Cengiz Topel

cengiz topel (2 eylül 1934 - 8 ağustos 1964) türk pilot yüzbaşı.

1964 yılında kıbrıs'ın erenköy bölgesine yapılan  hava operasyonunda hayatını kaybeden topel,  türk hava kuvvetleri'nin cumhuriyet tarihindeki ilk savaş kaybıdır. topel, hava kuvvetleri’ne ait dörtlü f-100 kolunun lideri olarak görevlendirilmiş; gemikonağı limanı’nda bulunan rum gemisini bertaraf etmek üzere dalış yaptığı sırada  yara alan uçağından paraşütle atladıktan sonra esir düşmüş ve işkence görerek öldürülmüştür. türkiye'de adı birçok okul, mahalle, sokak ve caddeye verilerek yaşatılır.

yaşamı 
1934 yılında  i̇zmit'te doğdu. babası trabzonlu (çaykara)  tekel tütün eksperi hakkı bey, annesi mebuse hanım’dır. dört çocuklu ailenin üçüncü çocuğudur.

bandırma'da başladığı ilköğrenimine babasının tayin olduğu gönen’de devam etti.  1943 yılında babasını kaybetti. babasını kaybettikten sonra ailesi i̇stanbul'a yerleşti. topel, kadıköy i̇lkokulu'nda ilköğrenimini, kadıköy yeldeğirmeni okulu’nda ortaöğrenimini tamamladı. lise öğrenimine, haydarpaşa lisesi'nde başladıktan sonra kuleli askeri lisesi’ne geçti. 1953 yılında askeri liseden mezun oldu ve kara harp okulu'na girdi, 1955 yılında asteğmen rütbesi ile mezun oldu.

kara harp okulu'ndan mezun olduğu yıl türk pilotlarına nato kapsamında verilen eğitimlere katılarak önce gaziemir’de, daha sonra da kanada’da eğitim gördü. kanada'daki 20 aylık  eğitimi sırasında lisan kursu, t-6 uçağı ile başlangıç pilotaj eğitimi, t-33 uçağı ile tekamül pilotaj eğitimi ve f-86 uçağı ile av eğitimi aldı. t-6 uçağı ile 181,35 saat, t-33 uçağı ile 83,15 saat ve f-86 uçağı ile 25 saat uçuş yaptı. 1957’de pilot brövesini taktı; türkiye'ye dönerek merzifon 5. ana jet üs komutanlığı'nda göreve başladı.

1961 yılında eskişehir 1. hava ana jet üssü’ne atandı. 112. filo komutanlığında f-100 uçağında harekât yapabilecek yeteneklere sahip bir pilot olarak yetişti. 1963 yılında yüzbaşılığa terfi etti.

1964 hava operasyonu 

8 ağustos 1964 tarihinde kıbrıs'taki erenköy direnişi'ne türkiye'nin havadan müdahalesi sırasında topel, türk hava kuvvetleri’ne ait dörtlü f-100 kolunun lideri olarak görevlendirildi. gemikonağı limanı’nda bulunan rum gemisini bertaraf etmek üzere dalış yaptığı sırada uçağı, uçaksavar ateşi ile yara aldı. koltuğunu fırlatıp uçaktan paraşütle atlayarak gaziveren, elye ve çamlıköy türk yerleşim yerleri arasındaki peristeronari adındaki (günümüzdeki adı cengizköy) rum köyü yakınına indi. onu kurtarmak için bir girişim oldu  ancak sonuçsuz kaldı. türkiye, pilotunun geri verilmesini talep etti ve aksi takdirde intikam taarruzları yapacağını bildirdi.

paraşütle inişinden sonra topel'in başına gelenler konusunda çeşitli varsayımlar vardır. bir varsayıma göre yakalanıp güzelyurt'a götürülmüş, güzelyurt girişinde dipçik darbeleri ile konuşturulamayınca üzerine ateş edilip yaralanmış ve lefkoşa rum hastanesi'ne kaldırılmıştır. bir başka varsayıma göre ise güzelyurt rum hastanesi'nde gözaltına alınmış, bilgi vermesi ve radyodan türkiye aleyhine konuşması için işkence görmüş; ölümünün ardından naaşı lefkoşa rum hastanesi'ne götürülmüştür. ölümü, rumlar tarafından radyo yolu ile duyuruldu. açıklamaya göre topel, 9 ağustos'ta ölmüştü.

türkiye'nin ısrarlı girişimleri sonucu 11 ağustos 1964'te lefkoşa rum hastanesi'nden alınarak lefkoşe genel hastanesi'ne getirilen ve otopsi yapılan naaşı 12 ağustos 1964 tarihinde türkiye'ye getirildi. kıbrıs'ta, adana'da, ankara ve i̇stanbul'da yapılan törenlerden sonra 14 ağustos 1964 tarihinde edirnekapı'daki sakızağacı hava şehitliği'nde toprağa verildi.

