mischeiwiller/swiss-german-text huggingface dataset:
Paris (Begriffsklärung)
Paris isch:
Paris, d Houptschtadt vu Frankriich
Paris (Mythologie), ä Prinz vo Troia us de grichische Mythologi
Paris quadrifolia, de botanisch Namme vun de Chrottebeeri
Paris (Rockband), de Namme vun ere Rockband
(3317) Paris, d Bezaichnig vum Asteroid
Paris isch usserdem sowohl ä männliche wie wibliche Vornamme un au ä Nochnamme. Folgendi Persönlichkaite trage de Namme "Paris":
Gaston Paris (1839–1903), französische Romanist
Albert Paris Gütersloh (1887–1973), Künstler
Paris (Rapper) (1967), an US-amerikanische Rapper
Paris Hilton (1981), amerikanisches Society-Girl
Paris Latsis (1982), griechische Multimillionärssohn
ä mondäni Schtadt wird metaphorisch oft „Paris“ gnennt:
Bukarest, s „Paris vum Oste“ bis zum Zwaite Weltkrieg
Riga, ebefalls s „Paris vum Oste“ bis zum Zweiten Weltkrieg
Shanghai, s „Paris vum (ferne) Ostes“ bis zum Zweite Weltkrieg
Witeri Ortschafte, wo de Namme Paris trage:
Kanada
Paris (Ontario)
Paris (Yukon)
Russland
Ort in Russland mit 2000 Iwohner: Säller het ä maßstabstreue Nochbau vum Eiffelturm als Sendemast fer Mobilfunk.
USA
Paris (Arkansas)
Paris (Idaho)
Paris (Illinois)
Paris (Kentucky)
Paris (Michigan)
Paris (Missouri)
Paris (New York)
Paris (Ohio)
Paris (Pennsylvania)
Paris (Tennessee)
Paris (Texas)
Paris (Virginia)
Paris (Wisconsin)
„Paris, Texas“ isch au de Titel vume Film vu Wim Wenders (1984).
Zaza
thumb|300px|right|Gebiet in dr Türkei, wo mä Zazaki schwätzt
D Zaza sind e Volksgruppe un schwätze Zazaisch (Zazaki). Es sind öppe 4 bis 6 Millione Leüt. Aber nume 1,2 bis 2 Millione schwätze Zazaki, wo zu de nordwestiranische Sproche ghört, as Muetersproch. D'Zaza lebät z Oschtanatolie, also in dr Türkei, z Georgie, Kasachstan, im Iran und im Irak. Ä bedütende Prozäntsatz vo de Zaza si emigriert. Elei z Dütschland läbe öbbe 250.000 bis 300.000 von enä.
D Zaza sin zum Teil Sunnite, Alevite un Christe.
Weblink
Ethnologue on Zazaki (änglisch)
Academic Research Center of Zazaki
Radio Zaza
Kategorie:Ethni
Kategorie:Türkei
Z
Dr latinischi Buechschtabe Z isch diräggt us em griechische Alphabet entleent worde. S griechischi Zeta kunnt vom semitische Zayin.
De Buechstab wird für verschidni Luut bruucht:
Für e stimmhafts []: z. B. im französische un änglische, wie au im Internationale Phonetische Alphabet. Im Semitische het er warschynts au de Luutwärt gha.
Für []: des isch de altgriechischi Lutwärt gsi. Hüt isch des de Luutwärt im italiänische.
Für []: z. B. im dütsche oder rätoromanische.
Für []: im Spanische (im ganze spanischschprochige Südamerika und in Spanie regional für //).
Gschicht vum Z
Proto-semitisches ZePhönizisches Zajin64px|Griechisches ZetaEtruskisches ZLateinisches ZProto-semitischs ZePhönizischs ZajinGriechischs ZetaEtruskischs ZLateinischs Z
Kategorie:Latinischer Buechstab
U
Im Mittelalter isch U numen e grafischi Variante vom Buechschtabe V gsi. Ersch dr humanischt Pierre de la Ramée hed dr Konsonant V vom Vokal U unterschide. Die Unterschaidig hed sich denn duregsetzt. U hed in verschidene Sproche hüt verschideni Lutwärt: // oder // im Alemannische und Dütsche, // oder // im Niederländische, /y/ im Französische, /u/ im Italiänische und spanische, // und // im Änglische usw.
