mischeiwiller/swiss-german-text huggingface dataset:
Rütli
miniatur|wemme vo Seelisbärg ufs Rütli abe luegt
S Rütli (uf Französisch und Italienisch Grütli) isch ä Bärgmattä am Ürnersee, wo i dr nöjere Gschicht vo dr Schwiiz e symbolischi Bedütig übercho het.
Name
Dr Fluername ”Rütli“ bedüütet ”chlyni Rodig“. Es isch au e Flechi mit Mattland, wo zmitzt im Wald lyt.
Geografy
Dr Platz lyt im Gebiet vo dr Gmeind Seelisbärg. Es isch die äinzegi Stell am stozigä Bärg über em See, wo dr Hang weniger steil isch, so dass me e Mattä hät chönne mache.
S'Rütli isch bis Mitti 19. Joorhundert nur mitm Naue über dr Vierwaldstättersee erreichbar gsi. Im 1869 het me denn e Schiffsaalegistell wo au Dampfschiff könne aaleege baut und im 1870 het s'Dampfschiff "Rütli" dr Betrieb ufgnoh.Georg Kreis: S.111 Hüt käme au über en Fuesswäg, wo anne 1872/1873 baut worde isch, vo Seelisbärg zum Rütli wandere.Georg Kreis: S. 112-113
Uf äm Rütli häts äs Restaurant, äs chlisäs Museum und dä Drü-Länder-Brunnä, sust isch äs unverbaut. Am eifachstä chann mär s Rütli mit äm Schiff erreichä, mär chan aber au zfuäss vo Seelisbärg här abbä wandere. Sit 1991 fangt uf äm Rütli au dä "Weg der Schweiz" a, das ischt ä Wanderwäg um dä Ürnärsee umme.
Nid wyt wägg vom Rütli staat im See dr Schillerschtäi; das isch e höchä Felsblock, wo i dr Form vom enä Obelisk zueghauä isch und en Inschrift für ä Dichter Friedrich Schiller dra agmacht isch.
Gschicht
Bi de Gschicht vo dr Entstehig vo dr Eidgnosseschaft isch die Legände sid em 16. Joorhundert immer wie wichtiger worde, ass die drüü Urkantön Uri, Schwyz und Underwaldä dr Legändä nah uff däre Mattä dä Rütli-Schwur gschworä häiget. Es git zwar do drvo käis historischs Dokumänt, aber i dr volchstümleche Tradizion isch das bildhafte Motyv, wo au immer wider vo Künschtler dargstellt worden isch, bis hütt läbig blibe. Es git sogar es grosses Wandbild vom Rütli im Bundeshuus z Bärn.
D Erhaltig vom Rütli i sinärä historischä Form isch gsicherät, will di „Schwiizerisch Gmeinnützig Gsellschaft“ (SGG) s Rütli im Jahr 1859 für 55'000 Schwiizerfranke gchauft und a dr Schwiizerischä Eidgenossäschaft als unverüsserlichs Nationaleigätum übergä hät. Dr Legände no sölle s Gäld Schuelkinder gesammelt ha, aber in Wirggligkait häns die kantonale Sektione vo dr SGG zämmebroocht. Dr Kauf isch nötig gsi, wills äs Projäkt gäh hät, uf äm Rütli äs Hotel z bauä.
Am 25. Juli 1940 hät dr General Henri Guisan uf dr Rütliwisä dä legendäri Rütlirapport abghaltä.
Am 1. Augstä findät uf äm Rütli jewils ä Fiir zum Nationalfirtig vo dr Schwiiz statt und än Bundäsrat haltät ä Red. I dä letschtä par Jahr isch dä Aalass immer meh i d Kritik cho, will jewiils vill Rächtsextremi a därä Fiir teilnähmäd.
