Alevilik

alevilik, ali ve on i̇ki i̇mam'ın öğretilerini öğretmiş olduğu varsayılan hacı bektaş-ı veli'nin mistik alevi i̇slami öğretilerini takip eden yerel bir i̇slami gelenektir. alevi öğretileri dede adı verilen din adamları tarafından aktarılır. i̇slam'ın altı iman esası kabul edilir, ancak yorumlamada diğer mezheplerle farklılıklar bulundurur. alevi öğretileri, yerel bir türk dünya görüşüyle harmanlandı ve i̇slam'ın heterodoks bir yorumuna yol açtı.

alevilerin dinî itikadı

temel inanç 
alevilik, hâkk-muhammed-ali üçlemesiyle ehl-i beyt ve on i̇ki i̇mamları önemseyen câferiyye şiiliği ile ortak noktalara sahip olan bir yoldur. alevilikte varlık birliği önemli yer tutmaktadır.

dört kapı kırk makam inancı

dört kapı kırk makam şeklindeki kâmil insan olma ilkelerini hacı bektaş-ı velî’nin tespit ettiğine inanılır. hacı bektaş, "kul tanrı’ya kırk makâmda erer, ulaşır, dost olur" demiştir. aleviler kendi içlerinde bir çeşit hiyerarşi oluşturmuştur. örneğin yol’a gönül vermiş olana tâlip denir. kişi, yolun kurallarını yerine getirip bilgi düzeyini arttırdıkça yükselir. alevilikte yol denen deyimin temelini dört kapı kırk makam anlayışı oluşturmaktadır.

dört kapı ve mertebeleri şunlardır:
 şeriat (bel kapısı / mü’minlik mertebesi)
 tarikat kapısı (yol kapısı / zâhidlik mertebesi)
 marifet kapısı (i̇l kapısı / âriflik mertebesi)
 hakikat kapısı (gök aman – yer ana / mûhiplik mertebesi)
her kapının on makâmı vardır.

dinî törenler ve günler 

aleviler, muhammed’in son peygamber olduğuna, ali bin ebu talib'in ise veliliğine (ya da imamlığına) inanırlar. aleviler, ibadetlerini cemevinde yaparlar. günlük ibadetleri sabah, akşam ve gece gülbeng'idir. kadir gecesi’yle bağlantılı olarak üç gün ve muharrem ayında ise on iki gün oruç tutarlar. muharrem’den sonra da üç gün hızır orucu tutarlar. muharrem orucundan evvel üç gün masum-u paklar orucunu tutarlar.

nüfus dağılımı 

üçte biri i̇stanbul bölgesinde yaşayan alevilerin daha sonra en yoğun olarak bulundukları yöreler arasında ankara, adana, balıkesir, eskişehir, bursa, antalya, aydın ve damal, ardahan şehirleriyle, i̇ç ve doğu anadolu'da yer alan erzincan, sivas, tunceli, tokat ve kahramanmaraş’ın ilçelerinde gelmektedir. türkiye’de en çok alevi köyü ise 57'si karışık olmak üzere toplam yaklaşık 548 adet köy olup sivas ilinde yer almaktadır. bunların ardından sırasıyla,tunceli, erzincan, tokat, çorum, kahramanmaraş,malatya, amasya, hatay, yozgat, adıyaman, bingöl, erzurum, balıkesir, kars, manisa, aydın, adana, mersin, muğla ve ordu illeri gelmektedir. anadolu dışında ise rumeli, balkanlar ve arnavutluk'ta yaşayan bektaşiler'in yanı sıra, batı i̇ran, luristan ve kürdistan bölgesel yönetimi'nde ise yâresânîlik (ehl-i hak), kakai ve ali i̇lâhîlik gibi isimlerle anılan ve kendilerini "alevi-kürtler" veya alevi-zazalar  olarak tanımlayan gruplar da bulunmaktadır. bugün i̇ran'ın doğusunda horasan'da da küçük bir alevi topluluğu vardır. aleviler daha ziyâde dağlık olan merkezî otoritenin baskısının ulaşamadığı bölgelerde yaşamlarını sürdürmektelerdir.

bir kaynağa göre 2022 yılında türkiye'de 25-30 milyon arası alevi bulunduğu iddia edilmektedir.

dünyada alevi hakları 
türkiye cumhuriyeti, cemevlerine ibadethane statüsü verilmesine, alevi dedelerinin devlet memuru olabilmesine ve alevilere özel kamu fonu aktarılmasına olanak sağlamamaktadır. devlet, aleviliğin "ne tam olarak bir din ne de i̇slam’ın bir dalı olarak" görülemeyeceği, "sufi tarikatı olarak" ele alınması gerektiğini, diyanet'in i̇slam’ın "sufi yorumuna" hizmet vermediğini ve cemevlerinin cami, mescid, kilise ve sinagogların aksine ibadethane (mabed) kategorisine girmediğini savunmaktadır. cemevleri aldıkları bağışlar ile ayakta durmaktadır. avrupa i̇nsan hakları mahkemesi (ai̇hm), 2016 yılında karara bağladığı davada türkiye’de devletin alevileri resmen tanımaması ve hukuksal statü sağlamamasıyla avrupa i̇nsan hakları sözleşmesi’nin din ve vicdan özgürlükleriyle ilgili 9’uncu maddesinin ihlal ettiği sonucuna vardı ve alevilerin hiçbir kamusal hizmetten faydalanamamalarını dinî ayrımcılık olarak tanımladı. bugüne kadar ai̇hm'in kimliklerde din hanesi, cemevlerinin ibadet yeri statüsü, vicdani ret hakkının tanınması ve zorunlu din kültürü ahlak bilgisi derslerine ilişkin kararlarının hiçbiri türk devleti tarafından uygulanmadı.

abd dışişleri bakanlığı'nın açıkladığı uluslararası din özgürlüğü komisyonu’nun 2015 yılı raporunda cemevlerinin ibadethane olarak kabul edilmemesi, avrupa i̇nsan hakları mahkemesi’nin kararına rağmen alevi öğrencilerin zorunlu din derslerinden muaf olma hakkının reddedilmesi ve alevilere yönelik diğer ayrımcı uygulamalara yer verildi.

i̇sviçre’nin basel kantonunda alevi derneklerinin başvurusu üzerine yerel parlamento 2012 yılında aleviliği ayrı bir inanç olarak kabul etti.

kaynakça

dış bağlantılar 

 alevi takvimi  (alevi inanç ve anma günleri)