mischeiwiller/swiss-german-text huggingface dataset:
Chrocus
Chrocus (lat. Chrocus, Crocus; alem. *Hrôk; zu ahd. hruoch  "Chraije") sind zwee alamannischi Fürschte im 3. und 4. Jahrhundert gsi.
Chrocus I.
Nochem Gregor vo Tours und Fredegar isch de Chrocus en alemanische König (rex) gsii. Sini Muetter het em aagroote - dos nüme mögli sai, no prächtigeri Baute zerrichte - die bistehende z zerstöre. Drufabe isch er i Gallie igfale und het grosse Schade agrichtet. Im Land vode Arverner het er de Tempel Vasso Galate zerstört und in Gabalitana de Bischof Privatus tötet. Z Arelate (Arles) isch er vom Marius gfange worde. Me hetten gmarteret und schlussendli tötet. Dem Chrocus werd au d Zerstörig vun de Schtadt Mende z Gallie zuegschribe.
De halbhistorischi Bricht nint Bizug uf d Zerstörig vom Limes im Joor 256 dur d Alemanne und d Iifäll vo dene i römisches Gibiet. De gnennti Marius chönnt de gallischi Kaiser Marius († 269) gsii si.
Crocus II.
306 isch dä Chönig (rex) Chrocus in York in Britannie bi dä Ärhebung vum Konstantin I. zuem Kaiser beteiligt gsi.
Quelle
Gregor vo Tours 1,30-34.
Fredegar 2,60
Pseudo-Aurelius Vict. 41,3
Literatur
Dieter Geuenich "Geschichte der Alemannen", 1. Auflage. Verlag Kohlhammer, Stuttgart 1997, ISBN 3-17-012095-6 / 2. Auflage, 2005, ISBN 3-17-018227-7
Weblink
Kategorie:Higrichteti Person
Kategorie:Alemannische König
Kategorie:Maa
Gotfrid
De Gotfrid  (lat. Gotfridus, Cotefredus, Godafridus dux; † 709)  isch en alamannische Herzog us em Huus vo de bayrische Agilofinger gsi. Er isch de Vater vum Lantfrid und vum Theudebald gsi.
Nochra Urkunde, wo zwüsche  700 und 705 uusgstellt woren isch, het dä Gotfrid uf Bitte vum Priesta Magulfus z Cannstatt dä Ort Biberburg (vermuetli am Neckar) dr Zelle vum Heilige St. Gallus gschänkt. De Gotfrid isch mit dä fränkische Huusmeier verfindet gsi un het ihne gegenübe d Unabhängigkeit vun sinem Herzogtum verteidigt. Er isch 709 während eme Chrieg gege dr Anulfinger Huusmeier Pippin der Mittleri (au Pippin vo Herstal) gstorbe.
Familie
Noch siim Dod hänn sine Söhn Lantfrid un Theudebald gmeinsom Ospruch ufs Herzogenomt erhobe und sin vom Pippin wenigstens indiräkt unterstützt worde, wo dä im gliiche Johr ä Chriegszug gege än andere alemannische Herzog, dr Willehari, unternoh het.
Literatur
Dieter Geuenich: Geschichte der Alemannen. Verlag Kohlhammer, Stuttgart 2004, ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956
Weblink
Mittelalter-Genealogie: Gotfrid
Kategorie:Maa
Kategorie:Alemannische Herzog
Kandertalbahn
thumb|250px|s Chanderli
S Chanderli isch e hischtorischi Museumsiisebahn im Chandertal im Südweschte vo Bade-Württeberg.
Gschicht
D' Eröffnig vom Chanderli isch am 1. Mai 1895 nach em Bau durch d Firma Vering & Waechter gsi, wo de Betrieb 1899 an di Deutsche Eisenbahn-Betriebsgesellschaft AG (DEBG) übergeh het. 1963 isch 's Chanderli vo dr Südwestdeutschen Eisenbahnen AG (SWEG) übernoh worde.
