USA
Di Verainigte Staate (, churz U.S., US), offiziäll Verainigti Staate vu Amerika (englisch ; abgchirzt U.S.A., USA), au Amerika (änglisch ), sin e demokratische Staat z Nordamerika. Är umfasst 50 Bundesstaate, Hawaii un chlaineri Ussebiet ligen im Pazifik bzw. in dr Karibik. D Hauptstadt isch Washington, D.C., di grescht Stadt New York City.
Di Verainigte Staate sin vu dr Flechi mit 9,83 Millionen Quadratkilometer här no Russland un Kanada un vu dr Bevelkerig här mit rund 314 Millionen Yywohner no China un Indie dr drittgrescht Staat vu dr Wält.
Geografy
Gränzen und Uusdehnig
Di Verainigte Staate hän e gmainsami Gränze mit Kanada, wu insgsamt 8.895 Kilometer lang isch (dodervu rund 2.477 Kilometer zwischen Alaska un Kanada), un mit Mexiko, wu 3.326 Kilometer lang isch. D Gsamtlengi vu dr US-Landesgränze lyt bi 12.221 Kilometer. D Kischtelinie am Atlantik, am Pazifik un am Golf vu Mexiko umfasst insgsamt 19.924 Kilometer.
Dr Staat het e Landflechi vu 9.161.924 km², doderzue cheme 664.706 km²US Census Bureau – Density Using Land Area For States, Counties, Metropolitan Areas, and Places Wasserflechine, so dass es e Staatsbiet vu 9.826.630 km² drus git.
D Nord-Sid-Uusdehnig zwische dr kanadischen un dr mexikanische Gränze lyt bi rund 2500 Kilometer, d Uusdehnig zwischen Atlantik un Pazifik bi rund 4500 Kilometer. Dr Hauptdail vum Land lyt eppe zwisch em 24. un em 49. nerdlige Braitegrad un zwisch em 68. un 125. weschtlige Lengegrad un isch in vier Zytzonen yydailt.
Geology un Landschaftsgliderig
S Biet wyst e dytligi Gliderig uf. Gebirgszig wie di vulkanische Kaskadechette, d Faltegebirg vu dr Rocky Mountains un dr Appalachen laufe vu Nord no Sid. Derwylscht s uf ihre Wättersayte uusdehnti Wälder het, het s in ihrem Windschatte riisigi Druckebiet mit Wieschten- oder Graslandschafte (Prerie). D Flusssischtem vu dr Verainigte Staate, wie die vum Mississippi un Missouri, hän scho frie ne dichti Bsidlig megli gmacht, derwylscht di druckene Regione drumume bis hite dinn bsidlet sin.
Klima
Dr wichtigscht Yyflussfaktor vum Klima isch dr polar Jetstream (Polarfrontjetstream), wu umfangrychi Diefdruckbiet vum Nordpazifik här bringt. Verbinde si d Dief mit däne vu dr atlantische Kischte, bringe si im Winter as „Nor’eastes“ schwäri Schneefäll. Wel kai Gebirgszug vu Wescht no Oscht verlauft, bringe Winterstirm vylmol großi Schneemängine wyt in Side, derwylscht im Summer d Hitz wyt in Norde zues bis uf Kanada goht.
D Biet zwische dr Gebirgszig hän wäge däm hochi Tämperaturextrem, derzue meh oder weniger groß Drickini, wu no Side un Weschte zuenimmt. D Pazifikkischte isch dergege arg rägerych un vylmol näblig, bi Trocheheit chunt s dört zu grosse Waldbränd. S Biet um dr Golf vu Mexiko isch subtropisch mit hoche Tämperaturen im Summer un ere vylmol hoche Luftfychtigkait. Derzue git s in däm Biet vylmol tropischi Wirbelstirm.
Z Alaska herrscht e arktisch Klima, d Gebirg sin au di hegschte vu dr Verainigte Staate (Denali, 6195 Meter).
Hawaii, wu dr hegscht Bärg Mauna Kea 4205 Meter hoch isch, het dergege ne tropisch Klima.
