Virüs sınıflandırması

virüs sınıflandırması, virüslerin taksonomik bir sistem içinde adlandırılma ve gruplandırılmalarını içerir. hücresel canlıların görece oturmuş sınıflandırma sistemlerinde olduğu gibi, virüs sınıflandırması da süregiden tartışma ve önerilerin konusudur. bu, büyük ölçüde, virüslerin henüz kesin bir şekilde "canlı" ya da "canlı olmayan" varlıklar olarak tanımlanamamış olmasından kaynaklanmaktadır. dolayısıyla da virüsler, bitkiler ve hayvanlar gibi hücresel canlıları konu edinen biyolojik sınıflandırma sistemleri içine çeşitli nedenlerle sorunsuz bir şekilde yerleştirilememektedir.

virüs sınıflandırması, virüslerin yapı (morfoloji), nükleik asit tipi, çoğalma tarzı, konak canlı ve neden oldukları hastalık gibi fenotipik özelliklerini temel alır. bunun için günümüzde baltimor sınıflandırması ve uvtk sınıflandırması olarak iki ana sistem birlikte kullanılmaktadır.

sınıflandırma yöntemleri

baltimore sınıflandırması 

baltimore sınıflandırması, virüsleri nükleik asit türü (dna ya da rna), nükleik asiti ipliği sayısı (tek iplikli ya da çift iplikli) ve çoğalma yöntemine göre roma rakamları ile numaralanmış yedi gruptan birinin içine yerleştirir. neden oldukları hastalıklar ve morfolojik özelliklerine göre de sınıflandırılmaları mümkünse de farklı virüslerin aynı hastalığa yol açabiliyor olması ve yapılarının çok benzer olabilmesi nedeniyle bu yöntemler tatminkar değildir. ayrıca, çok küçük boyutları nedeniyle virüslerin yapılarının mikroskop altında belirlenmesi de oldukça zordur. bu noktada, genomlarına göre sınıflandırmak, benzer davranış gösteren virüslerin belli kategorilerde toplanmasını sağlar. böylece, ileri araştırmalar için belli bir yol da çizilebilmektedir. nobel ödülü biyolog david baltimore tarafından geliştirilmiştir.

baltimore sınıflandırmasının sunduğu ve roma rakamlarıyla numaralandırılmış olan yedi grup aşağıda verilmiştir:

uvtk sınıflandırması 
uluslararası virüs taksonom komitesi (uvtk), 1990'ların başında, virüslerin adlandırılması ve sınıflanması için çeşitli kurallar geliştirerek uygulamaya koymuştur ve günümüzde de virüs türlerinin adlandırılması ve bu sistem içinde yerleştirilmesini gözetmektedir. uvtk sınıflandırması, takson yapısına sahip olması gibi özellikleriyle biyolojik sınıflandırma yöntemleri ile çeşitli benzerlikler taşısa da bazı farklarla onlardan ayrılır:
 uvtk sınıflandırması takım seviyesinden başlar ve tür seviyesine kadar iner. geçerli seviyeler, ilgili takson son ekleri parantez içinde belirtilmiş halde, şöyledir:
• takım (-virales)
• familya (-viridae)
• alt familya (-virinae)
• cins (-virus)
• tür (-virus)
 uluslararası bitkibilimsel adlandırma kuralları'ndakine benzer şekilde, cins ve tür adlarından başka takım ve familya adları da italik yazılır.
 önemli bir fark, tür adlarının genellikle [hastalık]virus biçiminde belirlenmesidir.
yaklaşık 80 familya ve 4.000 türün bilindiği bu sistemde takımların tanımlanması henüz çok yenidir ve yavaş işlemektedir: bugüne dek yalnızca üç takım belirlenmiştir (caudovirales, nidovirales, mononegavirales) ve çoğu familya herhangi bir takım altına yerleştirilmemiş durumdadır. benzer şekilde, 24 kadar cinsin de familyaları henüz belli değildir.

