mischeiwiller/swiss-german-text huggingface dataset:
Görwihl
mini|De Ortstail Oberwihl, im Hindergrund s Hornbärgbeggi, uf eme Luftbild vom 31. Jänner 2015.
Gerbel (uff Hochdütsch Görwihl) isch e Gmäind im Hotzewald im Schwarzwald im Bundesland Bade-Würtebärg z Tüütschland. D Gmäind bestaat us zää Ortschafte. Di äint isch Gerbel, die andere nüün sind iigmäindet worde. Di nüün iigmäindete Ortstäil ghäissed Engelschwand, Hartschwand, Niderwihl, Oberwihl, Rotzinge, Rüeßell, Segete, Strittmatt un Diefestei. I de Gmäind wonet öppe 5000 Lüüt.
Geografy
Gerbel litt im Hotzewald im üsserschte Süde vom Schwarzwald am Rand vom Albdal. In de Umgebig vo de Gmeind häts Hochebene vo verschydener Größi, wo wie Terrasse noch Süde abfalle. Di meischte Ortsdeil liige uff sonige Hochebene.
Wald macht öbbe 60 Brozänt vo de Gmeindflächi us.
Nochbergmeinde sin Ibach und Dachsberg im Norde, Albbruck im Oste, Laufeburg im Süde und Rickebach und Herrischried im Weste.
D Gmeinde Engelschwand, Hartschwand, Nyderwihl, Oberwihl, Rotzige, Rüeßell, Segete und Strittmatt sin ehemoligi Gmeinde, wo in de 1970er-Johr ygmeindet worre und hütt Ortsdeil vo Gerbel sin. Zu Engelschwand, Hartschwand, Oberwihl und Strittmatt ghöre keini Ortsdeil oder Wyler, zu Görwihl näbem glychnamige Dorf au d Zinke Freudeberg und Günnetsmättli und d Hüser Chirchgrund. Zu Nyderwihl ghöre s glychnamig Dorf, de Zinke Schildbach und s Hus Sägehof. Zu Rotzige ghöre d Dörfer Rotzige und Burg, de Zinke Eichrütte und d Hüser Krembach. Zu Rüeßell ghöre d Dörfer Rüeßell und Diefestei. Zu Segete ghöre näbem glychnamige Dorf no s Ghöft Hetzlemühli und s Hus Sägi.
Im Gmeindegebiet liige au d Wiestige Scheckewyl im Ortsdeil Nyderwihl und Wolpringe im Ortsdeil Strittmatt.
Gschicht
Di erschti urkundligi Erwähnig vo Gerbel goht uff s Johr 1193 zruck, wo de Ort Gerswillare ghyße hät. Es hät johrhundertlang zu de Grafschaft Hauestei, Vorderöstrych, ghört. Es isch zum Zändrum vo de Einige vom Hotzewald worre und hät während de Salpetererunruhie e wichtigi Rolle gha. 1806 isch s zum Großherzogtum Bade cho.
Noch de Ygmeindige vo Rotzige und Hartschwandam 1. Juli 1971 bzw. 1972 sin am 1. Januar 1975 au di restlige vo de hüttige Ortsdeil ygmeindet worre.
D Wappe vo de hüttige Ortsdeil
75px|Görwihl  75px|Rüeßell  75px|Oberwihl  75px|Nyderwihl  75px|Diefestei75px|Segete  75px|Strittmatt  75px|Rotzige/Burg  75px|Hartschwand  75px|Engelschwand
Herchumft vom Name
„Görwihl“ chunnt vo Ger-Wyler. „Ger“ hät im althochdütsche „Speer“ gheiße und isch zum Ortsname worre, wyl Gerbel ursprünglig d'Form von re Speerspitze gha hät.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006:Statistisches Landesamt Baden-Württemberg:
Johr  CDU  SPD  FDP  Griene  Linke1  AfD  Sonschtige  2016  37,7 %  6,8 %  7,6 %  29,9 %  1,8 %  12 %  4,2 % 2011  48,8 %  16 %  4,8 %  21,1 %  2,1 %   7,3 %  2006  48,9 %  15,1 %  6,6 %  8,5 %  2,8 %   18,2 %
1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Bauwerch
Ruine Diefestei
Ruine Iburg
Wallburg Diefestei
Weblink
[URL] Ofizielli Siite vo de Gmäind Görwihl
[URL] Murgtalpfad: D Region und iri Gschicht z Fuess oder uf em Velo erläbe
Fueßnote
Kategorie:Ort (Landkreis Waldshuet)
Kategorie:Hotzewald
Nikolaus
Nikolaus isch e grischtlige, männlige Vornamme und Familienamme.
