonselist giulia schucht ile tanıştı.

rusya görevi i̇talya'da faşizm'in gelişine rastladı ve gramsci, i̇kp önderliğinin isteklerinin aksine, faşizme karşı sol partilerin birleşik cephesini güçlendirme talimatlarıyla geri döndü. böyle bir cephenin merkezinde i̇kp olacak ve bu vasıtayla moskova bütün sol güçleri kontrol edecekti. ancak diğerleri bu olası üstünlüğe karşı çıktılar. sosyalistlerin i̇talya'da belli bir geleneği vardı; ancak komünist parti oldukça genç bir partiydi ve oldukça radikal görünüyordu. pek çok kişi, komünistlerce yönlendirilen bir koalisyonun siyasi tartışmalara uzak kalacağı ve bunun bir izolasyona yol açacağını savunuyordu.

1924'te gramsci i̇kp başkanı oldu. venedik seçimlerinde milletvekilli seçildi. partinin resmi gazetesi l'unita'yı (birlik) örgütlemeye başladı. o sırada kendisi roma'da yaşarken ailesi moskova'da idi. ocak 1926 lyons kongresi'nde gramsci'nin i̇talya'da demokrasiyi yeniden inşa için birleşik cephe çağrısı tezleri i̇kp tarafından kabul edildi.

1926'da bolşevik parti içinde stalin'in manevraları gramsci'yi komintern'e bir mektup yazmaya yöneltti. bu mektupta trotsky önderliğindeki muhalefeti eleştiriyor, ayrıca liderin bazı olası yanlışlıklarının da altını çiziyordu. togliatti parti temsilcisi olarak moskova'daydı, mektubu okudu ve göndermemeye karar verdi. bu gramsci ile togliatti arasında hiçbir zaman çözüme kavuşmayacak zorlu bir çatışmaya neden oldu.

hapsediliş 
 
9 kasım 1926'da faşist hükûmet mussolini'nin yaşamına kasteden bir saldırıyı gerekçe göstererek olağanüstü hâl yasalarını yürürlüğe koydu. gramsci, milletvekili dokunulmazlığına rağmen tutuklandı ve ünlü roma hapishanesi regina coeli'ye götürüldü. davasında gramsci'nin savcısı ünlü "yirmi yıl bu beynin işlemesini durdurmalıyız" ifadesini kullandı. 5 yıl (uzak ustica adasında) alıkonulma cezası aldı; ertesi yıl 20 yıl hapis cezasına (bari yakınlarında, turi'de) çarptırıldı. yeni yaşam şartları sağlık problemlerini arttırdı, çok az yardım görebileceği tek kişilik bir hücreye kondu. 1932'de i̇talya ile sovyetler birliği arasında yapılması planlanan gramsci'yi de etkileyecek siyasi mahkûmların değişimi girişimi sonuçsuz kaldı. 1934'te sağlığı ağır şekilde kötüleşti ve civitavecchia, formia ve roma hastanelerine gittikten sonra şartlı olarak özgür bırakıldı. özgürlüğüne kavuştuktan kısa bir süre sonra 46 yaşında roma'da öldü; orada protestan mezarlığı'na gömüldü.

düşüncesi 

gramsci, özellikle batı marksizmi'nin temel düşünürlerinden birisi olarak, 20. yüzyılın en önemli marksist kuramcılarından olarak kabul edilmektedir. gramsci hapiste olduğu sürece 30'dan fazla defter ve toplam 3000 sayfa tarih ve analiz yazısı yazdı. bu yazılar hapishane defterleri olarak adlandırıldı. hapishane defterleri, gramsci'nin i̇talya tarihini ve milliyetçiliğinin izlerini sürerken aynı zamanda marksist kuram, eleştirel kuram (critical theory) ve kendi adıyla anılan eğitim kuramıyla ilgili bazı düşüncelerini de içerir. ele aldığı temel konular:
    
 kapitalist devleti inşa aracı olarak hegemonya,
 i̇şçi sınıfı içinde entelektüellerinin çıkabilmesine yol açabilmek için, halk işçi eğitimi gereksinimi,
 egemenliğin doğrudan ya da zor yoluyla gerçekleştiği siyasi toplum (polis, ordu, yasal sistem, vb.), ile egemenliğin ideoloji ya da rıza yoluyla gerçekleştiği sivil toplum (aile, eğitim sistemi, sendikalar, vb) ayrımı,  
 'mutlak tarihçilik',
 ekonomik determinizm eleştirisi,
 felsefi maddecilik eleştirisi.

