Monoteizm

monoteizm veya tek tanrıcılık, tek bir tanrının varlığına ya da tanrı'nın birliğine duyulan inanç olarak tanımlanır. monoteizm sözcüğü, etimolojik açıdan yunanca mono (tek) ve theoi (tanrı) sözcüklerinden türemiştir.

bahailik, burhancılık, çendoizm, dürzîlik, ekankar, hinduizm'in ravideşa ve vaşnivizm gibi mezhepleri, i̇brahimî dinler, kaodaizm, rastafaryanizm, sekanova, sihizm, tengricilik, tenrikyo ve zerdüştlük monoteist dinler, deizm de tek tanrılı felsefedir. tek tanrıcılık öncesinde bu düşüncenin unsurları atenizm, antik çin dini ve yahvizm gibi erken dinlerde bulunur.

tarihçe
i̇nsanın düşünsel evriminde tanrı inancı soyut düşüncenin gelişme süreciyle bağlantılanır. i̇lk tanrılar somut, kendilerinden bereket, korunma gibi belirli amaç ve umutlar beslenen, kişisel tapınmalarla ilgili olduğu iddia edilmektedir.

tektanrıcılığın 4000 yıl kadar önce eş zamanlı olarak mısır, babil ve hint toplumlarında ortaya çıkmaya başladığı ifade edilmektedir. çözülebilmiş en eski yazılı belgelere sahip çoktanrıcı putperest bir toplum olan sumerlerde, çoktanrıcılığın tektanrıcılıktan sonra görüldüğünü yahut başka bir ifadeyle tektanrıcılığın çoktanrıcılıktan daha eski belgeleri bulunduğunu söyleyenler de olmuştur. orhan gökdemir'e göre tek tanrılı dinlere gidiş bir dinde sadeleşme ve devrim hareketidir. bu devrim eski dini anlayışları dümdüz ederek yıkar. ancak başlangıçta görülen hızlı bir yıkım sonrasında devrim yavaşlar ve eski pagan inançlar yeni kimliklere bürünerek yeniden ortaya çıkarlar. musevilik, i̇sevilik ve müslümanlık kurucuları kadar bu karşılaşmanın da ürünü olan dinlerdir. tek tanrılı dinlerde eski ilahların bir kısmı melek, cin, şeytan, aziz ve peygamberlere  dönüştürülmüşlerdir. yeniden kurgulanan mitolojik anlatımlarda sümerlilerin eski tanrılarının tek tanrılı dinlerde hızır, i̇lyas gibi peygamberlere ya da azizlere, velilere ve hatta meleklere, cinlere dönüştüğü görülebilmektedir. allah'ın isimlerinden bir kısmı da arap ve ortadoğu mitolojilerinde eski ilahlara verilen isimlerle ortak kök isimlerden oluşur.

dinsel inancın başlangıcına dair tezler

çoktanrıcılık tezleri 
i̇skoç bilim insanı david hume, “tarihin ne kadar gerisine gidersek gidelim, insanlığın çoktanrıcılığa o denli dalmış olduğunu görürüz” der. ona göre, daha yetkin bir dinden ne bir iz ne de bir belirti vardır.

animizm 
antropoloji'nin kurucusu kabul edilen ve animizmin isim babası olan edward burnett tylor; ruhi varlıklara inanış olarak tanımladığı animizmin, insanlığın ilk dini olduğunu varsayar. ona göre bu inanış tüm ilkel ırklarda görülür. comte’un “fetişizm, politeizm ve monoteizm” diye sunduğu sınıflandırmayı o, “animizm a, animizm b ve monoteizm” diye sunar.

