Batı Felsefesi Tarihi

batı felsefesi tarihi (i̇ngilizce özgün adı: a history of western philosophy), i̇ngiliz filozof, mantıkçı, matematikçi ve tarihçi bertrand russell'ın 1945 yılında yazdığı üç ciltlik eseridir.

bu hacimli eserinde russell, sokrates öncesi düşünürlerden başlayarak 20. yüzyıl başlarına kadar gelen süreçte felsefenin tarihini geniş bir bakış açısıyla inceler. i̇lk yayımlandığı günden beri büyük ilgi gören bu eserin bütün dünyada, onlarca dilde halâ sayısız baskıları yapılmaktadır ve düşünürün "matematiğin i̇lkeleri ve mantığın i̇ncelenmesi" adlı eseriyle birlikte önemli felsefe yapıtlarının en başında gelmektedir. tam da bu nedenle bu kitabın geliri russell'a ömrü boyunca parasal bir güvence de sağlamıştı. bertrand russell'ın 1950 yılında nobel edebiyat ödülü'nü almasını sağlayan eserinin de ağırlıklı olarak "batı felsefesi tarihi" olduğu söylenmektedir.

i̇lk önce 1945 yılında abd, ertesi yıl da birleşik krallık'ta yayımlanan kitap türkiye'de 1969 yılında bilgi yayınevi tarafından basılmıştır. türkçe baskısının ikinci cildinde albert einstein'ın bertrand russell üzerine yazdığı ve 1943 yılında princeton'da kaleme almış olduğu bir yazı yer almaktadır.

i̇çerik 
1. cilt: antikçağ

özgün adı ancient philosophy. bu ciltte önce thales, pisagor, heraclitos, parmenides, empedocles, anaximander, anaximenes, anaxagoras, leucippus, democritus ve protagoras gibi sokrates öncesi düşünürler incelenmiş, sonra da socrates, plato ve aristo'ya eğilinmiştir. son olarak da aristo sonrası antik felsefeye yön veren kinikler (cynics), skeptikler, epiküreanlar, stoikler ve plotinus'a yer verilmiştir.

2. cilt: ortaçağ, i̇slam felsefesi - hristiyan felsefesi

özgün adı catholic philosophy. eserin bu cildinde russell, ortaçağ felsefesinin babaları st ambrose, st jerome, hippolu aziz augustinus, st benedict ve papa büyük gregory'nin yanı sıra yahudi ve i̇slam felsefelerinin gelişimlerini de incelemiştir. bertrand russell kitapta i̇slam felsefesinden sürekli olarak "muhammedian felsefe" şeklinde bahsetmiştir. cildin son bölümünde de johannes scottus erigena ve akinolu thomas'a yer vermiştir.

3. cilt: modern çağ-yeni çağ

özgün adı modern philosophy. bu son ciltte önce rönesans'tan hume'a kadar olan süreyi ele alarak machiavelli, erasmus, thomas more, bacon, hobbes, descartes, spinoza, leibniz, locke, berkeley ve hume'u incelemiş, daha sonra da rousseau'dan günümüze doğru gelerek rousseau, kant, hegel, byron, schopenhauer, nietzsche, faydacılar, marx, bergson, william james ve john dewey'e yer ayırmıştır. bu son cildin "mantıksal analiz felsefesi" adlı son bölümünde ise o zamana ait kendi felsefi düşüncelerini okurlara sunmuştur.

kitabın türkçe çevirisi üzerine 
bertrand russell'ın "batı felsefesi tarihi"ni türkçeye ilk kez 1969 yılında muammer sencer çevirmişti. bilgi yayınevi'nin bastığı üç ciltlik eserin ilk cildinin başlarında, "russell'ın yaşantısı ve düşünceleri" adlı uzun giriş bölümünün ardından çevirmen, "çeviri üzerine" adlı uzunca bir açıklama yazısı koymayı gerekli görmüştür. bunun nedeni, o yıllarda toplumda türk dil kurumu'nun da öncülüğününde bir öz türkçe kullanma akımının yaygınlaştırılmaya çalışılması ve toplumun bazı kesimlerinden bu çabaya karşı gösterilen tepkiydi. bu tepkilere karşılık olarak çevirmen, kitabın 1972'de yapılan 2. baskısında, ikinci cildin başında "çevirmenden birkaç söz" başlıklı yazısıyla da açıklamalarını sürdürmek zorunda kalmıştır. bu yazısında sayıları az da olsa bazı okuyuculardan kullanılan öz türkçe sözcükler nedeniyle küfürlü mektuplar bile aldığını yazmıştır.

