Mitoloji

mitoloji, mit veya söylen bilimi belirli bir din veya kültürdeki insanlık ile evrenin yaratılış ve doğasını, geleneklere özgü inanç ve uygulamaların sebebini açıklamaya yönelik söylencelerin tümü. mit (söylen) sözcüğü gerçekte doğru olmayan bir hikâye veya anlatı için tercih edilir ve çoğunlukla bir yanlışlık, doğru olmayan unsur vurgusu barındırır.

etimoloji ve isimlendirme 
yunanca kökenli mitoloji kelimesi bu dilde μυθολογία olarak yazılmakta olup, μυθος (mithos) yani “söylenen ya da duyulan söz” ve λογος [logos] yani “konuşma” kelimelerinin birleşiminden oluşmuştur. antik yunanistan'da “geçmişte söylenenlerin tekrar edilmesi” gibi bir anlam barındırmaktayken zamanla doğu dillerinde efsane, batı dillerinde ise mit anlamı kazanmıştır.
türkçede aynı zamanda arapça efsaneler veya mitoloji anlamına gelen أساطر (asāṭir) kelimesi kökenli êsâtir sözcüğü de kullanılabilir. arapça sözcüğün kökeni arapça aynı anlama gelen اوسطورة (usṭūra(t)) sözcüğünün afāˁil vezninde çoğuludur. nihai olarak ya grekçe "anlatı, tarih" manasındaki historía sözcüğüne, ya da aramice “yazıcı, vakanüvis, tarih-kaydeden” anlamına gelen שְתָרָא (şṭārā) kelimesine dayandığı düşünülmektedir. kelime kuran'da "esâtîrü’l-evvelîne" kalıbıyla kullanılmakta olup eski halkların inançlarına atıfta bulunmaktadır.

mitoloji kelimesine karşılık söylenbilim veya söylencebilim isimleri önerilmiştir.

özellikler 

söylenceler konu itibarıyla tanrıları, soylu kişileri asilleri kahramanları ve doğaüstü varlıkları konu alan anlatılardır. uyumlu bir sistem içerisinde düzenlenmişlerdir ve çoğunlukla geleneksel sözlü aktarı yoluyla (ozanlar, rahipler) yayılarak canlı kalırlar. sıklıkla ilgili oldukları topluluğun dinî veya ruhânî yaşantıları ile bağıntılı olan mitler, rahipler veya hükümdarlar tarafından onaylanırlar. topluluktaki bu ruhânî mevkilerini kaybettikleri zaman, yani topluluğun ruhânî yapısıyla aralarındaki bağ koptuğunda, mitolojik niteliklerini yitirir ve folklora ait söylenceler veya peri masalları haline gelirler.

bir mit gücünün bir kısmını topluluğun (en azından belirli bir kısmının) ona olan inancından ve doğru olarak kabul edilmesinden alır. folklor, tüm kutsal geleneklerin birikimi vardır ve terimin kullanımında, günlük kullanımındakine benzer, herhangi bir kötüleme, aşağılama bulunmamaktadır. örneğin bir dinin hem kendi mitolojisinden ve tekil olarak içerdiği mitlerden ayrı ayrı söz edilebilir. bu durum tamamen bilimsel ve tarafsız bir yaklaşım olup, bahsedilen söylence ve kavramlara herhangi bir yalanlama atfetmediği gibi kötüleme ve aşağılama amacı da barındırmaz.

söylenceler sık sık gerek evrenin gerekse yerel bölgenin ortaya çıkışını açıklama amacı taşır. örneğin sırasıyla yaratılış söylenceleri ve kuruluş söylenceleri gibi. ayrıca sık sık doğa olaylarının, başka şekilde açıklanamayan kültürel geleneklerin açıklanması amacını da taşır. genel olarak söylencelerin doğal anlamda basit bir izah sunmayan herhangi bir şeyi açıklamak için sık sık kullanıldığı söylenebilir.

mitoloji terimi yunan mitolojisi veya roma mitolojisi formunda olduğu gibi sıklıkla eski kültürlerin antik öykülerine atfen kullanılmaktadır. bazı söylenceler orijinal olarak sözel bir geleneğin ürünüyken zamanla yazınsal duruma da gelmiştirler. çoğu efsanenin başlangıç noktası aynı iken değişik coğrafya ve kültürlerden etkilenerek farklılaşmış birden farklı anlatı haline dönüşmüş, orijinal olanı ancak mitologların anlayabileceği kadar kompleks hale gelmişlerdir.
 
