Yunus (peygamber)

yunus (, yūnus) veya yonah (; , iōnâs; ), mö 8'inci yüzyılda kuzey i̇srail krallığı'nda yaşamış, tanah'ta ismi geçen bir yahudi peygamber. yunus, daha çok ninova'ya seyahat edip yerel sakinlerini yaklaşan ilahî gazap konusunda uyardığı ve yunus kitabı'nın ana figürü olmasıyla bilinir. yunus i̇slam ve bahâîlik inançlarında da yer alır.

mitolojik bağlantılar / tarihsel gerçeklik 

yunus efsanesinin sümer panteonunda amfibik tanrılardan insan başlığına eklemlenmiş balık şeklinde vücudu bulunan oannes’in (yunanca jonas) farklı kültür ve zaman dilimlerinde evrilmesi ile oluşturulduğu düşünülmektedir. oannes, birden ortaya çıkmış, balık kıyafetli ya da yarı balık yarı insan görüntüye sahip bir abgaldır. bir erkeğin ayaklarına, kollarına ve kafasına sahiptir, insan gibi konuşur, yemek yemez; hem karada hem suda yaşayan, amfibik bir yaratıktır. oannes daima 7 abgal ile birlikte iş yapar ve onların lideri durumundadır.

oannes kültü iki farklı isimle, jonah ve john olarak tevrat hikâyelerine aktarılır. i̇ddiaya göre bahsedilen isimlerin kur’andaki karşılığı yunus ve yahyadır. kur’anda mukattaa harfleri arasında geçen ve anlamı bilinmeyen nun harfi ise sabienlerde yahya kültünün sembolüdür.

tevrat bilginlerinin çoğu yunus kitabının içeriğini gerçek dışı bir anlatı olarak değerlendirmektedir. yunus'un i̇.ö 8. yy.da yaşadığı ileri sürülmesine rağmen kitabın yazılışı bundan yüzyıllar sonradır. birçok bilgin kitabı bir parodi veya satirik bir anlatı olarak değerlendirir. eğer bu doğruysa hikâye o'nun satirik doğasını anlamayan bilgeler tarafından i̇brani kutsal kitabı'na sokulmuş olmalıdır. 

yunus kitabının kurgu olup olmadığına dair farklı görüşler bulunmaktadır. her ne kadar yunus kitabı kurgu olsa bile yunus'un kendisi tarihsel bir peygamberdir. krallar kitabında kendisinden kısaca bahsedilmiştir.

tevrat’ta yunus’un hikâyesi 
yunus’u anlatan kitab-ı mukaddes’teki yunus kitabının, yunus’un yaşadığına inanılan dönemden sonraki dönemlerde kaleme alınan ve midraş türü eğitim amaçlı bir kitap olduğu kabul edilmektedir. bundan dolayı tevrat’a ait olan kıssanın tarihi bir gerçekliği olmadığı, eğitim veya nasihat amaçlı olduğu ifade edilir. tevrat'ın ilk tercümelerinde yahudi tercümanlar, antik metindeki olası antropomorfik betimlemeleri kaldırmıştır;

'da masoretik metin'de (mt) "... tanrı belki halimizi görür de yok olmayız..." diye yazarken yunus targum'unda bu pasaj "...belki tanrı'dan üzerimize rahmet gelir..." yazmaktadır. gemi kaptanının teklifi ilahi geleceği değiştirmekten ziyade ilahi acımayı elde etmeye yöneliktir. mt'de 'da "belki o zaman tanrı fikrini değiştirip bize acır, kızgın öfkesinden döner de yok olmayız" derken targum'da "her kimin idrakında günah varsa tövbe etsin ve tanrı tarafından bize acınacak" yazar. tanrı fikrini değiştirmemektedir; acımaktadır.

