mischeiwiller/swiss-german-text huggingface dataset:
Aladdin (Krater)
thumb|right|Voyager 2-Bild vum Aladdinkrater (de nördlich vu de zwai grosse Krater, de südlich isch Ali Baba)
Aladdin isch ä Krater uf de Nordhalbchugle vum Saturnmond Enceladus.  Aladdin isch zerst uf Voyager 2-Bilder entdeckt worre. Er lit uf 63.1° Nördlicher Braiti un 16.9° westlicher Längi und het ä Durmesser vu  34 km.  Aladdin het ä grossi Wölbig in sinerem Innere, was nohlegt, dass der Krater ä gwissi viskosi Entspannig erfahre het.
De Krater isch daift uf de Held Aladdin us Tusendunaini Nacht wo d'Wunderlampe gfunde het.
Lueg au
Nomeklatur vu de Enceladus-Topographie
Kategorie:Enceladus
Ali Baba (Krater)
thumb|right|Voyager 2-Ufnahm vum Ali-Baba-Krater (de südlich vu de zwai große Karter, de nördlich isch Aladdin)
De Ali Baba isch ä Krater uf de Nordhalbchugle vum Saturnmond Enceladus. De Ali Baba isch zerst uf Voyager 2-Bilder entdeckt worre. Er lit uf  57.2° nördlicher Braiti un 12.0° westlicher Längi un het ä Durmesser vu 35 km. De Ali Baba het ä grossi Wölbig in sinerem Innere, was nohlegt, dass der Krater ä gwissi viskosi Entspannig erfahre het. De Gipfel vu de Wölbig isch sogar höcher wie de Karterrand.
De Krater isch daift uf de Held Ali Baba us Tusendunaini Nacht wo de Schatz vu de 40 Raiber gfunde het.
Lueg au
Nomeklatur vu de Enceladus-Topographi
Kategorie:Enceladus
Trinationaler Eurodistrict Basel
mini|250px|Balligsruum Basel
Dr Trinational Eurodischtriggt Basel churz: TEB – en Erwiterig in alle Himmelsrichdige vo dr frienere Trinationale Agglomeration Basel, churz TAB – isch ä Organisation vu Gmeinde un Städte in dr Umgäbig vo dr Stadt Basel.
Si wott iber d Gränze vu dr Länder Dytschland, Frankriich un Schwyz hiwegg zämeschaffe und gmeinsami Plään mache. Säll isch wichtig, wil d Staatsgränze zum Deil zmitz dur Strossezüg verlaufe. Dr Agglomerationsruum isch ä schöns Bispiil defir, wie datsächlichs Stadtgebiet un politischi Gränze ussänanderfalle chänne.
Mit 830.000 Iwohner isch d TEB d Metropole fers Städtedrieck vo Basel bis uff Milhüse und Friburg im Brisgau in de «Rhinische Megalopole». 60 Prozänt vu dr Bevölkerig läbe in dr Schwyz, 30 Prozänt z Dytschland un 10 Prozänt z Frankriich.
Zum Trinationale Eurodischtriggt Basel ghöre z Dütschland dr Landkreis Lörrach plus d Gmeinde Bad Säckingen und Wehr, z Frankriich s Pays de Saint Louis und in dr Schwiiz die beide Kantön Basel-Stadt und Baselbiet), derzue s aargauische Fricktal und die soledurnische Gmeinde Witterswil und Bättwil.
S Ziil vu dr TEB isch e Verbesserig vu dr gränzyberschrittende Zämmearbet un d Koordination in dr Ruumplaanig. Demit soll d Agglomeration als europäischer Wirtschaftsstandort attraktiver gstaltet un gstärkt werre. Dur die politisch Dailig vum Siidligsruum Basel het d Region suscht gegenyber Regione mit ere eiheitliche Verwaltig e Standortnoochdail.
Zahlriichi Schlüsselprojekte sin festglegt un e gmeinsams Entwickligskonzept usgarbeitet worre. Usserdem isch e Verei fer die noochhaltig Ruumentwicklig vu de TAB gründet worre.
