mischeiwiller/swiss-german-text huggingface dataset:
N
N bzw. n isch dr 14. Buechschtabe vom latiinische Alphabet und en Konsonant. Dr Buechschtabe N hät i düütsche Texte e durchschnittlichi Hüüfigkeit vo 9,78%. Er isch demit nach em E dr zweithüüfigschti Buechschtabe i deutsche Texte.
Herkunft
Proto-semitischi SchlangePhönizisches Nun64px|Griechisches NyEtruskisches NLateinisches NProto-semitischiSchlangePhönizisches NunGriechisches NyEtruskisches NLateinisches N
Im proto-semitische Alphabet isch dr Buechschtabe s Symbol für e Schlange. Im phönizische Alphabet isch us em Schlangesymbol dr Buechschtabe Nun (Schlange) worde. Bereits im phönizische hät dr Buechschtabe de Luutwert [] ghaa.
D Grieche händ s Nun i ihres Alphabet als Ny übernaah und händ de Luutwert biibhalte. Us dem Blitz-artige Buechschtabe isch bis zum klassisch-griechische dur en zweite Aaschtrich links en Buechschtabe worde, wo bereits d Form vom N ghaa hät. Wie bim M isch dr Aastrich möglicherwiis zur Verbesserig vo dr Schriibig bim Wechsel vo dr Schriibrichtig vo-rechts-nach-links uf vo-links-nach-rechts iigfüegt worde.
D Etrusker händ s N i siinere früehgriechische Form übernaah, ebeso zerscht d Römer. Allerdings isch dr Buechschtabe au im Latiin später mit eme Aastrich links versehe worde.
Bedüütige
i dr Mathematik
isch  s Symbol für d Mengi vo de natürliche Zahle
isch n oft e Variable, wo d Wert uf natürlichi Zahle beschränkt sind (es Viileck mit n Ecke)
i dr Physik
schtaht n für s Neutron
isch n s Zeiche für d Brechzahl
bezeichnet n d Hauptquantezahl
isch N s Zeiche für de Entmagnetisierigsfaktor
isch N s Zeiche für de Entelektrisierigsfaktor
isch  s Zeiche für d Loschmidt-Zahl oder Avogadrozahl
schtaht n für d Windigszahl vonere elektrische Schpuele
isch n s Formelzeiche vo dr Molekülzahldichti (Teilchenzahl/Volume)
im SI-Einheitensystem
isch n d Abchürzig für d Vorsilbe Nano und schtaht für Milliardschtel
isch N s Einheitesymbol für Newton
i dr Chemie
isch N s Zeiche für s Element Schtickschtoff (Nitrogenium)
isch N s Formelzeiche vo dr Teilchenzahl
isch N s Formelzeiche vo dr inzwüsche abgschaffte Normalität
im stöchiometrische (chemische) Rechne isch n s Symbol für d Schtoffmengi
als Kfz-Kennzeiche schtaht N
in Düütschland für Nürnberg
f internationale Kennzeiche für Norwege
i dr Numismatik schtaht dr Kennbuechschtabe N
für Montpellier vom 16. bis 18. Jahrhundert uf französische Münze.
als Währigszeiche schtaht N
für Ngwee us Sambia
für Naira us Nigeria
als internationals Luftfahrzüügkennzeiche für di Vereinigte Schtaate vo Amerika
i dr Geografie schtaht N für Norde
N isch e Spurwiiti bi Modellbahne, lueg bi Massstääb vo de Modellisebahne
N schtaht au für d Batterietype Lady
N isch im Wiitere dr Name für es Computerschpiel
i Pläne vo dr Elektrotechnik bezeichnet N de Neutralleiter
Variante
Im Schpanische hät sich us em N dr Buechschtabe Ñ (enje) entwicklet, wo für de Luutwert [] schtaht.