Nach eme Dammrutsch am 4. Juli 1983 bi Kandern-Wollbach isch de Verkehr zwüsche Wollbach un Kandere, de Personenverkehr offiziell zuem Dezämber 1983 igschtellt worde. D' Ischtellig vom Güeterverkehr bis Wollbach isch am 1. April 1985 gsi.
Sit 1986 betribt de Zweckverband Kandertalbahn do e Museumsbahn. Zuewile wird di Bahn hüte no brucht um Holz z' transportiere.
D' Schträcki
S' Chanderli zwigt z' Haltige (6 km nördlich vo Basel) vo dr Rhiitalbahn ab un füehrt über e Schträcki vo 13 km durch 's Chandertal noch Chandere am Fueß vom Hochblaue.
Bahnhöf
Bahnhöfe und Haltepunkte Streckenkilometer Haltige   0,0  Binze  2,4  Rümmige  4,5  Wittlige  6,2  Wullbach  7,4  Hammerschte  9,9  Chandere  12,9
Triebfahrzüg
Dampfloki T 3 30  "Chanderli"
Dampfloki 8532 "Tigerli"
Dampfloki 93 1378
Dieselchleiloki V 7
Dieseltriebwage VT 3 - Europas älteschte betriebsfähige Dieseltriebwage
Personewage us em 19. un 20. Johrhundert komplettiere de Fahrzügpark.
Weblink
d Website vom Chanderli
Informatione uf de Website vom Reiner Schruft
Chanderli: e paar Impressione
Kategorie:Dütschi Bahnschtreggi
Kategorie:Museumsbaan
Hallwilersee
Hallwilerseecenter|300px DatäLag:  Kanton Aargau/Kanton LözärnBFS-Nr.:  9172Flächi 10,3 km²maximali Tüfi:  47 mZuäflüss:  AabachAbfluss:  AabachHöchi über Meer:  449 mGrössäri Ort am Ufer:  Beinwil am See  Meisterschwanden  Seengen Chartä center|300px|Hallwilersee
De Hallwilersee esch de gröschti natürlichi See im Aargau (de zweiti relativ grossi See esch de Klingnauer Stausee) und liit wie de Baldeggersee im Seetau.
Ned die ganz Flächi vom Hallwilersee liit im Aargau, e Föiftel vo Aesch ufwärts gege Mose zue ghört zom Kanton Lozärn. Was veli ned wösse: Set em Zämeschloss vo Möischter ond Schwarzebach het auso sogar de Lozärner Fläcke Seeaschtoss, wenn ou nome es paar Meter.
De Hallwilersee esch a de töifschte Stell 47 Meter töif, ond er zeichnet sich derdur us, dass me fascht ganz rondome uf Wanderwäg cha goh (abgseh vo einige Naturschotzgebiet und private Plätz).
miniatur|links|de Hallwilersee vom e Schiff us
Turismus
Uf em Hallwilersee verchered Kursscheff i de Säson vom Früelig bis Endi Oktober. D Schefffahrtsgsellschaft Hallwilersee hed e Flotte vo föif Scheff met de Näme Brestenberg, Fortuna, Seetal, Hallwil ond d Seerose, wo om di letscht Johrhondertwendi als Ersatz för d Möve ikauft worde esch.
Weblink
Hallwilersee Tourismus
Schifffahrtsgsellschaft Hallwilersee
Profil vom Hallwilersee uf schweizersee
Kategorie:See (Schwiiz)
Kategorie:Seetal
Kategorie:Geografii vom Kanton Aargau
Kategorie:Geografii vom Kanton Lozärn
Kategorie:Bundesinventar vo Landschafte und Naturdenkmäler vo nationaler Bedütig
Bezirk Inn
Da Bezirk Inn (rätorom. ) isch bis am 31. Dezember 2015 a Verwaltigsainhait vom Kanton Graubünda i da Schwiz gsii. Am 1. Januar 2016 isch er dur d Region Engiadina Bassa/Val Müstair ersetzt worda. Er hät da nordöschtlichschti Tail vom Bündnerland umfasst, isch 1196,56 km² gross gsii und hät Endi 2010 9670, Endi 2014 no 9426 Iiwohner kha.
