Futhark
Futhark isch e Name für e runischs Alfabeet. D Rune sin e germanischs Alphabet, wo zur Schrybig vo germanische Dialäggt und em Latynische benutzt worden isch. Dr Urschprung oder dr Urschprüng vo de Rune sin umschtritte; zimmlig verbraitet isch aber d Teory, d Rune sige us emene norditalische Alfabeet entschtande. Vili Forscher näme au aa, ainigi Rune syge us latynische Buechschtabe entschtande. Anderi Teorye:
D Rune syge us em griechische Alfabeet entschtande. S griechischy Alfabeet isch vo Kelte im südliche Gallie benutzt worde.
D Rune syge alli us em latynische Alfabeet entleent worde.
D Rune syge us em e norditalische Alfabeet entwicklet worde.
D Rune spyse sich us merere Alfabeet, s isch aber nid mööglig, das im ainzelne z rekonschtruiere.
Di elteste sichere Rune stond uf eme Kamm us Vimose z Dänemark und stammed us em 2. Johrhundert n. Chr.
S eltere Futhark
Rune Nome (rekon-schtriert) Lut-wärt Rune Nome (rekon-schtriert) Lut-wärt Rune Nome (rekon-schtriert) Lut-wärt ᚠ fehu („Vieh“) f ᚻ / ᚺ haglaz („Hagel“) h ᛏ tiwaz („Gott; Tyr“) t ᚢ uruz („Auerochs“) u ᚾ naudiz („Not“) n ᛒ berkana („Birkelaub“) b ᚦ þurisaz („Riis“) oder þurnaz („Dorn“) // (englisches th) ᛁ isaz („Is“) i ᛖ ehwaz („Ross“) e ᚨ ansuz („Ase“) a ᛃ jera („Johr“) j ᛗ mannz („Mänsch“) m ᚱ raido („Wagä“) r ᛇ iwa („Iibe“) ï (div. i-äänlichi Luut) ᛚ laguz („Wasser“) l ᚲ kauna („Geschwir“) k ᛈ perþo („Fruchtbaum“ ?) p ᛜ ingwaz („Ing“) // ᚷ gibo („Gabe“) g ᛉ algiz („Elch“) // (stimmhafts s) ᛞ dagaz („Tag“) d ᚹ wunjo („Wonne“ ?) // ᛊ / ᛋ sowelo („Sunni“) s ᛟ Oþalam („Ärbbsitz“) o
Rune z Alemannie
Fir d altalemannische Sprooch sind Rune vom 5. bis is 7. Johrhundert n. Chr. bruucht wore. Me hot die Runeinschrifte vilmool uf de Hintersiite vu Fiible (Brosche) iigritzt und eher fir private Sache, also Name oder kurze Glickwinsch. D Forschung goht devu uus, das d Alemanne d Rune vu de Nordgermane ibernumme hond. Bi de andere Westgermane (Franke, Langobarde, Thüringer) giits Runeiischrifte degege vil seltener.
Wenn au d Iischrifte meistens bloos ganz kurz sind, sind se doch wichtig, wel se fast di onzige Rest vu de domoolige germanische Sprooche sind.
Us de alemannische Kleester Riichenau und St. Galle giits us em 9. Johrhundert i Biecher iberlieferte Futharks und e paar Schriibversuech i Rune gschribe. Des sind denn aber eher altertumskundliche Beschäftigunge vu de Mench. Suscht wird im alemannische Ruum siit em 7. Johrhundert mit lateinische Buechstabe gschribe.
S jingere und s angelsächsische Futhark
Später hond sich dur sproochliche Veränderunge d Lautwert vu mänge Rune veränderet und s au d Zaiche hond sich gänderet. Bi de Nordgermane hot me d Runezaiche im 7. bis 8. Johrhundert uf 16 reduziert, d Angelsachse hond seit em 9. Johrhundert e Futhark mit 33 Zaiche ghet.
Z Skandinavie hot me im hohe Mittelaalter punktierte Rune entwicklet und dert sind Rune i mänge ländliche Gegende no bis i s 19. Johrhundert benutzt wore.