Gschicht vum U
Proto-semitisches Waw-ZeichenPhönizisches Waw64px|Griechisches YpsilonEtruskisches VLateinisches VLateinisches UProto-semitischerWaw-ZichePhönizisches WawGriechisches YpsilonEtruskisches VLateinisches VLateinisches U
Weblink
Kategorie:Latinischer Buechstab
V
Dr latinischi Buechschtabe V stammt - wi di maischte latinische Buechschtabe - us em etrusggischen Alphabet und goot über s griechischi Ypsilon uf s semitischi waw zrugg, wo au dr Vorfaar vo F isch. Im Mittelalter isch U numen e grafischi Variante vo V gsi; und angelsäxischi Schryber hänn aagfange, dr lut // (=konsonantischs []) mit zwai V/U z bezaichne. S semitischi waw isch also d Kwälle vo fünf latinische Buechschtabe, nämlig F, V, U, W und Y.
Im latinische hed V zwai Lutwärt gha: ainersyts /w/, anderersyts /u/ (lang und churz). Im romanische hed sich /w/ zu // gwandlet; dä Lutwärt isch hüt no in de maischte romanische Sprooche gültig - im Spanische hingege sin // und /v/ zu aim Phonem zämegfalle, dorum wird in dr spanischsproochige Wält V zum dail als [b] ussgschproche. Im Dütsche/Alemannische wird V in vilne wörter als // ussgschproche; im Niderländische wird V regional als [f] ussgschproche. In de maischte Sprooche gilt dr Lutwärt //; z. B. im Änglische, Französische, Italiänische, Portugisische, Tschechische.
Gschicht vum V
Proto-semitisches Waw-ZeichenPhönizisches Waw64px|Griechisches YpsilonEtruskisches VLateinisches VProto-semitischsWaw-ZychePhönizischs WawGriechischs YpsilonEtruskischs VLateinischs V
Weblink
Kategorie:Latinischer Buechstab
W
Dr Buechschtabe W - aigentlig zwai U (dorum im Englische double u gnennt), wo schpäter zu aim buechschtabe verschmolze sinn - isch zersch vo angelsäxische schryber zur schrybig vo /w/ (konsonantischs [u]) benutzt worde. Schpöter hänn si stattdesse s runisch schriftzaiche wynn benutzt, aber am schluss isch s W wider mee benutzt worde.
Au in de kontinentalgermanische schproche hed sich s W duregsetzt. Zerschs isch s au als /w/ ussgschproche worde, isch aber schpäter zu /v/ worde. In de skandinavische sprooche ischs aber wider verschwunde und dur V ersetzt worde.
Gschicht vum W
Proto-semitisches Waw-ZeichenPhönizisches Waw64px|Griechisches YpsilonEtruskisches VLateinisches VLateinisches WProto-semitischsWaw-ZychePhönizischs WawGriechischs YpsilonEtruskischs VLateinischs VLateinischs W
Weblink
Kategorie:Latinischer Buechstab
X
Dr latinischi Buechschtabe X isch us em etruskischen Alphabeet entleent worde. D Etrusker hänn en useme weschtgriechische Alphabeet gnoo. Im weschtgriechische Alphabeet hed dä Buechschtabe dr Lutwärt /ks/ gha; in anderen Alphabeet isch X aber für /kʰ/ (aschpirierts //) gschtande. Im hüttige griechische alphabeet schtoot X für // und // (Chi), wärend /ks/ dur en andere buechstabe bezaichnet wird
(Xi).
Uf dütsch und alemannisch hed X immer dr Lutwärt /ks/; im änglische /ks/ und /gz/; im portugisische, altspanische und maltesische //,
im Sardische [].
Es isch umschtritte, ob dr buechschtabe X e griechischi Erfindig isch, oder ob är us eme semitische Alphabeet (wi di andere griechische Buechschtabe) entleent worden isch.
Gschicht vum X
Phönizisches Samech64px|Griechisches Xi64px|Griechisches Chi64px|Etruskisches XLateinisches XPhönizischs SamechGriechischs XiGriechischs ChiEtruskischs XLateinischs X
Weblink
Kategorie:Latinischer Buechstab
Q
Dr latinischi Buechschtabe Q goot über s etruskischi und s griechischi qoppa uf s semitischi qop zrugg. Dr semitischi Buechschtabe isch für // gschtande, wi no hütt im Arabische.