Da Nama hät da Bezirk vom Fluss Inn, wo da nördlich Tail vom Bezirk durflüsst. Im Oste vom Bezirk lit da Schwizer Nationalpark.
Zum Bezirk Inn händ die Krais mit irna Gmainda khört: Stand 31. Dezember 2015
miniatur|300px|De Bezirk Inn im Oste vom Kanton Graubünde
Kreis Val Müstair Wappa Name vo da Gmaind Iiwohner(31. Dezember 2015)Ständige und nichtständige Wohnbevölkerung nach institutionellen Gliederungen, Geschlecht, Staatsangehörigkeit und Alter Flächiin km² 35px|Val Müstair  Val Müstair  1539  198,65
Kreis Ramosch Wappa Name vo da Gmaind Iiwohner(31. Dezember 2015) Flächiin km² 35px|Samnaun  Samnaun  773  56,18 35px|Valsot  Valsot  904  159,16
Kreis Sur Tasna Wappa Name vo da Gmaind Iiwohner(31. Dezember 2015) Flächiin km² 35px|Zernez  Zernez  1570  344,04
Kreis Suot Tasna Wappa Name vo da Gmaind Iiwohner(31. Dezember 2015) Flächiin km² 35px|Scuol  Scuol  4690  438,63
Fusiona
Im Johr 2009 händ d Gmainda Fuldera, Lü, Müstair, Santa Maria Val Müstair, Tschierv und Valchava zur neua politischa Gmaind Val Müstair fusioniert. Sithär isch da Krais und di politisch Gmaind im Val Müstair deckigsglich.
Sit Aafang 2013 isch d Fusion vo Ramosch und Tschlin zur politischa Gmaind Valsot realität.
Uf da 1. Jänner 2015 händ Ardez, Ftan, Guarda, Scuol,  Sent und Tarasp zur politischa Gmaind Scuol fusioniert.
Ebefalls isch uf da 1. Jänner 2015 d Fusion vo Lavin, Susch und Zernez als Zernez zstand ko.
Weblink
Fuessnoote
Inn
Inn Bezirk
Kategorie:Engadin
Vestralp
De Vestralp (lat. Vestralpus; alem. *Westaralb ) isch en alamannische Gaukönig (rex) gsi, wo ide Boor gherrscht het.
De römisch Historiker Ammianus Marcellinus het gschribe, dass de Cäsar Julian im Joor 359 bi Mainz de Rhii überschritte het un mit sim Heer em Negger no ufe zogen isch und ain Gaukönig nochem andere underworfe het. S Gibiet vom Vestralp isch s letzti gsii, bevor er dur s Gibiet vom Vadomar, wo scho Fride mitem Julian gschlosse gha het, abzogen isch.
Quelle
Ammianus Marcellinus 16,12,1; 17,2,18.
Literatur
R. Christlein u. a.: Die Alamannen. Archäologie eines lebendigen Volkes. Stuttgart 1978,  ISBN 3-8062-0890-5
Karlheinz Fuchs, Martin Kempa, Rainer Redies: Die Alamannen. Ausstellungskatalog. Theiss, Stuttgart 2001 ISBN 3806215359
Dieter Geuenich: Geschichte der Alemannen. Kohlhammer, Stuttgart 2004 ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956
Kategorie:Alemannische König
Kategorie:Maa
Ur (Alamanne)
De Urius (lat. Urius, Varius) isch en alamannischer Gaukinig (rex) usm 4. Johrhundert gsi, wo im Gibiet vom obere Neckar gherrscht het.
