Deklination im Alemannischen
Bi dr Deklination im Alemannische wäre wiä in viil andere Sproche d Artikel, d Eigeschaftswerter (Adjektiv), d Haüptwerter (Substantiv), d Zahlwerter (Numerale) un d Firwerter (Pronome) veränderet, d. h. in eine vu dr viär Fäll (Kasus) gsetzt: dr Nominativ bzw. dr Akkusativ, dr Dativ un sälte dr Genitiv.
D Deklination vum Substantiv
D Substantiv hän im Alemannische normalerwiis ke Deklinationsändung. Dr Kasus isch numme dur dr Artikel zum unterscheide. Zu dr Üsnamme witer unte. In dr Tabälle e Verglich vum Zürcher un vum Kaiserstiähler Dialäkt:
DialäktZüritüütschOberrhiinalemannisch  (Kaiserstuehl)Nom./Akk. Sing.de Gascht, de Maa, d Amsle, s Vögelidr Gaschd, dr Mann, d Amsle, s VeegiliDat. Sing.em Gascht, em Maa, der Amsle, em Vögeliim Gaschd, im Mann, (in) dr Amsle, im Veegili Nom./Akk. Plur.d Gescht, d Mane, d Amsle, d Vögelid Geschd, d Mane (Mäner), d Amsle, d VeegiliDat. Plur.de Gescht(e), de Mane, de Amsle, de Vögeli(in) dr Gescht, (in) dr Mane (Mäner), (in) dr Amsle, (in) dr Veegili
Bi däne Biispiil sin d Substantiv unveränderet bliibe üsser bi de Geschte – des isch eltere zürcher Sprochbrüch. Anderi altzürcher Biispiil vu däm Typ: bi de Chinde (s Chind), uf den Ächere (d Ächer), vo den Öpfle (d Öpfel), bi de Chüenen uf der Wäid (d Chüe) usw.
In mänke Gegende vum Bärnbiät, zum Biispiil im Emmetal un im Schwarzeburgerland, hän Vornämme im Dativ un Akkusativ noch e Ändung (fir beedi Fäll glich). Biispiil: (Hans:) I ha Hanse gmeint/gmiint. (Ruedi:) I ha Rüedun grüeft. (Vatter:) Hesch(t) Vattere gfragt/gfrogt? Aber des isch im Ruckgang.
D Pluralbildung lueg im eigene Kapitel; dr Genitiv lueg im eigene Kapitel.
D Deklination vum Adjektiv
D Deklination vum Adjektiv isch in dr verschiidene Dialäktspiilarte nit vollständig glich, aber mer ka e rote Fade erkänne, wu iberal duri goht (lueg z. B. bi "Zämmefassig"). Nur i eim Punkt git's e dütlechen Unterschid zwüsche de verschidnige Dialäkt: Di starchi Ändig maskulinum singular isch i dä maiste Dialäkt -e, i de Dialekt am nördlecheren Rand (Ortenau, Strassburg) aber -er, bispilswys e guete Ma (südlech) – e gueter Ma (nördlech).
Für subschtantivierti Adjektiv gilt im Allgemeine ds Glyche wi für prädikativi: di schöni Gass – di Schöni, es blaus Wunder – öppis Blaus. E Usnahm dervo isch ds Baseldütsche, wo men unterscheidet: guet0 Broot – en Oordligs.
Di germanische Sprachen unterscheide scho immer e starchi und e schwachi Deklination vo den Adjektive dernah, öb d Wortgruppe mit däm Adjektiv bestimmt isch oder unbestimmt. E Wortgruppen isch bispilswys denn bestimmt, we si vomene bestimmten Artikel ygleitet wird. Im Dütsche git's ussertdäm di gmischti Deklination, wo bispilswys nach emnen unbestimmten Arikel vorchunt:
Starchi Deklination: liebe Ma, uf großem Fueß
Schwachi Deklination: der lieb0 Ma, ufem große Fueß
Gmischti Deklination: e liebe Ma, uf emne große Fueß
Zämefassig
+ Starchi Deklination Maskulinum Femininum Neutrum Nom./Akk. sing. guete(r)* gueti guets/guet0** Dat. sing guetem gueter guetem Nom./Akk. plur. gueti/guet0*** gueti/guet0*** gueti/guet0**** Dat. plur. guete guete guete
(*) D Ändig -er git's bi Ortenau und z Straßburg; sust -e.