Lueg au: Abchürzig, Akronym, aafangend mit em Buechschtabe N oder n
Funkalphabet
Weblink
[URL]
[URL]
Kategorie:Latinischer Buechstab
Ũ
S Ũ bzw. ũ isch en Buechschtabe wo früeher im latiinische Alphabet vom Nauruische vorchoo isch; sowiit bekannt, isch er nur im Nauruische vorchoo.
Es isch es U mit Tilde und isch em düütsche Ü gliichgsetzt, wobii d Uusschpraach mängisch au e Mischung us u und ü hät sii chönne. Hüt wird s i dr neue nauruische Schriibwiis als normals „u“ gschribe. Wil s i europäische Alphabete nöd 'bruucht wird, wird s nebe andere akzentuierte U-Zeiche geschtellt.
Usserdem schtaht s im phonetische Alphabet für de U-Nasal im Portugiesische.
Kategorie:Latinischer Buechstab
Œ
Dr Buechschtabe Œ, Chliibuechschtabe œ, isch e Ligatur us O und E. Urschprünglich us em Mittellatiin schtammend, wird er hüt im Französische no verwendet. Siin Luutwert entschpricht dem vom düütsche Umluut Ö.
Typografisch gseeh isch s E nöd über s O gwanderet und isch wie bim Ö zu zwei diakritische Pünkt schtilisiert worde, sondern isch siitlich mit em O (OE → Œ) verschmulze.
Œ in Computertexte
Im Zeichesatz ISO 8859-1 (Latin-1) isch er nöd vorhande – wohl aber im DEC Multinational Character Set. Au i de Zeichensätz Windows-1252 und ISO 8859-15 (Latin-9) und in Unicode isch s Œ z finde.
In HTML chann mer Œ mit &OElig; und œ mit &oelig; kodiere.
In TeX und LaTeX wird s grosse Œ durch \OE und s chliine œ durch \oe dargschtellt.
Verwendig
I dr Mathematik wird d Ligatur Œ als Abchürzig vom Uusdruck »ohni Iischränkig« verwendet.
Im Düütsche gits s Fremdwort Œuvre (vo franz. Arbet f, Lebeswerch m).
Weblink
Kategorie:Latinischer Buechstab
Þ
Þ bzw. þ (Thorn) isch en Buechschtabe im alte englische und isländische Alphabet.  Dr Buechschtabe isch us dr gliichnamige Rune Thurisaz entschtande.
þ schtaht für de interdentali Frikativ, so wie s hütige englische th. Nach dr moderne Konvention wird s þ üblicherwiis nur für de stimmlosi dentali Frikativ [θ] verwendet. Im Altenglische isch jedoch dr stimmhafti dentali Frikativ [ð] nöd vom stimmlose underschiede worde.
Im englische isch dr Thorn ab em 14. Jahrhundert immer hüüfiger dur de Digraph th ersetzt worde; gliichziitig hät sich d Form vom Buechschtabe immer wiiter dere vom Buechschtabe Y agnäheret. Als Resultat isch s Y (z. B. im Druckereiwese) als Ersatz benutzt worde. Daas schpieglet sich no hüt i alte Name wider, z. B. im Präfix "ye olde" (gsproche "the old") für viili Pubs.
Darstellig uf em Computer
Unicode
Im Zeichesatz Latin-1 ninnt s Þ d Position 0xde ii und s þ 0xfe.
Im internationale Zeichekodierigssyschtem Unicode ninnt s grose Thorn d Position U+00DE ii, s chliine Thorn liit uf U+00FE.
HTML
In HTML chann s Thorn au dur Entitäte dargschtellt werde – s grosse Thorn dur &THORN; und s chliine Thorn dur &thorn;.
LaTeX
Mit dr Cork-Kodierig chann s Thorn i LaTeX dur \TH (Grossbuechschtabe) und \th (Chliibuechschtabe) dargschtellt werde.
Lueg au: Ð, Yogh, Œ, Ŧ, Wynn
Weblink
Bericht On the status of the Latin letter þorn and of its sorting order vom Michael Everson(engl.)
