mischeiwiller/swiss-german-text huggingface dataset:
Bubendorf
Buebedorf ([], hochdytsch Bubendorf) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
mini|links|Bligg vom Lieschtler Schleifebärg uff Buebedorf
Buebedorf liggt uff 375 m. ü. M. im Tal vo dr Hintere Fränke. S Dorf liggt ganz am Afang vom Reigoldswilertal (Feuflibertal) grad noch dr Verzwigig vom Waldeburger- und em Reigoldswilertal bi Bad Buebedorf. S Dorf isch mit zwei Buslinie (AAGL) vo Lieschtel här erschlosse. Im Bad Buebedorf haltet s Waldeburgerli.
Nochbergmeinde sin Lieschtel (talabwärts), Lause (ännet em Bärg im Ergolztal), Ramschbrg (uff em Bärg), Höllschtä (ännet em Bärg im Waldeburgertal), Lambebrg (uff em Bärg), Niiderdorf (ännet em Bärg im Waldeburgertal), Arbetschwyl (uff em Bärg), Ziefe (talufwärts), Lupsige (uff em Bärg) und Sältisbärg (uff em Bärg).
Wappe
S Wappe kunnt vo de Herre vo Buebedorf und stellt e schwarz-silber teilts Schild dar mit emene schräge Spitzeschnitt als Trennig.
Gschicht
In Buebedorf sin Gräber vo de Kelte und de Alemanne entdeckt worde. Au d Reemer sin scho durch dr hyttig Gmeinibann zoge: Me hett Räscht vonere römische Stroos und enere Brugg gfunde.
S erscht mol wird Buebedorf im Johr 1239 urkundlig erwähnt.
In ere Urkunde uss em 13. Joorhundert stoht, dass Buebedorf em Graf vo dr Frohburg gheert hett und 1399 zur Domprobschtei Basel ko isch.
S Schloss Wildestai - s'einzige erhaltene Höheschloss im Baselbiet - isch vo de Eptiger im 13. Joorhundert baut worde und isch bim grosse Ärdbebe vo Basel beschädigt worde. Es hett druffabe meereri Moll dr Bsitzer gwächslet. Hytte gheert s Schloss mitsamt em Buurehof em Kanton Basel-Landschaft.
Sehenswürdigkeite
Pfarrchile mit alte Wappeschiibe
Bad Buebedorf, ehemooligi Bade- und Kurastalt, hytte Hotel und Reschtorong.
Schloss Wildestai, mit gwaltige uralte Eiche und emene Wasserfall mit Tropfstai
Literatur
Hans-Rudolf Heyer: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band II: Der Bezirk Liestal. Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1974 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 62). ISBN 3-7643-0727-7. S. 42–104.
Weblink
Offizielli Website (vom Kanton betreut)
Achtig, Buebedorf hett kei eigeständige Internetufftritt, [URL] isch nid d Website vor Gmeind.
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Kategorie:Liestal (Bezirk)
Frenkendorf
Fränkedef (usgsproche [], hochdytsch Frenkendorf) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Fränkedef isch zwölf Kilometer vom Zentrum vo Basel und zwei Kilometer vor Kantonshauptstadt Lieschtel entfärnt. Dr Gmeinibann isch 14.5 Kilometer lang und kunnt in Berierig mit Füllschdrf (mit dene teilt me sich dr Bahnhof, uff Fränkedörfer Bode), Lieschtel, Brattele, Muttez und de soledurnische Nuglar-St. Pantaleon und Gämpe.
Wappe
Fränkedef isch eini vo de wenige Gmeinde vom Kanton, wone historischs Wappe hett. Scho 1865 hett mes bim Bau vom Dorfbrunne igmeisslet.
S Wappe stellt uff blauem Grund en zunäämende wysse Halbmond dar, wo e studierends Gsicht macht. D Farbe kemme vom Familiewappe vo de Herre vo dr Schaueburg (Schöwenberch), wo die gliichnamigi Burg im 12. Joorhundert baut hän. D Burg stoht aber uf Lieschtler Bann. D Schaueburger sin bis zu ihrem Usstärbe Ändi vom 14. Joorhundert d Lehnsträger vom Dorf gsi. Nochhär isch es in Basler Bsitz gange.
