mischeiwiller/swiss-german-text huggingface dataset:
Metis (Mond)
Entdeckig
D' Metis isch dr innerscht bekannt Mond vum Planet Jupiter.
Si isch anno 1979 vu dr Astronome Stephen Synnott uf Ufnahme vu dr Ruumsondr Voyager 1 erntdeckt worre un het zuenächscht die vorlaifig Bezaichnig 1979 J 3 erhalde. Anno 1983 isch si offiziell uf dr Namme vu dr Titani Metis us dr grichische Mythologi daift worre, dr erschte Ehefrau vum Zeus.
Bahndate
D'Metis umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 127.969 km in 7 Stund un 4 Minüte. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,0012 uf un isch 0,8° gegeniber dr Äquatorebeni vum Jupiter gneigt. Si bewegt sich innerhalb vu im Jupiter sinem Ringsystem un isch vermuetli e Quelle fier d'Ringpartikel.
Die innere Mönd Metis un Adrastea umlaufe dr Jupitèr innerhalb vum geostationäre Orbitalradius (wo in dem Fall eher zeusstationär heissè miesst) sowie innerhalb vu dr Rochegrenze und sin debi in dr starche Gezittechräft vum Riiseplanet usgsetzt. Si sin wohrschins chlei gnue, um nit vu sälle Chräft verrisse z'werre, aber es werre ihri Umlaufbahne in Zuekumft absinke, so dass beidi Mönd irgendwenn in dr Jupitèr stürze werre.
Ufbau un physikalischi Date
D'Metis besitzt e middlere Durmesser vu 43 km. Ihri Dichti vu 2,8 g/cm3 losst druf schliesse, dass si zue gliche Deil us Wasseriis un silikatischem Gstei zämmegsetzt isch.
Si besitzt e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,05, d. h., numme 5 % vum ifallede Sunneliecht werre reflektiert. Ihri schinbar Hèlligkait betrait 17,5m.
D'Metis rotiert in 7 Stund un 4 Minüte au um die eige Ax un wiist dodemit, wie dr Erdmo, e bundini Rotation uf.
Kategorie:Jupitermond
Pidgin-Sprachen
E Pidgin-Sproch isch e eifachi Hilfssproch, wu ka entstoh, wänn verschiideni Gruppe ufenander stoße, wu sich nit verstehn.
Des isch viilmol im Handel un bi koloniale Eroberunge bassiärt - s hän sich eifachi Sproche mit ere begränzte Zahl vu Werter un ere primitive Grammatik rüsbildet. Diä Pidgin-Sproche hän als Elemänt vu verschiidene Sproche, aber eini herrscht meischtens vor - Änglisch, Portugiisisch, Franzesisch oder e anderi. D Muettersproch vu jedem Pidgin-Sprächer isch normalerwiis e alti Sproch - Änglisch, Chinesisch usw.
Nit alles, was eifach isch, isch Pidgin. Zum Beispiil sait eber du geh Gesundbrunnen. Aber e andere sait du Kesikburun gehn - "kesik burun" (brochini Nase) hän d Tirke s fir sii unüssprächlig Wort "Gesundbrunnen" (U-Bahnstation z Berlin) üsgsproche. Diä zwee Sätz stimme in dr Wortform (Gesundbrunnen/Kesikburun; geh/gehn) un in dr Wortfolg nit iberii un bilde wäge däm aü kei Pidgin.
In dr Vergangeheit hän sich verschiidini Pidgin-Sproche zu Kreolsproche entwicklet, anderi sin verschwunde, wu si nimmi brücht wore sin.
Üsgstorbe isch zum Biispiil Russenorsk, des isch e Pidgin gsii, wu am nordnorwegische Meerbord zwische norwegische Fischer un russische Kaüflit entstande isch. Do sin 39% vu dr Werter üs em Russische, 47% üs em Norwegische un 14% üs andere Sproche gsii. S het aü Mischwerter gää - so isch üs norwegisch "mange" un russisch "mnogo" s Russennorsk-Wort mango (viil) wore. Au d Lingua franca, ä Pidgin uf romanischer Basis, het dr Übergang zur Kreolschproch nie gschafft. Es isch im Mittelmeerruum gschwätzt worden und isch im 19. Johrhundert usgstorbe.
