mischeiwiller/swiss-german-text huggingface dataset:
Schwefeldioxid
Schwäfeldioxid Datei:Structural formula of sulfur dioxide.svg Allgmeins Anderi Nämme  Schwäfel(IV)-oxid, Schwäfligsürianhydrid Summeformle  SO2 CAS-Nummere  7446-09-5 E-Nummere  220 Churzbeschribig  farbloss, stechend richends, giftigs Gas Eigeschafte Molmasse  64,06 g/mol Aggregatzuestand  gasförmig Dichti  2,927 g/L Schmelzpunkt  -72,7 °C Sidepunkt  -10 °C Dampfdruck  2400 hPa (? °C) Löslichkeit  guet in Wasser (105 g/L bi 20 °C) Sicherheitshiwiise  R- un S-Sätze R: 23-34
S: 1/2-26-36/37/39-45-9 MAK  2ml/m³ bzw. 5 mg/m³
Schwäfeldioxid, SO2, isch e farbloses, giftigs Gas, wo e stechige un süre Gschmack het. Es entstoht vor allem bi dr Verbrennig vu schwäfelhaltige fossile Brennstoffe wie Chohle oder Erdölprodukte, wo bis zue 4 Prozent Schwäfel enthalde. Dodur duet's in erheblichem Mass zuer weltwitte Luftverschmutzig bitrage, es isch ei Bestanddeil vum Süre Räge, wobi sich s'Schwäfeldioxid mit Wasser zue Schwäfeliger Süri (H2SO3) umsetzt.
Um säll z'verhindere git's verschideni Verfahre zuer Rauchgasentschwäfelig. D'Schwäfeldioxidbelastig vu dr Luft isch dorum in Dytschland drastisch zruckgange, aber bispilwiis in China noch immer extrem hoch.
Flüssigs Schwäfeldioxid leest zahlriichi Stoffe un het sich doher als wertvolls Lösigsmiddel etabliert.
Es isch s'Anhydrid vu dr schwäflige Süri H2SO3.
In dr Läbensmiddelindustri findet Schwäfeldioxid under dr Bezeichnig E 220 als Konservierigsmiddel un Antioxidationsmiddel Verwendig, vor allem fer Druchefrüchte, Herdepfelgrichte, Fruchtsäfte, Schlegg un Wi.
Es dient au zuer Herstellig vu Thionylchlorid SOCl2.
Ferner isch Schwäfeldioxid e wichtigs Edukt zuer Herstellig vu Schwäfeltrioxid, um aschliessend konzentrierti Schwäfelsüri z. B. mit em Kontaktverfahre herzstelle.
Herstellig
Schwäfeldioxid wird oft hergstellt dur Verbrennig vu Schwäfel an dr Luft
S(s) + O2 (g) → SO2 (g)
Schwäfelwasserstoff su Rohöl cha ebefalls verbrennt werre:
2H2S(g) + 3O2 (g) → 2H2O(g) + 2SO2 (g)
Sulfide wie Iisepyrite un Sphalerite (Zinkblende) chänne au verwendet werre:
4FeS2 (s) + 11O2 (g) → 2Fe2O3 (s) + 8SO2 (g)
2ZnS (s) + 3O2 (g) → 2ZnO (s) + 2SO2 (g)
Wenn anhydriertes CaSO4, mit flüssigem Koks und Sand bi dr Zementherstellig erhitzt wird, entstoht CaSiO3 un Schwäfeldioxid isch e Näbeprodukt
2CaSO4 (s) + 2SiO2 (s) + C (s) → 2CaSiO3
Toxizität
E Schwäfeldioxidkonzentration, wo yberem MAK-Wert lit, cha bim Mensch zue Chopfschmerze, Ybelkeit un Bnummeheit füehre. In höchere Konzentratione schädigt s'Gas starch d'Bronchie un d'Lunge oder sogar d'Nucleinsüre, d'Träger vu dr Erbeigeschafte.
Sustigs
Schwäfeldioxid spilt e dominierendi Rolle bim Vulkanismus uffem Jupitermond Io.
