Menkul kıymetler borsası

menkul kıymetler borsası, hisse senedi komisyoncuları ve tüccarların hisse senedi, tahvil ve diğer menkul kıymetleri satın alıp satabildiği borsalardır.

bir menkul kıymetin belirli bir borsada alınıp satılabilmesi için menkul kıymetin orada listelenmiş olması gerekir. genellikle en azından kayıt tutmak için merkezi bir konumu vardır ancak modern pazarlar elektronik iletişim ağlarını kullandığından ticaret giderek daha az fiziksel yere bağlıdır. elektronik iletişim ağları pazarlara hız ve az işlem maliyeti sağlar. borsada ticaret, borsaya üye olan komisyoncularla (ing:brokerler) sınırlıdır. son yıllarda elektronik iletişim ağları, alternatif ticaret sistemlerleri ve "karanlık havuz'lar gibi çeşitli diğer ticaret mekanları ticari faaliyetlerin çoğunu geleneksel borsalardan uzaklaştırdı.

yatırımcılara ilk halka arzlarda hisse senedi ve tahvil, birincil piyasada ve müteakip alım satım ise ikincil piyasada yapılır. borsa genellikle hisse senedi piyasasının en önemli bileşenidir. hisse senedi piyasalarında arz ve talep, tüm serbest piyasalarda olduğu gibi hisse senetlerinin fiyatını etkileyen çeşitli faktörlerce yönlendirilir.

genellikle borsanın kendisi aracılığıyla hisse senedi ihraç etme zorunluluğu yoktur ve hisse senetleri daha sonra bir borsada işlem görmemelidir. bu tür ticaret, "değişim dışı" veya tezgah üstü olabilir. türevler ve tahviller'in alışılagelmiş yöntemi budur. borsalar giderek artan şekilde küresel menkul kıymetler piyasasının parçası oldu. borsalar ayrıca, hisselerin elden çıkarılması için etkin bir araç sağlamada hissedarlara likidite sağlamada ekonomik bir amaca da hizmet eder.

tarihçe
borsaya dayalı ekonomiler m.ö. fenike'nin geniş ticaret ağıyla başladı. borç verme orta çağ'ın sonlarında i̇talya'da başladı. 

1300'lerde venedikli borç verenler bugün bir komisyoncunun yaptığı gibi, satılık çeşitli konular hakkında bilgi içeren listeler taşır ve müşterilerle buluşurlardı. venedik'in gerçek tüccarları, tefeciler arasında borç değiş tokuş ilkesini getirdi; yüksek riskli, yüksek faizli bir krediyi boşaltmak isteyen bir borç veren, başka bir borç verenden farklı bir borçla takas edebilir. bu borç verenler aynı zamanda devlet tahvillerini de satın aldılar. i̇şlerinin doğal gelişimi devam ederken borç verenler 1900'lerin sonlarında ilk bireysel yatırımcılara borç ihraçları satmaya başladılar.

venedikliler bu alanda liderdi ve diğer hükümetlerden menkul kıymetler alıp satmaya başlayan ilk kişilerdi ancak henüz hindistan ile özel ticarete başlamadılar. i̇talyanlar da karada çin i̇pek yolu ile  bağlantı kurmadı. potansiyel kara ticaret yolu boyunca, habsburg (avusturya) imparatoru ii. frederick), 1241'de moğol batu han (altın orda devleti) ilerleyişini püskürttü.
kurumsal hisse senetlerinin ilk ne zaman alınıp satıldığı konusunda akademisyenler arasında çok az fikir birliği vardır. bazıları kilit olayı hollanda doğu hindistan şirketi'nin 1602'de kuruluşu olarak görürken, diğerleri 1531'de bruges, antwerp ve 1548'de liyon gibi çok daha eski gelişmelere işaret eder. 