De Name goht uf en Heilige zrugg, de Nikolaus vo Myra, wu Bischof z Myra gsii isch. Im Brüchtum vu dr Adväntszit spillt er as Gobebringer e wichtegi Rolle. Niklaus, Klaus oder Nico sind Churzforme, Nicola oder Nicole sind di wiiblige Entsprächige vu däm Name. Namestag isch jewils am 6. Dezember.
Namesträger
Nikolaus oder Nicolaus:
Nikolaus vo Oresme (1330–1383), en Bischof, Naturwüsseschaftler und Filosoof us de Normandii
Nikolaus V. (1397–1455), vu 1447 bis 1455 Babst gsii
Nikolaus vo Kues (1401–1464), en dütsche Filosoof, Theoloog und Mathematiker
Nikolaus Meyer zum Pfiil (1451–1500), Humanist und Schriftsteller z Basel
Nicolaus Copernicus (1473–1543), en Domherr, Aschdronom und begründer vom heliozentrische Sunnesyschdem
Nicolaus Episcopius (1501–1564), en Buechdrucker z Basel
Nikolaus Tschenk (* 1953), en dütsche Politiker vom Bündnis 90/Di Grüene
Niklaus:
Niklaus vo Flüe (1417–1487), au Brueder Chlaus, en Politiker, Aisidler, Asket und Mystiker, isch de Schutzpatron vo de Schwiz
Lueg au
Sankt Nikolaus
St. Niklaus
St. Niklausen
Kategorie:Männlige Vorname
Kuss
Es Müntschi (in andere Regione au Chuss, Schmatz, Schmutz) isch, we me mit de Lippe e Person oder e Gägeschtand berüert. Das macht me uf der ganze Wäut, aber d Bedütig isch vo Kultur zu Kultur verschide.
miniatur|«A Little Coaxing», es Bild vom französische Mooler William Adolphe Bouguereau us em Johr 1890.
Zum Grüesse
Im Familie- oder Bekanntkreis isch es i viune Gägende üeblech, sech mit eim oder mehrerne Müntschi uf d Backe ds begrüesse. Im alemannische Rum gitt me sech i dene Gebiet, wo am Wäutschland neecher sy, drü verteilt uf beidi Backe, i angerne Orte sy o zwöi oder eis Müntschi üeblech. Im alemannische Ruum begrüesse sech meischtens Maa u Frou oder Frou u Frou mit Müntschi, säutener zwe Manne. I angerne Kultuure begrüesse sech nume d Manne mit Müntschi während das de Froue verbotte isch. Während sech ir Dütschschwytz e Maa un e Frou, we si sech ds erschte Mau begägne, ender nume mit emne Händedruck begrüesse, gäbe sech die Wäutsche o scho denn drü Müntschi.
Päärli begrüesse sech im zentralalemannische Rum hüüfig mit emne Müntschi uf ds Muu. Das mache mängisch o di Junge, o we si nid zäme sy.
Formaler u meh zur Verehrig (vore Dame, oder z. B. vom Ring vom Papscht) aus e Gruess, isch der Handkuss, wo eigentlech drumm o nid Müntschi heisst.
Zum Gärnha
Mit emne Müntschi chame Gfüeu wi Zueneigig, Liebi, Verlange oder Erregig usdrücke. Je nach Muntsch bruucht me derzue d Lippe oder d Zunge. D Lippe u d Zunge si sehr empfindlech, so das bim Müntschele vor auem ds Gschpüri zum Zug chunnt, was o erklärt, werum mes aus ìntiim empfindet.
Zum Proschte
Mängisch gäbe sech Päärli bim Proschte hurti es Müntschi uf ds Muu.
Ds gschtoune
Es gschtounigs Müntschi isch eis, wo me ufdrückt oder abhout, ohni dases di angeri Person wott. Je nach Situation chan en aagmässni Reaktion e Wasche oder es Müntschi zrugg sy.