Uf dr Erde wird Schwäfeldioxid ebefalls bi Vulkanusbrüch usgast un cha debi bis in d'Stratosphäri glange. Schwäfeldioxid in dr Stratosphäri het e abchüehlende Klimaeffekt.
Kategorie:Chemischi Verbindig
Emission
Dr Begriff Emission (v. lat.: emittere = ussende) meint
im Bankwese d'Usgab/Ifüehrig vu Wertpapiere bzw. Geld, lueg Emission (Wirtschaft)
in dr Ökologie e Abgab vu Substanze an d'Umwelt, lueg Emission (Umwelt)
in dr Physik d'Ussendig vu Wellen oder Deilli, lueg Emission (Physik)
im Postwäse d'Usgab/Ifüehrig vu Briefmarke, lueg Emission (Briefmarke)
Lueg au: Elektroneemission (Deilliphysik)
Caldera (Krater)
thumb|right|300px|Tvashtar Catena - e Chette vu vulkanisch aktive Caldere uffem Jupitermond Io
E Caldera (spanisch: "Kessel") isch e kesselförmige Ibruchsstruktur vu vulkanischem Ursprung.
Caldere entstehn dur dr Isturz vu oberflächenoher Magmakammere vume Vulkan, wo zuevor dur Usbrüch entleert worre sin. E Caldera cha dur usströmendi Lava wiider gfüllt werre. Au cha sich uf em Bode vu ere Caldera ernöit e Vulkanchegel bilde, wie säll bim Vesuv gschähe isch. Caldere vu Supervulkane chönne riisigi Usmasse anämme, so isch d'Caldera vum erste Yellowstone-Vulkanusbruch 80 km lang un 55 km breit. Zue dr berüehmtiste Caldere ghöre sälli vum Teide (Teneriffa), d'Caldera de Taburiente (La Palma), dr Tobasee (Sumatra), d'Yellowstone-Caldera (USA), d'Vilama-Caldera, d'Caldera-Coruton un d'Caldera-Cerro Guacha (alli im Grenzgebit Argentinie, Chile, Bolivie) un d'Caldera vu dr Insle Santorini.
Uf em vulkanisch aktive Jupitermond Io sin hunderti Caldere entdeckt worre, dere grössti e Durmesser vu bis zue 400 km ufwiise. In dr Io-Nomenklatur werre Caldere mit em latinische Begriff Patera bezeichnet.
Devu z'underschide sin:
Maare, wo dur vulkanischi Gasexplosione, sog. phreatomagmatische Explosione entstehn un
Vulkankrater, wo dr Ustrittspunkt vu Magma bezeichne
Kategorie:Vulkanismus
Sonderrufnummer
Als Sonderruefnummere bezeichnet mer i dr Telekommunikation alli Vorwahle wo nöd als Ortsnetzkennzahl, Mobilfunkruefnummere oder als Ländervorwahl verwendet werded.
Deutschland
Mehrwertdienscht: Free Call (0800), Persönlichi Ruefnummere (0700), Premium Rate Service (0900), Shared-Cost-Dienscht (0180) und MABEZ (0137)
Call-by-Call (010xx und 0100xx)
Notruefnummere für Polizei (110) und Füürwehr (112)
Zentrali Aaalaufschtell zur Sperrig vo elektronische Berechtigunge (116116 und 0116116)
Uskunftsdienscht (118xx)
Voice over IP (VoIP) Ruefnummere für Internettelefonie (032xxxx xxx)
(Alli Nummereaagaabe beziehnd sich uf di düütsche Telefonnetz)
Sonderrufnummere Provider
Öschterriich
Uskumft (117)
Mehrwertdienscht:  (0800)gratis , (0810) max. 10 Cent pro Minute, (0820) max. 20 Cent pro Minute, (0900) max. 3.64 Euro pro Minute
Bolizei ( 113 oder 112)
Pannehilf (ÖAMTC) (120)
Strossedienscht (120)
Füürwehr (122 oder 112)
Pannehilf (ARBÖ) (123)
Gasnotruef (128)
Bergrettig (140)
Ärztlige Notdienscht (141)
Seelsorg (142)
Rettigssdienscht (144 oder 112)
Gift-Notruef (01/4064343)
Schwiiz
Mehrwertdienscht: Free Call (0800), Premium Rate Service (0900)
Notruefnummere für Polizei (117), Füürwehr (118) und Chrankeauto (114)
Kategorie:Telefon
Absolute Helligkeit
Di absoluti Helligkeit isch e Hilfsgrössi i dr Astronomie, um di tatsächliche Helligkeite vo Himmelsobjekte (meischt Schterne) vergliiche z chönne.
