Ayrılıkçılık

ayrılıkçılık veya separasyonizm (i̇ngilizce: separationism; fransızca: séparationnisme; lehçe: separacjonizm) veya sesesyonizm (i̇ngilizce: secessionism; fransızca: sécessionnisme; lehçe: secesjonizm); herhangi bir kültürel, etnik, aşiretsel, dinî, ırksal grubun genel ülkeden sınırlarından ayrı bir otonom ya da özerklik talebini içeren terim. günümüzde bazı devletlerin anayasaları (özellikle üniter devletler) bu ayrımların devletin ve toplumun temel esaslarını sarstığını iddia ederek ülkenin ulusal güvenliğine ciddi tehlike kaynağı kabul etmektedirler.

ayrılıkçılık teorisi genellikle kimlik siyasetinin bir sonucu olup, bazı sosyal grupların veya siyasi örgütlerin haksızlığa uğradığı söylemleri ile şekillenir. bu gruplar egemen gruplara, iktidarlara veya hükümetlere sıklıkla kendi kimliklerinin korunmasını ve geleceklerinin tayin haklarının kendilerine verilmesini isterler. tüm bunlarla birlikte ekonomik ve siyasi talepler ve bunlara bağlı faktörler, ayrılıkçı hareketlerin güçlenmesinde kritik önem taşırlar.

ayrılıkçı taleplerin farklı yorumlanmaları sebebiyle değişik formüller de üretilmiştir. federasyon, konfederasyon, özel idari bölge, dominyon gibi örnekler bunlardan bazılarıdır.

neden olan durumlar ve ayrılıkçı istekler 
ayrılık talebi eden gruplar bir ya da birden fazla sebep öne sürebilmektedir. bunlardan bazıları şunlardır;

 duygusal öfke ve birlikte yaşadığı diğer gruplara olan nefret
 etnik temizlik ve soykırımdan korunma
 dil, din, kültür veya tarihsel öğelerin koruma, bunları yok edilmesine karşı direnç
 gruplar arasındaki nefret veya çatışmalardan siyasi kazanç sağlamak isteyenlerin propagandası
 egemen sınıfın gücünü eşit bir şekilde paylaşmaması, herhangi bir grubun ekonomik veya politik güç üstünlüğü 
 genel kabul görmüş veya kalıplaşmış durumların değişmesinin daha fazla refah ve mutluluk getireceği inancı
 ekonomik motivasyonlar: zengin ve yoksul grubun arasındaki gelir yelpazesinin ekonomik olarak yeniden dağılımı, veya zengin sınıfın sömürüye son verme talebi
 bir ayrılıkçı hareketin diğerlerine gerçekleştirdiği istikrarsızlaştırma
 büyük devletlerin, imparatorlukların veya federal devletlerin dağılmasından sonra gerçekleşen toplumsal olaylar, bu devletlerin parçalanmaları
 herhangi bir jeopolitik bölgede hakimiyet kurma isteği
 bir grubun büyük bir devlete karşı duyduğu gizli veya açık nefret duyguları
 devletin belli bir grubu desteklemesi, diğer grubun kendini devlete ait hissedememe durumu
 devletin siyasi kararlarına muhalefet
 bir grupta egemen siyasetin pratikleriyle çözümün olanaksız hale geldiği hissi, politik güven eksikliği

i̇ktidar tepkileri
ülkelerdeki mevcut iktidarlar ayrılıkçı taleplere şu yanıtları verebilir;

 ayrılıkçı grupların taleplerini yerine getirmeyi kabul etme
 dezavantajlı grupların din, dil, toprak, ekonomik ve politik taleplerin iyileştirmek
 federalizm ilkeleri kapsamında taleplerin masaya yatırılması, merkezi hükûmetten farklı ilişkilere sahip yapının oluşturulması
 siyasi anlaşmazlıkları çözmek için ayrılık talep eden gruba dair referandum, parlamenter oylama vb. düzenleme
 konfederasyon oluşturma, gruplar arasında sınırlı bir ilişki meydana getirme
 ayrılıkçı hareketin bastırılması (ancak diğer ülkelerdeki ayrılıkçı hareketler desteklenebilir)

