Dornbirn
Doarobiro, (IPA: []) vo do doarobirar usgsprocho, amtlich Dornbirn, isch di gröschte Stadt vo Vorarlberg, dom westlichsto Bundesland z' Östorriich und isch ou d' Hauptstadt vom Bezirk Doarobiro. Doarobiro isch dar wichtigste Würtschaftsstandort vo Vorarlberg. Ma seit dor Stado ou Garto-, Measse- oder Iikoufsstadt. D' Stadt isch Toal vom Ballungsraum Rhiital und mit  Iiwohnar di zechot gröschte Stadt vo Östorriich.
Geografie
Geografische Lage
Doarobiro litt a dor Ostsitto vom Rhiital, eabba 10km südle vo Breagoz, uf 437m vor-om Breagazar Wald am Aafang vo do nörldliga Kalkalpa.
Seehöhe
D' Seehöhe vo dor Stadt Doarobiro weord mit 437m agio, däs isch bim Stuowappo-n-i-dor Miotte vom Martplatz. Dar geografisch tüüfste Punkt vo Doarobiro litt uf 405m, bim Zuofluss vom Koblar Kanal i-d' Doarobiorar Ach am üßorsto Nordo vom Gmuondsgebiit. Dar höchst Punkt isch d' Sünsarspitz mit 2.062m.
Flüss und See
Dar mit Abstand wichtigste Fluss isch d' Doarobirar Ach. Si toalt d' Stadt i zwo Hälfta und isch ou gliichzittig Bezirksgrenz vo do zwaia Bezirk Hatlardorf und Schora zu do andora vier Bezirko vo Doarobiro. Doarobiro isch frühor regolmäßig vo dor Ach üborschwemmt worra. Erst wo sä vo 1826 bis 1834 d' Ach in-a Stuoifassig brocht händ (planat vom Ingenieur Alois Negrelli), isch as vorbei gsi mit do Üborschwemmiga, sitt dämm isch d' Ach nio mäh im Stadtgebiit üborus koh. D' Doarobirar Ach flüüßt ou duor d' Alploch- und d' Rappolochschucht, zwo johrtusod aalte Schluchta wo ma für-o Tourismus arschlosso heat. See gitt as zwio wo ma arwääno muos, do Sünsarsee und do Stoufosee mit dom Kraftwerk Ebosand.
Berglandschaft
Doarobiro litt am Rand vo do Ostalpa, am Fuoß vom Breagazarwaldgebirge. As gitt zwor ko bsundrig hoche Berg, abor uf übor 2000m ka ma scho uffe go. Uona vo do markantesto Bergo-n-ist siochor do Huusberg vo Doarobiro, do Karro (976m) mit-om Stoufo-n-im Hiondorgrund (1.465m). Do Karro mit-or Karrosoalbaa isch ou an wundorbara-n-Uussichtspunkt. Ma siocht bi schöonom Weattor bis nach Konstanz und zu'n schwitzar Bergo. Do First, a Bergketto, mit-or Müorzolspitz (1830m) und dar Hoche Fröscho (2004m) wöorrond bsundrä gearn als Uusflugsziil heargno. Dar höchstä Berg isch allardings di relativ uuschiibare Sünsarspitz mit 2062m. D' Wandorweag siond alle guot agschriobo, ma sött se also nid vorloufo künno.
Stadtgliidrig
Stadtbezirke vo Doarobiro Bezirk  Iiwohnar  Lag 1.  Mart  12.473  Miotte 2.  Hatlardorf  10.249  Südo 3.  Obrdorf  4.798  Osto 4.  Hasolstudo  5.034  Nordo 5.  Rohrbach  7.051  Westo 6.  Schoro  5.095  Westo Iiwohnarzahla Stand 1. Mai 2004
Gschicht
„Doarobiro“
Do Nammo Doarobiro leitat sich vo „Torrin Puirron“ aab, dor Asiedlig vom alemannischo Buur „Torro“, und heat üborhaupt nünt mit Biora zum tua, obwohl an Biorobomm mit a paar Biora uf-om Stadtwappo isch.