De römischi Schriftsteller Ammianus Marcellinus het gschriibe, des der Cäsar Julian im Johr 359 bi Mainz de Rhin überschritte het und em Neckar no ufwärts ain Gaukönig nochem andere underworfe het und mit dene, nochdem die alli Gfongeni freiglo hen, Fridesverträg agschlosse het.
De Name isch möglicherwiis gallisch, wo d Näme Urius und Urio vorchömet.
Quelle
Ammianus Marcellinus 16,12,1; 17,2,18
Literatur
Dieter Geuenich: Geschichte der Alemannen. Kohlhammer, Stuttgart 2004 ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956
Weblink
Mittelalter Genealogie: Herzog Ur
Kategorie:Alemannische König
Kategorie:Maa
Agenarich
Dr Agenarich au Serapio  (lat. Agenarichus, Serapio; alem. *Aginarîch "Schwertkönig") isch e alamannischer Gaukini (rex) usem 4. Johrhundert gsi. Er isch dr Sohn vum Mederich un dr Neffe vum Chnodomar gsii.
Dr remisch Historiker Ammianus Marcellinus het iber de Agenarich gschribe: "Siine Nome het er doher, dass siin Vater Mederich langi Zit als Geisel in Gallie feschghalte worre isch, dert in griechisch Gheimlehre iigfihrt worre isch un siine Sohn, wo eigentlich Agenarich gheisse het, noch däm Gott Serapis in Serapio umbnonnt het."
357 het dr Agenarich as junge Maa zome mit siinem Onkel Chnodomar, e alamannischs Heer in dr verluschtriche Schlacht vu Argentoratum gege des Remisch Heer unterem Cäsar Julian gfihrt.
Quellen
Ammianus Marcellinus 16,12,25
Literatur
Dieter Geuenich: Geschichte der Alemannen. Kohlhammer, Stuttgart 2004 ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956
Serapio, in: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde. de Gruyter, Berlin
Kategorie:Alemannische König
Kategorie:Maa
Ursicin
De Ursicin (lat. Ursicinus) isch e alamannischer Gaukini (rex) im 4. Jahrhundert gsi, wo im Gibiet vom obere Neckar gherrscht het.
Er het im Joor 356 ide Schlacht vo Strossburi gege de Julian kämpft. De isch e Joor spöter bi Mainz öber de Rhii und het de Raije no die alemannische Könige Suomar, Hortar, Makrian und Hariobaud, Urius, Ursicin und Vestralp  underworfe und mit dene König Verträg abgschlosse.
De Name Ursicinus isch latinisch. S bistoot aber au d Möglichkait, as de Name Germanisch isch, wie die fränkische Näme Ursio, Ursipert und Ursulf.
Quelle
Ammianus Marcellinus 16,12,1; 18,2,18; 6,1-12.
Literatur
Dieter Geuenich: Geschichte der Alemannen. Kohlhammer, Stuttgart 2004 ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956
Th. Fischer: Ursicinus. In: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde. Band 31, 2006, S. 562 f.
Kategorie:Alemannische König
Kategorie:Maa
Bund von Brunnen
De Bund vo Brunne isch e politische Vertraag zwüsche de Urschwiizer Oort gsi.
Nach de Schlacht am Morgarte vo ane 1315, wo für die alte Eidgenosse guet usggangen isch, händ sich d Verträter vo de vier Urkantön Uri, Schwyz, Ob- und Nidwalde z Brunne bi Schwyz troffe und de alti Bund, wo si schomal aafangs Augschte 1291 erneueret gha händ, neu bestäätiget. Das isch am 9. Dezämber 1315 gsi.
D Urkund zum alte Bund, wo de Legände naa uf em Rüütli änet em Ländersee sell gschwoore worde sy – me seit däm bis hüt de «Rütlischwur» –, häd de Schriiber, vermuetli de Lüütprieschter vo Altdorf, uf latynisch gschribe gha. Jetzt aber, das isch es Novum in de Schwiizer Geschicht, isch de nöi Bundesbrief uf tüütsch geschribe worde. Wiso si sich grad z Brunne troffe händ isch nöd klar. Waarschindli wil me mit em Schiff vo Uri und vo Underwalde här gäbig det anechunt.
