Arjantin'deki Yahudilerin tarihi

arjantin'deki yahudilerin tarihi i̇spanyol ve portekiz engizisyonlarına kadar dayanır. río de la plata kral vekilliğindeki birçok portekizli tüccar yahudi idi, fakat organize bir yahudi topluluk arjantin bağımsızlığını i̇spanya'dan 1810 yılında aldığı zaman kuruldu. bu zamanlarda fransa ve batı avrupa'nın diğer ülkelerindeki yahudiler arjantin'e yerleşmeye başladı. bugünkü arjantin yahudilerinin %80'i aşkenaz'dır.

tarihçe 
1492'de i̇spanya'dan kovulup gelen konverso denen gizli yahudiler arjantin'e yerleşip halk içinde asimile oldular. 1810'da arjantin i̇spanya'dan bağımsızlığını ilan ettiği zaman ülkenin ilk başkanı bernardino rivadavia engizisyonları kaldırdı. ülkeye ikinci göç dalgası başta fransa olmak üzere batı avrupa ülkelerinden 19.yy'ın ortalarında gerçekleşti. 1860'ta buenos aires'te ilk yahudi düğünü kayıtlara geçti. birkaç yıl sonra büyük bayramlarda minyan toplanıp congregación israelita de la república isimli cemaat kuruldu. 19.yy'ın sonlarında fakirlik ve pogromlardan kaçan ve arjantin'in açık kapı göç politikasından faydalanan rus ve doğu avrupa yahudileri de arjantin'e yerleşti. bu yahudilere "ruslar" anlamına gelen rusos denir. 1889'da s.s. weser ile arjantine gelen 824 rus yahudisi gauchos (arjantin kovboyları) oldular. moiseville'de toprak satın alıp koloniler kurdular. ekonomik açıdan sıkıntı çekilen bir dönemde fransız yahudisi olan hayırsever baron maurice de hirsch yahudi kolonisazyon birliğini kurdu. bu birlik, altın çağında, içinde 200.000 yahudi'nin yaşadığı 600.000 hektarlık araziye sahip oldu. 1906 ve 1912 yılları arası senede yaklaşık 13.000 yahudi avrupa, fas ve osmanlı i̇mparatorluğu'ndan arjantin'e göç etti. 1920'de arjantin'de 150.000 yahudi yaşıyordu.

tarımsal yerleşim 

baron maurice de hirsch'in çabalarıyla arjantin'e olan yahudi göçü arttı. hirsch, oğlu ve varisi ölünce kendini doğu avrupa yahudilerinin acılarını dindirmeye adadı. yahudileri arjantin'in otonom tarımsal yerleşim birimlerine getirtmeyi planladı. bu plan, arjantin'in iç göçü arttırma kampanyasıyla örtüşüyordu. 1853'teki anayasada din özgürlüğü garanti ediliyordu ve ülkede yüklü miktarda boş arazi vardı. başkan domingo f. sarmiento'nun toplu göç politikası 1881'deki rus pogromlarıyla aynı zamana denk geliyordu.  

bu yahudi tarımsal yerleşim birimleri buenos aires, entre ríos ve santa fe eyaletlerinde bulunuyordu. 1895'te yahudi olduğunu belirten 6085 kişiden 3880'i (%64) entre ríos'da yaşıyordu.

buenos aires yahudi cemaati 
buenos aires yahudi cemaati 1862'de kuruldu ve ilk geleneksel yahudi düğünü 1868'de gerçekleşti. 1875'te ilk sinagog inşa edildi. doğu avrupa'dan göç eden aşkenaz yahudilerine halk arasında rusos ("ruslar") deniyordu. bazıları büyük şehirlere yerleşirken birçoğu yahudi kolonizasyonu birliği'nden toprak sahibi oldu ve comunas denen özellikle santa fe ve entre ríos eyaletlerinde küçük tarım kolonileri kuruldu.

yahudiler arjantin toplumunda önemli roller oynadıysa da zaman zaman antisemitizm'e maruz kaldılar. ocak 1919'da polisin kışkırttığı yahudileri ve onların mal varlığını hedef alan pogromlar başladı. birçok russo komünist komploculuğuyla suçlandı. 1939'da imalatçılık yabancıların elindeydi ve bunların çoğu ülkeye orta avrupa'dan yeni gelen yahudilerdi.

artan antisemitizm ve zenofobiye rağmen yahudiler arjantin toplumunun birçok sektöründe isim sahibi oldular. hükûmet ve orduda görev alamadıkları için çiftçilik, seyyar satıcılık yaptılar, sanat ve ticaretle uğraştılar. kültürel ve dini örgütlerin artmasıyla buenos aires'te yidiş dilinde gazete basılıp bu dilde tiyatro oyunları sahneye konuldu. bunun yanı sıra yahudi hastaneleri ve siyonist örgütler kuruldu.

ii.dünya savaşı, holokost ve antisemitizm 
arjantin, yahudi göçmenlere kapılarını 1938'e kadar açık tuttu. bundan sonra alınan kararlarla, nazilerden kaçan yahudiler kendilerine yeni yurtlar ararlarken, göç kısıtlaması getirildi.
 
