Relativsatz
E Relativsatz isch e Näbesatz, wu zum e Wort (Bezugswort) im e iibergordnete Satz e Bezug (Relation) här stellt. Dr Bezug wird dur e Relativpronome (Bezugsfürwort) härgstellt.
Im Alemannische fange diä allermeischte Relativsätz mit wo a, aber s git aü mit was, wurum un wänn:
S Einzig, was no ibrig gsii isch, het e Schlänz gha. (= S Einzig, wu no ibrig ...)
Dr Grund, wurum si kumme isch, wisse mer hit no nit.
Alliwiil, wänn s schällt, verschreck i.
In däne Fäll sin Einzig, Grund un alliwiil d Bezugswerter; was, wurum un wänn sin d Relativpronome.
Dr Relativsatz mit wo im Alemannische
E alemannisch Satzgfiäg, wus do drum goht (e ibergordnete Satz un e Relativsatz), siiht zum Biispiil eso üs:
D Fässer, wo s umetröölet hend, sind läär gsy.
Do isch:
dr ibergordnet Satz: D Fässer sind läär gsy.
s Bezugswort: d Fässer
s Relativpronome: wo
d necher Bschriibig vu Fässer dur e Relativsatz: wo s umetröölet hend.
In däre Art wäre iberal im Alemannische (iischliäßlig im Schwebische) d Relativsätz bildet. Dr obig zugerisch Satz heißt uf Oberrhiinalemannische Kaiserstiähler Dialäkt:
D Fässer, wu si rumdrolt hän, sin läär gsii.
Im Alemannische fangt s Relativpronome grundsätzlig mit w (wo) a – des isch au in allene andere oberditsche Dialäkt eso. Drotz ass mer em-s nit asiiht, verdrittet wo in dr Biispiil, wu folge, e Nominativ oder e Akkusativ:
Zugerisch (Z) un Kaiserstiähler (K) AlemannischNominativ-woZEn aarme Bueb, wo käni Eltere mëé hed, isch ......KE arme Bue, wu kenni Eltere meh het, isch......ZDe säb, wo gloge hed, hed bschisse....KSälle, wu gloge hed, hed bschisse.Akkusativ-woZDe Wy, wo ner trunke hend, isch süeß gsy....KDr Wii, wu ner drunke hän, isch siäß gsii....ZS Bescht, wo s uftischet hend, isch nüüd gsy, won äim gschmöckt het....KS Bescht, wu si ufdischt hän, isch nyt gsii, wu eim gschmeckt het.
Bim e Dativ-Bezug mueß dur e zuesätzlig Pronome im Dativ (zum Biispiil em, eren) dittlig gmacht wäre, was gmeint isch:
OrtAlemannischStandardnogmachtZDe Paziänt, won em de Tokter en Ysprützig macht, isch ...demwo ihm der DoktorKDr Paziänt, wun em dr Dokter e Spritzi git, isch ...ZD Schnyderi, won ere d Näämaschine gflickt ha, het ghüròòtet.-*derwo (ich) ihrKD Schniideri, wun ere d Nähjmaschin gflickt han, het ghirate.-*ZD Puure, wo me ne iri Häimen uufkaufft hed, sind veraarmet.denenwo man ihnen KD Büüre, wu mer ne ihri Hef ufkaüft het, sin verarmt.ZDie säbe Hüener, won ene d Buebe Fädere uuszëért hend, sind ...denenwo ihnen die BubenKSälli Hiähner, wun ene d Buebe Fädere rüszupft hän, sin ...
-*Do isch i (ich) üsgfalle; meglig, aber wenniger elegant, wär aü wun i n ere ...
Mit Dativ-Bezug kenne aü diä Relativsätz üsgfiährt wäre, wu im Standardditsche e Relativpronome im Genitiv (dessen, deren) hän:
OrtStandardnogmachtStandartditschDer Krämer, dessen Ware gepfändet wurde, ist ...ZüridütschDr Chräämer, won em si War pfändt woorden escht ...dessenwo ihm seineDr Chräämer, wo si War pfändt woorden escht ...dessenwo seineKaiserstuehlDr Grämer, wun em si War pfändet wore isch ...dessenwo ihm seineDr Grämer, wu si War pfändet wore isch ...dessenwo seineDr Grämer, wu d War vun em pfändet wore isch ...dessenwo ... von ihm
Dr Bezug ka au dur e Präposition mit Dativ härgstellt wäre:
OrtStandardnogmachtZugDëë Ofizier, wo d Soldate dur s Füür dure wäärid für ene, dëë ...für denwo ... für ihnKaiserstuehlDä Offiziär, wu d Soldate dur s Fiir duri wäre fir-e, dä ...ZugDie Auto, wo s mit ene verunglückt sind, ...mit denenwo ... mit ihnenKaiserstuehlDiä Aüto, wu si mit ene verunglickt sin, ...