Kategorie:Latinischer Buechstab
Ø
Dr Buechschtabe Ø (Chliibuechschtabe ø) chunnt im Dänische, Norwegische und im Färöische vor. Dr Buechschtabe und siini Uusspraach entspricht em düütschen und schwedische „Ö“, und chann als „Ö“ oder „OE“ transkribiert werde.
Alphabetischi Sortierig
Im Dänische, Norwegische und Färöische wird s „Ø“ am Endi vom Alphabet hinder em „Z“ iisortiert, wobii s dänische und s norwegische Alphabet uf „Æ“, „Ø“, „Å“ ended, s färöische Alphabet endet uf „Æ“, „Ø“.
„Ø“ wird als selbschtändige Buechschtabe (Ligatur us „O“ und „E“) und nöd als „O“ mit Schrägstrich aaglueget.
I Düütsche wirds under „O“ iisortiert.
Darschtellig auf Computersyschteme
Kodierung
D Zeiche werded folgendermasse definiert und kodiert:
+ Internationale Zeichekodierigsstandard Unicodeund Kodierig im Internet-Dokumenteformat HTML Zeiche UnicodePosition UnicodeBezeichnig Bezeichnig HTMLhexadezimal HTMLdezimal HTMLbenännt Ø U+00D8 Latin capital letterO with stroke Latiinische Grossbuechschtabe O mit Schrägstrich &#x00D8; &#216; &Oslash; ø U+00F8Latin small lettero with strokeLatiinische Chliibuechschtabe o mit Schrägstrich &#x00F8; &#248; &oslash; ⌀ U+2300 Diameter sign Durchmesser- und Durchschnitt-Zeiche &#x2300; &#8960; nicht benannt ∅ U+2205 Empty set  Leermenge-Zeiche &#x2205; &#8709; &empty;
Im ASCII-Zeichensatz sind di Zeiche nöd enthalte, drum händ sie viili älteri Computersyschtem nöd darschtelle chönne. Allerdings hät bereits d ASCII-Erweiterig ISO 8859-1 (au als Latin-1 bekannt) 1986 di beide skandinavische Buechschtabe „Ø“ und „ø“ enthalte. Fascht alli moderne Computer verwended de im Jahr 1991 iigfüehrti Unicode-Schtandard und chönnd daher di obe uufgfüehrte Zeiche problemlos verarbeite und darschtelle.
Uf Apple-Computer mit düütscher Taschtaturbelegig chann mer s Zeiche „ø“ au dur s Drücke vo Alt-O (au mit druckter Umschalt-Taschte) iigeh.
+ Ähnlichu und verwandti Zeiche –mit folgende Zeiche beschtaht zum Teil Verwechsligsgfahr Zeichen UnicodePosition UnicodeBezeichnig Bezeichnig O U+004F Latin capital letter O Latiinischer Grossbuechschtabe O o U+006F Latin small letter o Latiinischer Chliibuechschtabe o 0 U+0030 Digit zero Ziffer Null
TeX
In TeX wird s grosse „Ø“ dur \O und s chliine „ø“ dur \o dargschtellt.
Weblink
Kategorie:Latinischer Buechstab
Ñ
S Ñ bzw. ñ isch en Buechschtabe vom Latiinische Alphabet vom Spanische und einige wiitere Schpraache. Es isch es N mit Tilde. Siin Name im Schpanische isch eñe []. Es bezeichnet een palatale nasale Konsonant und wird i dr alphabetische Reihefolg zwüsched N und O iigordnet. Er befindet sich uf dr Taschtatur rechts vom Buechschtabe L, a dr Schtell, wo der sich uf ere düütsche Taschtatur s Ö befindet.
