Çocuk hakları

çocuk hakları, kanunen veya ahlaki olarak dünya üzerindeki tüm çocukların doğuştan sahip olduğu; eğitim, sağlık, yaşama, barınma; fiziksel, psikolojik veya cinsel sömürüye karşı korunma gibi haklarının hepsini birden tanımlamakta kullanılan evrensel kavramdır.

çocuk hakları, insan hakları kavramının içinde ele alınması gereken bir konudur. bugün, dünyanın birçok yerinde var olan insan hakları ihlalleri, çocuk boyutunda daha geniş kapsamlı ve büyüyerek, müdahale edilmesi daha zor bir şekilde yer almaktadır. uluslararası af örgütü'nün belirttiğine göre; az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde, emek sömürüsü, pornografi, şiddet, yasa dışılık gibi olumsuz etkenlerin dahilinde, çocuk hakları ihlalleri daha büyük boyutlarda olmaktadır.

çocukların erişkinlerden farklı fiziksel, fizyolojik, davranış ve psikolojik özellikleri olduğu, sürekli büyüme ve gelişme gösterdiği bilincinin yerleşmesi, çocukların bakımının bir toplum sorunu olduğu ve bilimsel yaklaşımlarla herkesin bu sorumluluğu yüklenmesi gerektiği düşüncesi, cenevre çocuk hakları bildirisi ile şekillenmiştir. günümüzde çocuk hakları ile ilgili olan uluslararası belge 20 kasım 1989 tarihinde birleşmiş milletler tarafından kabul edilen ve 193 ülke tarafından onaylanmış olan birleşmiş milletler çocuk haklarına dair sözleşmedir.

tarihçe 
yirminci yüzyılın başlarında çocukların erişkinlerden farklı haklara sahip olduğu, dolayısıyla da bu hakların ayrıca tanınması gerektiği konusunda, değişik ülkelerde farklı hareketler ortaya çıkmaya başlamıştır. leh eğitimci janusz korczak'ın 1919 yılında yayınlanan how to love a child (bir çocuğu nasıl sevmeli) adlı kitabında çocuk haklarından söz etmiştir. 1917 yılında, ekim devriminin ardından proletkult örgütünün moskova şubesi bir çocuk hakları bildirgesi üretti. ancak çocuk haklarını savunma konusunda ilk etkili girişim 1923 yılında eglantyne jebb tarafından taslağı hazırlanan ve 1924 yılında milletler cemiyeti tarafından kabul edilen cenevre çocuk hakları bildirisidir. bu bildirge birleşmiş milletler tarafından kuruluşunda kabul edilmiş, 20 kasım 1959 tarihinde birleşmiş milletler çocuk hakları bildirisi olarak güncellenmiş ve 20 kasım 1989 tarihinde daha geniş olan birleşmiş milletler çocuk haklarına dair sözleşme ile değiştirilmiştir. bu sözleşme, bm üyesi ülkelerin ikisi hariç tamamı yani 193 ülke tarafından kabul edilmiştir.amerika birleşik devletleri ve somali hariç en fazla sayıda ülke tarafından onaylanan insan hakları belgesidir. birleşmiş milletler'in 1940'larda kuruluşundan bu yana çocuk hakları hareketi dünya üzerinde her zaman ilgi görmüştür. 20 kasım günü günümüzde evrensel çocuk günü (universal children's day) veya çocuk hakları günü olarak kabul edilmiştir. bunun dışında çeşitli ülkelerde farklı günlerde çocuk günü kutlanmaktadır. 
türkiye'de 23 nisan ulusal egemenlik ve çocuk bayramı ilk olarak nisan 1929'da kutlanmaya başlandı ve bu tarihte örgütlenen 4 bin çocuk ilk kez tbmm'den haklarını talep etti.
i̇lk olarak 1924'te çocukların korunmasına yönelik çalışma yürürlüğe girmiştir.

temel çocuk hakları

sağlıklı yaşam hakkı 

birleşmiş milletler çocuk haklarına dair sözleşme'nin çok sayıda maddesi çocukların sağlıklı bir yaşam sürdürmelerini desteklemektedir. sözleşme'nin 6. maddesine göre her çocuk esas olarak yaşama hakkına sahiptir. i̇laveten, 24. madde gereğince her çocuk ulaşılabilir en yüksek sağlık standartlarından yararlanabilmelidir; gerekli tedavi ve iyileştirme hizmetlerinden faydalanabilmelidir. i̇hmal edilen, terk edilen, istismara uğrayan ya da işkenceye tâbi tutulan çocukların iyileştirilmesi ve yeniden topluma kazandırmasından devletler sorumludur.

