Belçika

belçika ( ; ; ) veya resmî adıyla belçika krallığı, batı avrupa'da bulunan bir devlettir. avrupa birliği'ne üyedir. birliğin ve nato gibi bazı uluslararası organizasyonların merkezlerini barındırır. 30.528 km²'lik bir alanı kaplayan ülkenin nüfusu yaklaşık 11,4 milyon kişidir.

cermen ve latin dünyası arasında bir sınır oluşturan belçika'da felemenkler tarafından felemenkçe, valonlar tarafından fransızca ve küçük bir alman grup tarafından almanca konuşulur. belçika federal bir devlet yapısına sahip olup felemenkçe'nin resmî dil olduğu flaman bölgesi, fransızcanın resmi dil olduğu valon bölgesi ve her iki dilin de resmî dil sıfatını taşıdıkları brüksel başkent bölgesi'nden oluşur. son olarak, tamamı valon bölgesi'nin sınırları içinde kalan ve almanya'ya komşu almanca konuşan küçük bir topluluk, valon bölgesine bağlı olmakla birlikte bazı alanlarda özerkliğe sahiptir ve yaşadıkları bölgede almanca resmi dildir. belçika'nın dilsel çeşitliliği ve bununla ilgili politik ve kültürel anlaşmazlığı, belçika tarihine ve yönetim sistemine yansımıştır.

belçika adı, kelt ve cermen karışımı bir halk olan belgaelerin yaşadığı, roma eyaleti galya'nın en kuzeyindeki gallia belgicadan kaynaklanır. belçika, hollanda ve lüksemburg tarihsel olarak benelüks'ten daha büyük bir alanı kaplayan alçak ülkeler diye anılır. orta çağ'ın bitiminden 17. yüzyılın başlarına kadar ticari ve kültürel açıdan bir refah merkezi olan ülke, 16. yüzyıldan 1830'daki belçika devrimi'ne kadar avrupa güçleri tarafından birçok muharebeye sahne olarak avrupa'nın savaş alanı olarak tanımlanmış. ve bu unvanı i. dünya savaşı ile ii. dünya savaşı ile de güçlenmiştir.

bağımsızlığın üzerine ülke, hevesle endüstri devrimi'ne katılmış ve 20. yüzyıl boyunca afrika'da birçok koloni kurmuştur. belçika'da 20. yüzyılın ikinci yarısına ise bir yandan felemenkler ve frankofonlar arasındaki çatışma diğer yandan flaman ve valon bölgeleri arasındaki eşit olmayan ekonomik gelişme damgasını vurmuştur. bu hâlâ devam eden çatışmalar ülkede üniter devlet yapısından federal devlete doğru bir dizi reformun yapılmasına neden olmuştur.

tarihçe 

milattan önce 1. yüzyılda romalılar bölgedeki yerli kabileleri mağlup etti ve bölgede gallia belgica ilini kurdu. kavimler göçü sonrasında bölgenin yönetimi franklar tarafından merovenj hanedanı'na devredildi. 8. yüzyıl boyunca frankların yönetimini karolenj i̇mparatorluğu devraldı.

843'teki verdun antlaşması ile bölge, orta ve batı frank krallıkları arasında paylaşıldı ve sonucunda orta çağ boyunca fransa krallığı ve kutsal roma cermen i̇mparatorluğu dönemlerinde toprak ağaları vassallar olarak az çok bağımsızlıklarını kazandı.

bu vassallıkların çoğu 14. ve 15. yüzyıllarda burgundiya hollandası (sonrasında habsburg hollandası) olarak birleşti. i̇mparator v. karl 17 ilin şahsi birliğini 1540'larda devam ettirdi ve bu birlik 1549 pragmatik yaptırımlarıyla şahsi bir birlikten çok daha fazlasına dönüşerek kralın liège piskoposluğu'ndaki etkisini arttırdı.