Ds Bier
Ds „Bärner Müntschi“ isch es ungfiuterets naturtrüebs u liecht hopfigs Bier vor Brauerei Felsenau. Es chunnt i urtümleche Fläschli mit Büguverschluss derhär.
Ds Religiöse
Ds bi üs vermuetlech berüemtischte religiöse Müntschi isch das, wo gmäss der chrischtleche Mythologii der Judas der Jesus dermit verrate het.
Regione
Bärn: Müntschi
Lozärn: Kössli, Schmötzi
Züri: Chuss, SchmutzWeber; Bächtold: Zürichdeutsches Wörterbuch. Zürich: Schweizer Spiegel, 1968.
Externi Site
Quelle
Kategorie:Gsellschaft
Triesen
thumb
Tresa (amtlich Triesen) isch a Gmänd im Liachtaschtäner Oberland. Tresa wörd vielfach vo da Schwitzer als Triesa usgsprocha, was meh am Schreftbeld vom Hochdüscha gliicht, was fär Liachtaschtäner falsch dönt.
Geografii
Tresa lit im Südweschta vum Förschtatum Liachtaschtä, isch di drittgröscht Gmänd fum Land, di südlig Nochbuurgmänd vu Vadoz und lit zwöschet em Rhii und dr liachtastänischa Bärgwelt.
Dr romantische Dorfkärn met alta Hüüser, ibettet vo Wingert und zwä Kapella sind Züüga vo dr johrhundertelanga Gschecht vom Ort. Vo Ufbruch in dia Moderne hingega züügt di denkmalgeschützt Wäberei, wo im Johr 1863 baut worda ischt.
D Tresner Bärga met da Alpa und dr Tresner Hööberg (Tuas, Münz, Magrüal, Gorn, Maschera, und Platta) sind schön zum Wandara. Dr högscht Bärg fum Liachtaschtä, dr Grauschpetz (2'599 m ü.M.) ischt uf Tresner Boda.
Gschicht
Tresa ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1155 als Trisun.
Bevölkerig
Johr  1584  1812  1930  1962  2000Iiwohner 281  612  1147  2129  4381
Politik
Dr Gmandvorsteher ischt d Daniela Wellenzohn-Erne (VU).
Dr Gmandrot hät d Sitzvertalig (inkl. Gmändvorsteher)
6 VU (Vaterländische Union)
5 FBP (Fortschrittliche Bürgerpartei)
Religion
Vo dr 4349 Iiwohner sind im Johr 2000 80 % römisch-katholisch gsii und 6,4 % evangelisch-reformiert.Amt für Statistik Liechtenstein: Religionszugehörigkeit der Bevölkerung in Liechtenstein 2000 nach Gemeinden.
Sähenswördigkeita
Kapälla "St. Mamerta" (usem 9./10. Johrhundert)
historischa Dorfkärn
dr Tresner Hööberg (Tuas, Münz, Magrüal, Gorn, Maschera, und Platta)
denkmalgeschützti Tresner Wäberei
Weblink
Offizielle Internetsita vo dr Gmänd Tresa
Fuessnote
Hauchdeutsch
Hauchdeutsch isch e scherzhafti Bezeichnig für schlächts Standard-Tüütsch wo vomene Schwiizer Alemannisch-Sprächer gredt wird. De Begriff spillt mit 'Hyper-Bildige' zu de Früeneuhochtüütsche Diphthongisierig, da heisst, en Hööchalemannisch-Sprecher wo beobachted dass zum Bispil Huuch im Standardtüütsche zu Hauch worden isch, chönnti uf d Idee choo, das au hööch zu hauch worde wäri. Dettigi Fähler sind hüüfig bi Schwiizer Chind wo aafanged Standard-Tüütsch rede, aber eigentlich sind d Vokalwandel regelmässig, da heisst, es git keis öö wo zu au worde wäri, und uu werded immer zu au. Abbr je nôch Tialêkkt giits das a alemannischas "oo" uf Tüttsch a "au" isch, wia i "oo" und "auch".