hegemonya 

hegemonya daha önceden lenin gibi marksistlerce kullanılan demokratik bir devrimde işçi sınıfının önderliğini belirten bir kavramdı, fakat gramsci tarafından ortodoks marksizm'in öngördüğü 'kaçınılmaz' sosyalist devrimin 20. yüzyıl başlarında niçin olmadığını açıklayan keskin bir analiz ile geliştirildi. gramsci'ye göre hegemonya; eğitim, kilise, politik partiler, sendikalar, gibi rızanın kaynağını oluşturan "özel kurumlar"a özerklik alanı tanıyan, dayanıklı ve bağımsız sivil topluma dayanmaktadır

kapitalizm, öyle görünüyordu ki, her zaman olduğundan bile güçlü durumdaydı. kapitalizm gramsci'ye göre salt şiddet, siyasi ve ekonomik zor yoluyla değil aynı zamanda ideolojik olarak burjuva değerlerinin herkesin 'ortak düşüncesi' haline geldiği egemen kültür yoluyla da yönetiyordu. böylece bir uzlaşma kültürü gelişiyor ve işçi sınıfındaki kişiler kendi iyiliklerini burjuvazinin iyiliğiyle özdeşleştiriyor, karşı çıkmak bir yana statüko-mevcut durumun devamına yardımcı oluyorlardı.

i̇şçi sınıfının kendi öz kültürünü geliştirmeye gereksinimi vardı. böylece burjuva değerlerinin toplum için 'doğal' ya da 'normal' değerleri temsil ettiği kanısı yıkılacak ve ezilen ve aydın sınıfları proletarya davasına çekecekti. lenin'e göre kültür siyasi amaçlara 'yardımcı' idi; ancak gramsci için iktidarın temeliydi ve ilk olarak kültürel egemenlik elde edilmeliydi. gramsci'nin görüşüne göre, modern koşullarda kazanmak isteyen sınıf, entelektüel ve ahlaki önderliği ele almalı, değişik güçlerle ittifak ve uzlaşmalar gerçekleştirmek için kendi dar 'ekonomik-toplu' çıkarlarının ötesinde davranmalıydı. o, bu sosyal güçlerin birliğine georges sorel'den aldığı bir terimle 'tarihsel blok' dedi. bu blok belli bir sosyal düzen için rızanın altyapısını oluşturur. baskın sınıfın kurumlar, sosyal ilişkiler ve düşünceler bağı yoluyla egemenliğini (hegemonyasını) yeniden ve yeniden üretir. gramsci, altyapı ilişkilerini sürdüren ve parçalayan bir üstyapının önemini vurgulayan bir kuram geliştirdi.

gramsci batı'da burjuva kültürel değerlerinin hristiyanlıkla bağı olduğunu belirtti, bu nedenle egemen kültüre karşı polemiklerinin çoğu dini norm ve değerlere ilişkindi. i̇nsanların bilinçlerindeki roma katolikliği gücü ve kilisenin eğitilmişlerin dini ile daha az eğitilmişlerin arasında gittikçe büyüyen aşırı uçurumun giderilmesi için çabası onu etkilemişti. rönesans hümanizmindeki dinin saf entelektüel eleştirisini reformasyonun kitlelere yansıyan elementleriyle birleştirmenin marksizmin görevi olduğuna inanıyordu. gramsci'ye göre, marksizm ancak halkın ruhani ihtiyaçlarını karşılarsa dinin yerini alabilecekti ve bunu başarmak için onların yaşadığı deneyimin ifadesi olarak dini tanımak zorundaydı.