seksen yıl savaşı (1568-1648) alçak ülkeler'i, birleşik hollanda cumhuriyeti (latince belgica foederata, "federasyon hollandası") ve güney hollanda (belgica regia, "krallık hollandası") olarak ayırdı. bugünkü modern belçika'nın büyük bölümünü içeren güney hollanda, art arda habsburg i̇spanyası ve habsburg avusturyası tarafından idare edildi ve 17. ve 18. yüzyıllar boyunca çoğu fransa-i̇spanya ve fransa-avusturya savaşına ev sahipliği yaptı.

fransız devrim savaşları'ndaki mücadeleyi takiben, alçak ülkeler-liège piskoposluğu gibi sözde habsburg kurallarının asla bulunmadığı bölgeleri de içeren i. fransız cumhuriyeti tarafından bölgedeki avusturya egemenliği kırılarak ilhak edildi. 1815'te i. fransa i̇mparatorluğu'nun dağılmasıyla alçak ülkeler, hollanda birleşik krallığı adı altında yeniden birleşti.

1830 belçika devrimi, katolik ve tarafsız belçika'nın geçici hükûmet ve ulusal kongre altında bağımsızlığını ilan etmesine yol açtı. 1831'de i. léopold'ün kral olarak atanmasından sonra belçika, parlamenter bir sisteme sahip bir monarşi oldu. kralın hakları başta sınırlı olsa da, 1893'te belçika genel grevi'nden sonra erkekler için genel oy hakkı (1919'a kadar çoğul oylamayla), 1949'da ise kadınlar için oy hakkı tanınmıştır.

19. yüzyıldaki ana siyasal partiler katolik parti ve liberal parti ile yüzyılın sonlarına doğru gelişmekte olan belçika i̇şçi partisi'ydi. fransızca, asalet ve burjuvazi tarafından benimsenen tek resmi dildi. fransızca, felemenkçe'nin de resmi dil statüsü kazanmasıyla etkisini giderek kaybetmeye başladı. bu tanınma, 1898 ve 1967'deki belçika anayasası'nın bir felemenkçe versiyonuyla kanunen resmî halde geldi.

1885'teki berlin konferansı'nda kongo özgür devleti'nin mülkiyeti ii. léopold'e devredildi. 1900'e doğru ve 1900'lerin başlarından itibaren ii. léopold tarafından devletin başlıca kauçuk ve fildişi kaynağı olan kongo'nun halkına karşı aşırı ve vahşice muameleler uluslararası endişeleri arttırdı. bu haykırış 1908'de daha sonra belçika kongosu olarak adlandırılan devletin koloninin sorumluluğunu devralmasına yol açtı.

belçika, 1914'te schlieffen planı'nın bir parçası olarak almanya tarafından işgal edildi ve batı cephesi savaşlarının çoğu, ülkenin batısında meydana geldi. savaşın ilk ayları alman kuvvetlerin belçikalılara kötü muamele uygulaması nedeniyle belçika tecavüzü olarak bilinir. belçika savaş sırasında alman kolonileri ruanda-urundi'nin (bugünkü ruanda ve burundi) yönetimini devraldı ve bölge 1924'te milletler cemiyeti'nin kararıyla belçika mandasına verildi. i. dünya savaşı sonucunda 1925'te prusya'ya ait eupen-malmedy, belçika'ya katıldı ve bu ülkede almanca konuşan bir azınlığın oluşmasına yol açtı.

ülke, 1940'ta blitzkrieg ile tekrar almanya tarafından işgal edildi ve bu durum 1944'te müttefiklerin ülkeyi yeniden kontrol etmesiyle sona erdi. ii. dünya savaşı'ndan sonra almanlarla işbirliği yaptığı söylenen kral iii. leopold'e karşı genel bir grev baş gösterdi ve kral 1951'de feragat etti. belçika kongosu da 1960'ta kongo krizi sırasında bağımsızlığını kazandı; bunu 2 yıl sonra ruanda-urundi'nin bağımsızlığı izledi.