Umgekehrti Hyper-Bildige beobachted me bi Tüütsche wo i de Schwiiz aasässig sind und aafanged s Hööchalemannische z imitiere. Füre en Tüütsche isch es undurchsichtig, wiso zum Bispil Staub im Hööchalemannische au Staub heisst, aber saugen im Hööchalemannische monophthongisch isch, suuge. Drum isch es für en Sprecher vom Mitteltüütsche und Schwäbische nöd verhersägbar, öb Staubsauger im Hööchalemannische Staubsauger, Stuubsauger, Staubsuuger oder Stuubsuuger heisst (richtig isch Staubsuuger; usem Hööchalemannische laat sich hingäge Standardtüütsch Staubsauger problemlos ableite: au bliibt unverändered, und uu wird regelmässig zu au).
Lueg au under
Schwiizertüütsch
Kategorie:Alemannisch
Nikolaus-Begleiter
Dr Nigelaüs alias Samichlaus het viilmol eine oder mehreri Begleiter drbii, wänn er am Nigelaüsobe in d Hiiser kunnt. Mit em Nikelaüs-Brüch isch – friähjer meh wiä hit – e erziäherischi Absicht verbunde gsii. Do drbii het dr Nigelaüs d Roll vu däm gspiilt, wu mahnt un lobt, dr Begleiter diä vu däm wu stroft oder Angscht macht. "Gueti" Begleiter sin sältener. Un zwar gits mänschligi, teiflischi un tiärischi Begleiter.
Mänschligi Begleiter
thumb|250px|Dr Hans Trapp 1953 z Wìnzne im Elsass
Noch dr Volkskundeatlante isch im ditsche Sprochgebiit dr (Gnächt) Rubrächt iberal bekannt un meh oder wenniger aktiv (also vu dr Nordsee bis in d Alpe). In dr Oschtschwiz un z Voradelbärg sogar vermehrt. Friähjer het mer si Ruete gfercht. Nit iberal het dr Ruprächt e alti Dradition. Dr ka schwarz agmolt sii un isch dur des im
Schmutzli ähnlig – des isch e Begleiter, wu in dr Innerschwiz un einzelne katholische Landschafte drum rum ufdrittet. Mit em Schwarz-Amole oder -Aziäge wird dr bes Charakter vu däm Begleiter azeigt.
In Nordschwabe un im Bayrische un in Franke ka dr Belzmärte bzw. Pelzmärtel (= Pelz-Martin) mit em oder anstatt em Nigelaüs ufdrätte,
in Nordbade un Hesse dr Belznickel.
S git aü Mitlaifer vum Nigelaüs, wu eifach Chlaus, Klaus, Klos, Diäner oder Ängel heiße, wu nit iberal bes oder sträng sin. Klause drätte in mänke Ort aü in Gruppe un ohni Nigelaüs uf.
Im Elsass het dr Hans Trapp an mänke Ort dr Nigelaüs begleitet, an e Deil Ort aber aü s Grischtkind. Dr Hans Trapp isch e bese Kaib, wu uf e hischtorischi Person zruckgoht (Hans von Trotha). In dr Pfalz isch dä ebefalls bekannt.
Teiflischi Begleiter
In ganz Eschtrich un Bayern dr Krampus, an mänke Ort aü Kramperl, Krempalar, Bartl, Spitzbartl, Klaubauf oder Hidlbua gnännt. Diä schwarz Gstalt het e ferchtigi Larve uf (dert sait mer Maske).
Tiärischi Begleiter
E harmlose isch dr Esel, im Briisgaü un in dr Ortenau mänkmol dr Bickesel.
Dr Rübelz isch e Viich, wu üssiiht wiä e große Hund oder ebis, wu e Fäll het – si Belz isch rüüh. Är wird vum Nigelaüs an ere Kette ghebt un macht in dr Kinder Angscht. Verbreitung vum Rübelz: Verschiideni Ortschafte im Briisgaü, in dr Ortenaü un im Elsass (um Molsheim un Hagenau).
Wandel un Viilfalt
Dr Rübelz isch scho lenger nimmi in Modi, dr isch dur dr Gnächt Rubrächt abglest wore, aber hit in dr Zit vu dr Soft-Erziähung kunnt aü dr Rubrächt sältener. Dr ganz Nigelaüs-Kult wird dur s Wäse vum Wiihnächtsmann bedrängt.