Vo dr Erde uus gseeht mer en Schtern mit siinere schiinbare Helligkeit, wil sie dur siini Entfernig und interschtellare Materie beiiflusst wird.
Um di tatsächlichi Helligkeit vergliiche z chönne, schtellt mer sich di Schterne in einheitlicher Entfernig vor. Die betreit zehn Parsec (1 pc = 3,26 Liechtjahr). D Helligkeit, wo en Beobachter us dere Normdischtanz messe würdi, nennt mer absoluti Helligkeit. Bi Schterne, wo weniger als zehn Parsec entfernt sind, isch d schiinbari Helligkeit grösser als di absoluti Helligkeit und umgkehrt. Wie au bi dr schiinbare Helligkeit bedüütet en chliine Zahlewert grösseri Lüüchtchraft.
D Schriibwiis i dr Astronomie lüütet (bimene Schtern dritter Grösseklass) . Bi dr absolutee Helligkeit wird im Gegesatz zur schiinbare Helligkeit es grosses 'M' hochgschtellt.
Di absolut hellschte Fixschterne erreiched öppe  (über 100.000-fachi Lüüchtchraft vo dr Sunne), di liechtschwächschte degäge  (öppe en zehntuusigschtel vo dr Sunnenlüüchtchraft).
Bolometrischi Helligkeit
Hauptartikel: Bolometrischi Helligkeit
Die git d Helligkeit vomene Schtern im gsamte elektromagnetische Schpektrum aa. Di defür erforderlichi Korrektur hangt vom Empfindlichkeitsbereich vom Messgrät und vom Schpektraltyp vom betreffende Objekt ab.
Di fotografischi Helligkeit vo dr Sunne betreit , di bolometrischi Helligkeit degäge .
Entfernigsmodul
D Differenz zwüsched absoluter Helligkeit M und schiinbarer Helligkeit m wird Entfernigsmodul gnännt. D Formle für de Entfernigsmodul luutet:
Debii isch r dr Abschtand vom Schtern i Parsec, π d Parallaxe devo. Mit Hilf vo dere für di Astronomie wichtige Formle chann für Schtern, wo d Lüüchtchraft bekannt isch (z. B. Cepheide oder Supernovae vom Typ Ia), dr Abschtand berechnet werded. (Uf die Wiis hät 1923 dr Abschtand vom Andromedanebel ermittelt werde chönne.)
Objekt im Sunnensyschtem
Bi Komete und Asteroide wird dr Begriff Absoluti Helligkeit abwiichend definiert, wil si nur Liecht reflektiered. Deet wird di i dr Realität unmöglichi Situation aagnaah, dass d Erde und d Sunne a einere Schtell sind und s Objekt (dr Komet oder Asteroid) gnau ei astronomischi Einheit entfernt schtaht. Di Helligkeit, wo das Objekt dann z gseeh wäri, wird als absoluti Helligkeit bezeichnet.
Vergliich Schiinbari / Absoluti Helligkeit vo einige Himmelskörper
Himmelskörper Schiinbare H. () Absoluti H. () Entfernig Sunne   4,851-6 pc Sirius   2,76 pc Rigel   199,26 pc
Lueg au
Schiinbari Helligkeit, Bolometrischi Helligkeit, Entfernigsbeschtimmig, Hertzsprung-Russell-Diagramm
Kategorie:Astronomi
Asteroid
right|thumb|250px|Asteroid (243) Ida mit Mond Dactyl
right|thumb|250px|NEAR-Ufnahm vum Asteroid (433) Eros
Asteroid heiße chleini planeteähnlichi Objekt, wo sich in Keplersche Umlaufbahne um d Sunne bewege. Sie zelle in dr Regel zue dr Kategori Chleikörper vum Sunnessytem, die grösste au zue dr nöie Kategori Zwergplanet.