S Wappe ka me au no am Dachgiibel vo dr Basler Barfiesserchile (Seibichile) gseh.
Gschicht
Fränkedef isch 1249 s'erschte Moll urkundlig erwähnt worde. Ursprynglich isch s Dorf von ere alemannische Sippe unter dr Fierig vomene Maa mitem Name Franko gryndet worde. Vo däm kunnt au dr Ortsname (Dorf vom Franko). Ganz am Aafang hett dr Ort aber Frankovilare gheisse, dr hyttig Name gitts sit 1302.
Durchs Dorf hett zu de Zyt vo de Reemer e Stroos gfiehrt, wo vo Augusta Raurica noch Lieschtel yber dr Oberi Hauestei ins Mittelland gfiehrt hett. Das isch beleit, will me Münze gfunde hett. Die gliich Strooss hett spöter denn au de Basler Siidebandwäberei dient.
Am 3. Auguscht 1833 isch es an dr Gränze zu Brattele a dr Hülfteschanz zunere bewaffnete Usandersetzig zwüsche Baselstedtische Truppe und Baselbieter Freiheitskämpfer ko. D Baselbieter hän gunne, e Gmetzel unter de besiigte Basler verastaltet und dr Kanton Basel-Landschaft isch entstande.
En schlichte Obelisk uss rotem Sandstei im Wäldli nerdlig vom Friidhoof üsseri Egg erinnert an das Ereignis. S Dänkmool isch aber fascht in Vergässeheit groote.
Literatur
Hans-Rudolf Heyer: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band II: Der Bezirk Liestal. Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1974 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 62). ISBN 3-7643-0727-7. S. 105–122.
Weblink
Offizielli Website
Infos vom Kanton
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Kategorie:Liestal (Bezirk)
Füllinsdorf
Füllschdrf (hochdytsch Füllinsdorf) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Füllschdrf loot sich in zwei Gebiet uffteile: Am Hang findet sich dr Dorfkärn, rund um iin ume erstrecke sich em ganze Hang entlang Eifamiliehüüser. Unte im Tal (Niderschönthal) uff beidne Site vo dr Ergolz hetts friener Induschtrii gha, hytte dominiere Mehrfamiliehüüser und Ikaufszentre. Yberem Dorf im Wald liggt d Burgruine Altebärg uss em Mittelalter.
Füllschdrf gränzt an Augscht, Giibenech, Aschdrf, Lieschtel, Fränkedef (gmeinsame Bahnhof) und Brattele.
Wappen
Zwar hett dr Ortsname Füllschdrf nyt mit emene Fülli (Fohle) ztue. Trotzdäm hett me s Fülli scho im 17. Joorhundert mängisch als Wappetier brucht. Sit 1946 bestoht s Wappe us emene gumpende silbrige Fülli mit goldige Hüef und Zunge uff blauem Grund.
Gschichtlich
Füllschdrf wird 1276 als Vilinsdorf s'erscht Moll erwäänt, villicht au scho 825 als Firinsvilla. 1439 ischs Dorf an d Stadt Basel gange.
Im 17. Joorhundert hett sich usenere Mihli, wo s Wasser vo dr Ergolz gnutzt hett, d Induschtriisiidlig Niiderschönthal entwicklet. Hytte isch d Induschtrii Wohnige und Dienschtleischtigsgwärb gwiche.
Literatur
Hans-Rudolf Heyer: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band II: Der Bezirk Liestal. Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1974 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 62). ISBN 3-7643-0727-7. S. 123–135.
Weblink
Offizielli Website
Infos vom Kanton
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Kategorie:Liestal (Bezirk)
Giebenach
Giibenech (hochdytsch Giebenach) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Giibenech ligt uf 315 m. ü. M. im Violetal, wo au d Autibahn A2 dure fiehrt. D Poschautilinie 83 erschliesst Giibenech mit dr Kantonshauptstadt Lieschtel und mit Augscht/Brattele. Vo Olschbrg kunnt d Linie 100a. Grundsätzlig isch Giibenech mit em öffentlige Verkeer für en Ort, wo so noch bi Basel isch, schlächt erschlosse. Allerdings isch dr Autibahnaschluss Augscht noch.