aydınlar ve eğitim 
gramsci aydınların toplumdaki rolü sorununa düşüncesinde çok ağırlık verdi. bütün insanlar aydındır, herkes entelektüel ve akılcı yeteneklere sahiptir; ancak herkes aydınların sosyal işlevini yapamaz, deyişi ünlüdür. modern aydınların sadece konuşmacılar olmadıklarını, fakat eğitim ve medya gibi ideolojik aygıtlarla toplum inşasına ve egemenlik üretilmesine yardımcı olan yöneticiler ve düzenleyiciler olduğunu iddia etti. daha da öte, (yanlış olarak) kendini toplumdan ayrı bir sınıf gibi gören 'geleneksel' aydınlar ile her sınıfın kendi safları arasından 'organik' olarak ürettiği düşünce grupları arasında ayrım yaptı. böyle 'organik' aydınlar sadece sosyal hayatı bilimsel kurallara uygun tanımlamazlar, daha çok kitlelerin kendilerinin ifade edemediği duygular ve deneyimleri kültür dili yoluyla seslendirirler. i̇şçi sınıfı kültürü yaratma ihtiyacı gramsci'nin işçi sınıfı aydınları geliştirecek bir tür eğitim çağrısıyla ilişkilidir. bu aydınlar sadece marksist ideolojiyi proletaryasız tanıtmakla kalmayacaklar, fakat daha çok kitleler içinde zaten var olan düşünsel etkinliğin mevcut durumu eleştirisini yaparak yenileyecekler de. gramsci'nin bu amaçlarla eğitim sistemi ile ilgili düşünceleri, sonraki onyıllarda brezilyalı paulo freire'nin kuramlaştırdığı ve çalıştığı eleştirel pedagoji (critical pedagogy) ve halk eğitimi (popular education) tasarımı ile örtüşmektedir. bu nedenle, yetişkin ve halk eğitiminin partizanları gramsci'yi günümüzde de önemli bir ses olarak görürler.

devlet ve sivil toplum 
gramsci'nin egemenlik (hegemonya) düşüncesi onun kapitalist devlet kavramıyla bağıntılıdır, onun zor artı rıza ile hükmettiğini öne sürer. devlet dar hükûmet anlamıyla anlaşılmamalıdır; bunun yerine, siyasi kurumlar ve yasal anayasal denetim arenası olan 'siyasi toplum' ile genelde 'özel' ya da 'devlet-dışında' bir alan olarak görülen 'sivil toplum' arasında bölümlendirir. i̇lki zorlama alemidir ve ikincisi ise razı olma (rıza). bununla birlikte, bölünmenin sadece kavramsal olduğunu ve ikisinin gerçekte çoğu zaman çakıştığını vurgular.     
 
gramsci modern kapitalizm altında, burjuvazi ekonomik denetimini, sivil toplum içindeki sendikaların ve kitlesel siyasi partilerin siyasi alanda belli taleplerinin karşılanmasına izin vererek sağlar. böylelikle, burjuvazi, yakın ekonomik çıkarlarının ötesine geçerek ve egemenlik biçimlerinin değişimine olanak vererek, 'pasif devrim' işine girer. gramsci bu hareketleri reformizm ve faşizm olarak konumlandırır, frederic taylor ve henry ford'un 'bilimsel yönetim' ve 'montaj bandı' gibi yöntemleri de bunun örnekleridir.

machiavelli'den alıntılayarak, 'modern prens'in (devrimci parti) işçi sınıfının organik aydınlar yetiştirmeyi ve sivil toplum içinde alternatif egemenlik (hegemonya) sağlayacak kuvveti olduğunu ileri sürer. modern sivil toplumun karmaşık yapısı burjuva egemenliğini altedecek ve sosyalizme götürecek yegane taktiği 'durum savaşı' (siper savaşına benzer) olduğu anlamına gelir; bolşeviklerce yürütülen 'eylem savaşı' (ya da cepheden saldırı) çar rusyası'nda bulunan 'başlangıç' sivil toplumuna özgü daha doğru bir stratejiydi.         
                        
