Abhazca

abhazca (abhazca: аҧсуа бызшәа, aphsua bızşwa veya аҧҫшәа, aphşwa ), kuzeybatı kafkas dillerinden biridir. esas olarak abhazya, türkiye’de , suriye , almanya, hollanda, rusya ve acaristan 'da konuşulur. abhazya cumhuriyeti’nin rusça ile birlikte resmi dilidir. abhazca, abhazya’da yaklaşık 150 bin kişi tarafından konuşulur.

sınıflandırma 
abhazca, kuzey kafkasya kökenli kuzeybatı kafkas dilleri öbeğine bağlıdır. kuzeybatı kafkas dilleri, kuzeydoğu kafkas dilleriyle ilişkili sayılır ve bu iki öbek kuzey kafkas dillerini oluşturur. abhazca, abazaca ile çok yakın bir dildi. bu iki dili aynı dilin diyalektleri olarak değerlendiren görüşler de vardır.

coğrafi dağılımı 
abhazca asıl olarak, resmi dil olarak da kullanılan abhazya’da konuşulur. 1995 tarihli gürcistan anayasası, abhazya’da ikinci resmi dil statüsü tanımıştır. abhazca, 19. yüzyılda abhazya’dan sürülen muhacirlerin de dilidir ve bu muhacirlerin göç etmiş olduğu türkiye ve suriye gündelik dil olarak konuşulurdu. almanya, hollanda ve abd’ye göç eden nüfus arasında bu dili konuşanlar mevcuttur.

diyalektleri 
abhazca, başlıca üç diyalekte ayrılır:
 abjua, kafkasya’da ve tarihsel abjıva bölgesinde konuşulur. bu ad, bölgenin "orta" anlamına gelen adından (абжуа) gelir.
 bzıb veya bzıp, kafkasya’da ve türkiye’de konuşulur. adı bzıp (abhazca бзыҧ) bölgesinden gelir.
 sadz, türkiye’de konuşulur. adını, bzyp ve hosta ırmakları arasındaki aynı adlı bölgeden alır.
abhazca yazı dili, abjua diyalektine dayanır.

abhaz kiril alfabesi

dilbilgisi 
kuzeybatı kafkas dillerinin tipik bir örneği olan abhazca, büyük ölçüde eklemeye dayanan sondan eklemeli bir dildir. bir geçişsiz fiilin öznesi, geçişli bir fiilin nesnesi ile aynı şekilde işlev görecek şekilde, ergatif-mutlak bir tipolojisine sahiptir. özellikle, abhazca ergatifliği, çoğu diğer ergatif dillerin yaptığı gibi, açık büyük/küçük harf işaretlemeden ziyade, fiil yapıları içindeki öznelerin ve nesnelerin sıralanması yoluyla ifade eder.

bu bölümdeki tüm latin transliterasyonlarda çirikba'nın sistemi kullanır (2003).

fiiller 
abhazcanın morfolojisi, “minyatür cümle” olarak adlandırılabilecek oldukça karmaşık bir fiil sistemine sahiptir. çirikba (2003), abhazca'yı fiillerin “morfolojinin merkezi kısmını” işgal ettiği “verbosentrik” (fiil merkezli) bir dil olarak tanımlar. bununla birlikte, karmaşıklığına rağmen, abhazca sözlü morfolojisi oldukça düzenlidir.

ergatif bir dil olan abhazca, geçişli ve geçişsiz fiiller ile dinamik ve durum fiilleri arasında güçlü bir ayrım yapar.

durum fiilleri, дхәыҷуп (dx˚əčә́wəp - “o bir çocuk”) gibi oluş durumlarını tanımlar. dinamik fiiller ise doğrudan eylemleri ifade eder.

değişkenler olarak adlandırılan bazı fiiller, hem durağan hem de dinamik fiillerin belirli özelliklerini birleştirir.

abhazcadaki bir diğer önemli fiil ayrımı, eylemin süresine atıfta bulunan sonlu ve sonlu olmayan ayrımıdır. sonlu fiiller genellikle tam bir cümle oluşturmak için yeterli bilgi içerirken, sonlu olmayan fiiller tipik olarak bağımlı maddeler oluşturur.

fiil kökleri; konuşmanın başka bir bölümünden birleştirme, ekleme, ikileme veya dönüştürme dahil olmak üzere çeşitli şekillerde türetilebilir.

