mischeiwiller/swiss-german-text huggingface dataset:
Mittwoch
De Mittwuch isch de dritt Dag in de Wuche (noch dr DIN 1355 sit 1976), noch dr christlich/jüdische Zellung dr viert. Noch dera Zellig isch er genau i de Mitti vo de Wuche und do devo chunnt au sin dütsche Name. Noch de neue und hüt übliche Wohrnemig vo de Wuche häts zwai Täg (Mäntig und Zystig) vor em Mittwuch, aber vier Täg nochher (Dunschdig, Frytig, Samstig und Sunntig) und drum ischer hüt nume no vo de Schuelwuche d Mitti.
Männgi sage au Miagde bzw. wytume i der Nordostschwiz Mikte, Miktig, Mektig. D Grundlag für das Miagde, Mikte, Miktig, Mektig isch en alts Mitchen, wo im 13. und 14. Jorhundert au i de Schriftsproch hüfig gsi isch; d Metathese (Umchehrig) vo tch, tk zu cht, kt, gt gchännt me scho um 1300. Der Uusluut ig isch debii vo de andere Wuchenäme übernoo.Schweizerisches Idiotikon, Band XV, Artikel Mittwuch, ab Spalte 240, mit Aamerkig Spalte 244.
Frejer het de Mittwuch Wotanstag gheisse, wie hüt no änglisch Wednesday.
Fuessnote
Kategorie:Wuche
Ökologie
mini|200px|
Écologii isch d Wisseschaft vum Hüshalt vu dr Nadür. Dr ditsch Zoolog Ernst Haeckel het 1866 zum erschdt Mol där Bigriff so definiert: "die gsamt Wisseschaft vo dr Beziehige vu ne me Organismus zue sinnere Üssewält" und 1870 "d Lähre vu dr Ökonomie, vu däm Hüshalt vu dr dierische Organisme". Me redet in däm Zämmehang hüüt au vom ökologische Gliichgwicht, wo vom Mensch au chan gschtört werde.
Siithär het där Bigriff awwer aüi no ganz anderi Bedidunge: mr spricht au vu Écologii, wemmer an die natürlichi Umwält iwerhäupt dänkt, vor allem dänn, wänn si sich uff d Mänsche schlächt üwirke duet. Me redet in däm Zämmehang auch vom ökologische Gliichgwicht wo durch s menschliche Wirtschafte gschtört wird.
Ab 1970 gits dann aü ne Écologie-Biwegig, wu under anderem s Bleiwärk in Markelse un s Adomkraftwärk im badische Wyhl verhindert het. Badisch-elsässische Bürgerinitiativen
Externi Sitte
Kategorie:Natur
Kategorie:Biologi
Kategorie:Politik
Kategorie:Wisseschaft
GNU-Lizenz für freie Dokumentation
GNU-Lizenz für freie Dokumentation isch die ditsch Bezoichnung fir die im Orginal änglischschprochige "GNU Free Documentation License" (DE: Hohditsche Fassung vo dr GNU FDL).
GNU-Lizenze sind Lizenze vum GNU-Projekt, wo si zum Ziil gsetzt hot, frei verfüegbare Versione vo Software und andere Werke gmiinsam z'erschtelle.
D`Dokumentationslizenz isch drbi urschpringle gschaffe worre, um die Dokumente (Handbiecher etc.), weele zue dr Software vom GNU-Projekt geschriebe worre sind, unter a ähnliche Lizenz z`schtelle wie d`Software seal. Des hoißt, a em Goischt vo dr Freien-Software-Bewegung konforme Lizenz ou fir andere Dokumente z`kriege, weele uf gliiche Wiis die freie Verfiegbarkoit und die Bekanntgaab und Ibertragung vo Reachte fir a jede Person garantiirt.
In dr Wikipedia wird die Lizenz fir alle Inhalte aagwendet. Reachtsverbindlich isch drbi allad dr änglisch Orginaltekscht.