(**) Ohni Ändig im Baseldütsche.
(***) Ändigslosi Forme sy müglech, aber nid obligatorisch ir Zäntralschwyz und i altertümlechem Züritdütsch.
(****) En Form ohni Ändig isch müglech im Zugerdütsche.
+ Schwachi Deklination Maskulinum Femininum Neutrum Nom./Akk. sing. de(r) guet0/gueti/guete* di/d(e) guet0/gueti** (d)s guet0/gueti/guete*** Dat. sing em guete de(r) guete/guet0**** em guete Nom./Akk. plur. d(i) guete/d gueti***** d(i) guete/d gueti***** d(i) guete/d gueti***** Dat. plur. de guete de guete de guete
(*) E Form ohni Ändig isch i allne Dialäkt müglech. Dernäbe git's im Luzärnische, Zürcherischen und Baslerische d Ändig -i, uf em Keiserstuel d Ändig -e.
(**) E Form ohni Ändig isch am wytischte verbreitet. Im Bärnischen und im Baslerische het's d Ändig -i; die Ändig isch ussertdäm müglech, aber nid obligatorisch im Luzärnischen und im Zürcherische.
(***) E Form ohni Ändig isch am wytischte verbreitet. Im Bärnische het's d Ändig -e; müglech, aber nid obligatorisch isch die Ändig o im Straßburgische. D Ändig -i isch im Luzärnische, Zürcherischen und Baseldütsche müglech, aber nid obligatorisch.
(****) E Form ohni Ändig isch z Straßburg müglech, aber nid obligatorisch.
(*****) D Ändig -i het's im Ortenauische, süsch -e.
+ Gmischti Deklination Maskulinum Femininum Neutrum Nom./Akk. sing. e(n) guete/gueter* e gueti e(s) guets/guet0* Dat. sing em(n)e guete ere guete em(n)e guete
(*) D Ändig -er git's bi Ortenau und z Straßburg; di südlechere Dialäkt hei d Ändig -e.
(**) E Form ohni Ändig isch i altertümlechem Dialäkt ufem Keiserstuel bi teilne churze Wörter müglech.
Deklination vom prädikativen Adjektiv
D Deklination vo prädikativen Adjektiv isch im Höchschtalemannische verbreitet und teilwys im südlechschte Hochalemannisch:
Im Emmetal un im Schwarzeburgische: Är isch(t) afen aute (= Dr isch afange alt); si isch(t) gar nid chlüpfegi/chlüpfigi (= ängschtlig); äs wird nohdisnoh vernünftigs (Im Mittelbärnische gits des nit, mer sait hegschtens (mit sustantiviärtem Adjektiv): är isch afen en Aute, si isch haut nid e Chlüpfigi usw.)
Im Dialäkt am Südweschtfueß vu dr Rigi im Kanton Luzärn heißts (alliwiil sältener): Er isch schier veruckte wurde. Iez isch d Wösch gwäschni. Das esch z chlys für diich.
Überblick nach Dialäkt
Starchi Deklination
Es Adjektiv wird denn starch dekliniert, we d Wortgruppe mit däm Adjektiv ke Artikel het oder nach Zahlwörter. Im Nominativ isch der typisch Fall d Aared.
+ Starchi Deklination, Maskulinum Dialäkt Nom./Akk. sing. Dativ sing. Nom./Akk. plur. Dativ plur. Züritüütsch us guetem Stoff gueti* Mane guete Mane Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl) guete Maa üs guetem Stoff gueti Manne (Männer) guete Mane (Männer) Bärndütsch liebe Ma mit guetem Vorsatz liebi Manne mit guete Vorsätz Baseldytsch guete Wyy  Lozärndütsch guete Stoff guet(i) Manne met guete Chnächte Milhüüser Alemannisch güeter Wii mìt güetem Wii güeta Wii mìt güeta Wii Zugerdütsch es paar gääch(i) Wääg uf gääche Wääge Schwäbisch guedâr Maa mid vollâm Ranzâ guede Mannâ mid volle Renzâ
(*) Di züridütschi Form guet Mane isch starch veraltet.