fiilin mastar haline veya sözde bir “isim-fiil”e kabaca eşdeğer olan fiilin mastar biçimi, türkçedeki ulaça benzer. yalın bir fiil köküne özel bir sonek, dinamik bir fiil için -ра (-ra) ve bir durum fiili için -заара (-zaara) eklenerek oluşturulur.
аԥхьара
ápx’ara
“okumak”

tüm bağımlı cümleleri oluşturmak için masdar'a aşağıdaki gibi çeşitli önekler eklenebilir:
аԥибаҽра
apә́jbačra
“birbirini kırmak”

bununla birlikte, tamamen birleşik kişisel abhaz fiil formları, her bir gramer ayrımının daha geniş fiil şablonu içinde belirli bir "yuva" veya "konum" işgal etmesiyle birlikte "şablonsaldır". böylece fiiller, fiil köküne çeşitli eklerin eklenmesiyle oluşur; bu ekler, genel fiil yapısı içinde katı konumlar işgal eden geçişlilik, kişi ve durum/dinamik nitelik gibi ayrımları ifade eder. fiiller ve konuşmanın diğer bölümleri arasında yüksek derecede bir uyum vardır.  genel olarak, abhaz fiili şu şekilde oluşturulmuştur:
[birinci konum]+[i̇kinci konum]+[üçüncü konum]+[dolaylı nesne]+[dönüşlü]+[serbest önsöz]+[kök önsöz]+[etken]+[olumsuz]+[nedensel]+kök+[uzantı]+[sayı]+[açı]+[zaman]+[olumsuz]+[bitiş son ekleri]

bu öğelerin tümü, her fiilde mutlaka bir arada bulunmaz. fiil morfolojisinin tek tek bölümleri aşağıda ele alınmaktadır.

i̇lk pozisyon

fiil kompleksinin ilk önek öğesi, ya mutlak yapıdaki geçişsiz bir fiilin öznesini veya bir ergatif yapıdaki geçişli bir fiilin doğrudan nesnesini ifade eder. aşağıdaki tablo, ilk konumu işgal edebilecek çeşitli anlaşma işaretlerini göstermektedir. bu önekler, parantez içindeki harfleri içeren uzun formlarında veya içermeyen kısa formlarında olabilir. bunları kullanma kuralları şunlardır:
 ön ek bir ünsüz kümesi ile devam ediyorsa, uzun biçim kullanılacaktır.
 vurgu önek üzerine düşerse, uzun biçim kullanılacaktır.
 ön ek bir ünsüz kümesi ile devam etmiyorsa, kısa form kullanılacaktır.
 vurgu önek üzerine düşmüyorsa, kısa form kullanılacaktır.

dönüşlü bir yapıda iyelik önekinin ҽы́- (čə́-) veya sonlu olmayan bir yapıda göreceli önekinin иы́- (jә́-) bu konumu işgal etmesi de mümkündür.

i̇kinci pozisyon

i̇kinci konum, dolaylı nesne veya türkçede “birbirine” veya “karşılıklı” ile eşdeğer olan karşılıklı zamirlerin аи- (aj-) öneki tarafından temsil edilir.

üçüncü pozisyon

bu konum, nedensel bilgiyi ifade eden bir dizi önek barındırır.

dolaylı nesne

i̇kinci nesneden sonra oluşan herhangi bir dolaylı nesne, durum fiilinin iyelik ekinin de yer alabileceği yerde bulunabilir.
лҽылшьуеит
lčә́lšʹwajt
“o(dişi) kendisini öldürür.”

dönüşlü

birinci konumda bir iyelik öneki varsa, buraya dönüşlü önek л- yerleştirilir.
лҽылшьуеит
lčә́lšʹwajt
“o(dişi) kendisini öldürür.”

bağımsız önfiil

bu konum, fiil gövdesinin açık bir parçası olmayan önfiilsel öğeler tarafından işgal edilir.
днатәеит
dnat’ºáøjt
“oturdu (aşağı doğru).”

gövde önfiil

fiil köküne açıkça iliştirilen önfiilsel öğeler bu pozisyonu alır.
иҟасҵоит
jəq’asc’awájt
“onu yapıyorum.”

etken

etkene (geçişli fiilin öznesi) karşılık gelen uyuşma işaretçisi bu konumu alır.

olumsuzlama (dinamik)

olumsuzluk öneki m- dinamik bir fiil yapısında bu konumu işgal eder. 
иҟасымҵе́ит
jəq’asəmc’áøjt
“onu yapmadım.”

