Amasya

amasya, amasya ilinin merkezi olan şehirdir. 2020 itibarıyla amasya şehir merkezi 147.266 nüfusa sahiptir.

orta karadeniz bölümü'nde yer alır. anadolu'nun eski yerleşim alanlarından biridir. hititlerden başlayarak çeşitli uygarlıkların merkezi olmuştur. kentin bilinen en eski adı, söylendiği biçimi ile günümüze kadar hiçbir değişikliğe uğramadan gelen amasya'dır. eski kayıtlarda ve buluntularda amesseia - amacia - amaccia ismi okunmaktadır. amasya isminin açık bir şekilde okunduğu, pers, pontos ve roma i̇mparatorluğu dönemlerinde ticarette kullanılan gümüş ve bronz sikkeler (paralar) üzerinde görmek mümkündür.

bazı sikkeler üzerinde amaccia veya amacia isimlerine rastlanılmaktadır. amasya'nın fethinden önce ve sonrasında da türkler, amasseia'yı veya amaccia, amacia türkçede söylendiği gibi amasya yapmışlardır.

tahminen mö 60 ve ms 19. yıllarda amasya'da doğduğu bilinen ve coğrafya ilminin mucidi olarak tanınan strabon, yazdığı ünlü coğrafya kitabında amasya'dan amasseia olarak söz etmektedir.

tarihçe

etimoloji 
strabon'a göre amasya ismi, burada yaşamış olan bir amazon kraliçesi olan amasis'den gelmektedir. bulunan yunan ve roma sikkelerinde görüldüğü üzere isim zamanla αμάσεια, amaseia, amassia ve amasia olarak değişmiş ve sonunda türkler amasya olarak adlandırmışlardır. amasya'nın bugüne kadar 19 farklı devletin egemenliği altına girdiği söylenmektedir.

hellenistik-bizans dönemi amasya 
amasya şehrinin kuruluş tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte yerleşimin hitit dönemine kadar uzadığı tahmin edilmektedir. seloukoslar döneminde önemli bir konuma sahip olan yerleşim daha sonra m.ö 281 yılında kurulan pontus krallığı'na bir süre başkentlik yaptı. m.ö 70 yılında general lucius licinius lucullus tarafından roma topraklarına katıldı. diocletianus sonra m.s 3. yüzyılda gelişen yerleşim önemli bir dini merkez konumuna yükseldi. 4. yüzyılın ikinci yarısında roma i̇mparatorluğu' nun ikiye bölünmesiyle yerleşim doğu roma i̇mparatorluğu topraklarına katıldı. 712 yılında arap ordularınca ele geçirilen yerleşim kısa süre sonra iii. leon tarafından yeniden bizans topraklarına katıldı. yerleşim bu tarihten 11. yüzyıl sonlarına kadar bizans hakimiyetinde kaldı.

türkler'in amasya'ya yerleşmesi 
1071 yılında yaşanan malazgirt meydan muharebesi sonrasında anadolu'nun birçok şehri gibi amasya da 11. yüzyıl içinde türklerin egemenliğine geçti. artuk bey tarafından ele geçirilen yerleşim daha sonra danişmend gazi 'nin denetimine bırakıldı. 1080 yılında da yeni kurulan danişmendliler beyliği topraklarına katıldı. şehir ii. kılıç arslan tarafından 1175 yılında anadolu selçuklu devleti topraklarına katıldı. kılıçarslan tarafından oğlu nizâmeddin argunşah'a bırakılan yerleşim 1193 yılında kılıçarslan'ın diğer bir oğlu olan rükneddin süleyman tarafından ele geçirildi. 1237 yılında başlayan babai ayaklanması'nda isyancıların denetimine giren yerleşim 1240 yılında selçuklu kuvvetlerince yeniden ele geçirilmiş, isyanın ele başlarından baba i̇shak da yakalanarak amasya kalesinde idam edilmiştir. babai ayaklanması ile iyice güçsüzleşen selçuklular 1243 yılında meydana gelen kösedağ muharebesi ile anadolu'da güç kaybetmeye başlamış, 14. yüzyıl başlarında da amasya şehri moğol valilerce yönetilmeye başlanmıştır.

kısa süreliğine ii. gıyaseddin mesud'un oğlu tâceddin altınbaş tarafından ele geçirilen yerleşim sonrasında eretna beyliği topraklarına katıldı. 14. yüzyılın ikinci yarısında yerleşim emîr hacı şadgeldi tarafından ele geçirildi. şadgeldi’nin ölümünden sonra oğlu ahmed, osmanlı hükümdarı i. bayezid'tan destek istemiş ve şehri kadı burhâneddin’e karşı savunmuştur. osmanlı-kadı burhaneddin mücadelesi sonrasında amasya 1393 yılında osmanlı topraklarına katıldı. şehrin idaresine de şehzade çelebi mehmed getirildi.

