Azerbaycan Millî İlimler Akademisi

azerbaycan millî i̇limler akademisi veya azerbaycan ulusal bilimler akademisi (azerice: azərbaycan milli elmlər akademiyası), azerbaycan'ın ana bilimsel kurumudur. 1945'te bakü'de kurulmuştur.

tarihi 
1920'lerden önce azerbaycan'daki bilimsel araştırmalar başlıca azerbaycan devlet üniversitesi'nde merkezleşmişti. 1920 ile 1922 yılları arası, burada insan bilimleri, tıp ve doğa bölümlerinden ibaret bilimsel dernek oluşmuş ve etkinlik göstermiştir.

1925 yılında dernek azerbaycan hükûmetinin tasarrufuna aktarıldı.

1923-1929 yılları arasında azerbaycan'ı tetkik ve araştırma derneği faaliyet göstermişti. derneğin kalbi her zaman abdürrahim bey hakverdiyev, üyelerinden biri de mehemmedhasan bey velili-baharlı olmuştu.1929'da bu dernek yeniden teşkil edilerek azerbaycan devlet i̇lmî-tetkikat enstitüsü olarak adlandırılmıştı. enstitünün doğa, biyoloji, tarih ve etnografya, dilbilim, edebiyat ve güzel sanatlar, felsefe, devlet ve hukuk bölümleri vardı.

1932'de azerbaycan deti̇ temelde ssc bilimler akademisi zakafkasya şubesinin azerbaycan kolu kuruldu. şubeye r. ahundov rehberlik ediyordu. şubede 11 bölüm ve birtakım komisyonlar etkinlik gösteriyordu. bir ara ünlü bilim adamları – f.y.levinson-lessing, i̇.m.gubkin, a.a.grossheym, n.y.marr, i̇.i̇.meşşanov, a.n,derjavin, i̇.q,yesman, ilk azerbaycan bilginlerinden b.çobanzade, v.huluflu, m. efendiyev, a.tağızade, s.mümtaz, a.s.məmmədov ve diğerleri burada bilimsel araştırmalar yapmışlardır.

ekim 1935'te şube ssc ba azerbaycan şubesine çevrildi. şubedeki mevcut bölümler  başta kimya, bitkibilim, hayvanbilim ve tarih, etnografya ve arkeoloji, dil ve edebiyat bilimsel araştırma enstitüleri, ayrıca enerji bilimi, fizik, jeoloji, agroloji branşları oluşturuldu. şubenin ilk heyet başkanı akd. i̇.m.gubkin, daha sonraysa akd. s.s.namyotkin oldu.

sscb halk komiteleri birliğinin  23 ocak 1945 tarihli kararıyla şube azerbaycan ba'ne çevrildi. bu dönemde akademinin 4 bölümü, 16 bilimsel araştırma enstitüsü, bilimsel araştırma şubesi, 3 müzesi, merkezî bilim kütüphanesi, nahçıvan, gence, hankendi ve kuba'da bilimsel üsleri vardı. her yıl azerbaycan ba'ne 15 asil üye seçilmekte. i̇lk heyette ü.hacıbeyov, s.vurgun, m.i̇brahimov, y.məmmədəliyev, m.kaşkay, a.a.grossheym, s.dadaşov, i̇.q.yesman, m.mirkasımov, ş.azizbeyov, ə. alizade, m.topçubaşov, m.hüseynov, h.hüseynov ve i̇.i̇.şirogorov dâhil edilmişti. 31 mart 1945'te akademinin asil üyelerinin ilk genel toplantısında mir esedullah mirkasımov başkan seçildi. sonraki yıllarda yusif memmedeliyev (1947-1950, 1958-1961), musa aliyev (1950-1958), zahid halilov (1961-1967), rüstem i̇smayılov (1967-1970), hasan abdullayev (1970-1983), eldar salayev (1983-1997), feramez maksudov (1997-2000),  mahmud kerimov (2001-2013), akif alizade (2013-2019, ramiz mehdiyev (2019-2022) akademi'nin diğer başkanları olmuşlardır.