Was Pidgin ürspringlig bedittet het, isch umstritte. Dr Otto Weikopf fiährt verschiidini Dittunge uf, noch däne goht pidgin /pidschin/ zruck entwädder uf
s änglisch Wort business (Handel) zruck, wu vu Chinese falsch üsgsproche wore isch oder
s portugiisische Wort ocupacao (Handel) oder
s hebräisch Wort pidjom (düsche) oder
s portugiisisch Wort pequeno (glei, Kind) - do wär also Kindergebabbel assoziiärt wore.
noch dr Encyclopedia Britannica mögligerwiis vom Name vo de Pidian, än Indianerschdamm im Gebiet vo dr Orinoko-mündigDr Artikel "pidgin" in Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
Fuessnote
Weblink
Dr Otto Weikopf iber Pidgin- un Kreolsproche
Dr Markus Hirnsperger iber s Russenorsk
Kategorie:Sprochwüsseschaft
Thebe (Mond)
Thebe isch ainer vu de innere Mond vum Planet Jupiter, wo am 5. März 1979 vum Astronom Stephen P. Synnott uf Ufnahme vu de Ruumsonde Voyager 1 entdeckt worre isch und zuenächst die vorläufig Bezaichnig S 1979 J2 erhalde hett. Anno 1983 isch si offiziell uf de Namme vu de Nymphe Thebe, us de grichische Mythologie daift worre, de Dochter vum Flussgott Asopos.
Bahndate
Thebe umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 221.900 km in 16 Stund un 11 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,0018 uf un isch 1,070° gegeniber de Äquatorebeni vum Jupiter gnaigt. Ufgrund vu ihrene Bahnaigeschafte wird si de Gruppe vu de Amalthea-Mond zuegrechnet.
Ufbau un physikalischi Date
Thebe besitzt ä middlere Durmesser vu 98,6 km. Ihri gring Dichti vu 1,45 g/cm3 losst druf schließe, dass si iberwigend us Wasseriis mit gringe Adaile an silikatischem Gstai zämmegsetzt isch.
Si besitzt ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,047, d. h., bloß 4,7 % vum ifallende Sunneleecht werre reflekteert. Ihri schinbar Helligkait betrait 16,0m.
D'Ufnahme vu de Ruumsonde zaige mindistens dri riisigi Ischlagskrater.
Thebe roteert in 16 Stund un 11 Minute um die aige Ax un wiist dodemit, wie de Erdmond un die ibrige innere Jupitermond, ä bundeni Rotation uf.
Kategorie:Jupitermond
Galileischer Mond
thumb|right|Dr Jupiter mit sinene vier grösste Mönd
Die galileische Mönd sin die vier grösste Mönd vum Jupiter. Si sin fast glichzittig 1610 dur dr italienisch Astronom un Naturforscher Galileo Galilei un dr dytsch Astronom Simon Marius entdeckt worre. Dodemit het zum erste Mol beobachtet werre chänne, dass es Himmelskörper usserhalb vu unserer Mondsphäri git, wo sich nit um d'Erde drille.
Säll isch e Widerspruch zum offizielle geozentrische Weltbild vu dr Chilche un dr Gsellschaft gsi, nooch sällem alli Himmelskörper um d'Erde chreise sotte.
Die beide Photomontage, us einzelne Ufnahme vu dr Ruumsonde Galileo zämmegsetzt, zeige die vier Galileische Mönd im richtige Maßstab zueänander und zum Jupiter. Ihri Distanze vum Riiseplanet sin aber viil grösser - si lige zwischenem dri- bis drizehnfache Jupiterdurmesser.
Die Mönd sin in dr rächte Ufnahm vu obe nooch unde (und in dr undere Ufnahm vu links nooch rechts) d'Io, d'Europa, dr Ganymed un d'Kallisto. Säll isch au die datsächlich Reihefolg vu ihrer Entfernig vum Jupiter, wobi d'Io im Planet am nächste un d'Kallisto am fernste isch.
Daift worre sin die Mönd vum andere Entdecker Simon Marius, einem Astronom us Gunzehuse in Bayre, wo später behauptet het, er häb si scho vor Galilei entdeckt gha. Dr Marius het au d'Bezeichnig Galileischi Mönd vorgschlage. Dr Galilei sälber het si nooch dr Medici mediceischi Planete daift.
thumb|left|350px|Die Galileische Mönd
Die galileische Mönd ghöre zue de grösste im Sunnesystem. Datsächlich isch dr Ganymed mit fast 5300 km sogar grösser - aber liichter - wie dr Planet Merkur. Alli vier sin bi wittem grösser wie dr Pluto un bis uf Europa au grösser wie dr Erdmo. Geologisch sin alli vier terrestrische Planete.