In dr Terminologi vu dr Astronome wird e Asteroid hüffig Chleiplanet oder Planetoid (planeteähnlich Objekt) gnennt, wil Asteroid sinngmäss eigetlich fer „sternähnlichs Objekt“ stoht (vu grich. ἀστήρ, astēr "Stern"), was dodra lit, dass Asteroide anderscht wie grossi Planete au in grössere Teleskope wie Sterne numme as e Punkt erschine un nit as e Schibli. Säll isch aber au die einzig Gmeinsamkeit mit Stern.
Bislang sind öppe 220.000 Asteroid bekannt, wobi die datsächlich Azahl wohl in d'Millione go dürfte.
Dr grösst Asteroid im Hauptgürtel zwische Mars un Jupiter isch dr Zwergplanet (1) Ceres mit öppe 930 km Durmesser. Witteri grossi Asteroide sin d (2) Pallas, d (3) Juno, d (4) Vesta, d (5) Astraea, d (6) Hebe, d (7) Iris, d (10) Hygiea un d (15) Eunomia, wu einigi devu au in di nöi Kategori Zwergplanet falle dürfte.
Im Kuipergürtel uf dr änere Site vu dr Neptunbahn sin Objekt wie (50000) Quaoar mit 1250 km Durmesser, (90482) Orcus mit eme Durmesser vu 1600–1800 km un (136199) Eris mit 2500–3200 km Durmesser gfunde worre. Äne am Kuipergürtel isch Endi 2003 dr öppe 1700 km gross Asteroid (90377) Sedna entdeckt worre. Sälli Objekt zelle nooch dr nöie Systematik chümftig zue dr Kategori vu dr Plutoid, also Ojekt, wu im Zwergplanet (134340) Pluto ähnliche sin.
Varronische Ära
Di Varronisch Ära heisst d Johreszellig oder Epoche sit dr Gründig vu dr Stadt Rom (lat. ab urbe condita, oder au anno urbis conditae („im Johr sit dr Stadtgründig“) abchürzt a. u. c.
S Datum vu dr Gründig isch vum römische Historiker Marcus Terentius Varro uf dr 21. April 753 v. Chr. zruckgrechnet worre. Datsächlich schint aber d Stadt Rom mindistens 300 Johr älder z'si.
Verwendig
Ob die Varronisch Zellig in dr Antike iberhaupt zuer Johresagab verwendet worre isch, isch umstritte. D Römer hän zue dr Bezeichnig vu dr Johre d'Agab vu dr amtierende Konsuln verwendet, im Oste vum Riich sin zahlriichi Äre, z. B. die Seleukidisch Ära, verbreitet gsi, später isch die Diokletianisch Ära in Gebruuch chu, wo schliessli im Weste vu dr christliche Johreszellig (Anno Domini) abglöst worre isch.
Vu Bedütig isch die Varronisch Ära in dr Antike fer d'Abhaltig vu dr Säkularfire gsi, also dr Johrhundertfire vu dr legendäre Gründig vu Rom, wo erstmols underem Kaiser Claudius anno (domini) 47 (800-Johr-Fir) abghalde worre sin. Anno 147/148 het dr Antoninus Pius s 900jährige Jubiläum gfirt un s Millenium het no underem Philippus Arabs anno 248 stattgfunde.
Zue dr Agab vu Johre isch d Zellig ab urbe condita erst im Middelalder verbreitet gsi. Die varronisch Zittrechnig isch dur die Christlich Ära, wo vum Mönch Dionysius Exiguus anno 525 vorgschlage worre isch, abglöst worre, aber wohl nit vor em achte Johrhundert.
Umrechnig
Wil s Johr Null in dr historische Christliche Ära fählt, wird wie folgt umgrechnet
Fir Johr bis 753 a.u.c. inklusiv wird d Johresagab vu 754 abzoge.
Fir Johr ab 754 a.u.c. wird vu dr Johresagab 753 abzoge.
Bispile: 245 a.u.c. isch 754-245 = 509 v. Chr (Gründig vu dr Republik). 800 a.u.c. isch 800-753 = 47 n. Chr.