bu ikisi arasındaki çizgilerin bulanık olabileceği iddiasını taşımasına rağmen gramsci, jakobenler ve faşistler tarafından yapıldığı gibi, siyasi toplumu sivil toplumla özdeşleştirme sonucu ortaya çıkan devlet-tapınmasına karşı uyarmaktadır. proletaryanın tarihi görevinin bir 'düzenlenmiş toplum' yaratmak olduğuna inanır ve 'devletin yok oluşu'nu, sivil toplumun kendini düzenleme yeteneğinin tümüyle gelişimi olarak tanımlar.

tarihsellik 
gramsci, erken dönem marks'ı gibi, tarihçiliğin kuvvetli bir taraftarıydı. onun görüşüne göre, bütün anlam, insanın pratik etkinliği ('praxis') ile bir parçası olduğu "nesnel" tarihi ve sosyal süreçler arası ilişkiden kaynaklanıyordu. düşünceler toplumsal ve tarihi içerikleri dışında, işlev ve kökenlerinden ayrı anlaşılamazlar. dünya ile ilgili bilgilerimizi düzenlediğimiz kavramlar temelde bizim şeylerle olan ilişkilerimizle şekillenmez, aksine bu kavramları kullananların toplumsal ilişkileriyle şekillenir. sonuçta, "insan doğası" gibi değişmeyen bir şey yoktur, oysa tarihsel olarak değişiklik gösteren böyle bir düşünce vardır. daha da öte, felsefe ve bilim insandan bağımsız bir gerçekliği "yansıtmazlar", yalnızca aslında verili bir tarihi durumun gerçek gelişme eğilimini ifade ettikleri kadar "doğru" olurlar.

marksistlerin büyük çoğunluğu ortak olarak şuna inanırlar: doğru ne zaman ve nerede bilinirse bilinsin doğrudur ve bilimsel bilgi (marksizm buna dahil) doğrunun güncel anlamda ilerlemesiyle tarihsel olarak çoğalır ve bu nedenle üst yapının aldatıcı alemine ait değildirler. buna karşın gramsci'ye göre, marksizm toplumsal pragmatik anlamda "doğru"dur, yani proletaryanın sınıf bilincini seslendirmekle, kendi zamanlarının "doğru"sunu diğer kuramlardan çok daha iyi ifade etmiştir. bu anti-bilimsel ve anti-pozitivist duruş, benedetto croce'nin etkisi nedeniyleydi. bununla birlikte, gramsci bir "mutlak tarihçilik" yandaşıydı; bu hegelci ve croce'nin idealist tınılı düşünce ve tarihi "kader"e metafizik sentez yapma eğiliminden ayrılıyordu. gramsci doğrunun tarihi yorumunun, relativizmin bir biçimi olduğu suçlamalarını reddetmiştir.