nedensel

etken öneki r-, fiil kökünden önceki son konumu alır.
исзы́мырҽеит
jəszә́mərčajøjt
“i̇yileştiremedim.”

uzantı

son ek unsurlarından ilki, “içeride” (-la) veya “dışta” (-aa) ilgili zarf bilgilerini ifade eder.
иаҭа́игалеит
jətájgalaøjt
“o(eril) onu içeri getirdi.”

sayı

-kºá öneki durum fiillerini çoğul hale getirir.
итәақәаз
jət’ºákºáz
“oturanlar”

bakış açısı

birkaç görünüm belirteci bu konumu son ekler olarak işgal eder.

kip

söz konusu fiilin durağan mı yoksa dinamik mi olduğuna bağlı olarak, birkaç kip eki bu konumu işgal eder. dinamik fiiller, zaman ve görünüş ayrımlarını içeren zengin bir şekilde geliştirilmiş bir zaman paradigmasına sahiptir. aşağıdaki tablo, агара (agara – “almak”) fiilini kullanan bu çeşitli dinamik zaman biçimlerini göstermektedir.

buna karşılık, durum fiilleri, aşağıda а́цәара (ácºara - “uyumak”) fiili kullanılarak gösterildiği gibi, bu zengin zaman sisteminden yoksundur.

olumsuzlama (durum)

olumsuzluk öneki m-, bir durum fiil yapısında bu konumu işgal eder.
дтәам
dt’ºam
“oturmuyor.”

bitiş sonekleri

fiil kompleksindeki son konum, çeşitli karma amaçlı işaretleyicilerden herhangi birini barındırabilir.

{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|-
! amaç 
! sonek
|-
| dinamik-sonlu
| -ит (-jt)
|-
| durgun-sonlu
| -п (-p)
|-
| koşullu
| -р (-r)
|-
| vurgulu 
| -еи (-aj)
|-
| soru
| -ма (-ma)
|-
| dilek
| -аа(и)т//-заа(и)т (-aajt'//-zaajt)
|}

emir, fiilin türüne bağlı olarak birkaç olası biçim alır. dinamik fiiller, yalın bir fiil köküne uyuşma eklerinin eklenmesiyle emir oluşturulur; geçişsizler özne ve dolaylı nesne yapıcıları içerirken, geçişliler doğrudan nesneyi ve mutlakı içerir:
шәихәаԥш
š˚jә́x˚apš
[s]+[io]+stem
“ona bakın!”

durum fiilleri, fiil köküne -z durum son ekini ekleyerek buyruğu oluşturur:
уҟаз!
wә́q’az
stem+[dur.]
“ol!”

 i̇simler 
fiiller gibi, isimler de abhazca'da durağan bir isim köküne çeşitli önek ve soneklerin eklenmesiyle oluşur. i̇sim kökleri, birleştirme, ikileme veya türetme ekinin eklenmesi dahil olmak üzere birkaç farklı işleme göre türetilebilir.

ekler, sayı, kesinlik ve iyeliğin yanı sıra bazı durum benzeri unsurları işaret eder. bir bütün olarak ele alındığında, abhaz isminin tüm morfolojik yapısı aşağıdaki gibidir:

[belirtili harfitarif]+[çekim öneki]+[miktar]+kök+[çekim soneki]+[belirsiz harfitarih]+[biçimce]

fiillerde olduğu gibi, bu unsurların hepsi aynı anda meydana gelemez. i̇sim morfolojisinin tek tek bölümleri aşağıda ele alınmaktadır.tanımlık eklerabhazca'da bir kesinlik aralığı vardır. belirli/nötr kategorilerine bağlı olan bu maddeler, daha geniş isim yapısında önek olarak görünürken, belirsiz son eki alır.

her iki tanımlık ekinin yokluğu, evrensel niceleyicileri ima eden sıfır referansı veya bir referansın toplam eksikliğini ifade eder.
уаҩы дсымбеит
wajºә́ dsəmbáøjt
“kimseyi görmedim.”

belirli ve belirsiz ekler aynı isimde birlikte görünebilir, bu da göndergelerin bir grup veya gövde olarak kastedildiğini ima eder.
аҽқәа́к
ačkºák
“atlardan biri.”