Lueg ou: Open Content, Urheberrecht, Copyright, Copyleft, Wikipedia:GNU Freie Dokumentationslizenz, Wikipedia:Lizenzbestimmungen, Wikipedia:Urheberrecht, Richard Stallman, Eben Moglen
Ekschterne Syte
[URL] - GNU-Lizenze
[URL] - Inoffizielle, it verbindliche Ibersetzung vo dr GNU-FDL vom Hugo Giese jr.
[URL] Kritische Usanandersetzung mit einige Freiheitsbeschränkunga vo dr GFDL (änglisch) vo Debian-Entwickler
GNU-Lizenz für freie Dokumentation
UTC
D`Abchürzig UTC schtat für "Koordinierti Wältzit", und chunnt vom änglische Usdruck "Universal Time Coordinated ". Uf Französisch heisst`s "Temps Universel Coordonné".
D'UTC isch nid z'verwächsle mit de GMT (Greenwich Mean Time). Ab und zue wird au s'Kürzel Z für Zulu aagwändet (z. B. 16:24Z).
D'UTC het dr Vorteil, dass si keini Summer- oder Winterzyte kennt und sich dorum als "Standard" eignet. Si berueht zudem uf de SI-Sekunde, und wird vo Zit zu ziit a d'UT (ex-GMT) aapassd.
Si wird vor allem in technische Bereich iigsetzt. Zum Biispiil i dr Fliegerei. Alli Flugplän wärde (intern, also für Flug- und Landebewilligunge etc.) in UTC aagäh. Für's Publikum wärde d'Zyte dr Eifachkeit halber denn in Lokalzyt umgrächnet. D' Lokalzyt wird au in Bezug zur UTC aagäh: z. B. herrscht in Mitteleuropa im Winter UTC+1 und im Summer UTC+2.
Es wiiters Biispiil isch d'Informatik. Deht wird d'Zyt ebefalls als Basis bruucht, wo ufgrund von ere denn d'Lokalzyt berechnet wird. Es gitt da na aazmerke, dass in villne Programm d'UTC mit de GMT verwechslet wird. Findt me drum zum Biispiil imene E-Mail d'Aagab "gesendet 09.09.2009 09:09:09 GMT+1" isch eigentlich UTC+1 gmeint.
Ekschterni Syte
Koordiniert Weltzytskala UTC Informatione vun de PTB
BIPM: TAI un UTC
Kategorie:Zyt
Normännische Sprache
Di normännischi Sprooch (in dr Normandi normaund, ùff Jersey nouormand) ghört zue de Langues d'oïl ùn wird z Nordfrankrych in dr Normandi ùn ùff de Kanalinsle gschwätzt. Es gilt als e bedrooti Sprooch ùn isch nùmme ùff de Kanalinsle offiziell anerkannt. In dr Normandi isch es offiziell nit anerkannt, es wird aber amene Deil collèges ùff de Halbinsel Cotentin ùnterrichtet. S Normännisch het zum eine Gmeinsamkeite mitem Pikardische (domaine normano-picard) im Weschte ùn mitem Gallo (domaine de l'ouest) im Süde.
Verbreitig
S Normännisch wird traditionell in dr Normandi, e Region vo Nordfrankrych, ùn de Kanalinsle, wo zur britische Chron ghöre, gschwätzt. Im Süde vo dr Normandi ghört de Dialäkt südlig vùnere Isogloss, wo ligne Joret heisst, eigetli scho nümm zum Normännische ùn wird als normand méridional bezeichnet. Im Oschte ghöre bstimmti Gegende scho mee zum Pikardische.
Am sterchschte isch d Sprooch no ùff dr Kanalinsel Jersey, dr Halbinsel Cotentin ùn em Pays de Chaux. Aber au ùff Jersey lait de Aadeil vo Sprecher vùm Jèrriais nùmme bi 2-3%. Ùffem Cotentin sin Sprecher, wo jünger wie 30 Joor alt sin, sälte. D Wytergab vo dr Sprooch zue dr näggscht Generation isch dört in de 60er ùn 70er-Joor abbroche.