"ekonomizm" eleştirisi 
"kapital'e karşı devrim" (the revolution against das kapital) adlı hapis öncesi ünlü makalesinde gramsci, rusya ekim devrimi'nin, sosyalist devrimin kapitalist güçler üretiminin tam gelişimini beklemek zorunda olduğu düşüncesini geçersiz kıldığını ileri sürdü. bu onun, marksizmin deterministik bir felsefe olmadığı görüşünü yansıtıyordu. üretim ilişkilerinde nedensel "öncelik" (primacy) ilkesinin, marksizm'deki bir yanlış anlaşılma olduğuna inanıyordu. hem ekonomik hem de kültürel değişimler "temel tarihi süreçlerin" ifadesidirler ve hangi alanın diğerinden öncelik taşıdığı yanıtlanması zordur. i̇şçi hareketinin ilk yıllarında yaygın olan kaderci anlayış, yani "tarih yasaları"na göre kaçınılmaz olarak zafere ulaşılacağı, gramsci'nin görüşüyle, savunma eylemlerine zorlanmış baskı altındaki bir sınıfın tarihsel koşullarının bir ürünüydü ve işçi sınıfı inisiyatifi ele almaya hazır hale gelir gelmez bir engel olduğundan bırakılmalıydı. marksizm "pratik felsefesi" olduğundan, toplumsal değişim nesnesi olarak görünmez "tarihi yasalar"a yaslanılamazdı. tarih insan pratiğine yapılır ve o nedenle insan isteği içerir. herhangi bir verili durumda, bununla birlikte, istek-gücüyle tek başına istenilen hiçbir şey elde edilemez: işçi sınıfı bilinci eylem için gerekli gelişme aşamasına ulaştığında, isteğe bağlı değiştirilemeyecek tarihi koşullarla yüz yüze gelecektir. bunlarla birlikte, sonuçta birçok olası gelişmeden hangisinin gerçekleşeceği tarihi kaçınılmazlıkla önceden belirli değildir.

maddecilik eleştirisi 
i̇nsan tarihi ve ortak pratiğin (praxis) herhangi bir felsefi sorunun anlamlı olup olmadığını belirlediği inanışıyla, gramsci görüşleri, kendisi bunu açıkça ifade etmese de, metafizik maddecilik ve engels ve lenin'ce geliştirilen kavrama 'kopya' algı (perception) kuramına zıddı. ona göre marksizm kendi içinde ve kendisi için olan, insanlıktan bağımsız bir gerçeklikle uğraşmaz. i̇nsan tarihi ve insan pratiği dışında bir nesnel evren kavramı, ona göre, tanrı inanışına benzerdi: hiçbir nesnellik olamazdı; ancak yalnızca gelecek komünist toplumunda kurulabilecek evrensel bir ortaköznellik (intersubjectivity) olabilirdi. doğal tarih böylece sadece insan tarihiyle bağıntılı olarak anlamlıydı. onun görüşüne göre, felsefi maddecilik, aynı ilkel ortak anlayış gibi, eleştirel düşünce yokluğunun sonucuydu ve lenin'in iddia ettiği gibi, dini boşinanların karşısındadır denilemezdi. bunun aksine, gramsci marksizm'in bu tartışmalı ham kaba biçimini sorun etti: proletaryanın bağımsız bir sınıf olarak durumu kendi felsefesi olan marksizmi, çoğu kez halk boşananları ve ortak inançları şeklinde ifade edilebilmektedir anlamına gelir. bununla birlikte, eğitimli sınıfların ideolojilerine etkili şekilde karşı çıkılmalı, böylece marksistler felsefelerini daha karmaşık bir tarzda sunmalı ve karşıtlarının görüşlerini gerçekten anlamaya çalışmalıdır...

etkisi 
gramsci düşüncesi örgütlü soldan çıkmakla birlikte çağdaş akademik tartışmalarda, kültürel araştırmalar ve eleştirel kuram (critical theory) ile ilgili önemli bir kişilik haline gelmiştir. merkez ve sağdan siyasi kuramcılar da onun görüşlerinden yararlanmışlardır; örneğin onun egemenlik (hegemonya) düşüncesine yaygınlıkla atıf yapılmıştır. etkisi özellikle çağdaş siyasi bilim içinde güçlüdür, yeni-liberal düşünceli siyasi seçkinler arasında öndegelmesi, yeni-gramscicilik biçimindedir. çalışmaları aynı zamanda aydınların popüler kültür tartışmalarını ve bilimsel popüler kültür etütlerini çok ağırlıklı etkilemiştir.