Weblink
Fuessnote
Kategorie:Alti Eidgenosseschaft
Kategorie:Ort (Kanton Uri)
Greifensee
Unter em Name Greifensee (alem. Griifäsee) git's:
Griifäsee, ä Gmäind im Kanton Züri
s Schloss Griifäsee, äs Schloss z Griifäsee
dä Griifäsee, än See, wo nachem Schloss benennt isch
d Herrschaft Griifäsee, ä ehemalegi Herrschaft bzw. Landvogtei rund um de Griifäsee
dä Mord vo Griifäsee, äs Massaker während em Alte Zürichrieg
Unterwalden
miniatur|150px|S alte Wappe vo Underwoudä, wo im 17. und 18. Joorhundert bruucht worde isch. Vorhär isch e woogrächt tailts Schild – obe root und une wiiss – bruucht worde.
Underwoudä isch än Sammelbegriff fyr di beedä Kanteen Obwoudä und Nidwoudä, wo scho sit jehär (ai scho lang vor 1291) i «ob» und «nid äm Woud» trännt sind.
Underwoudä sell dr Legändä na scho bi dr schwyyzer Staatsgrindig uf äm Rütli, äm Rütli-Schwur däbiä gsey syy. Uf äm Bundäsbriäf, wo ja so quasi als Grindigsuirkund vo dr Schweyz giut, hät aber nur dä Kanton Nidwoudä underschribä.
In dr nèie Uusgoob vù dr Schwyzer Bùndesverfassig (BV) vù ane 1999 wääre Obwalde ùn Nidwalde nimi as Houbkanteen zeld. Im Artikel 1 BV wääre d Kanteen vù dr Schwyz ùfzeld ùn doo wääre si aifach «die Kantone … Obwalden und Nidwalden» gnänd. Im Artikel 142 Abs. 4 BVArt. 142 BV haisd s, as d «Kantone Obwalden, Nidwalden» ejeede ne halbi Standesstimm hän.
S «Under-» im Name bidyted nid eppe «drunder», sondern «zwische», wie i de Näme Unnerbäch (zwische Milibach und Löübbach), Unterseen (zwische Thunersee und Brienzersee), Unterschächä (zwische Äsch- und Brunnischache) und Underwasser (zwische Wildhuuser-Thur und Säntisthur).Schweizerisches Idiotikon, Band I, Spalte 324 ff., Artikel under I, Bed. Ab (Digitalisat); Band XVI, Spalte 1479, Artikel Underwalden (Digitalisat). Drum luutet dr Name im Spaatmittelalter au uf Latynisch Inter Silvas, aso «zwische de Wälder».
Weblink
Fuessnoote
Kategorie:Kanton
Kategorie:Innerschwyz
Johann Heinrich Füssli
__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__
miniatur|220px|Dr Johann Heinrich Füssli (Henry Füssli), Stahlstich noch eme Porträ vom G. Herlowe
Dä Johann Heinrich Füssli (züritüütsch: Füessli; * 7. Februar 1741 z Züri; † 16. April 1825 z Putney, London) isch än schwîzerisch-englischä Maler gsi.
Läbe
Sin Vatär, dä Johann Caspar Füssli, isch Maler und Schriftstellär gsi. Im Altär vo 20 Jâr isch de Son z Züri Pfarrär wordä, aber im Jâr 1763 hät er mit sim Vater Krach bicho und d Schwîz und d Chilä verla. Drkufabe isch er dur Europa greist. Im Jâr 1779 hät är fürs zürchär Râthûs dä Rütli-Schwur gmalät. Später isch är uf Ängland zogä und hät det als Profässer für d Royal Academy of Arts gschaffät, aber d Schwîz hät er immer wider psuächt.
Werk
De Füessli het nîn Gmäldi zu Boydellsche Shakespeare-Galerie un ä Zyklus vun 47 Bilder zue s Miltons «S verloreni Paradies» gmacht. Witeri Werk sin: De Bund vo de Schtifter vo dä schwizerische Freyheit (ufm Zürcher Rathus), Theseus, om Igang vum Labyrinth vun Ariadne wu Abschid nimmt; De Zug vo de Schatte im Elysium, noch Lukians Beschribig un Ugolino im Hungerturm
Bilder
Literatur
Christoph Becker, Claudia Hattendorff: Johann Heinrich Füssli, Das verlorene Paradies. Ostfildern-Ruit 2002. ISBN 3-7757-0665-8.