E grundsätzlig Problem vu däre Darstellung isch, ass es in däm Brüchtum e riisigi Viilfalt git, wu sogar d Volkskundeatlante Broblem hän, des darzstelle. S ka sii, ass do oder dert dr Belzmärte allei oder anstatt em Nigelaüs oder in Gruppe ufdrittet, ass er emol (bsunders friähjer) ender in ere diärische Gstalt glicht, am e andere Ort meh in ere mänschlige. D Iischränkung, ass dr Brüch nit eiheitlig isch, mueß aü bi allene andere gnännte Figüre gmacht wäre.
Literatür
Atlas der deutschen Volkskunde, 1937–1939, Neue Folge 1959 ff
Atlas der schweizerischen Volkskunde, Basel 1950–1995
Österreichischer Volkskundeatlas, Linz 1959, Wien 1965ff
Kategorie:Samichlaus
Weihnachtsmann
thumb|200px|Dr Wihnächtsmann im Diänscht vum Kommerz
Dr Wihnächtsmann het si Vorbild im Nigelaüs, het aber im Gegesatz zu sällem kei religieese Aspruch. In dr USA het er alliwiil no dr Namme Santa Claus (= Sankt Nikolaus), vu Amerika kunnt aü d Vorsellung här, ass er mit eme Ränntiärschlitte vum Nordpol kunnt, go dr Kinder Gschänkli bringe. Si typischi Kleidig het sich erscht in dr erschte Johrzehnt vum 20. Johrhundert afange duresetze - e rote Mantel un e roti Zipfelkappe, beides mit wissem Belz verziärt. 1931 sin Werbeexperte vu dr Firma Coca-Cola-Company uf dä rot-wiss Mann mit wissem Bart ufmerksam wore un hän e in däre Gstalt in Werbekampagne witer verbreitet.
Noch em 'Atlas der deutschen Volkskunde', wu ab 1928 erhobe wore isch, isch dr Wihnächtsmann bis dert nur in Nord- un in Oschtditschland verbreitet gsii un het derte am Heilige Obe d Gschänkli brocht. Also an dr Waterkant, im Gebiit Bremen, Hildesheim, Göttingen un Erfurt un eschlig drvu bis Pommern un Oschtpeuße. Im ibrige ditsche Sprochgebiit het s Grischtkind d Gschänkli brocht. In dr Zwischezit isch dä Maa in dr Süde vordrunge, wu ner im Grischtkind un im Nigelaüs Konkurränz macht. Er wird vu dr Werbeindustrii zimli massiv iigsetzt un verdeilt jetz aü scho im Advänt in Kaüfhiiser, uf Wihnächtsmärkt un uf Vereins-Fiire Gschänkli. Des gfallt nit in allene, s git z Südditschland, in dr Schwiz un z Eschtrich verschiidini Initiative, wu dr Nigelaüs un s Grischtkind unverfelscht biibhalte wänn.
Literatür
Atlas der deutschen Volkskunde, 1937–1939, Neue Folge 1959 ff.
Atlas der schweizerischen Volkskunde, Basel 1950–1995.
Österreichischer Volkskundeatlas, Linz 1959, Wien 1965 ff.
Kategorie:Wienacht
Kategorie:Samichlaus
Io
Io (altgriechisch: Ἰώ) bezeichnet
Io (Mythologi), in dr grichische Mythologi e Gliebti vum Zeus
Io (Mond), e Mond vum Planet Jupiter
(85) Io, e Asteroid
Io (Programmiersprache), e Programmiersprooch
D'Abchürzig IO bzw. I/O stoht fer Input un Output (Igab un Usgab) un bezeichnet
bi Computersysteme d'I- un Usgab vu Date mittels vu Programme oder periphäre Gräte,
im Ramme vu dr volchswirtschaftlich Gsamtrechnig e Rechnigsmethod, lueg Input-Output-Analyse.
Io (Mythologie)
thumb|Io un Zeus vu Corregio
Io (agr. Ἰώ, Iō) isch in dè grichischè Mythologi d'Dochtèr vum Flussgott Inachos. Si isch ä Schätzli vum Zeus gsi un het ihm dè Epaphos uf d'Welt brocht.
