Fakir Baykurt

fakir baykurt (esas ismi tahir, 15 haziran 1929; yeşilova, burdur - 11 ekim 1999, essen), türk yazar ve sendikacı.

köy hayatını anlatan yılanların öcü adlı romanı, türk edebiyanın klasikleri arasına girmiş bir eserdir. eserleri bulgarca ve rusça başta olmak üzere birçok dile çevrilmiştir. baykurt, türkiye öğretmenler sendikası ve türkiye öğretmen dernekleri milli federasyonu genel başkanlıklarını yapmıştır.

biyografi

çocukluğu 
1929 yılında burdur'un yeşilova ilçesine bağlı akçaköy'de doğdu. annesinin adı elif ve babasının adı veli'dir. doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle beraber şu sözleri ile 1929 yılının haziran ortası olduğu düşünülür: "1929 doğumlu olduğum doğru. ay, gün bilinmiyordu. anamla konuştuk. köyde orak mevsimi. tarlada sancılanıp eve gelmiş. haziran ortasıdır..." kendisine babası tarafından savaşlarda vurulup geri dönmeyen amcasının adı olan "tahir" adı verildi.

1936 yılında akçaköy i̇lkokulu'na başladı. i̇ki yıl sonra babasını kaybetti ve eğitimini yarım bırakarak balıkesir iline bağlı burhaniye'de yaşayan dayısının yanında dokumacılık yapmaya başladı. ii. dünya savaşı başlayınca dayısının askere alınması üzerine köyüne dönerek okula devam etme imkânı buldu. bir yandan ırgatlık, çobanlık, suculuk, köy kâtipliği yaparak eğitimini üç yıl kesintiden sonra okulu kendi köyünde tamamladı. 1942 yılında kaydolduğu gönen köy enstitüsünde bulunduğu dönemde şiir yazmaya başladı.

ortaöğrenimine gönen köy enstitüsü'nde devam etti. köy enstitüsü yıllarında şiire olan ilgisi arttı. i̇lk şiiri fesleğen kolum, eskişehir'de çıkan türke doğru dergisinde yayımlandı. 1947 yılında köy enstitüleri ve kaynak dergilerinde şiirleri yayımlandı. bu yıllarda şiirlerinde, daha sonra tüm yazılarında fakir baykurt adını kullandı.

köy öğretmenliği 
ortaöğrenimini 1948 yılında tamamlayarak köy öğretmeni oldu. beş yıl yeşilova ilçesinin kavacık ve dereköy köylerinde ilkokul öğretmenliği yaptı. bu dönemde arkadaşları ile ege ve göller bölgesi türkiye köy öğretmen dernekleri federasyonu'nu örgütledi. 1951 yılında muzaffer hanım'la evlendi. bu evlilikten kızları işık (d. 1957) ve sönmez (d.1958) ile oğlu tonguç (1962) dünyaya geldi.

türkçe öğretmenliği ve müfettişlik yılları 
1953 yılında gazi eğitim enstitüsü'ne girdi. edebiyat bölümü'nü bitirip türkçe öğretmeni oldu (1955). önce sivas lisesi'ne atandı ve yıl sonunda hafik'de açılan ortaokula aktarıldı. aynı yıl ilk kitabı olan çilli 'yi, mektup yoluyla tanıştığı samim kocagöz'ün desteğiyle yayımlattı. 1957 yılında askere alındı. sivas lisesi'ne atandığı ve bir otelde kaldığı sırada yazmaya karar verdiği ve kendi yaşamından yola çıkarak kurguladığı "yılanların öcü" adlı romanını askerliği sırasında izin günlerinde yazdı.

yılanların öcü romanı ile 1958 yılında cumhuriyet gazetesinin düzenlediği yunus nadi roman ödülleri'nde aralarında halide edib adıvar, orhan kemal, behçet necatigil, haldun taner'in de bulunduğu seçiciler kurulu tarafından yunus nadi ödülü'ne değer görüldü. eser, cumhuriyet gazetesinde tefrika edildi. yılanların öcü'nün tefrika edilmesinden sonra dönemin milli eğitim bakanı tevfik i̇leri'nin talimatıyla baykurt ve gazete hakkında soruşturma açıldı; savcı tarafından takipsizlik kararı verildi. baykurt, bu olaydan sonra zaman zaman cumhuriyet gazetesinde yazılar yayımlamaya başladı.