menkul kıymetler borsası tarihindeki ilk kitap olan karışıklıkların kargaşası, hollandalı-yahudi tüccar joseph de la vega tarafından yazılmış olup amsterdam borsası genellikle dünyanın en eski "modern" menkul kıymetler piyasası olarak kabul edilir. öte yandan kaliforniya üniversitesi (berkeley) ekonomisti ulrike malmendier, etrüsk "argentari"sinden türeyen antik roma kadar eski bir hisse senedi piyasasının var olduğunu savunur. 

i̇mparatorluğun kurulmasından yüzyıllar önceki roma cumhuriyeti'nde, hükümet için tapınak inşası ve diğer hizmetleri gerçekleştiren societates publicanorum, müteahhitler veya kiracı örgütleri vardı. böyle bir hizmet, mö 390'da bir galya istilası konusunda uyarıda bulunduktan sonra kuşlara ödül olarak capitoline tepesi'nde kazların beslenmesiydi. bu tür organizasyonlara katılanların, devlet adamı ve hatip cicero tarafından çeşitli zamanlarda bahsedilen "paylar" veya hisseler kavramı vardı. cicero bir konuşmasında "o zamanlar fiyatı çok yüksek olan hisselerden" bahseder. malmendier'e göre bu tür kanıtlar, bir kuruluşun başarısına bağlı olarak dalgalanan değerlerle enstrümanların takas edilebilir olduğunu gösterir. "societas", hizmetlerinin çoğu devletin doğrudan görevlileri tarafından devralındığından, imparatorlar zamanında belirsizliğe gömüldü.

ticarete konu tahviller, geç ortaçağ ve erken rönesans dönemlerinin i̇talyan şehir devletlerinin öncülüğünü yaptığı daha yeni bir yenilikti.

joseph penso de la vega da denilen, joseph de la vega, i̇spanyol yahudi bir aileden gelen amsterdamlı bir tüccardı. kendisi 17. yüzyıl amsterdam'ında üretken bir yazar ve başarılı bir iş adamıydı. 1688 tarihli kitabı confusion of confusions şehir borsasının işleyişini açıkladı. tüccar, hissedar ve filozof arasındaki diyalog biçimini alan bu kitap hisse senedi ticareti ve borsanın iç işleyişi hakkındaki en eski kitaptır. kitap karmaşık ama aynı zamanda aşırılıklara eğilimli bir piyasayı anlatır ve de la vega okuyucularına piyasa değişimlerinin öngörülemezliği ve yatırımda sabrın önemi gibi konularda tavsiyelerde bulunur.

i̇ngiltere'de, hollanda kralı iii. william, savaş masraflarını ödemek için krallığın mali durumunu modernleştirmeye çalıştı böylece 1693'te ilk devlet tahvili ihraç edildi ve ertesi yıl bank of england kuruldu. kısa bir süre sonra i̇ngiliz anonim şirketleri halka açılmaya başladı. ancak londra'nın ilk borsa simsarları, bildirildiğine göre kaba tavırları nedeniyle royal exchange olarak bilinen eski ticaret merkezinden men edildi. bunun yerine, yeni ticaret exchange alley'deki kahvehanelerde yapıldı. 1698'de, jonathan's coffee house'da faaliyet gösteren john castaing adlı bir komisyoncu, düzenli olarak hisse senedi ve emtia fiyatları listeleri yayınlıyordu. bu listeler londra borsası'nın başlangıcını işaret ederler.

roller

borsaların ekonomide birçok rolü vardır. bunlar aşağıdakileri içerir:

i̇şletmeler için sermaye artırımı
bankacılık sistemi tarafından bireye veya firmaya kredi veya borç şeklinde sağlanan borçlanma kapasitesinin yanı sıra borsa şirketler'e yatırım yapan halka hisse satarak büyümek için sermaye artırma imkanı sağlar.