Inhalt
Im Wäsentlige hät dr Bundesbrief vo 1315 drei Themene:
Gegesitigi Hilf (uf eigeni Choste), falls en Eidgenoss aagriffe wurd oder ihm wurd Unrächt gscheh, und d Reglig drüber, ass mä e fremde Herr nume gmeinsam wurd aaneh und nit ohni d Zuestimmig vo de andere (daz sich unser Lender enkeines noch unser enkeiner beherren sol oder dekeinen herren nemen ane der ander willen und an ir rat).
Überiikümft zur Kontrolle und zum Verhalte bi Verhandlige gegen usse, d Bestimmig, ass sich d Richter ir Amt nit döfe chaufe, und d Überiikumft, ass sich alli Eidgenosse verpflichte, bi Strit oder Chrieg gegen ussen underenander z schlichte.
Stroofrächtligi Bestimmige zu der Art, wie mä mit Verbräche wie Dodschlag usw. well umgoh.
Literatur
Roger Sablonier: 1315 – ein neues altes Gründungsjahr der Eidgenossenschaft? Der Bundesbrief von 1315. In: Der Geschichtsfreund. Band 160. 2007, ISBN 978-3-906130-52-1, S. 9–24.
Kategorie:Bündnis
Kategorie:Alti Eidgenosseschaft
Hortar
De Hortari (lat. Hortarius; alem. *Hordahari „Schatzchrieger“) isch en alamannischa Gaukini (rex) gsi, wo 356/8 im Gibiet vom Odewald gherrscht het. Öb er identisch isch mitem Hortari, wo im Joor 372 as Först (primas) vode Bukinobante gnennt werd, isch umstritte, well d Bukinobante nördlich vom Main agsidlet gsii sind.
De römisch Historiker Ammianus Marcellinus het gschribe: Noch ra sigriche Schlacht gegä dä römischä Heermeister Barbatio (357) bi Rauracum (Kaiseraugst) hend sich d Alamannenkinigi Hortar, Suomar, Ur, Ursicin un Vestralp untar dä Fyhrung vum Chnodomar und em  Agenarich (Serapio)  ihri Heeri versommelt, un sind gegä dä römisch Bfehlshabar Severus zogä, in d Schlacht vo Strossburi. Noch de verlorena Schlacht het de Hortar, sin Lebä un Lond gegä Liferi vun Gspanne un Baumaterial, kene bhalte. Im Joor 358 het de Cäsar Julian mitem Hortari e Fridesvertrag gschlossi.
Im Joor 372 erschint en Hortar, wo als Först vode Bukinobante gnennt werd, zsämme mit em enandere Först, em Bitherid, im römische Militärdienscht. Dur Folter isch vum Hortar ä "Gständnis" erpresst worä, wonoch er gegä dä Staat grichteti Brief an onderi Alamannenfyrste gschickt hän soll. Dorufhin isch er zuem Tod durch d Flammi verurteilt worä.
Quelle
Ammianus Marcellinus 16,12,1; 17,10,5; 18,2,2; 2,13f.; 29,4,7.
Biächa
Dieter Geuenich: Geschichte der Alemannen. Kohlhammer, Stuttgart 2004 ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956
Kategorie:Higrichteti Person
Kategorie:Alemannische König
Kategorie:Maa
Gundomad
De Gundomad  (lat. Gundomadus) († 356) isch ä alamannischa Gaukini (rex) vun dä nördliche Briisgauer im 4. Jahrhundert gsi. Er isch dä Bruedar vum Vadomar gsii.