Merchmool
S Normännische isch Deil vo zwei sognanti „Domäne“ vo de Langues d'oil. Des isch zum eine d domaine normano-picard wo s Normännisch ùn s Pikardisch gäge Süde abgränzt. Zum andre ghört s Normännisch zue dr domaine d'ouest, wo s Normännisch ùn s Gallo gäge Oschte abgränze. In dr Normandi sälber git es allerdings Gegende, wo usserhalb vo einere vo dänne Domäne liige, wyl d Dialäktgränze natürli nit exakt de politische Gränze folge.
Als Ùnterscheidigsmerchmool vo dr domaine normano-picard gälte:
D Ussprooch vùm latiinische c vor /a/. Im Normänisch sin // ùn // erhalte, südlich hen sich die Luut zue [] ùn [] entwigglet. So sait mer im Normännische  ‚d Chatz‘ ùn  ‚s Bai‘, im Gägesatz zum Französische  ùn .
D Entwigglig vùm latiinische c vor /e/ ùn /i/. Im Normännische isch de Luut [], südlich devo het er sich zumene [] entwigglet: chent ‚hùndert‘ ùn francheis ‚französisch‘, statt Französisch cent ùn français.
D Ùnterscheidigsmerchmool vo der domaine d'ouest sin:
D Entwigglig vùm latiinische /e/: Im Weschte /e/ ùn im Oschte /wa/. So erklärt sich Normännisch tei ‚dich‘ oder fere ‚Märt‘ ùn Französisch toi ùn foire.
Di latiinische Vokal /o/ ùn /u/ sin in dr domaine d'ouest en [], im Oschte aber [] paour ‚Angscht‘ ùn religious ‚religiös‘ statt peur ùn religieux.
Byspil
S Glychniss vom Sämaa, im Dialäkt vo Canteloup im Val de Saire (Halbinsel Cotentin).
Weblink
Kategorie:Franzesischi Sproch
Kategorie:Einzelsproch
Kategorie:Romanischi Sproch
Kategorie:Langues d’oïl
Kategorie:Sproch (Frankriich)
Kategorie:Normandii
Glarus
Glaris (amtlich hoochtüütsch Glarus, frz. Glaris, rät. Glaruna, mlat. Claruna) isch e politischi Gmei und de Hauptort vom Kantu Glaris. Wäge de Glarner Gmeindreform hät di alt Gmei Glaris uf de 1. Jänner 2011 mit de Gmeinde Änneda, Netschtel und Riädärä zu de nüüe Gmeind Glaris fusioniert.
mini|s alti Wappe (bis 31. Dezämber 2010)
Geografii
Glaris liit öppä idä Mitti vom Kantuu, a dä Linth und äm Fuess vom rund 2'300 Meter höche Vorderglärnisch.
Dr höchschti Punkt isch mit 2'914 Meter de Bächischtogg, ebäfalls ä Teil vum Glärnischmassiv. Vu dr Gmeindsflächi (6'921 ha) sind 3 Prozent überbuut, 25 Prozent Wald, 34 Prozent land- und alpwirtschaftlich nutzbar, 38 Prozent sind Schtei, Fels und Wasser. Dä gröscht See im Kantu Glaris, dä Chlüntelersee isch ebäfalls uf em Gebiet vu dä Gmei.
Nachbersgmeindä sind Glaris Nord und Glaris Süd im Kantuu Glaris, sowie im Kantuu Schwyz, Muotathal und Innerthal.
Gschicht
Z erschtmal wird de Ort Clarona im 8. Jahrhundert i dä Läbesgschicht vo dä Heilige Felix und Regula erwähnt. Bevor sich d Lüüt im Ändi vom 14. Jahrhundert frykauft händ, hät Glaris zum gröschtä Teil zum Chloschter Säckinge kört. 1387 hät di erschti Landsgmei schtattgfundä, ä Inschtituziuu wos hütt nuch git und i dä Reglä äm 1. Sunntig im Mai schtattfindet. Zum Hauptort vum Linthtl isch Glaris durä Beschluss vu dr Landsgmei vu 1419 wordä, will det di einzig Chilchä vum Tal gschtandä isch.