Ihri Oberfläche sin höchst underschidlich, was bim erste Vorbiflueg anno 1979 e echti Sensation gsi isch.
Ufsähne het vor allem dr Mond Io erreggt. Bim Vorbiflug vu dr Sonde Voyager 1 het mer aktivi Vulkan uf ihre entdeckt. Si isch dr einzig bekannt Himmelskörper usser dr Erde, wo mer intensive, aktive, silikatische Vulkanismus beobachtet het. D'Europa het e rissigi Oberflächi, under dere eventuell e Ozean us Wasser lit. Säll macht d'Europa zu ere Kandidati fer usserirdischs Läbe.
Die Dichti vu dr Mönd nimmt mit zuenämmendem Abstand vum Jupiter ab. Dr Silikatadeil sinkt, dr Wasseradeil stigt. Während d'Io praktisch kei Wasser het, bestot d'Kallisto zue meh wie dr Hälfti us Wasser bzw. Wasseriis.
Alli wittere sitdem entdeckte Jupitermönd – als fünfter isch erst 1892 d'Amalthea mit ebba 150 km gfolgt – sin degege vergliichswiis winzig. Die z'letzt entdeckte sin mit Durmesser under 10 km eigentlich eher - analog zum Begriff Planetoid - als Selenoide denn als Mond z'bezeichne. Ihri gsamti Masse betrait. obwohl es yber sechszig Zwergmönd git, chum e Promille vu dr Masse vu dr Europa, dem chlainste galileische Mond, wobi d'Amalthea un d'Himalia yber 90% vu dr Masse vu dr chleine Mönd in sich vereine.
Weblink
astronomie.info: Schattespile vu dr Jupitermönd, ischliesslich vu dr Zitte
Aktuelli Position vu dr Galileische Mönd, Fernglasablick, (im Refraktor sin links un rechts vertüscht)
The Discovery of the Galilean Satellites
Kategorie:Jupitermond
Themisto (Mond)
D' Themisto (Jupiter XVIII) isch ene vu dr chleinschte bekannte Mönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
D'Themisto isch erstmols am 30. September 1975 vu dr Astronomen Charles Kowal un Elizabeth Roemer entdeckt worre un het zuenächst die vorläufig Bezaichnig S/1975 J 1 erhalde. Es hän aber nit gnueg Beobachtige durgfüehrt werre chänne, um die Bahndate exakt z'bestimme, so dass de Himmelskörper zuenächscht wiider verlore gange isch.
Anno 2000 hän Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Yanga R. Fernández un Eugene (Gene) A. Magnier ä vermaintlich neie Mond bim Jupiter entdeckt, wo d'Bezaichnig S/2000 J 1 erhalde het. Es het sich aber bal rusgstellt, dass es sich um des scho 1975 entdeckt Objekt handle muess.
2002 isch der Mond offiziell noch de Nereide Themisto, ere Gliebte vum Zeus us de grichische Mythologi, bnennt worre.
Bahndate
Themisto umchraist de Jupiter uf ere exzentrische Bahn ime middlere Abstand vu 7.507.000 km in rund 130 Däg. Die Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,2420 uf un isch mit 47,075° starch gegeniber de Äquatorebeni vum Jupiter gnaigt.
De Themisto ihr Bahn isch ugwöhnlich, wil si sich zwische de galileische Mond un de Mond vu de Himalia-Gruppe beweggt.
Physikalischi Date
Themisto het ä middlere Durmesser vu nur 8 km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt, sofern si iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut si sott. Ihri Oberflächi isch sehr dunkel. D'Albedo betrait 0,04, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert.
Mit ere schinbare Helligkait vu 21m isch si usserst leechtschwach.
Kategorie:Jupitermond
Minuskel
D Minuskel odr Gmeini sin Kleibuechschtabe. Die passe in e Vierlinieschema. In derre kinne d Minuskle au e Oberlängi (z. B. b, d, f, h, k, l) odr e Unterlängi hô (z. B. g, j, p, q, y).