Nochbergmeinde sind Aschdrf, Füllschdrf, Augscht und die aargauische Gmeinde Kaiseraugscht und Olschbrg.
Mit nume 132 Hektare isch Giibenech die chliinscht Gmeind vom Baselbiet (noch Flechi).
Wappen
S Wappe isch blau und zeigt e silbrigs Pentagramm.
Gschicht
1246 isch Dorf als Gibennacho s'erschti Moll erwäänt worde. Es hett denn aber nur uss zwei Buurehöf bestande.
Porträt
Giibenech hett praktisch kei Wirtschaft. Nur Glaigwärb, e Dorflädeli, e Beiz, e Schrinerei, e Garasch und es paar Lagerhallene. Drfyr hetts Eifamiliehüüser vo Lyt, wo gärn schnäll uff dr Autibahn, aber doch im Griene sin. Do dr Gmeinibann glai isch, kas Dorf nymm gross wachse, zumal au d Autibahn A2 em Dorfrand entlang fiehrt.
Literatur
Hans-Rudolf Heyer: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band II: Der Bezirk Liestal. Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1974 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 62). ISBN 3-7643-0727-7. S. 136–139.
Weblink
Offizielli Website
Infos vom Kanton
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Kategorie:Liestal (Bezirk)
Hersberg
Herschbrg (hochdytsch Hersberg) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Herschbrg erreicht me, wenn me zwische Lieschtel und Aschdrf uff dr Windetalerhechi dr Hügelflanke entlang Richtig Süde fahrt. Es liegt uff emene glaine Plato uff 512 m. ü. M. uff dr Wasserscheidi zwische Ergolz, Viole- und Talbächli. Witteri Nochbergmeinde näbe Lieschtel und Aschdrf sin Lause, Nusshof und s aargauische Olschbrg.
Wappe
S Wappe gitts sit 1945. Es stellt e rote Stuefegiibel uff wyssem G rund dar, wo uff emene griene Dreiberg stoot. Dr Stuefegiibel isch es Symbol fyr dr Hof, us däm sich s Dorf urspringlig entwicklet het. Über em Giibel isch e Querstreife, wo useme rotwisses Schachbrättmuschter bestoot.
Gschicht
1226 wird Herschbrg s'erscht Moll urkundlig erwäänt. Dr Ursprung vom Name isch vermuetllig alemannisch, denn bi de Alemanne sin Ortsnäme wo uss emene geografische Teil (-bärg) und emene Personename bestande hän (Heri, Hari) verbreitet gsi.
1461 ischs Dorf unter d Herrschaft vo dr Stadt Basel ko. Im dryssigjöörige Krieg isch Herschbrg vo spanische Soldate plünderet worde. Au d Pescht hett s Dorf heimgsuecht.
Literatur
Hans-Rudolf Heyer: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band II: Der Bezirk Liestal. Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1974 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 62). ISBN 3-7643-0727-7. S. 140–141.
Weblink
Offizielli Website
Infos vom Kanton
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Kategorie:Liestal (Bezirk)
Lausen BL
Lause (hochdütsch Lausen) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
thumb|left|Bligg uff Lause vom Lieschtler Schleifebärg
Lause lit im mittlere Ergolztal und isch e Agglomerationsgmeind vo dr Kantonshauptstadt Lieschtel. Witteri Nochbergmeinde sin Buebedorf, Ramschbrg, Üttige, Sissech und Herschbrg.
Wappe
Lause hett erscht syt 1938 es offiziells Wappe. Es isch dur e woogrächte Strich in zwöi Hälftene underteilt. Obe befinde sich drei goldigi Chugle uff schwarzem Grund. Die gönge uffe Legände vom Niklaus vo Myrha zrugg. Dr Niklaus het die drei goldige Chugele dreine Jungfraue gschänkt, zum ihri Existänz z'sichere. Är isch dr Namensgäber vo dr Chirchgmein St. Niklaus, Lause. Unde si uff rotem Grund zwöi goldigi Spitzhogge gkrützt. D Spitzhogge stönde für e Abbou vo Yseerz und Kalkstei, wo in Lause frühener e grossi Bedütig gha hett. S Wappe isch dur es Schuelprojäkt vonere Lausener Klass entstande.