Vu 1506 bis 1516 isch dr schpeteri Reformator Ulrich Zwingli Pfaff gsi z Glaris. Dr eerscht evangeelisch Pfaarer z Glaris isch de Valentin Tschudi gsi.
Am 13. Juni 1782 isch z Glaris nacheme umstrittne Prozess d Anna Göldi enthaupted worde. Sie isch di letschti Frau gsi, wo mä z Europa bschuldiget hät, si sig e Häx, und us dem Grund hiigrichtet worde isch.
Wäred dä Helvetik (1798–1803) isch Glaris dr Hauptort vum Kantuu Linth gsi. Am 11. Mai 1861 sind bim ä Brand grossi Teili vom Ort kebut gangä, nu wänigi Gebüü us dr Ziit voräm Brand sind erhaltä plibä. Gschnäll hät mä mit em Wideruufbuu agfangä, und das nach amerikanischem Vorbild mit änerä Schtadtplaanig im Schachbrättmuschter.
D Gmeind hät vor de Fusiuu 2011 öppä 5'800 Iwohner gha, hüt sinds über 12'000 Iwohner.
Seheswürdigkeite
S Wahrzeichä vu dä Schtadt isch di nüüromanischi Schtadtchilchä Glaris us de 1860er Jaare vom Zürcher Architäkt Ferdinand Stadler.
1908 isch s Chraftwäärk am Löntsch bout worde.
Töchter und Süü vu Glaris
Heinrich Aebli, 1985–2002 Schtadtpresidänt vu Glaris, hüt Entwiggligshälfer für Kobryn
Maria Anna Brunner, Benediktineri
Cosmus Freuler, Mundartschriftsteller
Frieda Gallati, Hischtorikeri
Eveline Hasler, Schriftschtelleri
Yvan Pestalozzi, Iiseplastiker
Aegidius Tschudi, Hischtoriker und Politiker
Johann Jakob von Tschudi, Naturforscher, Forschigsreisende, Linguischt und Diplomat
Josua Zweifel, Entdegger vu dä Nigerquelle
Mathias Zopfi, Ständeraat
Literatur
Weblink
D offiziell Website vo de Gmeind Glaris
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Glarus)
Kategorie:Stadt (Schwiiz)
Kategorie:Kantonshauptort (Schwiz)
Ricotta
thumb|Ä Stickl Ricotta al forno
Ricotta isch dr italienisch Name für`en Frischkäs us Schoof- oder Chuemilch. Er entstoht, wenn mä früschi Milch oder Niidel in d Molke duet, das alles uf 90 °C ufwermt und Zitronesüüri drzue git, so dass es grinnt. Dr Chees wird vorsichdig ooben abgschöpft.
Für zum Ricotta mache brucht mä Süessmolke, won übrig blibt wemm mä anderi Chees härstellt. In dr Molke het s kei Casein meh, aber es git no anderi Protein, hauptsächlig Albumin.
Früsche Ricotta, wo nume us Süessmolke gmacht wird, isch mild, süesslig und es het fast kei Fett din.
Noch dr Häärstellig vom Ricotta blibt non e grüeni Flüssikäit übrig, d Suurmolke. Die cha as Dierfueter witerverwärtet oder furtgheit wärde. Die grüenligi Farb stammt hauptsächlig vom Riboflavin.
Dr Ziger, wo in de dütschsproochige Alpeländer broduziert wird, isch en äänligi Cheessorte.
Weblingg
Kategorie:Chääs
Kategorie:Kulinarischs Erb vo de Schwiz
Schabziger
mini|Zigerbrüt mit Zigerstöckli und Zigermühli
De Schabziger isch e Schwizer Milchprodukt und e kulinarischi Spezialitet, wo us em Glarnerland chunnt. De Schabziger wird nid wie dr Ziger us Schotte, sondern us Magermilch gmacht und mit em Ziigerchruut, eme speziellen orientalische Klee (Trigonella caerulea), gwürzt. Wies de Name sait, wird de Schabziger nöd am Stugg gässe, sondern fiin gschabet, grafflet oder verribe und zum Byschpil öber Teigware gschtreut. Grafflete Schabziger mit Angge vermischt git en feine Brotuufstrych, de Anggezigger.