sınıflandırma

grup i: çift iplikli dna virüsleri 
 takım caudovirales 
 familya myoviridae 
 familya podoviridae
 familya siphoviridae 
 hastalık yapanlar:
 familya ascoviridae
 familya adenoviridae
 familya asfiviridae
 familya baculoviridae
 familya corticoviridae
 familya fuselloviridae
 familya guttaviridae
 familya herpesviridae 
 familya iridoviridae
 familya lipothrixviridae
 familya nimaviridae
 familya papillomaviridae
 familya phycodnaviridae
 familya plasmaviridae
 familya polyomaviridae - simian virüs 40
 familya poxviridae - e.g. cowpox virus, variola virus (smallpox)
 familya rudiviridae
 familya tectiviridae
 hastalık yapanlar:
 mimivirüs; tipik türü: acanthamoeba polyphaga mimivirus

grup ii: tek iplikli dna virüsleri 
 unassigned bakteriyofajlar
 familya inoviridae
 familya microviridae
 hastalık yapan virüsler:
 familya geminiviridae
 familya circoviridae
 familya nanoviridae
 familya parvoviridae - parvovirüs b19 adenovirüs
 hastalık yapanlar:
 anellovirus; tipik türü: torque teno virus

grup iii: çift iplikli rna virüsleri 
 familya birnaviridae
 familya chrysoviridae
 familya cystoviridae
 familya hypoviridae
 familya partitiviridae
 familya reoviridae - rotavirüs
 familya totiviridae
 hastalık yapanlar:
 endornavirüs; tipik türü: vicia faba endornavirus

grup iv: pozitif polariteli tek iplikli rna virüsleri 
 takımnidovirales 
 familya arteriviridae
 familya coronaviridae
 familya roniviridae
 hastalık yapanlar:
 familya astroviridae
 familya barnaviridae
 familya bromoviridae
 familya caliciviridae 
 familya closteroviridae
 familya comoviridae
 familya dicistroviridae
 familya flaviviridae - hepatit c virüsü
 familya flexiviridae
 familya hepeviridae - hepatit e virüsü
 familya leviviridae
 familya luteoviridae
 familya marnaviridae
 familya narnaviridae 
 familya nodaviridae
 familya picornaviridae - hepatit a virüsü
 familya potyviridae
 familya sequiviridae
 familya tetraviridae
 familya togaviridae - kızamıkçık virüsü
 familya tombusviridae
 familya tymoviridae
 hastalık yapanlar:
 cins benyvirus; tipik türü: pancar nekrotik sarı damar virüsü
 cins cheravirus; tipik türü: kiraz yaprak virüsü
 cins furovirus; tipik türü: soil-borne buğday mozaik virüsü
 cins hordeivirus; tipik türü: arpa çizgili mozaik virüsü
 cins idaeovirus; tipik türü: ahududu cüce virüsü
 cins machlomovirus; tipik türü: mısır klorotik benekli virüsü
 cins ourmiavirus; tipik türü: kavun virüsü
 cins pecluvirus; tipik türü: yerfıstığı clump virüsü
 cins pomovirus; tipik türü: patates mop-top virüsü
 cins sadwavirus; tipik türü; satsuma cüce virüsü
 cins sobemovirus; tipik türü: fasulye mozaik virüsü
 cins tobamovirus; tipik türü: tütün mozaik virüsü
 cins tobravirus; tipik türü: tütün rattle virüsü
 cins umbravirus; tipik türü: havuç benekli virüsü

grup v: negatif polariteli tek iplikli rna virüsleri 
 takım mononegavirales (segmentli olmayan negatif virüsler)
 familya bornaviridae 
 familya filoviridae - ebola virüsü, marburg virüsü
 familyaparamyxoviridae - kızamık virüsü, kabakulak virüsü
 familya rhabdoviridae - kuduz virüsü
 segmentli negatif virüsler:
 familya arenaviridae
 familya bunyaviridae - hantavirüs
 familya orthomyxoviridae - influenza virüsü
 hastalık yapanlar:
 cins deltavirus; tipik türü: hepatit delta virüsü
 cins ophiovirus; tipik türü: citrus psorosis virüsü
 cins tenuivirus; tipik türü: prinç çizgili virüsü
 cins varicosavirus; tipik türü: lettuce big-vein associated virus

grup vi: ters transkripsiyon yapan rna virüsleri 
 familya metaviridae 
 familya retroviridae

grup vii: ters transkripsiyon yapan dna virüsleri 
 familya hepadnaviridae - hepatit b virüsü
 familya caulimoviridae - karnabahar mozaik virüsü

viral ajanlar 
sözü edilen ajanlar oldukça küçük virüslerdir.

viroidler 
 familya pospiviroidae
 cins pospiviroid; tipik türü: patates yumru viroidi
 cins hostuviroid; tipik türü: hop stunt viroid
 cins cocadviroid; tipik türü: coconut cadang-cadang viroid
 cins apscaviroid; tipik türü: elma scar skin viroid
 cins coleviroid; tipik türü: coleus blumei viroid 1
 familya avsunviroidae
 cins avsunviroid; tipik türü: avokado sunblotch viroidi
 cins pelamoviroid; tipik türü: şeftali mozaik viroidi

 
biyolojik sınıflandırma