mischeiwiller/swiss-german-text huggingface dataset:
Bretzwil
Brätzbel (hochdytsch Bretzwil) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Brätzbel liggt uf 628 m. ü. M. inere Sänki am Seebach. Es isch nur über e glaine Pass mit Reigetschwyl und Louel und somit mit em räschtlige Baselbiet verbunde. Vo de andere drei Sytte isch Brätzbel vom Kanton Soledurn umgeh (Seewe, Nunnige und Beiwil).
S Dorf liggt e bizz abgläge am Rugge vom Passwanghügelzug. Stroosse fiehre ins Laufetal (Laufe und über Seewe/Nunnige noch Grellige) und noch Reigetschwyl. En Bus fahrt vo Nunnige via Brätzbl noch Reigetschwyl. In Nunnige und Reigetschwyl gitts Büss wo ins Laufetal bzw. noch Lieschtel fahre (Ysebahn).
Wappe
Uff goldigem Grund kryze sich zwei roti Liliestäb. Es isch s Wappe vo de Edelchnächt vo Ramstei gsi.
Gschicht
Friener hett Brätzbel, wo 1194 s'erschte Moll erwäänt worde isch als Braswilere zur Talchile Oberkirch bi Nunnige gheert und hett spöter zem Bischof vo Basel gwäggslet. 1377 hän d "Herre vo Brislech" s Dorf als Lehe yberbikoo und hän druffabe ihre Name in "Edelchnächt vo Ramstei" g'änderet. 1518 hän sie Brätzbel an d Stadt Basel verkauft. Syt 1673 gheerts zem Amt Waldeburg.
Wirtschaft
thumb|225px|Asicht vo Brätzbel
thumb|225px|Chile St. Martin
Brätzbl hett villi landwirtschaftligi Betriib, vier Reschtorongs, e Molki und e Metzg.
Sehenswürdigkeite
Chile St. Maria mit Glasmolereie und gschnitzter Kanzle
Ruine Ramstei
Isaak-Bowe-Brunne, zer Erinnerig an Buurefiehrer im Buurekrieg vo 1653
Ortsmuseum
Bilder
Literatur
Axel Christoph Gampp, Sabine Sommerer: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft IV. Der Bezirk Waldenburg. (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 124). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 2014, ISBN 978-3-03797-115-4.
Weblink
Brätzbel het kei offizielli Website
Infos vom Kanton
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Kategorie:Waldeburg (Bezirk)
Diegten
Diegtä (hochdytsch Diegten) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Diegtä liggt imene Sittetal vo Sissech an dr Autibahn A2 Basel-Mailand. Nochbergmeinde sin Höllschtä, Bämbel, Eptige, Dännike, Wittschbrg, Chärnerchindä und Läufelfinge.
Wappe
S Diegter Wappe gitts sit 1930. Es isch sänkrächt in dr Mitti in zwei Helftene teilt: links isch en schwarze Lai, wo stoot, uff goldigem Grund abbildet, rächts hetts schwarzi und wissi schreegi Streife. Es ischs Wappe vo de Ritter vo Eschenz uss em Thurgau.
Gschicht
1152 isch Diegtä s'erschti Moll urkundlig erwähnt worde (als Dietinghoven). Dr Name hetts sich gwandlet zu Dietinghofen, Dietikon, Dietken und schliesslig Diegtä. Bereits zur Zyt vo de Reemer hän Lyt uff em Gmeinibann vo Diegtä gläbt. Ab 1487 isch Diegtä unter dr Herrschaft vo Basel gstande.
Bilder
Literatur
Axel Christoph Gampp, Sabine Sommerer: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft IV. Der Bezirk Waldenburg. (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 124). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 2014, ISBN 978-3-03797-115-4.
Weblink
Offizielli Website (vom Kanton betreut)
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Kategorie:Waldeburg (Bezirk)
Annarea
AnnAreA isch as Künschtlerkollektiv ohni Künschtler (und ohni Kollektiv), as Strossateaterprojekt und a Kreativitätssprütza. AnnAreA kunnt us Chur. Mitmacha tüand d Luzia Bertogg, da Thomas Kohli und da Marco Bianchi.
Gschicht
Gründet im Früahlig 2001, im Summer d Tournee durt Gassa vo nas paar grössara Tütschschwizer Städt. Im Summer druf den ds Kliprojekt AnExpo, als Kontraschtprogramm zum Grossprojekt Expo 02. Nach mehrjöriger kreativer Pausa het AnnAreA im Januar 2006 ar Museumsnacht Basel di kunstfrei Zona igrichtet.