Im Etruskische isch Q nume vor O und U benutzt worde; uss dämm Grund wird no hütt in de maischte Schprooche Q nume zäme mit U benutzt. Im Latinische hed QV en aiges Foneem bezaichned, nämmlig // (// mit grundeti Lippe).
Gschicht vun däm Q
Proto-semitisches Kof-SymbolPhönizisches QophFrühgriechisches QoppaEtruskisches QLateinisches QHebräisches QophProto-semitischsKof-SymbolPhönizischs KofFryhgriechischs QoppaEtruskischs QLateinischs QHebräischs Qoph
Weblink
Kategorie:Latinischer Buechstab
Rheinfelden
Rheinfelden, alem. Rhyfälde gits hüt zwoi Ortschafte:
Rhyfälde AG
Rhyfälde (Bade)
Freyer hets numme s Rhifelde uf dr hüttige Schwizer Syte geh, wo bis 1802 zue Vorderösterrich ghört het un sich 1802 dr Helvetische Republik. d. h. dr Schwiz in dr napoleonische Ära, agschlosse het. 1803 isch, uusglösst vom Napoleon, d Gmarkig uf de rechte Syte vom Rhy an s Herzogtum Brisgau, un 1806 an dr badische Grossherzog gfalle.
Spöter, wäggem erschde Bau vomene Kraftwerk anneme Fluss, hän sich dann uf de dütsche Syte Lüt agsiedelt, un me het zü dem Flecke Badisch Rhyfälde gsait.
und witers:
Rhyfälde haisst en Bezirk im Nordweste vom Kanton Aargau
C
Dr latinisch Buechschtabe C goht über s Etruskische uf s griechischi Gamma zrugg. Im Etruskische hets kai // gää, dorum isch au Gamma für // benutzt worde (näbe Q und K). Dorum stoot C au hütt no für // und für Luut wo sich us /k/ entwiggled hänn. z. B. // uf Italiänisch.
Im Internationale phonetische Alphabet stoht c für de stimmlose palatale Plosiv.
Gschicht vum C(ce)
Proto-semitischer FußPhönizisches GimelVariante des frühgriechischen GammaVariante des frühgriechischen Gamma64px|Griechisches GammaEtruskisches CLateinisches CProto-semitischaFußPhönizischs GimelZwei Arte vum fryhgriechische GammaGriechischs GammaEtruskischs CLateinischs C
Weblink
Kategorie:Latinischer Buechstab
G
Dr latinisch Buechstab G isch dr einzig Buechstab, wo s numen im latiinische Alphabet git. Im Etruskische gits nämlig nume ai Phoneem // un kei //, dorum hets latinisch Alphabet zersch kei Buechstab fir s // ghaa: Q, C un K sinn alli fir // benutzt worde, bzw. QV für // (grundets /)/. Dorum hed me s G bildet, indämm mer em C e zuesetzlige Strich gää hed.
Hit stoot G in de meischte Sprooche für //, so im Französische, Italiänische und Änglische. Allerdings isch // i de germanische Sprooche hiffig stimmloos (=[]); im Alemannische (un au im Isländische usserdäm i ganz Sidditschland) isch // immer stimmloos. In de alemannische Dialäktortografie vo dr Dütschschwytz schtoot <g> aso gnau gnoo für [], <gg> fir e Geminat [], während K für [] bzw. [] stoot, hiffig aber au für aspirierts [] (im Baselditsche, Bindnerische) un fir affrizierts []. Fir z'verditliche, dass s' // stimmlos isch sich aber vum [] unterscheidet, wird de Luut meischtens mit [] transkribiert.
Gschicht vum G
Proto-semitischer FueßPhönizischs Gimel64px|Griechischs GammaEtruskischs CLatiinischs CLatiinischs GProto-semitischerFueßPhönizischs GimelGriechischs GammaEtruskischs CLatiinischs CLatiinischs G
Weblink
Kategorie:Latinischer Buechstab
F
F isch e latynische Buechstab wo us em Etruskische stammt. Im Etruskische hed är de Lutwärt // ghaa. Dr etruskisch Buechtstab isch us em Griechische übernoo worde; s griechischi Vorbild haisst Digamma, wels wie zwei Gamma ússseet. Au im Griechische isch dr Lutwärt vo däm Buechstab // gsi. Speter isch das // aber us em Griechische verschwunde; us woinos isch so oinos ('Wy') worde.
