Mehmed Reşid

dr. mehmed reşid (şahingiray) (8 ocak 1873, bjeduğ - 6 şubat 1919, i̇stanbul), daha sonraları i̇ttihat ve terakki fırkası adını alacak olan i̇ttihad-ı osmani cemiyeti’nin ilk 5 kurucu üyesinden biri ve i. dünya savaşı sırasında diyarbekir valisi olan çerkes asıllı osmanlı doktor, asker ve devlet adamıdır.

yaşamı

i̇lk yılları ve eğitimi 
mehmed reşid, 8 ocak 1873'te kafkasya, bjeduğ’da bir çerkes ailesi olan hanıko ailesi’nin üyesi olarak dünyaya geldi. bu aile yüzyıllar önce çerkesya'ya taşınmış kırım tatarları tarafından kurulmuştu. 1874 yılında rus baskıları sonucu ailesi osmanlı i̇mparatorluğu'na göç etti.

mehmed reşid, öğrenimini i̇stanbul'da mekteb-i tıbbiyye-i şâhâne’de tamamladı ve bu okuldaki arkadaşlarıyla birlikte, daha sonrasında i̇ttihat ve terakki fırkası adını alacak olan i̇ttihad-ı osmani cemiyeti’nin kurucularından biri oldu. 1894 yılında haydarpaşa askerî hastanesi'ne hem pratik eğitimi yapması, hem de bu okuldaki ünlü hocalardan düring paşa'nın yardımcısı olarak atandı. 1897 yılında jön türkler’le olan bağlantısından ve sultan ii. abdülhamid’e yönelik muhalif tutumlarından dolayı tutuklanmıştır. taşkışla divan-ı harbi’nde yargılanmış ve kendisinin de aralarında bulunduğu 77 kişi, şeref vapuru’yla trablusgarb’a sürgüne gönderilmiştir.

ii. meşrûtiyet sonrası devlet memuriyetleri 
trablusgarp'ta doktorluk yaptığı sıralarda, 1908'de gerçekleşen jön türk devrimi'nin ardından i̇stanbul'a geri döndü. daha sonra 1909 yılında ordudan ayrılarak i̇stanköy kaymakamlığı ile humus, kozan, rize ve karesi mutasarrıflığı yapmış ve 13 ağustos 1914 tarihinde diyarbakır valiliğine tayin edilmiştir. yaklaşık bir ay sonra basra valiliğine, basra’nın 22 kasım'da düşmesi üzerine 24 kasım 1914'te bağdat vali vekilliğine, 10 ocak 1915 tarihinde musul valiliğine ve 25 mart 1915 tarihinde tekrar diyarbakır valiliğine tayin edilmiştir. bu görevde 2 mart 1916 tarihine kadar yaklaşık bir yıl kalmış ve son olarak da 25 mart 1916’da ankara valiliğine tayin edildikten 1 sene sonra 27 mart 1917’de ise görevden azledildi. bu tarihten sonra devlet görevini bırakarak başkent i̇stanbul‘a dönüp, bir yıl ticaret ile uğraşmıştır.

diyarbakır valiliği 
dr. mehmed reşid, valilik görevine başladığında, ermeni sorunu açısından diyarbakır’ın hangi durumda bulunduğunu hatıralarında izah etmektedir. ona göre, diyarbakır’a geldiği tarihlerde savaşın en hassas dönemi yaşanmaktadır. mehmed reşid bey’in anılarında valiliği hakkındaki gözlemlerine istinaden, birçok anı kaleme almıştır. anılarında; van ve bitlis’in önemli bir kısmı rus istilasına uğradığını, asker kaçaklarının her yerde saldırılar düzenlediğini ve gasp, yağma yaptığını dile getirmektedir. diyarbakır vilayetinde ve çevresinde meydana gelen yezidi ve nasturi ayaklanmalarının da hükûmet idaresini zor durumda bıraktığını dile getiren mehmed reşid bey, ermenilerin takındıkları saldırgan tavırlarının da, yönetimin onurunu düşündürecek derecede olduğundan bahsetmektedir.