Gmischti Biispiil, in Glammere s standarddisch Relativpronome:
Basel: Die aarmi Frau, wo men ere nie ghùlffe hèt, ... (der)
Bärn: Dä Maa, won i mi geschter synere nit aagno ha, ... (dessen)
Luzärn: D Gòtte, wo d Chend scho lang of si planget händ, ... (auf die)
Stuegert: I guck nòch dera Gaslatutt, wo so schee hòt gleuchtet. (die)
Urloffe (Ortenau): Dert isch e Flasch gsi, wu Milch drin gha het. (in der)
Zug:''' Die Buebe hend kä Blatz, wo s chönid tschuute druff. (auf dem/worauf)
Temporale Aschluss mit wo
Mit wo ka aü e zittlige (temporale) Bezug härgstellt wäre:
Sälle Däg, wun-i di s erscht Mol gsäh han, vergiss i nit.
Geschtert, wu s het afange rägne, simmer grad heim kumme.
(Dertemol) wu dr Getti gstorbe isch, isch d Licht no dur s Dorf gange.
S Bezugswort (zum Biispiil dertemol) fählt bi dr temporale Relatisätz viilmol:
Weisch no, wu mer-is känne glehrt hän?Wu d Kinnigi Elisabeth grent wore isch, hän d Ängländer ...
Dr Relativsatz im Hochditsche un in andere Sproche
Im dr ditsche Standartsproch isch, anderscht wiä bim alemannische wo, dr Kasus (Fall) zum Deil glii am Relativpronome sichtbar:
standartditschNom.Gen.Dat.Akk.Nom. Pl.Gen. Pl.Dat. Pl.Akk. Pl.männligderdessendemdendiederendenendiewiibligdiederenderdiediederendenendiesächligdasdessendemdasdiederendenendie
In dr ditsche Standartsproch ka s Relativpronome - üsser im Genitiv - au mit welch- bildet wäre:
standartditschNom.Gen.Dat.Akk.Nom. Pl.Gen. Pl.Dat. Pl.Akk. Pl.männligwelcher(dessen)welchemwelchenwelche(deren)welchenwelchewiibligwelche(deren)welcherwelchewelche(deren)welchenwelchesächligwelches(dessen)welchemwelcheswelche(deren)welchenwelche
Diä Werter, wu in däne zwee Käschte do obe sin, derfe im e alemannische Relativsatz nit vorkumme, suscht isch er falsch. Meine wennigschtens d Grammatike, wu unter Literatür ufgfiährt sin. Im Honoratiore-Schwäbisch un im Alemannisch vu dr Oberlehrer, vu andere Bildete un vu dr jingere Generation z Ditschland fangt dr hochdisch Relativsatz allewäg a, sich iizbirgere.
Im Änglische fange d Relativpronome wiä im Alemannische mit w a:
änglischNom.Gen.Dat.Akk.PersonewhowhosewhomwhoSachewhichof which/whosewhichwhich
Allewäg kenne un wäre in Nominativ, Dativ un Akkusativ viilmol who, whom un which dur that ersetzt, des that funktioniärt ähnlig eifach wiä s alemannisch wo.
Friili wäre bstimmti Relativsätz in viile Sproche gärn dur Partizipialkonschtruktione üsgfiährt. So im Hochditsche:
Partizip Präsens:
die seit dem Umbau links einmündende Straße (= die Straße, die seit dem Umbau links einmündet)
Des wirkt allerdings in dr gsprochene Sproch gstelzt un wird wennig eso gsait. Im Alemannische gohts eigentlig nit.
D Bildung vum Relativsatz im Nejgriächische isch fascht identisch mit em Alemannische (lueg dert unter „Eigeschafte vu gsprochener Sproch“).
Literatür
Zum Relativsatz im Alemannische:
Hans Bossard: Zuger Mundartbuch. Zürich 1962
Ludwig Fischer: Luzerndeutsche Grammatik. 2. Uflag Hitzkirch 1989
Werner Marti: Berndeutsch-Grammatik. Bern 1985
Harald Noth: Kaiserstühler Alemannische Sprachlehre. In: Alemannisches Dialekthandbuch vom Kaiserstuhl und seiner Umgebung. Freiburg i. B. 1993
Rudolf Suter: Baseldeutsch-Grammatik. Basel 1976
Albert Weber: Zürichdeutsche Grammtik.'' Zürich 1948
Kategorie:Grammatik