Sana'a el yazmaları

sana'a parşömeni günümüzde var olan en eski kur'an yazmalarından biridir. yemen'deki sana'a ulu camii'nin restorasyonu sırasında diğer birçok kur'an parçaları ve başka şeyler ile birlikte 1972 yılında bulunmuştur. el yazması, parşömen üzerine iki katmanlı yazı yazılmak suretiyle yazılmıştır. üst katmandaki yazı, osman döneminde kullanılan standart yazı ile yazılmış kur'an iken, alt katman standart yazıya göre pek çok tür ihtiva etmektedir. alt katmanın bir sürümü 2012 yılında yayınlandı. yapılan karbon testleri sonucu yazmaların %99 doğruluk payı ile  671 yılından önceye dayandığını, %95.5 doğruluk payı ile 661 yılından önce, %75 doğruluk payı ile 646 yılından öncesine ait olabileceği sonuçları da elde edilmiştir.

sana'a el yazmalarından incelenen 926 parçanın % 22'si bilinen kur'an'dan tamamen farklı bir yazılış, linguistik ve surelere ait diziliş farkı sunmaktadır.

keşfi
1972 yılında işçiler yemen'deki sana'a ulu camii'nin tavan arasında yer alan odalardan birinin duvarını yenilerken, birçoğu çürümüş olan fazlaca sayıda parşömen ve el yazması ile karşılaştılar. yazmaların önemini fark etmeyen işçiler bu yazmaları toplayıp yirmi patates çuvalı içine tıkıştırıp cami minarelerinin merdivenine bıraktılar.

dönemin kadısı ve yemen antikleri sorumlusu olan ismail el-akwa bu yazmaların potansiyel önemini fark etti. parçaların korunması ve araştırılması için uluslararası yardım arayan el-akwa 1979 yılında bir alman bilim insanının ilgisini çekmeyi başardı. bu alman bilim insanı daha sonra vatandaşı olduğu doğu almanya hükümetini bu parçaların incelenmesi, korunması ve restore edilmesi için kaynak ayırmaya ikna etti.

el yazması hakkında
sana'a parşömeni dünyada toplanmış en önemli el yazmalarından biridir. parşömen, iki tarafı da kur'an'daki ayetlerin hicazi yazımı ile yazılmış iki katmandan oluşur. üst katman günümüz modern kur'an ile neredeyse birebir özdeş iken (bazı heceleme farklılıkları dışında), alt katman ise standart yazımdan çok farklılık içerir. örnek olarak; 2 numaralı sure, 87. ayette standart kur'an yazımı wa-qaffaynā min ba'dihi iken, alt katmanda bu kısım wa-qaffaynā 'alā āthārihi şeklinde yazılmıştır. (aşağıdaki "yazılış farkları" tablosundan daha ayrıntılı görülebilir.)

sadeghi ve goudarzi'nin sürümleri ve ikinci katmanın x-ışını fotoğraflamasından görülebileceği üzere yazıda hiçbir sesli harf işareti bulunmamaktadır. sessiz harfleri ayırt etmek için kullanılan işaretler bile çok nadir kullanılmıştır. alt katman yazıları silinmiş ve üzerine tekrar yazılmış olmasına rağmen, kullanılan mürekkebin içeriğindeki metaller sayesinde alt katmandaki yazı tekrar yüzeye çıkmış ve açık kahverengi ışık altında rahatlıkla görünebilir hale gelmiştir.