Arnold Federmann: Johann Heinrich Füssli. Zürich 1927. (Katalog der Zürcher Gemälde-Ausstellung von 1926, Briefe an Johann Jakob Bodmer, Johann Caspar Lavater, Verzeichnis der Füssli-Sammlungen usw.).
Paul Ganz: Die Zeichnungen Hans Heinrich Füsslis. (Henry Fuseli). Urs Graf-Verlag, Bern/Olten 1947.
Christoph Vitali (Hrsg.): Ernste Spiele. Der Geist der Romantik in der Deutschen Kunst 1770–1990. Haus der Kunst München, 4. Februar bis 1. Mai 1995, Oktagon Verlag, Stuttgart 1995.
Weblink
Brief von Henry Fuseli an seinen Freund William Blake Multimedials Kunstprojekt vom Knut Remond „Hochzit va Himmel und Hell“ („Marriage of Heaven and Hell“).
Kategorie:Zürcher
Kategorie:Moler, Zeichner, Illustrator
Kategorie:Maa
Kategorie:Künschtler (Schwiiz)
Tux
thumb|Dr Tux
Dr Tux isch s'Maskottli vum Computerbetribssystem Linux. Om Ofong het dr Vogel gar kei Nome gha, meischt Nochnome Pinguin und Vornome Fat, also dä fätti Pinguin. Bal isch aber der Nome Tux ufkumme, kummt vum Englische Tuxedo fyr Frack: mangi meinne au, er kummt vum Torvalds UniX.
Dr Namme Tux isch mit dr Veröffetlichung vum Kärnel 2.0 uffkumme. Es het do en Wettbewerb gää, aber dr Linus Torvalds, dr Entwickler vum Linux, het sich denne do fyr dä Pinguin entschiede, angeblich will er z Auschtralie emol vu eme Pinguin bisse worre sei. Für d Vermarktig her hän Plüschpinguine aber au e bessere Effekt wie abisseni Epfel oder stilisierti Fenschter.
Dr Tux isch au d'Hauptfigur im 3-d-Computerspil Tux Racer.
Urlaubsverträtig Tuz
thumb|left|Dr Tuz
Am 17. März 2009 het dr Linus Torvalds mit dr Vorstellig vum Kernel 2.6.29 im Tux e Viertel Johr Uszit gwährt. Lut Mitteilig vu Kernel.org will dr Tux in sällere Zit as e Barbier schaffe. Solang dr Tux furt isch wird dr Tuz - e Tasmanische Deifel - ihn verträtte. Dr Tuz het dr Tux s'erscht Mol uf dr im Jänner 2009 z'Hobart uf Tasmanie abghaltene Linux-Konferenz linux.conf.au verträtte.
Hintergrund isch, dass dr Tasmanisch Deifel, e chleine Raubbitler, durch e asteckedi, chräbsartigi Erkrankig in sinere Existenz bedroht isch. Mit em zitwiise Ustusch vum Maskottli wenn d'Linux-Entwickler d'Ufmerksamkeit uf die gfährdet Art lege.Meldig uf heise open vum 18, März 2009
Weblink
Internetsite fier d'Rettig vum Tasmanische Deifel
Quelle
Kategorie:Linux
Volksrepublik China
D`Volksrepublik China isch ä Land z`Oschtasie.
D`Volksrepublik China (Rotchina) grenzt a 14 Staatä: d'Mongolei, Nordkorea, Nepal, Kasachschtan, Russland, Kyrgyzschtan, Tadschikischtan, Indie, Pakischtan, Afghanistan, Bhutan, Myanmar (ehemols Burma), Laos und Vietnam. Wenn mä Taiwan däzuäzellt sinds sogar 15 Staatä. China hät ä Flächi vo 9.572.419 km². Schätzigä vo 2005 zofolg hät Rotchina meh als 1.3 Milliardä Iwohnär. D'Hauptschdadt vo China isch Peking (北京; pīnyīn: Běijīng). Ca. 800 Millionä Chinesä reded Hochchinesisch.