Alternativi Johreszellige
Seltener isch die catonisch oder au capitolinisch Zellig agwendet worre, wo vum Marcus Portius Cato begründet worde isch, und wo d Stadtgründig uf s'erst Johr vu dr 7. Olympiade glegt het (752 v. Chr.).
Witteri antiki Agabe zuer Stadtgründig stamme vum Hellanikos vu Lesbos (säller datiert si uf 1180 v. Chr.), Timaios von Tauromenium (814 v. Chr), Eusebios Hieronimus (755 v. Chr.), Polybios (751 v. Chr.); Fabius Pictor (748 v. Chr.) un Cincius Alimentus (729 v. Chr.).
Weblink
Varronian Chronology
Kategorie:Zitrechnig
Kategorie:Römischi Gschicht
Siderische Periode
thumb|right|Siderischi Periode (1 nach 2) und Synodischi Periode (1 nach 3).
Di Siderischi Periode isch d Ziit, wo en Himmelskörper für ei vollschtändigi Umdrehig benötigt.
Dr Name leitet sich ab vo latiinisch sidus (Genitiv: sideris) „Schtern“, wil e vollschtändigi Umdrehig dr wiederkehrende Kulmination vomene unendlich wiit entfernte Fixschtern entspricht.
Bezoge uf d Erde is en siderische Tag chürzer als en bürgerliche Tag (mittlere Sunnetag) und es siderisches Jahr chürzer als es bürgerlichs Jahr, wil d Erde dr schiinbare Bewegig vo dr Sunne hinderher lauft.
Im Diagramm vollfüehrt d Erde vo Position 1 zu 2 e vollschtändigi Umdrehig relativ zumene unendlich wiit entfernte Schtern (linke Pfiil). Di gleichi Uusrichtig zur Sunne (Synodischi Periode) erreicht si aber erscht bi Position 3.
Au di tropische Periode (Schterntag, topische Monet, tropisches Jahr) sind echli chürzer, wil dr Bezugspunkt Früehligspunkt nöd ortsfescht isch wie en (unendlich wiit entfernte) Fixschtern, sondern sich um 360/25800 = 0,014 Grad pro Jahr = 50" verschiebt.
En siderische Monet isch di mittleri Ziit vomene vollschtändige Umlauf vom Mond um d Erde, gliichbedüütend em Ziitruum zwüsched zwei Kulminatione vomene (unendlich wiit entfernte) Fixschtern amene beschtimmte (aber beliebige) Ort uf em Mond. En tropische Monet bezieht sich entschprechend uf d Kulminatione vom Früehligspunkt. En synodische Monet (Lunation) isch die Ziit, bis dr Mond in gliicher Elongation zur Erde schtaht. En drakonitische Monet bezieht sich uf d Durchgäng dur de gliichi Mondchnote. En Anomalistische Monet bezeichnet de Period vo zwei Perigäums-Durchgäng.
Übersicht
E Tabelle über di mittlere Date, Schtandardepoche J2000.0, und di abgleitete Grösse vo dr Kalenderrechnig:
Siderische Tag      Siderische Monet      Siderischs Jahr
86164,099s          27,32166 d            365,256366 d
23h 56m 4,099s      27d 7h 43m 11,5s      365d 6h 9m 9s
Schterntag (1)      Tropische Monet       Tropischs Jahr
86164,091 s         27,32158 d            365,242199 d
23h 56m 4,091s      27d 7h 43m 4,7s       365d 5h 48m 46s
Sunnetag (2)        Synodische Monet      Sunnejahr (2)
86400s              29,53059 d            -"- (3)
24h                 29d 12h 44m 2,9s
Kalendertag         Kalendermonet         Kalenderjahr (6)
-"- (4)                                   365,2425 d
30 d oder 31d (5)     365d 5h 49m 12s
(1) D Bezeichnig „Siderische Tag“ wird nöd verwendet.
(2) Dr Begriff „synodisch“ isch für Umdrehig und Umlauf vo dr Erde nöd definiert.