D Bezeichnung Minuskel isch usm latynische Wort minusculus abgleitet, des beditet dert sovil wie änder klei.
S Gegeteil vu de Minuskel isch d Majuskel bzw. d Versalie.
Ma unterscheidet:
d Griechischi / Byzantinischi Minuskel im Unterschiid zuer Griechischi Majuskel un Unziale.
d Römischi Minuskel im Unterschiid zuer Römische Majuskel, Unziale, Halbunziale.
d Alemannischi Minuskel (780-840), wo dur sini Klaar- und Schööhait uuffallt. De Maister vo dem Stiil isch de Kalligraph Wolfcoz vom Chlooster Sanggale gsii.Peter Ochsenbein: Das Kloster St. Gallen im Mittelalter; Darmstadt, 1999. ISBN 3-8062-1378-X
d Karolingischi Minuskel (um 780-12. Jh.) im Unterschiid zu de Karolingische Majuskl
d Gotischi Minuskel, mit drei Ziitperiode: Friegotischi Minuskel (abm End vum 11. Jh. bis zuem 13. Jh.), Gotischi (14. Jh.) un Schpätgotischi Minuskel (16. Jh.) im Unterschiid zu de Gotischi Majuskel.
Referenze
Kategorie:Schrift
Majuskel
thumb
Majuskel (vun lat.: majusculus = e bissli gresser), Versalbuechschtabe oder Versal (Plural Versalie, v. lat.: versus = Zeile, Absatz) isch in de Typografii e Fachbegriff fir Grossbuechschtabe un glichzitig e Uszeichnungsart.
In de Paläografii bezeichnet me allgmeiner diejenige Alphabet als Majuskel, wu sich vorwigend uf e Zweilinieschema bschränke (z. B. Capitalis, Unziale).
E Grossbuechstab mitte im Wort wird Binnemajuskel gnennt.
Text in Versalschrift isch in de Regel schlächt lesbar, stattdem sotte Kapitälchen verwendet werre.
Gegeteil: Minuskel
Me unterscheidet:
griechischi Majuskel (9. Jh. vor Chr. bis 3. Jh. vor Chr.) im Unterschid zue griechische Unzialie (ab 3. Jh. v. Chr. bis 12. Jh. n. Chr.) un de spetere griechische Minuskel
remischi Majuskel (7. Jh. vor Chr. bis 4. Jh. nach Chr.) im Unterschid zue de remische Unzialie (4. Jh. bis 8. Jh. n. Chr.), Halbunzialie un Minuskel
karolingischi Majuskel (4. Jh.-8. Jh.) im Unterschid zue de karolingische Minuskel (um 780-12. Jh.)
gotischi Majuskel (13./14. Jh.), wu di friegotische (End vum 11.Jh. bis 13. Jh.), di gotische (14. Jh.) un di spätgotische (16. Jh.) Minuskle gegeiberstihn.
Kategorie:Schrift
Baden
Baden stoht für:
Städt und Gmeinde
Bade AG isch en Kurort im schwiizerische Kanton Aargau
Bade-Bade isch e Stadt z Bade-Württebärg, won bis 1931 Bade gheisse häd.
Baden, z Niiderööschtriich
Baden in de Bretagne (Département Morbihan)
Länder und Regione
Bezirk Bade (Aargau) isch en Bezirk im Kanton Aargau
Grafschaft Bade isch e Gmäini Härrschaft (es Undertanegebiet) i de alte Eidgenosseschaft gsi.
Kanton Baden isch en Kanton i de Helvetische Republik gsi.
Bade (Land) isch e friers tütsches Land und ane 1952 i Bade-Würtebärg ufgange
Markgrafschaft Bade isch de Vorläufer vom Grosshärzogtum gsi.
Markgrafschaft Bade-Bade isch vo 1535 bis 1771 es Territorium in Südweschtdütschland gsi.
Markgrafschaft Bade-Dorlach isch vo 1535 bis 1771 es Territorium in Südweschtdütschland gsi.
Grossherzogtum Bade isch vo 1806 bis 1871 en souveränder Schtaat gsi und ab em 1871i bis ins 1918i es Land vom Tüütsche Riich.
Republik Baden isch vo 1918 bis 1945 es Land vom Tüütsche Riich gsi.
