İbrahimî dinler

i̇brahimî dinler, aynı zamanda i̇brahimizm olarak da bilinir, i̇brani din büyüğü ve atası i̇brahim tarafından kurulan yahudilik ile birlikte başlamış, monoteizm üzerine kurulu semitik dinler grubudur. i̇lk i̇brahimî din yahudiliktir; sonrasında sırasıyla hristiyanlık ve i̇slamiyet kurulmuştur. yahudilik ve hristiyanlık, kökenlerini i̇shak (y'ishak) ve soyuna bağlarken i̇slamiyet, i̇smail (y'işmael) ve soyuna bağlar.

hollandalı teolog , i̇brahimî dinlerdeki tanrı'nın atasını oluşturan yhvh'in aslen midyanlı bir tanrı olduğunu ve i̇srailoğulları'na musa vasıtasıyla tanıtıldığını öne sürmüştür.
kudüs filistinin başkenti

etimoloji ve arka plan
i̇brahim'in oğullarından i̇shak'ın soyundan yahudilik ve hristiyanlık dinlerinin peygamberlerinin; i̇smail'in soyundan i̇slam peygamberi muhammed'in geldiği kabul edilir. i̇brahim sözcüğü "pek çok milletin babası" anlamına gelir. mekkeliler i̇brahim'in dinini sâbiîlik olarak nitelerdi. kur'an'da i̇brahim'den hanif olarak söz edilir. i̇brahim'in adı tanah'ta avram olarak geçer.

i̇slam kültüründeki semâvî dinler kavramı zaman zaman i̇brahimî dinler kavramına karşılık olarak kullanılmasına rağmen bire bir aynısı değildir. semavî dinler i̇slam'da i̇brahim'den öncekiler de dâhil ilk insan kabul edilen âdem'den beri tanrı'dan indirildiğine inanılan ve bazıları bugün unutulmuş olan bütün tek tanrılı dinleri içine alır.

din bilimlerinde din tanımları 
farklı disiplinlere mensup bilim adamlarının dinlere getirdiği tanımlar farklıdır. din tanımları genel olarak teolojik, ahlaki, felsefi, psikolojik ve sosyolojik kategoriler altında ele alınabilir.

semavî dinlerin diğer tek tanrılı dinlerden ayrıldığı nokta bu dinlerde sonra gelen dinin önce gelen dinlerin peygamberlerini ve din büyüklerini kabul edip saygıyla anmasıdır. ancak tersi durum her zaman geçerli değildir. örneğin; i̇sa yahudilikte mesih veya peygamber olarak kabul edilmez, muhammed ise hem yahudilikte hem de hristiyanlıkta peygamber olarak kabul edilmez. i̇slâmiyet her iki ismi de peygamber olarak kabul eder.

i̇brahimî dinlerde tanrı

i̇brahimî dinlerde tanrı tarih içerisinde antropomorfik tanımlamalardan arındırılarak daha soyut kavramlarla ifade edilen, değişerek gelişen bir figürdür. başlangıçta gökte bir saray içerisinde, etrafında bir sürü yaratıkla yaşayan, göğe merdivenle inip çıkan, diğer tanrıları da tanıyan insan şeklinde bir aile veya klan tanrısı iken, zaman içerisinde cinsel yaşamları ve insani özellikleri yok edilerek sadece melekler ve şeytanlar üzerinden konuşan ulusal ve son aşamada evrensel tanrı figürüne dönüşür. bu aşamada evrenin yaratıcısı olan tanrı; ebedî, her şeye gücü yeten ve her şeyi bilen bir tanrıdır. günümüzde i̇brahimî dinler tanrı'nın zamandan ve mekândan münezzeh olduğuna inanır, bu yüzden tanrı somut evrenden bağımsızdır ancak yine de duaları duyar ve tepki verir.

i̇brahimî dinlerin kitaplarında tanrı kişileştirilmiş bir yaratıcıdır. birincil kişi olarak konuşur ve bazen insanların karşısına "insan görüntüsü" ile çıkar. i̇slam'da allah müntakim (intikam alan), mütekebbir (büyüklenen)dir. ayrıca sabur (çok sabırlı), celil (celalet; 1/azamet, 2/hiddetlilik, hışım), rahim (çok merhametli), halim (yumuşak huylu), vedud (sevecen) gibi insani duygular ifade eden isimlerle de anılır ve insana ait özelliklerin de aslında allah'a ait olduğu ifade edilir. hristiyanlıkta tanrı baba gibi, sufîlikte arkadaş gibidir. tanah'ta da yehova'nın sık sık kişileştirildiği görülür.

richard dawkins eski ahit'in tanrısı'nı "en sevimsiz yapay karakter" olarak tanımlar ve şiddetle eleştirir.

i̇brahimî dinlerin özellikleri 
tüm semavi dinler, tanrı'nın zat ve sıfatlarında tek olduğunu ve onun yegane yaratıcı olduğunu, ibadetin yalnız ona yapılacağını ve ondan başkasına ibadet edilemeyeceğini söylerler. peygamberler, tanrı'nın kendilerine vahiy gelen elçileri olduğunu mucizeler göstererek kanıtlamaya çalışırlar.

i̇brahimî dinlerde birçok kurgu, kavram, deyim ya da hikâye benzer içeriklere sahip olmakla birlikte birbirleriyle tam bir benzeşme görülmez. örneğin tanrı, kutsal kitaplar, peygamberlik ya da peygamberler ya da ahiret gibi kavramlar her dinî grupta farklı anlam ve içeriğe sahiptir.

i̇brahimî dinlerde peygamberler

diğer i̇brahimî dinler 

tarihsel olarak, i̇brahimî dinler yahudilik, hristiyanlık ve i̇slam olarak kabul edilmiştir. bu kabulün bir kısmı, bu üçünün yaşı ve büyüklüğünden kaynaklanmaktadır. diğer, benzer dinler ya gerçekten aynı sınıfta olduklarına karar verilemeyecek kadar yeni ya da kategori için önemi olamayacak kadar küçük görülüyordu. bununla birlikte, i̇brahimî dinlerin bu üçüyle sınırlandırılmasının bir kısmı, yalnızca tarihsel sınıflandırmadaki geleneklerden kaynaklanmaktadır. bu nedenle, kategoriyi bu üç din ile sınırlandırmak eleştiri konusu oldu. bahâîlik diğer i̇brahimî dinlere bir örnektir.

etnografik i̇brahimî dinler 
bazı etnografik i̇brahimî dinler samirizm, ezidilik, dürzilik, sabiilik ve rastafaryanizm'dir.

kaynakça