onunla ilgili eleştiriler onu, siyasi doğruluk (political correctness) gibi en son akademik tartışmalarda yansıyan düşünceler yoluyla iktidar mücadelesi tasarımını beslediği ile suçlarlar. bu düşüncelere gramscici yaklaşımın, bu tartışmalara yansıdığı şekliyle, batı kültürünün klasiklerinden temellenen liberal araştırmalarda açık-uçlu olmak çelişkisi içinde olmasıdır. çağdaş akademik siyaset çalışmalar nedeniyle gramsci'nin övülmesi ya da yerilmesi tarihin tuhaf bir tecellisidir; çünkü gramsci kendisi hiçbir zaman akademik bir kişi olmamıştı ve aslında i̇talyan kültürü, tarihi ve çağının liberal düşüncesi ile entelektüel olarak derinden iç içeydi.

bir komünist olarak, gramsci'nin konumu tartışmalıdır. ii. dünya savaşı'ndan sonra i̇kp'yi yöneten ve tedrici yaklaşımıyla ilerideki avrokomünizmin öncüllerinden olan togliatti, bu süreçte i̇kp'nin etkinliklerinin gramsci düşüncesiyle uyuştuğu iddiasındaydı. diğerleri, buna karşın, gramsci'nin bir sol komünist (left communist) olduğunu ve eğer hapis onu stalin önderliği sırasında moskova ile düzenli ilişkiden alıkoymasa, partiden ihraç edilmiş olacağını ileri sürerler.

gramsci düşüncesine etki edenler 
 niccolò machiavelli — 16. yüzyıl i̇talyan yazarı, gramsci'nin devlet görüşlerini büyük oranda etkilemiştir.
 karl marx — filozof, tarihçi, ekonomist ve marksizmin kurucusu.
 vladimir i̇lyiç lenin- rusya'daki ekim devrimi'nin önderlerinden, iii. enternasyonal'in kurucularından ve bolşevik partisi'nin en önemli lideri. 
 antonio labriola — i̇talya'nın ilk önemli marksist kuramcısı, marksizm'in temel özelliğinin tarih ile felsefe arasında bağ kurmak olduğuna inanıyordu.
 georges sorel — fransız sendikacı yazar, tarihi gelişmenin kaçınılmaz olduğunu reddetti.
 vilfredo pareto
 henri bergson — fransız akıldışıcı (irrationalist) filozof ve gönüllücülük (voluntarism) kuramcısı.
 benedetto croce — i̇talyan liberal, anti-marksist ve idealist filozof, onun düşüncelerini gramsci dikkatle ve eleştirel olarak inceledi.

gramsci'den etkilenen daha sonraki düşünürler 
 perry anderson
 michael apple
 michael hardt ve antonio negri
 louis althusser
 nicos poulantzas
 raymond williams
 david harvey
 edward said
 judith butler
 ernesto laclau ve chantal mouffe
 pier paolo pasolini
 praksis okulu
 robert w. cox
 bob jessop

türkçede gramsci

eserlerinin çevirileri 
 hapishane defterleri 4. cilt (tam metin), editör:joseph buttigieg, çev. barış baysal, kalkedon yayınları 2014.
 hapishane defterleri 3. cilt (tam metin), editör:joseph buttigieg, çev. barış baysal, kalkedon yayınları 2012.
 hapishane defterleri 2. cilt (tam metin), editör:joseph buttigieg, çev. barış baysal, kalkedon yayınları 2012.
 hapishane defterleri 1. cilt (tam metin), editör:joseph buttigieg, çev. ekrem ekici, kalkedon yayınları 2011.
 quaderni del carcere, yay. haz. v. gerratana, 4 cilt (torino: einaudi, 2007).
 hapishane defterleri, çev. adnan cemgil (i̇stanbul: belge, 1975). [seçki].
 hapishane defterleri, çev. kenan somer (i̇stanbul: onur, 1986). [seçki].
 note sul machiavelli, sulla politica e sullo stato moderno (torino: einaudi, 1949).
 modern prens, çev. pars esin (ankara: birey ve toplum, 1984). [seçki].
 lettere dal carcere, yay. haz. a. santucci (palermo: sellerio, 1996).
 hapishane mektupları, çev. attilâ tokatlı (i̇stanbul: gerçek, 1966). [seçki].
 l'albero del riccio (milano: milano:-sera, 1948).
 çocuklarıma mektuplar, çev. meral erez ve cemal erez (i̇stanbul: belge, 1979).