Flora un Fauna
D Biet an dr Ostkischte bis zue dr Große See sin bi ins 19. Johrhundert seli stark bewaldet gsii, d Weschtkischte im Beraich vum gmäßigte Rägewald mit zum Dail extrem hoche Baim mit Wuchshechine vu iber 100 Meter. Vu däne Flechine sin nume no wenig, wie d Redwoods oder dr Hoh-Rägewald blibe. Großi Flechine sin zue Ackerland umgwandlet oder zueböue wore, e große Dail sin hite Nutzwälder. Au d Artevylfalt vu dr druckene Graslandschaften isch im Zug vu dr landwirtschaftlige Nutzig stark reduziert wore. Schutzbiet un -maßnahme hän aber derzue gfiert, ass e Hufe vu dr 17.000 Gfäßpflanzenarte hän chenne grettet wäre. Nume Hawaii wyst 1.800 Blietepflanze (Decktsomer) uf, wu ne Huffe dervu endemisch sin.Doderzue Plants, National Biological Service  (PDF, 888 kB)
Rund 400 Suger-, 750 Vogel- un 500 Reptilien- un Amphibienarten un dytli iber 90.000 Insektenarte bilde ne Dail vu dr Fauna,Global Significance of Selected U.S. Native Plant and Animal Species, in: Sustainable Development Indicators, 2007  doderby sin bedrohti Arte syter anne 1973 dur en aige Gsetz gschitzt.
Natur und Umweltschutz
58 Nationalpark un e baar hundert wyteri Schutzbiet wyse ne groß Artevylfalt uf, wu in eme dytlige Gegesatz zue dr wytverbraitete Monokulture stoht. D Idee vu Nationalpark stammt us dr USA: dr Yosemite Nationalpark isch wältwyt s erscht Großschutzbiet gsii.
Balligsryym
Fascht 80 Brozänt vu dr Amerikaner hän anne 2000 in stedtische Biet gläbt. Im Johr 2006 hän 254 Ort iber 100.000 Yywohner ghaa un s het 50 Metropolregione mit iber aire Million Yywohner gee. Di greschte Metropolregione sin 2006 New York City (18,6 Millione), Los Angeles (13 Millione), Chicago (9,5 Millione), Dallas (6 Millione), Philadelphia (5,8 Millione), Houston (5,5 Millione) un Phoenix (4 Millione) gsii. D Hauptballigsryym lige zwische New York un dr Große See, z Kalifornien un z Arizona un z Texas un in gringem Maß au z Florida.
Gschicht
Wo 1492 de Kolumbus Amerika entdeckt het, isch de ganz Kontinänt no vo Indianer bewohnt gsi. Mit grosser Müeh hiina aber t Europäer 1609 Jamestown in Virginia gründet. Vorhär sina die meischte Kolonie gæng umi zerstört worde, wahrschinlech vo de Indianer, das isch aber nid ganz sicher.
Mit de Jahrzähnt sina de ging meh Europäer uf Amerika uusgwanderet u sina ging witter i z Landesinnera vortrunge. T Indianer, wo dete gläbt hii, hii si uf brutali Art u Wiis entwäder vertrübe oder umprocht. Di drüü Länder England, Frankriich u Spanie hina a regurächte Wettkampf gfüert mit nüwe Kolonie gründe. Das het natürlech u zu Spannige gführt. Verschideni Kolonie hi ab und zue umi dr Bsitzer gwächlset.
Allmählich hi t Amerikaner as iigeständigs Land afo sii. So hiisi t Unabhängigkiitserklärig verfasst was zumena Chrieg mit England gfüehrt het. Frankrich het denn t Amerikaner unterstützt, wüu t Franzose a Schwächig vom übermächtige England hii wöle haa. 1783 isch de Chrieg fertig gange u im Vertrag vo Paris het England Amerika asena eigena Staat anerkannt.
1787 hett mu nai du a Verfassig uusgarbitet. Di Verfassig isch damaus di modärnschti gsi u isch ono hüt ging güutig. Di Verfassig het nai o as Vorbüud für a huffe Europäischi Verfassige ggulte.
