Bunraku

, 1684 yılında japonya'nın osaka kentinde doğmuş geleneksel japon kukla tiyatrosu türüdür. ningyo coruri () olarak da adlandırılır. bu ad şamisen çalımı ve gösteri metninin okunmasını kapsayan coruri / joruri müziği ve japoncada kukla anlamına gelen ningyo sözcüklerinin birleşmesinden türetilmiştir. bunrakuda şamisenin yerine nadiren de olsa taiko davulu denen bir tür tamtam da kullanılır.

bunraku gösterilerinde üç tür gösterici yer alır:

 ningyōtsukai ya da ningyozukai - kuklacılar
 tayu - okuyucular
 şamisen müzisyenleri

geçmişi 

i̇lk olarak, bunraku terimi yalnızca 1872 yılında osaka'da kurulan özel bir tiyatroyu belirtmek için kullanılıyordu. daha sonra umemura bunrakken'dan adını alan bu kuklacılık türü öylesine büyük üne kavuştu ki pek çok japon bu terimi geleneksel japon kukla tiyatrosunun tüm türleri anlatmak için kullanmaya başladı. başlangıçta kabuki gibi yalnızca soylu kesim için icra edilen bir sanat olduysa da meiji dönemine gelinene kadar halk arasında da hızla yayıldı ve bu döneme kadar popüleritesini korudu.

kuklaların özellikleri 

bunraku oyunlarında kullanılan kuklaların boyları 100 ila 125 santimetre arasında değişebilir. boyutlardaki farklılıklar kuklanın yaşına, cinsiyetine ve kukla trupunun özelliklerinden ileri gelir. japonya'daki tiyatrolar içinde, geleneksel osaka tiyatrosundaki kukla figürleri diğer yerlere oranla daha küçük boyutta olmuştur. başka bölgelerde, açıkhavada geniş mekânlarda sergilnen oyunların kuklalarının daha büyük tasarlanılması yoluna gidilmiştir.

bunraku kuklalarının baş bölümleri ve elleri, işlerinde uzman ustalarca işlense de gövde ve kostümler kuklacılar tarafından yapılır. baş bölümünün tasarımında ayrıntılı işlemeler uygulanabilir. eğer oyunlar doğaüstü güçleri anlatan bölümler içiriyorsa kukla, yüzü bir anda bir şeytanınkine dönüşen biçimlerde de tasarlanabilir. daha basit yüz betimlemeleri sağa-sola, yukarı-aşağı hareket eden gözlerden, burundan, ağızdan ve hareket edebilen kaşlardan oluşur.

kuklanın başının her hareketi, gövdenin arkasındaki bir boşluktan sol elini içeri sokarak, boyundan aşağı uzanan bir kulpu yöneten başkuklacı tarafından yapılır. omozukai adı verilen bu başkuklacı, sağ elini ise kuklanın sağ elini hareket ettirmek için kullanır. hidarizukai ya da saşizukai denen sol kuklacı ise tiyatro topluluğunun kendi yöntem ve kurallarına göre kendi sağ eliyle kuklanın sol elini yönetir. bu el kuklanın dirseğinden uzanan bir kulp aracılığıyla oynatılır. aşizukai adı verilen üçüncü kuklacı da kuklanın ayak ve bacaklarını oynatır. bir kukla oynatıcısının sahneye çıkabilmesi için en az 10 yıllık bir çıraklık sürecinden geçmesi gerekir.

bunrakuda hepsi olmasa da çoğu kukla karakteri 3 kuklacı gerektirir. bu kukla oynatıcıları diğer türlerin aksine saklanmaz, izleyicilerin gözü önünde çoğu zaman siyah elbiseler giyerek gösteriyi gerçekleştirirler. bazı gösterilerde kuklacılar siyah başlıklarla baş ve yüzlerini de örterek görünmez olur, bazılarındaysa yalnızca başkuklacının yüzü açık bırakılır ve bu oyun türüne dezukai denir.

oyunun özellikleri 

genellikle bir okuyucu bütün karakterlerin bölümlerini okur. bunu yaparken, bir karakterden öbürüne geçerken sesinin tonunu değiştirir. ancak çoklu seslendirmelerin de yapıldığı görülür. seslendirmeyi yapanlar, kuklaları oynatanlar değildir. okuyucular dönen bir sahne üzerinde şamisen çalanların yanlarında oturur. ara ara dönen bu sahne bir sonraki sahne için müzisyenleri değiştirir.

bunraku kukla tiyatrolarında kullanılan şamisenler, diğer şamisenlerden daha farklıdır. bu türün ses tonu daha alçaktır ve daha toktur.

bunrakular, kabuki ile pek çok ortak konuya sahiptir. pek çok oyun hem kabuki oyuncuları hem de bunraku sergileyen kukla trupları tarafından sergilenmiştir. bunrakular özellikle âşıkların intiharlarını konu edinen oyunları ile bilinir. kırk yedi ronin adlı hikâye hem kabuki de hem de bunraku da ünlüdür.

kabuki bir oyuncunun tiyatrosuyken, bunraku bir işleticinindir. bunrakuda, gösterilerden önce okuyucu elindeki metinle birlikte sahneye çıkar ve izleyicileri selamlayarak kâğıtta yazılanlara bağlı kalacağına ilişkin söz verir. kabuki de oyuncular kelime oyunları yaparlar, doğaçlama sözler söyler, zaman ve mekânın koşullarına göndermeler yaparak metinde yer almayan sözler söyleyebilirler.

bunraku oyularının yazımı konusunda en tanınmış yazarlardan biri çikamatsu monzaemon'dur. kendisinin olduğu düşünülen yüzden fazla oyunla çoğu zaman japonya'nın shakespeare'i olarak adlandırılır.

bunraku düzenleyen kuruluşlar, oynatıcılar ve kukla yapımcıları japonya hükûmeti'nin yaşayan millî değerler programı altında korumaya alınmıştır.

günümüzde bunraku 

japonya'da osaka, ulusal bunraku tiyatosu devlet destekli bunrakunun merkezidir. truplar yılda ortalama 5 oyun hazırlarlar ve her biri 2 ila 3 hafta osaka'da sergilendikten sonra başkent tokyo'da ulusal tiyatro'da oynanmak için turneye çıkar. daha sonra japonya'nın diğer yöreleri ve nadiren de olsa yurtdışı turneleri düzenlenir.

ii. dünya savaşı'ndan önce profesyonel, yarı-profesyonel ve amatör truplarla sayıları yüzleri bulan kukla topluluklarının sayıları bu dönemden sonra hızla düşmüş ve günümüzde 30 dolaylarındadır. bu truplar yılda bir-iki kez sahneye çıkar ve genellikle ulusal festivallerde görünürler. bunların yanında bazı yerel kukla trupları etkin biçimde oyun sergilemeyi sürdürür.

kobe'nin güneybatısında yer alan bir ada olan avaci'de kurulan avaci kukla topluluğu günlük olarak kısa gösteriler sunar ve bu gösterilerle amerika birleşik devletleri, rusya gibi ülkelere turneye çıkmıştır.

kaynakça

dış bağlantılar 
 bunrakularla ilgili bilgi
 japonya ulusal tiyatrosu 
 bunraku videoları
 bunraku resimleri

japonya'da tiyatro
somut olmayan kültürel miras