Zazalar

zazalar, hint-avrupa dil ailesine bağlı bir dil olan zazaca konuşup türkiye'nin çoğunlukla doğu anadolu bölgesi'nde; bingöl, elazığ, erzincan ve tunceli, güneydoğu anadolu bölgesi'nde ise; diyarbakır, dicle, gerger ve siverek, hilvan, çermik yörelerinde yaşayan  i̇ranî bir halktır.  zazalar yaklaşık 2-3 milyon nüfusa sahiptir. 12 eylül darbesi'nin ardından zazalar dahil birçok entelektüel azınlık, türkiye'den avrupa, avustralya ve abd'ye göç etti. zaza diasporasının en büyük kısmı avrupa'da, ağırlıklı olarak almanya'da bulunmaktadır.

dini açıdan günümüzde müslümanlığı benimseyen zazalar sünni ve alevi olmak üzere iki kesime ayrılmışlardır. zazalar; i̇ran halkları ve i̇ranî diller ile kültür ve dil bakımından çeşitli benzerlikleri barındırırlar.

dil 

zazaların dili zazaca olmakla birlikte zazaca dil bilimsel olarak talişçe, ölü bir dil olan eski azerice ve hazar denizi kıyılarında konuşulan  sengserce, simnanca, tatça ve gilekçe gibi dillerle yakınlık arz etmektedir. bunun yanı sıra zazalar arasında çift dillilik veya çok dillilik göze çarpmaktadır. yaşadıkları veya göç ettikleri coğrafyanın siyasi ve demografik koşullarına göre türkçe, kürtçe ve arapça gibi diller de konuşulur. zazaca, dil bilimi bakımından hint-avrupa dil ailesine mensup i̇ran dillerinin kuzeybatı i̇ran koluna bağlı bir dildir. zaza dilinin, tarihsel gelişimi incelendiğinde zazaca'nın kadim i̇rani dillerin birçok arkaik özelliğini koruyan bir dil olduğu ifade edilmektedir. zazaca, eril dişil ayrımını da çok güçlü bir şekilde muhafaza eden bir dildir. zazaca'da farsça ve i̇ngilizce gibi dillerde de olan "perfect tense" yani tamamlanmış zaman olarak da tanımlayabileceğimiz zaman da bulunmaktadır. bunun dışında, zazaca dil yapısı bakımından sasani i̇mparatorluğu'nun yazı dili olan orta farsça ile büyük oranda benzerlik göstermektedir.

din 

zazaların dini ağırlıklı olarak i̇slâm'dır. mezhep yoğunluğu ise sünnilik ve alevilik'tir. sünni kesim içerisinde kalan zazaların bir kısmı hanefi bir kısmı da şafii’dir. dersim aşiretlerinden oluşan alevi zazalar, koçgiri (zara, kangal, ulaş, divriği)'den varto-hınıs, kısmen bingöl yöresinde, ayrıca kayseri'nin sarız ilçesinde mesken iken, sünni kesim içerisinde kalan zazalar da elazığ, bingöl, diyarbakır, siverek, adıyaman, aksaray, mutki, sason bölgelerinde yaşamaktadırlar. özellikle alevi-sünni ve de şafii-hanefi farklılığı zazalarda önemli şive ve kültür farklılığını da beraberinde getirmiştir.