belçika, nato'ya kurucu ülke olarak katıldı ve hollanda ve lüksemburg ile birlikte benelüks grup devletlerini kurdu. 1951'de avrupa kömür ve çelik topluluğu'nun altı kurucu ülkesinden biri olan belçika, 1957'de avrupa atom enerjisi topluluğu ve avrupa ekonomik topluluğu'nun kuruluşunda yer aldı. daha sonra en önemli yönetim organlarına ev sahipliği yaptığı avrupa parlamentosu, avrupa komisyonu ve avrupa birliği konseyi'ni de içeren şimdiki avrupa birliği'nin kurucu üyelerinden oldu.

coğrafya 

kuzeybatıda atlas okyanusu'na kıyısı bulunan belçika'nın, fransa (), almanya (), lüksemburg () ve hollanda ile () komşudur. 
i̇ç sularla birlikte 33,990 km²lik alanı kaplayan ülke iç sular dışında 30,528 km²'lik bir alanı kaplar. belçika üç temel coğrafi bölgeye sahiptir: anglo-belçika havzası ait kuzey-batı kıyı ovaları ve merkez plato ile güneydoğu hersiniyen orojenik kuşağının parçası olan ardennes araziler. ülkenin güney ucunda, paris havzası belçikalı lorraine adında küçük bir dördüncü bölgeye ulaşır.

kıyı ovaları çoğunlukla kumullar ve polderlerden oluşur. daha içerilerde sayısız su yolu ile sulanan yumuşak ve yavaşça yükselen kuzeybatı campine (kempen) kumsal alanı uzanır. ardennes yaylalarında daha sağlam mağaralar ve sık ormanlarla kaplı tepeler ve küçük kayalık kanyon vardır. batıda fransa'ya doğru genişleyen bu alan doğuya doğru almanya'daki yüksek bataklıklar platosundaki eifel'e kadar ulaşan 694 metre ile ülkenin en yüksek noktası signal de botrange'yi de içerir

i̇klim 
ülkede her mevsim yağışlı okyanusal bir iklim hakimdir (köppen iklim sınıflandırması: cfb). ocak ayı ortalama en düşük sıcaklık 3 °c iken haziran ayı ortalama en yüksek sıcaklık 19 °c'dir. ortalama yağış şubat ve nisan aylarında 54 milimetre ile temmuz ayında 78 mm arasında değişiklik gösterir.

i̇dari bölümleri

topluluklar ve bölgeler 

burgund ve habsburg mahkemelerini takiben, 19.yüzyılda ülkeyi yöneten ve yönlendiren yüksek sınıfın içinde olabilmek için fransızca konuşabilmek gerekliydi,felemenkçe konuşanlar alt sınıf vatandaşlardı. yüzyılın sonunda ve devamı 20. yüzyıla doğru flaman hareketi bu duruma karşılık olarak gelişti. valonlar ve brüksellilerin çoğunluğu fransızcayı birinci dilleri olarak benimsemesine rağmen flamanlar bunu reddetti ve felemenkçenin flamanların resmi dili olmasında başarılı oldular. ii. dünya savaşı'nı takriben belçika siyasetinde giderek artan şekilde iki ana dile bağlı özerkleşmeden yana bir eğilim baskın hale geldi. toplumsal gerginlik arttı ve anayasa çatışma potansiyelini en aza indirmek için değiştirilmiştir.

temel olarak 1962-63 yıllarında tanımlanan 4 dil alanı (felemenkçe, fransızca, iki dilli (felemenkçe, fransızca) ve almanca alanları) ve 1970, 1980, 1988 ile 1993'teki belçika anayasasındaki ardışık revizyonlar 3 düzeyde politik güce ayrılmış tek bir federal devlet kurdu:
 brüksel merkezli belçika federal yönetimi.
 üç ana topluluk:
 flaman topluluğu;
 fransız topluluğu;
 alman topluluğu.
 üç bölge:
 beş vilayete ayrılan flaman bölgesi;
 beş vilayete ayrılan valon bölgesi;
 brüksel başkent bölgesi.