Zeus het sich ainst in Io vèrlièbt un het si entfeehre wellè. Des het abèr si ifèrsüchtigi Frau Hera gmèrkt. Um d'Entfeehrig z'vertuschè, het Zeus Io in ä schneewissi Chuèh vèrwandlèt. Hera het des abèr spitz kriègt und het d'Chuèh als Gschènk gfordèrèt, was Zeus ihrè nit het abschlagè chännè. Hera het dèno dè hundèrtäugig Riis Argos buftrait, Io z'bwachè.
Zeus het dèno si Himmelsbott Hermes zum Argos gschickt. Hermes het ihn mit sinèm Flötèspil in dè Schlof glullt, so dass Io - immèr noch in Deergstalt - het èntflièhe chännè. Abèr au hindèr sälli List isch d'Hera bal chu un het ä Rinderdassèl gschickt, wo Io uablässig vèrfolgt het. (S'dièf Surre vu dèrè fèr Rindvichèr läbènsgfährlichè Brèmmè vèrmag ganzi Chuèhhèrdè in d'Flucht z'triibè.)
Uf dè Flucht, het Io s'Meer ibèrquèrt, wo spätèr noch ihrè daift worre isch (Ionischs Meer), worufhi si Ägyptè èrraicht het. Dèrt het Io d'Göttèr agfleht, si z'èrlösè. Hera het uf gständigs Bittè vum Zeus igwilligt un het ihrè ihr menschlichi Gstalt zruckgä, woruf si dèrt als Göttin vèrehrt worrè isch.
Weblink
Kategorie:Griechischi Mythologi
(85) Io
D' (85) Io isch e Asteroid im Asteroide-Hauptgürtel, wo am 19. Juli 1865 vum Christian Heinrich Friedrich Peters entdeckt worre isch. Daift isch dr Himmelskörper uf d'Io, e Gliebti vum Zeus, worre.
D'Io beweggt sich ime Abstand vu 2,1415  (Perihel) bis 3,1652 (Aphel) astronomische Eiheite in 4,322 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 11,9657° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1929.
D'Io het e Durmesser vu öppe 145 Kilometer. Si besitzt e dunkli chohlestoffhaltigi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,067.
In rund 6 Stund un 53 Minute rotiert si um die eige Ax.
Lueg au Liste vu dr Asteroide
Aspekte
Konjunktion zue dr Sunne  Stationär, no rucklaifig  Opposition  Minimaldistanz (AE)  Maximalhelligkeit (mag)  Stationär, no rächtlaifig 27. April 2004 	31.Oktober 2004	 23. Dezember 2004	 1,92017	AE 	12,3	mag 	11. Februar  2005 3. August 2005 	9.Jänner 2006 	5. März 2006 	2,14389	AE 	11,8	mag 	25. April 2006 17. Oktober 2006 	26. April 2007 	9.Juni 2007 	1,38393	AE 	12,1	mag 	26. Juli 2007 7. März 2008 	6.Oktober 2008 	22.November 2008 	1,61470	AE 	10,7	mag 	9. Jänner 2009 8. Juli 2009 	17. Dezember 2009 	12. Februar  2010 	2,19864	AE 	11,1	mag 	3. April 2010 21. September 2010 	15. März 2011 	30. April 2011 	1,68623	AE 	12,2	mag 	20. Juni 2011 7. Jänner 2012 	31. August 2012 	12.Oktober 2012 	1,28465	AE 	11,1	mag 	19. November 2012 9. Juni 2013 	25. November 2013 	20. Jänner 2014 	2,13519	AE 	10,1	mag 	12. März 2014 29. August 2014 	10. Februar  2015 	1. April 2015 	1,95222	AE 	12,2	mag 	22. Mai 2015 22. November 2015 	30. Juni 2016 	14. August 2016 	1,16222	AE 	11,6	mag 	17. September 2016 3. Mai 2017 	3. November 2017 	26. Dezember 2017 	1,95048	AE 	10,2	mag 	15. Februar  2018 6. August 2018 	13.Jänner 2019 	9. März 2019 	2,12957	AE 	11,8	mag 	28. April 2019 21. Oktober 2019 	2. Mai 2020 	14. Juni 2020 	1,34977	AE 	12,0	mag 	30. Juli 2020
Kategorie:Asteroid
Adrastea (Mond)
D' Adrastea  isch dr zweitinnerscht bekannt Mond vum Planet  Jupiter.