2022'den itibaren ami̇a'nin başkanı akademisyen i̇sa habibbeyli'dir.

azerbaycan bakanlar kurulunun 21 mayıs 2002 tarihli 81 sayılı kararına dayanarak ami̇a'nde yapısal değişikliğe gidilmiştir.

bilişim telekomünikasyon (uziletişim) bilimsel merkezi bazında bilişim teknolojileri enstitüsü, radyasyon araştırmaları bölümünün  temelinde radiasyon problemleri enstitüsü  oluşturulmuştur. i̇ti̇'nun temel faaliyet alanları yeni bilişim teknolojileri esasında muhtelif sahaların bilgisayar sistemine aktarılması, entelektüel bilgisayar şebekeleri ve sistemlerinin yaratılması, bilişim tehlikesizliğinin temin edilmesidir. radiasyon problemleri enstitüsünün asıl faaliyet alanları radyasyon teknolojisi, radyasyon tehlikesizliği, alışılmadık enerji dönüştürme sorunları, ekoloji, radioekolojidir.

yapısı 
fizik-matematik ve teknik bilimler bölümü
 azerbaycan millî i̇limler akademisi fizik enstitüsü
 ami̇a merkezî i̇lmî kütüphane
 akd. ə. hüseynov onuruna sibernetik enstitüsü
 matematik ve mekanik enstitüsü
 nasreddin tusi onuruna şamahı astrofizik gözlemevi
 radyasyon problemleri enstitüsü
 bilişim teknolojileri enstitüsü

kimya bilimleri bölümü
 akd. y. h. məmmədəliyev adına petrokimya oluşumu enstitüsü
 kimya problemleri enstitüsü
 akd.ə. kuluyev onuruna aşkarlar kimyası enstitüsü
 polimer materialleri enstitüsü
 petrokimya oluşum enstitüsünün deney-sanayi fabrikası

toprak bilimleri bölümü
 jeoloji enstitüsü
 akd. h. aliyev onuruna coğrafya enstitüsü

bioloji bilimleri bölümü
 botanik enstitüsü
 zooloji enstitüsü
 genetik önlemler enstitüsü
 a. i̇. karayev onuruna fizioloji enstitüsü
 agroloji ve agrokimya enstitüsü
 mikrobiyoloji enstitüsü
 merkezî bitki bağı
 mardakan arboretumu

i̇nsani ve toplumsal bilimler bölümü
 a. bakıhanov onuruna tarih enstitüsü
 arkeoloji ve etnografi enstitüsü
 i̇ktisat enstitüsü
 felsefe ve sosyoloji enstitüsü
 akademik z. m. bünyadov onuruna doğu bilimleri enstitüsü
 hukuk ve i̇nsan hakları enstitüsü
 nizami onuruna edebiyat enstitüsü
 nəsimi onuruna dilcilik enstitüsü
 m. fuzulî onuruna azerbaycan millî i̇limler akademisi el yazmaları enstitüsü
 mimarlık ve güzel sanatlar enstitüsü
 azerbaycan tarih müzesi
 folklor enstitüsü
 n. gencevi onuruna azerbaycan edebiyatı müzesi
 hüseyin cavid'in ev müzesi

dış ilişkileri 
kafkasya üniversiteler birliği'nin üyesidir.

kaynakça

dış bağlantılar 
    
azərbaycan milli elmlər akademiyasının n i̇ z a m n a m ə s i̇ 
azərbaycan milli elmlər akademiyası marşı

azerbaycan'daki araştırma enstitüleri
millî i̇limler akademisi
millî akademiler
ulusal bilimler akademileri
sscb bilimler akademisi
bakü'de eğitim
1945'te kurulan üniversiteler
kafkasya üniversiteler birliği