In Bade-Württeberg isch ruumplanerisch d Region vu Wil am Rhi un Lörrach als dytscher Dail vu de TEB zu eme städtische Verdichtigsruum zämmegfasst.
Internetuftritt
Offizielli Site vom TEB
Kategorie:Nordweschtschwiiz
Kategorie:Landkreis Lörrach
Kategorie:Elsass
Kategorie:Ruumplanig
Rheinische Megalopole
mini|di Rhinischi Megalopole
Die Rhinischi Megalopole isch e Chetti vu Balligsrüme, wo sich im en ebbe 50 bis 200 Kilometer breite Korridor entlang vum Rhi-Izugsbiit vum Schwyzer Middelland bis zue dr Mündig in dr Niderlande erstrecke duet.
Es isch ä dichti Asammlig vu große, infrastrukturell eng verflochtene, benochberte Metropole un Grossstädt, wo zäme ä sognennti Megalopole bilde.
Si isch d'Chernregion vu dr sognennte «Blaue Banane», des isch en ebbe 200 Kilometer breite, wie e Banane gchrümmte, dicht besidelte Striife in Europa, wo vu England iber s'Rhiizugsbiit bis in d'Lombardei goot un einigi Siteäst het.
Die Rhinischi Megalopole isch eini vu dr wirtschaftliche Chernregione vu dr Erde, si isch aber wirtschaftlich relativ heterogen. Mit ebbe 60 Millione Iwohner zellt si zue dr bevölchrigriichste un am dichteste besidelte Regione in Europa.
Folgendi Balligsrüm un Metropolregione liige (vu Nord-West nooch Süd-Ost) in dr Rhinische Megalopole:
Lille
Brüssel-Antwerpen
Randstad Holland
Rhi-Ruhr
Rhi-Main
Rhi-Neckar
Stuttgart
Charlsrue-Strossburg-Basel
Züri
Kategorie:Region (Europa)
Zeine
thumb|Zaineflechte
E Zaine (nideralemannisch Zone) isch e Behälter wo meistens us hölzernem, bigsame Material gflochte isch un zum Transport un Lagere vu Laste oder Material bruucht wird. Ä Drohtzaine bestot degege us eme Metallgflecht. S'Wort Zaine git's au in dr italienische Lombardei, wo zaina Behälter bedütet. S'dytsch Wort isch Korb.
Material
Holzzaine sin Gflechte us Ruete, Zwiige, gspaltenem Holz, Rattan, Bambus, Esparto, Schilf oder Palmeblattrippe. S'gwöhnlichst Material zum Zaineflechte sin Wiidezwiige vu speziell fer säller Zweck apflanzte Chorbwiide.
Verarbeitig
Jährigi Wiideschössling, wo gschellt oder ugschellt verarbeitet werre, werre alljohr in ere Höchi vu 1 - 1,5 m gschnitte. Will mer si schelle so ziegt mer si im frischen Zuestand dur e elastischi, hölzeri oder iiserni Zange (Chlemme) un leest no die platzt Rinde ab. Nooch em Schelle werre d'Ruete an dr Luft un Sunne möglichst schnell drichnet. Zum ganz feine Schaffe spaltet mer d'Ruete in 3 oder 4 Schiine. Säll gschiiht mit em Risser, eme äweng chegelförmig drexelte Stuck us hertem Holz, wo vu dr Middi bis ans ober dünn End so usgschnitte isch, dass es 3 oder 4 cheilförmige, wie Strahle vume Middelpunkt uslaufende Schniide bildet. D'Ruete wird am dicke End mit em Schnitzer igschnitte, dr Risser so uf d'Ruete gsetzt, dass sini Keile in d'Schnitte iträtte, un bis ans ander Ende furtgschobe. Zu de Verwandlig vu dr drisitige Spaltstücker in glatti Schiine ziegt mer si wiiderholt dur dr Zainemacherhobel un no dur dr Schmaler, um d'Sittenchante z'beschniide und alli Schiine gliich breit z'mache.