Im Luuf vode Zit het sich de Norde u de Süde vo de Vereinigte Schtaate unterschidlech entwicklet. Im Norde hetts a huufe Industrie ghäbe, im Süde a huffe Landwirtschaft. T Lüt im Norde sina ehnder liberau u gäge d Sklaverei gsi, die im Süde ehnder konservativ u hi Sklave wöle, dasi ide Landwürtschaft uf die Gratis-Arbiitschräft agwise gsi sin. Dä Konflikt het de Höhepunkt im Sezessionschrieg vo 1861 bis 1865 ghäbe. I dem Chrieg het de Norde gäge Süde kämpft. De Norde het de Chrieg gwune, da si bevöukerigsmässig u o würtschaftlech im Süde starch uberläge gsi sin. So isch t Sklaverii im Süde ufghobe cho und ali Bürger sina gliichgsetzt cho. As par Jahr lang het de Norde de Süde ono bsetzt ghaute, bis wo di Gsetz vode Gliichberächtigung dürgsetzt gsi sin.
Wo sich de Norde usum Süde umi zruggzoge het, het de Süde 1876 sofort as Rassetrennigsgsetz ersteut. Churz zämegfasst besiit das Gsetz "separate but equal" – trennt aber gliich. Das Gsetz het derzue gfüert dass di Schwarze usde wissi Gseuschaft verdrängt cho sin. Nach grosse Protescht, angfüert vom Martin Luther King, het das genderet. Ersch im 1954 het de Supreme Court das Gsetz uufghobe, ide nächschte 10 Jahr hets aber no ging Rasseunrue gä.
Abde zweiti Häufti vom 19. Jahrhundert isch d Industrialisierig ging stercher cho, t Würtschaft isch sehr starch gwachse. T Lüt hii gluubt, dass das Wachstum ging würt witter ga u hiina a huffe Gäud i Aktie investiert. Plötzlech hiina aber Unternäme Absatzproblem becho wüusi z füu produziert hii. T Lüt hi plötzlech gse, dases so nüme cha witter ga. As du a Massepanik gä und t Börsekurse sina im frie Fau gfalle. Dä Börsekrach isch a iim inzige Tag passiert: de «schwarz Fritig» im Oktober 1929.
Die Würtschaftskriise, wo gfougt isch, het sich o uf Europa uuswürkt u us de Amerikanische Würtschatfskriise isch di erschti Wäutwürtschaftskriise entstane. Amerika het sich ersch umi vouständig erhout ghäbe, wo si wärent um Zwöite Wäutchrieg massiv hii afa uufrüschte.
Nach um Wäutchrieg isch de Chaut Chrieg gsi. Das isch a gwautlosa Chrieg gsi zwüschet um Weschte mit de Vereinigte Schtaate un um Kommunismus im Oschte mit Russland us Füehrer. De Chaut Chrieg isch parmau glii eskaliert aber de jusch Chrieg isch zum Glück nie uusbroche. De Chaut Chrieg isch ersch 1991 z endi gange, wo t Sowjetunion sich uuflöst het.
T USA het o hüt ono die sterchtschti Würtschaft vo de Wäut, doch bechunnt si vo China u vo Indie Konkurränz.
Politik
De aktuel President vo de Vereinigte Schtaate isch de Donald Trump.
Sprache
D Amtssprach i de USA isch de facto Änglisch und d Hauptstadt isch Washington, D.C..
Es het z Amerika es baar Biet, wo d Nochfaare vo Uuswanderer ne hüt alemannisch rede.
Bundesstaate
Di Vereinigte Staate sin gmäss irer Verfassig a Bund, wo 50 Bundesstaata het.