folklor ve kültür 
zazalar diğer i̇rani halklarla dil ve kültür bağlamında birçok ortak özellik paylaşırlar. söz konusu bu i̇rani halkların dilleri aynı kökten gelmektedir ve birçok ortak sözcük barındırmaktadırlar. sözcüklerin kökleri büyük oranda aynıdır; renklerin, sayıların, bitkilerin adlandırılmasında benzer ortak sözcükler kullanılmaktadır. kılık-kıyafet, halk masalları, gelenek-görenekler, dini inançlar, bayramlar pek çok noktada ortak özellikler taşımaktadırlar. zazalar geçmişte bütün i̇rani halklarda olduğu gibi irili ufaklı çok sayıda aşiretlere bölünmüştür fakat günümüzde aşiret yapısı ve kuralları hemen hemen yok olmuştur. zazalar tarihsel olarak kırsal ve feodal bir hayat sürmüşler, tarım ve hayvancılıkla uğraşmıştır. bu noktada zazaların yaşadıkları anadolu yarımadası'nın doğusu tarih boyunca farklı birçok halkın yaşadığı ve farklı devletlerin hüküm sürdüğü bir coğrafya olmuştur. bu durum ve yaşadıkları coğrafyanın kültürel kesişimselliği nedeniyle zazalar anadolu'nun doğu ve güneyinde yaşayan diğer komşu halklar olan türkler, türkmenler, ermeniler, araplar ve kürtler gibi farklı halklarla tarihsel olarak sürekli kültürel etkileşim içinde olmuşlardır. nitekim söz konusu kültürel etkileşim ortaya çıkardığı kültürel yakınlığın yanı sıra zaza dilinin komşu diller ile birçok sözcük alışverişinde bulunmasına neden olmuştur.

elâzığ, tunceli taraflarında bazı köylerde kadınlar şalvar, başlarında leçeg veya puşi, bellerine şal veya kuşak giyerler. erkekler de takım şalvar, başlarına köşeli şapka, puşi veya desmal giyer ve bellerine de kuşak bağlarlar. bingöl bölgesinde ise erkekler külah genelde dini inanç amaçlı olarak kullanılmakta, kadınlar ise çarşaf ve şalvar gitmektedir.

 başlıca halk dansları; qeraçor, devzer, çepki, fadiki, wışke, kılaçep ve bingöl geneli kartal oyunu gibi düğün oyunlarıdır. 
 başlıca yemekler; babıko, bıcık, zervet, keşka, helisa, malez, patila, pêsare, şir, bıcıka qatqatın, çhebelek, dogma, serun, totur aw, mawsta, çırvila gibi genelde hamur ürünü yemeklerdir.

zazalar arasında kutlanan başlıca bayramlar ve önemli günler şunlardır:
 roşanê remezani: ramazan bayramı, hem alevi hem de sünni zazalar tarafından kutlanmaktadır.
 roşanê qurbani: kurban bayramı, hem alevi hem de sünni zazalar tarafından kutlanmaktadır.
 kormışkan bayramı (çermik ve siverek yöresi, mart ayında nevruz'a denk gelir. bahar bayramı olarak son zamanlarda hem alevi hem de sünni zazalar tarafından kutlanmaktadır.)
 hawtemal bayramı (tunceli yöresi, mart ayında, bir tür bahar bayramı). alevi zazalar tarafından kutlanır.
 hawtemalo pil (büyük hawtemal)
 hawtemalo qıc (küçük hawtemal)
 qereçarseme: bir bahar bayramı, yine mart ayında alevi zazalar tarafından kutlanır.
 newê marti: mart dokuzu, nevruz, 22 mart'a denk gelir, normal nevruz'dan bir gün sonradır. alevi zazalar tarafından kutlanır.
 gağand: yeni yıl bayramı, daha çok tunceli-koçgiri-varto yılbaşı olarak 13 ocak'a yakın tarihlerde kutlanır. bu bayramda rumi takvim esas alınır. tunceli'de alevi zazalar tarafından kutlanır.
 rocê xızıri: hızır orucu, alevi zazalar tarafından her yıl şubat ayının ikinci haftasında 3 gün oruç tutulur.
 rocê i̇mamu: muharrem orucu, alevi zazalar, kürtler ve türkmenler tarafından da tutulur. alevilik'te çok önemli bir yeri vardır.