eğitim hakkı 

eğitim hakkı, çocukların en önemli haklarından biridir. unicef'in 1999 tarihli raporunda da belirttiği gibi okuma-yazma bilmeme çok ciddi sorunlara neden olmaktadır. anne ve çocuk ölümlerinin önde gelen etkenlerinden biri, annenin eğitim düzeyinin düşüklüğü veya okuma-yazma bilmemesidir. kız çocuklarının okullaşma oranındaki 10 puanlık bir artış sonunda bebek ölüm hızı binde 4.1 azalmaktadır.bu halde çocuğun en temel hakkı olan yaşama hakkı ile eğitim hakkı arasında yakın bir ilişki bulunmaktadır. =
yaşama hakkının yanı sıra, çocuğun bedensel, zihinsel, duygusal, sosyal ve ahlak gelişimi için eğitime gereksinimi vardır. i̇nsanın doğuştan getirdiği yeteneklerini geliştiren en önemli araç eğitimdir. eğitimsizlik sonucu ortaya çıkan sorunlar şunlardır:
 i̇nsanlar üretken biçimde çalışamazlar.
 sağlıklarına özen gösteremezler.
 kendilerini ve ailelerini gereği gibi koruyamazlar.
 kültürel açıdan zengin bir yaşam sürdüremezler.

kız çocukların da gereksinimlerini karşılayacak ve kendilerine yaşam becerisi kazandıracak nitelikli eğitim görmeye hakkı vardır. oysa tüm dünya'da okula gitmeyen 6-11 yaşlarındaki 130 milyon çocuğun 73 milyonunu kız çocukları oluşturmaktadır.kız çocukların eğitiminin önemi 1990'lar boyunca her fırsatta vurgulanmıştır.

diğer temel çocuk hakları 
sözleşmeye göre, her çocuğun, temel yaşam hakkının yanında, nüfus kütüğüne kaydolma, isim, vatandaşlık ve mümkün olduğu ölçüde anne-babasını bilme ve onlar tarafından bakılma hakkı vardır. buna paralel olarak, taraf devletlerin, çocuğun kimliği, tabiiyeti, isim ve aile bağları dahil olmak üzere her türlü koruma hakkına saygı gösterme ve bu konularda yasa dışı müdahalelerde bulunmama yükümlülüğü bulunur.

şikayet hakkı 
i̇sveç, finlandiya ve ukrayna başta olmak üzere pek çok ülke, çocuk haklarını korumaya yönelik şikayet merciileri oluşturmuştur. çocuk hakları ihlallerinin değerlendirilmesine yönelik ilk şikayet mercii, 1981 yılında barneombudet adı altında norveç'te kuruldu. başlıca görevleri arasında tehlike altında olan çocukların güvenliğini sağlamak, çocukların toplum içinde söz sahibi olmalarını teşvik etmek ve eğitim, sağlık, kültür gibi konuları esas alarak çocukların içinde yetiştikleri koşulları denetlemek olan ombudsman, yasalar çerçevesinde bağımsız ve tarafsız olarak hareket etmektedir. ukrayna, dünyada çocukları bu merciiye atayan ilk ülkedir. 2005 yılı sonlarında göreve başlayan ivan cherevko ve julia kruk, bu ülkede hizmet veren ilk çocuk hakları ombudsmanları olmuştur.

çocuk hakları ihlalleri

çocuk işçiliği 
birleşmiş milletler çocuk hakları bildirisi'nin 9. maddesi, çocukların her türlü istismar, ihmal ve sömürüye karşı korunmasını ve hiçbir şekilde ticaret konusu olmamasını beyan etmektedir. ayrıca, çocukların uygun bir asgari yaştan önce çalıştırılmamasını; sağlığını ve eğitimini tehlikeye sokacak; fiziksel, zihinsel ve ahlaki gelişmesini engelleyecek bir işe girmeye zorlanmamasını gerektirmektedir.

uluslararası çalışma örgütü'nün verilerine göre dünya genelinde 200 milyondan fazla çocuk işçi bulunuyor. bu ülkelerin başında hindistan bulunuyor. çocuk işçiler için en tehlikeli sektörler arasında tarım, inşaat ve madencilik yer alıyor. uluslararası çalışma örgütü, yaşları 5 ila 14 olan 132 milyon çocuğun tarım sektöründe çalışmaya zorlandığına ve bu nedenle eğitim ve sağlık olanaklarından yoksun kaldığına dikkat çekiyor. ayrıca çocukların mafya ve çetelerin elinde; zorla gasp ve yankesicilik  suçlarına yönlendirilmesi, duygusal istismarı göz önünde bulundurarak dilenciliğe teşvik ettirilmeleri verilecek örneklerden bazılarıdır.

