R
S R bzw. r isch dr 18. Buechschtabe vom latiinische Alphabet und i de meischte Schprache en Konsonant. Dr Buechschtabe R hät i dütsche Texte e durchschnittlichi Hüfigkeit vo 7 Prozent. Er isch demit dr föifthüfigschti Buechschtabe i dütsche Texte.
Uusschpraach
Im Dütsche wird R hüt meischtens als Zäpfli-r [] (uvalere Vibrant) oder als [] uusgsproche. Urschprünglich isch dr Buechschtabe als „grollte“ Zungespitzluut [] usgschproche worde. I Bayern, Öschterriich und dr weschtliche Dütschschwiiz isch die Usschpraaach no immer dominant, wie au in Oscht- und Südeuropa. D Änderig vo dr Usschpraach isch under em Iifluss vom Französische erfolgt. Mer ninnt aa, dass s uvulare R im 17./18. Jahrhundert über s Französische Iigang gfunde hät i d Schpraach vo de Gebildete i Dütschland.
No am Aafang vom 20. Jahrhundert hät s Zungespitze-R i de meischte Teil vo Dütschland vorgherrscht. No hüt überwiegt s vilerorts i dr Schpraach vo dr ältischte Generation vo ländliche Schprecher, während jüngeri Schprecher s Zäpfli-R verwendet. Daas gilt u. a. für witi Teil vo Norddütschland, Hesse und Weschtfale.
Zu dene Gebiet, wo au i dr Schpraach vo dr ältischte Generation vo ländliche Schprecher numme als Zäpfli-R vorchunnt, ghöred di gröschte Teil vo Sachse, Thüringe, Bade-Württeberg, s Rhyland und der Grossruum Berlin.
Es retroflexes ("amerikanischs") [] findt sich schtellewiis i dütsche Dialekte, wird aber praktisch überall i dr Schpraach vo dr jüngere Generation hüt durs uvulare R ersetzt. Bischpilhaft seiged da s weschtliche Mittelhesse, Teil vom Siegerland und s Wittgensteiner Land und dr Oberharz, und dr schlesischi Dialekt, wo dur d Vertriibig nach em Zweite Weltchrieg verlorengange isch, gnännt.
Di meischte Schpraache kenned di uvulari Variante vom R nöd. Folgendi europäischi Schpraache kenned s uvulare R entweder als eini vo mehrere mögliche Realisatione vom Phonem /r/ oder als di einzig möglich Uusspraachwiis:
Französisch, Dütsch, Niederländisch, Luxemburgisch, Dänisch un Schwedisch.
Im Englische isch es bis vor einige Jahrzehnte im Dialekt vo Northumberland vorchoo; dere Uusschpraach het mer „Northumbrian burr“ gseit.
D iberische Sproche (Spanisch, Portugiisisch, Katalanisch usw.) un s'Albanische kennt zwei R-Phonem // un //. // isch en einfach grollte alveolare Vibrant mit eim Zungeschlag, /r/ als mehrfach grollte alveolare Vibrant.
Als Lut ghört s R mit em L i d Klass vo de Liquide.
Herkunft
Proto-semitische Menschechopf Phönizisches Resch 64px|Griechisches Rho Etruskisches R Etruskisches R mit Aasatz Latiinisches R Proto-semitischeMenschechopf Phönizisches Resch Griechisches Rho Etruskisches R Etruskisches Rmit Aasatz Lateinisches R
Im proto-semitische Alphabet hät dr Buechschtabe s Profil vomene menschliche Chopf dargschtellt. Im phönizische Alphabet isch dr Chopf schtarch schtilisiert worde. Dr Buechschtabe hät de Name Resch (Chopf) überchoo und isch für de Lutwert [] gschtande.
I s griechische Alphabet isch das Resch under m Name Rho übernaah worde. Mit dr Zit isch das Rho abgrundet worde und mit em Wechsel vo dr Schriibrichtig hät au de Buechschtabe d Orientierig gwechslet. Mängisch isch s Rho au mit eme churze Aasatz under dr Rundig gschrieben worde, die Modifikation isch aber nöd i s griechische Alphabet ufgnaah worde.
I s etruschkisch Alphabet isch ds Rho als R übernaah worde. Au d Etrusker händ de Buechschtabe zum Teil mit, zum Teil ohni Aasatz gschribe. Wo d Römer s etruschkische Alphabet übernaah händ, händ si d Version mit Aasatz verwendet, um s vom P underscheide z chönne. Dr Aasatz isch mit dr Zit gwachse und bis zur römische Antike bis zur Grundlinie vom Buechschtabe verlängeret worde. Au isch dr Buechschtabe wie im Griechische dreiht worde, um ihn a d Schriibrichtig vo links nach rechts aazpasse.
Bedüütige
i dr Mathematik
wird r i dr geometrische als Formelzeiche für de Radius verwendet
bezeichnet s Symbol  d Menge vo de reelle Zahle
i dr Physik
isch r s Formelzeiche für de Recoveryfaktor
isch r s Zeiche für de Reflexionsfaktor
isch r0 s Zeiche für s Restwiderstandsverhältnis
staht R für di allgemeini Gaskonschtante R = 8,314472 J/(mol · K)
isch R s Einheitesymbol für Röntge
isch R s Formelzeiche für de elektrisch Widerstand
isch R s Formelzeiche für de Schallwellewiderstand
isch R s Zeiche für d Rydberg-Konschtante
isch °R s Einheitesymbol für d Temperatur-Einheit Grad Réaumur
isch °R s Einheitesymbol für d Temperatur-Einheit Grad Rankine
i dr Informatik
isch R e Software für schtatistischi Berechnige und Visualisierige (GNU R)
als Kfz-Kennzeichen staht R
i Dütschland für Regensburg
in römische Inschrifte und Texte staht R
als Abchürzig für Roma, Romanus, regia, regnum, restitutor usw.
i dr Numismatik staht dr Kennbuechschtabe R
für Rennes uf französische Münze bis 1540.
für Saint André de Villeneuve uf französische Münze vo 1540 bis 1700.
für Orléans uf französische Münze von 1700 bis 1794.
für Rom uf päpstliche, napoleonische (krönts R) und italienische Münze.
für Rio de Janeiro uf portugiesisch-brasilianische Münze.
R staht für di südafrikanisch Währigseinheit Rand
R staht au für "Regina" (lat.; dt.: Königin), Zuesatz zur Underschrift vo dr Königin Elisabeth II.
R isch e Altersfreigabe i de USA, s. MPAA, sog. R-rated Movies
r. isch d Abchürzig für rechts
R. staht im Militärwese für Regiment
® staht für Warezeiche (vor allem z Dütschland)
Literatur
Carl Rudolf Bühler: r-Varianz im alemannischen Sprachraum. Unter besonderer Berücksichtigung des Aufnahmegebiets des Südwestdeutschen Sprachatlas. Freiburg im Breisgau 2004 (unpublizierti Magischteraarbet).
Joachim Göschel: Artikulation und Distribution der sogenannten Liquida r in den europäischen Sprachen. I: Indogermanische Forschungen 76 (1971), S. 84–126 (wo au zum /r/ i de tüütsche Tialäkt).
Renate Schrambke: Realisierungen von /r/ im alemannischen Sprachraum. I: Dialectologia et Geolinguistica 18 (2010), S. 52–72.
Weblink
Kategorie:Latinischer Buechstab