köken bilim 
zaza adının geçtiği bir kaynak, 1329/1330 tarihli kureyş şeceresi, yazılı bir deri dokümandır. sıralanmış birkaç zaza aşiret adının geçtiği belgede, zaza aşiretine mensup olarak kaydedilmiş bir imza geçer. (tālib mullā benī min, qebile zāzā طالب ملا بنی من قبلة زازا 'zaza kabilesinden talip mollā beni')  yine milattan önce 2. yüzyılda yakın doğu’da yaşayan bir mimarın soyadının 'zazai' olduğu bazı kaynaklarda kaydedilmiştir. gezgin marko polo'nun yol haritasında musul-erzincan-erzurum dar üçgeni içinde kalan bölgeye zorzanie/zarzania dendiği; ancak bu bölge sınırının hazar denizi’ne kadar dayandığı vurgulanmaktadır ve zaza ismi ile bölge ilişkilindirilmektedir. sümer tapınak ve tanrıçalarından birinin ortak isminin "ninni-zaza veya i̇nnana-zaza" olduğu kaydediliyor. eski yer isimleri arasında da 'zaza' adına rastlandığına işaret edilerek, zaza-buha’nın (mö.880), elâzığ'ın maden yöresinde mihrap ve kervançemen dağları eteklerinde bir yer olduğu tarif ediliyor.  bazı araştırmacılar ise zaza sözcüğünün sasa veya sasan (sasani) sözcüğünden geldiğini öne sürmektedir.

tarihçe 
zazalar ile ilişkilendirilen, part i̇mparatorluğu; sasanilerden önce i̇ran’ı yöneten kuzey doğu i̇ran orjinli bir halk olup, windfuhr onların dillerinin zazacaya çok yakın olduğunu belirtmektedir. i̇ranlı tarihçi kaveh farrokh’da zazalarla partların güçlü bağı olduğuna işaret etmektedir.  alman dil bilimci jost gippert zazaca ile orta i̇rani dil olan partça arasında çok yakın ilişki olduğunu belirtmektedir. bazı araştırmacılara göre zaza sözcüğü sasa veya sasan kelimelerinden gelmektedir. 'zaza' ismi ve zaza dilinin, sasaniler'in diline yakın olduğu, zazalar ve zazaca'nın sasani ya da zazani imparatorluğunun ardılı olarak kabul edildiği de belirtilmektedir. sasani i̇mparatorluğu’nun yıkılmasından sonra sasaniler’in birçok savaş yaptığı düşmanı bizanslılar’ın kayzeri, ele geçirdiği sınırlar ile sasani nüfusunuda içinde barından bölgeyi 1071’e tarihine dek 400 yıl elinde tuttu. bölgede barınan nüfus, bu süre içinde ‘rumlaşmamış’ ve kendini, eski devletinin ismiyle  sasani kalıntısı olarak sasa ya da zaza şeklinde adlandırmaya devam etti. onlar, kendilerini bu isim ile tarif etmedi, onlara bu tarifi bizans kayzeri yakıştırmıştı. belli ki kayzer, bölgedeki ekalliyeti 'zaza' diyerek küçümsemeye çalışmıştır. bizans tarafından küçümsenen ve ana coğrafyalarıyla ilişkisi kopan, tekrar irtibat kurma şansı da kalmayan sasaniler sıkıştıkları derin vadilerde unutuldu,fakat onlar başlangıçtaki bağlılıklarını ise unutmadı. aradan geçen zaman içerisinde, bölge insanları, kültürel kodları yıpranmış ve başka biçimlere evrilirken ellerinde kalan son şeye sarıldılar isimlerine: "sasani ya da sasa veya zaza"

rus doğubilimci, minorsky ve w. b. lockwood, david. n. mackenzie, karl hadank, artur christensen gibi birçok dil bilimci de zazaların kullandığı 'dımıli' sözcüğünün dailemi/dailomi'den geldiğini ve deylemli demek olduğunu ve zazalar'ın hazar denizi'nin güney kıyılarındaki deylem'den göçenlerin devamı olduğunu, atalarının dilini günümüze kadar koruyabildiğini söylemişlerdir. "behustin kitabeleri"nde deylemlilerin konuştukları dil için 'zuzu' denilmiştir. "zuzu" yani bugünün anlamıyla 'zaza'.