As git zwai Staate, wo dr Name China in Aaspruch nääme. S'erschte China isch d'Volksrepublik China (Rotchina oder Feschtlandschina, wo mer üblichärwis dämit mainäd) und s'andere China isch d'Republik China, also d'Inslä Taiwan, wo dä ältärä Lüüt bessär als "Formosa" bekannt sin. Undär dä Kaisärrich hend diä baidä China ämol zämeghört. Doch wo noch äm Zwaitä Wältchriäg die japanische Bsetzer usägworfä worre sin, hät's än Bürgärchriäg zwüschät dä Kommunischtä undär dä Füärig vom "Buuräfuärär" Mao Zedong, mengmol au Mao Tse-tung gnännt, und dä  nationalistischä Kuomintang undär äm General Chiang Kai-Shek (蔣介石, Pinyin-Umschrift: "Jiǎng Jièshí") geh. D'Kommunischtä sind us dem Chriäg als Sigär uf äm Feschtland usägangä, allärdings hät sich d'Regiärig undär äm Chiang Kai-Shek uf d'Inslä Taiwan (台灣; pīnyīn: Táiwān) zrugzüchä chönnä. Am 1. Oktobär 1949 hät dä Mao Zedong d'Volksrepublik China proklamiärt und hät ä kommunischtische Schtaat ärrichtät. Dämit isch zwor d'Unabhängigkait vo China widärhägestellt gsi, jedoch hät di teilwiis desaströsi Politik vom Mao Zedong Dutzändi vo Millione vo Menschäläbä koschtät, wiä zum Bispiil im "grossä Schprung noch vornä" odär dä sogenanntä "Kulturrevolution".
Noch em Dood vom Mao het sich in dr Kommunistische Bardei vo China schliesslig e bragmatischi Linie duuregsetzt, wo d Wirtschaft liberalisiert het, aber die politischi Macht fest in de Händ vo dr Bardei gloo het. Nach Reformä idä Staatä vom Warschouer Pakt isches o ds China zurä Demokratiebewegig cho, diä isch mitem Tian'anmen Massaker brutal niedergschlagägä wordä.
Quälle/Amerkige
Kategorie:Land
Kategorie:Geografii vo China
Kategorie:Mitgliid i der UNO
Kategorie:Staat in Asie
Roland
thumb|dr bremer Roland
Roland isch e männlicher Vornome, Dr Nome bstoht us zwei Bstondteil, wo usem Altgermonische kumme. Dr ärschte Teil isch hroth, was uf Hochdytsch Ruhm heisst, de zweit Teil isch nantha, was kühn isch. Im Italiänische un im Sponische isch drus Orlando worre, im Englische au Rowland. D Wiblig Form isch Rolande, kummt awer nit so oft vor.
E beriehmter Träger isch de Roland vum Karl däm Grossi, wo im Johr 778 im Krieg gege d'Baske gfalle isch (spöter zu Sarazenä umdichtet).
Deno gits no d Roland Orglä.
Un usserdäm stoht er uf viele norddytsche Markplätz. Des isch e Zeiche fyr d'birgerlichi Freiheit.
Kategorie:Männlige Vorname
Kfz-Kennzeichen
KFZ-Kennzeiche sind Nummertäfeli uf de Karre un Motorräda.