Im latynische hed me zersch F zämme mit H bnutzt, zur Wiidergoob vom Lút //. Wyl im latinische V au für // bnutzt worde isch, hed s F kai H me bruucht; dorum hed men aagfange, F elai für de Lútwärt // z bnutze. Des isch au im hittige latinische Alfabeet no esoo; mit numme wenigi Ussname, zum Byspiil wird of uf Änglisch als // ússgsproche, des isch aber en Ussnaam. S Altänglische (angelsäxischi) hed nume ei Phoneem ghaa, nämmlig //, und [] isch en Allophon vo // gsi.
Gschicht vum F
Proto-semitischs Waw-ZeichePhönizischs WawGriechischs DigammaEtruskischs WEtruskischs FLatiinischs FProto-semitischsWaw-ZeichePhönizischs WawGriechischs DigammaEtruskischs WEtruskischs FLatiinischs F
Weblink
Kategorie:Latinischer Buechstab
Genus
Ds Genus (im Plural Genera) isch e grammatischi Kategory, wo Wörter bestimmte Klasse zueordnet, wo em natürleche Gschlächt entspräche. Einersyts chöi Wörter es inhärents Genus ha, anderersyts chöi Wörter nach em Genus dekliniere. Vili indogermanischi Sprooche hend uursprüngli drüü Geschlechter:
s Maskulinum, oder männlich
s Femininum, oder wiiblich
s Neutrum, oder sächlich
S Neutrum isch i villne Sprooche verloore ggange, so i de Romaanische Sprooche.
Di anatolische Sprooche henn zwai Gschlechter:
s Utrum oder Genus commune
s Neutrum
Genus im Alemannische
Glych wi im Standarddütsche het jedes Subschtantiv im Alemannische nes inhärents Genus, u zwar entweder Maskulinum (Byspil: der Maa), Femininum (Byspil: d Frou) oder Neutrum (Byspil: ds Chind).
Adjektive sy die Wörter, wo nid es eigets inhärents Genus hei, aber Genusdeklination ufwyse. Daderby übernäme si ds Genus vo irem Bezugswort über grammatischi Kongruänz (Byspil: e schöne Maa, e schöni Frou, es schöns Chind).
Interessanterwiis git's in menke Gegende vum Alemannische kei Kongruenz bim Personalpronome: Fer Fraue wird 'äs' - also s'Neutrum - verwendet.
Genus bi Zahlwörter
Im Unterschid zum modärne Standarddütsch isch i vilnen alemannische Dialäkte, bsunders i abglägnigere Gägende, d Genusdeklination o bi de Zahlwörter zwöi u drü erhalte bblibe:
Uf Züridütsch tuet me d`Zahl zwei dekliniere, und zwar eso: Zwe Manne, zwo Fraue und zwei Mäitli. Also: zwe isch männlich (Maskulinum), zwo isch wyblich (Femininum) und zwei isch sächlich (Neutrum). Die iheimische alte Lüt vom Ort Meile zum Byschpil tüend d`Zahl zwei au no dekliniere, die junge Lüt aber käned d'Deklination vo de Zahl zwei nüme.
Im Bärndütsche wärde d Zahle zwöi u drü böigt bzw. dekliniert:Ds zwöi wird im männleche Geenus zwe, im wybleche zwo u im sächleche zwöi. Es heisst auso "zwe Here", "zwo Froue", "zwöi Ching". Ds drü wird männlech u wyblech zu drei u sächlech zu drü, auso "drei Here", "drei Froue", "drü Ching".
Im Oberrhiinalemannische wird in dr Kaiserstuehlgegend un villicht driber nüs in e Deil Ortschafte vu eltere Lit d Zahl 'zwei' dekliniärt: zwee Männer (oder sältener Manne, Mannsvelker), zwoo Fraüe (oder Fraue), zwei Kinder. 'Alli beide' heißt do im eltere Dialäkt: alli beed, alli bood, alli beid.
Im Schwizer Militär gilt d`Regle, dass mer immer zwo seit. Und so seit me zum Bischpil: "Zwo Autos chömed jetzt de Berg uf zfahre".
In andere Sproche:
Genusunterscheidige bi Zahle git's unter anderm au im Altnordisch (Zaale 1-4), Litauische, im Altgriechische, im Sanskrit, im Avestische, im Russische, im Arabische (alli Zahle), un im Albanische (numme d'Zahl "drei" un in der Ussprooch au d Zahl "zwei" - beides dy, aber wyblich lang un männlich kurz gsproche -, des numme im Ghegische Dialäkt).