Gschicht
S'erscht Moll isch Lause als Langenso 1275 in de Urkunde erwähnt worde. D Härkunft vom Name isch nid bekannt.
Bodefünd hei beleit, dass uff em Bann vo Lause scho in dr Altsteizyt Wärchzüg härgstellt worde si.
Wytab vom hüttige Ortschärn, a dr Gränze zum Liechtler Heidelochquartier/Cheditte hetts d Siidlig Bettenach geh, wo vo spotrömischer Zyt (5. Johrhundert) bis ins Mittelalter (12. Johrhundert) beläbt gsi isch. Hütte isches es Eifamiliehuusquartier. Erhalte us dere Zyt isch no die (hütte reformierti) Chile us em 11. Johrhundert mit ihrne Wandmoolereie. No früehner, zur Zyt vo Augusta Raurica, isch im Gränzgebiet zwüsche Lause und Lieschtel a dr Ergolz dr Afang vo dr römische Wasserleitig uff Augusta Raurica gsi.
Zwüsche Furle und Üttige sölls im Mittelalter e Yseschmelzi geh ha.
1305 isch Lause in Bsitz vom Bischof vo Basel cho und 1400 Eigentum vo dr Stadt sälber worde. Im Unterdorf a dr Ergolz hett me 1570 e Papiirmühli baut. 1872 hett me agfange, z Lause Tonärde abzbaue und hett se zu Chachle und Ziegel brennt. Ab 1910 hett me Chalchstei industriell abbout.
Sehenswürdigkeite
Die reformierti Chile Bettenach hett alti Wandmoolereie
Persönlichkeite
Johann Jakob Balmer (1825-1898), Mathematiker und Physiker
Max Martin (1931-2016), Professor für Archäologii a dr Universität Basel und dr Ludwig-Maximilians-Universität München
Walter Buser (1926-2019), Bundeschanzler
Literatur
Hans-Rudolf Heyer: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band II: Der Bezirk Liestal. Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1974 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 62). ISBN 3-7643-0727-7. S. 142–180.
Weblink
Offizielle Website
Infos vom Kanton
Chronik über d Chile Bettenach
Geschichtl.-Doku. Papiirfabrik
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Kategorie:Liestal (Bezirk)
Lausen
Dr schriftdytschi Begriff Lausen bezeichnet:
Im alemmannische Sprochruum:
E Gmeind im Kanton Basel-Landschaft, lueg Lause
S'entfärne vo Lüüs us em Fäll, lueg Luuse
Drnäbe exischtiere:
Lausen als Stadtteil vo Leipzig in Sachse, Dytschland
Lausen Bräu, e glaini Brauerei in Schleswig Holstein
Gerd Lausen (1928–1993), dytsche Politiker (CDU)
Lupsingen
Lupsige (oder Lupsibärg, schriftdytsch Lupsingen isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Lupsige liggt uff enere Terrasse im Oristal uff 431 m ü.M. Nochbergmeinde sin Buebedorf, Ziefe, Sältisbärg und ssoledurnische Nuglar-St. Pantaleon.
Wappe
S Wappe gitts sit 1945. Es stellt uff goldigem Grund en uffrächte blaue Wolf mit roter Bewehrig dar. Dr Wolf isch in Alehnig ans latinische Wort für Wolf (lupus) gwäält worde und isch e Neuschöpfig. D Farbe (gääl-blau) erinnere dra, dass Lupsige friener zem Amt Waldeburg gheert het.
Gschicht
Lupsige wird s erschte Moll urkundlig 1194 gnennt, wo dr Papscht Cölestin III. s Kloschter Beibel in apostolische Schutz gno hett. Lupsige wird erwäänt, wills domols Kloschterbsitz gsi isch. Dr Name vo Lupsige und es paar Grabfund dytte uff e alemannische Ursprung. Es paar Flurnäme und Einzelfünd wyyse aber auf uff e reemischi Bsiedlig hi. Im Mittelalter hett Lupsige zer froburgische Herrschaft Waldeburg gheert. 1400 isch Lupsige an d Stadt Basel gange. Noch dr franzeesische Revolution hetts Dorf dr Bezirk gwäggslet und neu zem Bezirk Lieschtel gheert, wos au noch dr Kantonstrennig bliibe isch.