Weblinks
Di offiziell AnnAreA-Heimsita
Kategorie:Künstlergrubbe
Kategorie:Chur
Titterten
Ditterte (hochdytsch Titterten) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Ditterte liggt am Rand vom Faltejura uff emene Hechezug zwische de beide Täler vo dr Fränke (hinderi und vorderi Fränke) uff 668 m ü. M. und isch dodrmit die zweitheggschti Gmeind vom Kanton (hecher isch nur Langebrugg). Nochbergmeinde sin uff em Hechezug Arbetschwyl und dr Tschoppehof, im Tal vo dr vordere Fränke Ober- und Niiderdorf und im Tal vo dr hindere Fränke Reigetschwyl.
Wappe
S Wappe zeigt uff goldigem Grund dr heilig St. Martin vo Tours in blauer Rüschtig mit silbrigem Schwärt, rotem Mantel und Heiligeschiin. S Wappe exischtiert sitt 1943.
Gschicht
Bereits vo 400 bis 800 vor Chrischtus hän Lyt uff dr Chappele gläbt. Öppe im 7. Joorhundert isch denn die alemannisch-fränkischi Siedlig, wo Ditterte druss entstande isch, grindet worde.
Erschtmools 1152 als Driritum erwähnt, isch Ditterte 1180 als Titeritun, 1218 Thierutun, 1226 Titritun, 1347 Titritten und ab 1415 Titterten (im Dialäkt Ditterte) gnennt worde. Im Name steggt wohrschiins die keltorömmischi Ändig "dunum", wo so vil wie "feschte Ort" oder "Feschtig" bedytet. D'Ändig isch verwandt mit em hochdytsche "Zaun" (Zuun, hyffiger im Dialäkt isch allerdings Hag üblig) und bezeichnet en ighagete Platz, e feschte Ort.
Wirtschaft
D Gmeind läbt zumene Teil no immer vo dr Landwirtschaft. Es hett aber au e bizz KMU und lokals Gwärb. Im 19. Joorhundert hetts Dorf no vo dr Siidebandwäberei gläbt.
D Buslinie 71 vo dr AAGL fiehrt vo Lieschtel yber Bubedorf noch Ditterte und witter noch Reigetschwyl. Mit nur ca. eim Bus alli zwei Stund und praktisch gar keine Verbindige am Obe und am Sunntig isch d Gmeind ehnder schlächt agschlosse, isch aber halt au nid bsunders gross.
Sehenswürdigkeite
Ruine Rifestei
Bilder
Weblink
Offizielli Website
Infos vom Kanton
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Kategorie:Waldeburg (Bezirk)
Shetlandpony
thumb|right
thumb|right
thumb|Pony uf de Shetland-Insle um s'Johr 1900
S Shetlandpony ghört zo de chlinschte Ross of de Wäut ond chonnt ursprönglech vo Grossbritannie, vo de Shetlandensle. Früecher send d Shettys ide Bärgwärk bruucht worde, das esch höt verbotte. I de hötige Zyt gseht mer die Pony vor allem aus Chenderriitpony ond Wagepony. S Stockmass darf ned höcher aus 1.07 m si.
Gschecht
Die Rasse goht wahrschiindlech of d Waud- ond Tundreponys zrog, wo währet de Iiszyt gläbt hend. Drom sends ou so chli blobe. Spöter sends denn aus Arbetspony beliebt gse, do si sehr robust ond liecht z haute gse send ond mer si för fascht alles het chönne bruuche. Im Johr 1847 hett mer de d Arbet vo Froue ond Chend ide Bärgwärk verbotte ond velli Shettys hend mösse iröcke. Erscht afangs 20.Johrhondert hend d Shettys ehre donkli Arbetzplatz chönne verloh. S Stutbuech esch 1890 gröndet worde.
Exterieur
S Shetty het e breite, edle Chopf met chline Ohre. Es het e chorze Rögge ond chorzi stämmigi Bei. Läng- ond Deckhoor send decht. Im Wenter chömmeds sehr vöu Fäll öber. Es chömmid alli Farbe vor, Tegerschägge wärded imene andere Stuetbuech gfüert.