Lueg aü
Alemannischi Grammatik
Kategorie:Grammatik
H
H isch e latynische Buechstab. Er goot übers etruskischi und griechischi uf de semitschi Buechstab he zrugg. Dr lutwärt isch in allene Sprooche zersch // gsi. Im griechische isch allerdings scho frie us em hêta en êta (Etazismus) worde; im neugriechische schliesslig /'ita/ (Itazismus).
Im latynische isch s /h/ am schluss au verschwunde; in de hüttige romanische sprooche isch h e stumme Buechstab; abgsee vom Ladino (in latynischer Orthografi) und em Rumänische, wo s foneem /h/ allerdings us em Slawische stammt. In de germanische sprooche isch /h/ allerdings nid verschwunde; allerdings wird s /h/ i viilene Dialäkt vo Nordängland hüffig nid ússgsproche. Das Fenomeen isch soziaal stargg stigmatisiert und wird "h-dropping" gnennt. In Schottland, Irland un de USA ischs unbekannt.
Im serbische/kroatische/bosnische wird h als // ússgsproche.
Gschicht vun däm H
Proto-semitischer ZaunPhönizisches Chet64px|Griechisches Heta/EtaEtruskisches HEtruskisches HLateinisches HProto-semitischaZaunPhönizischs ChetGriechischs Heta/EtaZwei Variante vum etruskische HLateinischs H
Weblink
Kategorie:Latinischer Buechstab
Ladino
Ladino, au bekannt als Judeo-español, Judezmo oder Spanyol, isch e romanischi Sprooch wo uf em Altschpanische basiert. Ladino hed au vil Vokabulaar us em Hebräische.
Ladino isch d Sprooch vo de sefardische Jude, wo 1492 us Spanie verdribe worde sinn.
Dr name 'Dzhudezmo' wird vo jüdische LinguischtInne benutzt, Judeo-Espanyol vo türggische Jude, Judeo-español vo Romanischte. Dr verbraitetschti Terminus isch aber worschynts Ladino. Ladino isch dr Name wo unter Nitspezialischte am bekanntischte isch.
D Sprooch
Wi im Altschpanische gits au im Ladino zwai Foneem // und //, wo im hüttige Spanisch in  zämegfalle sinn.
Jee noch (ehemoligem) Woonort hets Ladino Leenwörter us Sprooche wi em Französische, Türggische, Griechische und südslawische Sprooche. Alle i allem isch Ladino aber vil neecher bim Spanisch blibe as sis aschkenasisch Pendant Jiddisch bim Dütsch.
D Schrift
Vor allem z Griecheland un in dr Türkey wird Ladino syt em 19. Johrhundert mit latynische Buechschtabe gschribe; dradizionellerwys isch s aber mit em hebräische Alfabeet gschribe worde, wi au s Jiddischi.
Ladino nach em Zweite Wältchrieg
Seer vil Ladinosproochigi us em Balkaan sinn im Holocaust ummbroocht worde, und nach em Zweite Wältchrieg si vili vo dene wo überläbt hai, nach Israel uusgwanderet. In de 1990er-Johr hai no ungfähr 150.000 Lüt Ladino gredet, die meischte as Zweitsprooch. Es git immer no Ladinosprochigi in dr Dürkei, z Griecheland, z Bulgarie und andere Länder uf em Balkaan, aber die jüngeri Generation redet immer weniger Ladino drotz Ziitige und Radiobrogramm, und d Schprooch isch vom Uusschterbe bedroht.
Weblink
Ladino
Jerome Socolovsky: Lost Language of Ladino Revived in Spain. I: Morning Edition, National Public Radio, 19. März 2007.
Kategorie:Spanischi Sproch
Kategorie:Romanischi Sproch
Kategorie:Jüdischi Sproch
Kategorie:Einzelsproch
Kelleramt
Als Chälleramt (uf Hochdütsch: Kelleramt) wird e Gebiet im Bezerk Brämgarte vom schwizerische Kanton Aargau bezeichnet.