Herstellig
Mä nimmt Magermilch, duet e Milchsüürikultur dri, erwellt sä, bis si siedt, und loot dr früsch Chees in Bütte mit Löcher oder in Seck, wo mä Stäi druf duet zum d Flüssikäit uusebrässe, vier bis zwölf Wuche lang lo gääre. Wenn er rif isch, wird er verriibe, Salz dri doo, und denn laageret men en drei bis acht Möönet im ene Silo. Erst denn duet mä Schabzigerchleebulver drzue und brässt dr Schabziger in si tüpischi Form. Noch 6 bis 8 Dääg nimmt mä s «Zigerstöckli» uuse und loot s 2 bis 6 Möönet lang uf eme Grüst lo dröchne.
Weblink
Schabziger Höhenweg Themewäg im Kanton Glarus mit Informazione über de Glarner Schabziger
Kategorie:Chääs
Kategorie:Kulinarischs Erb vo de Schwiz
Kategorie:Kanton Glarus
Black Tiger
Dr Black Tiger (* 1972 z Basel als Urs Baur) isch dr erschti Räpper gsi, wo uf Schwytzerdütsch (Baaseldytsch), gräppt hed, und zwoor uf "Murder by Dialect" (1991) vo P27. Spöter hed er zäme mit em MC Rony en Album uffgno und hed d Gruppe Skeltigeron gründet, zäme mit em Skelt und em MC Rony. Nochhär hed er sich wider uf sy Solo-Karriere konzentriert. Sy Solo-CD "Solo" gilt as ainy vo de beschte Dütschschwytzer Räp-CD.
Dr Black Tiger het d Matur am Gymnasium am Münschderblatz gmacht und isch denn i d Musigbranche iigstige. Spöter het er denn a de Uni Basel afange Psychologii studiere.
Dr Black Tiger organisert Rap-Uustuuschprojekt zwüschet Afrika und dr Schwyz.
Diskografyy
1999: Groovemaischter / S.O.S
2000: Zwei in Aim (mit MC Rony)
2003: Solo
2004: Elements Reunion - Deal With The Real (mit Crossroad, MC Rony, EKR; prod. by Jakebeatz)
2005: Ai Daag In Basel (Gastuftritt mit Freakanoid)
2006: Ai Daag Im GM (Gastuftritt mit RapBau)
2006: Beton Melancholie
2007: Tigerony (mit MC Rony)
Website
D Website vom Black Tiger
Black Tiger af nationmusic.ch
Kategorie:Alemannische Musiker
Kategorie:Schwizer Rapper
Kategorie:Pseudonym
Kategorie:Basler
Kategorie:Schwiizer
Kategorie:Maa
Kategorie:Läbigi Person
P27
P-27 us Basel sin aini vo de erschte Rap-Gruppe us dr alemannische Schwytz. "Murder by Dialect" (1991) vo P27 isch s erschti Rap-Lied gsi mit Rym uf Schwytzerdütsch, und zwor vom Black Tiger. Das Lied isch uf em zwaite Fresh-Stuff-Säämpler usekoo. Im 1992 isch ihr Debü-Album "Overdose Funk" (Phonag) erschine. D Teggscht sin zum Dail uf Baseldytsch und zum Dail uf Änglisch gsi. Ihri zwaiti CD "Jetzt funkt's aa" (EMI) isch zway Joor schpöter usekoo, mit Teggscht uf Schwytzerdütsch, Änglisch und sogar Hochdütsch. 1999 hän si ihr dritts Album "Dr Einzig Wäg" (muve) usebrocht.
Noch ere kleine Vrschnuufpause hän sy sich 2007 zruggmäldet mit dr EP "Pumpin' Daze". D Formation beschtooht zurzytt us em Skelt! (vocals) und em Tron (vocals, beats, scratches).