çeviride kullanılan birçok öz türkçe sözcüğün yanında parantez içinde sözcüğün diğer anlamının da verilmiş olması, bu sözcüklerin henüz, o tarihlerde  toplumun genelinde tam olarak kabul görmemiş olduğunun bir belirtisi sayılabilir. ancak aradan geçen kırk küsur yıldan sonra bu sözcüklerden pek çoğunun çoktan gündelik kullanıma girmiş olduğunu da görüyoruz. o tarihlerde zorlamayla türk diline kazandırılmış gibi gözüken ve herkesçe benimsenmeyen, ancak bugün yaygınca kullanlan sözcüklere örnek: yadsımak (reddetmek), gizem (sır), davranış (muamele), düşün (idea), beğeni (zevk), öbek (grup), yıkım (felâket), us (akıl), evrensel (kozmik). günümüzde bile kabul görmemiş veya yaygın kullanılmayanlara örnek ise: görümsel (ampirik), özdek (madde), ergi (zihin), tüzün (adalet), nen (şey) ve ayrıl (istisna).

bölüm başlıkları 
bilgi yayınevi'nin 1969 tarihli çevirisindeki bölüm başlıkları şunlardır:

(not: bölüm başlıklarının imlâsı kitaptaki şekli korunarak buraya aktarılmıştır.)
    

1. cilt: antikçağ

russell'in yaşantısı ve düşünceleri 
çeviri üzerine 
önsöz 
giriş 
i grek uygarlığının yükselişi 
ii miletos okulu ve thales 
iii pythagoras 
iv herakleitos 
v anaxagoras 
vi parmenides 
vii empedokles 
viii kültür yönünden atina 
ix atomcular 
x protagoras 
xi sokrates 
xii sparta'nın etkisi 
xiii platon'un düşünce kaynakları 
xiv platon'un ütopyası 
xv düşünler (i̇dealar kuramı) 
xvi platon'un  ölümsüzlük kuramı  
xvii platon'a göre evrenin doğuşu    
xviii platon'da bilgi ve algı  
xix aristoteles metafiziği 
xx aristoteles ahlâk sistemi  
xxi aristoteles'in siyaset görüşü 
xxii aristoteles mantığı 
xxiii aristoteles'in fizik görüşü  
xxiv grek matematiği ve gök bilimi 
xxv  ellenci dünya   
xxvi köpeksiler (kynikoslar) ve kuşkucular (spektikoslar)  
xxvii epikurosçular 
xxviii sundurmacılık (stoikçilik) 
xxix ekin (kültür) açısından roma i̇mparatorluğu 
xxx plotinos  