+ Die 50 Staate vo dr USA Offiziell Name vom Staat Gwöhnlig Usschbrooch USPS Datum Bevölkerig Fläch Hauptstadt Gröschdi Stadt Fahne State of Alabama Alabama  AL 1819121414.12.1819 04,627,851 135.765 km² Montgomery Birmingham border|48px State of Alaska Alaska  AK 195901033.1.1959 00,683,478 1.637.854 km² Juneau Anchorage border|45px State of Arizona Arizona  AZ 1912021414.2.1912 06,338,755 295.254 km² Phoenix Phoenix border|48px State of Arkansas Arkansas  AR 1836061515.6.1836 02,834,797 137.732 km² Little Rock Little Rock border|48px State of California California  CA 185009099.9.1850 36,553,215 423.970 km² Sacramento Los Angeles border|48px State of Colorado Colorado  CO 187608011.8.1876 04,861,515 269.601 km² Denver Denver border|48px State of Connecticut Connecticut  CT 178801099.1.1788 03,502,309 14.357 km² Hartford Bridgeport border|48px State of Delaware Delaware  DE 178712077.12.1787 00,864,764 6.447 km² Dover Wilmington border|48px State of Florida Florida  FL 184503033.3.1845 18,251,243 170.304 km² Tallahassee Jacksonville border|48px State of Georgia Georgia  GA 178801022.1.1788 09,544,750 153.909 km² Atlanta Atlanta border|48px State of Hawaii (Hawaiisch) Hawaii  HI 1959082121.8.1959 01,283,388 28.311 km² Honolulu Honolulu border|48px State of Idaho Idaho  ID 189007033.7.1890 01,499,402 216.446 km² Boise Boise border|39px State of Illinois Illinois  IL 181812033.12.1818 12,852,548 149.998 km² Springfield Chicago border|48px State of Indiana Indiana  IN 1816121111.12.1816 06,345,289 94.321 km² Indianapolis Indianapolis border|48px State of Iowa Iowa  IA 1846122828.12.1846 02,988,046 145.743 km² Des Moines Des Moines border|46px State of Kansas Kansas  KS 1861012929.1.1861 02,775,997 213.096 km² Topeka Wichita border|48px Commonwealth of Kentucky Kentucky  KY 179206011.6.1792 04,241,474 104.659 km² Frankfort Louisville border|48px State of LouisianaÉtat de Louisiane (Französisch) Louisiana  LA 1812043030.4.1812 04,293,204 134.264 km² Baton Rouge New Orleans border|48px State of Maine Maine  ME 1820031515.3.1820 01,317,207 91.646 km² Augusta Portland border|48px State of Maryland Maryland  MD 1788042828.4.1788 05,618,344 32.133 km² Annapolis Baltimore border|48px Commonwealth of Massachusetts Massachusetts  MA 178802066.2.1788 06,449,755 27.336 km² Boston Boston border|48px State of Michigan Michigan  MI 1837012626.1.1837 10,071,822 250.494 km² Lansing Detroit border|47px State of Minnesota Minnesota  MN 1858051111.5.1858 05,197,621 225.171 km² Saint Paul Minneapolis border|48px State of Mississippi Mississippi  MS 1817121010.12.1817 02,918,785 125.434 km² Jackson Jackson  State of Missouri Missouri  MO 1821081010.8.1821 05,878,415 180.533 km² Jefferson City Kansas City border|48px State of Montana Montana  MT 188911088.11.1889 00,957,861 380.838 km² Helena Billings border|48px State of Nebraska Nebraska  NE 186703011.3.1867 01,774,571 200.345 km² Lincoln Omaha border|48px State of Nevada Nevada  NV 1864103131.10.1864 02,565,382 286.351 km² Carson City Las Vegas border|48px State of New Hampshire New Hampshire  NH 1788062121.6.1788 01,315,828 24.216 km² Concord Manchester border|48px State of New Jersey New Jersey  NJ 1787121818.12.1787 08,685,920 22.588 km² Trenton Newark border|48px State of New MexicoEstado de Nuevo México (Schbanisch) New Mexico  NM 191201066.1.1912 01,969,915 314.915 km² Santa Fe Albuquerque border|48px State of New York New York  NY 1788072626.7.1788 19,297,729 141.299 km² Albany New York border|48px State of North Carolina North Carolina  NC 1789112121.11.1789 09,061,032 139.389 km² Raleigh Charlotte border|48px