mit kutsal bir öyküyü anlatır; en eski zamanda, "başlangıçtaki" masallara özgü zamanda olup bitmiş bir olayı anlatır. mit her zaman bir "yaratılış"ın öyküsüdür: bir şeyin nasıl yaratıldığını, nasıl var olmaya başladığını anlatır.

din ve mitoloji 
çoğu dinde mitolojinin çok önemli ve öncelikli bir yeri bulunur. mit, günlük kullanımdakinin tersine, aslında bir hikâyenin nesnel anlamda yanlış veya doğru olduğunu tanımlamaz, daha çok, nesnel veya materyalist nosyonlardan ilgisiz bir şekilde, doğru veya gerçek kavramının ruhsal, psikolojik ve/veya sembolik yönlerine gönderme yapar.

her ne kadar bugünkü yaygın dinlere mensup çoğu kişi dinlerinin kökeni ve gelişiminde yer alan anlatıları tarihî olaylar olarak ele alsalar da, bunları inanç sistemlerinin figüratif temsilleri olarak gören kişiler de mevcuttur. bir dinin veya inancın sahip olduğu kavramlar ve anlatılar, karakteristikleri sebebiyle bilimsel anlamda mitik olabilirler ve buradan hareketle birisi hristiyan mitolojisi, hindu mitolojisi veya i̇slam mitolojisinden bahsedebilir. bunun gibi terimlerden anlaşılması gereken o dindeki belirli kavramların, birer kültürel nesne olarak ruhâni, psikolojik ve/veya sembolik yönlerine yapılan atıf olmalıdır; bu dinlerin barındırdığı kavram veya anlatıların yanlış ve doğru olmadığı değil. zira daha önce de tanımda belirtildiği gibi, mit ve dolayısıyla mitoloji, materyalist veya objektif bir doğruluk nosyonu barındırmadığı gibi bu tip amacı da barındırmaz.

din ve mitoloji ilişkisindeki yaygın bir hata da, eski toplulukların inandığı dinlerin mitolojileri ile karıştırılmasıdır. din ile mitoloji arasındaki içleyici yakın ilişki sebebiyle belirli bir nesne her iki kümenin de elemanı olabilir. bununla birlikte genel anlamda din ile mitoloji tamamen farklı terim ve kavramlardır. mitoloji salt mitolojik nesnelerle ilgilenirken, dinin çevrelediği alan ve nesneler daha farklıdır; liturjiden eskatolojiye kadar. dinî kavramların mitolojik bir yönünün olabilir olması, dinî kavramın dinî oluşunu arka plana itmez. bu sebeple örneğin kelt mitolojisi ve kelt dini ile kastedilen ayrı şeylerdir; bazı aynı elemanları barındırsalar ve birçok ilişkileri olsa dahi.

sınıflandırma 

ritüel mitleri, belirli dinî uygulamaların yapılışını veya anlamını açıklayan mitlerdir. tapınma, ibadet eylemi ile yakın bir ilişki içerisindeki bu mitler, dinî veya ruhâni sistemin liturjik yapısında yer alabilirler. köken mitleri bir töre, isim, nesne veya canlının kökenini açıklayan mitlerdir. kült mitleri bir tanrının (veya tanrısal unsurlar taşıyan varlığın) gücünü gösteren kompleks kutlamaları açıklayan mitlerdir. prestij mitleri genellikle tanrısal unsurlar veya kutsallık atfedilmiş belirli bir halk, kahraman veya şehirle ilgili mitlerdir. eskatolojik mitler bilinen dünyanın sonunu getireceği öne sürülen bir mutlak sonu veya buna dair kavram ve olayları açıklayan, kısacası eskatolojik şeyleri konu alan, mitlerdir. sosyal mitler ise o anki sosyal değer veya uygulamaları savunmak veya güçlendirmek amacı taşıyan mitlerdir. bir mit birden çok kategoriye uyabilirse de konularına göre efsaneler kabaca 3 kategoride incelenebilirler .