354 het de Gundomad zomä mit sim Bruedar Vadomar ä Fridesvertrag mit de Römer gschlosse, noch nar verlorene Schlacht bi Kaiseraugst gegä dä Kaiser Constantius II. 356 isch de Gundomad abar vun sine Lit tötet worä, wyl d Briisgauer mit sinerä fridfertige Politik gegä d Römar nit iinverstonde gsii sind und si händ sich em Chnodomar agschlosse.
Quelli
Ammianus Marcellinus 14,10,1; 16,12,7; 21,3,4.
Literatur
Dieter Geuenich: Geschichte der Alemannen. Verlag Kohlhammer, Stuttgart 2004, ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956
Weblink
Gundomad bi mittelalter-genealogie.de
Kategorie:Maa
Kategorie:Alemannische König
Küssnacht SZ
Chüsnacht, elter Chüsnach (amtlich Küssnacht, bis Endi 2003 Küssnacht am Rigi), isch e politischi Gmeind wie au en Bezirk im Kanton Schwyz i de Zentralschwiiz und liid am Nordufer vom Vierwaldschtättersee und am Südufer vom Zugersee. Di richtig Uusschpraach isch Chüsnacht, wie au die vom zürcherische Chüsnacht. Wie Einsidle und Gersau bilded hie di politischi Gmeind und de Bezirk en Einheit.
Geografii
Zur politische Gmeind Chüsnacht ghöred di drü Ortschafte Chüsnacht (8592 Iiwohner), Immisee (1968 Iiwohner) und Merlischache (1079 Iiwohner), wo je eigedi Chilegmeinde bilded und en eigedi Poschd hend, und no de Wiiler Haltike, wo zu Chüsnacht zellt.
D Nachbergmeinde sind Uedligeswil, Adligeswil, Megge, Greppe, Arth, Meierschappele, Risch und änet em See Walchwil.
mini|rechts|Astridkapälle z Chüssnacht
Wie de früenrig Gmeindsname gseid hed, liid de Uusflugsbärg Rigi uf Gmeindsgebiet; syn Gipfel, de Kulm, bilded mit  au de höchschti Punkt vo de Gmeind. De tüüfschti Punkt isch de Zugersee mit 413 m.
Zwüsche Chüsnacht und Merlischache staad au d Astridkapälle, wo a tragisch Unfalltod vo dr belgische Königin Astrid im Jaar 1935 erinnered.
Gschicht
Chüsnach isch zum eerschte Maal gnennt worde um 840 als in Chussenacho (Kopi 11. Jh.; 1179 Chussenacho)
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005Bundesamt für Statistik: Eidgenössische Volkszählung 2000: Bevölkerungsentwicklung der Gemeinden 1850–2000. Bern 2005 (Online uf bfs.admin.ch, Date im Aahang)
Jaar  1850  1860  1870  1880  1888  1900  1910  1920 Iiwoner 2788  2633  2860  3179  2924  3562  3955  4099 Jaar  1930  1941  1950  1960  1970  1980  1990  2000 Iiwoner 4430  5152  5680  6287  7956  8091  9461  10704
De Uusländeraateil isch 2010 bi 20,0 % gläge.
Religion
73,7 % vu de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 10,8 % evangelisch-reformiert.Bundesamt für Statistik: Regionalporträts 2012: Kennzahlen aller Gemeinden, Mai 2012
Spraach u Tieläkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 10704 Iiwoner 87,5 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 12,5 % anderi Spraache.
De Tieläkt vu Chüsnach ghöört zum Höuchschtalemannisch.
Bruuchtum
Jedes Jaar am 5. Dezämber finded uf de Strasse vo Chüsnacht s Chlausjage statt.