Im 19. Joorhundert hän d Lupsibärger ihr Brot in dr Landwirtschaft und vor allem als Siidebandwäber verdient. Vor 100 Joor hetts im Dorf öppe 130 Wäbstiehl gha. Noch em Zämmebruch vo de Siidebandwäberei hän d Lupsibärger uswärts miesse go schaffe und e Abwanderig hett igsetzt. 1960 hett Lupsige grad emoll no 329 Yywooner gha. Druffabe hett aber dr Bauboom iigsetzt und Lupsige isch widdr gwachse. Hytt isch Lupsige v. a. e "Schlofdorf", d. h. die meischte Lyt kemme nur am Fiirobe zum Schlofe hei in ihr Huus noch Lupsige. Trotzdäm hett sich e beschränkts Dorfläbe erhalte.
Literatur
Hans-Rudolf Heyer: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band II: Der Bezirk Liestal. Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1974 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 62). ISBN 3-7643-0727-7. S. 319–322.
Weblink
Offizielli Website vo Lupsige
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Kategorie:Liestal (Bezirk)
Ramlinsburg
Ramschbrg (hochdytsch Ramlinsburg) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Ramschbrg isch uffenere Terrasse zwische Waldeburger- und Ergolztal gläge. Es gränzt an d Gmeinde Buebedorf, Höllschtä, Ütige, Lampäbrg, Lause und Zunzge.
Wappe
S Ramschbrger Wappe datiert vo 1938. Es isch s Wappe vo dr Familie Sevogel us Basel. Es hett en breite rote Rand und zaigt in dr Mitte zwai blaui Sichle, wonenander abgwändet sin. Dr Hintergrund isch goldig.
Gschicht
1367 isch d Gmeind als Remlisperg s'erschti Moll urkundlig erwäänt worde. Bis zum 15. Joorhundert hett Ramschbrg nur uss de beide sälbständige Höf Ober- und Niderramlisberg bestande und hett em Henman Sevogel gheert. Vo ihm isch dr Bsitz zur Stadt Basel ibergange und die beide Höf hän sich zumene Dorf entwicklet.
Weblink
Offizielli Website
Infos vom Kanton
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Kategorie:Liestal (Bezirk)
Ziefen
Zììfe (hochdytsch Ziefen) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Schwyzer Kanton Basel-Landschaft.
Lag
Zììfe liggt im Tal vo dr hintere Fränke (Reigetschwylertal, Föiflibertal) zwische Buebedorf und Reigetschwyl uff 423 m. ü. M. Witeri Nochbergmeinde sin Lupsige, Arbetschwyl unds soledurnische Seewe.
Wappe
Sit 1943 ziert en liigende schwarze Adler mit goldige Fäng und Schnabel uff silbernem Grund s Wappe vo Zììfe. Es isch s Wappe vo de Eptiger vo Zììfe, wo uff enere Glasschiibe vo 1583 zgseh isch.
Gschicht
Zììfe isch e ehemooligs Siidebandwäber- und Buuredorf im hintere Föiflibertal (Föifliber wäg dr Posamänterei).
1226 taucht dr Ort als Civienne s'erschte Moll in de Urkunde uff. Dr Name isch megligerwyys galloreemischem Ursprungs.
Uff em Chilchbrg, wo hytte d Chile stoot (erwäänt ab 1302), hett im 14. Joorhundert e Burg thront, wo vomene Sitestamm vo de Eptiger mit em Zuesatzname Zivienner bewohnt worde isch. 1400 isch s Dorf mit em gsamte Amt Waldeburg an d Stadt Basel ibergange. 1798 hett Zììfe zem Bezirk Lieschtel gwäggslet. 1565 hett d Pescht 211 Mensche s Läbe koschtet. Im 19. Joorhundert hett Zììfe vor allem vo dr Siidebandwäberei gläbt. 1880 sin in Zììfe 244 Wäbstiehl gstande. Mit em Niidergang vo dr Posamänterei ischs au mit Zììfe durab gange. Mit em Bauboom in de 1970er Joor hett sich Zììfe widr erholt. Hytte hetts vili Eifamiliehüser und im flache Talgrund Richtig Buebedorf au diversi Induschtrii.