(3) S Tropische Jahr isch s mittlere Sunnejahr
(4) Dr Kalendertag isch – im allgemeine – über de Sunnetag definiert
(5) Der Monet isch – zum 12 Mönet imene Jahr underzbringe – ein Tag z lang: Drum verschiebed sich d Mondphase gegeüber de Monetstage
(6) S mittlere Jahr vom gregorianische Kalender
Lueg au
Siderische Tag,  Siderisches Jahr
Synodischi Periode, Tropischi Periode, Drakonistischi Periode, Anomalistischi Periode
Kategorie:Astronomi
Kategorie:Zitrechnig
150er
Säller Artikel behandlet d Johr 150 bis 159 vu dr christliche Zittrechnig.
Politik nach Region
Römischs Riich
D 150er Johre vu dr christliche Ära stelle im Römische Riich e relativ ruehige Abschnitt dar. S Riich erfreut sich under dr Regentschaft vum Antoninus Pius vu 138–161 an dr Pax Romana. In Obergermanie wird in sällere Zit dr Limes um öppe 20 km nooch Oste verschobe, was die einzig Erwitterig vum Riich darstellt un offebar ohni e Feldzug verloffe isch.
China
Noch em Dod vo dr Kaiserin Liang Na vo dr Han Dynastii spiile d Eunuche e grossi Rolle am chinesische Hof und hai Iifluss uf Politik und Dronfolg.
Kultur
D Geographia wo dr Ptolemaios in sällere Zitt veröffetlicht het, isch dr erst Atlas un insofern e bedütends Werch vu dr Kulturgschichte. Es wird dertdrin au e Oppidum Tarodunum erwähnt, wo mer hytt im Drisamdal bi Friburg im Brisgau lokalisiert un us dem sich wohl d Ortschafte Zarte un Chilchzarte entwicklet hän.
Dionysos-Mosaik im ene römische Palast z Köln (1941 näbem Dom entdeckt)
Literatur
Aulus Gellius (öbbe 125 bis noch 180): Noctae Atticae (Attischi Nächt), 20 bändigs Wärk über die römischi Literatur und Sproch.
Religion
Christedum
Die erste Christusbilder stamme us dere Ziit, nochdäm mä vo früehner nume symbolischi Zeiche kennt.
In sällere Zitt fasst au s Christetum in dr nordafrikanische Provinze vum Römische Riich, Africa un Mauretania, Fuess.
Ereignis noch Johr
150
Uf d Wält cho
Dr Decimus Clodius Septimius Albinus (öbbe 150 bis 19. Februar 197), e römische Usurpator
Dr Xu Shao (150–195), e berüehmte chinesische Kommentator under dr östlige Han Dynastii
Gstorbe
D Liang Na (116–150), formell Shunlie, d Kaiserin vo dr chinesische Han Dynastii
151
Uf d Wält cho
Dr Zhong Yao (151–230), e chinesische Kalligraph und Politiker
Gstorbe
Dr Novatus (öbbe 151), e christlige Heilige
152
Uf d Wält cho
Dr Bao Xin (152–192), e chinesische General vo dr östlige Han Dynastii
153
Uf d Wält cho
Dr Kong Rong (153–208), e chinesische Dichter und Chriegsfürst
154
Uf d Wält cho
Dr Bardesanes (154–222), e syrische Hymnedichter
Dr Lucius Cassius Dio Cocceianus (s Geburtsjohr isch unsicher), e griechische Historiker
Gstorbe
Dr Pius I. (gstorbe öbbe 154), Pabst
Dr Ilseong vo Silla (? – 154, Regierigsziit 134–154) Dr Herrscher vom koreanische Königriich Silla
155
Uf d Wält cho
Dr Tsou-Tsou (155–220), e chinesische Dichter
Dr Cáo Cāo (155 bis 15. Merz 220), dr vorletscht Kanzler vo der Han Dynastii
Dr Sun Jian (155–191), e chinesische General und Chriegsfürst
Gstorbe
Dr Polykarp vo Smyrna (öbbe 69 bis öbbe 155), Bischof vo Smyrna und Mertyrer
156
Uf d Wält cho
Dr Ling vo Han, (Han Ling-ti, (156–189), Kaiser vo dr chinesische Han Dynastii
159
Uf d Wält cho
Dr Marcus Antonius Gordianus Sempronianus Romanus Africanus (öbbe 159 bis 12. April, 238), dr Römisch Kaiser im Johr 238
Gstorbe
Dr Liang Ji, Politiker und General under dr chinesische Han Dynastii
Kategorie:Jahrzehnt
Systemtheorie
D Sischdemtheorii isch ä inderdisziblinärs Erkenndnismodell, wo Sischdem dezue raziäge dud, um underschiedlich komplexi Phänomene z'bschriibe un z'ergläre. S'Analisiere vun Strukture un Funkzione soll Vorhersooge iwwers Verhalte vum Sischdem ermegliche.