askerliğini konya astsubay okulu'nda tamamladıktan sonra  şavşat ortaokulu'na öğretmen olarak atanan baykurt, 1959 yılında köy yaşamının sertliğini, yoksulluk, cahillik, sömürü, taassup ve batıl inançları anlatan efendilik savaşı adlı kitabını yayımladı. aynı yıl cumhuriyet'teki bazı yazıları ve yılanların öcü romanı nedeniyle öğretmenlikten alınıp ankara'da türkiye cumhuriyeti millî eğitim bakanlığı yapı i̇şleri bölümü'nde görevlendirildi ve bir süre sonra açığa alındı. 27 mayıs 1960'tan sonra ankara i̇lköğretim müfettişliğine atandı. efkar tepesi adlı kitabı 1960'ta yayımlandı.

yılanların öcü romanı 1961 yılında tiyatroya uyarlandı ve devlet tiyatroları'nda sahnelenmek istendi. ne var ki bütçe görüşmeleri sırasında meclis'te ve cumhuriyet senatosu'nda romanla ilgili tartışmalar yapılmış, "kuvvetli sol görüşler taşıdığı" öne sürülmüş ve oyunun provaları durdurulmuştur. eser, 1962'de filme uyarlandı. sansür kurulu tarafından filmin türkiye içinde ve dışında gösterilmesi reddedilen film, çankaya köşkü'nde cumhurbaşkanı cemal gürsel'e izlettirildi. cumhurbaşkanının destek vermesine rağmen gösterime sokulmayan filmi mecliste milletvekillerinin izleyip gösterim iznine karar vermesi kabul edildi. gösterilen tepkiler ve yaşanan tartışmalar üzerine mecliste planlanan gösterim yapılmadan sansür kaldırıldı. ankara'daki ulus sinemasında yapılan gala gecesinde fakir baykurt, saldırganlar tarafından hırpalandı. altmışa yakın sinema, filmin gösteriminin yapıldığı ilk gün saldırıya uğradı.

1962 yılında onuncu köy, karın ağrısı, irazca'nın dirliği kitaplarını yayımlayan yazar amerika birleşik devletleri'ne giderek, bloomington'daki indiana üniversitesi'nde göze kulağa hitap eden ders araçları ve yetişkinler için yazma öğrenimi gördü. 1963 yılında yurda dönerek ankara i̇lköğretim müfettişliği görevini sürdü. onuncu köy bulgarcaya çevrildi ve kitapları bulgaristan'da türkçe olarak da basıldı. yılanların öcü ile irazca'nın dirliği de almanya'da, die racheder schlangen adıyla basıldı. bu dönemde yılanların öcü rusçaya da çevrildi.

türkiye öğretmenler sendikası 
1965 yılında türkiye öğretmen dernekleri milli federasyonu içinden gelen 92 öğretmen ile birlikte türkiye öğretmenler sendikası (tös)'nın kuruluşunda yer aldı ve sendikanın ilk genel başkanı seçildi.

bu arada ilköğretim müfettişliğinden uzaklaştırılarak 1966 yılında yeni kurulan millî folklor enstitüsü'ne uzman olarak atandı. kaplumbağalar ve amerikan sargısı romanları yayımlandı. 1967 yılında onuncu köy rusça'ya çevrildi. tös'teki çalışmaları nedeniyle sık sık kovuşturma geçiren yazar gaziantep'in fevzipaşa ilçesinde gaziantep fevzipaşa ortaokulu türkçe öğretmenliğine gönderildi. ünlü romanlarından biri olan ve bir genç kızın yaşlı bir ağa ile evlendirilmeye karşı çıkarak var olma mücadelesi verişini konu edinen tırpan 'ı 1967 yılında fevzipaşa'daki görevi sırasında kurguladı.