juan perón’un 1946'da başa gelmesi ülkedeki yahudileri tedirgin etti. juan perón, savaş bakanı olduğu sırada mihver devletlerine savaş açmasına rağmen milliyetçi biri olarak mihver devletlerine olan sempatisini saklamadı. özellikle benito mussolini'ye olan hayranlığını dile getirdi. peron katolisizm'i okullara soktu ve kaçak alman askerlerinin ülkesinde barındırılmasına izin verdi. nazi savaş suçlularından adolf eichmann ii.dünya savaşından 1960'ta i̇srailli ajanlar tarafından kaçırılana kadar arjantin'de yaşadı. eichmann, nisan 1961'de kudüs'te yargılandı. bu zamandan beri 45.000 yahudi arjantin'den i̇srail'e göç etti. diğer taraftan peron yahudilerin haklarına sempatiyle yaklaşıp 1949'da i̇srail ile diplomatik ilişilere başladı. perón'un hükûmetinde yahudiler ilk defa devlet bürolarında iş sahibi oldular.
 
peron 1955'te darbeyle indirilince bir antisemitik dalga daha başladı. 1950 ve 60'larda politik bağları bulunan faşist tacuara milliyetçi hareketi antisemitik kampanyalar düzenleyip sokak kavgalarına karıştılar, sinagog ve yahudi mezarlıklarını yağmaladılar.

1976 ile 1983 yılları arasında askeri hükûmeti bulunan arjantin'de yahudiler cunta askerleri tarafından kaçırılıp işkenceye maruz edildiler. devlet terörüne kurban gidenlerin 2000 tanesi yahudiydi the jerusalem posta göre, yapılan bir antlaşmayla arjantindeki yahudi politik suçluların i̇srail'e göç etme hakkı vardır.

demokrasiye dönüş ve amia terör saldırıları 
1983'te demokratik yollarla başa geçen raúl alfonsín yahudilerin de desteğini aldı. alfonsin, yahudilerin yüksek mevkilere gelmesine yardımcı oldu.

carlos saul menem 1989'da başkan olarak seçildi. onun arap kökenli ve perón destekçisi oluşu ülkedeki yahudileri tedirgin etti; fakat menem, peron'un yolundan gitmedi. menem birçok yahudiyi devlet işlerinde görevlendirdi, i̇srail'i birkaç kez ziyaret etti ve i̇srail-arap barış süreci adına desteğini sundu. bir yahudi mezarlığına zarar verilmesi üzerine yahudi cemaatine üzüntüsünü ve kızgınlığını belirtip bir hafta içinde sorumluları tutuklattı.

başkan menem ayrıca arjantin'in nazilere kucak açtığını gösteren belgeleri su üstüne çıkardı. 1988'de meclisten ırkçılık ve antisemitizm karşıtı kanunlar çıkarıldı.

menem'in cana yakın politikası ve demokratik rejimi yahudilere karşı yapılan iki terör saldırısına mani olamadı ve bu saldırılar hakkında yapılan araştırmalar halen sonuçsuz kalmıştır. 1992'de buenos aires'te i̇srail konsolosluğuna yapılan saldırıda 32 kişi hayatını kaybetti; temmuz 1994'te amia'ya yapılan saldırıda 85 kişi hayatını kaybedip 300'den fazla kişi yaralandı. bombalama sonucu cemaat belgelerinin bir kısmı da hasar gördü ve bu saldırılar cemaatte manevi iz bıraktı. bu saldırılarda i̇ran'ın parmağı olduğu düşünülmesine rağmen arjantin polisi suçluları yakalayamadı. 2005'te bir arjantin savcısı saldırıların 21 yaşında hizbullah'a bağlı lübnanlı bir intihar komandosu tarafından gerçekleştirildiğini söyledi.

arjantin'in 1999-2002 yılları arasındaki ekonomik krizi sebebiyle 4400 yahudi i̇srail'e göç etti. ekonomik kriz sebebiyle okullar, cemaat lokalleri gibi yahudi enstitüleri tek çatı altında birleştirildi.

bugün 
arjantin'de bugün yaklaşık 250.000 yahudi yaşamaktadır. 1960'larda bu nüfus 310.000 idi.. arjantin'deki yahudilerin çoğu buenos aires, córdoba ve rosario şehirlerinde yaşamaktadır. latin amerika'nın en kalabalık, tüm amerika'nın (abd ve kanada'dan sonra) üçüncü ve dünyanın altıncı en kalabalık yahudi nüfusu arjantin'dedir. kanunen yahudilerin roşaşana, yom kippur bayramlarında ve pesah'ın ilk iki ve son iki gününde çalışmama izinleri vardır.

şubat 2009'da i̇ngiliz katolik bir piskopoz olan richard williamson holokost inkarcılığı nedeniyle arjantin'den kovuldu.

arjantin'deki yahudi koloniler

buenos aires eyaleti 
 carlos casares
 colonia lapin
 mauricio hirsch
 delfin huergo
 moctezuma
 rivera
 smith

entre rios eyaleti 
 basavilbaso
 bovril
 clara
 general campos
 la clarita
 pueblo arrua
 san salvador
 ubajay
 villa dominguez

santa fe eyaleti 
 capivara
 ceres
 las plameras
 luis palacios
 moiseville
 virginia

la pampa eyaleti 
 bernasconi
 general acha
 rolon

santiago del estero eyaleti 
 colonia dora

ayrıca bakınız 
 latin amerika'daki yahudilerin tarihi

kaynakça

dış bağlantılar 
 jewish agency for israel: argentina
 seminario rabinico latinoamericano (in spanish, english abstract)