D'Begriffe vun de Sischdemtheorii sin in underschiedlichi Wisseschafte ogwendet worre, zum Biischpiel in die Informatik, de Elektrotechnik, de Pädagogik, de Chemii, de Biologii, de Logik, de Mathematik, de Soziologii, de Ethnologii un de Philosophii. Somit isch d'Sischdemtheorii kei eigeschdändig Disziplin, sundern ä heterogener Roome fir än interdiszplinärer Diskurs, wo de Begriff Sischdem ols Grundkonzept fihre dud. Wägge dem gits au nit ei Sischdemtheorii, sundern viili underschidlichi Sischdemdefinizione un -konzepte, wo monchmol sogar mitenonder konkurriere due.
Grundlage
De Begriff Allgmeini Sischdemtheorii geht uff de Biolog Ludwig von Bertalanffy zrick. Ihm sinni Arbeite bilde zemme mit de Kybernetik (Norbert Wiener, William Ross Ashby) un de Informazionstheorii d'Grundlage vun sellem Wisseschaftsoosatz. Weitere wichtigi Theorie schdamme vum Humberto Maturana un vum Francisco Varela (Autopoiesis), vum Stuart Kauffman (Selbschdorganisazion), vum Bronislaw Malinowski un vum Alfred Radcliffe-Brown (Funkzionalismus), vum Talcott Parsons (Sischdemfunkzionalismus) un vum Niklas Luhmann (soziologischi Sischdemtheorii).
Wichdigi Schdrömunge
D'Sischdemtheorii beruht uff unobhängig vunenonder endwickelde Osätz, wo schbäder synthetisiert un erweiderd worre sin. De Ludwig von Bertalanffy het als erschder de Begriff "Sischdemtheorii" iigfiehrt. In sinnere Theorie gehts um d'"organisch Komplexidäd", wo de dynamische Ussdausch mit de Umwelt bschriibe soll. Onderi Iiflüss sin vun de Kybernetik kumme.
Kategorie:Wisseschaft
Walgau
thumb|600px|Panorama fum Walgau
Dr Walgau  () isch a Tal im Süda vo Vorarlberg. Er isch im Süda vom Rätikon abgränzt und im Norda gohts is Rhital. Di einzig Stadt vom Walgau isch Blodaz mit ebba 14'700 Iwohner. Dr ganz Walgau hat ebba 48'000 Iwohner. Im Süda vo Blodaz kummt ma is Muntafu. Dr Fluss, wo durch an Walgau flüßt, hoaßt Ill, wo spöter in Rhi flüßt.
Geografische Lag
Dr Walgau goht vo Blodaz bis ge Frastaz - Felsenau, kurz vor da Schlucht ge Feldkirch. Dr gröscht Bergzug im Süda isch da Rätikon. Wichtige Bärg im Walgau senn d Zimbaspitz in Bürsch (Blodaz), wo ma oo gern ge klättra goht, und d drei Schwöschtra, wu wegat irna drei Bärggipfel da Nama hat.
Dr Walgau isch entstande, wo sich da Alpa ufgfaltet häi (35 - 30 Milliona Johr). Während da Iiszit isch da ganze Walgau, und oo ganz Voradlbärg, vo anam oanziga großa Glätscher überzoga gsi.
Dialekt
Luag oo da Artikel Voradlbärgisch.