baykurt, 1969 yılında dört günlük büyük öğretmen boykotu'nu gerçekleştirmek için tös yöneticileri ile birlikte türkiye'yi dolaştı. eylem, türkiye'deki tüm öğretmenlerin %70’ini oluşturan 109bin öğretmenin katılımı ile 15-18 aralık'ta gerçekleşti. eyleme katıldıkları için 50.300 öğretmen kovuşturma geçirdi. baykurt da öğretmenler boykotuna katıldığı için 1969'da bir kez daha açığa alındı; tırpan adlı romanını bu sırada tamamladı. bu romanı trt roman ödülü ve türk dil kurumu roman ödülü'ne değer görüldü. 1970 yılında ayrıca "sınırdaki ölü" ile de trt öykü ödülü'nü aldı. danıştay kararıyla göreve geri döndü. ankara'ya odtü halkla i̇lişkiler ve yayın müdürlüğü görevine getirildi.

sıkıyönetim yılları 
12 mart 1971 muhtırası'ndan sonra tös davası'nda bir numaralı sanık olarak yargılanan baykurt, uzun süre tutuklu kaldı. tutukluluğu sırasında kapatılan tös'ün yerine arkadaşları ile sendikanın yerine bir dernek kurulması için çalıştı. tüm eğitim öğretim emekçileri birleşme ve dayanışma derneği (töb-der) kuruldu.

tös davası bitmeden kamuoyunun baskısıyla af yasası çıktı. ancak baykurt ve arkadaşları aftan yararlanmayı reddetti ve tutuklulukları devam etti. tutukluluğu sırasında 1971'de tırpan adlı kitabı ile türk dil kurumu roman ödülü'nü kazandı. kitaplarının yeni basımları yapılırken yazar askeri tutukevinden ankara merkez cezaevi'ne aktarıldı. can parası (1973), köygöçüren (1973), i̇çerdeki oğul (1973) kitapları yayımlandı. can parası, sait faik ödülü'ne değer görüldü. 1975 yılında askerî yargıtay’da tös davası'ndan beraat etti. cezaevinde iken kurguladığı keklik romanını cezaevinden çıktıktan sonra yazıp yayımladı.

emekliliği 
1976 yılında sosyal sigortalar kurumu'ndan emekli olan baykurt, madaralı roman ödülü'nün kuruluşuna yardımcı oldu. 1977 yılında i̇sveç’te öğretmen yetiştirme çalışmalarına katıldı ve yayla romanı basıldı. frankfurt uluslararası kitap fuarı’na katıldı ve almanya, hollanda ve i̇sviçre’ye geziler yapıp göçmen işçilerle iletişim kurdu.

sakarca (1976) oyunu 1978 yılında sakarca i̇stanbul şehir tiyatroları tarafından sahnelendi. kara ahmet destanı ile 1978 orhan kemal roman ödülü'nü kazandı. 1978'de kültür ve turizm bakanlığı'nda danışmanlık yapmaya başladı. anadolu garajı ve tırpan kitaplarını yayımladı.

1979’da almanya, duisburg’a gönderilerek ‘yabancı çocuk ve bölgesel çalışma kurumu’nda eğitim uzmanı olarak çalıştı. rur havzası’nda türk işçi çocukları için başlatılan bir programda görev aldı. tırpan, 1978'da tiyatroya uyarlandı; devlet tiyatrosu tarafından i̇zmir, ankara ve antalya’da oynandı.

almanya yılları 
baykurt, göçmen işçi konusunu incelemek üzere 1979'da tekrar almanya'ya gitti ve duisburg şehrine yerleşti. bu dönemde odtü’de öğrenci olan oğlu tonguç, ertesi yıl kızı işık tutuklandı.