Alphabetischi Lischt vo Kennzeiche us`m Alemannische
thumb|Dytsches Nummaschild
thumb|Schwiizer Nummaschild
thumb|Öschtrichisches Täfele
thumb|Fronkrich
thumb|Liechtaschtai
Dytschland
A Augsburg
BAD Bade-Bade
BÜS Büsinge
EM Emmedinge
ES Esslinga
FN Bodeseechreis (Friedrichshaafe)
FR Friburg im Brisgau un Brisgau-Hochschwarzwald
KN Konstanz
LÖ Lörrach
OG Offeburg, Ortenau-Kreis
RA Rastatt
RT Reitlenga
RW Rottwyhl
S Stuegert
SIG Sigmaringe
TÜ Diebenga
TUT Tuttlinge
UL Ulm
VS Villinge-Schwenninge, Schwarzwald-Baar-Kreis
WT Waldshuet-Tienge
Nemme bnützte
NT Nierdinga (bis 1973 vrgääbe)
DS Eschingä (bis 1974 vergäbä)
Frankriich
67 Département Underelsàss, (Strossburj)
68 Département Owerelsàss, (Colmar, Mülhuse)
Füarschtatum Liachtastoh
FL Füarschtatum Liachtastoh
Öschtriich
B Bregenz
BZ Bludenz
DO Dornbirn
FK Feldkirch
V Vorarlberg
Schwiiz
AG Aargau
AI Appezöll Innerrhode
AR Appezell Usserrhode
BE Bärn
BL Baselbiet
BS Baselstadt
FR Fryburg
GL Glaris
GR Graubünde
LU Lozärn
NI Nidwalde
OW Obwalde
SG St. Galle
SH Schaffhüse
SO Soledurn
SZ Schwyz
TG Thurgau
UR Uri
VS Wallis
ZG Zug
ZH Züri
Lueg au
Lischt vo dr Kfz-Nationalitätszeiche
Kategorie:Strosseverkehr
Volker
D Volcae oder Volker () sin ä keltischer Schtamm i dr Antike gsi. Sä hän ursprünglich zwüsche Rhy, Leine un Main im Herkynische Wald gsidelt und gege d Germane Widerstand gleistet, wo gege Süde drängt sin. Schliessli hend si iri Wonsitz ufgee und sich in Gallie und Chliiasie niderlo. D Germane hend noch de Volcae alle Kelte *Walhôz (Adjektiv: *walhiskaz „wälsch“) gsait. Dô devo chunt dr Begriff Wälsch.
Gschicht
thumb|400px
Galatie
Im 3te Jôhrhundert vor Chrischtus sin d Volcae vo de Germane zruggdrangt wôre un usgwandert. En Tail vode Tektosage isch in Oste uf de Balkan gwanderet und schliessli im Joor 278 v. Chr. i Chliiasie igfale, zäme mit andere keltische Stämm, nämli de Trokmer und de Tolistoagier. Iri Hoptstadt isch Ankyra (Ankara) gsii. D Kelte hend denn d Föderation vo de Galater bigründet.
Gallie
Die andere Volker sind um 250 uf Gallie gwanderet und hend sich zwüschet em Rotte und em Garonne niderloo. De östlichi Stamm het sich Volcae Arecomici gnennt und de Hoptort isch Nemausus (Nîmes) gsii. De westlich Stamm sind d Volcae Tectosages gsii und ire Vorort Tolosa (Toulouse). Iri Landnaam isch archäologisch guet erchennbar. Ane 219 v. Chr. isch de Hannibal mit sim Elifanteheer dur s Piet vode Volker zoge. 121 v. Chr. hend si sich mit de Römer verbündet, sind aber abgfale, wo d Kimbre und Teutone i Gallie igfale sind. Au spöter sind si mol Verbündeti vode Römer gsii und mol nöd.
Zur Zit vum Julius Cäsar hän immer no en Tail vo de Volcae im Herkynische Wald gsidelt. Des wird als e Indiz aagsehe dass d keltischi Chultur zu däre Zit z Mitteleuropa nô präsent gsi isch. Aber währed de römischi Erobrigzüg z Germanie hät d keltischi Bvölkrig kei grossi Roll mee gschpylt.
In de nöchste Jôhrhunderte sin d Volcae romanisirt wôre un i dr galloromanische Chultur ufgange.
Wirtschaft
D gallische Volker hend voralem vom Acker- und Gartebau glebt und Chorn und Wii abaut. Zudem hend si e gwüssi Bidütig im Handel vo Metall gha.