topel, kıbrıs'taki ilk türk hava harp kaybı ve türkiye'nin cumhuriyet tarihindeki ilk kaybı olarak anılır.

anısına

edebiyat 

kıbrıs’ta 1965 yılında yayımlanan "topel dergisi", adını cengiz topel'den almıştır. 6 sayı çıkan derginin ilk sayısı cengiz topel’e ayrılmış; diğer sayılarda da sanat ve edebiyat konularına yer verilmiştir.

anısına şiir ithaf eden şairler arasında fazıl hüsnü dağlarca, arif nihat asya ve behçet kemal çağlar bulunur.

adının verildiği yerler 
güzelyurt'ta işkenceye maruz kaldığı düşünülen oda, günümüzde onun adını taşıyan kışla binasıdır ve  müze olarak kullanılmaktadır.

türkiye'nin çeşitli bölgelerindeki yerleşim yerlerinde birçok park, cadde ve sokağa adı verilmiştir. örneğin; gaziantep ve kayseri'de birer semt,  ankara'nın mamak, çubuk ilçelerinde ve i̇zmir'in konak ilçesinde birer mahalle, i̇stanbul'un ümraniye, gaziosmanpaşa, eyüpsultan, büyükçekmece, tuzla ve kartal ilçesinde, hakkâri ilinin yüksekova ilçesinde, kocaeli'nin i̇zmit ilçesi karabaş mahallesinde ve balıkesir'in hasan basri çantay ve gündoğan mahallelerini ayıran ve şehir merkezinden 9. ana jet üssü'ne ulaşımı sağlayan caddeye, i̇zmir-karşıyaka ve düzce merkezde bir sokağa, çorum'da bir caddeye, çayıralan merkezde bir sokağa, ordu-ünye de kaledere mahallesine bağlı bir caddeye, çanakkale'in biga ilçesinde bir caddeye, ömer seyfettin i̇lkokulu'na devam ettiği babasının tayini nedeniyle bulunduğu gönen (balıkesir)'de bir ana caddeye; malatya, kırıkkale, sorgun ve eskişehir'de en büyük caddelerden birisine, tekirdağ merkezinde , siirt'te ve  manisa'nın soma ilçesinde bir caddeye ismi verilmiştir.

cengiz topel ismi, antalya'nın muratpaşa ve finike ilçelerinde, ağrı'nın patnos ilçesinde, adıyaman'da eskişehir'de, batman'da, sakarya'da, tokat turhal'da samsun'da, şanlıurfa'da, isparta'da, i̇stanbul'un sancaktepe, bakırköy ve zonguldak'ın kozlu, manisa'nın demirci, mersin'in akdeniz,muğla'nın ortaca, tarsus, silifke ve anamur, osmaniye'nin kadirli, adana'nın yüreğir, konya'nın karatay, afyonkarahisar ilinin dinar, trabzon'un of ve sinop'un boyabat, gaziantep'in şahinbey, i̇zmir'in buca ve güzelbahçe ilçesinde, balıkesir'in gönen ilçesinde, i̇zmir torbalı'da , malatya'da battalgazi ve tekirdağ saray ilçesinde ve daha birçok yerdeki okullara verilmiştir.

adının verildiği yerler arasında, konya'daki "şehit topel polis merkezi", i̇zmit'te "cengiz topel deniz hava üs komutanlığı" ve kocaeli cengiz topel havalimanı bulunmaktadır.

i̇stanbul-şirinevler'de, kâğıthane'nin hürriyet mahallesinde sivas'ın zara ilçesinde ve maltepe'nin gülsuyu mahallesi'nde adını taşıyan bir cami vardır.

eskişehir'in merkezinde ve bursa’nın gürsu ilçesinde heykeli bulunmaktadır.

kuzey kıbrıs türk cumhuriyeti'nde ise anıtı dikilmiş, bir köye ve bir hastaneye ismi verilmiştir.

popüler kültürdeki yeri 
trt 1'de yayınlanan bir zamanlar kıbrıs / kıbrıs: zafere doğru dizisinde kendisini kemal uçar canlandırmıştır.

dış bağlantılar 

 otopsi raporu

kaynakça 

1934 doğumlular
i̇zmit doğumlular
haydarpaşa lisesinde öğrenim görenler
kuleli askerî lisesinde öğrenim görenler
kara harp okulunda öğrenim görenler
piyade subaylar
türk pilotlar
türk yüzbaşılar
türk savaş tutsakları
türk işkence kurbanları
1964 yılında ölenler
lefkoşa'da ölenler