Mitglider
Scen (1991-1993)
Skelt!(immer mit Ussruefezeiche gschriibe)
Tron
DJ Radikkal alias Vasi (1992-1997)
Dj Drozt (1999-2001)
Live-Band Mitglieder
Jean-Paul Brodbeck
Matthias Brodbeck
Felix Utzinger
Michael Chylewski
Michael Wipf
Emanuel Schnyder
Wolfgang Zwiauer
Philip Schaufelberger
Tom Geiger
Daniel Bohnenblust
Diskografyy
1991 Overdose Funk
1994 Jetzt funkt's aa
1999 Dr einzig Wäg
2007 Pumpin' Daze
Offizielli Syte
[URL]
Kategorie:Hip-Hop-Gruppe
Kategorie:Schwiizer Band
Kategorie:Alemannische Musiker
Kategorie:Musig z Basel
Samir
Dr Samir (* 29. Juli 1955 z Bagdad als Samir Jamal Aldin) isch e Zürcher Reschisör. Är isch 1961 als Kind uf Züri ko. Är gilt als Erfinder vom Wort Secondo, wo in der Schwyz geboreni Kinder vo Ussländer bezaichnet. In sym Film "Babylon 2" (1993) hed er bekannti "Secondos" z'Wort ko lo, drunter d Basler Räpperin Luana und dr Räpper MC Carlos vo Sens Unik. Sy Kurzfilm "La eta knabino" isch uf Esperanto. Sy Film, "Forget Baghdad", isch e Film über Jude, wo friener in dr Komunistische Partey vom Irak gsi sin, drunter dr Autoor Samir Naqqash.
Im Härbscht 2005 isch am Samir sin Film "Snow White" is Kino cho. De Spielfilm handlet vomene Flittli us richem Hus, wo in en Rapper verguggt isch.
Filmografi
1984: Schiefkörper
1984: Stummfilm (Kurzfilm)
1987: Morlove – eine Ode für Heisenberg (Fernsehfilm)
1988: Eurocops (Fernsehserie, eine Folge)
1988: Filou (au Drehbuech)
1991: Immer & ewig (au Produktion, Drehbuech, Kamera)
1992: (It Was) Just a Job (au Drehbuech, Kamera)
1993: Babylon 2 (Dokumentarfilm, auch Drehbuch)
1994: La productrice
1995: Die Drei – Hass; Jetzt oder nie; Todesoperation
1998: Die Metzger (Fernsehfilm)
1996: Die Partner (Fernsehserie, ei Folg)
1996: Tödliche Schwesternliebe
1998: Angélique (Blind Date)
1997: La eta knabino au kiel oni trovas ian helpon (Kurzfilm, au Drehbuech, Produktionsleitung)
1998: Projecziuns tibetanas (Dokumentarfilm, au Drehbuech, Kamera, Schnitt)
2001: Norman Plays Golf (au Drehbuech)
2002: Forget Baghdad: Jews and Arabs – The Iraqi Connection (Dokumentarfilm, au Drehbuech, Schnitt, Cast)
2004: ZwischenSprach (Dokumentarfilm, au Drehbuech)
2005: Snow White (au Drehbuech)
2010: Escher, der Engel und die Fibonacci-Zahlen (Dokumentarfilm, au Drehbuech)
2014: Iraqi Odyssey (Dokumentarfilm, au Produktion, Drehbuech, Kamera, Schnitt, Cast)
Weblink
SWISS FILMS Portraits
Biografi uf Dschoint Ventschr
Kategorie:Regisseur
Kategorie:Schwizer Filmpriisträger
Kategorie:Zürcher
Kategorie:Schwiizer
Kategorie:Maa
Kategorie:Läbigi Person
Sens Unik
Sens Unik sin e HipHop-Gruppe us Renens bi Lausanne in dr Romandie, wo 1987 gründet worde isch und sich im 2010 ufglöst hät.Sens Unik:«Wir wollen das Kapitel schliessen» Artikel uf blick.ch, vom 6. Mai 2010
Di bekanntischte Mitglider sin dr MC Carlos und d Sängerin Déborah, wo au als Solo-Künschtlerin aktiv isch.  Si sin bekannt für ire vom East-Coast-Rap beyflussti Musig. Uf "Abracadabra" hän si sich an Pop aagnööchered, en Experimänt wo si aber mit irem neuschte Album, "Mea Culpa", wider ruckgängig gmacht hän.