Literatur
A. Dirkzwager; Strabo: Strabo über Gallia Narbonensis. E. J. Brill, Leiden 1975, ISBN 9-004-04367-5.
Christian Goudineau, Michel Christol:  Nîmes et les Volques Arècomiques au Ier siècle avant J.-C. In: Gallia. Band 45, 1987, Nummer 1, S. 87–103 (online).
Kategorie:Keltische Stamm
Wien
Wien (bairisch: Wean vorarlbergisch: Wian) isch d Houptstadt vu Österriich und glichzitig o s flächemäßig chlinnscht und iwohnermäßig gröscht vo de nüün Bundesländer.
Wien hät ca. 1.9 Millione Iwohner und a Fläche vu 414 km² und isch dodemit die iwohnerrichsti und dichtisch besideltschti Stadt vo Östriich. Im Groossruum vo Wien läbed ca. 2.8 Millione Mänsche, was en Drittel vo de Gsamtbevölkerig vo Östriich isch.
Geografii
Wien isch e Grossstadt. Vo de gsamte Flächi vo 414,65 km² sind öppe 25 % überbaut, knapp 30 % sind Garteflächene und uf de rästliche 45 % häts Wälder (17 %), Räbberg (2 %), Landwirtschaft (16 %) und sustigi Sache.
D Stadt lit zwüsched de nordöstlichste Uusläufer vo de Alpe im nordwestliche Teil vom Wiener Becki, beidsiits vo de Donau.
Stadtgliderig
D Stadt glideret sich in 23 Bezirk.
1. Bezirk: Innare Stod
2. Bezirk: Leopoidstod
3. Bezirk: Laundstroßn
4. Bezirk: Wiedn
5. Bezirk: Margaretn
6. Bezirk: Mariahüf
7. Bezirk: Neibau
8. Bezirk: Josefstod 9. Bezirk: Olsagrund
10. Bezirk: Favoritn
11. Bezirk: Simmaring
12. Bezirk: Meidling
13. Bezirk: Hietzing
14. Bezirk: Penzing
15. Bezirk: Rudoifsheim-Fünfhaus
16. Bezirk: Ottakring 17. Bezirk: Hernois
18. Bezirk: Währing
19. Bezirk: Döbling
20. Bezirk: Brigittenau
21. Bezirk: Fluridsdurf
22. Bezirk: Donaustod
23. Bezirk: Liesing
Kultur
Wien isch vor allem dur sini klassischi Musig bekannt → Wiener Klassik. Berüämt isch au d Wiener Chuchi; s Wienerschnitzl und d Sachertorte sind die wohl bekantiste Leckereie.
Bilder
Weblink
di offizielli Website vo de Stadt Wien
Fuessnoote
Kategorie:Stadt (Öschtrych)
Kategorie:Hauptstadt (Europa)
Kategorie:Bundesland (Öschtriich)
Kategorie:Millionestadt
Kategorie:Landeshauptstadt z Öschtriich
Kategorie:Wien
Slowenien
Slowenia isch a klenns Land im südlicha Mitteleuropa und grenzt im Weschta an Italia und an d Adria, im Süda und Osta an Kroazia und Ungarn und im Norda an Österriich.
Slowenia hätt 20.000 km2 Flächi und ca. 2 Mio. Iwohner. D Hauptstadt isch Ljubljana (uf Dütsch Laibach).
Geographi
thumb|left|230px|Da Triglav in da Julischa Alpa
Obwohl s Land eigentlich boda klen isch, find ma in Slowenia fasch alls: im Norda hot s mit ma Toal vo da Alpa (Julische und Steiner Alpa) und da Karawanka richtige Hochgebirge, im Oschta a Tiefebene, in da Mitte und im Weschta git s a karschtigs Mittlgebirge (Dinarisches Gebirge) und im Süda sogär s Meer (Mittelmeer).