yer isimleri 
zazaistan, doğu anadolu ile güneydoğu anadolu bölgelerinin bir kısmını oluşturan ve zaza halkının yaşadığı coğrafi bölgedir. dr. zülfü selcan’ın  “zaza dilinin tarihi gelişimi” adlı makalesi. bu makalenin ve kitabın 114-115. sayfalarında bir zazaistan haritası yer alır. zazaistan, erzincan, elâzığ, tunceli’nin tamamını, şanlıurfa, malatya, sivas, bitlis, bingöl, erzurum, diyarbakır, muş'un bir kısmını kapsar.

zazaistan adını ilk defa ortaya atan isim ebubekir pamukçu olmuştur. pamukçu'ya göre, zazalar hem türkler hem de kürtler tarafından reddedilen bir halktır ve kürdistan yerine zazaistan teriminin kullanılması gerekmektedir.

1991 yılında i̇sveç'te ebubekir pamukçu tarafından yayımlanan raya zazaistani (zazaistan yolu) dergisi ilk kez 'zazaistan' teriminin kullanılmış olduğu dergidir.

bazı yazar ve araştırmacılar, "zaza" adının tarihi zawzan bölgesi  ile ilgili olabileceğini belirtmektedir. kimi kaynaklarda bu isim "zevezan", "zuzaniye", "zevazaniye" veya "zavzan" biçiminde de yazılmaktadır. i̇bn al-athir ve i̇bnü'l-esir (1160-1234)'e göre ise 'zawzan', "musul'dan, ahlat yakınlarına kadar uzanıyor, azerbaycan tarafından da selmas'a kavuşuyordu." 10. yy. da van gölünün, güney kısmına tekabül eden coğrafyaya bir dönem "zawzan" denmiştir. dil bilimci david neil mackenzie, de zazalar'ın i̇ran hazar'ından gelip, kürtlerin yerleşik olduğu bölgenin batısına, yani şimdi yerleşik oldukları bölgeye risksiz geçmiş olması olasılığının zayıf olduğuna işaret ederek, başka bir varsayımı ele almak gerektiğini vurgulamaktadır. onun varsayımı, zazaların bugün kürdistan'ın kalbi olarak kabul edilen yerde, yani van gölü'nün güney ve batısındaki topraklarda yaşadıkları ve kendilerinin ilerleyen kürtlerce batıya gitmeye zorlandıkları varsayımıdır. bu coğrafi adlara ms 10. ve 13. yüzyıl arasında el mesudi, i̇bn miskawaihi, yakut ve başkalarında da rastlarız. 13. yüzyılda henüz kullanılan bir addı. zaza kökü korunursa bu ad zazavan olarak düşünülmelidir. 13. yüzyıl coğrafyacılarından yakut, 1225'de yazdığı "mu’jam-ul-buldan (ii, 957)" adlı eserinde zawazan'ı "ermenistan dağları, khilat (ahlat, sc), azerbaycan, diyarbekir ve musul arasında yer alan geniş bir eyalet olarak tarif eder." 

behustin yazıtlarında zazana adında geçen bölge için bingöl üniversitesi'nde 2011 yılında yapılan uluslararası zaza tarihi ve kültürü sempozyumun'da zazana hakkında: "taş yazıtının 20. şiiri’nin hemen başında 'zazana' diye bir yerin adı geçmektedir. bu eski farsça yazıtta, zazana yukarı fırat havzası bölgesi olarak tanımlamak için kullanmaktadır. bu bölge günümüzde zaza halkı'nın yaşadığı yerleşke alanlarıdır." denilmiştir.