sermaye yoğun şirketler, özellikle yüksek teknoloji şirketleri, tipik olarak ilk aşamalarında büyük miktarlı sermaye artırmaya ihtiyaç duyar. bu nedenle borsaların sağladığı halka açık piyasa, birçok sermaye yoğun girişimi için önemli finansman kaynaklarından biri olmuştur. 1990'larda ve 2000'lerin başında, yüksek teknoloji borsasına kote şirketler dünyanın belli başlı borsalarında patlama ve düşüş yaşadı. o zamandan beri, yüksek teknoloji girişimcisinin şirketini halka açması, şirket zaten satış ve kazanç elde etmiyorsa veya şirket klinik deneyler, pazar araştırma, patent tescilleri vb. gibi başarılı sonuçlardan güvenilirliğini ve potansiyelini kanıtlamamışsa çok daha talepkar oldu. bu, 1990'lardan 2000'lerin başına kadar olan dönemdeki durumdan oldukça farklıdır; birçok şirket (özellikle internet patlaması ve biyoteknoloji şirketleri), satış, kazanç veya her türlü iyi belgelenmiş umut verici sonuç elde etmeden dünyanın dört bir yanındaki en önemli borsalarda halka açıldı.

o kadar yaygın olmasa da son derece spekülatif ve finansal olarak öngörülemeyen yüksek teknoloji girişimlerinin ilk kez büyük bir borsada listelendiği olur. ayrıca, bu tür şirketler için performanslarını takip eden hisse senedi endekslerine sahip daha küçük, uzmanlaşmış giriş pazarları vardır ( alternext, cac small, sdax, tecdax bunların bazı örnekleridir.).

sermaye artırmak için borsalara alternatifler
alternatif yatırım fonları, risk fonları, risk sermayesi, özel sermaye, melek fonları, gayrimenkul, emtia, koleksiyon, yapılandırılmış ürünler' vb. içeren fonları ifade eder. alternatif yatırım fonları, geleneksel yatırım seçeneklerine (hisse senetleri, bonolar ve nakit) bir alternatiftir.

araştırma ve geliştirme sınırlı ortaklıkları 
şirketler ayrıca ar-ge sınırlı ortaklıkları aracılığıyla önemli miktarlarda sermaye topladı. 1987'de amerika birleşik devletleri'nde yürürlüğe giren vergi kanunu değişiklikleri, ar-ge limited ortaklıklarındaki yatırımların vergiden düşülebilirliğini değiştirdi. bugün bir ortaklığın yatırımcıların ilgisini çekebilmesi için, nakit getirisindeki nakit yatırımcıları cezbedecek kadar yüksek olmalıdır.

girişim sermayesi
başlangıç şirketleri için genel sermaye kaynağı risk sermayesidir. bu kaynak bugün büyük ölçüde erişilebilir durumdadır ancak risk şirketi firmalarının toplamda herhangi bir şirkete yatırım yapacakları maksimum istatistiksel miktar sınırlıdır (2001'de sınır biyoteknoloji şirketi için yaklaşık 15 milyon dolardı).

kurumsal ortaklar
özel şirket için başka bir alternatif nakit kaynağı, daha küçük şirkete pazarlama hakları, patent hakları veya öz sermaye karşılığında sermaye sağlayan, genellikle yerleşik çok uluslu bir şirket olan kurumsal ortaktır. kurumsal ortaklıklar çok sayıda durumda başarıyla kullanılmıştır.

tasarrufları yatırım için seferber etme
i̇nsanlar birikimlerini çekip hisse senetlerine yatırım yaptıklarında (ilk halka arz veya halihazırda borsada işlem görmüş bir şirketin dönemli özsermaye arzı yoluyla), bu genellikle rasyonel kaynak tahsisine yol açar çünkü bankalar nezdinde tüketilebilecek veya atıl mevduat olarak tutulabilecek fonlar şirketlerin yönetim kurullarının kuruluşlarını finanse etmesine yardımcı olmak için seferber edilir ve yeniden yönlendirilir. bu, tarım, ticaret ve sanayi gibi çeşitli ekonomik sektörler için fayda sağlayan ticari faaliyetleri teşvik edebilir, bu da daha güçlü ekonomik büyüme ve firmaların daha yüksek verimlilik seviyeleri ile sonuçlanır.