Geographischs
S Chälleramt liit im öschtliche Teil vom Betserk Brämgarte. Es bestoht us de (katholische) Pfarrei Lunkhofe und de Pfarrei Joone, da ghäisst: di politische Gmeinde Aarni, Oberlunkhofe, Underlunkhofe, Joone ond Islisbärg. Au zwee Drettel vom Dörfli Werd (hüt Teil vo Rotteschwil), de Litzihof, de Hoof am Fahr, d Güeter Obschlag ond Mörgeler händ dezueghört.
Zum Chällerambt ghöört au än Teil vom sognannte Niderambt (Di Nidere Ämbter) oder Underambt, wo offizell ebbefalls bis 1798 dä Schtatt Zürri ghört hät (Höchgricht Zürri, Nidergricht Brämgarte). Das sind Gmeinde Oberwil ond Nieli, aber au Teilgmeinde wiä Oberberike ond Südzufike (numme zwei Hüser) gsi. D Hööf Litzibuech, Huuserhof ond Gaisshof händ ebefalls dazueghört.
Dä nördlich Teil vom Nider- oder Underambt mit Ruedischtette, Fridlisperg, Underberiken und Zufike hingegge hät zue dä Grofschaft Badde ghört, ennere gemeine Herrschoft. S Landvogteiamt Badde hät deet au s Höchgricht uusgüebt und Brämgarte diä nidderi Grichtsbarkcheit.
miniatur|hochkant|s Wappe vum Chelleramt
Wappe
S Wappe vom Chälleramt ischt e wisse Schlössel uf rotem Grond.
Gschicht
Im Chälleramt hend äischti scho Lüüt gwont, im Bärhau z Onderlunkhofe heds en alte Chelterfredhof os der Hallschtattziit, er seigi schints de gröscht fo dere Gattig i de Schwiits, im Schalchmatthäu (Gd. Oberlunkhofe) bi de Mörgele zue hed mer sogar na en alti Röömerwilla uusgraabe.
Au die hütige chällerämter Dörfer gids alli scho sid guet tuusig Joore.
Am Afang hends tsäme mid de söiliämter Döörfer zom Freienamt Affoltere ghört ond sind Habsborgisch ggsi. Schöter ischs Chälleramt denn a Brämgarte cho.
Wo der Aargau fo de n Eidgenosse eroberet worde-n-esch, sind d Zörcher im Chälleramt iimarschiert, ond hend s Bluetgrecht öbernoo, Brämgarte hed sini Rächt aber chönne bhalte, bis ass s es 1797 i de Befölcherig ferschacheret hend, si hend nämli scho gmerkt, ass da z Frankriich ään öppis am tue ischt. 1798 sind de d Franzoose cho ond de Napoléon heds am Änd midem ganze Freiamt im Aargau tsuetäilt.
Wärend de Reformation hed s Chälleramt, beiiflosst fo Brämgarte mid sim Schtadtpfaarer, im Heiri Bulliger de noi Glauben aagna, noch em zwöite Chappler Chrieg isch es denn aber wider zum katholische Glaube zrugg. Be säbem Glaube ischs au bis hüt blibe. Wäge de Neuzuezüger gids hüt aber mee ond mee Reformierti im Chälleramt, wo hüt Täil for Agglomeration Tsöri ischt, mängs e Chällerämter ferdienet höt sis Brod i de «grosse Schtadt».
Weblink
Charte vom Chälleramt ond vom Niderambt (18. Jh.)
Landesbeschreibung des Kelleramtes. Hirzel, Salomon, in: Schweizerisches Museum, Hrsg. von Hans Heinrich Fuessli, 1784.
Das Kelleramt im Zwölferkrieg. Meier, S., in: Taschenbücher der Historischen Gesellschaft des Kantons Aargau, 1898.
Kategorie:Region (Schwiiz)
Kategorie:Geografii vom Kanton Aargau
Buchstabe
En Buechschtabe isch e Zeiche, wo in`re menschliche alphabetische Schriftschproch Verwendung findet. Phonem werdet in Gschtalt vo Graphemen fixiert.
E Alphabet isch die Gsamthoit der Buechschtabe von`re phonembasierte Schriftschproch.
Etymologie
S' Wort isch wahrschinlich us em germanische, zum Los beschtimmte Runeschtäbli (*bōks) entschtande. I Buecheschtäbli händ d'Germane ihri Rune gritzt.
