Schweizer Franken
Dr Schwiizerfranke isch d Wärig vo de Schwiiz un vo Liechtestei (sit 1924). Er wird i hundert Rappe iiteilt.
Dr Franke wird au in de Exklave Campione (Italie) und Büesinge (Dytschland) pruucht, au wenn die offizielli Wäärig deet dr Euro isch.
Gschicht
Im Staatebund vo der Alte Edgenosseschaft het es kä äinhäitlichs Gäld ge. Verschidnigi Stedt und Landeshäre händ es Münzrächt gha. Won 1798 di hütigi Schwiiz vo de Franzose bsetzt worden isch und die di Helvetischi Republik uusgruefe händ, e Zentralstaat wien Frankriich, isch au e äinhäitlichi Währig für die neui Republik iigfüert worde. Säb Gäld häd wien z Frankriich Franke ghäisse. Mit de neue Verfassig vo 1803, de Mediationsakte, händ d Kantön d Münzhohäit übercho und jede Kanton het sis äigete Gäld präägt.
Erscht nach emen Bürgerchrieg, em Sonderbundschrieg, isch 1848 di hütigi Schwiiz als Bundesstaat gründet worde. Sit dänn isch dr Bund au fürs Gäld zueständig. S erschti Münz isch im 1850i gschlage worde. Zerscht häts no en zimliche Schtriit im Parlamänt gee, öb mer Gäld nach em französische Sischtem mit eim Franke und hundert Rappe oder doch nöd lieber nach em tüütsche Gulde (1 Gulde = 2 Mark = 60 Chrüzer; 1½ Gulde = 1 Taler) söli iifüere. Bis hüt wird s Münz vo de Äidgenössische Münzstett z Bärn prägt. 1865 händ die Länder vo Europa, won es dezimals Gäldsischtem gha händ (verglichbar mit de Schwiiz: 1 Franke = 100 Rappe), en Vertrag abgschlosse, das s Gäld vo säbne Länder i alne Länder gültig segi. Das isch mögli gsi, wil zu säbere Ziit de Wächselkurs vom Gold- und vom Silberpriis abghanget isch und nöd vo de Wirtschaft. I däre Latinische Münzunion sind ussert de Schwiiz au Frankriich, Belgie, Italie und Griecheland gsi. Ali Gold- und Silbermünze sind gägesiitig anerchänt gsi (i de Schwiiz vom Füfzger aa ufwärts). 1927 isch di Latinischi Münzunion ufglöst worde. Ma cha säge, das isch en Vorläufer vom Euro gsi.
Nöötli sind zerscht nume en Art Quittige vo äinzelne Banke gsi, won äim gäge d Note (französisch note = Notiz) wider s Gäld (also d Münze) ggee händ. Wil setig Papiir hantlicher gsi sind, wien Seck voll Gäld, hät mer 1907 d Schwiizer Nationalbank als Zentralbank gründet, won ab 1909 als äinzigi Bank in der Schwiiz no Nöötli truckt. Scho di erschti Serie isch bi Orell Füessli truckt worde. D Nationalbank hät bis vor churzem für jedes Nöötli, won si truckt gha häd, de gliichi Wärt i Gold müesse iilagere, wil s Papiir ebe nume a Stell vom „richtige“ Gäld bruucht worde isch (au wän s Münz scho lang nüme us Gold und Silber isch).
1924 häd me de Schwiizerfranke au z Liechtestei iigfüert, won vorane öschtriichischi Chrone und Heller gha häd. En offizielle Wäärigsvertrag zwüschted de Schwiiz und em Fürschtetum gits aber erscht sit em 19. Juni 1980 („Währungsvertrag zwischen der Schweizerischen Eidgenossenschaft und dem Fürstentum Liechtenstein“, SR 0.951.951.4).
