Aşina

aşina, (; orta çince (guangyun): [ʔɑʃi̯ə˥nɑ˩]) (ayrıca asena, asen veya açina şekillerinde de yazılır) bir göktürk soyu, göktürk kağanlığı'nın kurucu boyudur. efsaneye göre aşina soyu dişi bir kurttan türemiştir.

liderleri bumin kağan, cücenler'e karşı ayaklanarak 6. yüzyıl ortalarında yükselip ünlenmeye başladı. ailenin iki ana dalı, sırasıyla biri bumin kağan soyundan diğeri de kardeşi i̇stemi yabgu soyundan, göktürk i̇mparatorluğu'nun doğu ve batı kesimleri üzerinde karar kılmıştır. hunlar, çinlilere yenildikten sonra han, 500 aşina ailesi cücenlerin bölgesine gelmiş ve onların vasalı olmuştur. bu türkler orta asya'da yaşayıp demircilikte ileri gitmişlerdi.

aşina soyu dulu ve nuşibi kollarına ayrılırdı. sembolleri bozkurt idi.

aşina, tielelerden gelen bir soydu.

kelimenin kökeni 
araştırmacılar h.w. haussig, s.g. kljyashtorny, a.n. bernstamm, c. v. findley, b.a. muratov, r.r. suyunov, d.g. savinov, s.p. guschin, a. róna-tas, saka-usun dillerinden gelen aşina kelimesi kökenine işaret etmektedirler.

adı 

bugut yazıtının en son yapılan yeniden okunmasında, bir japon filolog ekibi, soğdca yazılmış aşina hanedanının en eski yazıtta aşina'nın çince transkripsiyonu ile bilinen tek adın, aslında ashinas olduğunu ileri sürdü. bu biçim altında daha sonra arap kaynaklarında bilinir hale geldi.

kalıtım (y-dna verisi) 
erken dönem aşina hanedanları üzerine yapılan ilk akademik araştırmalar 2023 yılında xiaoming yang ve ekip arkadaşları tarafından yapılmıştır. mukan kağan'ın kızı, bumin kağan'ın torunu olan i̇mparatoriçe aşina incelenmiş ve %97 oranında kuzeydoğu asyalı ve %3 oranında ise batı avrasya karışımına sahip olduğu ortaya çıkmıştır. prensesin mtdna haplogrubu ise kuzeydoğu ve doğu asya'da sıklıkla görülen f1d haplogrubudur. bu araştırma antik türklerin kuzeydoğu asya kökenli olduklarını savunurken aynı zamanda hint-avrupalı hipotezini zayıflatmıştır.

göktürk kağanlığının en eski türk kraliyet ailesinin demir çağı sonrası tunguz ve moğol yerleşimcilerle genetik yakınlıkları ortaya koyulurken türk dili konuşan çeşitli halklarla ise heterojen bir ilişkisinin olduğu bulunmuştur. yazarlara göre bu bulgular, demik bir yayılma modelindense kültürel bir yayılma modelini destekleyecek bir biçimde sonuçlar göstermiştir.

etimoloji 
çin kaynakları aşinaların türklerin başına geçtikten sonra kökenlerini hatırlatmak için kapılarının üzerine kurt başlı bir tuğ astıkları ifadesine dayanarak, "aşina" adını bazı araştırmacılar "kurt" olarak çevirmiştir. bkz: tabgaçça: 叱奴 *čino, ortaçağ moğolcası: činua, kalkaca: čono. profesör golden ise bu kelimenin moğol kökeni olduğunu düşünmemektedir.

findley, "aşina" adının muhtemelen orta asya saka dillerinden birinden ve "mavi" anlamına geldiğini varsayar, "göktürk", türk i̇mparatorluğu için başka bir ad "doğu türkleri" demek ki türkçede gök rengi doğu ile özdeşleşmiştir. bu "biz saka kökenli bir kraliyet ailesi ve kabile ile ilgileniyoruz" diyen macar araştırmacı andrás rónatas tarafından olası bulunmaktadır. l. n. gumilev "a"(çince: "saygı öneki") ve hsien-pi "shono/chono"(moğolca: kurt) ödünçlemesine dayandığını belirtilir.

h.w. haussig ve s.g. kljyashtorny eski farsça 'ahşaẽna'nın, oldukça tatmin edici etimolojik gelişimini göstermiştir ve adın ve bileşiminin "aşin kökenleri" arasındaki bir ilişkiyi gösterdiğini belirtmiştir. bu doğu türkistan'da bile böyledir, daha sonra istenen biçimi ile soğdca 'xs' yn 'k (-әhšēnē) "mavi, koyu" olmakta; hotan-saka (brahmi) āşşeiņa (-āşşena) "mavi", uzun bir -a-> kıçı ahş- gelişme olarak ortaya çıkmış; (hotan-saka ve soğdcadan beri) toharca a āśna- "mavi, karanlıkta" anlamındadır. saka etimolojisinde ashina (<āşşeiņa ~ āşşena) "mavi" değerde (gökyüzünün rengi) ses açısından ve anlambilimsel olarak kusursuzdur. türklerin eski runik yazıtlarının bu sürümü için bir metin desteği vardır.

geniş orhun yazıtlarında, ilk kağan öyküsünde, yeni oluşturulan imparatorluk içinde yaşayan insanlar, kök türk olarak adlandırılmış, bu "göksel türkler" olarak anlamlanmıştır. bu arada kök olabilir sayısız yorumlara dokunmadan, adın aşna olarak yeniden kurulmuş değerde onun mükemmel anlamsal eşleşmesini unutmayınız. bir açık anlamsal köken veya bir bakış çevirisi, özgün anlamı ve yabancı kökenli bilgisini önerir ve bu çok etniklilikle uyumludur. i̇lk türk kağanlıkları kültür yapısı, ancak, l. bazin'in deyimiyle "ulusal karakter", bilinirliği bilge kağan devrinin ötüken düzeninin siyasi ve kültürel ortamında dökülmeye neden olmuştur.

- sha - ne adı ashina şeklinde antik arap kroniklerinde kaydedildi.

yazım 
ashina yazı sistemi soğd dilinden alınmıştır. i̇ktidardaki kağan üyelerinin kahramanlıkları anlatılan anıt steli yapımında kullanılan harflerin türü soğdca idi. böylece bogutskaya'da i̇lk türk hanlıkları hükümdarlarından birinin onuruna kurulan stel üzerindeki ana yazı, soğd mektubunda yazılıydı. bir soğd yazıtı altay dağlarında yolene'de anıtta eski türk savaşçısı mezarı keşfedildi ve broadsword tarafından bulundu. rünik yazılar orta çağın başlarına kadar göçebe türk halkları arasında yaygındı.

kaynakça

dış bağlantılar 
 kök börüler ve arslanlar, prof. dr. saadettin gömeç
 türklerin ve moğolların tarihi i̇ki boyu, prof. dr. saadettin gömeç

 
türk mitolojisi
avrasya'daki göçebeler
1. binyılda çin
hazarlar
aşina