anayasal dil alanları bölgelerinde resmi dilleri belirler. bu yedi parlamento ve hükûmet için 1980'de topluluklar ve bölgeler yaratıldığı zaman olanak sağlasa da flaman politikacılar ikisini birleştirmeye karar verdi. yani flamanlar federal ve özel belediyelere ait sorunlar hariç tüm konularda yetkili olan tek bir parlamento ve yönetimde birleşmiştir.

topluluklar ve bölgelerin örtüşen sınırları iki kayda değer özellik yaratmıştır: brüksel başkent bölgesi (diğer bölgelerden birkaç yıl sonra yaratılmıştır) fransız ve flaman topluluklarının ikisini birden içerir ve almanca konuşulan bölge tamamıyla valon bölgesi sınırları içindedir. kurumlar arasındaki çatışmalar belçika anayasa mahkemesi tarafından çözümlenir. yapısı farklı kültürlerin barışçıl bir şekilde bir arada yaşaması için uzlaşma yaratması amacıyla tasarlanmıştır.

ekonomi 

belçika'nın kuvvetle küreselleşmiş ekonomisi ve ulaşım altyapısı avrupa'nın geri kalanıyla entegredir. ülkenin ileri derecede endüstrileşen bölgenin kalbindeki konumu, 2007'de dünyanın en büyük 15. ticaret ülkesi olmasına yardımcı olmuştur. ekonomi, işgücü, yüksek gnp ve kişi başına yüksek ihracatla karakteristikleşmiştir. belçika'nın ana ithal ürünleri gıda ürünleri, makine, işlenmemiş elmas, petrol ve petrol ürünleri, kimyasallar, giyim ve aksesuar ve tekstil ürünleriyken ana ihraç ürünleri otomobil, gıda ürünleri, demir ve çelik, işlenmiş elmas, tekstil, plastik, petrol ürünleri ve demirdışı metallerdir.

belçika, 19. yüzyılda endüstri devrimi'ne katılan ilk kıta avrupası devletidir. liège ve charleroi'deki hızlı gelişen demir ve çelik üretimi ve 20. yüzyılın ortalarında sambre–mass vadisinde gelişen sanayi 1830-1910 arasında belçika'yı dünyanın en gelişmiş üç ulusundan biri yapmıştır. buna karşın 1840l'arda flaman bölgesi'ndeki tekstil endüstrisinde ciddi bir kriz oluştu ve bölge 1846-50 arasında bir kıtlık yaşadı.

ii. dünya savaşı'ndan sonra gent ve anvers, kimya ve petrol endüstrisinde hızlı bir gelişme yaşadı. 1973 ve 1979 petrol krizleri ekonomiyi resesyona soktu ve bu durum demir-çelik endüstrisinin daha az rekabete katılan ve üretimde ciddi düşüş yaşayan valonya'da daha uzun sürdü. 1980'ler ve 1990'lar boyunca ülkenin ekonomik merkezi kuzeye doğru kaydı ve bugünün kalabalık vlaamse ruit bölgesine yerleşti.

eğitim 
başlıca eğitim kurumlarından bazıları şunlardır:

 gent üniversitesi
 leuven katolik üniversitesi
 université libre de bruxelles
 anvers üniversitesi
 vrije universiteit brussel
 liege üniversitesi

kültür

demografi 

2007'nin başlarında belçika nüfusunun yaklaşık %92'si belçika vatandaşı ve yaklaşık %6'sı diğer avupa birliği ülkelerinin vatandaşlarıydı. kalabalık topluluklar i̇talyanlar (171,918), fransızlar (125,061), hollandalılar (116,970), faslılar (80,579), i̇spanyollar (42,765), türkler (39,419) ve almanlardı (37,621).