abhazcanın farklı lehçeleri arasında harfitarif kullanımında bazı anlam farklılıkları vardır.çekim önekleribunlar gramer kişi ve isim sınıfını ifade eden iyelik önekleridir. tam ve kısa olmak üzere iki şekilde gelirler. tam olanlar parantez içinde sesli harfleri içerirken kısa oldukları durumlarda bunlar yoktur.nicelik önekleribu birkaç önek, isim kompleksine sayısal bilgiler ekler. çoğu zaman, bu bir sayı biçimini alır.
рыхҩы-ԥацәа
rəxjºә́-pacºa
“onların üç oğulu”çekim sonekleribu ekler ya çoğul sayı ya da durum benzeri zarf bilgisi taşır. çoğul belirteçler aşağıda daha ayrıntılı olarak ele alınmaktadır; diğer olası çekim ekleri şunlardır:

bir yer belirleme veya yön edatına eklenmiş, üçüncü şahıs tekil insan olmayan iyelik belirteci
konumsal -ҿы́ (-č’ә́) veya yönsel -ҳы́ (-x’ә́) edatlar
araç eki -ла (-la)
zarf soneki -с (-s), иашьас (jaš’ás - “kardeş olarak”) gibi
karşılaştırma soneki -ҵас (-c’as), ҩнҵа́с (jºənc’ás - “ev gibi”) gibi
mahrumiyet soneki -да (-da), ҩны́да (jºnә́da - “evsiz”) gibi
çeşitli koordinasyon ekleri

çekim ekleri sırayla birbirini takip edebilir.
аҷкәы́нцәеи аҭы́ԥҳацәеи
áč’k’ºəncºaj atә́phacºaj
“oğlanlar ve kızlar”çoğul sonekleriabhazca tekil ve çoğul ayrımı yapar; tekil işaretsizdir, oysa çoğul isim sınıfına bağlı eklerle gösterilir. birkaç çoğullama eki vardır, ancak en yaygın olarak kullanılan ikisi genellikle insan ve insan olmayan isim sınıflarına atıfta bulunur. açıkça insan isimlerinin insan dışı çoğul işaretleri aldığı durumlar vardır.

ayrıca çok daha dar kullanıma sahip birkaç çoğul son vardır.biçimcebiçimce -гьы (-g’ə) yerleşik bir koordinasyon birleşimi olarak işlev görür.
сангьы сабгьы
sáng’ə sábg’ə
“annem ve babam”i̇sim sınıfıabhazca'daki isimler, insan/insan olmayan paradigmasına göre geniş bir şekilde sınıflandırılır, insan sınıfının kendisi de eril ve dişil cinsiyete bölünür. cinsiyet, abhazca dilbilgisinde oldukça zayıf bir kavramdır ve cinsiyet ayrımları, şahıs zamirleri, fiil anlaşması ve sahiplik işareti de dahil olmak üzere çeşitli bağlamlarda makul derecede nötralize edilir. bu sınıf ve cinsiyet sistemi abhazcayı diğer kuzeybatı kafkas dillerinden ayırırhitap ekleriözel bir hitap çekimi olmamasına rağmen, уа- (wa-) öneki, bir isim köküne eklendiğinde bir çağrışım biçimini ifade edebilir.
уанцәа́!
wancºá
“yâ rabb!”

benzer şekilde, saygı ve sevgiyi ifade etmek için -a soneki bir ünsüz ile biten özel bir isme eklenebilir.
зура́ба
zurába
“sevgili zurab”

 zamirler 
abhazca düşürmeye meyilli bir dildir. zamirler çekimli değildir ve fiilî uyum genellikle gramer kişisini belirtmek için yeterlidir.

günlük konuşmada, üçüncü şahıs zamirlerinde daha az sıklıkta yapılmasına rağmen, zamirin -рá (-rá) son ekini çıkaran kısa bir versiyonunu kullanmak yaygındır.

i̇sim işaretlemeye ek olarak, şahıs zamirinin kısa versiyonuna -тәы́ (-t’˚ә́) eki eklenerek sahiplik belirtilebilir:
стәы́ (st’˚ә́ - “benim”)
лтәы́ (lt’˚ә́ - “onun(dişi)”)yoğun zamirler, -хаҭá (-xatá) son ekiyle birleştirilmiş kısa biçimli şahıs zamirlerinden türetilir. bunların kabaca dönüşlü bir anlamı vardır.
сарá (sará - “ben”)
схаҭá (sxatá - “ben kendi başıma”)

 sıfatlar 
morfolojik olarak, sıfatlar isimlere çok benzer, sadece sözdizimsel işlevleri farklıdır. i̇simlere benzer şekilde, sıfat kökleri de birleştirme, ikileme ve ekleme ile türetilebilir. nitelikli olarak kullanıldığında, sıfatlar değiştirdikleri ismin ardından gelir. yüklemi oluşturan sıfatları veya son ek ile türetilenler isimden önce gelir. sıfatlar aşağıdaki paradigmaya göre oluşturulur:

[belirtili harfitarif]+[çekim öneki]+kök+[çekim soneki]+[belirtisiz harfitarif]+[zarf soneki]çekim önekii̇yelik öneki r- iyelik uyuşmasını göstermek için kullanılır.рҭоурыхтә ҭагылазаашьаr'tawrә́xt’º tagә́lazaaš’a
“onların tarihi durumları”

sıfat sonekleri

bu ekler, değiştirilen isimle uyuşma göstermek için sıfat köküne eklenir.

bir sıfatın karşılaştırmalı biçimi, sıfattan önce gelen аиҳá (ajhá - “daha”) karşılaştırmalı takısı kullanılarak oluşturulur. üstün biçim, pekiştirici son eki -ӡа ile gösterilir:
аиҳа ибзиоу аҩны
ajhá jəbzә́jaw ajºnә́ (“daha iyi bir ev”)

иҟаԥшӡа
jəq’apšʒá (“en kırmızı”)

türkçeden abhazca'ya geçen alıntılar 

 абаира́м < türk. bayram
 абаклау́а < türk. baklava
 абақьма́з < türk. pekmez
 абе́иа ? < türk. bey
 адау́л < türk. davul
 адамы́ӷ(а) < türk. damga
 ада́ҧа < türk. defne
 адәқьа́н < türk. dükkân
 адәқьанџьы́ < türk. dükkâncı
 а́ешьыл ~ а́иашьыл < türk. yeşil
 азанда́л  < türk. sandal
 азанџьы́р ~ азынџьы́р < türk. zincir
 азеиҭы́н < türk. zeytin
 акадифа́ < türk. kadife
 аказма́ < türk. kazma
 акаиыф < türk. kayık
 акаҧдан < türk. kaptan
 акарпы́жә ~ акырпы́жә < türk. karpuz
 акаҭра́н < türk. katran
 акәарма́ < türk. kavurma
 аҟа́б (abjuy) ~ аҟаба́қ (bzıb) < türk. kabak
 аҟазау́ҭ < türk. gazavat
 аҟа́ма < türk. kama
 аҟамчы́ ~ аҟанчы́  < türk. kamçı
 аҟару́л < türk. karakol
 амаде́н < türk. maden
 амажьди́а < türk. mecidiye
 амалҳа́м (abjuy) < türk. melhem, merhem
 амаҭа́р < türk. matara
 амҳаџьы́р < türk. muhacir
 анама́з < türk. namaz
 апапы́ч < türk. pabuç
 аҧа́ра < türk. para
 араҳа́ҭ < türk. rahat
 асаа́ҭ < türk. saat
 асааҭџьы́ < türk. saatçi
 а́саби < türk. sabi [< arap.]
 асаӷла́м (bzıb) < türk. sağlam
 а́саҟаҭ < türk. sakat
 асамсу́н 'сорт абхазского табака' < türk. samsun
 асара́қь < türk. sarık
 асы́рма < türk. sırma
 аҭулаӷь < türk. tülek
 афырҭын < türk. fırtına
 афлыка < türk filika
 афырџьа́н  < türk. fincan
 аҳала́л < türk. helal
 аҳалуа́ < türk. helva
 аҳама́м < türk. hamam
 аҳанџьа́р < türk. hançer
 а́ҳара́м < türk. haram
 аҳасы́р < türk. hasır
 аҳа́ҭыр < türk. hatır
 ачақы́ < türk. çakı
 ачана́х < türk. çanak
 ача́нҭа < türk. çanta
 ашаиҭа́н < türk. şeytan
 аџьиха́д < türk. cihat

türkiye'deki abhazca araştırmaları 
bu konuda en dikkati çeken ömer büyüka'nın (1901-2001) çalışmalarıdır. türkiye'deki abhaz-abaza kökenli türk vatandaşları arasında "ömer amca" olarak tanınan ve sevilen büyüka'nın yayımlanmış çalışmalarının yanında henüz yayımlanmamış çalışmaları da bulunuyor.

ayrıca bakınız 
abhazca vikipedi

kaynakça 

 
kuzeybatı kafkas dilleri
kafkasya
abhazya
doğal diller