Da högschte Berg vo Slowenia, mit 2.864m da Triglav, lit im Nationalpark Triglav, da tiafschte Punkt isch dia 47 km lange Adriaküschte. Us da Julischa Alpa kond zwoa vo da wichtigschta Flüss, d Isonzo (Soča) und d Save, dia andra zwoa, d Drau und da Mur flüssend vo Öschtriich umme. Meh wia d Hälfte vom Land isch mit Wald zuagwachsa.
O s Klima isch untaschiedlich: Im Südweschta isch s enda mediterran mit warma Summa und füchta, milda Winta, wobei s an da Küschte öft kalte Fallwinde (Bora) ge ka. Im Innara vom Land hot s atypisch kontinentals Klima.
Ekschterni Syte
d Website vo de Regierig vo Slowenie (u. a. englisch)
d Website vom Tourismus z Slowenie
Fueßnota
Kategorie:Land
Kategorie:Jugoslawie
Kategorie:Staat z Europa
Kategorie:Staat am Mittelmeer
Kategorie:Mitgliid i der UNO
Kategorie:Mitgliid i der Europäische Union
Ulm (Begriffsklärung)
Ulm isch dr Name von verschidni Orti im alemannische:
Ulm an der Donau isch ä grosi Stadt im Schwäbische.
Alb-Donau-Kreis isch dr Landkreis um Ulm (Donau).
Neu-Ulm isch sit 1810, wo's Gebiet vo dä Riichstadt Ulm uf Württeberg un Bayern ufteilt wore isch, d' "Schweschterstadt" vo Ulm uf'em bayrische Donauufer.
Renchen-Ulm, friga Ulm bi Oberkirch oder Ulm (Baden) isch ä Dorf bi Oberkirch om Rond vum Schwarzwald.
Ulm bi Lichtenau isch ä zu Liechteni ghäriges Dorf.
Usadäm gibts au no e bekonnte Zungebrächer: In Ulm, um Ulm, um Ulm ume
Ulm (Baden)
Renchä-Ulm oder Ulm in Baden, friga mol Ulm bi Owerkirch isch ä Dorf in de Ordenau un ä Ortdsdail vun Renchi. Wahrschins gehd s schu uf s 7. Johrhundert zruck; d ärscht urkundlig Ärwähnung isch us em Johr 1070 in re Schenkungsurkund an de Firschdbischoff von Schdrossburg. Der het dann sin Verwaldung vom Renchdal in Ulm igrichd.
Dä untere Teil vom Kirchturm dirft um die tousend Johr alt si und do demid dä zweitäldschd im Ärzbischtum Friburg. D'Kirch isch gonz fryger zomme mit dem Gottsacker do gsi, wo jetzt der Sportplatz isch, un erst siterm 18. Johrhundert uf em hitige Platz. Dä Turm isch schu imma do gsi, des isch ä alta Währturm gsi.
D'Ulmer hän net d'Isebohn han welle un au kei Ärdgas, so isch des den um 1975 rum um Renchi gonge. Dr versproche nei Wäg hän di Renchner dänno aber immer no nit baut. Di meiste Ulmer giin den aber uf Owerkirch oder Achre ge Ikaufe oder uf Achre uf d Realschuel oder uf s Gymnasium.
Z Ulm git s au e Biermarke, s Ulmer Bier, als bsunderi Spezialidäd im Gaschthuus 'Braustübl'. D junge Lit gin aber meischtens in dä 'Läwe'. Gfeschded wird in de Obschdhall und im Summer uf em Kuss-Eich-Fäscht. Dsell Kuss-Eich gehd uf ä Gmeindratsfeschd Ende sechzger ofongs siibzger Johr zruck. Bin ere Wett het seller, wu s noch e baar Bier noch uf eini vu zwei Eiche nuff gschaffd het, einere vun de Fraue derfe a Kuss gä. Selli zwei Eiche stien au jetzt no, un s het e Schild mit Kusseiche dron.
Sitterm März 2006 isch im Kaier ä buddhistischs Zentrum.