seçkiler 
 aydınlar ve toplum, çev. v. günyol, f. edgü ve b.onaran (i̇stanbul: çan, 1967).
 felsefe ve politika sorunları, çev. adnan cemgil (i̇stanbul: payel, 1975).
 i̇talya'da i̇şçi konseyleri deneyimi, çev. yusuf alp (i̇stanbul: belge, 1989).
 komünist partiye doğru, çev. celal a. kanat (i̇stanbul: belge, 1998).

gramsci üzerine 
 anderson, perry, gramsci: hegemonya, doğu batı sorunu ve strateji, çev. tarık günersel (i̇stanbul: salyangoz, 2007).
 bobbio, norberto ve jacques texier, gramsci ve sivil toplum, çev. arda i̇pek ve kenan somer (ankara: savaş, 1982).
 crehan, kate, gramsci: kültür antropoloji, çev. ümit aydoğmuş (istanbul: kalkedon, 2006).
 brog, carmel, gramsci ve eğitim, çev. selim sezer, (i̇stanbul: kalkedon yayınları 2011).
 morton, adam david, gramsci'yi çözümlemek, çev. barış baysal, (i̇stanbul: kalkedon yayınları 2011).
 santucci, antonio a., gramsci'yi anlamak, çev. selim sezer, (i̇stanbul: kalkedon yayınları 2011).
 ives, peter, gramsci'de dil ve hegemonya, çev. ekrem ekici, (i̇stanbul: kalkedon yayınları 2011).
 mayo, peter, gramsci ve eğitsel düşünce, çev. onur gayretli, (i̇stanbul: kalkedon yayınları 2012).
 fontana, benedetto, hegemonya ve i̇ktidar, çev. onur gayretli, (i̇stanbul: kalkedon yayınları 2013).
 fiori, giuseppe, bir devrimcinin yaşamı: antonio gramsci, çev. kudret emiroğlu (ankara: verso, 1989).
 lombardi, franco, antonio gramsci'nin marksist pedagojisi, çev. başak ekmen ve sibel özbudun (ankara: ütopya, 2000).
 portelli, hugues, gramsci ve tarihsel blok, çev. kenan somer (ankara: savaş, 1982).
 texier, jacques, gramsci ve felsefe, çev. kenan somer (ankara: birey ve toplum, 1985).
rosemary dore. gramscian thought and brazilian education. educational. philosophy and theory. v.41, p. 712 - 731, 2009. url: http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781444324006.ch8/summary 
 yetiş, mehmet, 'antonio gramsci', 1900'den günümüze büyük düşünürler, ed. çetin veysal, c. 1 (i̇stanbul: etik yayınları, 2009).

i̇ngilizce bağlantılar 

  gramsci's writings at mia 
 gramsci resources, including bibliography
 the international gramsci society
 fondazione instituto gramsci 
 special issue of international socialism journal with a collection on gramsci's legacy
 roberto robaina: gramsci and revolution: a necessary clarification 
 gramsci's contribution to the field of adult and popular education 
 the life and work of antonio gramsci  
 an overview of gramsci's life and work, with suggestions for further reading
 rare: a picture at the age of 15 
 gramsci's wife and sons 
 the praxis prism – the epistemology of antonio gramsci
 audio and video resources on gramsci
 gramsci links archive

kaynakça 
gramsci'nin sivil toplum tartışmaları ekseninde kuramsal önermelerinin geniş bir değerlendirmesi için bkz:

1891 doğumlular
sardinya doğumlular
1937 yılında ölenler
20. yüzyıl filozofları
i̇talyan filozoflar
i̇talyan komünistler
i̇talyan marksistler
i̇talyan ateistler
arbıreş asıllı kişiler
marksist teorisyenler
politik kuramlar
roma'da ölenler
roma'da defnedilenler