Bade (Südbade) isch 1945 bis 1952 es Land in de französische Bsatzigszone und am em Mai 1949 in de Bundesrepublik Tüütschland gsi.
Badisches Oberland isch d Südhelfti (= dr alemannisch Deil) vum Großherzogtum Bade gsii, mer sait aü hit no Badisches Oberland, Oberbade oder Oberland.
Bade, en Bezirk z Niiderööschtriich
Persoone:
de Robert Baden-Powell isch de Gründer vo de Pfadfinder
Familie:
s Huus Bade, wo d Markgrafe und Grossherzög vom Land Bade gstellt hät
Kategorie:Begriffsklärung
Ostalemannisch
Under Ostalemannisch fasst mer alli alemannische Dialekt zämme, wo de Plural vum Verb in allene dri Persone uf -et (oder au -ed, -ät, -at) bilde (abglaitet vu de 2. Person Plural middelhochdytsch -et un vu de 3. Person mhd. -ent noch em Schwund vum /n/), also mir/ihr/si machet, -ed. (Au im nördliche Westalemannisch gits en Einheitsplural, aber dert hen sich di 1. un di 3. Person Plural durgsetzt, und drum lutets dert mir/ihr/si mache.)
De Einheitsplural vum Verb isch im Alemannisch im Spootmittelalter uufchuu un tritt in verschiidene dytsche Dialekt un au im Plattdütsche uf. Dert isch er aber vil elter, nämli scho gmain-nordseegermanisch, un lutet -et im Weste un -en im Oste, also umchehrt wie im Alemannische.
D Dialektgränze zum Westalemannisch verlauft östlich vum Schwarzwald und goht no fast gradlinig dur d Schwyz.
Bekannti ostalemannische Dialekt sin Schwäbisch, Züridytsch, d Ostschwyzer Dialekt und Luzärndytsch.
Lueg au Westalemannisch
!
Westalemannisch
Under Westalemannisch fasst mer alli alemannische Dialekt zämme, wo de Plural vum Verb in de erste und dritte Persone uf -e (oder au -a, -ä) bilde, abglaitet vu de 1. un 3. Person Plural im Middelhochdytsche, also mir/si mache.
D'Dialektgränze zum Ostalemannisch verlauft östlich vum Schwarzwald und goht no fast gradlinig dur d Schwyz.
Westalemannisch bildet – wie s Hochdytsche un s Ostalemannische – die 2. Person Plural vum Verb verbreitet uf -(e)t. Im Gegesatz zum Ostalammenische isch dr Einheitsplural vum Verb viil sältener – numme s Oberrhialemannische, vum Elsässische nördlich vu Mülhuse un s nördliche Markgräflerische bilde de Einheitsplural uf -e(n).
Bekannti westalemannischi Dialekt sin Elsässisch, Baseldytsch, Markgräflerisch, Kaiserstiählerisch, Soledurnerdytsch, Bärndytsch, Seislerdytsch un Jaundytsch.
Lueg au Ostalemannisch
Quelle:
dtv-Atlas zur deutschen Sprache, 14. Ufl. 2004, S.158/159.
!
Dreyfus-Affäre
miniatur|150px|Alfred Dreyfus
Als Dreyfus-Affär isch de Fall vum Alfred Dreyfus bekonnt worre, eme Artilleriihouptmann im französische Generalstab, wu us em Elsass gstommt het.
Där isch z Fronkrich 1894 verurdäilt und uf d Düüfelsinsle verbonnt wore, wel em Spionasch vorgworfe worre isch.
Zwiifel an dr Schuld vom Dreyfus si aber ufchoo, und d Affäre, wo sich denn entwigglet het, het s ganze Land gspalte, wo dr Antisemitismus drbii e bedütendi Rolle gspiilt het. Noch lange Protest, wo vo Persönlikäite wie em Schriftsteller Émile Zola mit sim Zitigsardikel J’accuse maassgäblig understützt worde si, isch s Urdäil schliesslig ufghoobe worde.
Als Konsequenz vun däre Affär het Fronkrich mit em "Gsetz iber d Trennung vun Kirch un Staat" vum 9. Dezember 1905 eisytig s Konkordat vun 1802 mitm Vatikan ufkindigt.