Weblink
Gymnasium
Realschul
buddhistischs Zentrum.
Kategorie:Ort (Ortenaukreis)
Ulm (Lichtenau)
Ulm bi Lichteni im Landkreis Raschti z Bade-Wirttebärg (Ditschlond) isch e Dorf, wu 1154 zum ärschte Mol gnännt worre isch.
Es et domols Ulmene gheisse, de Nome kunnt wahrschiints vun de Ulme, wo s friejer ums Dorf rum ghet het.
Im Drissigjährige Krieg hen d'Schwede de Ort abbrännt, drissig Johr später nomol d Franzose.
Im Johr 1937 het de Gmein Ulm schun emol d'Ingmeindung noch Lichteni droht, uff e Ondrag vum Lichtenauer Birjermeister. Die iberzejgende Usfierungen vun dene gschichtliche un sachliche Begeweheite vun dene zwei Gmeinde hen im Endefekt dene folgeschwere Schritt vereitelt.
Dezämber 1953: Ulm wird 800 Johr ald.
1973 ischs zu Lichteni kumme.
Inzwische isch Ulm mit Lichteni baulig zämmegwaggse.
D’ Herkunft vum Ulmer Dorfwabbe
S zeit e als Kriz stilisierti Ulm, wo dr Stomm devo in e Grummstab boge isch.
Mer konn sage, dass mer sich d'Herkunft vom Nome Ulm gmacht het, un d'klesterlig Abstommung im Wabbe veronkert. Inerer onderer Bschribung wird vun eme schwarze Kleeblattkriz uf silbernem Grund gschriibe.
Kategorie:Ort (Landkreis Raschti)
Welsch
Wälsch oder Wäutsch isch d alemannisch Bezeichnig für d Franzose un Weschtschwiizer un andri romanischi oder cheltischi Völker, aber au für d Gegend oder d Region, wo di Wälsche läbed.
S Wort chunt vo germanisch *walha- un het syn Urschprung möglicherwys bi de Volcae, e keltischer Stamm wo näbe de Germane gläbt het. Spöter isch dr Begriff uf d romanisierte Kelte übertrooge worre.
Verwendig vom Name
England
Vo de Ängländer isch wielisc uf d Waliser übertrooge worre; deswäge Welsh un Wales un Cornwall.
Mitteleuropa
Im Althochtütsche bizaichnet Walha d Romane, s Adjektiv lutet walahisc.
I dr Dütschschwiiz wird s Französische un vor allem d französischsprochige Schwiiz au als Wälsch oder Wälschland bezeichnet. Z Bade un im Elsass wird dr Begriff higege vermiide un als abwärtend empfunde. D romanischsprochige Bvölkrig vum Elsass het de Begriff schlieslich als Eigebezeichnig überno un nennt sich un syni Sproch Welche. S glyche gilt für d Wallone (holländisch: waals "Wallonisch").
Usserdäm sin d Rätoromane früener au als Wälschi bezeichnet worre. De negativi Usdruck Chuderwältsch isch us älterem "Churer Wälsch" entstande. De Uusdruck isch scho früe negativ gsii, so het en Schwoob um 1450 gschribe: "Churwalchen ist ein pöse sprach, bsunder in dem Engadin". Au de Walesee isch noch de "Churwalchen" binennt.
D Südwalser im Piemont säget em Italienische Wailschu. Degege werd südtirolisch Walsch für Italiener as negativ empfunde.
Osteuropa
Seltener wird dr Begriff uf d Rumäne bezoge. D Walachei isch e historische Landesdeil vo Rumänie.
Witers
• Dr Name isch i vyle Fluerbezeichnige enthalte, vor allem z Öschtrych un i dr Schwiiz. So heisst es Dorf im Jura Wälscheroor und es Taal bi Arosa Wälschtobel.
• D Baumnuss haisst au Wältschi Nuss oder Walnuss.
• De Name vom Wallis chunnt aber nid vo däm Wort, sondern vom latinische Wort vallis für Taal.
Kategorie:Kelte