Zaineflechte
thumb|E Zaineflechter bi de Arbet
Bim Flechte selber fertigt mer zerst dr Zainebode un no d'Sitewänd. Säll gschiht uf eme eifache Gstell, dr Maschin, uf dere de Bode bfestigt wird. Eckigi Zaine werre iber hölzerne Forme gflochte.
Wissenswerts
Viilfach het mer Blindi in der Chorbflechterei underwiise, um demit in spezielle Heimstätte ihren Bitrag zum Läbensunderhalt z'leiste.
In Lichtenfels am Main git'e e Fachschuel fer Chorbflechterei.
In Hückelhoven-Hilfarth im Kreis Heinsberg existiert e Chorbmachermuseum.
In Michelau bi Lichtenfels existiert e Zaineflechtermuseum.
Im Südschwarzwald, ganz bsunders im Hotzewald, meint s'Wort Zaine hauptsächli en Wöschchorb (Wöschzeine), wogege en (runde) Erntichorb Schiener (z. B. Hördöpfelschiener) oder Chratte (Obstchratte) gheisse würd.
Literatur
Andreas Brockmann: Handbuch für Korb- und Strohflechter. (1882)
Weblinks
Kategorie:Gräät
Fessenheim
Fassene (IPA: , frz. und dt. Fessenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem  un zem Arrondissement .
Dr meischte Lit im Dreieckland (Nordweschtschwiiz, Südbade, Elsass) isch Fassene aber nur e Begriff wäg em dörtige Kärnkraftwärk, wo als bsunders unsicher gälte duet.
Gschécht
Fassene ìsch zem erschte Mol gnànnt worre anne 778 àls Fezinhaim.
Der Ort hat frieier em Kloster vu Mürbach ghért un ésch derno an d Habsburger éwergange. Er ésch awer schu én der Jungstàizit bsédelt gsé, wie Üssgrawunge bewise. Zudàm hat e Rémerstroß duregfiehrt, wu am „Hochstraßel“ noch Ràst dervu ébrig sén.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
1953-56 ésch s Wasserkraftwàrk boie wore.
Verwàltung
vun Fassene ìsch . Fassene ghert zem Kommünàlverbànd .
Bevelkerungsentwìcklung
Johr1962196819751982199019992007 InwohnerINSEE: Population et logements par commune depuis le recensement de 1962 (1961 pour les Dom) à 1999  481  896  1653  2002  2000  2097  2250
Bauwercher
Staustufe am Rhin-Site-Kanal (Grand Canal d'Alsace)
Alain-Foechterle-Erich-Dilger-Bruck: neji Rhinbruck uf Ditschland zum Autobahnaschluss 64b Harde, Eröffnung am 20. Mai 2006
Kernkraftwerk mit zwei Reaktorblöck
Gmeipartnerschafte
Sit 1991 bestoht e Gmeipartnerschaft mit dr ditsche Nochbergmei Harde
Wértschaft
Én der Landwértschaft wàre vor allem Rénder un Soi zéchtet. Es wàre oi Wi un Gedràide aboie. Oi e Dàil vu der Fassener Wértschaft sén s Kàrn- un s Wasserkraftwàrk. S lètscht broduziert jéhrlig 970 Millione Kilowattstunde.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Fassene ghert zem Owerrhinalemannisch.
Weblink
Fàssene im Site vum l'Institut Géographique National
Fessenheim: la centrale nucléaire et le risque.
AKW Chronik
S Atomkraftwerk Fassene: E Gfohr fir d Region
Referanza
Kategorie:Ort (Owerelsàss)
Dalilah (Krater)
thumb|right|Cassini-Photo vum Dalilah-Krater
Dalilah isch e Krater uf dr Nordhalbchugle vum Saturnmond Enceladus.  Dalilah isch zerst uf Voyager 2-Bilder entdeckt worre, aber erst vu dr Cassini-Sonde in ere hoche Uflösig photographiert worre.  Dr Krater lit uf 52.9° nördlicher Breiti un 246.4° westicher Längi. Er het 14 km Durmesser.  Brüch hän d'Südostsite vum Krater sowie d'Wölbig in im Zentrum deformiert.  Dr Effekt vu ere dur viskosi Entspannig bildete Wölbig cha mer ime chlai weng größere Stil bim Dunyazad-Krater sähe.