D Film
"L'Affaire Dreyfus", Georges Méliès, Schtumm, Fronkrich, 1899
"Trial of Captain Dreyfus", Stummfilm, USA, 1899
"Dreyfus", Richard Oswald, Dytschland, 1930
"The Dreyfus Case", F.W. Kraemer, Milton Rosmer, USA, 1931
"I Accuse!", José Ferrer, England, 1958
"Die Affäre Dreyfus" ä Film vum Yves Boisset (1995) noch em Buech "L'affaire" vum Jean-Denis Bredin
Literatur
Vincent Duclert: Die Dreyfusaffäre, Militärwahn, Republikfeindschaft, Judenhaß; Berlin 1994.
Alfred Dreyfus: Fünf Jahre meines Lebens 1894-1899, Berlin (Jahr nit bekonnt)
Kotowski, Elke-Vera/ Schoeps, Julius H.(Hrsg): J'accuse...! - ... ich klage an!. Zur Affäre Dreyfus. Eine Dokumentation, Berlin 2005.
Weblink
Justizkandale (uf Dütsch)
Dokumentation zue dr Usstellung vum Moses Mendelssohn, Zentrum fir europäisch-jüdischi Studie
Kategorie:Europäischi Gschicht
Kategorie:Französischi Gschicht
Kategorie:Elsassischi Gschicht
Kategorie:Antisemitismus
Hans Trapp
mini|250px|'Dr Hans Trapp 1953 z Wìnzne (Elsass)
Dr Hans Trapp oder Drapp isch im Elsass e bese Begleiter vum Nigelaüs oder vum Chrischtkindli gsii – je noch Ort isch diä eint oder diä ander Varianti vorkumme, wu im Elsass no alemannischi Dradition pflägt wore isch. E Spottvärsli vu dr Kinder het gheiße:
"Hanstrapp, kumm erab, mit de lange Zipfelkapp ..."
Dr hischtorisch Hans Trapp isch dr Hans von Trotha (vor 1467 bis 1503) gsii, är isch Ritter uf dr Burg Berwartstein gsii un Marschall vum Kurfirst vu dr Pfalz. Diä Burg, wu ner vum Kurfirscht as Lehe bikumme het, het aber im Gloschter Wisseburg ghert un do drüs isch Stritt un Griäg entstande. Bi däm soll dr von Trotha brutal vorgange sii – so gits e Gschicht, noch däre heb er dr Fluss Lauter dur e Damm stoiä lo, dur des seig e große See entstande. Drno hebe sini Lit dä Stoidamm durgstoche un d Fluete hebe s Gloschter Wisseburg iberschwämmt.
Dr Henri Torlotting schribt in dr "Heimet": "Er isch e ganz gemeiner Fetze gsin, e Raubritter wie es im Büech steht; er hett d'Litt tyrannisiärt bis ans Änd vu sinnere Herrschaft, in dr Gegend vom Wasgau (Pfalz)."
Wäge däne Eigeschafte het er im Elsiss un in dr Pfalz as "Schwarze Ritter" zum Kinderschräcke kenne wäre.
Literatür
Henri Torlotting: De Hans Trapp un sini Gschicht. In: D'Heimet zwische Rhin un Vogese - La tribune des dialectes alémanique et francique, Novamber 2001.
Weblink
Ritter Hans Trapp - Trotha noch dr Heimsitte vu dr Familiä von Trotha (sit 2015 nüme öffentlich)
Berwartstein uf burgberwartstein.de
Kategorie:Wienacht
Kategorie:Samichlaus
Kategorie:Person (Renaissance)
Kategorie:Dütsche
Kategorie:Maa
Kategorie:Brüchtum ìm Elsàss
Pflanzen
D Pflanze bilden ä aiges Riich innerhalb vu de Domäne vu de Eukaryote. Mit ihne befasst sich wissenschaftlich d'Disziplin vu de Botanik.
Pflanze läbe – im Gegensatz zue de heterotrophe Deerer un Pilze – fast usschließlich photoautotroph: Des heißt, si stelle die organische Stoffe, wo zum Waxe un Läbe notwendig sin, mit Hilf vum Sunneliecht dur Photosynthese selber her (Phototrophi). Debi nutze si als Chohlestoffquelle usschließlich Chohlestoffdioxid (Autotrophi). Usnahme sin ainigi parasitischi Pflanze, wo ihri Nahrig vu andere Pflanze bezige un im Lauf vu de Evolution ihr Chlorophyll (Blattgrüen) verlore hänn.