D Walgauer redand wie di meischta Voradlbärgr an Alemannischa Dialekt. Markant für d Oberländr sind die Diphthong „ou“ und die „a“-Lut. Aber oo des variiert im Walgau. Im Gegasatz zu da Unterländr isch s Walgaurisch weniger vo da Schwitzerdialekt beiflusst. Dr untere Teil vom Walgau hat noch a kle vom Liachtastanerisch igmischt. Je noch dem, wia südlich a Dorf scho ligt, kriagt ma den Muntafuner Dialekt me zum spüra.
Kultur
Da Walgau hat markannta Merkmale vo da Feschtr:
Faschingsumzüg: Im Walgau gits eigentlich in jedam Dorf an eigana Faschingsumzug, wo denn an huffa Mäschgarle, großteils vo Vereina und Schuala mitgonnd. Da gröschte Faschingsumzug im Walgau ischt alljohr z Frastaz. Es isch an Nachtumzug mit am Fürwerk und hoasst Schaanerriad.
Funka: A fascht jedes Dorf im Walgau hat vo 2 bis zu 5 Funka im Joor, ufteilt a da zwo jöörlicha Funkatäg, zum Bispil am Funkasonntag. Zum Beispiil Frastaz hat z Fellagattr, z Frastafeders, z Amerlüga und z Gampelün jeds Joor an Funka brenna. Wenn d Hex uf am Funka ned explodiert würd se a Wochanend spötr vrrgraba. Uf sollna Funka spillt oh meischtens a Musik und es git traditionellrwis Bier und Wi zum trinka.
Vor allam di ältere Generation ischt noch sehr katholisch. Fascht jede einzelne Parzella im Walgau hat a eigene Kapella, jedes Dorf hat a Kircha.
Susigs
Es git sus noch a paar interessanti Randdata. Zum Beispiel senn übr 50% vom Walgau bewaldat. D Walgauer Gmoanda senn vo 510 - 588 Metr übrm Meer platziert, es git jedoch oo so Bärgdörfle wia zum Beispiel Dünserbärg, wo höher als 1200 Meter ligand. Kline Dörfle sind wia oo im Muntafu ned selta, so hat zum Beispiil da Dünserberg gad amol um di 140 Iwohner und davo gad amol 8 Schüaler. Im Walgau lebend me alte as wia junge Lüt. Da Tourismus hats zum Teil wegs am Schifahra, aber oo im Summer uf da Alpa.
Literatur
Weblink
Regio Im Walgau
Regional-Wiki Im Walgau
Kategorie:Geografii vo Vorarlberg
Kategorie:Tal z Öschtriich
Syntax
S Wort Syntax kunnt vum griechische σύνταξις ['syntaksis] un bedittet Zämmenstellig; uf Alemannisch: Satzboi. In dr Syntax gohts drum, wiä Werter zu greßere Eiheite zämmegstelt wäre – also zu Teilsätz, Sätz, Satzgfiäg (das sin zwee oder meh Sätz, wu vunenender abhängig sin).
In verschiidene Sproche gits do gwaltigi Unterschiid. Zum Biispiil sin d tirkisch un d alemannisch Syntax grundverschiide. S folgt e alemannische Satz, dr glich Satz uf tirkisch und drno wird d Reihefolg im Tirkische uf alemannisch nogmacht. Grammatischi Ändige, wus im Ditsche nit git, sin mit ... kännzeichnet.
Sälle Büür, wu geschtert go z Acker fahre gange isch un vermisst wore isch, hän si hit gfunde.
Dün tarla sürmeye gidip kayboldugu köylü bügün bulundu.
Geschtert (dün) Acker fahre (tarla sürmeye) gang... (gidip) vermisst-wore-sig... (kayboldugu) Büür (köylü) hit (bugün) gfunde-wore-isch (bulundu).
Dr alemannisch Satzboi isch mit em hochditsche verwandt un wird wäge däm viilmol durenander brocht. Lueg im äxtra Artikel.
In dr Informatik redet mer ebefals vu Syntax, in Programmiärsproche wäre mit dr Syntax erlaübti Konstruktione festglegt und unerlaübti üsgschlosse.
Kategorie:Grammatik
Kategorie:Literaturwüsseschaft