Yonca

yonca (medicago sativa), baklagiller (fabaceae) familyasından uzun yıllar yaşayan, gerek yeşil ot gerekse kuru ot olarak değerlendirilebilen çok yıllık bir serin mevsim yem bitkisi türü.

uluslararası terminolojide alfalfa (kelime kökeni arapça البرسيم veya الحجازي, halk dilinde şark yoncası veya kaba yonca şeklinde de anılır.

yonca çok yıllık otsu bir bitkidir. boyu 50–80 santimetredir. derin bir kök sistemi vardır. uygun koşullarda 8-10 metre derine gider. etkili kök derinliği 120–180 santimetredir. bu nedenle, anavatanı olan orta doğu bölgesinin şartları ile birebir özelliklere sahip olup, kuraklığa dayanıklıdır. yonca önemli bir yem bitkisidir. otlatılmaya da oldukça dayanıklıdır. bu nedenle meraların ıslahında diğer bitkilerle karışıma giren ve meranın kalitesini arttıran bir bitkidir. ahır besiciliğinde et ve özellikle süt verimini % 30'lara kadar artıran ve yem bitkileri içerisinde en çok besleyicilik değeri olan yoncada, içerisinde 10 kadar vitamin de vardır. tetraploid genetik yapıya sahip bir bitkidir.

genelde hasat edilerek hayvanlara yedirilir, daha ender olarak mera ortamında hayvanlara otlatılır. köklerinde, diğer hayvan yemlerinde olduğu gibi, bitki bünyesindeki azot değerlerini artıran  rhizobia gibi proteobakteriler bulunmaktadır. bu bakteriler topraktaki azot miktarı ile sınırlı kalınmaksızın yüksek protein değerli bir besi kaynağı oluştururlar. bu özellikleri nedeniyle etkin üretiminin bilimsel yöntemlerle geliştirilmesinde önemli ilerlemeler sağlanmış, üretiminde en yüksek verim düzeylerine ulaşılmıştır.

türkiye'de tüi̇k verilerine göre 2004 yılında 320 bin hektar yonca ekilmiş ve 2 milyon 300 bin ton yeşil ot, 2 milyon ton kuru ot elde edilmiştir.

tarihçe 
türkiye coğrafyası kökenli bir bitki olduğu ve ilk kez tunç çağı'nda orta asya bozkırlarından temin edilen atları besleme amacıyla bugünkü i̇ran topraklarında tarımsal ortamda yetiştirildiği tahmin edilmektedir. eski yunan uygarlığı coğrafyasına pers i̇mparatorluğu orduları ile birlikte at yemi olarak giriş yapmıştır. 17. yüzyıldan itibaren avrupa'da düzenli olarak yetiştirilmeye başlanması avrupa hayvancılığı açısından önemli bir ileri adım oluşturmuştur. 19. yüzyılda amerika kıtasının özellikle iki ucunda (abd ve şili) geniş ölçekli olarak yetiştirilmeye başlanmıştır. abd'de özellikle wisconsin ve kaliforniya eyaletlerinde yetiştirilmektedir. kaliforniya'daki üretimin büyük bölümü özel sulama düzenlemesi (california aqueduct) altyapısına sahip mojave çölü'nde yapılmaktadır. günümüzde dünyanın neredeyse bütün bölgelerinde büyükbaş hayvan yemi olarak üretilmektedir.

ekolojik özellikleri 
yoncanın en iyi yetiştiği topraklar; tınlı, kumlu-tınlı, kumu çok fazla olmayan ve yeter derecede kireç içeren topraklardır. taban suyu düşük ve ph'nın 6.5 dan aşağı olmaması gerekir. yoncanın normal ürün verebilmesi için toprağın fosfor ve potas kapsamı bakımından iyi olması gerekir.

yetiştirme tekniği 

i̇lkbaharda veya sonbaharda hasat edilebilir. çok yüksek potas düzeylerine sahip, çoğu kez suni gübre kullanılarak zenginleştirilmiş toprağa ihtiyaç duyar. üretiminde çoğu kez, toprağı yabancı otlardan arındırmak için bir ön ürün, örneğin yulaf veya arpa, ekilir veya herbisit kullanılır. herbisitlere dayanıklılık sorunu genetik yapısı değiştirilmiş alfalfanın piyasaya sürülerek ekilmesini gündeme getirmiş olup, bu konunun biyogüvenlik açısından doğurduğu tartışmalar sürmektedir.

ototoksisite özelliği bulunan ender bitkilerdendir. bu nedenle mevcut tarhları içinde yeni  tohumları yetişmez. yeni tohum ekmeden önce zeminin temizlenmesi gerekmektedir.

toprak hazırlığı 
yoncanın derin köklü bir bitki olması nedeniyle sonbaharda derin işlenmesi gerekir. i̇lkbaharda ise kültivatör ve diskaro çekildikten sonra tapan geçirilerek iyi bir tohum yatağı hazırlanmalıdır.