Entdeckig
Si isch am 8. Juli 1979 vu dè Astronome David C. Jewitt un G. Edward Danielson uf Ufnahme vu dè Rumsondè Voyager 2 èntdeckt worrè und het znäxt diè vorläufig Bzaichnig S 1979 J1 èrhaldè. Im Johr 1983 isch si offizièll uff Adrasteia, ärè Götti us dè grichischè Mythologi daift worrè, wo zuèständig fèr d'Verdailig vu Blohnig un Bstrofig gsi isch.
Bahndatè
Adrastea umchraist dè Jupitèr imè middlèrè Abstand vu 127.969 km in 7 Stund un 4 Minutè. D'Bahn wiist ä Exzèntrizität vu 0,0012 uf un isch 0,8° gegènibèr vu dè Äquatorebèni vum Jupitèr gnaigt. Si beweggt sich innèrhalb vu im Jupitèr sinèm Ringsystem un isch vermuètli ä Quèllè fèr d' Ringpartikèl.
Diè innèrè Mond Metis un Adrastea umlaufè dè Jupitèr innèrhalb vum geostationärè Orbitalradius (dèr in dèm Fall ehèr zeusstationär haißè mièßt) sowiè innèrhalb vu dè Rochegrènzè und sin dèbi dè starchè Gezittèchräftè vum Riisèplanet usgsetzt.  Si sin wohrschins chlai gnuèg, um nit vu dènè Chräft vèrrissè z'wèrrè, jedoch wèrrè ihri Umlaufbahnè in Zuèkunft absinkè, so dass baidi Mond irgèndwènn in dè Jupitèr stürzè wèrrè.
Ufbau und physikalischi Datè
Adrastea bsitzt ä middlèrè Durmèssèr vu 16,4  km. Ihri hochi Dichti vu 3,0 g/cm3 losst druf schlièßè, dass si ibèrwigènd us silikatischèm Gstai sowiè Adailè an Wassèriis  zsämmègsetzt isch.
Si bsitzt ä sehr dunkli Obèrflächi mit ärè Albedo vu 0,05, d. h. bloß 5 % vum ifallèndè Sunnèleecht wèrrè reflèkteert. Ihri schinbari Helligkait (Magnitude) btrait 18,7m.
Adrastea roteert in 7 Stund un 9 Minutè um diè aigè Ax un wiist dodèmit, wiè dè Erdmond, ä bundini Rotation uf.
Kategorie:Jupitermond
Hermippe (Mond)
D' Hermippe (Jupitermond XXX) isch einer vu dr chlainschte bekannte ussere Mönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
D'Hermippe isch am 9. Dezember 2001 vo de Astronomè Scott S. Sheppard, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdeckt worde. Si het as nöchsts die vorläufig Bezeichnig S/2001 J 3 erhalte.
tauft worde isch de Mond uf Hermippe, ä Schätzli vu Zeus us de grichischè Mythologi.
Bahndatè
D'Hermippe umkraist dè Jupiter im ä middlèrè Abstand vu 21.131.000 km in 633 Däg, 21 Stund un 36 Minutè. D'Bahn wiist ä Exzèntrizität vu 0,2096 uf un isch langfristig instabil. Mit èrè Naigig vu 150,725° isch d'Bahn ussèrdèm retrograd, d. h., dèr Mond bweggt sich èntgegè vu dè Rotationsrichtig vum Jupitèr um dè Planet.
Ufgrund vu ihrènè Bahnaigèschaftè wird Hermippe dè Ananke-Gruppe, bnènnt nochèm Jupitèrmond Ananke, zuègordnèt.
Physikalischi Datè
D'Hermippe bsitzt ä middlèrè Durmèssèr vu bloß etwa 4 km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt, falls si ibèrwigènd us silikatischèm Gstai ufbaut isch.
Hermippe bsitzt ä sehr dunkli Obèrflächi mit èrè Albedo vu 0,04, d. h., nur 4 % vum igstrahltè Sunnèleecht wèrrè reflèkteert. Ihri schinbar Hèlligkait (Magnitude) btrait 22,1m.