Dalilah isch daift uf e Figur us Tusendunaini Nacht; e alds verschlages Wiibervolch, wo einigi Mannevölcher zum Narre ghalde het.
Lueg au
Nomeklatur vu de Enceladus-Topographi
Kategorie:Enceladus
Waldkirch SG
Waldcherch isch e politischi Gmaind im Waalchrais Sanggalle vom gliichnaamige Oschtschwizer Kanton i de Schwiz.
Geografii
D Gmaind Waldcherch setzt sich us de zwe Dörfer Waldcherch im Weste und Bärnhardzäll im Oste zeme und lit direkt a de Grenze zum Kanton Thurgau. Nochbergmainde sind döt Bischofszäll und Hoptwil-Gottshuus. Im Kanton Sanggalle grenzt Waldcherch a Häggeschwil, Wittebach, Gaiserwald, Andwil, Gossau und Niderbüre.
Bevölcherig
+ Bevölcherigsentwicklig Johr  1850  1900  1950  1980  2000  2010  Iiwohner  2601  2764  2556  2622  3040  3340
Persönlichkeite
Traugott Hungerbühler (1918–2007), Puur und Politiker
Weblink
Offizielli Website vo de Gmaind Waldcherch
Fuessnoote
Kategorie:Ort (Kanton Sankt Galle)
D’Heimet (Zeitschrift)
D'Heimet - vollständige Titel: D'Heimet zwische Rhin un Vogese - La tribune des dialectes alémanique et francique isch e Zitschrift, wu vum Verein Heimetsproch un Tradition alli zwee Monet rüsgä wird.
Diä meischte Artikel erschiine uf Franzesisch, e baar in dr ditsche Standardsproch, etligi uf Elsässisch. D Tabälle zeigt d ungfähre Sittezahle in dr verschiidene Sproche:
ÜsgabFranzesischStandartditschElsässischNr. 159-10.2005153,55Nr. 160-11.200515,52,56
D Theme vu däre Zitschrift sin:
D Lag vum Dialäkt im Elsass un z Lothringe
D franzesisch Sprochbolitik
Üs dr Gschicht vum Ländli
Prässispiägel
Verastaltungshiwiis (Dialäkt-Theater, Müssik-Verastaltunge u. a.)
Gedicht un Gschickte, meischtens im Dialäkt
Sprochkund: Artikel iber Dialäktwerter, Redensarte usw.
Biächer, CD usw. wäre vorgstellt
Ab un zue Bricht üs dr alemannische Nochberschaft (Bade, sältener Schwiz)
D'Heimet isch - im Verglicht zu dr Land un Sproch - e ender volkstimligs Blatt, wu sich an breiteri Läserschichte wändet. Aber aü do hets Diskussione, wird iber wisseschaftligi Üsenandersetzunge brichtet.
Lueg aü
Elsass: Land un Sproch (Zitschrift)
Oberbade: Alemannisch dunkt üs guet (Zitschrift)
Schwiz: Mundart. Mitteilungsblatt des Mundartforums
Kategorie:Elsassisch
Kategorie:Zitschrift us Frankriich
Heimet, D´
Land un Sproch (Zeitschrift)
Land un Sproch - vollständige Titel: Land un Sproch - Les cahiers du bilinguisme (d Hefter vu dr Zweisprochigkeit) isch e Zitschrift, wu drej Mol im Johr rüsgä wird vum Verein "Culture et Bilinguisme d'Alsace et de Moselle - René Schickele-Gesellschaft".
Si erschiint z Stroßburg. Normalerwiis sin diä meischte Artikel uf franzesisch, e gleine Deil in dr ditsche Standartsproch un wennig uf Elsässisch oder Lothringisch - des s meischt Mol in alemannische Kolumne. D Tabälle zeigt, wiäviil Sitte in wellere Sproch sin:
ÜsgabFranzesischStandartditschElsässischNr. 154-20052053Nr. 155-20051990
D Theme gehn um
d Gschicht vum Elsass un vu Lothringe
Üssenandersetzung mit dr franzesische Sprochbolitik
d Lag vum Dialäkt un vum Hochditsche in dr Effentligkeit, in dr Schuel
theoretischi Üssenendersetzunge zu Dialäkt un Hochditsch. In wisseschaftligi Diskussione wird iigriffe.