alt katmandaki yazının silinmesinin birden fazla sebebi olabileceği düşünülmektedir: el yazması kitabın bazı sayfalarının yok olmuş veya yıpranmış olması sebebiyle, el yazması kitabı yeniden oluşturmak için eski sayfaların üzerine tekrar yazılmış olma ihtimali bu sebeplerden biridir. (bu uygulama eski dönemlerde sık kullanılan bir tekniktir. el yazmalarında kullanılan mürekkepler, günümüz kağıtlarında olduğu gibi parşömene tamamen yapışmazdı. yeni parşömeni yeni oluşturulacak yazıtlara kullandıklarından dolayı, eski yazıtları yenilemek için parşömen tamamen yıkanır ve tekrar üzerine yazılırdı. buna antik dönem geri dönüşümü de diyebiliriz) alternatif olarak da halife osman'ın, döneminde kur'an yazıtlarını standardize etmesinden dolayı, eski yazıların silinip üzerine bu standartlara uygun olarak yeniden yazılması sebep gösterilebilir. parşömenin alt katmanında yer alan yazılara yapılan karbon testleri bu el yazmalarının 671 yılına dayandığını %99 doğruluk payıyla kanıtlamıştır. yapılan testler neticesinde el yazmalarının %95.5 doğruluk payı ile 661 yılından önce, %75 doğruluk payı ile 646 yılından öncesine ait olabileceği sonuçları da elde edilmiştir.

el yazmaları tamamlanmamıştır. 80 civarında kitap yaprağının varlığı bilinmektedir: 36'sı yemen el yazmaları merkezi'nde, 4'ü özel koleksiyoncularda (yurtdışındaki müzayede sonrası), ve geri kalan 40 tanesi de sana'a ulu camii'ndeki doğu kütüphanesi'nde bulunmaktadır. yemen'deki el yazmaları merkezindeki kitap yapraklarının birçoğu hasarlarından ötürü fiziki olarak bir bütün olmamakla birlikte, özel mülkiyettekiler ve doğu kütüphanesinde bulunanlarda fiziken eksiklik yoktur. bu 80 yaprak kur'an'ın kabaca yarısını ihtiva etmektedir.

el yazmaları merkezinde ve yurtdışında müzayedeye çıkarılan kitap yapraklarının ikinci katmanları, behnam sadeghi (stanford üniversitesi'nde i̇slami bilimler profesörü) ve mohsen goudarzi (harvard üniversitesi'nde doktora öğrencisi) tarafından uzun bir makale yazılarak mart 2012'de yayınlandı. bundan önce 2010 yılında behnam sadeghi, el yazmalarının özel mülkiyet altında olan 4 sayfasını çeşitli yazım inceleme metodlarını kullanarak analiz etmiş, bu 4 sayfa ile ilgi ayrıntılı bir çalışma yayınlamıştı. kocası 1985 yılına kadar restorasyon projesinin yerel sorumlusu olan alman bilim insanı elisabeth puin (saarland üniversitesi'nde öğretim görevlisi), bazı sayfaların ikinci katmanlarının çözümlemesini beş başarılı yayım ile gerçekleştirmiştir. doğu kütüphanesi'ndeki el yazmaları henüz yayınlanmamıştır.

yazılış farkları
sana'a parşömeni, orijinal kur'an yazılarından genel olarak farklıdır. ancak bu yazım farklarının sadece küçük bir kısmında anlam değişimi vardır. aşağıdaki tablo sadeghi ve goudarzi'nin hazırladığı ikinci katman yazım farklarından alınmıştır.

sayfa numaraları sadeghi ve goudarzi sürümünden referans alınmıştır. hazırladıkları sürümde net bir şekilde okunup, kısmen görünür olan harfler parantez içerisine, az emin olunarak okunan harfler ise köşeli parantez içerisine alınmıştır. çift eğik çizgi ikili yazmalarda okunması imkânsız alanları ve ikili yazmalardaki kayıp kısımları göstermek için kullanılmıştır. buradaki liste yazım farklarının bütününü kapsamamaktadır.

ayrıca bakınız 
osman'ın kur'anı

kaynakça

dış bağlantılar
 codex ṣanʿāʾ – inv. no. 01-27.1: mid-1st century of hijra , i̇slami farkındalık
 early qur'anic manuscripts , i̇slami farkındalık 
 unesco restorasyon projesi
 müzeden alınan i̇slami koleksiyonlar , (pdf) unesco
 "a qur’an written over the qur’an – why making the effort?" "kur'an üzerine yazılmış kur'an - efor sarf etmek niye? 

i̇slam tarihi