Dr Buechschtabe isch us eme n mit drübergschriebenem chliinem n entschtande, wo i dr Orthographie vom mittelalterliche Latiin als Abchürzig für dopplets n dient hät. wil sich s dopplete n vom Latiinische im Schpanische zumene palatale Nasal entwicklet hät (z. B. latiin. annus → span. año), hät s n mit Querstrich deet der Luutwert aagnaah. Ufgrund vo siim eigeschtändige Luutwert isch es mit dr Zit als selbschtändige Buechschtabe betrachtet und schliesslich au als en dertige iigordnet worde.
thumb|300px|„Ñ“ uf dr Taschtatur
Er wird hüt nach em Vorbild vom Schpanische mit em gliiche Luutwert in einige wiitere Schpraache verwendet, so im Galicische, Asturische, Baskische, Quechua, Aymara, Guaraní, Mapudungun, Tagalog und Chamorro. Im Nauruische wird s Ñ für de Luut ng verwendet (lueg Biischpiil Meneng). In einige Schpraache, wie em Katalanische, wird dr schpanischi ñ-Luut dur es ny ersetzt (z. B. in Catalunya aschtatt Cataluña (Katalonie), im Portugiesische dur es nh (z. B. Espanha schtatt España oder Piranha) und im Italienische dur gn (wie in lasagne). Im Bretonische wird s Ñ selber nöd uusgschproche, nasaliert aber de voruusgehendi Vokal.
Fehlt dr Buechschtabe Ñ uf dr Taschtatur vom PC, chann er under Microsoft Windows mit druckter ALT-Taschte und 209 (Ñ) bzw. 241 (ñ) uf em Ziffereblock iitippt werde. Sött daas nöd di gwünschte Zeiche produziere (biischpiilswiis under Windows 2000 bzw. Windows XP und höher), so muess d ALT-Taschte und 0209 (Ñ) bzw. 0241 (ñ) uf em Ziffereblock iitippt werde (mit füehrender Null). Funktioniere sötted au no d Taschtekombinatione bzw. ALT und 164 (ñ) bzw. 165 (Ñ). Under Mac OS X wird dr Buechschtabe mit druckter ALT-Taschte und N, gfolgt vomene nochmalige Druck uf N (ohni ALT-Taschte) erzüügt. In LaTeX chann s Zeiche mit \~n erzüügt werde.
Weblink
Kategorie:Latinischer Buechstab
Æ
D Buechschtabe Æ, Chliibuechschtabe æ isch e Ligatur us A und E.
Vom Luutwert her entschpricht er i de meischte Schpraache, wo ihn verwended, em düütsche Umluut Ä. Typographisch gseeh isch aber im lateinische Alphabet s E nöd über s A gwanderet und isch wie bi Ä zu zwei diakritische Pünkt schtilisiert worde, sondern in Schriibrichtung nebe s A.
Folgendi Schprache verwended s Æ:
Mittellatiin: Im mittelalterliche Latiin isch AE zu Æ zäme gfüegt worde.
Altänglisch: Im Altänglische hät de Büechstabe de Lut  widderge. De Makron (ǣ) hät en zu me  verlängert.
Dänisch: Vermuetlich über s Altenglische isch die Ligatur is Dänische gwanderet. Æ isch deet dr 27. (drittletschti) Buechschtabe im Alphabet, wenn mer W dezue rechnet. Æ! chann als Uusruef für Ekel schtah, vergliich Düütsch bäh!. I de Dialekte vo Füne, Jütland und Sønderjylland schtaht s <æ> oft au für d Wörter jeg (ich), er (bin, bist, ist,...) und de beschtimmti Artikel, wo suscht hinder s z beschtimmend Hauptwort gsetzt wird. Daher chann mer deet de Satz bilde: æ æ å æ ø i æ å uf Riichsdänisch jeg er på øen i åen (ich bin uf de Insle a dr Flussau).
Färöisch: Im färöische Alphabet isch s <Æ> dr 27. und vorletschti Buechschtabe. Wenn s æ lang gschproche wird, isch es dr Diphthong [ɛa:], wo aber in dr färöische Spraachwüsseschaft (wie au s á) zu de Monophthonge zellt wird. Churz wird s [] uusgschproche. S æ hät i dere Schpraach somit di gliiche Eigeschafte wie dr Buechschtabe a, isch also gliichluutend. Beidi werded dur s Phonem // repräsentiert.