çocukların yaşama hakkının ihlali 
2003’ten bu yana, çocukken işledikleri suçlar nedeniyle çin, i̇ran ve abd’de altı kişi idam edildi. pakistan, filipinler ve sudan’da da çocuk suçlular infazı bekliyor. i̇ran'da hâlen çocuk idamları sürmektedir. uluslararası af örgütü yetkilileri, "bir dizi insan hakları ihlalinden kurtulan kaçırılmış kadınlar ve kız çocuklar, kaçakçıların ellerinde ikinci bir dizi ihlale maruz kalmaktalar. bundan da kurtulmayı  başarsalar bile bu kez de, çoğu zaman üçüncü bir dizi ihlale maruz kalmaktalar. " açıklamasını yapmışlardır.

savaş milyonlarca çocuk için gündelik hayatın bir parçasıdır. bazıları başka bir yaşam tarzı tanımamış, bazılarının dünyası da savaşların ortaya çıkışıyla altüst olmuştur. bu etkilerin sonucunda sayısız çocuk ölmüş, birçoğu da sakat veya öksüz kalmıştır. birçokları aç kalmış veya açlıktan ölmüştür. milyonlarcası sevdiklerinden ayrılarak mülteci ya da yerinden-yurdundan edilmiş olarak, yollara dökülmeye zorlanmıştır. çoğu; şiddet, korku ve zorluk dolu ortamda travma içinde yaşamaktadır.

binlerce çocuk cinayetlerde rol oynamaktadır. eğitim hakkından yoksun kalan çocukların, topluma genel olumsuz etkisinin yanı sıra, suça eğilimli bireyler olma oranı yüksektir. çoğu güvenlik güçleri ve silahlı muhalif güçler tarafından işe alınmış, diğerleri ise başka seçenekleri olmadığını düşündüklerinden gönüllü olmuşlardır. deneyimsiz, korkusuz oluşları ve özellikle zor görevlerde kullanılmaları dolayısıyla çocuk askerler arasındaki ölü ve yaralı oranı çok yüksektir.

kuzey afrika ülkelerinde, açlık, salgın hastalıklar ve susuzluk nedeniyle ölenlerin başında çocuklar gelmektedir.

yine unicef'in hazırladığı bir rapora göre çocuk ölümleri yapılan çalışmalar sonucunda giderek azalmaktadır. buna göre dünyada 5 yaşından küçük ölen çocukların sayısı 2006’da, yılda 10 milyon barajının altına inerek 9,7 milyona düştü. rapora göre fas, vietnam ve dominik cumhuriyeti’nde 5 yaşından küçük çocukların ölüm oranının üçte birin üzerinde, madagaskar’da yüzde 41, sao tome ve principe demokratik cumhuriyeti’ndeyse yüzde 48  azaldı. bütün bu gelişmelere rağmen orta ve batı afrika’nınsa çocuk ölümlerinin en fazla görüldüğü bölgeler olmaya devam etmektedir. bm nüfus fonu'na göre afrika kıtasında 5 yaşın altındaki her 1000 çocuktan 155’inin öldüğü belirtilirken bu çocukların büyük çoğunluğu kızamık, tetanos ve çocuk felci gibi, aşısı olan hastalıklar yüzünden ölüyor.

türkiye'de bazı kültürel anlayışların benimsediği töre kavramlarından ötürü, çocuklar töre kurbanı olmaktadır. ayrıca ailelerin çocukları arasında kız-erkek ayrımı yapması, çocuk hakları ihlallerine verilebilecek örneklerden birisidir. kız çocukların okutulmaması, onların başlık parası adı verilen ücret karşılığında evlendirilmesi, çocuk hakları ihlallerine çarpıcı bir örnektir.

çocuk askerler 

birleşmiş milletler çocuklara yardım fonu'nun belirlediği verilere göre, 2006 yılı içinde yaklaşık 250 bin çocuk silahlı çatışmalara sokuldu ya da bu amaçla silahlı gruplara dahil edildi. çocukların asker olarak savaş alanlarında kullanılması uluslararası ceza mahkemesi tarafından savaş suçu olarak tanımlanıyor. buna rağmen burma, burundi, fildişi sahili, kongo demokratik cumhuriyeti, somali, sudan, çad, filipinler, kolombiya, nepal, sri lanka, uganda, afganistan, angola, gine-bissau, liberya, mozambik, ruanda ve sierra leone gibi ülkelerde çocuklar asker olarak kullanılmaya devam ediyor.

hamburg üniversitesi'nin gerçekleştirdiği bir araştırmaya göre çocuklar dövülen, vurulan ve tecavüze uğrayan insanların şiddet sahnelerine tanık olup savaşmaya ve adam öldürmeye teşvik ediliyorlar. bu araştırmada yer alan 169 çocuk ve gencin yaklaşık üçte birinin travma sonrasında gelen stres bozukluğu ile yaşadıkları tespit edildi.

ayrıca bakınız 
 çocuk istismarı
 cenevre çocuk hakları bildirisi
 birleşmiş milletler çocuk hakları bildirisi
 birleşmiş milletler çocuk haklarına dair sözleşme
 türkiye'de çocuk hakları
 eglantyne jebb
 uluslararası çocuk ve barış ödülü
 save the children

kaynakça

dış bağlantılar 
 uluslararası af örgütü
 birleşmiş milletler çocuk haklarına dair sözleşme - unicef resmî web sayfası (türkçe)
 çocuk hakları sözleşmesi (türkçe)
 çocuk hakları i̇zleme raporlama projesi (türkçe)