yunus'un elçi tayin edilmesi, kaçması ve denize atılması 
rab bir gün amittay oğlu yunus’a, “kalk, ninova’ya, o büyük kente git ve halkı uyar” diye seslendi. ne var ki, yunus rab’bin huzurundan tarşiş (tarsus)’e kaçmaya kalkıştı. yafa’ya inip tarşiş’e giden bir gemi buldu. ücretini ödeyip gemiye bindi. yolda rab şiddetli bir rüzgâr gönderdi denize. öyle bir fırtına koptu ki, gemi neredeyse parçalanacaktı.

gemiciler korkuya kapıldı, her biri kendi ilahına yalvarmaya başladı. gemiyi hafifletmek için yükleri denize attılar. yunus ise teknenin ambarına inmiş, yatıp derin bir uykuya dalmıştı. gemi kaptanı yunus'un yanına gidip, “hey! nasıl uyursun sen?” dedi, “kalk, tanrına yalvar, belki halimizi görür de yok olmayız.” birbirlerine, “gelin, kura çekelim” dediler, “bakalım, bu bela kimin yüzünden başımıza geldi.” kura çektiler, kura yunus’a düştü. bunun üzerine yunus'a, “söyle bize!” dediler, “bu bela kimin yüzünden başımıza geldi? ne iş yapıyorsun sen, nereden geliyorsun, nerelisin, hangi halka mensupsun?” yunus, “i̇brani'yim” diye karşılık verdi, “denizi ve karayı yaratan göklerin tanrısı rab'be taparım.'' denizciler bu yanıt karşısında dehşete düştüler. “neden yaptın bunu?” diye sordular. yunus'un rab'den uzaklaşmak için kaçtığını biliyorlardı. daha önce onlara anlatmıştı. deniz gittikçe kuduruyordu. yunus'a, “denizin dinmesi için sana ne yapalım?” diye sordular. yunus, “beni kaldırıp denize atın” diye yanıtladı, “o zaman sular durulur. çünkü biliyorum, bu şiddetli fırtınaya benim yüzümden yakalandınız.”. denizciler karaya dönmek için küreklere asıldılar, ama başaramadılar. çünkü deniz gittikçe kuduruyordu. rab'be seslenerek, “ya rab, yalvarıyoruz” dediler, “bu adamın canı yüzünden yok olmayalım. suçsuz bir adamın ölümünden bizi sorumlu tutma. çünkü sen kendi istediğini yaptın, ya rab.”. sonra yunus’u kaldırıp denize attılar, kuduran deniz sakinleşti. bu olaydan ötürü denizciler rab'den öyle korktular ki, o'na kurbanlar sundular, adaklar adadılar. bu arada rab yunus’u yutacak büyük bir balık sağladı. yunus üç gün üç gece bu balığın karnında kaldı. yunus balığın karnından tanrısı rab’be dua etti: rab balığa buyruk verdi ve balık yunus’u karaya kustu. yunus kente girip dolaşmaya başladı. bir gün geçince, “kırk gün sonra ninova yıkılacak!” diye ilan etti. (yunus 1/1-17)

balığın içinden çıkışı 
yunus balığın karnından tanrısı rab'be şöyle dua etti: ''ya rab, sıkıntı içinde sana yakardım, yanıtladın beni. yardım istedim ölüler diyarının bağrından, kulak verdin sesime. beni engine, denizin ta dibine fırlattın. sular sardı çevremi. azgın dalgalar geçti üzerimden. 'huzurundan kovuldum' dedim, yine de göreceğim kutsal tapınağını. sular boğacak kadar kuşattı beni, çevremi enginler sardı, yosunlar dolaştı başıma. dağların köklerine kadar battım, dünya sonsuza dek sürgülendi arkamdan; ama, ya rab, tanrım, canımı sen kurtardın çukurdan. soluğum tükenince seni andım, ya rab, duam sana, kutsal tapınağına erişti. değersiz putlara tapanlar, vefasızlık etmiş olurlar. ama şükranla kurban sunacağım sana, adağımı yerine getireceğim. kurtuluş senden gelir, ya rab!”. rab balığa buyruk verdi ve balık yunus'u karaya kustu. (yunus, bölüm 2)