2. cilt: ortaçağ, i̇slam felsefesi - hristiyan felsefesi

albert  einstein'in önsözü: «bertrand  russell  üzerine»
çevirmenden birkaç söz  
giriş  
yahudilerin dinsel gelişimi   
i̇slâmlık ve yahudilik   
i̇lk dört yüzyılda hıristiyanlık  
muhammet'in i̇sa hakkında görüşü
i̇lâhi adalet
celsus'a karşı 
hıristiyanlığın gelişme nedenleri  
üç kilise doktoru
sanctus ambrosius
mektuplar
yontu kavgası
ii valentinianus'la çatışma
theodosius'la anlaşmazlık
jeromius   
sanctus augustinus 
i̇tiraflardan bir olay
i̇tiraflarda i̇lginç bir bölüm 
sanctus  (saint)  augustinus'un felsefesi ve teolojisi   
i) salt felsefesi 
zaman nedir? 
ii) tanrı kenti
ayrıntıların özeti
sofu bakireler
cinsel zevk
tanrı kentinin önemli yanı
iii) pelagiusçularla savaş   
beşinci ve altıncı yüzyıllar 
cyrillus'la nestorius'un kavgası
monophysis i̇tizali
boethius  
sanctus benedictus ve büyük gregorius  
sanctus benedictus
gregorius
gregorius'un mektupları 
karanlık çağlarda papalık   
papa - kral pazarlığı
constantinus vakfı
sanctus bonifacius
alcuinus  
johannes  scotus  
xi. yüzyılda kilise reformu 
xi. yüzyılda reform devinisi
vi. gregorius
vii. gregorius 
canossa'ya götüren kavga
tours'lu berengar
aziz sanctus anselmus
i̇slâm kültürü ve felsefesi   
arap devletinin yapısı
ekonominin temeli
ekin  
al kindi
i̇bnu sina
i̇bnu rüşd
meymun
xii. yüzyıl 
i̇mparator - papa uyuşmazlığı
lombard  kentlerinin yükselişi 
haçlı seferleri
skolastikliğin gelişmesi
roscelinus 
abaelardus
sanctus bernardus   
xiii. yüzyıl 214 
iii. innocentius
ii. frederich
kathorosçular
franciscus
sanctus dominicus  
aquino'lu thomas 
thomas'ın yapıtları
tanrı neyi bilir
summa'nm ikinci kitabı
üçüncü kitap
i̇steğe bağlı yoksulluk üzerine  
dördüncü kitap
ölümden sonra dirilme 
franciscus tarikatı mensupları 
duns  scotus
ockhamlı  william 
ockhamlı'nın felsefî düşünceleri
ockhamlı'nın vecizesi
ockhamlı'nın tartışması  
papalığın sönüşü 
jübile devinisi
templumcular
halk papa'sı 
rienzi 
i̇ki papa 
wycliffe 
siyasal ve ekinsel değişme nedenleri

3. cilt: modern çağ-yeni çağ

konu i: genel öz-çizgiler (karakteristikler)  
konu ii: i̇talyan rönesansı 
politika
medici ailesi 
napoli ve sicilya
rönesans'ın özellikleri
din adamlarının aşağılığı 
konu iii: machiavelli  
borgia'nın garip macerası
ordu 
söyleşiler 
siyasal araçlar 
rousseau'yu öncelemek 
konu iv: erasmus ve  more 
eramus 
«deliliğe övgü»
sir thomas more  
utopia  
konu v : reform  ve karşı reform 
üç reform adamı 
jesuitler
konu vi : bilimin yükselişi  
coppernicus 
tycho brahe 
johannes  kepler 
galileo  
newton  
başka gelişmeler 
bilimsel buluşların felsefî sonuçları 
konu vii : francis bacon  
yapıtları 
kıssadan hisse
i̇doller 
konu viii: hobbes'un  leviathan'ı  
leviathan  
i̇kinci bölüm 
despot hükümdar 
uyrukların özgürlüğü 
iii. ve iv. bölümler 
sonuç
konu ix: descartes  
bir günde sistem 
ölüm 
çift saat kuramı 
boşluk yoktur 
yapıtlar 
aritmetik ve geometriden de kuşku edilebilir 
augustinus'un cogito'su
tanrısal kanıtlar 
bilgi kuramı 
descartes  felsefesinin önemi 
konu x: spinoza  
ethica 
metafizik bölümü 
tanrı'yı bilmek 
her neni saptamak 
konu xi: leibniz   
uzay monadların sıralanmasıdır 
ontolojik kanıt 
kozmolojik kanıt 
tasarıdan doğma kanıt 
leibniz  felsefesinin bir özelliği 
gizli felsefe 
leibniz  ve mantık 
i̇ki tür doğruluk 
sonuç 
konu xii : felsefî liberallik  
doğruluk nerede? 
liberalliğin başlangıcı 
i̇kinci kanat 
locke'u hazırlayan koşullar 
ii. james   
konu xiii : locke'un bilgi kuramı  
etkisinin alanı 
birici, i̇kinci nitelikler 
liberal  locke 
us'un çözümü 
metafiziği küçümsemek 
bilgi deneyimden gelir 
genel terimler 
üç tür bilgi 
ahlaksal öğretiler 
kişisel çıkarla kamu çıkarı 
ahlâk kuralları neye bağlı  
konu xiv : locke'un siyasal felsefesi  
a. miras i̇lkesi 
evrensel kral
tanrısal hak
eleştiri 
konu xv : locke'un siyasal felsefesi 213 
b. doğa durumu ve doğal yasa
hükümetlerin yapısı 
komutanların yetkisi  
konu xvi : toplumsal sözleşme   
birinci kuram  
i̇kinci kuram 
doğal durum 
özelgenin korunması 
öldürme hakkı 
konu xvii : özelge (mülkiyet)
değer kuramı
konu xviii : denetimler-dengeler 
denetimler dengeler tarihi 
konu xix : locke'un etkisi  
etik yönünden 
siyasette 
konu xx :  berkeley   
aytışımlar 
sese de kurtuluş yok 
eleştiri
mantıksal kanıtlar 
empirik kanıtlar 
birinci derece nitelikler 
algılama 
anımsama
dört durum   
konu xxi: hume  
i̇nsan yapısı üzerine 
mantıksal eksiklik 
tinbilimsel eksiklik 
«kendi düşüncesi» 
bilgi ve belkilik (i̇htimallik) üzerine 
nesnel bölüm 
öznel bölüm 
«neden» ne demek? 
hume  felsefesi neyi temsil eder 
genel düşünceler
tümevarım i̇lkesi