+ Starchi Deklination, Femininum Dialäkt Nom./Akk. sing. Dativ sing. Nom./Akk. plur. Dativ plur. Züritüütsch us reiner Wulle gueti* Fraüe guete Fraue Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl) härzigi Grott üs reiner Wulle gueti Fraüe guete Fraüe Bärndütsch liebi Schwoscht mit gueter Absicht liebi Schwoschte mit guete-n-Absichte Baseldytsch gueti Suppe  Lozärndütsch gueti Wole guet(i) Frouwe met guete Frouwe Milhüüser Alemannisch güeta Suppa mìt güeter Suppa güeta Suppa mìt güeta Suppa Stroßburger Alemannischgueti Kirschemit gueter Kirsche roti Kirsche mit rote Kirsche Zugerdütsch gääch(i) Baane uf gääche Baane Schwäbisch guede Goes mid guedâr Milich guede Goesâ mid graose Goschâ
(*) Di züridütschi Form guet Fraue isch starch veraltet.
+ Starchi Deklination, Neutrum Dialäkt Nom./Akk. sing. Dativ sing. Nom./Akk. plur. Dativ plur. Züritüütsch i suuberem Wasser gueti Chind guete Chind Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl)  in süüferem Wasser gueti Kinder guete Kinder Bärndütsch liebs Brüederli mit guetem Zil liebi Brüederli mit guete Zil Baseldytsch guet0 Broot  Lozärndütsch guets Tuech gueti Wëgglli met guete Rosse Milhüüser Alemannisch güet0 Brot mìt güetem Brot güeta Brot mìt güeta Brot Zugerdütsch gääch(i) Pöörter uf gääche Pöörter Schwäbisch gueds Kend mid frischâm Wassâr liâdriche Menschâ mid kurze Recklâ
Schwachi Deklination
Es Adjektiv wird denn schwach dekliniert, we d Wortgruppe mit däm Adjektiv bestimmt isch, das heisst nach emne bestimmten Arikel oder nach gwüsse Pronome, bispilswys de Demonschtrativpronome: dëë lang(i) Taag, disäb alt(i) Schachtle, weles guet(i) Hëërz?, weli brave Chind?
+ Schwachi Deklination, Maskulinum Dialäkt Nom./Akk. sing. Dativ sing. Nom./Akk. plur. Dativ plur. Züritüütsch der alt(i) Turm bim alte Turm di alte Türm bin alte Türme Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl) der ald(e) Durm bim alde Durm d alde Dirm bi dr alde Dirm Bärndütsch der alt0 Turm em alte Turm di alte Türm bi den alte Türm Baseldytsch der äng(i) Wääg am änge Wääg Lozärndütsch de guet(i) Maa em guete Maa  Milhüüser Alemannisch der scheena Turm bim scheena Turm d scheena Tìrm bi da scheena Tìrm Schutterwald (Ortenau) dr scheen0 Baum im scheene Baum d scheeni Beim Schwäbisch dr graoß0 Gaul em graoßâ Gaul d graoße Geil(er) de graoße Geil(er) Stroßburger Alemannisch der groß0 Hund im große Hundd junge Hunde(in) de junge Hunde Zugerdütsch de gääch0 Wääg am gääche Wääg
+ Schwachi Deklination, Femininum Dialäkt Nom./Akk. sing. Dativ sing. Nom./Akk. plur. Dativ plur. Züritüütsch di alt(i) Brugg bi der alte Brugg di alte Brugge bin alte Brugge Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl) d ald0 Brugg bi dr alde Brugg d alde Brugge bi dr alde Brugge Bärndütsch di alti Brügg bir alte Brügg di alte Brügge bi den alte Brügge Baseldytsch die ängi Gass in der änge Gass die änge Gasse  Lozärndütsch di guet(i) Frou e de guete Frou  Milhüüser Alemannisch d scheena Brucka bi der scheena Brucka d scheena Brucka bi da scheena Brucka Schutterwald (Ortenau) d gued0 Frau dr guete Frau d gueti Fraue Schwäbisch d scheescht0 Ärbet dr scheeschdâ Ärbet d alde Bruggâ de alde Bruggâ Stroßburger Alemannisch d frisch0 Milch der frisch(e) Milchd junge Kàtze(in) de junge Kàtze Zugerdütsch di gääch0 Baan de gääche Baan