Sens Unik hän au e baar spanischsproochigi Songs veröffentligt; em MC Carlos sini Eltere stamme us Galizie in Spanie.
Mitglider
MC Carlos (aka Carlos Leal)
Déborah
Rade
Just One
Dynamike
Diskografy
1991 Le VIème sens
1994 Chromatic
1993 Les Portes du Temps
1996 Tribulations
1997 Panorama 91-97
1998 Pole Position
2001 Abracadabra
2004 Mea Culpa
Fuessnoote
Kategorie:Schwiizer Band
Kategorie:Hip-Hop-Gruppe
Kategorie:Kultur im Kanton Waadt
Romandie
mini|320px|D Romandii in grüen
mini|320px|Mehrheitsverhältnis noch de BFS-Erhebig vom 2021;(Charte mit emene Gmeindsbestand per 1. Januar 2026)
D Romandie isch dr französischschprochigi Dail vo dr Schwyz. Dütschschwyzer nenne si normalerwys Weschtschwyz, Wälschschwyz oder Wälschland.
Geografii
Folgendi Kantön ghöre zur Romandie: Gänf, Waadt, Nöieburg und de Jura; wie au di französisch-sproochige Dail vo de Kantön Wallis, Friburg und Bärn.
Politik
D Gränzä zwüsche dr Romandie und dr Dütschschwitz wird hüfig Röschtigrabe gnennt. Vor auem i politische Diskussione ghört me de Usdruck hüfig.
Well d Romandie und s dütschsprochige Basel bi nationale politische Abstimmige immer sehr ähnligi Resultat händ, redet me bi Basel au vom «dütschsprochige Täil vo dr Romandie», was sich abr numme uff d politische Haltig aawände losst.
Lueg au
Tour de Romandie
Literatur
Mathieu Avanzi: Français. In: Elvira Glaser, Johannes Kabatek, Barbara Sonnenhauser (Hrsg.): Sprachenräume der Schweiz. Band 1: Sprachen. Narr Francke Attempto, Tübingen 2024, ISBN 978-3-381-10401-7 (doi:10.24053/9783381104024), S. 96–128.
Andres Kristol: Histoire linguistique de la Suisse romande. Éditions Alphil, Neuenburg 2023, ISBN 978-2-88930-455-4.
Andres Kristol: Les traditions dialectales de la Suisse romande: francoprovençal et franc-comtois. In: Elvira Glaser, Johannes Kabatek, Barbara Sonnenhauser (Hrsg.): Sprachenräume der Schweiz. Band 1: Sprachen. Narr Francke Attempto, Tübingen 2024, ISBN 978-3-381-10401-7 (Download), S. 68–95.
Kategorie:Region (Schwiiz)
!
Esperanto
Esperanto, mit äigentlichem Name Lingvo Internacia isch di internazionali Schprach, wo 1887 fom polnische Augenarzt Ludoviko Lazaro Zamenhof dur d’ Publikazion fom erschte Leerbuech in polnischer und churz drufabe in änglischer, französischer und russischer Schprach de Mänschhäit forgschtellt worden isch.
Gschicht
De Zamenhof schtammt us de ostpolnische Stadt Bialystock, wo damals zum russische Zareriich ghört het. I dere Stadt händ damals fier Folksgruppe gläbt, unter dene schrecklichi Schpannige und Hass gherrscht het. De Zamenhof het sich entschlosse, öppis dagege z’tue und e Schprach z’entwickle, i dere sich alli Mänsche unabhängig fo ihrer Herkunft mitenand ferschtändige chönnd.