Wappo
S' doarobirar Wappo stützt sä uf drei reachtle Grundlaga:
D' Vorlichnig vo dar Landesregiernig am 1. Februar 1929.
D' Vorlichnig vom Kaisar Franz Joseph I. am 28. Februar 1902, als Folg vo dor Stadtarhebnig vo 1901.
Do Wappobriaf vo Erzherzog Ferdinand Karl am 23. Septembor 1655 as Gricht z' Doarobiro. As zoagat an grüopo Biorobomm uf am rot-wiiß-roto Schlid. Das rot-wiiß-rote Schild isch a Bekänntnis zuon Habsburgar und gliichzittig an Abgrenzig zu do Emsar, do damoliga Regionalfeindo.
Chronik
895: S' erst mol, dass do Nammo „Doarobiro“ urkundlig arwähnt wüortVorarlberg Chronik; [URL] 8. Mai 2007.
1094: S' Ministerialengschleacht vo do „Edla vo Doarobiro“ würt s' erst mol urkundlig arwähnt: „Rôpertus de Dorenbôrron“.
1628-1630: D' Pest rottat breits halb Doarobiro us, si fordorat 860 Tote.
1639: S' Rot Huus, s' Wohrzeicho vo Doarobiro, würt bout.
1655: Am 23.9.1655 heat Doarobiro das iotzige Wappo vom Erzherzog Karl Friedrich von Tirol vorliocho krigt, an Biorobomm im ostorrichischo Biondoschild.
1771: Am 30.10.1771 kouft sich d' Gmuond Doarobiro all ihre Gütor, Reacht und Liiboagono vo dor Gräfin Maria Rebekka vo Harrach-Hohenems om a Summe vo 45.250 Guldo ab, wo d' Emsar z' ghio händ. Do „Loskauf von Ems“, wo absolut ghuom ghalto woro-n-ist, heat abor füor Doarobiorar nid s' End vo dor Liiboagoschaft ghoasso. Das an Doarobirar frei xsi isch, heat ar sich seolbor vo dor Gmuond, dom nöüo Herro, loskoufo müoso!
'1793: Doarobiro wüort zu-n-ar Martgmuond arhobo.
1846: Franz Martin Hämmerle kouft a-n-Aweso mit Wassorkraft am Stounobach z' Dornbirn und bout dött a Garn- und Stuckfärberei.
1881: Di erste Usser-Huus-Telefonalag vo dor östorriichisch-ungarischo Monarchie würt bi dor Firma F. M. Hämmerle z' Dornbirn in Betrieb gno.
1901: Doarobioro wüort a Stadt.
1903: Armin Diem, Mundartdichtar, kutt am 1.5.1903 uf d' Wealt († 15.8.1951).
2001: Hundort Johr Stadt Doarobiro.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Johr  1869  1880  1890  1900  1910  1923  1934  1939Iiwohner 8.707  9.464  10.810  13.193  16.320  14.481  16.650  17.572 Johr  1951  1961  1971  1981  1991  2001  2011 2021Iiwohner 22.532  28.075  35.113  38.641  40.735  42.297  45.922  50.257
Politik
thumb|S' Doarobirar Rothaus a dor Hauptstroß L 190.
Sittam 29. Mai 2013 isch d Andrea Kaufmann (ÖVP) Bürgarmöastrin und dr Martin Ruepp (ÖVP) Vizebürgarmoastor. I dr Dorabirar Gmuandsvertretung siand sit dr letschta Bürgarmoastr- und Gmuandsvertretungswahla 2015 fünf Parteia vertreata: D' ÖVP (16 Mandat), d' SPÖ (7 Mandat), d' FPÖ (6 Mandat), die Grüana (5 Mandat) und d' NEOS (2 Mandat).
Stadtvortreatnig
Bi do Gmuodsvertreatungswahla am 15. März 2015, heat ma d' Stadtvertreatung, wo di jewiligo  Parteia mit ihrom Spitzokandidat atreato siond, und do Bürgarmoastor separat wählo künno (Bürgarmoastordirektwahl). Zusätzle heat ma no Vorzugsstimmona innorhalb vo dor gwählto  Partei abgio künno. Us dem ussar händ se natürle undorschidliche Partei- und Bürgarmoastorergebniss argio.