üzerine ot bitirilmesi
yunus kentten çıktı, kentin doğusundaki bir yerde durdu. kendisine bir çardak yaptı, gölgesinde oturup kentin başına neler geleceğini görmek için beklemeye başladı. rab tanrı yunus’un üzerine gölge salacak, sıkıntısını giderecek bir keneotu sağladı. (keneotunun kuruması yunus’u öfkelendirdi.) tanrı, “keneotu yüzünden öfkelenmeye hakkın var mı?” dedi. yunus, “elbette hakkım var, ölesiye öfkeliyim” diye karşılık verdi.

hikâyenin sonu
ninova halkı tanrı'ya inandı. oruç ilan ederek büyüğünden küçüğüne hepsi çula sarındı. tanrı ninovalılar'ın yaptıklarını, kötü yoldan döndüklerini görünce, onlara acıdı, yapacağını söylediği kötülükten vazgeçti. (yunus kitabı 3)

i̇slami anlayışta yunus

kur'anın yunus suresi adını bu peygamberden alır ve hikâyenin ayrıntıları hakkında saffat suresinde bilgi verilmektedir. i̇nanca göre yunus ninova halkına gönderilen peygamberdir ve azaptan kurtulan tek halk ninova halkıdır. azap yaklaşmaktayken tövbe ettikleri ve tövbelerinin allah tarafından kabul edilerek affedildiklerine inanılır.

ninova halkına peygamber olarak gönderilen yunus, 33 yıl onları tanrının dinine davet etmiş, kendisine bu süre içerisinde sadece iki kişi inanmıştır. bu durum kendisinin canını sıkmış, allah'ın izni olmadan ninova'dan ayrılıp akdeniz’e kadar giderek bir gemiye binmiştir.

hikâyeye göre yunus’un bindiği gemi denizin ortasına geldiğinde fırtına çıkar, gemidekiler orada günahkâr birinin olduğunu, o'nu denize atarak fırtınadan kurtulacaklarını düşünürler. çekilen kur'a yunus peygambere çıktığı için denize atarlar ve (saffat 141-146) o'nu büyük bir balık yutar. yunus hatasını anlayıp balığın karnında dua eder ve duası kabul edilir.  ama balığın karnında bizi andı, tespih etti, biz de onu hasta bir halde ağaçsız, boş bir yere attık ve üzerine kabak türünden bir ağaç bitirdik.” (es-saffat 145-146)

balık yunus’u sırasıyla nil nehrine, fars denizine, el-betâik denizi'ne ve dicle'ye götürüp, nusaybin topraklarında düz ve geniş bir yere atar.
bir başka rivayete göre, balık o’nu önce eyle’ye sonra dicle’ye götürmüş, sonra da ninova’ya atmıştır. yunus tekrar kavmine döndürülür ve 100 bin kişi o’na inanır.

yunus hikâyesinde balığın dolaştırdığı yerlerin süveyş kanalının bulunmadığı bir dönemde coğrafi olarak bağlantısız oluşu rivayetlerin tutarsızlığını ortaya koymaktadır.

hikâyenin durumu yorumcuları ayetlerin dış anlamlarına aykırı yeni açıklamalar yapma çabalarına itmiştir. buna göre hikâye hayaldir ya da rüyadır veya alegoriktir; hikâyedeki balık bir teknedir veya bunalımın yunus’u yutması kastedilmektedir.
konuya bir başka yaklaşım ise hikâyeyi kısaltarak vermek ve rasyonalize etmektir. örnek olarak; “hazret-i yunus aleyhisselâm'ın kıssa-i meşhuresinin hülâsası: denize atılmış, büyük bir balık onu yutmuş. deniz fırtınalı ve gece dağdağalı ve karanlık ve her taraftan ümid kesik bir vaziyette münacatı, ona sür'aten vasıta-i necat olmuştur”.

ayrıca bakınız 
 yunus kitabı
 yunus suresi
 saffat suresi 139-148. ayetler
 kalem suresi 48-49. ayetler

kaynakça