Interieur
Es fröntlechs, willensstarchs Pony. Es bruucht e feschti Hand om es Shetty uszböude. Wemmer weiss met Shettys omzgo ond si aus Ross respektiert, chammer os denne Ponys ächti "Spetzeross" mache. Es Shetty esch sehr intelligänt ond wemmer meint, mer chöig si zo öppisem zwenge, hettmer scho verlore. Mer darf die chline Ross of kei Fau onderschätze, sie send di stärchschte Ross of de Wäut.
Zocht
Höt wärded Shettys ide ganze Wäut zöchtet, aber vor allem z Ängland ond z Holland.
S Shetty im Sport
Emmermeh wärde si ou im Sport igsetzt. Hetmer vor no ned langer Zyt d Shettys fettlibig of Wîesene gseh, fendt mer si etz öfters of em Tornierplatz. Jedes Johr geds Shettyturnier, wo vom SVPS (Schwiizerische Verband för Ponys ond Chlipferd) organisiert wärded oder ou privati, wie bispöuswiis de Hasemoos-Sporttag in Schöpfheim. Diszipline wie Shettytrabrennen fahre chömmid emmer meh uf. Das fröit s Härz vom Shettyfrönd omso meh, z gse, dass mer sech för die chline, leischtigsbereite Ponys interessiert.
Literatur
Shetlandponys, Dorothee Dahl:Cadmos Pferdebücher
Shetlandponys in Deutschland, Sandra Asmussen:Asmussen
Links
[URL] Schwiizerische Shetlandponyverband
[URL] Inträssegmeinschaft vo Shettyzöchter ond Liebhaber
Kategorie:Umbaarhuefer
Kategorie:Husdier
Eptingen
Eptige (hochdütsch: Eptingen) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Baselland.
Lag
Eptige liggt am obere Änd vom Diegertal uff 568 Meter über Meer. S Dorf wird vo de Höchine vom Faltejura iigrahmt.
D Nochbergmeinde sind im Baselbiet Diegtä, Löifelfinge, Langebrugg und Bämbel und die soledurnische Hägedorf und Haueschtei-Yflete.
Vo Eptige goot e Bärgstrooss über d Challhöchi uf Yfleten übere, eini übere Chilchzimmersaddel uf Langebrugg und no en anderi uf Löifelfinge.
Dure Bärg isch d Autobaan A 2 im Bölchedunäll. Uf dr Bärgkreete isch d Bölcheflue.
Wappe
S Wappe vo Eptige, wos sitt 1938 offziell git, zaigt en schwarze Adler wo liggt mit roter Zunge und Fäng uff goldigem Grund. Es ischs Wappe vo de Herre vo Eptige gsi.
Gschicht
D'Archäologe hän chenne belegge, ass s Gebiet scho im 7. Joorhundert bewohnt gsi isch. E Siidlig hett sich aber erscht im friene Mittelalter entwigglet. 1145 isch dr Ort als Ebittingen, 1189 als Etingen und 1194 als Eptinwin erwähnt worde. D Vorherrschaft isch bim Bischof vo Basel gläge. Dä hetts Dörfli als Lehe an d Herre vo Eptige geh. 1487 hetts d Stadt Basel kauft. Sit 1803 gheerts zem Bezirk Waldeburg.
Sehenswürdigkeite
Burgruine Witwald
Mineralquelle Eptige
Z'Eptige isch d Quelle vom schwiizwit bekannte Mineralwasser "Eptinger" (Eptiger). Au d Abfüllalage isch z'Eptige. D Verwaltig vo dr Firma isch allerdings z'Sissech. Sit 1900 wird z'Eptige Mineralwasser abgfüllt, hytzutag sins fasch e halbi Million Fläsche am Tag (zämme mit de Mineralquelle Lostorf, wo scho 1920 kauft worde sin). S Unternähme bietet öppe 75 Lyt en Arbetsplatz. Bekannti Produkt näbem Eptiger Mineralwasser sin Pepita (e Grapefruit-Siessgetränk, unterdesse gitts au e Citro und e Orange) und Cristallo (au e Siessgetränk-Linie). (Lueg au: Sissa)
Bilder
Literatur
Axel Christoph Gampp, Sabine Sommerer: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft IV. Der Bezirk Waldenburg. (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 124). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 2014, ISBN 978-3-03797-115-4.