2004'te %97 oranla hemen hemen nüfusun tamamı kentlerde yaşamaktaydı. belçika'da kilometrekareye 342 kişi düşer ve bu oran avrupa'da monako gibi mikrodevletler ve hollanda dışında en fazla yoğunluğa sahip ülkedir. ülkenin en yoğun alanı anvers–leuven–brüksel–gent kentlerinden meydana gelen vlaamse ruit iken en tenha alanı ardenler'dir. 2006'da flaman bölgesi'nin nüfusu 6,078,600 kişiydi ve bu nüfus anvers (457.749), gent (230.951) ve brugge (117.251) kentlerinde yoğunlaşmıştı. charleroi (201.373), liège (185.574) ve namur (107.178) gibi kentleriyle valonya'nın nüfusu 3.413.978 kişiyken 2 tanesinin 100.000'in üzerinde nüfusu olan 19 belediyeden meydana gelen brüksel başkent bölgesi 1.018.804 nüfusa sahipti.

belçika'da hemcins çiftler evlenme hakkına sahiptirler.

din 

 katolikler: %54
 dinsiz: %32
 i̇slam: %5
 protestanlık: %3
 ortodoks: %1
 diğer: %4

kaynak: "https://www.europarl.europa.eu/at-your-service/en/be-heard/eurobarometer "

cia'nın 2018 tahminlerine göre belçika nüfusunun roma katolik'ler %57.1'lik, protestan'lar %2.3'lük, diğer hristiyan'lar %2.8'lik, müslüman'lar %6.8'lik,  ateistler %9.1, inançsız/agnostikler %20,2'lik, diğerleri de %1.7 kısmı oluşturuyor.

diller 

belçika konuşulan dillere göre felemenk, fransız ve alman bölgelerine ayrılmıştır. bunun yanında birkaç azınlık dili de gayriresmî olarak konuşulur. belçika'nın 3 resmi dili ya da lehçelerine dair hiçbir resmi sayım olmadığı gibi herhangi bir istatistik de yoktur. buna rağmen aileler, eğitim ve yabancı çocukların 2. dilleri gibi bazı konuları içeren alanlarda bazı rakamlar verilebilir.

bir istatistiğe göre belçika nüfusunun %59'u felemenkçe %40'ı fransızca konuşur. toplam felemenkçe konuşucusu sayısı 6,23 milyondur ve bu nüfus kuzeydeki flaman bölgesi'nde yoğunlaşmıştır. fransızca konuşucusu sayısı 3.32 milyondur ve konuşucular valonya'da ve tahmini olarak 0.87 milyon kişi yani brüksel başkent bölgesi'nin 85%inde yoğunlaşmıştır. almanca konuşan 73,000 'lik halk valon bölgesi'nin doğusunda yerleşiktir; yaklaşık 10,000 alman ve 60,000 belçikalı almanca konuşur. takriben 23,000 almanca konuşucusu resmi bölgeleri yakınlarındaki belediyelerde yaşar.

belçika'da konuşulan felemenkçe ve fransızca hollanda'da ve fransa'da konuşulanlardan sözcükler ve nüans olarak farklılıklar içerir. birçok felemenk hala bölgelerindeki felemenk lehçesini konuşur. valonya'nın ana resmi dili olan valonca bugün en çok yaşlı insanlar tarafından konuşulur ya da anlaşılır. valonya'nın lehçeleri picard dili gibi bugün günlük yaşamda kullanımda değildir.

ayrıca bakınız 
 belçika'nın yerleşim birimleri
belçika'nın şehirlerinin listesi ve nüfusları

notlar

kaynakça

dış bağlantılar 

 yönetim
 
 

 genel bilgi
 wikivoyage'de belçika 
 cia wold factbook'ta belçika 
 encyclopædia britannica'da belçika 

 
benelüks
avrupa ülkeleri
avrupa birliği ülkeleri
birleşmiş milletler üyesi ülkeler
nato ülkeleri
fransızca konuşan ülkeler
batı avrupa
liberal demokrasiler
1830'da kurulan bölgeler ve ülkeler
felemenkçe konuşan bölgeler ve ülkeler
federal monarşiler
almanca konuşan ülkeler
avrupa konseyi ülkeleri
akdeniz i̇çin birlik ülkeleri
uluslararası frankofoni örgütü üyesi ülkeler