Isländisch: Im isländische Alphabet isch s <Æ> dr 35. und vorletschti Buechschtabe. Andersch als i de andere skandinavische Schpraache signalisierts de Diphthong [].
Norwegisch: Wie im Dänische repräsentiert s Æ de gliich Luut wie s Ä im Düütsche. In nordnorwegische Dialekte schtaht s <Æ> (wie einigi dänischi Dialekt) au für s Wort jeg (ich).
Ossetisch, wo eigentlig mit em kyrillische Alphabet gschribe wird, verwändet s <æ> für de Lut [ɐ].
IPA: S <æ> stoht für e ungrundete fast offene Vorderzungevokal (hells a) wie in de änglische Wörter rat und fat , .
Æ uf em Computer
Im Latin-1- und Unicode- Zeichesatz sind d Codes für 'Æ' und 'æ' 198 beziehigswiis 230, oder hexadezimal C6 und E6.
In HTML chann mer au &AElig; und &aelig; verwende.
In TeX wird s grosse AE dur \AE und s chliine æ dur \ae erzüügt.
Uf Apple-Computer mit düütscher Taschtaturbelegig chann mer au Alt-Ä (au mit druckter Umschalt-Taschte) iigeeh. Under Microsoft Windows tippt mer nachenand bi druckt ghaltener Alt-Taschte d Zifferekombination 0198 bzw. 0230.
Weblink
Alli Artikel aazeigen, wo mit Æ aafönd
Kategorie:Latinischer Buechstab
Pascal (Einheit)
S Pascal isch d SI-Eiheit vum Druck. Si heisst zue Ehre vum Blaise Pascal eso. Si isch definiert as
1 Pa = 1 kg/(m·s²) = 1 N/m².
Ei Pascal isch also dr Druck, wo e Chraft vu eim Newton uf e Flächi vu eim Quadratmeter usüebt.
Dr Luftdruck wird meistens in Hektopascal (hPa) agä, wil so zum eine die gsetzlich vorgeschribe Eiheit Pascal verwendet werre cha un mer zum andere e Eiheit het, wo im gwohnte Millibar (mbar) entspricht. In dr Forschig wird insbesundere bi dr Vakuumtechnik vilfach s Millibar als Eiheit verwendet. Anstatt aber uf Pascal umzstige isch aber dr vollständig Verzicht uf Torr e Thema. S Torr isch anderst wie s bar nit dur e eifachi Verschiebig vu Dezimalstelle ins Pascal zyberfüehre.
In dr Lüftigstechnik wird hüffig d Eiheit Dekapascal (daPa) verwendet, wobi ei Dekapascal 0,1 mbar entspricht.
100 Pa = 10 daPa = 1 hPa = 1 mbar
100 000 Pa = 0,1 MPa = 1 bar  = 1000 mbar
1 000 000 Pa = 1 MPa = 10 bar = 1 N/mm²
Dr middler Luftdruck vu dr Atmosphäro uf Meereshöchi un Standarddruck bzw. Normdruck isch 101325 Pascal = 1013,25 hPa oder 101,325 kPa bzw. 1,01325 bar.
Weblink
Umrechnig vu Pa in anderi Druckeiheite
Kategorie:SI-Einheit
Ö
Ö isch e Umlut wo unter anderem in de Dütsche und Alemannische Schribwyse vorkunnt. Durchschnittlig isch in alemannische Tekschte etwa jede 250. Büchstabe e ö.
Herkunft
S ö isch eigetlig e o mit em Akzänt Trema. S wird aber oft nit als des wohrgnoh, unter anderem wyl mer bim Büchstabiere nit "o mit Trema", sondern eifach "ö" sait.