Artikel vu un iber elsässischi un lothringischi Dichter un anderi Persenligkeite
Bricht iber anderi Minderheitssproche, zum Biispiil Bretonisch, Friisisch
Land un Sproch legt Wärt druf, ass s Alemannisch un s Fränkisch im Elsass un z Lothringe as e Deil un e Üsdrucksform vu dr Ditsche Sproch gsähne wird. Dr Dialäkt heb ohni d Unterstitzung vu dr Standardsproch ke Schangs zum Iberläbe. Wäge däm drittet Land un Sproch fir diä zweisprochige Glasse ii, wu 13 Stunde uf franzesisch un 13 Stunde uf hochditsch unterrichtet wird.
Im Verglich mit dr Heimet isch d Land un Sproch e meh intellektuell ufgmachts Blatt, wu meh e bildete Personegreis aspricht.
Lueg aü
Elsass: D'Heimet (Zitschrift)
Oberbade: Alemannisch dunkt üs guet (Zitschrift)
Schwiz: Mundart. Mitteilungsblatt des Mundartforums
Kategorie:Elsassisch
Kategorie:Kultur im Elsass
Kategorie:Zitschrift
Kategorie:Strossburi
Mummenschanz (Maskentheater)
Mummeschanz isch de Name von ere Schwizer Masketheater-Gruppe.
mini|e Figur vo Mummeschanz bi Art on Ice i de Globe Arena z Stockholm im März 2014
Mummeschanz, wo i ihrne Ufüerige e Mischig zwüsched Theater mit grosse Maske und Pantomime zaigt, brucht weder Wort no Kulisse – nu en ganz dunkle Hendergrund. Ehri Requisite, wo Mummeschanz bruuched, mached si alli sälber.Mummenschanz: Ohne Worte z Gast i de Morgesändig uf Radio SRF 1 am 14. Februar 2014
Gschicht
Gründet worde isch Mummeschanz 1972 z ParisCompany, Geschichte uf mummenschanz.com, abgruefen am 31. Dezember 2016 vom Bernie Schürch, de Floriana Frassetto und em Andres Bossard. Am Afang isch d Gruppe i chline Theater i de Schwiz underwegs gsi. Vo de Ende 70er bis Afang 80er Johr sind si drü Johr ununterbroche am Broadway z New York ufträte. Nochher hends uf de ganze Welt Tournée gmacht und Programm wie z. B. «Parade», «Next», «3x11» und «40 years» gspilt. Noch em Tod vom Andres Bossard im 1992 sind neui Persone zu de Truppe gstosse. 1998 isch z Altstetta d Mummeschanz-Stiftig gründet worde. Döt hät d Theatergruppe scho sit es paar Johr eren Sitz, es Probelokal und s Materialdepot.Mummenschanz geht wieder auf Tournee Regionaljournal för d Ostschwiz uf SRF 1 vom 15. November 2016
Sit em Herbst 2016 sind d Mummeschanz in ere neue Bsetzig mit em Programm «you & me» underwägs.Mummenschanz: Eine neue Generation uf coopzeitung.ch am 12. September 2016
Ensemble
Floriana Frassetto, sit 1972 (e Gründeri)
Sara Hermann, sit 2015
Oliver Pfulg, sit 2015
Christa Barrett, sit 2016
Kevin Blaser, sit 2016
Eric Sauge, sit 2014 (Liachtgstalter)
Ehemolegi
Andres Bossard, 1972–1992 † (en Gründer)
Bernie Schürch, 1972–2012 (en Gründer)
Philip Egli, 2012–2016
Pietro Montandon