Buechschtabiere
Bym Buechschtabiere vo nöd eifache Wörter oder Eigenäme, insbsundrigs by Funk- und Fernschprächverbindige, grifft me zue Vermiidig vo Falschübermittlige uf s' Hilfsmittel vo de Buechschtabiertafle zrug: Wörter, wo d Afangsbuechschtabe für de gnannti Buechschtabe schtaht, ersetzed da d'einzelne Buechschtabe.
Schriftarte
Näbe phonembasierte gits au no Ideogramm-basierti Schrifte (z. B. d' asiatischi Schriftzeiche). Sie basiered uf Symbol bzw. Piktogramme und schtelled ganzi Wörter dar.
lueg au
Buechschtabehüüfigkeit
Majuskel
Minuskel
Tüpografie
Buech
Weblink
Wolfgang Beinert: Der lateinische Buchstabe us typografischer Sicht
Das ABC cum notis variorum von 1695 – mit hunderte vo Kuriositäte und Sprachschpiel mit de Buechschtabe vom lateinische Alphabet
Kategorie:Schrift
A
A(a) isch dr erschti Buechstab vom latinische Alfabeet. Dr Lutwärt uf Dütsch un Alemannisch isch //. Dä gilt au in de maischte andre Sprooche, wobi er (wi au im dütsche) zwüschem dunggle [] un hällem [a] schwanggt. Im Änglische schtoot är für [], [] un de Diphthong [].
Im Alemannische stoht dr Buechstab für s'"dunkle a", wo meischtens wyter hinte wie Mund bildet wird wie im Standarddütsche. D'Ussproch cha vumene Zentralvokal (IPA: [] bis zumene Hintervokal (IPA: []) tendiere. Transkribiert wird er meischtens mit //.
Übers Etrussgische un s Griechische goot dr Buechstab A uf s semitischi alep zrugg, wo hüt uf Hebräisch (')alef haisst und uf Arabisch 'alif. Dr Lutwärt im Semitische isch // gsi (Glottischlog oder Hamza), wo hüt no im Arabische und z. T. au im Ivrot (Neuhebräische) gilt.
Gschicht vum A
Proto-semitischer OchsekopfPhönizisches Aleph65px|Griechisches AlphaEtruskisches ALateinisches A70px64pxProto-semitischaOchsekopfPhönizischs AlephGriechischs AlphaEtruskischs ALateinischs AKyrillischs ARune Ansuz
Weblink
Kategorie:Latinischer Buechstab
Peyo
mini|rechts|Peyo (1990)
Dr Peyo (* 25. Juni 1928 z Brüssel als Pierre Culliford, † 24. Dezämber 1992) isch e belgische Comiczaichner und Täggschter gsi.
Am bekanntischte worde isch sy sery Les Schtroumpfs, uf Dütsch die Schlümpf. Die sery isch vo dr amerikanische triggfilm-firma Hanna Barbera als animierti färnsee-sery lanciert worde - mit wältwytem erfolg.
Zersch sinn d Schlümpf in dr sery Johan et Pirlouit, uf Dütsch Johann und Pfiffikus, uffdaucht. Am Peyo sini andere figure sinn dr Benoît Brisefer ('Benni Bärenstark') und d chatz Poussy ('Pussy').
Dr Peyo hed au für anderi zaichner gschafft und unter anderem szenarie für d serye Natacha (vom François Walthéry) und Jacky et Célestin gschribe.
Literatur
Victor Aldea: Peyo, el mago azul. In: Cuadernos de literatura infantil y juvenil, Barcelona, 14 (2001), 140, S. 49-59.
Thomas Bleicher: Was schlumpft da durch den Comic-Wald? - Peyos Arbeiten in Deutschland. In: COMIXENE 55 (Oktober 1995).
Hugues Dayez: Peyo l'enchanteur. Biographie. Bruxelles: Niffle 2003. ISBN 2-87393-046-2
Wolfgang J. Fuchs: Was schlumpft denn da? - Peyo und seine Schlümpfe. In: COMIXENE 23 (März/April 1979).
Volker Hamann: Peyo. In: REDDITION. Zeitschrift für Graphische Literatur 21 (Mai 1993).
Joachim Kaps: Die Figuren leben weiter - Peyos Welt nach Peyo. In: COMIXENE 55 (Oktober 1995).
Joachim Kaps: Das Studio Peyo heute. In COMIXENE 55 (Oktober 1995).
Weblink
Kategorie:Belgier
Kategorie:Moler, Zeichner, Illustrator
Kategorie:Autor vo Comics
Kategorie:Maa