 1. evren ve yaratılışa dair söylenceler
 2. tanrılara dair söylenceler
 3. kahramanlara dair söylenceler

i̇lgili kavramlar 
mitler öykünce, söylence, halk öyküsü (folklorik hikâye, folktale), peri masalı, anekdot veya kurgu gibi kavramlarla aynı (yani eşit) olmasa da, bu kavramlarla çakışabilir: örneğin bir öykü hem bir mit hem de bir efsane olabilir. mitolojik temalar yazın(edebiyat)da sıklıkla ve bilinçli bir şekilde işlenir ve ortaya çıkan eser belirli mitolojik arka planlara gönderme yapsa da kendisi bir mitler bütünü içerisinde yer almayabilir (cupid ve psyche).

kültürel ve veyahut dinî bir paradigma kayması sonucu mitler pragmatik bağlamda kendilerine yer edinebilirler: örneğin hristiyanlığın yükselişiyle birlikte çeşitli pagan mitolojik nesnelerinin hristiyanlaştırılması gibi. böylece mitolojik nesneler değişime uğrayabilir, yeni kültür veyahut dinde kendilerine bir yer bulabilirler. tersi yönde, kültürel veyahut dinî nesneler de mitolojik nesnelere dönüşebilir; zamanla tarihi veya edebî materyal mitolojik nitelikler kazanabilir. mitolojinin bilinçli üretimine j. r. r. tolkien tarafından mythopoeia ismi verilmiştir.

otoriteler efsanelerin aslı konusunda ortak bir kanıya varamamışlar, bir kısmı yaşanmış ama unutulmuş veya eksik hatırlanan tarihin zamanla efsanelere, gerçek insanların tanrılara dönüştürüldüğünü diğer kısmı ise tamamen bilinçaltı ve hayal gücünün ürünü olduğunu ileri sürmüştü.

mitoloji güzel sanatlardan gelir, düşün ve duyguların töresel dışavurumudur.

mitlerin oluşumu 

mitlerin geniş açıklayıcı özellikleri oluşumlarını belirli bir oranda muğlaklaştırmakta olup söylencelerin kökeni konusunda yazarlar arasında ortak uzlaşı bulunmamaktadır. kimi yazarlar yaşanıp unutulmuş gerçek olaylara kimisi tamamen bilinçaltı ve hayal gücüne, antropolog paul radin'in başını çektiği bir grup ise toplumların var olma ve kaynak bulma ihtiyaçlarını sömüren dini ve siyasi önderler tarafından teşvik edilip oluşturulduğu görüşündedir.

mitler kabile, şehir veya ulus gibi kültürel kurumları evrensel hakikatlere bağlayarak yetkilendirebilir (bunlara yetki verebilir).

tüm kültürler kendi dinleri, kahramanları, tarihleri ve benzeri unsurlarına ilişkin anlatıları barındıran kendi mitlerini zamanla geliştirmişlerdir. bu mitlerin, barındırdıkları sembolik anlamların gücünün, uzun süreler boyunca canlı kalabilmelerinin (bazen binlerce yıl boyunca) ana sebeplerindendir. mâche, temel (ve öncül) ruhsal bir bağlamdaki görüntü olarak mit ile, bir tür mitolojiyi, bu görüntüler (mitler) arasında belirli bir uyumu sağlamaya çalışan bir sözcükler sistemi şeklinde ayrıştırma yapmaya çalışırlar.

mitlerin toplamı, bütünü mitos olarak adlandırılır. bunların (mitosların) toplamına, bütününe ise mitoi denir. bunun önemli bir türü bir kültürün evrenin nasıl yaratıldığına ilişkin görüş ve inançlarını açıklayan ve tanımlayan yaratılış söylenceleridir.

çağdaş mitoloji 
yıldız savaşları veya tarzan gibi film ve kitap serileri zaman zaman güçlü mitolojik yönler barındırırlar ki bu yönler bazen derin ve karışık felsefî sistemlere (doğru) gelişebilir. bu nesneler mitoloji olmasalar da mitik temalar içerirler ki bunlar bazı kişilere göre benzer psikolojik ihtiyaçları karşılar. bunun bir örneği j. r. r. tolkien tarafından yazılan hobbit ve yüzüklerin efendisi isimli romanlarda ve yine yazarın notları incelenerek oğlu christopher tolkien tarafından yayına sunulan silmarillion, húrin'in çocukları, orta dünya tarihi, vd. eserlerinde anlatılan orta dünya evreninde görülebilir. bazı sevenleri veya takipçileri kurgusal kompleks dünyaları, star trek serisindeki gibi, yanlış bir şekilde mitoloji olarak yorumlarlar; oysa bunlar nesnel ve bilimsel bağlamda mitoloji olarak tanımlanamaz. kurgu, insanlar ona inanmadıkları ve ruhâni (veya psikolojik) yaşantıyla bir bağ kurulmadıkça, gerçek anlamda mitoloji seviyesine ulaşamaz.
ayrıca percy jackson ve olimposlular serisi mitolojinin günümüze uyarlamasıdır.