S Trema isch drum uegrächnet uff em o, wyl s i me Wort oft dört stoht, wo anderi Wörter e o hän, z. B.:
Tochter -  Töchter
Loch - Löcher
Des funktioniert au in andere Sproche. So hät zum Bispyl uff Ungarisch, wo s oft helli und dunkli Suffix git, s helle Suffix dört e ö oder ő, wo s dunkle e o bzw. o hät:
Házon	-	Bőröndön
Sproche, wo s ö verwende
Unter anderem:
Dütsch
Ungarisch
Finnisch
Estnisch
Türkisch
Ysländisch
Schwedisch
Darstellig uff em Computer
Mit de dütsche und östrychische Tastatur sin s große und s kleine ö mithilf vo de Taste rächts vom l darstellbar. Mithilf vo de Taste "Shift" wird de Großbüchstabe dargstellt. Uff de Schwizer Tastatur isch anstell vom große "ö" de Akzäntvokal e. S große "ö" wird entweder mit de Taste "CAPS LOCK" + "ö" oder durch d Taste "Trema" (rächts vom "ü") und "ö" dargstellt.
We mer s "ö" uff re Tastatur nit darstelle cha oder s für e Zeichesatz nit vorgseh isch (z. B. bi Internetadresse), no wird "oe" statt "ö" gschribe.
Anderi Forme vom ö
ø: Wird in de Sproche Norwegisch, Schwedisch und Dänisch verwändet. S stoht dört oft für [ø] und [ø:], seltener für [œ].
œ: Isch e Ligatur uss o und e und e Büechstabe vo de Französische Orthografy. Ursprünglig chunnt er uss em Mittellatyn.
ő: Wird numme für di Ungarischi Sproch verwändet und stoht dört immer für de Lut [ø:].
In de phonetische Schrift stoht [ø] für e helles ö (wie bi "höre", allerdings kurz). S [œ] isch e offes "ö" wie bi Hochdütsch ich möchte.
Weblink
Kategorie:Latinischer Buechstab
Unterrock
Dr Underrock, fälschlicherwiise oft au als Bezeichnig für es Underchleid benutzt, ghört zur Underwösch und isch eigentlich s Chleidigschtuck under eme Rock, wo em Körperwärmeerhalt und em Sitz vom Rock dient. Dr Überrock gleitet dur di glatt Oberflächi vom Underrock (Siide, Polyeschter, Polyamid/Dederon) liechter um di (oft bestrumpfte) Bei vo dr Trägerin. Es git sehr eifachi Modell und au settigi, wo a Dessous erinnered.
Gschicht
Vom 16. bis zur erschte Hälfti vom 18. Jahrhundert hät dr Underrock "Kotillon" gheisse. Zu dere Ziit sind vo adlige und guetbürgerliche Fraue under em Chleid meischtens mehreri Underröck überenand treit worde; dr Underrock isch sogar es Schtandessymbol worde. Im 17. Jahrhundert sind im Summer bis zu acht, im Winter bis zu zwölf Underröck gliichziitig treit worde. Dr oberschti, oft mit ere Schleppe verziert gsii, hät "la modeste" (frz. "die Sittsame") gheisse, dr mittleri "la friponne" ("die Schelmische"), dr underscht "la secrète" ("die Geheime"). Di beliebtischti Farb isch rot gsii. Im Rokoko isch dr Underrock, wo bim Aahebe vom Reifrock sichtbar worde isch, bi de feine Dame us Siide und um de Saum beschtickt gsii.
Um 1820 hät mer aagfange, de Underrock as Liibli aaznäihe und isch so zum Underchleid choo. Zu dere Ziit isch au d Krinoline uufchoo. Under dr Turnüre bzw. em Cul de Paris isch dr Underrock über em Po grafft worde. 1897 isch e "Underrockhose" uufchoo. Zu dere Ziit isch au dr Underrock mit Schleppe und Rüsche wieder Mode worde.