Historisch het sich d'Definition vum Begriff Pflanze'' gwandlet. So werre hüt Prokaryote, wo Photosynthese betriibe wie bispilswiis d'Cyanobakterie (Cyanobacteria, früeher au Blaualge gnennt)), nimmi zue de Pflanze zellt. Säll giltet au fer ä ganzi Raihe vu Protiste-Arte (Aizeller), bispiilswiis d'Rotalge oder d Brunalge. Au d'Pilz werre nimmi zue de Pflanze zellt, nit nume, wil mer hüt waiß, dass sie nächer mit de Deerer verwandt sin, sundern au, wil si kai Photosynthese betriibe. Si werre dorum inzwische in ihr aiges Riich gstellt.
Hüt folgt mer in de Biologi fast usschließlich im phylogenetische System, wo d'Pflanze anhand vu ihrer Abstammig systematisch gruppeert. Demnooch gelte bloß d'Grüenalge (Chlorophyta) näbe de Landpflanze (Embryophyta) als echti Pflanze.
Alli sälli Organisme enthalde Chlorophyll a un Chlorophyll b un spaichere die photosynthetisch produzeerte Zucker in Form vu Stärchi in de Chloroplaste.
D'Zellwänd vu sällene Organisme besteen us Zellulose.
Pflanze trätte oft in charakteristische Gruppe uf, de so gnennte Pflanzegsellschafte. Pflanze chänne dur Abgab vu allelopathische Stoffe uf anderi Pflanze iwirke.
Systematik
Es isch z'beachte, dass d'Underdailig in Klasse, Abdailige etc. nit nur ime ständige Wandel underworfe isch, sundern dur die dodemit etableerte Räng hüt au als umstritte giltet. Viilerorts in de Fachwelt wird hüt an ere ranglose Taxonomi gschafft. D'Wikipedia folgt allerdings do (noch) de klassische Systematik.
Grüenalge (Chlorophyta)
Prasinophyta
Pedinophyta
Chlorophycota
Landpflanze (Embryophyta)
Moose (Bryophyta)
Marchantiopsida
Jungermanniopsida
Laubmoose (Bryopsida)
Hornmoose (Anthocerotopsida)
Gfäßpflanze
Gfäßsporepflanze (Pteridophyta)
Urfarne (Psilophyta)
Bärlapppflanze (Lycopsida)
Schachtelhalme (Equisetopsida)
Farne (Filicopsida)
Somepflanze (Spermatophyta)
Nodelholzgwäxe (Coniferophyta)
Palmfarne (Cycadophyta)
Gingkopflanze (Ginkgophyta)
Gnetophyta
Blüetepflanze (Magnoliophyta)
Weblink
Online Pflanzenbestimmig
Pflanzedatebank
Pflanze-Portal
List of Japanese Wild Plants Online
!
Leda (Mond)
D' Leda (Jupiter XIII) isch dr chleinscht scho vorem Isatz vu dr Voyager-Sonde bekannt Mond vum Planet Jupiter.
Entdeckig
D'Leda isch am 14. September 1974 vum Astronom Charles Kowal uf photographische Platte entdeckt worre, wo drei Däg vorcher am Observatorium uf em Mount Palomar beliechtet worre sin. As offiziells Datum vu dr Entdeckig wird doher dr 11. September 1974 agä.
Daift worre isch dr Mond uf d'Leda, ere Gliebte vum Zeus us dr grichische Mythologi.
Bahndate
D'Leda umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 11.165.000 km in guet 240 Däg un 12 Stund. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,15 uf un isch mit 27,457° starch gegeniber dr Äquatorebeni vum Jupiter gneigt.
Ufgrund vu ihrene Bahneigeschafte wird si dr Himalia-Gruppe, bnennt nochem Jupitermond Himalia, zuegordnet.
Physikalischi Date
D'Leda besitzt e middlere Durmesser vu numme guet 20 km. Ihri Dichti wär mit 2,6 g/cm3 relativ hoch, sofern d'Indizie zuetreffe, dass si iberwiged us silikatischem Gstei ufbaut isch.
Si wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflektiert.
Ihri schinbar Helligkeit betrait 19,5m.
Kategorie:Jupitermond