Weblink
Website vo Eptige
Infos vom Kanton
Webwite vo dr Mineralquelle Eptige
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Kategorie:Waldeburg (Bezirk)
Bolheim
Wappen Karte   Basisdaten Bundesland:  Bade-Württebärg Landkreis:  Hoine Stadt:  Herbrechtinge Koordinate:  Höchi:  472 bis 615 m ü. NN Flechi:  22,30 km² Iiwohner:  3180 (31. Dez. 2004) Bevölkerigsdichti:  142 Iiwohner pro km² Usländeradeil:  5,2 % Postleitzahl:  89542 Vorwahl:  07324 Kfz-Kennzeiche:  HDH  Gmeindigliiderig:  2 Teilort  Adresse vom Rothuus:  Herbrechtinger Straße 889542 Bolheim Website:  keini Politik Verwaltigsstelleleiter:  Wilhelm Pfalz
Bola (Hochdeitsch: Bolheim) isch a Ortsdoil vo Herbrechtinga im Landkreis Hoine, Bada-Wirttaberg. Dr Ort hat 3180 Oiwohnr (Stoad 31. Dezember 2004), d Gemarkungsfläch isch ogfär 2230ha, davo send faschd 55 % bwaldet.
Lag
Bola ligt em Landkreis Hoina, d Brenz fliaßt durch dr Ort vo Norda nach Sida. Am eschtlichen Road passiert d Brenzboa dr Ort, parallel dazu laift d Bundesstroaß 19.
<div align="left">
Ogrenzade Ortschafta
im Uhrzeigersenn, vo Norda b'gennadMergelstetta (Stadt Hoina an dr' Brenz)Herbrechtinga (Stadt)Dettinga (Gmoind Gerstetta)Heldafinga (Gmoid Gerstetten)Kipfaderf (Gmoid Stoina am Albuch)
Gschicht
Em Joar 774 isch Bola zerscht mol en ner Abschrift von ner Bsitzurkond vom Kloster Ohausa erwähnt worra, Urkonda blegats aber erscht vom Joar 1320 oa, dr heitig Noma leutat sich vo Bolem (Hiagl) ab. En dr Ortsmitt uf m Lendaberg, am Omlaufhiagl vo dr friazeitlicha Brenz erhebt sich d Kirch vo Bola, an Kirchahoiliga hot dia edda odr isch heit nemme nochweisbar. Bei Reschdorirungsarbeida isch feschdgschdelld worra, dass d heitiga Kirch uf de Grondmaura vo ner no vial äldra Kirch statt.
Bola isch bis 1972 a oigaständiga Marktgmoid gwäa, aber isch am 1. März mit Ohausa ens Stadgebiat vo Herbrechtinga eigmoidet worra.
Siadlunga
Bola
Bola
Neibola
Bleiche
Buachhof
Ugahof (frier au: Ugaderf)
Ohausa
Kloster Ohausa
Siadlung Ohausa
Riadmial
Wangahof
Liste vo elle Stroaßa on Eirichtunga
Saga
Siaba Schwoba
En Bola wird a Doil vo de dortig Landschaftsschutzgbiat noch oiner Begebaheit vo de Siaba Schwoba offizjell Hasaloch gnannt. Siaba Baim, wo in ner Roi waxe, o ner asorschda waldlosa Stell erinnert heit no an Begegnung dr Siaba Schwoba mid dem Hasa, wo doa oageblich stattgfunda hot.
Schatz vo dr Burg Furta (Furtheim)
Mr said bis heit, dass a Schatz mit ner goldana Gron uf dr Ruine Hurwang (Burg Furta) vergraba isch. Vial Schatzsuachr send scho zr nächtlicha Stond zom Graba do gwea. Koiner hat n bis heit et gfonda. Abr vial Menscha glaubat an dia Sag vom vergrabana Schatz.
Sehens- on Wissenswertes
Natur on Erholung
Landschaftsschutzgebiat Hasaloch im Weschta mit weite Wäldr
Naturschutzgebiat Eselsburger Dal em siada vom Kloster Ohausa
Wald- und Abendeierspialplatz mit Grillmeglichkeita bei Ohausa
Denkmäler on Bauwerk
Burgruin Hurwang
Burgstall Retzaberg
Evangelisch Kirch
Kloster Ohausa
Lindabergschul
Riadmial
Weblink
Kategorie:Ort (Landkreis Hoedna)
Hölstein
Höllschte (hochdytsch Hölstein) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Höllschte liggt zwische dr Kantonshauptstadt Lieschtel und em Bezirkshauptort Waldeburg im Tal vo dr hinterä Fränke. Es wird durch d Hauptstroos yber dr Oberi Hauestei vo Lieschtel uss mit em Mittelland verbunde. Au s Waldeburgerli faart durch Höllschte. Nochbergmeinde sin Buebedorf, Ramschbrg, Zunzge, Dännike, Diegte, Bämbel, Niiderdorf und Lampebrg.