Kategorie:Jupitermond
Mars (Begriffsklärung)
S'Wort Mars bezeichnet:
Mars, de Kriegsgott in de römische Mythologi
Mars (Planet), de virt Planet in unserem Sunnesystem ♂
♂ s Symbol stoot au för:
de Planet Mars in de Astrologi
als Sinnbild für s männlichi Gschlecht
in de Alchemi für Yse
Mars (Buch), es autobiographischs Buech vom Schwiizer Fritz Zorn
Mars Incorporated , ä Nahrigsmittel-Hersteller, em Heersteller vom
Mars Schoggirigel
Mars (Manga), de Titel vumä Manga
Mars (Motorrad), ä frühere Motorradhersteller
Mars (Rapper), ä amerikanische Horrorcore-Rapper
Mars (Rumsonde), ä Serie vu sowjetische Rumsonde zum Planet Mars
Mars (Schiff), in der Niederdeutschen Schiffersproch de Mastkorb
Mars (Stadt), ä Stadt in Frankrich
Martin Mars, ä Flugboot vu de US-Marine
Die Abkürzung MARS beditet:
Molecular Adsorbent Recirculation System (Leberedialyse)
Mittlers Artillerie-Rakete-System vu de Dytsche Bundeswehr, lueg MLRS
Memory Array Redcode Simulator, lueg Core War
Multicast Address Resolution Server, lueg ATM-Funktion
Maturitätsschuel für Absolvente von Rudolf-Steiner-Schuele
Modern Architectural Research Group (Architektegruppe)
Multiple Active Results Sets, lueg ADO.NET
Mars (Planet)
220px|thumb|dr Mars
De Mars (Sümbool: 16px|♂) isch, vu de Sunne us gsähne, de viert Planet in unserem Sunnesystem. Er zellt zue de erdähnliche (terrestrische) Planete. Ufgrund vu sinere bluetrote Farb isch er nochem römische Chriegsgott Mars bnennt worre un wird oft au als de Rot Planet bezeichnet. Symbolisiert wird de Mars dur e Chreis miteme Pfiil wo schräg noch rechts obe zeigt. Säll Zeiche, wo e Schild mitem dehinder stohende Speer darstellt, stoht fer de Chriegsgott. In de Biologi symbolisiert da Symbol s'männlich Gschlecht.
De Mars bsitzt zwä zimli chlaini, uregelmäßig gformti Mond, Phobos un Deimos (griech. "Furcht" un "Schrecke"), in de Mytholigi d'Söhn vum grichische Chriegsgott Ares, wo im römischen Mars glichgsetzt isch.
Wäge sinere rote Färbig het de Mars scho immer d'Mensche fasziniert. D'Färbig selber verdankt de Planet Iiseoxid-Staub, wo sich uf de Oberflächi un in de Atmosphäre verdeilt het. Somit isch de Mars e „rostige“ Planet.
Geologischi Gschicht
D Dichti vo de Iischlagkrater ufem Mars ermöglicht drai geologischi Periode z bistimme, well ältiri geologischi Formatione mee Krater uufwiised, as jüngeri. Die Periode sind noch Gegete ufem Mars binennt. Allerdings isch e gnaui zittlichi Bistimmig nöd mögli. Di drai Epoche sind:
Noachischi Epoche (noch de Noachis Terra binennt): Si bildet di ältiste Oberflächine uf em Mars und sind öppe 4,6 bis 3,5 Milliarde Joor alt. Noachischi Piet wiised vill groossi Krater uuf. Au de grööst Krater, d Hellas Planitia ghört dere Epochen a.
Hesperischi Epoche (binennt noch em Hesperia Planum): Si isch rund 3,5 Milliarde bis 1,8 Milliarde Joor alt. Zu de Hesperischie Piet ghöred vill wiiti Lavaebine. S werd agnoo, ass de Olympus Mons i dere Epoche aktiv woren isch.
Amazonischi Epoche (noch de Amazonis Planitia binennt): Si het vo 1,8 Milliarde Joor agfange und duured bis hütt. Amazonischi Regione wiised wenig Krater uuf, woll aber anderi geologischi Strukture.
Kategorie:Planet