Doarobirar Stadtvortreatnig Partei  Bezeichnig  Mandat  Stimma  Stimmo-n-antöal ÖVP  Doarobirar Volkspartei  16  8.257  44,21 % SPÖ  D' Doarobirar SPÖ  7  3.730  19,97 % FPÖ  FPÖ Doarobiro - dia Freiheitlicho  6  3.022  16,18 % Die Grünen  Doarobirar Grüone - offone BürgarInnolisto  5  2.612  13,98 % NEOS  NEOS - Doarabiro  2  1.057  5,66 % Stimma und Stimmo-n-antöal bi dor Gemuondsvortreatnigswahl vom 15. März 2015
Stadtrot
Im Doarobirar Stadtrot siond hauptsächle neobobruofliche Politikar. Die nün Stadtröt (inklusiv Bürgarmöastre und Vizebürgarmoaschtr) setzan sich wie folgt zemm: Füf vo dr ÖVP, zwoa vo da SPÖ und jeweils uannar vo Grüana und FPÖ.
Bürgamöostar vo Doarobiro
thumb|Statue z' Ehro vom Altbürgarmoastor Dr. Johann Georg Waibel.
Dr. Johann Georg Waibel 1869 - 1908
Dr. Karl Fußenegger 1908 - 1910
Engelbert Luger 1910 - 1926
Josef Rüf 1926 - 1934
Ludwig Rinderer 1934 - 1938
Dr. Paul Waibel 1938 - 1940
Josef Dreher 1941 - 1945
Dr. G.A. Moosbrugger 1945 - 1965
Dr. Karl Bohle 1965 - 1984
Rudolf Sohm 1984 - 1999
DI Wolfgang Rümmele 1999 - 2013
Dipl.Vw. Andrea Kaufmann sit 2013
Partnarstädt
20px Kecskemét (Ungaro)
20px Sélestat (Elsaas, Frankriich)
20px Dubuque (Iowa, USA) uf dornbirn.at, abgruefa am 22. Oktober 2014
Bildig
Z Doarobira gitt s 5 Mittelschuole, 15 Volksschuole und 22 Kindergärte.
BG Doarobira
BRG Doarobira-Schore
Sportgymnasium Doarobira
s HTL und 2 Beruofsschuole
Landessportschuol
Fachhochschule Vorarlberg
Sehoswürdigkeita
Stadtmuseum inatura
Kunstraum Doarobiro
Krippomusem Doarobiro
Rolls-Royce-Museum
s' Rot Huus
Kiorcho St. Marte
Kiorcho St. Leopold
Do Huusberg „Karro“ mit-om Karrosoalbääle
Rappolochschlucht und d' Alplochschlucht
Fasnacht
2006 händ sich a paar glungone Vögol eabbas z'r östorriichischo Ortstafloproblematik (do Haidar z' Käornto sött a paar zwospröchige Ortstafla ufstello) usdenkt und händ bi-n-a paar „Ortstafla“ uafach no Dorobiro drunort dorzuokleabat.
Bi dor Schriibwiis siond se allerdings di Alto mit do Junga nid ganz uonig: Neabot „Doarobiro“, das isch dio ältiste und eigontle die richtige Schriibwies, siot ma hütt von Junga, wo numma gschied reda künnod, dia undorschidligsto Versiona, meistons „Dorabira“. „Dorabira“ sägand abor ehor d' Oborländar und nid d' Doarobirar.
Persönlichkeite
Eugen Gabriel (* 1937 z Doarobiro), Sprochwisseschaftler
Artur Doppelmayr (1922–2017), Unternämer un Sailbaapionier, z Doarobiro uf d Wealt ko
Literatur
Werner Matt, Hanno Platzgummer (Hrsg.): Geschichte der Stadt Dornbirn. Verlag Stadt Dornbirn, Stadtarchiv und Stadtmuseum, Dornbirn 2002, ISBN 3-901900-11-X
Weblinks
Fuaßnota
Kategorie:Ort (Vorarlberg)
Kategorie:Stadt (Öschtrych)