Schwiiz
Während de Jugendunruehe Aafangs vo de 80er Jahr isch d Zürcher Schtadträtin Emilie Lieberherr under anderem au durch s immer wider unde füre luegende Underrock bi ihrne öffentliche Uuftritt bekannt worde. Ihri Underröck sind au uf zahlriiche Flyers vo damals verewigt worde.
Kategorie:Underwösch
Eisensulfide
Iisesulfide sin chemischi Verbindige vu dr Elemente Iise un Schwäfel. Dr Schwäfel lit in sälle Verbindige as Anion (Sulfid) vor.
Folgendi Iisesulfide sin bekannt:
Iise(II)-sulfid (FeS): In sällere Verbindig trättet Iise als Fe2+-Ion uf. Dr Schwäfel lit as S2- vor.
Pyrit (FeS2): Schwäfelricheri Verbindig, wo us Fe2+ un em Disulfid-Anion S22- bestoht.
Iise(III)-sulfid (Fe2S3): Do isch Iise in Form vu Fe3+ verträtte, Schwäfel as S2-.
As witteri Iise-Schwäfel-Verbindige, wo nit zue dr Iisesulfide zellt werre, sin d'Iise-Schwäfel-Cluster z'nenne.
Bi dr Stahl-Herstellig gelte Iisesulfide as Stahlschädling. Die nidrigschmelzend Verbindig lageret sich an dr Chorngrenze ab un verursacht bi Warmumformig dr sognennt Rotbruch
Kategorie:Chemischi Verbindig
Gebundene Rotation
Mit bundener Rotation bezeichnet mer in dr Astronomi dr speziell Fall vu ere Spin-Bahn-Kopplig, wo e Himmelskörper sich während eim Umlauf um e andere Himmelskörper gnau einmol um si eigeni Ax drillt. Also e Rotationsperiode (engl. spin) un e Umlaufzit um dr Muederkörper im Verhältnis 1:1.
So umlauft dr Mo d'Erde in bundener Rotation. Deswäge zeigt er uns immer die gliiche Site. Au die bi dr andere Planete im Sunnesystem trättet in dr Regel bi ihre Mönd e bundeni Rotation uf, wo wohrschins uf die gliich Art wie bim Erdmo entstande isch. E Usnahm isch numme dr Hyperion bim Saturn, als eme reguläre Mond vu eme innere Satellitesystem. Die witt entfernte Zwergmönd vu dr Gasriise zeige degege kei bundeni Rotation.
Bundeni Rotation entstoht dur Gezittechräfte, wo d'Eigerotation vu kleinere Himmelskörper im Schwerefeld vu grössere abbremse. Ähnlich wie sich im Wasser vu dr Erde sichtbari Fluetberge zeige, däte sich au bi ere Eigerotation vum Mo relativ zue dr Ax Erde-Mo d'Gsteinsoberflächi vum Mo gringfüegig hebe un senke. Säll dät Ribig erzüge, wo d'Eigerotation bremse dät.
Gnau säll isch au iträtte. So isch es nooch Johrmillione zue eme (relative) Stillstand vu dr Eigerotation, chumme wie mir si am Mo beobachte chänne. Andererseits bremst au dr im Verhältnis zue dr Erde rächt gross Mo nooch wie vor d'Erdrotation ab, so dass d'Däg allmählich, wenn au sehr langsam, immer länger werre. In dr Kridezitt isch dr Dag numme bi öppe 22 bis 23 Stund Längi gläge. Bi dem Vorgang ybertrait d'Erde Drillimpuls uf dr Mo, wo defir sorgt, dass säller sich dodur um öppe 4cm im Johr vu dr Erde entfernt. Dr Mo isch also früeher dr Erde nächer gsi.
E Sunderfall vu dr bundene Rotation isch d' Korotation, bi dem sich beidi Himmelskörper während eim Umlauf gnau eimal um ihr eigeni Ax drille. Säll isch bim Zwergplanetepaar Pluto-Charon bispilswiis dr Fall, wo beidi mit eme Masseverhältnis vu öppe 7:1 e sehr chleine Masseunderschid ufwiise.