ekim 
nisan ayının ilk yarısında ve toprakta iyi bir tav mevcut iken ekim yapılmalıdır. ekim elle serpme olarak yapılacak ise 5-5.5 kg/da, mibzerle ekim yapılacak ise 3.5–4 kg dekara tohum kullanılmalıdır. elle serpme ekimde tohum ince elenmiş kumla 1/1
kışların çok sert geçmediği bölgelerde sonbahar ekimi en uygun zamandır.

gübreleme 
yoncaya ekimle birlikte 4 kg n ve 23 kg p2o5 verilmelidir. yani 15 kg %26'lık amonyum nitrat veya 20 kg %21'lik amonyum sülfat ile 50 kg %42-44'lük triple süper fosfat gübresi diskarfo çekilmeden önce toprağa serpme olarak atılır.
azotlu gübre yalnız ilk yıl verilir. fosforlu gübre ise her yıl sıra arasına banta verilerek çapa ile toprağa karıştırılmalıdır.

sulama 
bir yılda 6-8 kez biçim yapılabilmekte ve yıllık su tüketimi sıcak yörelerde 2500 milimetreye kadar varmaktadır. nisan, mayıs ve eylül aylarında 15 gün arayla, haziran, temmuz ve ağustos aylarında ise 10 günde bir sulanmalıdır. her sulamada toprağın 0–120 cm'si tarla kapasitesine getirilecek şekilde su verilmelidir. yonca sulamasında dikkat edilecek önemli bir husus her biçimden sonra mutlaka sulanmalıdır. sulamalar uzun tava veya yağmurlama metoduyla yapılmalıdır.

bakım 
temiz bir yonca tarlasına sahip olmanın en doğru yolu temiz ve küskütsüz tohum ekmek ve tarlayı ekimden önce yabancı otlardan temizlemektir. i̇lk yıl yoncanın gelişmesi için gerektikçe çapa yapılmalıdır. diğer yıllarda ise tarlanın yabancı otlardan temizlenmesine özen gösterilmelidir.

hastalıkları, zararlıları ve mücadelesi 
yoncanın en önemli hastalık etmeni virüstür. virüsten sakınmak için en etkili önlem, sertifikalı tohum, daha önceden virüsle bulaşık olmayan toprak ve temiz sulama suyu kullanılmalıdır.
yoncanın en önemli iki zararlısı yaprak biti (püseron) ve yonca hortumlu böceğidir. yoncanın en büyük düşmanı küsküt otudur. küsküt, ince sarı sülükleri ile yoncanın gövdesini sararak besinini alır, zayıf düşmesine yol açar. küsküt görüldüğü zaman tohum bağlamadan yonca biraz dipten biçilmeli veya küsküt az ise elle toplanıp yakılmalıdır.

hasat, harman ve depolanması 
otu için yetiştirilen yoncanın en uygun biçim zamanı %10 çiçeklenme devresidir. biçim yüksekliği 8–10 cm olmalıdır. son biçim daha yüksekten yapılmalıdır. biçimden sonra yoncanın hayvanlarda şişkinlik yapmaması için güneşte 1-2 gün soldurularak verilmesi gerekir.

yoncanın depolanıp saklanacak ise fazla kurutulmadan ve balyalanarak saklanmalıdır. yonca fazla kurutulursa hem yaprakların dökülmesi hem de a vitamini kaybına yol açar.
yonca silajı da yapılabilir. %25-50 çiçeklenme döneminde biçilip depolanmalıdır.

şifa özellikleri 
kurutulmuş yonca yaprağı, kapsül, toz veya tisan şeklinde standardize edilmiş halde diyet katkı maddesi olarak yaygın surette kullanılmaktadır. yüksek fiber düzeyi nedeniyle kolesterol düzeyleri üzerinde dengeleyici etki yaptığını, kötü kolesterolü düşürdüğünü gösterir bulgular bilimsel literatürde yer almaktadır. baklagiller familyasındaki diğer bitkiler gibi protein, vitaminler ve mineraller açısından zengin bir kaynak oluşturan yüksek genel gıda değeri nedeniyle bünyede enerji eksikliğini önleyici, ayrıca içerdiği saponinler nedeniyle kanı ve karaciğeri temizleyici edici özellikleri bulunduğu üzerinde durulmaktadır. besin değeri yüksek bir besin olduğu için kansızlık çekenlere faydalıdır.

özellikle abd ve avustralya mutfağında salatalarda yeri olan bir bitkidir. bazı ülkelerde genç yaprakları çiğ olarak tüketilmektedir. daha olgun yoncanın tüketimi çok yüksek diyet lifi içeriği nedeniyle kısıtlıdır.

dış bağlantılar 

i̇ngilizce:
 genetik yapısı değiştirilmiş alfalfaya ilişkin soru ve sorunlar 
 wisconsin üniversitesi hayvan yemleri araştırma bölümü 
 kaliforniya üniversitesi alfalfa çalışma grubu 
 gıda bilgileri 
  gıda ve tarım örgütü
 alfalfa (lucern) hay, cube and pellet supplier

sativa
yemler
alfalfa