Prättigau
mini|Saas im Prättigau – Richtig Chüblisch
Ds Prättigä old Prättegä old Prättig, Brättig; uf Hoochtüütsch und bi dn Underländer Prättigau, rätoromanisch , ischt äs Bäärgtaal im Bündnerland.
Land und Lüüt
mini|Di Brugg im Salgina-Tobel
Ds Taal ischt ättä viärzg Kilometer lenngs. Dr Taalfluss ischt d Landquart, waa bim Oort Landquart in Rhii flüüsst. Nördli vam Prättigä ärhebt schich ds Chalchmassiv vam Rätikon. Di Salginatobel-Brugg, waa ufm Wääg va Schiärsch uf Schuudersch liit, ischt äs international anärchennts architektonischs Wääldmonument.
D Iiwohner redend zäm grööschtä Täil Walser­tüütsch (nun di Seewiser-Mundaart ischt im Übergang zäm Rhiitaalertüütsch) und sind traditionell reformiärt. Schi läbend vam Wintertourismus, vam Chläigwäärb und vam Puurä. Bäkannt ischt ds Taal im Sumer zum Wanderä oder zum Bäiknä.
Di wichtigschtä Ortschaftä im Prättigä sind Chlooschtersch und Schiärsch (ds äinzigä Schattädorf näbä Chüblisch). Bis var churzem heds – va undä ufä uufgäzellt – diä Gmäindä ggään: Seewis, Valzäinä, Grüsch, Fanòòs, Schiärsch, Furnä, Jenaz, Fiderisch, Luzäi, Santantöniä, Chüblisch, Guntersch, Saas und Chlooschtersch. Jetz aber fusioniärt naadinaa äini nach dr andrä.
Gschicht
mini|Ds Waggsä van dä Bünd
D Habsburger händ bis 1496 acht Gricht im Prättigä gchauft gchan, und anderi Gäbiät im Bündnerland händ au inä gchöört. Wäge däm hed schich dr Bischof va Chur mit dn Habsburger vrstrittä, und us denä Hendel ischt dr Schwaabächriäg ussärgwaggsä. Im Fridä va Basel sind di Prättiger Bsitz van dn Habsburger plibä, händ aber wiiterhi zum Zechegrichtebund gchöört und sind mid dr Schwiizer Äidgnossäschaft vrbündet plibä.
Im Spaatmittelalter sind alemannischi Walser in ds Prättigä iigwanderet. Ächt walserisch sind Schlappin, Santantöniä, Furnä und Valzäinä; di anderä Lüüt, wo früener rätoromanisch gredt gchan händ, sind bis zum 17. Jaarhundert germanisiärt choon.
Sid ane 1889 geit d Ysebaa va Landquart us dür ds Taal gä Tafaa. Das ischt di erscht Linie va dr Räätische Baan gsin.
Diälekt
Ä paar Bischpiil us em Prättiger Diälekt.
Subschtantiv:
Ätti = Vater
Bräntä = dichter Nebel
Britt = Brett
Büntä, Bünti = Hauswiese
Fuggs = Anschnitt beim Brot
Gonggä = Schnabel des Milchkrugs
Graagg = Krähe
Güdel = Gülle, Jauche
Heusträffel, -straffel = Heuschrecke
Hotsch = Schwein
Hung = Konfitüre
Immi = Biene
Immihung = Bienenhonig
Jöscher = Schluckauf
Lattuoch(j)i = Eidechse
Rolli = Kater
Schnuuzneedli, Schnuderblachä = Nastuch
Waldschriitä(r) = Weberknecht, «Zimmermann»
Wiichel = Winkel
Zmaränd = MittagessenVerb:
färggä, ferggen = bringen
fredjä, fredjen = tragen
hüüschä, hüüschen = mit Spielzeug spielen
schguffä, schguffen = stupfen
schmäizä, schmäizen = werfen
zuächeerä, zuocheeren = besuchen
zuäzä, zuozen = schaukeln
Adjektiv:
astrant = unnachgiebig, widerspenstig
luomächt, lüömächt = schmächtig, schwächlich
reess = heftig
anderi Wöörtläni:
abaus = weg, fort
albig = immer
äsiä = früher; manchmal
äswas = etwas
fäärä = letztes Jahr
gnarret = sehr
hüür = dieses Jahr
lütschel = wenig
nottä = dennoch
old = oder
ünsch = uns
schi = sie
zäb = dieses, jenes, das
Ussem Prättigä chomend än ganzä Tschuppä Mundaartautoore. Zm Biischpil dr weläwääg eerscht, waa überhopt uf Walsertüütsch gschribä hed, Johann Andreas von Sprecher; der eerscht, waa än Alpänowällä gschribä hed, Michael Kuoni; und bsundersch schetzä tuäd mr bis hüt di luschtigä Gschichtenä va Georg Fient.
Über dn Diälekt gid s – näbscht em Schwiizerischen Idiotikon und em Spraachatlas var tüütschä Schwiiz – diä beedä Büächer:
Aarbetsgruppä: Prättigauer Mundartwörterbuch. Redaktion: Jakob Casal. Schiers 1991. – 3., überarbäiteti und ärwiitereti Uuflaag under dm Titel: Prättigauer Dialekt. Wörter – Geschichten. Usserggään var Kulturkommission vam Regionalverband Pro Prättigau; Redaktion Marietta Kobald, Lukretia Sonderegger, Luzius Thöny. Chüblisch 2014.
Läsiblüescht. Prättigauer und Davoser Dialekttexte aus 159 Jahren. Usserggään var Walserveräinigung Graubündä, Projektläitig: Marietta Kobald. o. O. 2017 (129 Tegscht, gschribä va 56 vrschidnä Lüüt).
Egschterni Siitä
Mundart Prättigau – Mittelprättiger Mundaart, gredt va Conradin Gujan, uf srf.ch
Prättigau Tourismus
Kategorie:Geografii vom Kanton Graubünde
Kategorie:Walser
Kategorie:Tal (Schwiiz)