State of North Dakota North Dakota  ND 188911022.11.1889 00,639,715 183.112 km² Bismarck Fargo border|40px State of Ohio Ohio  OH 180303011.3.1803 11,466,917 116.096 km² Columbus Columbus 48px State of Oklahoma Oklahoma  OK 1907111616.11.1907 03,617,316 181.035 km² Oklahoma City Oklahoma City border|48px State of Oregon Oregon  OR 1859021414.2.1859 03,747,455 254.805 km² Salem Portland border|48px Commonwealth of Pennsylvania Pennsylvania  PA 1787121212.12.1787 12,432,792 119.283 km² Harrisburg Philadelphia border|48px State of Rhode Island and Providence Plantations Rhode Island  RI 1790052929.5.1790 01,057,832 4.002 km² Providence Providence border|32px State of South Carolina South Carolina  SC 1788052323.5.1788 04,407,709 82.932 km² Columbia Columbia border|48px State of South Dakota South Dakota  SD 188911022.11.1889 00,796,214 199.731 km² Pierre Sioux Falls border|48px State of Tennessee Tennessee  TN 179606011.6.1796 06,156,719 109.151 km² Nashville Memphis border|48px State of Texas Texas  TX 1845122929.12.1845 23,904,380 695.621 km² Austin Houston border|48px State of Utah Utah  UT 189601044.1.1896 02,645,330 219.887 km² Salt Lake City Salt Lake City border|48px State of Vermont Vermont  VT 179103044.3.1791 00,621,254 24.901 km² Montpelier Burlington border|48px Commonwealth of Virginia Virginia  VA 1788062525.6.1788 07,712,091 110.785 km² Richmond Virginia Beach border|46px State of Washington Washington  WA 1889111111.11.1889 06,468,424 184.665 km² Olympia Seattle border|48px State of West Virginia West Virginia  WV 1863062020.6.1863 01,812,035 62.755 km² Charleston Charleston border|48px State of Wisconsin Wisconsin  WI 1848052929.5.1848 05,601,640 169.639 km² Madison Milwaukee border|48px State of Wyoming Wyoming  WY 1890071010.7.1890 00,522,830 253.336 km² Cheyenne Cheyenne border|48px
Literatur
Thomas Bender: A Nation Among Nations. America’s Place in World History. New York 2006.
Manfred Berg: Geschichte der USA. Oldenbourg Verlag, München 2013, ISBN 978-3-48670-482-2.
Volker Depkat: Geschichte Nordamerikas. Eine Einführung. (Geschichte der Kontinente, Band 2). Böhlau, Köln 2008, ISBN 978-3-8252-2614-5.
David A. Gerber, Alan M. Kraut (Hrsg.): American Immigration and Ethnicity. A Reader. Palgrave Macmillan, New York 2005, ISBN 0-312-29349-6.
Roland Hahn: USA. Neue Raumentwicklungen oder eine Neue Regionale Geographie. 2. Auflage. Klett-Perthes, Gotha/ Stuttgart 2002, ISBN 3-623-00678-5.
Jürgen Heideking, Christof Mauch : Geschichte der USA. Mit CD-ROM Quellen zur Geschichte der USA. 6. aktualisierte Auflage. A. Francke, Tübingen/ Basel 2008, ISBN 978-3-8252-1938-3.
Peter Lösche (Hrsg.): Länderbericht USA – Geschichte, Politik, Wirtschaft, Gesellschaft, Kultur. bpb, Bonn 2004, ISBN 3-89331-485-7. (5. neu bearb. Aufl. ebd. 2008, ISBN 978-3-89331-851-3)
Außenpolitik der USA. Aus Politik und Zeitgeschichte, 14.  3. April 2006.
Klaus Schwabe: Weltmacht und Weltordnung. Amerikanische Außenpolitik von 1898 bis zur Gegenwart. Schöningh, Paderborn 2006, ISBN 3-506-74783-5.
Ian Tyrrell: Transnational Nation. United States History in Global Perspective since 1789. Palgrave Macmillan, Houndmills u. a. 2007, ISBN 978-1-4039-9368-7.
Bernd Stöver: United States of America. Geschichte und Kultur. Von der ersten Kolonie bis zur Gegenwart. C.H. Beck, München 2012, ISBN 978-3-406-63967-8.
Weblink
Amerikaneschi diplomateschi Verträtige i de Bundesrepublik Dütschland
Länder- und Reiseinformazione vom Uswärtigen Amt vo de Bundesrepublik Dütschland
Quälle
Kategorie:Land
!
Kategorie:Abchürzig
Kategorie:Staat in Nordamerika
Kategorie:Mitgliid i der UNO