Alp Er Tunga

alp er tunga veya alp er tonğa (altay türkçesi: i̇lb er tonga), efsanevi bir türk hakanıdır. alp" (alp, yiğit, kahraman, bahadır), er" (er, erkek, adam) ve tonğa" (babür/bebür) anlamındadır. zaman zaman saka hanı olarak bahsedilir.

adı ve tarihsel konumu 
tunga sözcüğü aslında leopar cinsinden yırtıcı bir hayvanın adıdır. bir yiğitlik simgesi olarak alplara isim diye verilir. uzun saçlı olmak tunga’yı çağrıştırdığı için alplar saç uzatırlar. ayrıca cengaverler yırtıcı hayvanların özellikle de aslan, kaplan, pars, tunga gibi hayvanların postlarını giyerler. bu postlar savaşçılığın sembolüdür. alpar tunga han, yanında iki tane tunga (leopar) ile resmedilir, sırtında da bir post vardır, postun dişleri başının üzerinden görünür. tüm türk dünyasında olduğu kadar i̇ran ve ortadoğu halklarının pek çoğu tarafından tanınır. selçukluların 33 atasından biri olarak sayılır. yeraltındaki 100 sütunlu demir sarayında yaşar. alpar sıfatıyla anılır. i̇ran mitolojisinde adı afrasyab olarak geçer.

yaşamıyla ilgili bilgiler efsanelere dayanan alp er tunga'nın, turancılarca türklerin eski atalarının soyundan geldiği öne sürülür. ayrıca, divân-ı lügati't-türk'te ve kutadgu bilig'de, i̇ran destanı şehnâme'nin kahramanlarından efrasiyab (afrasyab)'la aynı kişi olduğu belirtilir. şehname'ye göre i̇ran - turan savaşları sırasında zaloğlu rüstem ile giriştiği mücadele sırasında pusuya düşürülüp öldürülmüştür. öldürülmesiyle ilgili alp er tunga sagusu, divân-ı lügati't-türk'ün çeşitli yerlerinde örnek metin olarak verildiği söylenmektedir.

çeşitli kaynaklarda alp er tunga

orhun yazıtlarında "alp er" ve "tunga" isimleri 
 "tunga tigin yoghinda kiri ölürtimiz."

alp er ismi, altay dağlarından bulunan eski runik türk yazıtlarında da bahsedilmiştir. orhun yazıtlarında (i, kuzey. 7, ii, doğu. 31), kül tigin 714 yılında oğuzlara karşı beşinci defa yaptığı seferi başarı ile kazanınca hitabeye şöyle yazdırmıştır.

divânu lügati't-türk'te alp er tunga 
kaşgarlı mahmud'un kızı olduğunu belirttikten sonra; "çünkü kaz'ın babası olan "تنكا الب ار tonğa alp er" afrasyap (efrasiyab) demektir; "مءرڤ merv" şehrini yapan zattır" sözleriyle efrasiyab ve alp er tunga'nın aynı kişiler olduğunu bildirir.

=== kutadgu bilig'''de alp er tunga ===
yusuf has hacib'in karahanlı hükümdarı tabgaç buğra han'a armağan olarak sunduğu kutadgu bilig adlı eserinde dünya hükümdarları içinde en adaletli olanların türk hükümdarları olduğunu ve onların içinde adı meşhur olanın taciklerin (i̇ranlıların) efrasiyab dedikleri alp er tonga olduğunu belirtir.

ayrıca efrasiyab'dan şu sözlerle bahseder:
"kent: şeher. bu kelmeden alınaraq qaşqar üçün "ordu kend" derlər. hanın oturduğu şeher demekdir. çünkü afrasiyab (efrasiyab), havası gözel olduğu üçün burada otururdu."

=== ali şir nevai'nin tarih-i müluk-i acem'inde alp er tunga ===
avesta'da "arjasp" (arjāsp) şeklinde geçen karakterin alp er tonga olduğunu ali şir nevai'nin tarih-i müluk-i acem (i̇ran padişahlarının tarihi) adlı eserinde "arjasp binni efrasiyab kim, türk padişahi erdi" şeklinde görülmektedir

 vasili radloff'un tezi ve eleştiriler 
xix. yüzyıl sonunda eser vermiş olan rus şarkiyatçı radloff, alp er tunga'nın "kahraman bir adam" manasında umumî bir kelime olduğunu belirtmiştir. bu tez daha sonra eleştirilmiş ve alp er tunga'nın, tarihî şahsiyetin adı olduğu öne sürülmüştür. bazı kaynaklarda da efrasiyab'ın türkçe adı olduğu ileri sürülmüştür.

 mezarı 
prof. dr. necati demir, 3 ekim 2021 tarihinde yaptığı bir açıklamada; alp er tunga'nın mezarının özbekistan'ın buhara şehrinde olduğunu öne sürmüş ve "eldeki kaynakların bazıları, mezarın aslında direkt nerede olduğunu söylüyor. güvenlik açısından bunu söyleyemiyorum ama ben çok da sıkıntı çekmeden gidip mezarın yerini bulabildim." şeklinde beyanat vermiştir. demir yaptığı açıklamada alp er tunga'nın mezarının yeri ile ilgili olarak 25 yıldır araştırma yaptığını, özbekistan'a konu ile ilgili olarak araştırmaya gittiğini ve güvenlik açısından mezarın yerini söyleyemese de özbek narşahi () isimli bilginin 942'de yazdığı efrasiyab'' isimli kitapta mezarın yerinden bahsettiği, kümbeti özbekistan cumhurbaşkanına dosya ile aktardığını belirtmiştir. hedefinin ise söz konusu alana çok büyük bir türbe ya da mezar yaptırmak olduğunu ifade etmiştir.

etimoloji 
“tunga sözcüğü aslında leopar cinsinden yırtıcı bir hayvanın adıdır. bir yiğitlik simgesi olarak alplara isim diye verilir. uzun saçlı olmak tunga’yı çağrıştırdığı için alplar saç uzatırlar. ayrıca cengâverler yırtıcı hayvanların özellikle de aslan, kaplan, pars, tunga gibi hayvanların postlarını giyerler. bu postlar savaşçılığın sembolüdür. alpar tunga han, yanında iki tane tunga (leopar) ile resmedilir, sırtında da bir post vardır, postun dişleri başının üzerinden görünür. tüm türk dünyasında olduğu kadar, i̇ran ve ortadoğu haklarının pek çoğu tarafından tanınır. selçukluların 33 atasından biri olarak sayılır. yeraltındaki 100 sütunlu demir sarayında yaşar. alpar (alper) sıfatıyla anılır. i̇ran mitolojisinde adı afrasyab olarak geçer”.

kaynakça

dış bağlantılar 
 türk kültür tarihinde alper tonga
 divanü lûgatit türk ve alp er tunga

tarihteki türk liderler
türk askerler
edebiyat karakterleri
türk mitolojisi
şehnâme
mitolojik krallar