Sis erschte Schprachprojekt het de Zamenhof mit sine Schuelkamarade a sinere Maturfiir forgschtellt. Sin Vater aber, wo Angscht ghaa het, dass en jüdische Jüngling wäge söttige Ideeä mit Ferfolgige dur d’Behörde rächne muess, het sim Soon ferbotte, sich wider mit söttige Projekt z’befasse und hät alli Dokumänt fo dem erschte Wältschprachenentwurf is Füür grürrt. So het de Zamenhof in Warschau und Moskau Medizin schtudiert und ischd Augenarzt worde. Sin Traum aber het er nöd fergässe. Zäme mit sinere zuekünftige Frau Klara Silbernik und de finanzielle Unterschtüzig fo sim Schwigerfater het er 1887 unter em Psoidonym D-ro Esperanto s’erschti Leerbuech fo de Lingvo Internacia publiziert. Esperanto bedüütet "de wo hofft" und hüt isch d´Schprach uf de ganze Wält unter dem Psoidonym fom Dr. Zamenhof bekannt.
Grammatik
D’ Esperanto-Grammatik isch follkomme regelmässig und kännt überhaupt e käi Uusnaame. Me cha mit Hilf fo fixe Ändige fo wenige unferänderliche Wortwurzle ganz en Huufe noii Wörter abläite. Drumm isch Esperanto ganz äifach z’erlerne. Da äs im Esperanto en fil laatinischi Wortschtämm git, töönt d’ Schpraach e bitz Romanisch, fo de Schtruktur und de Grammatik her het Esperanto aber äigetli fil mee Gmäinsamkäite mit Ostasiatische Schprache wie Japanisch und Koreanisch.
Verbräitig vo Esperanto
Hüt (im Oktobär 2007) wird Esperanto vo zwüschäd 5 und 10 Millionä Mänschä uf dä ganzä Wält gschprochä. Wenn mär im Google nach Esperanto suächt dänn findät mär je nach Suächziit zwüschäd 50 und 100 Millionä Träffär. Es git in Esperanto inzwüschä fascht 2 Millionä Internet-Siitä und Esperanto isch im Internet a 15-är Stell vo allnä Sprachä vo dä Wält!
Lueg ou
L. L. Zamenhof
Antoni Grabowski
Dietrich Michael Weidmann
Weblink
(mul) Svisa Esperanto Portalo - Zuägang zu dä WEB-Siitä vo dä schwyzerischä Esperanto-Bewegig.
(mul) Germana Esperanto Portalo - Zuägang zu dä WEB-Siitä vo dä tüütsch Esperanto-Bewegig.
s'Heft "Schritt für Schritt" zum lernä
(mul) Portalo por lernado de Esperanto - Portal für alli wo Esperanto lernä möchtäd!
(mul) Esperantomondo - Esperanto portalo kaj koresponda servo
Diskutgrupo "Ni parolas Esperante"
Kategorie:Einzelsproch
Kategorie:Plansproch
Kurdische Sprache
Kurdisch (kurd. کوردی Kurdî) isch e Sprooch, wo in dr Türkei, im Irak, im Iran, z Syrie, z Georgie und z Armenie gschwätzt wird. Si isch mit em Farsi nooch verwandt. Baidi Schprooche ghöre zu de iranische Sproochgruppe innerhalb vo de indoeuropäische Sproochfamilie. S Kurdische isch i zaalriichi Tielekt undertailt, wo zum Tail recht verschide töne. D Kurde hend kein eigne Nationalstaat und eri Sprooch werd i de verschidnige Länder mee oder weniger starch underdruckt.
S Noikurdische isch erst sitem uusgende 19. Jh. gschribe wore, bruucht werd debi e modifizierti Form vo de arabische Schrift, selte aber au di latinisch Schrift. Denebet sind no mittelalterlichi Versli uf Mittelkurdisch öberliferet.
Kategorie:Indoiranischi Sproch
Kategorie:Einzelsproch