Raffaella Mattioli
Uszaichnige
Mitti Dezember 2011 hät Mummeschanz de «Arosa Humor-Füller» bim Arosa Humor-Festival gwunne.Arosa Humor-Füller an Mummenschanz Artikel bi tageswoche.ch vom 17. Dezember 2011 En Monet spöter händ si de SwissAward 2011 i de Sparte Kultur öberchoo.Übersicht über die Gewinner und Nominierten des «SwissAward» 2011 Artikel bi srf.ch vom 14. Januar 2012 Im Mai drufabe isch Mummenschanz mit em Prix Walo 2011 för di bescht Bühneproduktion uszaichnet worde.Prix Walo; Boser, Baker & Co.: Das sind die Gewinner Artikel bi schweizer-illustrierte.ch vom 14. Mai 2012 Im Herbst 2015 hät d Floriana Frassetto för ehres künstlerische Schaffe mit Mummeschanz an «Goldiga Törgga» vo da Rhintaler Kulturstiftig öberchoo."Goldiga Törgga" an Floriana Frassetto Artikel uf rheintaler.ch vom 16. Oktober 2015
Weblink
d Website vo Mummeschanz
Fuessnoote
Kategorie:Theater
Kategorie:Kultur in dr Schwiz
5. Jahrhundert
S 5. Johrhundert isch vom 1. Jänner 401 bis zum 31. Dezember 500 gange, und ghört zur Spätantike.
Zittalter/Epoche
Spätantike, Afang vom Mittelalter
Ereigniss/Entwicklunga
mini|300px|Romulus Augustulus, dr ledst Weströmisch Kaiser
um 410 hond sich d Römer us Britannie zruckzoge
Rom wird 410 vo dr Westgote uberrennt
Da Hunnenhköig Attila hot an große Toal vo Europa arobert und uberlegt 452 Rom azgriife.
Papst Leo I hot Attila troffe und eam d Eroberung Roms usgredet
D Vandale 439 erobernd Karthago und fallend 455 z Rom i. Si erchläre sich als einzigs Germaneriich vu Rom uabhängig.
476 ischs Ende vom Weströmische Riich – dr Odoaker setzt dr Kaiser Romulus Augustulus – e Bue – ab. Es handelet sich aber eigentlich numme um e Militärputsch, dr Staat, sowiso uf Italie gschrumpft, blibt intakt. In Dalmatie regiert noch dr legitim Westkaiser Julius Nepos bis 480.
Die Schiff vo dr Vandale beherrschend s Middlmeer im Weste
475/476 schribnd d Weschtgote eanas Volksrecht im Codex Euricianus nider
486 D Franke erobere s Riich vum Syagrius in dr Gegend vu Nordfrankrych. De Syagrius isch de ledscht römisch Statthalder in Gallie gsi. De Syagrius wird higrichtet.
491 D Regierung in Konstantinopel will endlich d Ostgote vum Balkan loswerre. Drum schickt si dr Theoderich los, dr Odoaker in Italie abzsetze, Säller verschanzt sich z Ravenna un wird dert zwei Johr belageret, bevor er sich ergit. Bime angebliche Fridensesse bringt dr Theoderich no 493 de Odoaker eigehändig mit em Schwert um.
Irgendwenn nooch 440 lond sich Anglsaxe – wohrschinle uf Ilandung vo Vortigern – in Britannie nider
Dr Buddhismus breitet sich in Myanmar un Indonesia us.
Afrikanische und indonesische Siidler kummen noch Madagaskar.