bölgelere göre mitoloji örnekleri 
ana madde: mitolojiler listesi

asya mitolojisi 
ayyavazhi mitolojisi - budist mitoloji - bon mitolojisi (budizm öncesi tibet mitolojisi) - çerkes mitolojisi - çin mitolojisi - gürcü mitolojisi - hint mitolojisi - hmong mitolojisi - japon mitolojisi - kore mitolojisi- pers mitolojisi - filipin mitolojisi - türk mitolojisi - vietnam mitolojisi

avustralya ve okyanusya mitolojisi 
aborijin mitolojisi - hawaii mitolojisi - maori mitolojisi - melanezya mitolojisi - mikronezya mitolojisi - papua mitolojisi - polinezya mitolojisi - rapa nui mitolojisi

avrupa mitolojisi 
anglo-sakson mitolojisi - bask mitolojisi - katalan mitolojisi – kelt mitolojisi - korsika mitolojisi - çuvaş mitolojisi - girit mitolojisi - hollanda mitolojisi - i̇ngiliz mitolojisi - etrüsk mitolojisi - estonya mitolojisi - fransız mitolojisi - cermen mitolojisi - macar mitolojisi - fin mitolojisi - i̇rlanda mitolojisi - leton mitolojisi - litvanya mitolojisi - lusitanya mitolojisi - nors mitolojisi - roma mitolojisi – romanya mitolojisi - sardinya mitolojisi - i̇skoç mitolojisi - slav mitolojisi - i̇spanyol mitolojisi - i̇sviçre mitolojisi – tatar mitolojisi - yunan mitolojisi-norveç mitolojisi

orta doğu mitolojisi 
arap mitolojisi (i̇slam ve i̇slam öncesi) -  i̇brahimi mitoloji (yahudilik ve yahudilik öncesi) - anadolu mitolojisi - pers mitolojisi - mezopotamya mitolojisi (sümer, asur ve babil) - yezidi mitoloji - kürt mitolojisi

kuzey amerika yerlileri mitolojisi 
abenaki mitolojisi - algonkin mitolojisi - karaayak mitolojisi - çipevaa mitolojisi - çiksav mitolojisi - çoktav mitolojisi - krik mitolojisi - apsaloke mitolojisi - haida mitolojisi - ho-chunk mitolojisi - hopi mitolojisi - eskimo mitolojisi - i̇rokua mitolojisi - huron mitolojisi - kwakiutl mitolojisi - lakota mitolojisi - leni lenape mitolojisi - miwok mitolojisi - navaho mitolojisi - nootka mitolojisi - ohlone mitolojisi - pavni mitolojisi - pomo mitolojisi - saliş mitolojisi - seneca mitolojisi - çimmesya mitolojisi - ute mitolojisi - zuni mitolojisi

güney amerika ve mezoamerika yerlileri mitolojisi 
aztek mitolojisi - chilota mitolojisi - i̇nka mitolojisi - guaraní mitolojisi - haiti mitolojisi - maya mitolojisi - mapuçe mitolojisi - olmec mitolojisi - toltec mitolojisi

diğer bölgeler
mısır mitolojisi-sotho mitolojisi - tonga mitolojisi - tumbuka mitolojisi - xhosa mitolojisi - yoruba mitolojisi - zulu mitolojisi

mitografi 

mitograf ya da mitolog, mitleri derleyen kişiye mitografi ise mitolojik konuların sunumuna verilen isim olup, yunanca μυθογραφία “öykü yazma” kelimesiyle ilişkilidir. 21'inci yüzyılda mitograflar, bazen yeni bir çalışma alanı açan, genellikle de kültürel antropoloji ve din bilimi gibi alanlarda çalışan uzman yorumcular olarak ortaya çıkar.

ayrıca bakınız 
 karşılaştırmalı mitoloji (mukayeseli mitoloji)
 folklor
 efsanevi yaratık

kaynakça 

  – mitoloji maddesi, “concise oxford english dictionary”, oxford university press, 2004. orijinal içerik: ”1) a collection of myths, especially one belonging to a particular religious or cultural tradition. 2) a set of widely held but exaggerated or fictitious stories or beliefs. 3) the study of myths.”
  - simpson & roud (2000). "dictionary of english folklore", 254.
  - tolkien (1997). "the monsters and the critics". harpercollins; new ed edition.
  - mâche (1992). "music, myth and nature, or the dolphins of arion", 20.

dış bağlantılar 
 mit ve mitoloji
 yunan,roma,mısır mitolojisi 
 türk mitolojisi 
 mitler, efsaneler ve folklore dair
  peri masalları yaşamlarımızı nasıl şekillendirir 
 zamanötesi mitler 
  encyclopedia mythica