osmanlı dönemi amasya 
1402 yılında gerçekleşen ankara savaşı sonrasında çelebi mehmed amasya'ya çekildi. fetret devri olarak adlandırılan dönemde kardeşleriyle ve diğer beyliklerle mücadelesini 1413 yılına kadar amasya'dan sürdürdü. osmanlı i̇mparatorluğu döneminde birçok padişah amasya'da dünyaya gelmiş ve şehzadelik yapmıştır. bu sebeple amasya'nın osmanlı tarihi açısından da büyük öneme sahiptir. i. mehmet, ii. murat, fatih sultan mehmet, yavuz sultan selim gibi padişahlar amasya'da şehzadelik yapmışlardır. 15. yüzyılda bir süre rum eyaleti merkez şehri konumunda bulundu. ayrıca amasya 16. yüzyıl sonlarına kadar osmanlılar'ın doğu sınırında stratejik bir öneme sahip olmuştur. 1520 yılı tahririnde amasya 48'i müslüman, 4'ü gayrimüslim olmak üzere toplam 52 mahalleden oluşan bir şehir konumundaydı. 1555 yılında amasya antlaşması burada imzalanmıştır. şehir, celali isyanları sırasında 17. yüzyıl başlarında tahribata uğradı. bundan sonra önemli bir olayın yaşanmadığı bir sancak merkezi olarak sakin bir dönem geçirdi.

millî mücadelede amasya 
19 mayıs 1919 tarihinde samsun'da başlayan kurtuluş savaşı'nın (millî mücadele)'nin ilk adımı, 12 haziran 1919 tarihinde mustafa kemal'in amasya'ya gelmesiyle atılmıştır.

kurtuluş mücadelesinin planları hazırlanmış, erzurum kongresi ve sivas kongresi'nin toplanmasına burada karar verilmiş, 22 haziran 1919 tarihinde yayınlanan "amasya genelgesi" ile "milletin i̇stiklâlini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" denilerek millî mücadele burada fiiliyata geçirilmiştir. bu itibarla, amasya, türkiye cumhuriyeti'nin kuruluşunda da ilk önemli adımın atıldığı yer olmuştur.

1923 yılında yeni kurulan türkiye cumhuriyeti' nin idari taksimatı sonucunda amasya ilinin merkez şehri oldu.

coğrafya 
amasya karadeniz'in hemen gerisinde yer alır. şehir vadi tabanı üzerine kurulmuştur. anadolu'nun iç kesimlerini samsun limanı'na bağlayan yol üzerinde bulunan amasya, 1930'da inşa edilen demiryolu ile samsun’a bağlanmaktadır.

i̇klim 
i̇lde karadeniz iklimi - kara iklimi arasında bir geçiş iklimi hüküm sürer. yazları kara iklimi kadar kurak, türkiye'de karadeniz iklimi kadar yağışlı değildir. kışları ise karadeniz iklimi kadar ılıman, kara iklimi kadar sert değildir. ayrıca yeşilırmak ve vadinin verdiği yumuşatıcı etki de yadsınamaz boyuttadır. kış mevsiminde vadinin verdiği özellikten dolayı yükseklerde kar olsa bile şehir merkezinde kar etkisizdir.

eğitim 

2006 yılında kurulan amasya üniversitesi 8 fakülte, 1 yüksekokul, 3 enstitü, 8 meslek yüksekokulu ile faaliyetlerini sürdürmektedir.

i̇lde ilk ve orta seviyede eğitim-öğretim, millî eğitim müdürlüğüne ne bağlı okullarda yapılmaktadır. yaygın eğitim ise halk eğitim merkezi aracılığıyla yürütülmektedir.

kültür 

tarihi yer olarak amasya arkeoloji müzesi bahçesinde bulunan  sultan mesud türbesi 12. yüzyılda yapıldığı bilinen türbe amasya merkezi ilçesinde bulunmaktadır. 2010 yılında minyatür amasya müzesi amasya merkez ilçesinde açılmıştır.

mutfak 
amasya baklalı dolması 17.08.2021 tarihinde, amasya çöreği 24.08.2021 tarihinde, amasya etli çiçek bamyası yemeği 22.11.2021 tarihinde, amasya toyga çorbası 01.12.2021 tarihinde, amasya patlıcan pehli 05.04.2022 tarihinde, burmalı amasya çöreği 07.06.2022 tarihinde, amasya yağlısı 16.06.2022 tarihinde, amasya keşkeği 28.07.2022 tarihinde türk patent ve marka kurumu tarafından tescillenmiş ve coğrafi işaret almışladır.

nüfus

kaynakça 
 amasya valiliği web sitesi 
 amasya belediyesi web sitesi 
 1973 amasya i̇l yıllığı (amasya valiliği)

dış bağlantılar 
 amasya valiliği 
 amasya belediyesi 
 amasya sultan ii. beyazıd camii sanal fotoğraf görüntüsü