Wappe
S Wappe (sit 1945) zaigt e silbrige Adler mit goldige Fäng uff rotem Grund (um ninzig Grad drait). S Wappe erinnert an d Bsitzer vom Dorf im 14. und 15. Joorhundert.
Gschicht
Höllschtä isch 1093 s erschti Moll erwäänt worde als Hulestein. Dr Name bedytet hohle Stei oder bim hohle Fels und hett nyt mit dr Höll ztue. Im 14. Joorhundert isch Dorf e Lehe vo de Ziefner gsi, emene Zwyyg vo de Eptinger, wos Dorf mehrmolls gege Basler Bsitzesglüscht hän miesse verteidige. 1629, 1830, 1924 und 1926 isch Höllschtä vo Hochwasser vo dr hinderä Fränke heimgsuecht worde. Bis zer Ereffnig vo dr Centralbahnlinie Basel-Olte hän vili Höllschtner vom Transport yber dr Ober Hauestei gläbt. 1904 isch d Uhrefabrik Oris uffgange, wo bis 1982 exischtiert hett. Die hyttig Oris SA verkauft no immer Uhre, aber lot sy nimme z Höllschte produziere.
Bilder
Literatur
Axel Christoph Gampp, Sabine Sommerer: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft IV. Der Bezirk Waldenburg. (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 124). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 2014, ISBN 978-3-03797-115-4.
Weblink
Offizielli Website (vom Kanton betreut)
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Kategorie:Waldeburg (Bezirk)
Lampenberg
Lampäbrg (hochdytsch Lampenberg) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Lampäbrg ligt uff 522 m. ü. M. uff emene Hochplato zwische Waldeburger und Reigetschwylertal im Südoschte vom Kanton. Siner Nochbergmeinde sin Höllschtä, Niiderdorf und Buebedorf.
Wappe
S Wappe vo Lampäbrg bestoot sit 1929 uss enere silbirge Schniide vomene Pflueg uff rotem Grund. Das erinneret ans ursprynglige Buuredorf Lampäbrg.
Gschicht
1989 hett me im Waldgebiet "Stälzler" Spure vomene jungstaizytliche Silex-Bärgwärk gfunde.
1226 isch Lampäbrg s'erscht Moll urkundlig erwähnt worde. Uff grund vo dr Ändig -brg (berg) nimmt me a, dass dr name alemannischi Urspryng hett.
Im 13. Joorhundert hän d Froburger, wo d Herre vom Dorf gsi sin, mehreri Höf em Kloschter Schöntel bi Langebrugg gschänggt. 1400 isch Lampäbrg mitsamt de Nochbergmeinde a d Stadt Basel ko. Im Mittelalter hett Lampäbrg e Kapälle gha, wo dr heilige Verena gwidmet gsi isch. Sit 1532 isch es aber e Woonhus.
Sehenswürdigkeite
Rundsicht vom Egghübel
Perseenligkeite
David Degen (* 15. Februar 1983), Schwiizer Fuessballnationalspieler
Philipp Degen (* 15. Februar 1983), Schwiizer Fuessballnationalspieler
Literatur
Axel Christoph Gampp, Sabine Sommerer: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft IV. Der Bezirk Waldenburg. (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 124). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 2014, ISBN 978-3-03797-115-4.
Weblink
Offizielli Website
Infos vom Kanton
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Kategorie:Waldeburg (Bezirk)
Venus (Planet)
thumb|240px|D'Venus
D'Venus (Sümbool: 16px|♀) isch de zweiti Planet vo de Sunne äwagg und isch de sächstgröschti Planet in eusem Sunnesystem. D'Venus het fascht die gliichi Grössi wie d'Ärde und chunt uf irer Umlaufbahn de Ärde am nöchschte. Vo de Ärde uus gsee isch d'Venus nach em Mond s'hellschte Objekt am Himmel wo nid sälber lüchtet. Mer cha d'Venus am beschte am Morge oder am Oobe gsee, dorum heisst si au Morge- oder Oobigstärn. D'Venus ghört zu de vier ärdähnliche (terrestrische) Planete.