yeni̇ çağ
konu i : romantik devini (hareket)   
xix. yüzyı l başkaldırması 
estetik ölçütler 
canavar tipi 
yalnızlık  
konu ii :  rousseau    
yaşam öyküsü 
verimli çağ 
tanrı bilimsel bölüm 
genel i̇stem 
konu iii : kant ve genellikle alman i̇dealizmi 
i̇dealistlerin ortak özellikleri
konu iv : kant felsefesinin ana çizgileri 
ahlaksal sistem  
konu v: kant'ın uzay ve zaman kuramı  
kuram'ın açıklaması 
uzay üzerine metafizik kanıtlar 
epistemolojik (aşkın) kanıtlar 
uzay konusundaki metafizik kanıtlar 
zaman hakkındaki metafizik kanıtlar 
prolegomena'daki aşkın kanıt 
kant'ın uzay görüşünden çıkan güçlükler 
i̇ki uzay görüşü 
fichte 
schelling   
konu vi : xix. yüzyıldaki düşünce akımları  
helvetius 
condorcet 
darwin  kuramı  
konu vii : hegel  
genel öz-çizgiler (karakterler) 
özne yüklem sorunu 
hegel felsefesini öbür «i̇dea»cılardan ayıran yanlar 
devlet felsefesi 
hukuk felsefesi 
savaş kötü değildir 
bütün ve parça 
metafizik sorun mantık sorunudur   
konu viii : byron  
konu ix :  schopenhauer   
yaşantısı 
schopenhauer i̇çtenli değil
tarihsel açıdan neler önemli 
konu x: nietzsche    
yaşantısı 
kadınları küçük görmek 
nietzsche'nin öğretileri 
hakkında neler düşüneceğiz 
belli başlı ahlaksal sorun   
nietzsche  ahlâkı 
buddho tanrı'ya ne diyebilir 
nietzsche  tanrı'ya ne öğüt verir
konu xi : yararcılar
james mill
konu xii: karl marx 
tarih felsefesi
marx'in  yanlışları 
tümeller 
özdekçilik (materyalizm) 
eleştiri  
konu xiii : bergson  
genel çizgileriyle bergsonculuk 
bergson felsefesine giriş 
zekâ - i̇çgüdü ayrımı 
süre 
süre ve bellek 
bergson'un büyüsü
konu xiv: bergson'un uzay ve zaman görüşü  
uzay kuramı
sayıların esrarı 
«dinamik» dünya görüşü   
bergson ve zenon'un kanıtı 
süre kuramı 
konu xv : william  james  
deneyim  (experience) nedir 
i̇nanma i̇stemi 
james'le dewey arasındaki ayrım 
james'in kuramında başka bir güçlük 
james'in dinsel görüşü   
konu xvi : john dewey  
dewey'nin  doğruluk görüşü 
genelleştirme 
konu xvii: mantıksal çözümleme (analiz) felsefesi
sentaks sorunu 
fiziğin kavramsal gelişmesi 
tinbilimdeki (psikolojideki) değişme 
felsefe i̇ki bölümden kuruludur 
felsefenin görevi  
dizin

ayrıca bakınız 

 batı felsefesi
 felsefe tarihi
 bertrand russell

kaynakça 

kitabın 1969 baskısının arka kapak ve iç sayfalarındaki bilgiler

1945 kitapları
tarih kitapları
felsefe kitapları
i̇ngilizce kitaplar
bertrand russell kitapları