bunlara karşılık dayanak olacak düzenli bir kuvvet olmayışından ve jandarmaya verilen yedek kuvvetlerin yok sayılabilecek düzeyde olmasından da ayrıca yakınmaktadır. anılarında, müslüman halkın bir taraftan savaş endişesi, bir taraftan da ermeni saldırıları korkusuyla tedirgin şekilde yaşadığını ve küçük bir bahane ile büyük karışıklıkların çıkmasının kaçınılmaz olduğunu sık sık dile getirmiştir. mehmed reşid bey, anılarında meselenin diyarbakır’daki başka boyutlarına da işaret etmektedir. özellikle yöneticilerin çevresindeki önemli memuriyetlerde hep ermenilerin bulunduğunu, bunların da ermeni nüfusu şu sözlerle isyana teşvik ettiklerini söylemektedir: “halâs (kurtuluş) günü erişti! hazırlanınız, icap ederse çift hayvanınızı satıp silahlanınız. muvaffak olduktan sonra müslümanların servetleri, toprakları, mülkleri bize kalacaktır.”

döneme şahit olmuş, diyarbakırlı siyasetçi mustafa akif tütenk ise anılarında reşid bey’in yönetimi esnasındaki durum hakkında birçok noktaya değinmiştir;

bu yaşanılanlara karşı anılarında, “elimde güvenebildiğim yegane kuvvet, buraya beraberimde gelen jandarmalardan ibaretti” diyen mehmed reşid bey, çözüm yolu olarak; asker kaçaklarından bir kuvvet oluşturmayı hükûmete teklif etmiş ancak teklifi reddedilmiştir. mehmed reşid bey, bunun üzerine; ilk iş olarak memur ve eşraftan oluşan bir inceleme kurulu (tahkik heyeti) ile sivil halktan bir “milis alayı“ oluşturma yoluna gitmiş ve muhtemel bir ermeni katliamına karşı önlem almaya çalışmıştır. mehmed reşid bey, bunun ardından ermeni cemaatinin ileri gelenlerini çağırarak, firari ve komiteci olanların teslimi için kendilerine bir hafta süre vermiş, fakat olumlu bir sonuç alamamıştır. sürenin bitiminde, önce ermeni mahallelerinin en önemli sokaklarını kontrol altına aldırarak, evleri tek tek arattırmıştır. sonuçta 500’ün üstünde firari ile, çok ciddi sayıda silah ve patlayıcı madde ele geçirilmiştir.

nitekim mehmed reşit bey'in aramalar sürerken, konuyla ilgili 27 nisan 1915 tarihinde i̇stanbul’a çektiği şifreli telgrafta şöyle bahsedilmektedir:

{{alıntı kutusu|alıntı=on günden beri asker firarileri hakkında kemal-i şiddetle (çok sıkı) takibât icra edilmekte ve bu vesileyle de ermeni haneleri ve icabeden yerler taharri (araştırma) olunmakta ve birçok esliha (silah) ve elbise-i askeriye (üniforma) ve cephane elde edilmekte idi. dün icra kılınan bazı mutaharriyâtda (araştırmalarda) pek mühim (önemli) miktarda mevâdd-ı infilakiye (ağır patlayıcılar) ve elli adet bomba, pek çok cephane ve esliha-i mütenevvia (silah türleri) ve miriye ve külliyetli (çok çeşitli) dinamit barutu elde edildi. karye (muhtar) aza ve rüesasından (üyeler) yüz yirmisi taht-ı tevkife (gözaltına) alındı. şimdiye kadar yalnız merkezde muhtelif (çok sayıda) memleket ahalisinden olmak üzere, çoğu komiteye mensup, bin küsur asker firarisi derdest (kaçakları yakalama) edildi. taharriyât (araştırma) ve takibât devam ediyor”|source=mehmed reşid, diyar-ı bekr, 27 nisan 1915|width=97%|align=center}}

aynı tarihlerde diyarbakır’da olduğu gibi, özellikle doğu ve orta anadolu’nun muhtelif vilayetlerinde, birçok ermeni askerin görevli olarak bulundukları birliklerden firar ettikleri, silahlanarak isyana hazırlandıkları ve rus ordularının ilerlemesini kolaylaştırıcı hareketlerde bulundukları hükûmet raporlarında geçmektedir. yapılan aramalarda benzer sonuçlar alınmıştı. hükûmet, vilayetlerden gelen bilgileri de dikkate alarak, 27 mayıs 1915’te, daha sonra tehcir kanunu olarak ünlenecek olan, “vakt-ı seferde i̇craat-ı hükûmete karşı gelenler i̇çin cihet-i askeriyece i̇ttihaz olunacak tedâbir hakkında kanun-ı muvakkat”ı çıkardı. ermeniler‘in bulundukları yerlerden alınarak daha güvenli bölgelerde zorunlu iskânını öngören bu geçici kanun, 1 haziran 1915’te takvim-i vekayi’de yayımlanarak yürürlüğe girdi.