Berühmte Lüt
Augustinus vo Hippo (354–430): Bischof und Theolog; (De civitate Dei)
Flavius Aëtius, da letschte grosse römische General (gst. 454)
Attila, Hunnekönig (gst. 453)
Peroz I., Perserkönig
Romulus Augustulus, ledster weströmischer Kaiser
Niall Noigiallach, Stammvater vo oana vo dr wichtigschte irische Dynaschtie
St. Patrick, bringts Christetum ge Irland
Theoderich, König vo dr Ostgote
Papscht Leo I
Alarich I, König vo dr Westgote
Papst Leo I
Des isch entdeckt, erfunde und igführt wore
China verwendet zum erste Mol Stiigbügl fer Rösser
Im Frankeriich wird s Huefiise bi dr Rösser igfüehrt
D Angelsaxe verwendets Futhorc-Alphabet (Rune)
01-05
Duban (Krater)
thumb|right|Voyager 2- un Cassini-Bilder vum Duban-Krater
Duban isch e Krater uf dr Nordhalbchugle vum Saturnmond Enceladus.  Duban isch zerst uf Voyager 2-Bilder entdeckt worre, aber erst vu dr Cassini-Sonde in ere hoche Uflösig photographiert worre.  Er lit uf 58.3° nördlicher Breiti un 277.5° westlicher Längi un isch ebba 20 km witt.  Uf em  Cassini-Bild cha mer Azeiche vu ere tektonische Deformation am nordwestliche Kraterrand erchenne.
Duban isch daift uf e Salbi, wo dr Chönig Junan in Tusendunaini Nacht vu Lepra gheilt het.
Lueg au
Nomeklatur vu de Enceladus-Topographi
Kategorie:Enceladus
7. Jahrhundert
S 7. Johrhundat hot duurat vom 1. Jänna 601 bis zum 31. Dezember 700 und kört zum Früamittlalta.
Zitalta/Epoche
Afang vo da Arabischa Expansion: 7. - 9. Johrhundat
Ereigniss/Entwicklunga
Z Japan schribt Shōtoku Taishi 604 d 17-Artikel-Vafassung (憲法十七条 Kenpō-jūshichi-jō), a Traktat übers Weasa vo na gerechta Herrschaft.
Irische Wandermönch probierend d Alemanna im Gebiet vom Bodasee zum Chrischtatum z bekehra.
Friesa siedeln sich uf da Nordseeinsla Amrum, Föhr, Sylt und Helgoland a.
610 di karthagisch Flotte under em Herakleios besetzt Konstantinopel. Afang vum Middelbyzantinische Riich. Kaiser Phokas wird gstürzt un higrichtet.
614 Persie eroberet Syrie un Palästina vo Byzanz un entfüehre s'Heilig Chrüz Christi
618 Persie eroberet Ägypte vu Byzanz
16. Juli 622: dr Hedschra, da Prophet Mohammed flieht vo Mekka uf Medina.
622-624 Perser un Araber belagere Konstantinopel
626 Grichisch wird Amtssproch in Byzanz, Basileus statt Imperator da Kaisertitel. Gegeagriff vu Byzanz nooch Art vume Chrüzzug
628 vernichtendi Niderlag vu de Perser bi Ninive gege Byzanz, wo jetz einzigi Weltmacht zwische Gibraltar un Indus isch. Kaiser Herakleios persönlich trait s Hailig Chrüz Christi nooch Jerusalem zruck.
8. Juni 632: Mohammed schtirbt in Medina. Rom/Byzanz wie d'Perser hän sich bis dert ani iberhaupt nit fer sell interessiert, was im Süde vu ihre Grenze abgange isch - was eini vo de fatalste Fählischätzunge in da Weltgschichte gsi isch.
D Araber erobern dia südlicha Provinza vom Byzantinischa Riich, und d islamische Kultur kummt mit da Maure bis an d europäische Mittlmeerküschte.
634-650 S'persich Sassanideriich wird vo da Araber eroberet
645 übanimmt in Japan s Adlshus Nakatomi d Macht vo da Soga. Vawaltung, Stüüra und Grundbesitz werend mit da Taika-Reforma neu gordnet.
In Kambodscha entschtoht die Khmer-Kultur
661 Syrakus uf Sizilie wird Hauptstadt vum Byzantinische Riich
668 Da byzantinisch Kaiser residiiert wiider in Konstantinopel
681 gründend die Donaubulgaren uf da öschtlicha Balkan-Halbinsl a oagans Bulgarisches Riich
Ende vo da Mochica-Kultur in Peru
Dr Kalif Abd al-Malik macht am Ende vom 7. Johrhundat arabisch zur offiziella Verwaltungsschproch im islamischa Riich.