satın almayı kolaylaştırmak
şirketler satın almaları ürün yelpazesini büyütmek, dağıtım kanallarını artırmak, oynaklığa karşı korunmak, pazar payını artırmak veya diğer gerekli işleri varlığı satın almada fırsat olarak görür. borsa aracılığıyla devralma teklifi veya birleşme ve satın almalar, bir şirketin satın alma veya füzyon yoluyla büyümesinin en basit ve en yaygın yollarındandır.

kar paylaşımı
kurumsal yatırımcılar kadar büyük veya sıradan bir orta sınıf aile kadar küçük, hem geçici hem de profesyonel hisse senedi yatırımcıları, sermaye kazancıyla sonuçlanabilecek temettüler ve hisse senedi fiyat artışları yoluyla kârlı işletmelerin servetinden pay alırlar. kârsız ve sorunlu işler, hissedarlar için sermaye kayıplarına neden olabilir.

kurumsal yönetim
bol ve çeşitli sahipleri olan şirketler, genellikle bu hissedarların taleplerini ve halka açık borsalar ve hükümet tarafından halka açık şirketler için uygulamaya konulan daha katı kuralları karşılamak için yönetim standartlarını ve verimliliği iyileştirme eğilimindedir. bu gelişme, bazı durumlarda, hisse senetleri aracılığıyla uygulanan fiyat mekanizmasına atfedilebilir; burada hisse senedi fiyatı, yönetimin zayıf olduğu düşünüldüğünde düşer (firmayı yeni yönetimin devralmasına karşı savunmasız hale getirir) veya yönetim iyi durumdayken yükselir (firmayı bir devralmaya karşı daha savunulabilir yapar). ayrıca, halka açık hisse senetleri, yatırımcıların satın alma hakkında bilinçli kararlar verebilmeleri için daha fazla şeffaflığa tabidir. sonuçta, halka açık şirketlerin (halkın üyeleri olan hissedarların sahip olduğu ve hisseleri halka açık borsalarda işlem gören şirketler) özel şirketlerden (hisselerin halka açık olmadığı şirketler, genellikle şirket kurucuları, aileleri ve mirasçıları veya başka bir şekilde küçük bir yatırımcı grubuna aittir) daha iyi yönetim kayıtlarına sahip olma eğiliminde olduğu iddia edilir. bu iddiaya rağmen, özellikle muhasebe skandalları vakalarında, bazı halka açık şirketler tarafında [kurumsal yönetim]]de önemli sapmalar olduğunun iddia edildiği bazı iyi belgeli vakalar bilinmektedir. 1990'ların sonlarında dot-com balonuna ve 2007-08'de yüksek faizli mortgage krizine yol açan politikalar da kurumsal kötü yönetim örnekleridir.

pets.com (2000), enron (2001), one.tel (2001), sunbeam products (2001), webvan (2001), adelphia communications corporation (2002), mci worldcom (2002), parmalat (2003), american international group (2008), bear stearns (2008), lehman brothers (2008), general motors (2009) ve satyam computer services (2009) gibi şirketlerin kötü yönetimi medyanın büyük ilgisini çekmiştir.

dünya çapında birçok banka ve şirket, hisse senedi, tahvil ve diğer menkul kıymetlerini benzersiz şekilde tanımlamak için uluslararası menkul kıymetler kimlik numarası (isin) kullanırlar. isin kodu eklemek, menkul kıymetlerin belirgin bir şekilde tanımlanmasına yardımcı olur ve isin sistemi dünya çapında fonlar, şirketler ve hükümetler tarafından kullanılır. ancak zayıf mali, etik veya yönetimsel kayıtlar halka açık olduğunda, hisse senedi yatırımcıları para kaybetme eğilimindedir çünkü hisse senedi ve şirket değer kaybetme eğilimindedir. borsalarda, kötü performans gösteren firmaların hissedarları genellikle hisse fiyatlarındaki önemli düşüşle cezalandırılır ve aynı zamanda yetersiz yönetim ekiplerini işten çıkarabilir.

dış bağlantılar

kaynakça 

borsa