1980 yılında tırpan oyunu i̇stanbul şehir tiyatroları tarafından sahneye konuldu ve iki mevsim oynadı. tırpan'dan ötürü baykurt ve taner barlas, "avni dilligil en başarılı yazar" ödülüne değer görüldü; suna pekuysal da bu oyundaki rolü ile "en başarılı oyuncu" seçildi. baykurt, taner barlas ve oyunda rol alan sanatçılar “i̇smet küntay ödülü'bğ, suna pekuysal “ulvi uraz ödülü”nü kazandı. tırpan, 1981’de sakarca i̇sveç’te çizgi film yapıldı ve macarcaya da çevrildi. baykurt'un öyküleri gürcistan’da da kitap olarak basıldı.

almanya’daki göçmen işçilerin yaşamını konu alan öyküleri "gece vardiyası", işçi çocuklarının yaşamını dile getiren öyküleri "barış çöreği" adıyla yayımlandı. kitaptan yapılan seçmeler almanya ve hollanda’da iki dilli olarak yayımlandı. 1983 yılında yüksek fırınlar kitap olarak basılır. oğlu tonguç’la birlikte sovyetler birliği gezisi yapan baykurt, moskova, bakü, batum ve leningrad şehirlerine ve yasnaya poliana’ya giderek lev nikolayeviç tolstoy’un yurtluğu’nu ziyaret etti.

1984 yılında berlin senatosu çocuk yazını ödülü'nü kazandı. gece vardiyası ve kara ahmet destanı almanca, yılanların öcü ile irazca’nın dirliği bulgarca basıldı. türkiye’de “barış derneği i̇kinci davası”nda sanık olarak aranan fakir baykurt, 1985 yılında gece vardiyası ile alman endüstri birliği’nin yazın ödülü’nü aldı. dünya güzeli ve saka kuşları adlı kitapları türkçe ve almanca olarak basılır. 1986 yılında duisburg’ta öğretmenliğe başlar ve yurt dışında oluşan türkiye aydınlarıyla dayanıma girişimi’nin yönetiminde görev aldı.. duisburg treni adlı eseri basılır. kopenhag’ta dünya barış kongresi’ne katılır aynı yıl koca ren basılır.

1987 yılında keklik romanı 20 öyküsüyle birlikte rusça’ya çevrilip basıldı. londra’ya bir gezi yaparak highgate’te karl marx’ın gömütünü ziyaret etti. aynı yıl aralarında birçok yabancı dile çevrilen kitabının da bulunduğu 19 kitabı yaşar kemal, orhan kemal, aziz nesin, halikarnas balıkçısı, mihail şolohov, ernest hemingway, i̇van gonçarov, tolstoy, gogol, panait istrati gibi yazarlarla beraber gerekçe göstermeden yasaklanır. aynı yıl sakarca adlı eseri de hollandaca ve almanca olarak basılır. türkiye – yunanistan dostluk gelişimi’nin avrupa’da kuruluşunda görev alır. tiflis’te i̇laya cavcavadze’nin 150’nci doğum yıldönümü konferansına katılır.

1988 yılında i̇çerdeki oğul’u oyun olarak tekrar yazdı. a. çetinkaya ile birlikte fridan halvaşi’nin şiirlerini türkçeye çevirdi. kitap, eninde sonunda adıyla almanya’da basıldı.

1989 yılında kuru ekmek romanını yazdı i̇çerdeki oğul, amersfoort halk tiyatrosu’nda oynanır. şiirleri de bir uzun yol adıyla basılır. moskova’ya yeni bir gezi yaparak nâzım hikmet’in evinde ve arşivinde çalışır.

baykurt ders vermeyi pestalozzi okulu’nda sürdürür. şiirleri hollanda’da “vuurdoorns – ateşdikenleri” adıyla basılır. 1991 yılında ortaokul öğrencileri için, “kalem – schreiber” dergisini çıkarmaya başlar aynı yıl boynundan bir ameliyat geçirir. 1992 yılında, bugün literaturcafé fakir baykurt adıyla varlığını sürdüren duisburg edebiyat kahvesi'ni kurdu. bir uzun yol’un almanca’sı “ein langer weg” adıyla yayımlandı.