güncel bazı örnekler
 i̇skoçya'nın avrupa birliği'nden ve birleşik krallık'tan ayrılma talebi
 katalonya'nın (bkz: ulusal katalan birliği) ve bask bölgesi'nin (bkz: eta) i̇spanya'dan bağımsızlık talebi
 kuzey i̇rlanda'nın (bkz: ira) birleşik krallık'tan ayrılma talebi (kuzey i̇rlanda sorunu)
 güney tirol'un i̇talya'dan ayrılma talebi
 veneto'nun i̇talya'dan ayrılma talebi
 bretonya'nın ve korsika'nın (bkz: flnc), fransa'dan ayrılma talebi 
 grönland'ın danimarka'dan bağımsızlık talebi.
 sırp cumhuriyeti'nin bosna-hersek'ten ayrılma talebi.
 bazı kürtlerin, türkiye'den i̇ran'dan ve suriye'den kürdistan adıyla ayrılma ve özerklik talepleri (bkz: pkk). bununla birlikte kürdistan bölgesel yönetimi'nin irak'tan bağımsızlık talebi. (bkz: 2017 bağımsızlık referandumu)
 sincan uygur özerk bölgesi'nin çin'den ayrılma talebi (bkz:dtkö ve uygur sorunu)
 güney azerbaycan'ın i̇ran'dan bağımsızlık talebi (bzk: gamöh)
 çeçenistan'ın rusya'dan ayrılma talebi
 québec'in kanada'dan ayrılma talebi
 bougainville'nin papua yeni gine'den bağımsızlık talebi
 filipinler'in güneyindeki bağımsızlık talepleri (bkz: mi̇kc)
 sri lanka'nın kuzeybatısında tamil etnik grubunun bağımsızlık talebi (bkz: tekk)
 kaliforniya'nın amerika birleşik devletleri'nden ayrılma talebi

bununla birlikte moldova (transdinyester), gürcistan (abhazya ve güney osetya), ukrayna (donetsk halk cumhuriyeti ve lugansk halk cumhuriyeti), myanmar, mali (azavad), libya, kıbrıs (kktc), ermenistan-azerbaycan (dağlık karabağ cumhuriyeti), fas (sahra demokratik arap cumhuriyeti - bkz: polisario) gibi birçok bölgede pek çok ayrılıkçı talep bulunmakta ve tek taraflı bağımsızlık ilan eden gruplar, yönetimler bulunmaktadır. bununla birlikte günümüzde tanınan birçok devlet de, eskiden bağlı olduğu toprak belli parçalarının bir kısmında hakimiyet kurması sonucu meydana gelmiştir. bu nedenle bu devletler arasında hâlen zaman zaman sınır çatışmaları olabilmektedir. sudan-güney sudan veya pakistan-hindistan arasındaki çatışmalar bu konuya örnek teşkil eder.

ülkelere göre uygulamalar

türkiye 
türkiye'de ayrılıkçılık yasak olarak terörizm ile ilişkili olarak ele alınmıştır. yürürlükte olan terörle mücadele kanunu'nda "devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmak için yapılan her türlü eylem" terörizm olarak tarif edilmiştir.

sovyetler birliği 
devletlerin konuya yaklaşımları açısından tarihte görülen en farklı görüşe sahip anayasa sovyetler birliği'nin 1936 anayasası'dır. bu anayasada açık bir şekilde tüm ulusların ayrılma hakkından bahsedilmektedir. bununla birlikte sovyetler birliği kapsamında buna benzer tarihsel örnek, ekim devrimi iktidara gelen bolşeviklerin polonya'nın ayrılmasını kabul etmesidir. bolşevik lider vladimir lenin, ulusların kendi kaderlerini tayin hakkı ilkesi gereği polonya'nın bağımsızlığını onaylamıştır.

çin  
büyük bir kısmı sovyetler birliği'nin 1936 anayasası'ndan uyarlanmış olmasına karşın çin anayasası ile ulusların kader tayini konusunda aralarında birtakım farklar bulunur. çin anayasası da sovyet anayasası'nda olduğu gibi ülkede yaşayan tüm ulusların birbirleriyle eşit olduğunu açıkça belirmiştir, ancak sscb anayasası'nda açık bir şekilde tüm ulusların ayrılma hakkından bahsedilirken çin anayasası bunu açıkça yasaklamıştır. önemli farklardan diğeri de sovyet anayasası'nın resmî olarak federal bir sistem oluşturmasına karşın, çin anayasası'nda devletin "çok uluslu üniter bir devlet" olduğu yazılıdır.

i̇ran
i̇ran i̇slam cumhuriyeti'nin de türkiye gibi ayrılıkçılık yasaklanmıştır ama sovyetler birliği'nin dağılmasının dan sonra ve azerbaycan cumhuriyeti' nin kuruluşu güney azerbaycan'da ayrılıkçılığa sebep oldu. şimdi ayrılıkçılık güney azerbaycan'da çok popüler bir ideolojidir.

ayrıca bakınız 
 çok kültürlülük
 tanınmayan veya sınırlı şekilde tanınan devletler listesi
 temsil edilmeyen milletler ve halklar organizasyonu
 ulusal bağımsızlık hareketleri
 bağımsızlık ilanı‎
 mikro ulus

notlar

kaynakça 

siyasi kavramlar
politik kuramlar
siyaset ve ırk
din ve siyaset
bağımsızlık hareketleri
ayrılıkçılık
 
milliyetçilik