buna göre animizm, bir üst gelişim aşamasına ulaşıncaya kadar kendi içinde beş basamağa ayrılır. bunlardan ilki, insandaki maddi olmayan yönün (ruh) varlığının keşfi; ikincisi, ruhun ölümden sonra da varlığını devam ettirdiğine olan inanç; üçüncüsü, ruhun rüya ya da trans halinde bedeni geçici olarak terk etme kabiliyetine sahip olduğunun keşfi; dördüncüsü, hayvanların ve hatta cansız varlıkların da ruha sahip olduklarına inanç; beşincisi de hayaletlere olan inançtır.

atalara tapınma 
i̇ngiliz filozof ve sosyolog herbert spencer; dinin kökeninin atalara tapınma ile başladığı fikrini ileri sürmektedir. spencer, dinle ilgili görüşlerini first principles (i̇lk i̇lkeler) (1862) ve the principles of sociology (sosyolojinin i̇lkeleri) (1877 ve 1885) adlı eserinde dile getirmiştir.

totemizm 
i̇skoç etnolog john ferguson mc lennan (1827–1881) ise; dinlerin ilk safhasının totemizm olduğunu iddia etmiştir. ona göre, ilkel insan hayvanlara, bitkilere ve tabii nesnelere canlılık ve kişilik atfettikten sonra her kabile saygı objesi olarak bunlardan birisini seçmiştir.

emile durkheim ise, robertson smith’den aldığı dört önemli görüşten hareket etmektedir; i̇lkel din, kabile kültüdür ve bu kült totemiktir. totem ve klan birbirinden ayrılmaz. klanın tanrısı kutsallaşmış toplumun kendisidir. totemizm en basit ve en ilkel din biçimidir.
bu görüşlerden yola çıkan durkheim’e göre ilk din totemizmdir.

dinin kökenini totemciliğe bağlayan bir başka ilim adamı da sigmund freud’dur. dine psikoanalitik bir yöntemle yaklaşan freud’e göre din, bir yanılsamadan ibarettir ve onu doğuran da sürekliliğini sağlayan da suçluluk duygusudur. freud, bireyin küçük yaşlarda yaşadığı bazı travmaların, uzun bir uyuklama devresinden (latens devresi) sonra buluğ çağı ve ileriki yaşlarda, tekrar gün yüzüne nevrozlarla çıkmasına benzer bir sendromun soy yaşamında da olabileceğini belirtir. buna göre mesela, geçmişte yaşanmış cinsel şiddetle de ilgili bir travmatik olay, ileride dini doğurmuş olabilir.

naturalizm 
max müller'in savunduğu görüşe göre ise; tek bir başlangıçtan ziyade, farklı yollar ve görünümlerde ortaya çıkan hallerle evrimleşerek ilerleyen bir süreç olduğunu kabul eder. bu sürecin doğayı tanıma maksadıyla farklı basamaklarla başladığını; insanın kendini aşan durumları ister ruh, ister doğa, ister atalara tapınma, isterse tabiat güçleri/tanrıları fikrinden gelerek kavramaya çalışsın, sonraki safhanın tabii gözlem yoluyla yüce tanrı fikrine ulaşılacağını iddia etmiştir.

müller tabii dini (naturalimzi) üç bölüme (fiziki-antropolojik-psikolojik) ayırmış ve monoteizmi her bölümde olan bir safha olarak tanımlamıştır.

fetişizm 
sosyolojinin kurucusu kabul edilen auguste comte insanın düşünsel evrimde 3 aşama geçirerek tek tanrıcılığa ulaştığını söyler. ona göre:

1. basamak’ta, insan, çevresindeki eşyayı canlı, akıllı varlıklar olarak düşünmüştü; putçuluk (fetişizm dönemi),

2. basamak’ta, insan, çevresindeki olayların görünmez varlıklarca yöneltildiğine inandı; çoktanrıcılık (politeizm),

3. basamak’ta, insan, bu görünmez varlıkların tek ve büyük bir iradenin yönetimi altında bulunduğu inancına vardı; tektanrıcılık (monoteizm).