Literatur
Quellen zur Geschichte der Landschaft Küssnacht am Rigi. Hrsg. vom Historischen Verein Küssnacht, 1984ff
Kurt Annen u. a.: „Me isch halt nid so heikel gsy“. Küssnachter Geschichte(n) 1848 bis 1998. Offizielle Jubiläumsschrift zum 150-Jahre-Jubiläum des Bezirks Küssnacht, Bezirksverwaltung Küssnacht am Rigi, 1998
Markus Bamert u. a.: Gesslerburg und Hohle Gasse mit Tellskapelle (Schweizerische Kunstführer, Band 790), 2006, ISBN 978-3-85782-790-7
Klausjagen, St. Nikolausgesellschaft, Küssnacht am Rigi 1988
Weblink
Offizielli Websiite vom Bezirk und de Gmeind Chüssnacht
.
Fuessnote
Kategorie:Ort (Kanton Schwyz)
Kategorie:Stadt (Schwiiz)
Deutschfreiburger Mundarten
Di dütschfryburgische Mundarte, aso die Dialäkt, wu im dütschsproochige Deil vùm Kanton Fryburg gschwätzt werde, gliidre sich grob in drüü Gruppe:
S Seislertütsch im ganze Seiseland ùn de Stadt Frybùrg.
S Murtedütsch, wo im Seebezirk gschwätzt wird. Es ghört zum Bärndütsch.
S Joundütsch wo nùmme z Joun gschwätzt wird, de einzig dütschsproochige Gmeind im Greyerz. Es unterscheidet sich bsùnders starch vo de andre Dütschfrybùrger Dialäkt ùn het mee mit em Dialäkt vùm Bärner Simmetal gmeinsam.
Seislerdütsch  Mùrtedütsch  Jounerisch Chees  Chääs  Chies grossi  groossi  gruessi lööse  lööse   lüese Lann  Land  Lond Miitli Meitli  Meitli Trùùm  Troum  Troum Bǜm  Böim  Böüm
Dernäbe isch in de Altstadt vo de Stadt Frybùrg e Sproochspiilart gschwätzt worde, wo mer Bolz dezue sait. S Bolz isch dur de Sproochkontakt zwüschem Dütsche ùn em Französische entstande ùn zeichnet sich dur vili Entlehnige ùn Code Switching zwüsche de Sprooche uss. Je nooch däm isch d Basissprooch deno s Dütsch oder s Französisch. Wyl di typischi Ùnterschichtekultur vo de Altstadt inzwüsche aber wyytgehend verschwùnde isch, wird au s Bolz, wo uss dänne Läbensùmständ entstande isch, hüt nümm vil gschwätzt.
Gùgg o ùnder
Seislertütsch
Jùutütsch
Bärntütsch
Alemanneschi Dyaläkt
Höchstalemannisch
Schwytzertütsch
Literatur
Walter Henzen: Die deutsche Freiburger Mundart im Sense- und südöstlichen Seebezirk. Huber, Frauenfeld 1927 (Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik XVI).
Rudolf Hotzenköcherle: Deutschfreiburg als Sonderfall des Südwestens. I: Rudolf Hotzenköcherle: Die Sprachlandschaften der deutschen Schweiz. Useggää vom Niklaus Bigler und em Robert Schläpfer under de Mitaarbet vom Rolf Börlin. Sauerländer, Aarau/Frankfurt a. M./Salzburg 1984 (Reihe Sprachlandschaft 1), S. 227–236.
Christian Schmutz, Walter Haas: Senslerdeutsches Wörterbuch. Paulusverlag Freiburg/Schweiz 2000.
Kategorie:Alemannischer Dialäkt
Kategorie:Schwyzerdütsch
Kategorie:Kultur im Kanton Fryburg
Suomar
Dä Suomar (lat. Suomarius) isch ä alamannischa Gaukini (rex) usm 4. Johrhundart gsi, wo gegenüber vo Mainz im hütige Rodgau gherrscht het.