konuyla ilgili yayınlar 

 i. uluslararası zaza dili sempozyumu (2011) 
 ii. uluslararası zaza tarihi ve kültürü sempozyumu (2012)  
 38 ra jü pelge, dr. h. çağlayan, tij yayınları
 arslan, i̇lyas. 2016. verbfunktionalität und ergativität in der zaza-sprache . dissertation, universität düsseldorf.
 belge ve tanıklarıyla dersim direnişleri, m. kalman, nujen yayınlar
 blau, gurani et zaza in r. schmitt, ed., compendium linguarum iranicarum, wiesbaden, 1989, , pp. 336–40 (about daylamite origin of zaza-guranis)
 dersim, jandarma umum komutanlığı'nın raporu, kaynak yayınları
 dersim tarihi, ali kaya, can yayınları
 dersim’de etnik kimlik gülsün fırat, “herkesin bildiği sır: dersim" adlı kitapta, i̇letişim yay., 2010
 dersim yazıları, sait çiya, tij yayınları
 dersim zaza ayaklanmasının tarihsel kökenleri, ebubekir pamukçu, yön yayıncılık
 dersim-zaza tarihi, seyfi cengiz 
 die rolle des bildungswesens beim demokratisierungsprozeß in der türkei unter besonderer berücksichtigung der dimili (kirmanc-, zaza-) ethnizität, kahraman gündüzkanat. lit-verlag, münster, 1997
 die schwäche der türkischen arbeiterbewegung im kontext der nationalen bewegung (1908-1945), hüseyin çağlayan, frankfurt, 1995

 die rolle des bildungswesens beim demokratisierungsprozeß in der türkei unter besonderer berücksichtigung der dimili (kirmanc-, zaza-) ethnizität, kahraman gündüzkanat. lit-verlag, münster, 1997
 faruk i̇remet, "zonê ma zazaki" (dilimiz zazaca), (our language zaza), stockholm 1996, ''i̇remet yayınları''
 i̇ranice ansiklopedisi zaza (dımli)
 kırd, kırmanc, dımıli veya zaza kürtleri , malmîsanij, deng yayınları, îstanbul 1996
 kulê 38i, munzur çem, peri yayınları
 kürt aşiretleri üzerine sosoyolojik tetkikler, ziya gökalp, sosyal yayınlar, îstanbul 1992
 kürtlük, türklük, alevilik, etnik ve dinsel kimlik mücadeleleri, prof. dr. martin von bruinessen,, i̇stanbul 1999.
 türk toplumunda zazalar ve kürtler, prof. orhan türkdoğan, timaş yayınları
 türkiye'de etnik topluluklar, peter alford andrews, tümzamanlar yay.
 türkiye'nin etnik yapısı, ali tayyar önder, fark yayınları
 zazalar ve kızılbaşlar, nazmi sevgen, kalan yayınları
 zaza kürtler, mehmed s. kaya, çevirenler: k.ataş, m.s.akgönül, rupel basım yayın, i̇stanbul 2014
 zazalar üzerine sosyolojik tetkikler, h. reşit tankut, kalan yayınları
 zazalar: tarih, kültür ve kimlik, ercan çağlayan, i̇stanbul bilgi üniversitesi yayınları, i̇stanbul 2016.
 zazalar: tarihi, kültürel ve sosyal yapı, serdar karabulut, i̇zmit: altınkalem yayınları 2013

kaynakça

dış bağlantılar 
 bingöl üniversitesi zaza dili ve edebiyatı bölümü
 zazader.org  - zaza dil ve kültür derneği
  zazaki.de  - zazalar ve zaza dili üzerine kültür, tarih ve edebi bilgi sitesi
 zazaki.net  - zazaca ve zazalar ile ilgili kültürel, tarihi ve edebi bilgi sitesi
  iremet publishing - zazalar ve zaza dili üzerine kültür, tarih ve edebi bilgi sitesi
 zazapress  - zaza dili ve kültür dergisi
 enstitüyê zazaki - frankfurt zaza dil enstitüsü resmi site

i̇ran halkları