S'aschtronomische Zeiche vom Planet Venus isch s'gliiche wie mer au in dr Aschtrologii und dr Biologie bruucht: s'Symbool vom wiibliche gschlächt (lueg bim Lemma). Das symbool schtoot für Wiiblichkeit per se und wird als schtilisierti Daarschtellig vomene Handschpiegel vo de römische Göttin Venus interpretiert.
Uufbau
thumb|left|150px|Grössevergliich zwüsche de Venus und de Erde
Vo allne Planete im Sunnesyschtem sind sich d'Ärde und d'Venus am ähnlichschte. D'Venus het ä Durchmässer vo 12'103.6 km, also isch si fascht gliich gross wie d'Ärde (12'756 km). Mängisch redet mer au vo de Planetegwüschter oder Zwilling. Währendem sie zwar ähnliche Masse und chemischi Zämmesetzig händ, düend si sich in ihrne Ooberflächene fescht unterscheide.
Atmosphäre
D'Atmosphäre vo dr Venus beschtoot hauptsächlich us Chooledioxid, mit emene 3,5 %-ige Aateil vo Schtickschtoff. Wäge dr groosse Gsamtmasse vo dr Atmosphäre isch di absoluti Mängi vom Schtickschtoff öppe fünf-mol grösser als in dr Ärdatmosphäre. D'Gsamtmasse vo dr Venusatmosphäre isch öppe 90-mol grösser als d'Masse vo de Lufthülle um d'Ärde, und doodermit isch de mittleri Druck am Bode öppe 92 bar. Das isch gliich wie dr Druck uf dr Ärde 910 m under Wasser. An dr Ooberflächi isch d'Dichti vo dr Atmosphäre uff dr Venus im Mittel 50-mol so hooch wie uff dr Ärde.
Öppe 90 Prozent vo dr Atmosphäremasse isch in de erschte 28 km vo dr Ooberflächi us aagsammlet. D' Masse vo däm Gasozean entschpricht öppe eim Drittel vo dr Masse vo de Wältmeer uf dr Ärde. Verschideni Sonde händ elektro-magnetischi Impuls regischtriert, wo wahrschinlich vo hüüfige Blitzentlaadige chömme, wo sich in dere dichte Dunschtschicht wiit underhalb vo de Wolketecki abschpile. Wenn die Blitzentlaadige in dr Wolkeschicht schtattgfunde hätte, so hätti mer d'Blitz in dr Nacht müesse gsee, aber uff dr Nachtsiite vo dr Venus het mer die Lüüchterschiinige nid chönne beobachte. Über de Wolke het's Dunschtschichte bis uff d'Höchi vo öppe 90 km. Öppe 10 km wiiter oobe hört denn d'Troposphäre uff. Wiiter oobe liit denn di 40 km dicki Mesosphäre, wo d'Temperatur bis zu -100 °C erreiche cha. No wiiter oobe, i dr Thermosphäre stiigt d'Temperatur, wäg dr Absorption vo de Sunneschtraalig wider. Temperature im Minusbereich git's insgesamt nur am Grund vo dr Thermosphäre bis aabe in di oobere Wolkeschichte. D'Exosphäre isch di üsserschti Atmosphäreschicht und erschtreckt sich bis zunere Höchi vo öppe 220-250 km.
Kategorie:Planet
Lauwil
Louel (hochdytsch Lauwil) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Louel liggt im üsserschte Südweschte vom Oberbaselbiet. Nochbergmeinde sin Reigetschwyl und Brätzbl. Im Süde und und Weschte gränzt d Gmeind an die soledurnische Gmeinde Mümliswil-Ramiswil und Beiwil. D Gmeind isch inere kleine Mulde am Faltejura uff 634 m. ü. M. Louel isch nur vo dr Verbindigsstroos Reigetschwyl-Brätzbl uss z'erreiche und hett keinerlei Durchgangsverkehr.
Wappe
S Wappe, wos sitt 1943 offiziell git, zaigt drei roti Flamme über emene grieni Fünfbärg uff silbrigem Grund. S Wappe erinnert ans frienere Woorzeiche vom Ort, d Hochwacht. In de Trennigswirre vom Kanton Basel afangs 1830er Joor hän verschideni Oberbaselbieter Gmeinde bir Stadt bliibe welle. Damit die stadtreue Ort hän kenne kommuniziere unterenand, v. a. um sich z'warne vor Baselbieter Freiheitskämpfer, hett me vo 1832-1833 uffem Vogelbärg en stark bewachte Wachposchte mit emene Höhefyyr errichtet.