Bi starch elliptische Umlaufbahne chänne au anderi, chleini ganzzahligi Verhältnisse vu Rotationsperiode un Umlaufzit (Spin-Bahn-Kopplige) aufträtte. So drillt sich dr Merkur während zwei Umlaife um d'Sunne gnau dreimol um die eige Ax.
Kategorie:Astronomi
Konsonant
Under Konsonant (v. lat.: con = mit + sonare = tönen; au Mittöner oder Mitluut) verschtaht mer einersiits en Luut, wo siini Artikulation e Verengig vom Schtimmtrakt beinhaltet, so dass dr Atemluftschtrom ganz oder teilwiise blockiert wird und so zu hörbare Turbulenze (Luftwirbelige) chunnt. Konsonante sind Hemmnis überwindendi Luut. Zu dem zelled im Düütsche d Gruppe vo de Obstruente (Plosive, Frikative, Affrikate) und d Gruppe vo de Sonorante (Liquide/Laterale, Nasale) sowie dr Halbvokal oder Halbkonsonant //.
Es werded under Konsonante gmeinhin au d Buechschtabe verschtande, wo derartigi Luut repräsentiered. Um dr verbreitete Verwechslig bzw. Gliichsetzig vo Luute und Buechschtabe vorzbüüge, isch es sinnvoll, de Begriff Konsonantebuechschtabe z verwende. Linguistisch korrekt sind d Begriff Konsonantegraphem bzw. Randgraphem (Graphem, wo für de Silberand, nöd de Silbeechern verwandt werded, so z. B. i dr Grammatik vo dr düütsche Schpraach, Berlin 1997, Bd. 1, vgl. S. 246ff).
Im Düütsche entspreched si meischtens de Buechschtabe:  B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, ß, T, V, W, X, Z.
Si schtönd de Vokalbuechschtabe (Selbschtluute, Vokalgrapheme/Cherngrapheme) A, Ä, E, I, O, Ö, U, Ü, Y gegeüber.
Zur artikulatorische Beschriibig vo Konsonante werded di folgende Kriterie verwendet:
Schtimmbeteiligung (schtimmhaft oder schtimmlos)
Artikulationsort
Artikulationsart
Biischpiilswiis laat sich es // wie in Oma gmäss dene Kriterie als schtimmhafte bilabiale Nasal charakterisiere.
Under akustisch-auditive Kriterie betrachtet, underscheided sich Konsonante vo Vokale im Grad ihrer Sonorität. Under Sonorität verschtaht mer d Schallfülli, d. h. di underschiedlich akustisch Riichwiiti vo de Luut.
Wil jedi Silbe en Luut uufwiist, wo siini Sonorität di vo siine Nachbarsluut übertrifft, händ Vokal e grösseri Schallfülli als Konsonante. De Konsonante falled dur das beschtimmti Positione i dr Silbeschtruktur zue, allgemein am Silbeaafang und -Endi, d. h. Konsonante sind normalerwiis kei Silbeträger.
Als Uusnahme devoo sind allerdings d Sonorante:
Approximante (Vokal in eigentlich konsonantischer Position, öppe jung // aber phonetisch [] und nasali und laterali Konsonante (Konsonante als Sonoritätsmaximum im Silberiim wie öppe in Matten [] z gseeh.
Im Düütsche luutet s Wort mit r längschte Konsonantebuechschtabefolg -- wenn mer nur Wörter mitzellt, wo in übliche Wörterbüecher verzeichnet sind -- vermuetlich Angstschweiss (föif Konsonante-Phonem bzw. -Luut in Folg, wo mit Hilf vo acht Konsonantebuechschtabe dargschtellt werded).
Lueg au: Vokal, Konsonanz, Konsonantehüüfig, Knackluut, Schnalzluut, Kürzezeichen
Kategorie:Phonologi