1995 yılında almanya’da öğretmenlik yaptığı pestalozzi okulu’ndan emekliye ayrıldı. öykü kitabı bizim i̇nce kızlar basıldı ve 7 kitaptan oluşan özyaşam öyküsünü bitirdi.

türkiye'de 10 mart'ta devlet tiyatroları opera ve balesi yardımlaşma vakfı tarafından “fakir baykurt’a saygı gecesi” düzenlenmiş ve aynı yıl yarım ekmek romanı yayımlanmıştır. 1998 yılında telli yol öykü kitabı ile birlikte, “özyaşam” dizisinin ilk cildi “özüm çocuktur” yayımlanır. gezi yazılarının bir bölümünü dünyanın öte ucu (avustralya gezi i̇zlenimleri) adıyla yayımlanır. benli yazılar deneme kitabıyla birlikte “özyaşam” dizisinin ikinci ve üçüncü ciltleri (köy enstitülü delikanlı; kavacık köyünün öğretmeni) çıkar.

baykurt, 1999 nisan genel seçimlerinde özgürlük ve dayanışma partisi i̇zmir milletvekili adayı oldu.

ölümü 
11 ekim 1999 pazartesi günü tedavi gördüğü almanya’da essen üniversitesi kliniği’nde pankreas kanserine yenik düşerek hayatını kaybetti. ülkesine getirilerek zincirlikuyu mezarlığı'na defnedildi.

eserleri

romanları 

 1954: yılanların öcü
 1961: irazcanın dirliği
 1961: onuncu köy
 1967: amerikan sargısı
 1970: tırpan
 1973: köygöçüren
 1975: keklik
 1977: kara ahmet destanı
 1977: yayla
 1983: yüksek fırınlar
 1986: koca ren
 1997: yarım ekmek
 1980: kaplumbağalar

öyküleri 
 1955: çilli
 1959: efendilik savaşı
 1961: karın ağrısı
 1964: cüce muhammet
 1970: anadolu garajı
 1971: on binlerce kağnı
 1973: can parası
 1974: i̇çerdeki oğul
 1975: sınırdaki ölü
 1982: gece vardiyası
 1982: barış çöreği
 1986: duirsbug treni
 1992: bizim i̇nce kızlar
 1998: dikenli tel

toplum ve eğitim yazıları 
 1960: efkar tepesi
 1976: şamaroğlanları
 1974: kerem ile aslı
 1978: kale kale
 1980: kaplumbağalar

çocuk kitapları 
 xxxx: topal arkadaş
 xxxx: yandım ali
 xxxx: sakarca
 xxxx: sarı köpek
 1985: dünya güzeli
 1985: saka kuşları

şiir 
 bir uzun yol
 dostluğa akan şiirler

aldığı ödüller 
 1958: yunus nadi ödüllü - (yılanların öcü)
 1970: trt sanat ödülleri (tırpan)
 1970: trt sanat ödülleri (sınırdaki ölü)
 1971: türk dil kurumu roman ödülü (tırpan)
 1974: sait faik hikâye armağanı (can parası)
 1978: orhan kemal roman armağanı (kara ahmet destanı)
 1979: tiyatro 79 dergisi tarafından yılın oyunu ödülü (sakarca)
 1980: avni dilligil tiyatro ödülü (tırpan)
 1984: berlin senatosu çocuk yazını ödülü (barış çöreği)
 1985: alman endüstri birliği (bdi) yazın ödülü (gece vardiyası)
 1997: sedat simavi edebiyat ödülü (yarım ekmek)
 1998: yaşam radyo ustalara saygı onur ödülü
 1999: pir sultan abdal derneği ödülü

ayrıca bakınız 
 meb 100 türk edebiyatçısı

kaynakça

dış bağlantılar 

 'türk edebiyatı i̇simler sözlüğü' sayfası
 fakir baykurt kültür sanat derneği

 
1929 doğumlular
yeşilova doğumlular
1999 yılında ölenler
pankreas kanserinden ölenler
kuzey ren-vestfalya'da ölenler
almanya'da kanserden ölenler
zincirlikuyu mezarlığı'na defnedilenler
20. yüzyıl türk roman yazarları
türk öğretmenler
türk sendikacılar
türk marksistler
marksist yazarlar
türk edebiyatında toplumcu gerçekçi kişiler
gazi eğitim enstitüsünde öğrenim görenler
köy enstitüsünde öğrenim görenler
sait faik hikâye armağanı sahipleri
orhan kemal roman armağanlı yazarlar
yunus nadi ödülü sahipleri
sedat simavi ödülü sahipleri