Kanton
mini|400px|d Schwizer Kantön
En Kanton (au: Stand, früehner au Ort) isch en Gliidstaat vo de Schwiizerische Eidgnosseschaft.
dr Begriff Kanton
Im 14. Johrhundert het me d Bündnispartner vo dr Alten Eidgnosseschaft as «Stadt» oder «Land» bezeichnet, spöter isch drfür au dr Begriff «Ort» uffcho. Däm het im Französische ‹canton› entsproche, e Bezeichnig, wo zum erste Mol 1475 in eme Friburger Dokumänt bruucht wird und sich denn in dr ganze Romandie und im Tessin verbreitet het. In dr Dütschschwiiz het mä in dr zweite Helfti vom 16. Johrhundert dr Begriff «Stand» vorzoge, und erst im 17. Johrhundert isch «Kanton» au bi de Alemanne vorcho. D Helvetik het 1798 d Begriff Stand und Ort abgschafft und «Kanton» as Bezeichnig für die oberste Verwaltigseinheite iigfüehrt. Sit dr Mediationsakte si «Kanton» und «Stand» synonym bruucht worde, und au dr Bundesstaat het 1848 beidi Begriff übernoh.
s politische System
D Kantön oder d Ständ sind Staaten im Chlyne. Jede vo de 26 Kantön hätt en eigeni Verfassig, en eiges Parlament (die heisse Grosse Rat, Kantonsrat, Landrat oder Parlamänt), en eigeni Regierig (Regierigsrat, Regierig, Staatsrat, Standeskommission) und eigeni Gricht (Obergricht, Kantonsgricht, Bezirksgricht, Chräisgricht, Vermittler, Fridesrichter usw.). D Parlamänt händ je nach Grössi zwüsche 49 bis 180 Sitz, d Kantonsregierige zelet je nach Kanton föif odr sibe Mitglidr.
Alli Berich, wo nid vo de Verfassig odr vom ene Bundesgsetz am Bund zuegwise werdet, ghöret automatisch id Kompetänz vo de Kantön (z. B. s Schuelwäse, Teil vom Gsundheitswäse, s Planigs- und Bourecht, d Polizei, d Gerichtsverfassig, Stüüre u. a.). By vilne vo dene Berych hätt de Bund aber glych nones Wörtli mitzrede. Drum isch mängisch vom ene «Kompetänzwirrwarr» d Red. Umgchehrt redt me vom «Kantönligeischt», wänn d Lokal- oder d Regionalpolitik nöd wott über iri Gränzen useluege.
I de beide Kantön Glarus und Appizell Innerrhode git’s no bis hütt einisch im Jahr d Landsgmeind, wo s Stimmvolch vo Hand abstimmt und sini Kantonsvertreter wählt.
Gschicht
Di sogenannten Urkantön, wo ane 1291 (odr wahrschinli au früehner) en erschte Bund mit enand gschlosse händ, sind Uri, Schwyz und Underwalde. I dr Alten Eidgnosseschaft hätt mer zu de Kantön «Ort» gseit. Drum redt mer no hütt vo den Acht Alten Ort, wo den zu de 13-örtige Eidgnosseschaft uusgwytet worde sind. Verbündeti, wo nonig Vollmitglidr i de Eidgnosseschaft gsi sind, hätt mer als zuegwandti Ort bezeichnet.
I de Helvetische Republik (1798–1803) sind d Kantön denn nume no Verwaltigsbezirk gsi ohni Autonomi. D Grenze sind neu zoge worde, dass alli Kantön ungfäär glych gross und politisch zueverlässig sind. Zue säber Zyt hätts die alte Kantön Basel, Bärn, Züri, Friburg, Schaffhuuse, Soledurn, Wallis wo zum Deil Gebiet verlore hai bi dr Neuiideilig, und die neue Kantön Bade, Bellinzona, Léman, Lugano Linth, Oberland, Rhätie, Säntis und Waldstette gäh, wo spöter wider neuiideilt worde si oder en andere Name übercho hai, und d Kantön Aargau und Thurgau. Gämf het nit zur Republik ghört, wil Frankriich s am 15. April 1798 anektiert het.
Mit dr Mediationsverfassig 1803 sind s denn 19 Kantön gsi, wo wider e gwüssi Autonomii gha hän, und nach em Wiener Kongress 1815 22. De jüngscht, de 23., isch de Kanton Jura, wo sich 1979 vom Kanton Bern abgspalte hätt.
Halbkantön
Hütt redt mer meischtens vo 23 Ständ und 26 Kantön, will sich zwei i Halbkantön ufgspalte händ: Appezöll Inneroode, Appezäll Osserode, Basel-Stadt und Baselbiät. Obwaldä und Nidwaudä sind „Halbkantön“, obwohl si nie zäme ein Kanton gsi sind. Im Ständerat hän alli sächs jeweils numen ein Sitz, di andere händ zwei.