Lüt
Jonas Breitenstein (* 1828 z Zììfe), Pfaarer und Volksdichter
Weblink
Offizielli Website (vom Kanton betreut)
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Kategorie:Liestal (Bezirk)
O-Ring
miniatur|150px|A baar chliini O-Ring
Ä O-Ring isch äs runds Dichtigselemänt. Mit ihm chame zum Biispiil äs Rohr abdichtä. Är isch us ämänä Elaschtomere härgsteut u somit dehnbar. Äsch ä gueti Sach u wird im Maschinebou öfters brucht.Werkstatt und Betrieb, Carl Hanser Verlag (München), 1946
Die meischte Lüt hai wohrschiinlig zem erschte Mol vomen ä O-Ring ghört wo die amerikanische Challenger Weltruumfähri am 28 Jänner 1986 churz nach em Schtart explodiert isch.Ramon C. Littell, Walter W. Stroup, Rudolf Jakob Freund, SAS for Linear Models, SAS Publishing 2002, ISBN 1590470230, p.328 G. L. Wells, Major Hazards and Their Management, Institution of Chemical Engineers (IChemE) 1997, ISBN 0852953682, p.208  (Änglisch) Es schiint as en O-Ring wäge de niedrige Temperature si Elaschtizitet verlore het und s Gas wo uusecho isch, het sich denn entzündet.
Herschtellig
D Form vom O-Ring isch nit kompliziert und wäge däm isch s nit sehr schwiirig si induschtriell billig z brodiziere, im allgemeine im Iischbrützgiessverfahre (Injection Moulding). Düüri Kautschukring wärde im Druckgiessverfahre (Compression Moulding) gmacht. As Rohschtoff wärde Perfluorelastomer, Polyethylen, PTFE und verschiideni Kautschukarte bruucht wo mä dr Verwändig aabasst. Wie wichtig dr richtig Rohschtoff isch, het mä bi dr Challenger gseh, wo dr O-Ring wo s Unglück verursacht het,  us FKM (Fluoroelastomer) gmacht gsi isch, wo in dr Chälti si Elaschtizitet verliert. In Syschtem wo sehr heiss si, wärde mänggisch au Metallring bruucht, wil Cholewasserschtoffverbindige nit gnueg hitzbeschtändig si.
Die meischte O-Ring hai ä kreisrunde Querschnitt, aber es git au anderi Forme. Hischtorisch isch dr O-Ring mit emä quadratische Querschnitt vill bruucht worde, wil er billiger z mache gsi isch: mä het a Schluuch gmacht, wo denn verschnitte worden isch.
Aawändig
miniatur|Schematischi Darschtellig von erä Aawändig vom enä O-Ring
Dr Dichtigstyp vom O-Ring het äs grosses, viufäutiges Verwändigspotenziau, u. a. im Automobiubou odr im Maschinäbou oder Vakuumtechnik kunnt ds Dichtigselemänt zum Iisatz. Praktisch i jedem Beriich vor Industrie si si z findä. O im Wasserhanä dä heimä.
Gschicht
Dr O-Ring isch vom Niels Christensen (1865-1952) 1937 in de Vereinigte Schtaate batentiert worde. Aber siini Rächt si vo einere Firma zun erä andere gä worde ohni ass är gfrogt oder zahlt worde wär. Schliesslig het Westinghouse s Patent übernoh. Dr Christensen het än Abfindig vo 75.000 Dollar übercho. 1971 si sinen Erbe, nachdäm si vor Gricht gange sii, 100.000 Dollar uuszahlt worde.Robert John Weber, David N. Perkins, Inventive Minds: Creativity in Technology, Oxford University Press US, 1992, ISBN 0195071700, pp.307f. (Änglisch)
Quelle
Kategorie:Gegestand
Arboldswil
Arbetschwyl (hochdytsch Arboldswil) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Arbetschwyl ligt uff 628 m ü. M. uff emene Hochplato zwische Waldeburger und Reigetschwylertal im Südoschte vom Kanton. Siner Nochbergmeinde sin Ziefe, Reigetschwyl, Ditterte, Niiderdorf und Buebedorf.