Dä römisch Historiker Ammianus Marcellinus het yber dän gschribi: "Noch ra sigriche Schlacht gegä dä römisch Heermeischter Barbatio (357) bi Rauracum (Kaiseraugst), hänn sich di Alamannakinig Suomar, Hortar, Ur, Ursicin un dä Vestralp unta d Fyhrung vum Chnodomar und em Serapio ihri Heer vesommlät un sinn in d Schlacht vun Strossburi zoga. Noch dä verloreni Schlacht het dä Suomar, dä römisch Bfehlshaber Severus um sin Läbe un Lond bettlat, was ihm unter dä Uflagi vun Soldate- un Lebensmittellieferungi, gwährt wore isch."
358 het dä Caesar Julian mit em Suomar ä Friedensvrtrag gschlosse.
Quelli
Ammianus Marcellinus 16,12,1; 17,10,3; 10,9; 18,2,8.
Litratur
Dieter Geuenich: Geschichte der Alemannen. Kohlhammer, Stuttgart 2004 ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956
Kategorie:Alemannische König
Kategorie:Maa
Makrian
De Makrian (lat. Macrianus) isch en alamannische Gaukini (rex) im 4. Johrhundert gsii, wo zäme mit sim Brueder Hariobaud im Grenzgibiet zu de Burgunder gherrscht het, aso öppe im Mündigsgibiet vo Joogst und Kocher. Öb er identisch isch mitem Makrian, wo König vode Bukinobante gsii isch, blibt umstritte. Es schint aber, dass de Makrian die andere Gaukönige öberlebt het und so sis Gibiet het chöne bis zude Bukinobante uusdeene.
Wo de Julian im Joor 359 de Rhii öberschritte het, hend de Makrian und sin Brüder Hariobaud bi Capellati-Palas en Fridesvertrag mit de Römer gschlosse.
Im Joor 370 het de Kaiser Valentinian I. sich mit de Burgunder verbündet, wo im Maintal gsidlet hend, um de Makrian vo zwo Siite azgriiffe. Doch wo de Kaiser im Joor 372 öber de Rhii isch, um de Makrian z fange, sind d Burgunder nöd uftaucht und de Kaiser het wider müese zruggchere, aber es ischem glunge de Makrian i d Flucht z tribe. De Valentinian het den de Fraomar as König öber d Bukinobante igsetzt. Well aber de ganzi Gau i Urue verwüestet worden isch, isch de Fraomar uf Britanie abkommandiert worde und de Makrian het sich wider as König chöne bhopte. Im Joor 374 het de Valentinian um Fride bete und de Makrian isch denn bis zu sim Tod e verlässliche Bundesgnoss gsi. Er isch öppe um 380 im Kampf gege de Frankefürst Mallobaudes gfalle.
Quelli
Ammianus Marcellinus 18,2,15-18; 28,5,8-13; 29,4,2-7; 30,3,3-7; 30,7-11
Litratur
Helmut Castritius: Macrianus. In: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde. Band 19, S. 90–92. (Online-Version)
Karlheinz Fuchs, Martin Kempa, Rainer Redies: Die Alamannen. Ausstellungskatalog. Theiss, Stuttgart 2001 ISBN 3806215359
Dieter Geuenich: Geschichte der Alemannen. Kohlhammer, Stuttgart 2004 ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956
Kategorie:Alemannische König
Kategorie:Maa
Hariobaud
De Hariobaud (lat. Hariobaudes; alem. *Hariobaud "Heer-Gibieter") isch ä alamannischa Gaukini (rex) usm 4. Johrhundert gsi. Er hett zäme mit sim Brüeder Makrian am mittlere Neckar gherrscht.
Im Joor 359 het de Cäsar Julian bi Mainz de Rhii öberquert und isch südwärts zoge und denn de Neckar duruf, wobi er ain Gaukönig nochem andere underworfe het. Am mittlere Neckar het er die baide Brüedere Makrian und Hariobaud bekämpft.
Quelle
Ammianus Marcellinus 18,2,15; 2,18.
Literatur
Dieter Geuenich: Geschichte der Alemannen. Kohlhammer, Stuttgart 2004 ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956
Kategorie:Alemannische König
Kategorie:Maa