+ Schwachi Deklination, Neutrum Dialäkt Nom./Akk. sing. Dativ sing. Nom./Akk. plur. Dativ plur. Züritüütsch s alt(i) Huus bim alte Huus di alte Hüüser bin alte Hüüsere Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl) s ald0 Hüüs bim alde Hüüs d alde Hiiser bi dr alde Hiiser Bärndütsch ds alte Huus bim alte Huus di alte Hüser bi den alte Hüser Baseldytsch s äng(i) Daal im änge Daal  Lozärndütsch s guet(i) Chend em guete Chend  Milhüüser Alemannisch s scheena Hüss bim scheena Hüss d scheena Hiiser bi da scheena Hiiser Schutterwald (Ortenau) s klein0 Kind im kleine Kind d kleini Kinder Schwäbisch s liâdrechschd0 Mensch m liâdrechschdâ Mensch d liâdrechschde Menschâ de liâdrechschde Menschâ Stroßburger Alemannisch s hell(e) Bier im helle Bierd kleine Kinder(in) de kleine Kinder Zugerdütsch s gääch0 Poort am gääche Poort
Aamerkige:
Im klassische Zürcher Alemannisch isch s schwach Adjektiv im Nominativ ohni Ändung (im Klammere d nejere Zürcher Forme): de blau Himmel (de blaui Himmel), jedi räächt Meinig (jedi räächti Meinig), s Bescht (s Beschti, s Beschte), s Nöischt (s Nöischti, s Nöischte).
Im Oberrhiinalemanisch (Kaiserstuehl) sin ändungslosi Forme (dr dritt Suhn) no viil z here, aber bi dr junge Generation heißts viilmol de dritte Sohn. Do derbi isch des e nit dr alemannisch Reduktionsvokal, s isch s rein standardditsch e.
Im Straassburger Alemannisch isch im Akkusativ en Ändig uf -e müglech: der nej(e) Win.
Dr Wandel vu züridütsch s Bescht zu s Beschti isch do dermit z erkläre, ass eifach s standardditsch „das Beste“ alemannisch umglüttet (umgluutet) wore isch. Aber s git aü scho dr Fall, ass d hochditsch Ändung e gar nimmi zu i umgwandlet wird: dr Albert Weber schribt scho anne 1948 in dr Züritüütsche Grammatik:
„In jüngsten Formen wird auch die Vermundartlichung des -e zu -i aufgegeben: S Beschte, s Nöischte. Eines der vielen Schrittchen mehr, mit denen die Mundart den Anschluss an die Schriftsprache zu vollziehen im Begriff ist!“
Gmischti Deklination
Es Adjektiv wird denn gmischt dekliniert, we d Wortgruppe mit däm Adjektiv dür nen unbestimmten Artikel ygleitet wird oder dür bestimmti anderi Wörter wi ke, mänge.
Die Deklination heisst gmischt, wil si sech us Forme vo der schwachen u der starche Deklination zämesetzt.
Im Plural sy starchi und schwachi Ändige müglech, bispilswys: mängi großi Stedt (starch) – mängi große Stedt (schwach). Vo de Wörter vil u ke git's im Plural zwo verschidnigi Forme, eini wo mit der starche, und en anderi, wo mit der schwache Deklination geit: vil gueti Würscht (starch) – vili guete Würscht (schwach), ke gueti Würscht (starch) – keni guete Würscht (schwach).
+ Gmischti Deklination, Maskulinum Dialäkt Nom./Akk. sing. Dativ sing. Züritüütsch en guete Maa eme guete Maa Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl) e guete Mann ime guete Mann Bärndütsch e guete Ma emene guete Ma Baseldytsch en alte Maa  Milhüüser Alemannisch a güeter Wii ema güeta Wii Schutterwald (Ortenau) e guedr Mann Stroßburger Alemannisch e néier Win ime néie Win Zugerdütsch e gääche Wääg uf eme gääche Wääg
+ Gmischti Deklination, Femininum Dialäkt Nom./Akk. sing. Dativ sing. Züritüütsch e gueti Frau ere guete Frau Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl) e gueti Fraü inere guete Fraü Bärndütsch e gueti Frou ere guete Frou Baseldytsch e Dummi  Milhüüser Alemannisch a güeta Fraui era güeta Fraui Schutterwald (Ortenau) e guedi Frau Stroßburger Alemannisch e frischi Milch inere frische Milch Zugerdütsch e gäächi Baan uf ere gääche Baan
+ Gmischti Deklination, Neutrum Dialäkt Nom./Akk. sing. Dativ sing. Züritüütsch e guets Chind eme guete Chind Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl) e guet(s)* Kind ime guete Kind Bärndütsch es guets Chind emne guete Chind Baseldytsch en Oordligs  Milhüüser Alemannisch a güet0 Biar ema güeta Biar Schutterwald (Ortenau) e gueds Kind Stroßburger Alemannisch e hells Bier ime helle Bier Zugerdütsch es gäächs Poort uf eme gääche Poort
(*) Bsunders eisilbigi Adjektiv sin im eltere Dialäkt ohni Änd-s: e guet (guets) Kind, e schen (schens) Maidli usw.