Lischte mit Eckdate
Kennz. Wappe Kanton Bitritt Houptort Iwohner1 Flechikm² Bev.- Dichti2 Azahl Gmeinde Offizielli Sproche ZH 40px|s Wappe vom Kanton Züri Züri  1351 Züri 1'487'565  1'729 860 166  Dütsch BE 40px|s Wappe vom Kanton Bärn Bärn  1353  Bärn 1'026'227  5'959 172 347  Dütsch, Französisch LU 40px|s Wappe vom Kanton Lozärn Lozärn  1332  Lozärn 403'341  1'493 270 83  Dütsch UR 40px|s Wappe vom Kanton Uri Uri  1291  Altdorf 36'142  1'077 34 20  Dütsch SZ 40px|s Wappe vom Kanton Schwyz Schwyz  1291 Schwyz 155'836  908 172 30  Dütsch OW 40px|s Wappe vom Kanton Obwalde Obwaldä  1291  Sarne 37'376  491 76 7  Dütsch NW 40px|s Wappe vom Kanton Nidwaude Nidwaudä 1291  Schtans 42'547  276 154 11  Dütsch GL 40px|s Wappe vom Kanton Glaris Glaris  1352 Glaris 40'141  685 59 3  Dütsch ZG 40px|s Wappe vom Kanton Zug Zoog8  1352  Zug 123'925  239 519 11  Dütsch FR 40px|s Wappe vom Kanton Friburg Frybùrg  1481 Frybùrg 311'830  1'671 187 136  Französisch, Dütsch SO 40px|s Wappe vom Kanton Soledurn Soledurn  1481 Soledurn 269'375  791 341 109  Dütsch BS 40px|s Wappe vom Kanton Basel-Stadt Basel-Schtadt  1501 Basel 193'021  37 5'217 3  Dütsch BL 40px|s Wappe vom Kanton Basel-Land Baselbiet  1501 Lieschtl 285'572  518 551 86  Dütsch SH 40px|s Wappe vom Kanton Schaffuuse Schafuuse 1501 Schafuuse 80'761  298 271 26  Dütsch AR 40px|s Wappe vom Kanton Appezöll Osseroode Appezäll Osserode  1513 Herisau3 54'947  243 226 20  Dütsch AI 40px|s Wappe vom Kanton Appezäll Inneroode Appezöll Inneroode13  1513 Appezöll 16'003  173 93 6  Dütsch SG 40px|s Wappe vom Kanton Sanggalle Sanggale  1803 Sanggale 502'476  2'026 248 77  Dütsch GR 40px|s Wappe vom Kanton Graubünde Graubünda  1803  Chur 197'529  7'105 28 108  Dütsch, Rätoromanisch, Italiänisch AG 40px|s Wappe vom Kanton Aargau Aargou  1803  Aarau 663'342  1'404 473 212  Dütsch TG 40px|s Wappe vom Kanton Thurgau Thurgau  1803  Frauefeld 270'672  991 273 80  Dütsch TI 40px|s Wappe vom Kanton Tessin Tessin  1803  Bellinzona 354'357  2'812 126 115  Italiänisch VD 40px|s Wappe vom Kanton Waadt Waadt  1803  Losann 784'681  3'212 244 309  Französisch VS 40px|s Wappe vom Kanton Wallis Wallis  1815  Sitte 339'060  5'224 65 126  Französisch, Dütsch NE 40px|s Wappe vom Kanton Neueburg Nöieburg  1815 Nöieburg 178'537  803 222 31  Französisch GE 40px|s Wappe vom Kanton Gämf Gämf  1815  Gämf 489'361  282 1'733 45  Französisch JU 40px|s Wappe vom Kanton Jura Jura  1979  Dälschberg 73'106  839 87 55  Französisch CH 40px|s Eidgenössische Wappe  Schwiiz    Bärn 7'261'200  41'285 174 2'889  Dütsch, Französisch, Italiänisch, Rätoromanisch
Bemerkige: 1 Stand: 31. Dezember 2016, gemäss em Bundesamt für Statistik 2 Ihwohner pro km², Stand: 31. Dezember 20163 Sitz vor Kantonsregierig und em Parlamänt, Sitz vor Justiz isch Troge
8 bis do: die Acht Alte Ort 13 bis do: die Driizäh Alte Ort
Die zwöibuchstabige Kantonsabchürzige si vrbreitet, si werden u. a. bi den Autokennzeiche brucht und wärde ou i dr ISO 3166-2:CH brucht (mit em Präfix "CH-", z. B. CH-SZ für dr Kanton Schwyz).
Literatur
Andreas Auer: Staatsrecht der schweizerischen Kantone. Stämpfli, Bern 2016, ISBN 978-3-7272-3217-6.
Ekschterni Syte
Die Kantone Erchlärige zum politische System vor Schwiz uf ch.ch
Informazione über Schwizer Kantön - vierschprochig
Kategorie:Schwiizer Politik
Kategorie:Rächt (Schwiz)
Kategorie:Verwaltig (Schwiz)