mehmed reşid bey'in, 18 eylül 1915 tarihinde diyarbakır’dan dâhiliye nezareti’ne çektiği şifreli telgrafta, sevk edilen ermeni sayısının 120.000’e ulaştığı belirtilmektedir. yetersiz imkanlar çerçevesinde yürütülen sevkiyat sırasında, dönemin olağanüstü şartları dikkate alındığında, birtakım şikâyetlerin doğmaması mümkün görünmemektedir. hatıralarında bunun sebeplerini açıklayan mehmed reşid, sonuçta şu değerlendirmeyi yapmıştır: “bir buhran-ı azim (büyük bunalım) olan bu cereyanın önüne geçmek hiçbir valinin iktidarı dâhilinde değildi. çünkü barutla ateş, ermeni suikastlarıyla müslümanların nefret ve intikamı karşılaşmış; bu hâl cehalet, ihtiras ve fıkdani-i vesâit  gibi evâmil ile had ve vahim bir şekil almıştı.”mehmed reşid, diyarbakır’daki bu görevinden sonra, hakkında oluşan birtakım olumsuz yargılar üzerine, olaylar karşısında takındığı tutumu şöyle ifade etmiştir:

 ermeni tehciri sonrası yaşamı 
mehmed reşid, mondros ateşkes antlaşması’nın imzalanmasının ardından işgal için başkente gelen i̇tilaf kuvvetleri tarafından, diyarbekir valisi olduğu dönemde ermenileri tehcir sırasında kırıma uğratmak iddiasıyla suçlandı ve bekirağa bölüğü'ne hapsedildi, ardından idama mahkûm edildi. hakkında çıkarılan, ermeni sorununa ilişkin iddialara cevap mahiyetindeki kitapçığını tutuklu iken kaleme almış ve “mülahazat“ adıyla bastırmıştır. 25 ocak 1919 tarihinde hapisten kaçtı ve bir süre i̇stanbul’da gizlendi. gizlendiği bu sürede anadolu’ya geçmeye çalışmıştır. firar ettiği gece, şu notları kaleme alan mehmed reşid, tüm yaşananlar hakkında birtakım değerlendirmelerde bulunmuştur;

6 şubat 1919 tarihinde polis tarafından yakalanmak üzereyken tabancayla başına sıkarak intihar etti. üzerinde, tutuklandığı günden; intihar ettiği güne kadar tuttuğu günlükleri ve ailesine yazdığı bir vasiyetname çıkmıştır. tbmm hükûmeti, alınan karar neticesiyle reşid bey’in eşi ve çocuklarına maaş bağlatmış ve ailesine, ata toprakları olan kırım’ın son han’ı olan şahingiray’dan dolayı, şahingiray'' soyadı verilmiştir.

yayımladıkları 

 i̇nkılap niçin ve nasıl oldu? (mısır 1909)       dr. mehmed reşid bey'in küçük yaşlardan başlayarak yazdığı anılarından bir bölümü sağlığında "cevri" takma adıyla yayınlanmıştır.
 i̇ttihat ve terakkinin kurucu üyelerinden dr. reşid bey'in hatıraları, sürgünden i̇ntihara (i̇zmir 1992, i̇stanbul 1993) anılarındaki bazı bölümler ise ölümünden sonra yayımlanmış bulunmaktadır: "dr. reşid bey ve hatıraları" (yakın tarihimiz, cilt: 3).
 sebat (1919) tutuklu bulunduğu sırada yayınlanan "sebat" (1919) adlı kitabıyla kendisine yöneltilen suçlamalara açıklık getirmeye çalıştı.

kaynakça

bibliyografi 
  

1873 doğumlular
1919 yılında ölenler
osmanlı askerleri
osmanlı siyasetçileri
i̇ttihat ve terakki üyeleri
i. dünya savaşı'nda osmanlılar
ermeni kırımı ile suçlananlar
osmanlı çerkesleri
türkiye'de intihar edenler
i̇ntihar eden askerler
ateşli silahtan ölenler