Wappe
S Wappe stammt vo 1944. Es isch en griene Dreiberg, drüber e silbrigi Muure mit Zinne. Über alles schiint e goldigi Sunne. Dr Hintergrund isch blau. S Wappe symbolisiert s Woorzeiche vo Arbetschwyl, d Chaschteflue, vo wo me en tolle Usbligg hett.
Gschicht
Fund uss dr jingere Staizyt und uss dr Zyt vo de Reemer belegge, ass scho frie z Arbetschwyl Lyt vrby ko sin. 1226 isch dr Ort als Arboltswilre s erschti Moll urkundlig niidergschribe. Es hett bis 1366 de Froburger gheert und isch denne 1400 a d Stadt Basel ko.
Wirtschaft
D Gmeind läbt zumene grosse Teil no immer vo dr Landwirtschaft. Es hett aber au e bizz KMU und lokals Gwärb.
D Buslinie 71 vo dr AAGL fiehrt vo Lieschtel yber Bubedorf noch Arbetschwyl und witter noch Ditterte, Reigetschwyl und Louel.
Sehenswürdigkeite
Sehenswürdig isch Arbetschwyl nid vill me als anderi äänligi Deerfer, allerdings isch dr Blick, wo me vo dr Chaschteflueh Richtig Schwarzwald hett, sehenswürdig. D Chaschteflueh isch dr heggschti Punkt vor Gmeind und hett friener als Standort vom Mäldefyyr dient.
Literatur
Axel Christoph Gampp, Sabine Sommerer: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft IV. Der Bezirk Waldenburg. (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 124). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 2014, ISBN 978-3-03797-115-4.
Weblink
Offizielli Website
Fuessnoote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Kategorie:Waldeburg (Bezirk)
Bennwil
Bämbel (hochdytsch Bennwil) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiz.
Lag
Bämbel ligt uf 515 m ü.M. in ere glaine Sänki zwische em Waldeburger- und Diegtertal. Sini Nochbergmeinde heisse Höllschtä, Niiderdorf, Oberdorf, Langebrugg, Eptige und Diegtä. D Gmeind isch vo Höllschtä per Bus, wo durchs Gürbletäli fahrt, erreichbar. In Höllschtä haltet s Waldeburgerli, wo vo Lieschtel kunnt.
Wappe
S Wappe zeigt es silbrigs Lämmli mit emene Heiligeschiin um e Kopf. S Lämmli treit e goldigi Stange mit eme Kryz, wo e silbrigi Fahne mit eme rote Kryz dra agmacht isch. S Wappe erinneret an die ehemoolig Beziehig zem Benediktinerkloschter Schöntel z Langebrugg.
Gschicht
S Dorf isch im 8. Joorhundert vo de Alemanne grindet worde. 1189 isch Bämbel s erscht Moll als Bendewilere erwähnt worde, wo s dr Graf Hermann II. vo dr Frohburg em Kloschter Schöntel gschänggt hett. Wo s Kloschter 1528 uffghobe worde isch, isch s Dorf an Basel ibergange. E Dorfbrand 1617 hett d Chile, acht Wohnhyser und zwei Schüüre zersteert.
Sehenswürdigkeite
Chile, 1670 neu baut
E Taufbecki us em 15. Joorhundert uss Messing, e Gschänk vom Kloschter Schöntel
S Carl Spitteler-Dänkmool uff em Dorfplatz vo 1948, e Findling uss de Walliser Alpe
Baselbieter Spycher (Schüre) us em 16. Joorhundert
Dorfmuseum mit ere riichhaltige geologische und historische Abteilig und emene funktionierende Wäbstuehl
Bilder
Perseenligkeite
Dr Vatter vom Nobelpriisträger und Dichter Carl Spitteler, wo z Lieschtel gebore isch, kunnt vo Bämbel
Literatur
Axel Christoph Gampp, Sabine Sommerer: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft IV. Der Bezirk Waldenburg. (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 124). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 2014, ISBN 978-3-03797-115-4.
Weblink
Offizielle Website der Gemeinde Bennwil
Fuessnoote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Kategorie:Waldeburg (Bezirk)