Münze
Hütigi Münze
Bitrag  Bild  Motiv  Metall  Durmesser  Dicki  Masse 5-Räppler(«Föiferli») frameless Avers: Chopf vo de Libertas ("Fraihait"); CONFŒDRATIO HELVETICA  Revers: Wert 5 mit ReblaubRand: glatt 92 % Cu, 6 % Al, 2 % Ni 17,15 mm 1,25 mm 1,8 g 10-Räppler(«Batze», «Zäner», «Zähni») frameless Avers: Chopf vo de Libertas ("Fraihait"); CONFŒDRATIO HELVETICARevers: Wert 10 mit AichelaubRand: glatt 75 % Cu, 25 % Ni 19,15 mm 1,45 mm 3 g 20-Räppler(«Zwänzger», «Zwänzgi») frameless Avers: Chopf vo de Libertas ("Fraihait"); CONFŒDRATIO HELVETICARevers: Wert 20 mit AlperööslilaubRand: glatt 75 % Cu, 25 % Ni 21,05 mm 1,65 mm 4 g ½ Franke(«Füfzgerli», «Füfzgi») frameless Avers: d Helvetia; 23 SternliRevers: Wert ½ Fr.; Chranz us Aiche (li.) und Alperöösli (re.)Rand: gripplet 75 % Cu, 25 % Ni 18,20 mm 1,25 mm 2,2 g 1-Fränkler(vulgo: «1 Stutz») frameless Avers: d Helvetia; 23 SternliRevers: Wert 1 Fr.; Chranz us Aiche (li.) und Alperöösli (re.)Rand: gripplet 75 % Cu, 25 % Ni 23,20 mm 1,55 mm 4,4 g 2-Fränkler(vulgo: «2 Stutz») frameless Avers: d Helvetia; 23 SternliRevers: Wert 2 Fr.; Chranz us Aiche (li.) und Alperöösli (re.)Rand: gripplet 75 % Cu, 25 % Ni 27,40 mm 2,15 mm 8,8 g 5-Liber(«e Foifliber»; vulgo: «e Schnägg») frameless Avers: Büste vomene Hirtebueb; CONFOEDERATIO HELVETICARevers: Wert 5 FR.; Edelwiis (li.) und Alperöösli (re.)Rand: DOMUNVS PROVIDEBIT, 13 Sternli 75 % Cu, 25 % Ni 31,45 mm 2,35 mm 13,2 g
S Wort Föfliber chunt vom französische livre «Pfund». Die 23 Sternli stönd för di 23 Kantöö, di 13 Sternli hend kai tüfferi Bidüttig.
Einzigartigi Münze
Ehemaligi Münze, wo scho vor lengerer Zit abgschafft worde si, und nüme als Zaligsmittel akzeptiert bzw. iigsetzt werde:
1-Räppler (gültig bis Ändi 2006, het aber scho lang kei Bedütig me gha im tägliche Zahligsverchehr)
2-Räppler
10-, 20- und 100-Fränkler in Gold (die het mer au Goldvreneli gheiße.) Si sin siter 1937 nimmi as Zahligsmittel im Gebruuch, wel ihre Goldwärt bi Witem höcher isch aus ihre Nännwärt. Nota bene: nüme im Gebruuch, aber no immer gültigi Zahligsmittel!
Mi het sech im Johr 2006 ou mou überleit, dr Föifer abzschaffe, wüu d Produktion 6 Rappe choscht, abr s Echo us der Bevöukerig isch so gross gsi, dass me s het lo si.
Note
D Serie vo 1956
Für die Banknoote sind d Entwürf vom Hermann Eidenbenz und vom Pierre Gauchat choo.
D Serie vo 1995
right|100px|d Vordersiite von ere alte 50 Franke-Note
10er-Note, Farb: gääl, Süsche: Charles Edouard Jeanneret (Le Corbusier), Architekt
20er-Note, Farb: rot, Süsche: Arthur Honegger, Komponischt (won e Tampfloki-Musig geschribe häd)
50er-Note, Farb: grüen, Süsche: Sophie Taeuber-Arp, Künschtleri us de Ziit vom Dadaismus
100er-Note, Farb: blau, Süsche: Alberto Giacometti, Plastiker
200er-Note, Farb: bruun, Süsche: Charles Ferdinand Ramuz, en wälsche Schriftsteller
1000er-Note, Farb: violett, Süsche: Jacob Burckhardt, Kulturhischtoriker
D Serie vo 2016
De Designwettbiwerb hät zwar de Manuel Krebs gune, aber di Zwäitplatziert, d Manuela Pfrunder, hät iren Entwurf terfe wyter usfüere.
Bitrag  Vordersyte  Hindersyte  Motiv Format i Milimeter  wänn si useggää worden isch Fr. 10 rahmenlos|70px rahmenlos|70px Zyt, di organisiert Schwyz 70 × 123 18. Oktober 2017 Fr. 20 rahmenlos|70px rahmenlos|70px Liecht, di kreativ Schwyz 70 × 130 17. Mai 2017 Fr. 50 rahmenlos|70px rahmenlos|70px Wind, di erläbnisrych Schwyz 70 × 137 12. April 2016 Fr. 100 rahmenlos|70px rahmenlos|70px Wasser, di humanitär Schwyz 70 × 144   12. Septämber 2019 Fr. 200 rahmenlos|70px rahmenlos|70px Materie, di wüsseschaftlich Schwyz 70 × 151 22. Augschte 2018 Fr. 1000 rahmenlos|70px rahmenlos|70px Sprach – di komunikativ Schwyz 70 × 158 13. März 2019
Note, wo s nüme git
5er-Note
500er-Note
Lueg au
Redensarte mit Rappe/Franke
Weblingg
Bilder vo de Banknote
Kurs-Entwicklig Schwiizerfranken in Euro - Langfrist-Chart
Kategorie:Wirtschaft (Schwiiz)
Kategorie:Währig