Harezm Türkçesi

harezm türkçesi, türk dilinin tarihinde konuşulmuş ve yazılmış olup karahanlı türkçesi sonrasında gelen tarihî dönemlerinden biridir.

tarih

dönem 
ceyhun’un aral gölü’ne döküldüğü bölgede yer alan harezm, 11. yüzyıl başlarında gaznelilere bağlı bir vilayet idi. buraya tayin edilen valilere harezmşah deniliyordu. harezmşahlar sülalesi, oğuzların beydili boyundan anuş tigin ile başlar. anuş tigin’in oğlu kutbüddin muhammed 1097-1127; onun oğlu atsız 1127-1156; onun oğlu i̇l arslan 1156-1172 yılları arasında harezm’i idare etti. i̇l arslan 1157’den itibaren bağımsız harezmşah devleti’nin yöneticisi idi. 1172-1200 arasında i̇l arslan’ın oğlu sultan tekiş, 1200-1220 arasında da onun oğlu harezmşah alâeddin muhammed ülkeyi yönetti. harezmşahlar devleti’ne çengizliler son verdiler.

i̇slamiyet'in ilk zamanlarında harezm'de konuşulan dil, aslında i̇rani olmakla birlikte diğer i̇ran lehçelerinden çok farklı olan harezm lehçesi idi .. xi.. yüzyılda baş­layan harezm'in türkleşmesi hadisesi, xiii. yüzyıla kadar devam etmiş ve harezm ile ona bağlı bölgelerde yeni bir yazı dilinin kuruluşu, bu türkleşmesinden sonra gerçekleşebilmiştir.. harezm'in türkleşmesinde özellikle oğuzlar ve kıpçaklar çok önemli bir rol oynamışlardır. ayrıca kalaçlar, kimekler, bayavutlar, kangılar ve birtakım göçebe türk aşiretleri de bu hususta etkili olmuşlardır.. bölgenin türkleşmesinde rol oynayan bu unsurlar, bölgenin kendine has lehçesini de oluşturmuşlardır .. bu lehçe, karahanlı yazı dili ile bağlantılı ve oğuz, kıpçak, kanglı ve diğer boyların lehçelerinin karışımı ile oluş­muş harezm türkçesi'dir.

bu siyasi oluşumların sonucunda harezm, türkleşti ve 12. yüzyılda bir kültür merkezi olarak sivrildi. çengizliler ve altın ordu çağında da bu durum devam etti. altın ordu çağında (1241-1502) harezm, aşağı seyhun boyları, i̇dil’in hazar’a döküldüğü yerde bulunan başkent saray başlıca kültür merkezleriydi. harezm türkçesine ait eserler işte bu kültür muhitinde yazıldı.

alfabe

eserler 
döneme dair eserler şu şekilde sayılabilir:

taŋsuknâme-i i̇lhânî
 harezm türkçesi fal kitabı
 mukaddimetü'l-edeb 
nasîhatü’s-sâlihîn
 kısasu'l-enbiya
 muinü'l-mürid
 hüsrev ü şirin
 nehcü'l-feradis
sıfatü’l-kıyâmet 
 cevahirü'l esrar
satır-altı kur'an tercümeleri 
 altın ordu yarlık ve bitikleri 
 hilyetü'l-lisan ve hulbetü'l-beyan 
hazreti muhammed menkıbeleri
siracü'l-kulüb
dini risale
12 hayvanlı türk takvimi (salname)
tıbyanu lugati’t-türkî ala lisani kanglı

ses bilgisi 
dönemin ayırt edici özellikleri şu şekildedir:

1- i̇lk hecedeki kapalı /ė/ ünlüsünün korunması: bėr-, ėkki, kėçe, vb. eckmann, harezm türkçesindeki /ė/ ve /i/ nin durmadan değişip durduğunu belirtir ve sadece nehcü’l feradis’te /ė/ ünlüsünün hakim olduğunu aktarır. togan bu duruma sebep olarak /ė/ nin edebi lehçede ى ile yazılmasına mahalli ağızda ise üstün ile gösterilmesine bağlar (togan, 1928: 344) bazı araştırmacılar /ė/ ünlüsünün eski türkçeden beri var olduğu görüşündedir.

2- çift dudak /w/ foneminin korunması: yawlak “kötü, fena”, yawız “kötü”, tewe “deve”, suw “su” vb.

3- /ḏ/ foneminin korunması: aḏak “ayak”, aḏır- “ayır-“, eḏgü ”iyi” vb.

4-yuvarlaklaşmalar: a) sözcük tabanında: soğık>soğuk, yavız>yavuz b) iyelik eklerinde: evüm “evim”, nefsümüz “nefsimiz” c) i̇lgi durum ekinde: i̇slamnun “i̇slamın”, d) zarf-fiil eki –p’den önce: tapup “bulup”, evüp “acele edip”. e)yapım eklerinde: edepsüz, “edepsiz”, hisabsuz “sayısız”, sevüg “sevi, sevgi” vb.

5-çıkma durum ekinin korunması: börüdin “kurttan”, saçındın “saçından”, yüzindin “yüzünden”

6- harezm türkçesinde büyük ünlü uyumu korunmuştur.