Lueg aü
Alemannische Grammatik
Literatür
Harald Noth: Kaiserstühler Alemannische Sprachlehre. In: Alemannisches Dialekthandbuch vom Kaiserstuhl und seiner Umgebung. Schillinger, Freiburg im Breisgau 1993, ISBN 3-89155-151-7. – D Kaiserstiähler Biispiil obe sin im Sinn vu däre Grammatik.
D andere alemannische Biispiil sin üs däne Grammatike:
Arthur Baur: Schwyzertüütsch. Praktische Sprachlehre des Schweizerdeutschen. 8. Uflag. Winterthur 1985, ISBN 3-85701-002-9  (= Züüritüütsch)
Ernest Beyer: Elsässerdeutsch. La flexion du groupe nominal en Alsacien, Étude descriptive et historique avec 60 cartes, Les Belles Lettres, Paris 1963
Victor Henry: Elsässerdeutsch. Le Dialecte Alaman de Colmar (Haute-Alsace) en 1870, Grammaire et Lexique, Felix Alcan Èditeur, Paris 1900
Henri Rünneburger: Elsässerdeutsch. Grammaire de l'alsacien, Parler de Benfeld, Institut d'étude germaniques Université de Provence, Aix-en-Provence 1989
Wihelm Mankel: Elsässerdeutsch. Laut und Flexionslehre der Mundart des Münsterthales im Elsass, Verlag von Karl J. Trübner, Straßburg 1886
Edmond Jung: Elsässerdeutsch. Grammaire de L'alsacien, dialecte de Strasbourg avec indications historiques, Éditions Oberlin, Strasbourg 1983
Hans Bossard: Zuger Mundartbuch: Grammatik und Wörterverzeichnisse; ein Wegweiser zur guten Mundart. Schweizer Spiegel-Verlag, Zürich 1962
Hermann Braunstein: Der Dialekt des Dorfes Schutterwald (Ortenaukreis). Grammatik und Wortschatz. Eigenverlag, Schutterwald 1978
Ludwig Fischer: Luzerndeutsche Grammatik.  Comenius, Hitzkirch 1989, ISBN 3-905286-32-7
Alfonse Jenny, Doris Richert: Elsasserdeutsch. Précis Pratique de Grammaire Alsacienne (en réference principalemant au parler de Strasbourg). In:  Saisons d'Alsace, Nr. 83,  Strasbourg 1984
Werner Marti: Berndeutsch-Grammatik. Francke, Bern 1985, ISBN 3-7720-1587-5
Raymond Matzen, Léon Daul: Elsässerdeutsch. Wie geht's? Le dialecte à la portée de tous. Vocalulaire, lexique et grammaire de l'alsacien. La Nuée Bleue, Strasbourg 1999, ISBN 2-7165-0464-4. – Do drinne: grammaire (parler de Strasbourg).
Viktor Schobinger: Zürichdeutsche Kurzgrammatik. 2. Ufloag. Schobinger, Zürich 2001, ISBN 3-908105-62-5
Rudolf Suter: Baseldeutsch-Grammatik. 3. Ufloag. Christoph-Merian-Verlag, Basel 1992, ISBN 3-85616-048-5
Friedrich E. Vogt: Schwäbisch in Laut und Schrift. Eine ergründende und ergötzliche Sprachlehre. Steinkopf, Stuttgart 1977, ISBN 3-7984-0340-6
Albert Weber: Zürichdeutsche Grammatik. 3. Ufloag. Schweizer Spiegel, Zürich 1987, ISBN 3-85865-083-8
Kategorie:Alemannischi Grammatik