Gschicht
1194 wird Louel als Luiwilre s'erschti Moll urkundlig erwäänt. S Dorf hett zur froburgische Herrschaft Waldeburg gheert. Aber au d Herre vo Ramstei und em Kloschter Schöntel bi Langebrugg hän Bsitz im Dorf gha. Im Mittelalter isch z Louel e Chile namens St. Romai gstande, wo vo de Reigetschwyler und Brätzbler brucht worde isch. Hytte hetts Chile in Brätzbl und Reigetschwyl, aber nymm in Louel.
Sehenswürdigkeite
Ussicht vom Vogelbärg und vo de Hohwacht
Literatur
Axel Christoph Gampp, Sabine Sommerer: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft IV. Der Bezirk Waldenburg. (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 124). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte, Bern 2014, ISBN 978-3-03797-115-4.
Weblink
Offizielli Website
Infos vom Kanton
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Kategorie:Waldeburg (Bezirk)
Niederdorf BL
Niiderdorf (hochdytsch Niederdorf) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Niiderdorf isch es langzoges Bachziledorf im Tal vo dr hindere Fränke (Waldeburgertal) und wird vom Waldeburgerli und dr Hauptstroos Lieschtel–Oberi Hauestei–Soledurn erschlosse. Es liggt uff 472 m ü. M. Nochbergmeinde sin talabwärts Höllschte und talufwärts Oberdorf. Wägem sehr verzettlete Gmeinibann gränzt Niiderdorf zuedäm au an Bämbel, Dittere, Arbetschwyl, Buebedorf und Lampebrg.
Wappe
S Wappe gitts sit 1938. Es isch schreeg in e blaui und silbrigi Helfti teilt. In gwächselte Farbe isch druff en uffrächte gotische Schlüssel mit emene «O» im Schlüsselgriff abbildet. Dä Schlüssel isch e Attribut vom Patron vo dr Talchile St. Peter, wo am undere Ortstrand vo Oberdorf zwische Ober- und Niiderdorf stoot. D Schregi erinneret an Bärgsturz vo 1295, wo näb dr Chile dure goot und Ober- und Niiderdorf trennt het.
Gschicht
Scho sitt de Römer isch s Gebiet besiidlet gsi, wie Streufund uss dr Römerzyt und friehmittelalterligi Steiplattegräber zeige. Im friene Mittelalter isch Niiderdorf mit Oberdorf zämme als Onoldswil dr Mittelpunkt vom obere Fränketal gsi. 835 wärde Ober- und Niiderdorf als Honoltesvillare s erschti Moll erwähnt. Dr Name Honolt selli uff dr althochdytschi «Hunwalt» zrugg go, was sich us Hun (Tierkind, jungs Bärli) und waltan (walte, über eppis Macht ha) zämmesetzt. Im 9. Joorhundert hett Onoldswil em elsässische Kloschter Murbach gheert, spöter denn de Froburger. Die hän Leenslyt gha, wo sich «de Onoldswilere» gnennt hän. Im 10. und 11. Joorhundert hett me denn em hyttige Niiderdorf immer hyffiger «de inferiori Onoltzwil» (unters Onoldswil) gsait. Durch dr schweri Bärgsturz vo 1295 hett d Trennig vo Onoldswil ins hyttige Ober- und Niiderdorf versterkt. Ab öppe 1453 hett me denn em undere Dorfteil «Onoldswil im nidere Dorf» gsait, währenddäm Oberdorf no bis öppe 1600 witer Onoldswil gheisse hett. Beidi Siidlige sin um 1400 an d Stadt Basel ko. Z Niiderdorf isch im Mittelalter e St. Niklaus-Kapälle gstande, wo noch dr Reformation in e Wohnhus umbaut worde isch und im 17. Joorhundert durch e Dorfbrand zersteert worde isch.
Sehenswürdigkeite
d Mihli, s eltischt Gebäud
s Barysche Hus, Schuelhuus bis 1900
alts Schuelhuus vo 1900
Buure- und Herrschaftshus Arxhof, hytte e Arbetserziehigsastalt fyr jugendlichi Stroftäter und Schwererziehbari (usserhalb vom Dorf, Zuefahrt vo Buebedorf här)
Weblink
Offizielli Website (vom Kanton betreut)
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Kategorie:Waldeburg (Bezirk)