7- i̇kizleşme olayı vardır: iki > ėkki, tokuz > tokkuz, sekiz > sekkiz

8- /ġ/ sesi boğaz /h/’sine dönüşür: oġşa > ohşa, yaġşı > yahşı

9- ön seste /y/ korunmuştur: yıraḳ “uzak”, yıgaç “ağaç”.

biçim bilgisi

i̇sim çekimleri

i̇yelik çekimleri

i̇smin hâlleri 

i̇lgi durum eki, +ng, +ning, +nung 
sözüm+nüng, köngli-ning, atalar+ı+ng dini. 

yükleme hâli, +n, +ni ekleriyle oluşturulur. altun+nı, bahadurluk kılıçı-n, birinin boynı+nı, can+ın  yulandı.

yönelme hâli, ga, ka, a biçiminde görülmektedir. özellikle üçüncü tekil kişi ve üçüncü çoğul kişiden sonra -nga şeklinde geldiği de görülür.   aklım+ka sordum, bakıp dervişleri+n+e, ev+i+nge, yanıng+ga, ol öz+i+n+e kıldı efgan, öngi+nge.

bulunma hâli
kalın sıradaki sözcüklerde +da, ince sıradaki sözcüklerde +de ile sağlanır. birkaç örnekte +ta görülür. 
alnı+n+da bir arık akar, hak taala katı+n+da, kızlar arası+n+da şirin, kim devlet+te bolgay.

ayrılma hâli
+din şekli daha sık görülmekle birlikte +dan şekli de vardır. 
atıng+dın, felek+din bu ameler, kılıç+ı+n+dın, ivüm+din kopt, yalını+dın yarattı, yavuz yoldın.

eşitlik hâli
kalın sırada +ça, ince sırada +çe ekiyle oluşturulur. sözcüğü bazen sıfat bazen de zarf yapar. 
şirin+çe şirin, songung+ça, sözüngüz mikdarı+n+ça turur, tag+ça esir tig şahzade song+ça barırdı.

vasıta hâli
+la ve +n ekiyle oluşturulur. eklendikleri isimleri zarf yaparlar. kalıplaştığı örnekler de mevcuttur.
taat bir+le keçürür, taat kılır tün kündüz+ü+n, bu mang+la kayu bir yirde kilürler, biri toklukda ölmiş biri açı+n.

yön gösterme hâli
+gar, +garu, +ra, +aru, +karu biçimlerinde görülür.  gül öz+re müşk saçmakıldı adet, nökerler il+gerü tırtıp, toldı bu uçmak iç+re hur, bahadırlar bakıp baylar sın+garu.

soru hâli
+mu ile yapılır. hak mini taşdın mu yarattı, hayal mu irdi yoksa tüş mü yordum.

eylem çekimleri

basit kipler 

anlatılan geçmiş zaman çekimi

eylemin yaptığı işin geçmişte yaşanmış başkasından naklen bildirir,  -miş isi-m-fiil eki ile çekimlenir.
otur-mış sen, otur-mış, tök-miş, yitür-mişyıgıl-mışlar, turuk-muşlar

dilek kipleri:

dilek - i̇stek çekimi

şart çekimi

birleşik kipler 

birleşik çekimler er-/ir- ve  i- ile yapılsa da sıklıkla ir- tercih edilir.

 -aydım  ekiyle birinci tekil kişide istek kipi çekimlenir: uy-aydım

{| class="wikitable"
|+ birleşik şart çekimi
!colspan="6"| <center><big>geniş zamanın şartı''</big></center>
|-
!
! colspan="2"|i̇kinci tekil kişi
! üçüncü tekil kişi
|-
|colspan="2"| ek
| -ur irseng, -r irseng, -ar irseng
| -ar irse, -r irse
|-
|colspan="2"| örnek
| işit-ür irseng, izde-r irseng, tile-r irseng| kökür-er irse, iski-r se, işit-ür erse|}

 bildirme çekimleri 

 olumlu bildirmeler 
 ir- fiiliyle yapılanlar:  az irür, ehl irürler, tangırkar irdiler, çırag irdim, ot irseng, 
 i- fiiliyle yapılanlar: bar irdi, bar irse, şakird idük, bar irse, bar irdi,(bardı), şah iseng tur- fiiliyle yapılanlar, şimdiki zamanı anlatırlar ve tur- fiilinin geniş zamanı alınarak yapılır: bu turur, telim artuk turur, nidin turur, köp-tür, bar-dur, tanuk-tur, 
 şahıs zamirleriyle yapılanlar: men ol kuş men, aşık-men, azad biz, yırak biz, ay ol fiilsiz yapılanlar:
 bar: çiçekler bar, ni bar, ragbetim barkerek: başlıg kerek, idimke bütse kerekyig: ölmek yig, cihandın yig, almasang yigzarf fiil hâlleri:
-ken: çiçek ir-ken, devleti bar ir-ken, işret içre ir-ken olumsuz bildirmeler ir- fiiliyle: yüreklig irmez, kişilik irmez, konak irmez sen, i- fiiliyle: ferhad imez sen, toprak imez, kuş imez men yok ile yapılanlar: bir şeki yok, yol yok, hiç yok'''

kaynakça

bibliyografya
 

türk dili tarihi
karahanlılar