687: fangt mit Pippin dm Mittlara da Ufschtieg vo da Karolinga im Frankariich a.
In Sumatra entschtoht s buddhischtische Königrich Srivijaya].
Berühmte Persona
Mohammed, Gründer vom Islam
Sri Singha, buddhischtischa Moaschta vo da Dzogchen-Tradition
Vimalamitra, buddhischtischa Gelehrta, wo Dzogchen noch Tibet brocht hot
Des isch entdeckt, erfunda und igführt wora
Im chinesischa Kaisariich wird s erschte mol Papiergeald vawendet.
D Araba machend als erschte Soafa us Öl und Lauge.
In Persie werend Windmühle erfunda.
jüdische Gelehrte entwickelnd a System, zum mit Punkta Vokale az’zoaga und so d richtige Ussproch vom Hebräischa sichazschtella.
622: Mohammeds Flucht noch Medina isch da Afang vo da islamischa Zitrechnung
Da chinesiche Entdecka Xuanzang kumt uf m Landweag noch Indie
01-07
Moche
mini|Mochica-Keramik
D Mochica-Kultur (Moche) hots zwüschat m 1. Johrhundat und m 7. Johrhundat in Peru, Südamerika gea. S Zentrum isch im Norda vo Lima gsi, in da Gegend wo hüt Trujillo isch.
D Mochica hond se in mehrara Täla a da Küschte im Norda vom hütiga Peru niedaglo. D Gsellschaft isch schtreng schtrukturiert gsi, unta da Führung vo mächtiga Fürschta.
Wirtschaft
Wirtschaftliche Basis isch Landwirtschaft gsi. Se hond Erdnüssle, Kürbis, Mais und Paprika abaut. D Fäalda hond se mit Aquädukte bewässat und mit Guano (nam Düng aus Exkremente vo Seevögl, wo hüt no vawendet wird) düngt.
S Handwerk isch hoch entwicklt gsi: Se hond Gold, Silba und Kupfa vrarbeitet und o us Gold und Kupfa Tumbago legiera künna. D vawendeta Technologia sin in eppa dia, wo ma us da europäischa Kupfazit und Bronzezit kennt.
Genauso hoch entwicklt isch d Keramik gsi.
Religion
Dia Moches hond vor allem a Gottheit vaehrt, wo als Aiapaec (el decapitador) bekannt isch, und wo uf vielna Keramika und Wandmolareia dargschtellt isch, meischtns als Schpinne, glügeltes Wesa oda Meerungeheua. Wenn mol da ganze Körpa dargschtellt isch, hot a in da oana Hand a Meassa und in da andara hebt a an Kopf bi da Hoor. Ma nimmt a, dass dia Bilda Menschaopfa uf m Mondtempl zoagand.
alternativtext=|mini|da el decapitador als Muurbild in da Mondpyramide
D Mochica hond an a Leaba noch m Tod globt. In da Gegend vo Huaca Rajada hot ma 1987 d intakte Grabanlag von am Mochica Fürscht (bekannt als Señor de Sipán) und siinem Hofschtaat us m 3. Johrhuhdat gfunda und usgraba. Us da Grabbeigabana schließt ma, dass noch da Vorschtellung vo da Mochica jeda Mensch o im Leaba noch m Tod wieda dia gliicha Pflichta und Privilegien ho wird. Jeda Tote isch mit siina wichtigschta Güta und Vorrät begraba wora. So ka ma us da Gräba no schliessa, welle Schtellung er in da Gesellschaft khet hot.
Ende vo da Mochica-Kultur
Ab m 7. Johrhundat gits uf oamol koa Zoacha meh vo dera Kultur.
Ma nimmt a, dass Naturkatastrofena wia El Niño und Dürraa schuld gsi sin, dass sich dia Moche us eanara großa Schtädt zruckzoga hond. Vilicht hots aba o an Bürgakriag um dia knappa Nahrungs- und Wassaresourca gea, wo zum Untagang vo da Mochica-Kultur gführt hot.
Weblink
Kategorie:Ethni
Kategorie:Gschicht vo Peru