politeizm dönemindeki tanrıların aşama aşama aile, kabile ve şehir ve ulus tanrılarına dönüştüğü düşünülmektedir. bir sonraki aşama ise tanrılara soyut sıfatlar verilmesi, panteonda yer alan diğer tanrıların isim, sıfat ve eylemlerinin baştanrılarda toplanmasıdır. bazen de bu tanrılar bir sonraki kültürde baştanrının yardımcılarına, melek, cin, şeytan gibi varlıklara dönüşür. bu gelişime en açık örneklerden birisini marduk oluşturur. sümerlerin 50 kadar tanrısının ismi sonraları marduk'a verilmiş ve tektanrıcılık yönünde adımlar atılmıştır. ne var ki buhtunnasr, marduk'un tek tanrı olduğu inancını sadece kendi taşımış, ulusuna yaymak gücünü gösterememiştir. bu tanrının birçok özelliklerinin yahudi tanrısı yahova'ya taşındığı, hammurabi kanunlarının da yahudi şeriatının temelini oluşturduğu ifade edilmiştir. samuel reinach, orpheus adlı kitabında "eğer musevi kanunlarının musa’ya tanrı tarafından yazdırıldığı doğruysa, tanrı, hammurabi’nin yapıtını aşırmış demektir." ifadesini kullanmıştır.

mısırlı iv. amenotep'in tek tanrısı aton (mö 14. yüzyıl)'dur.

günümüz tek tanrılı dinlerindeki birçok kavram ve uygulamanın kaynağı sümer mitolojilerinde görülmektedir; tek tanrılı dinlerdeki kadınların başörtüsü adetinin i̇nanna için yapılan tapınaklardaki tapınak fahişelerinin takmasından gelmesi; meryem’e madonna, yani bizim büyük hanımefendimiz denmesinin kökeninde yine i̇nanna’ya sesleniş şeklinin olması; i̇sa’nın 25 aralık’taki doğumu (bazı hristiyanlarca kabul edilir); sümerlilerin eski tanrılarının tek tanrılı dinlerde hızır, i̇lyas gibi peygamberlere ya da azizlere, velilere ve hatta meleklere, cinlere dönüşmesi; sümer’de tarlaya benzetilen kadınların tevrat’ta ve kur'an’da da aynı benzetmeyle tanımlanmaları, sümerliler’in kırmızı rahiplerinin tapınağa gelen insanlara hristiyanlıktakine benzer şekilde günah çıkarma seansları uygulamaları… vd.

monoteizmin öncül olduğunu iddia eden antitez

i̇lkel monoteizm 
xix. yüzyılda, diğer evrimci görüşlerin aksine dinin kökenin bir yüce varlık fikrinin olduğunu ileri süren, andrew lang’dır (1844–1912) yazar ve gazeteci olan lang'ın bu iddiasını sistemli hale getiren kişi ise wilhelm schmidt olmuştur.

i̇lkel tek tanrıcılık tanımını yaparak teorileştiren wilhelm schmidt, yaşadığı dönemde; natüralizm (max müller), fetişizm (charles de brosses, auguste comte, john lubock), atalar kültü (herbert spencer), animizm (edward b. tylor), totemizm (w. robertson smith, sigmund freud, emile durkheim), büyücülük (j. g. frazer, j. h. king) gibi din alanında hakim olan teorileri reddetmiş ve bunların dinin başlangıcını ve en eski dinî tecrübeyi yansıtmadığını savunmuştur. wilhelm schmidt tek tanrıcı fikrin çok tanrıcılık öncesinde de mevcut bulunması gerektiğini belirtmiştir. 1912 tarihinde ilk kez yayımladığı "tanrı fikrinin kaynağı" adlı eserinde; 'yüce ve merhamet sahibi olan' kavramının, kimi ilkel toplumlarda görüldüğünü ve bu tek yüce ekolünün, çok tanrılı sistemlerden önce görülen 'primitif monoteizm' olarak tanımlamak gerektiğini iddia etmiştir. dolayısıyla monoteizmin öncülü olarak iddia edilen, fetişizm veya animizm evrelerinden de önce primitif monoteizm'in olması gerektiğini belirmiştir.