Ruunenäme
E Liste vode wichtigste öberlifrete Ruunenäme und de erschlossne urgermanische Forme. Bidütig vo ainzelne Näme isch bis hüt nöd erchlärbar.
Urgermanisch  Bidütig  Altnordisch  Altdänisch  Altenglisch  Iisruna- traktat  De Inventione  Gotisch ᚠfehu n."Veech"ᚠ  féᚠ fiuᚠ  feohᚠ  fehᚠ  fech𐍆  feᚢûruz m."Uurochs"ᚢúrrᚢurRᚢúrᚢuurᚢhur𐌿urazᚦþurisaz m.þurnuz m."Riis""Torn"ᚦþursᚦþhursᚦðornᚦdornᛞthorn𐌸thythᚨansuz m."Gott" (Ase)ᚬ ᚭóssᚨausᚩósᚩoos  𐌰azaᚱraiðô f."Wage"ᚱreiðᚱraiduᚱrádᚱratᚱrehit𐍂redaᚲkaunankênaz"Gschwüer" ?"Chie"ᚴkaunᚴkaunᚳcénᚳcenᚴchen𐌺chozmaᚷgebô f."Goob"    ᚷgyfuᚷgeboᚷgibu𐌲geuuaᚹwunjô f."Froid, Wunne"    ᚹwynnᚹhuun  𐍅uuinneᚻhaglaz m."Hagel"ᚼ ᚽhagallᚼhagalᚻhæglᚻhagalᚷhagale𐌷haalᚾnauðiz f."Noot"ᚾ ᚿnauðrᚾnauþrᚾnead, nydᚾnodᚾnot𐌽noiczᛁeisa, îsa n."Iis"ᛁíssᛁisᛁísᛁiisᛁhis𐌹iizᛃjêra n."Joor"ᛅ ᛆárᛅarᛄgérᛄger  𐌾gaarᛇeiwaz, îwaz m."Iibe"ᛦ ᛧýrᛦirᛇeohᛇih    ᛈperþô f."?"    ᛈpeorðᛢperdᛈperth𐍀pertraᛯ ᛉ  algiz m.elhan m."Elch"    ᛘeolhxᚷeluxᛠhelach𐌶ezecᛊsôwelô f."Sune"ᛋ ᛌsólᛋsoluᛋsygilᛋsigiᛋsuhil𐍃sugilᛏteiwaz, tîwaz m."Gott, Ziu"ᛏ ᛐtýrᛏtiuRᛏtí, tírᛏtiᛠziu𐍄tyzᛒberkana n."Birchelaub"ᛒ ᛓbjarkanᛒbiarkanᛒbeorcᛒbergᛒbirich𐌱bercnaᛖehwaz m."Ross"    ᛖeohᛖehᛖech𐌴eyzᛗmannz m."Maa"ᛘ ᛙmaðrᛘmanRᛗmannᛗmanᛞman𐌼mannaᛚlaguz m."WasserᛚlögrᛚlaugRᛚlaguᛚlagoᛚlagu𐌻laazᛜingwaz m."Gott Ing"    ᛝingᚬinc  𐍇enguzᛞdagaz m."Taag"    ᛞdægᛞtagᛏtac𐌳daazᛟôþala, ôþila n."Erbbsitz"    ᛟœðelᛟodilᚩothil𐍉utal (aiks m.)"Aiche"    ᚪácᚫac     (askiz m.)"Esche"    ᚫæscᚪascᚫasch    "Boge" ?    ᚣýrᚪyurᛉhuyri    "?"    ᛠearᛠaer      "?"    ᛡior       (kwerþraz m.)"Köder"    ᛢcweorð  ᛩchon𐌵quertra (lat. calix)"Chelch"    ᛣcalc       (gaizaz m.)"Geer"    ᚸgár  ᛡgilch         ᛤ-       (stainaz m.)"Stai"    ᛥstán       (hweraz m.)"Chessi"          𐍈uuaer
Lueg no
Kontinentali Runeinschrifte
Runetrückli vo Auzon
Kategorie:Rune
Kategorie:Alphabet