dini eğilimleri yansıtan görüşler 
günümüz dinlerinin tanrı kavramı üzerine fikirleri; vahiy olmaksızın tanrı fikrine ulaşılamayacağını iddia eden ekollerden, katolik öğretideki tanrı fikrine akıl ile ulaşılabileceğini iddia eden ekollere kadar değişkenlik göstermektedir. dolayısıyla dinlerin (ilahiyatçı/vaiz/rahip/papaz/kelamcı ve benzerlerinin) tamamının ortak ve net bir görüşte olduğunu iddia etmek mümkün değildir.

ayrıntılı tanımlar 
 deizm, mantık ve doğal dünyaya dair gözlemlerin kaynağını oluşturduğu; dini bilgiye dolaysız biçimde sadece akıl yoluyla ulaşılabileceği ilkesini esas alan, bu sebeple vahiy ve esine dayalı tüm dinleri reddeden tanrı inancıdır.
 henoteizm, din ve felsefede, max müller tarafından çıkarılmış, bir tanrıya bağlanırken diğer tanrıların varlığını da kabullenmeyi tanımlar. 
 monizm, her şeyin bir tek zorunluluğun, ilkenin, madde veya enerjiden olduğunu iddia eden görüştür.
 panenteizm, ilk devindirici olan tanrının evren ve tüm varlıkları özünden yarattığı ve evrene aşkın, evrenin bilincinde mutlak ve değişmez bir varlık olarak egemen olduğu görüşüdür.
 panteizm, her şeyi kapsayan içtin bir tanrı veya evrenin ya da doğanın tanrı ile aynı olduğu görüşüdür. 
 öz monoteizm, birçok tanrının tek bir özün farklı formları olduğu inancıdır. 
 üçleme monoteizm, hristiyanlıktaki teslis inancına dayalı tek tanrı anlayışıdır.

dinlerde tektanrıcılık

i̇brahimî dinler

i̇brahimî dinlerin kitaplarında de tanrı kişileştirilmiş bir yaratıcıdır. birincil kişi olarak konuşur ve merhamet, öfke gibi duygular sergiler, bazen insanların karşısına "insan görüntüsü" ile çıkar.(islam'da mekandan uzaktır)   i̇slam'da allah müntakim (intikam alan, intikamcı), mütekebbir (ulu ve yüce) ve hileleri boşa çıkaran. sabur (çok sabırlı), celil (çok öfkeli), rahim (çok merhametli), halim (yumuşak huylu) gibi insani duygular ifade eden isimlerle de anılır.

i̇brahimî dinlerin tüm taraftarları kendilerini tektanrıcı olarak düşünseler de yahudilerin arasında bazıları hristiyanlığı tektanrıcılığın saf bir formu olarak dikkate almazlar, (kutsal üçleme/teslis nedeniyle), onu shituf olarak sınıflandırırlar.

yahudilik

hristiyanlık 

hristiyanlık inancına göre tanrı vardır. bazı mezheplere göre i̇sa onun oğlu, bazı mezheplere göre ise hem tanrı'nın oğlu hem de tanrı'nın bizzat kendisidir.

i̇slam 

i̇slam inancına göre tanrı birdir ve tektir. bu inanca tevhit inancı denir. birden çok tanrıya tapınmak i̇slam'a göre şirk, yani tanrı'ya ortaklar üretmektir.i̇slama göre tanrı mekandan münezzehtir. her yeri kuşatır ancak kuşatılmaz. i̇slamda tanrı'nın birçok ismi olmasına karşın en yaygın ismi allah'tır

ekankar 

ekankar inancında tanrı, sugmad adıyla geçer ve tüm yaratımların sonsuz kaynağıdır, herhangi bir cinsiyeti yoktur, varlığı duyumsanabilir.

dipnotlar