Chur
Khûr (amtlich Chur, rät.  (Surselvisch), Coira (Surmeirisch),  (Oberengadinisch),  (Unterengadinisch), ital. Coira) isch d Hauptschtatt vom Schwizzer Khantôn Graubünda.
Khûr het mee als 34'000 Iiwonar (2012). Ggreedati Schprôcha sind vor allem s Alemannisch, s Italienisch und s Românisch.
der Ortsname
Vu der Gschicht vum Nama vu Chur sait der Artiggel CUOIRA im Dicziunari Rumantsch Grischun, wo ma online khan aluaga, är khömm vumana vorrömischa Wort, wo “curia” ghaissa het und «der Volksstamm» bedüütet het; das isch dur d Forschig vum Schwiizer Romanischt Johann Ulrich Hubschmied bezügt.
Gschicht
Khûr isch dia eltischt Schtatt vur Schwizz. Die eerschta Füürschtella sölland vu 11'000 vor Christus sii. D Röömar sind im Jôr 15 vor Khrischtus über d Bärgpäss iimarschiart und hend a paar Hüüsar und a Rössarwäggslschtell für d Splüügaschtrôss bbaut.Archäologii z Khûr Schpöötischtans sit am Jôr 451 hets z Khûr an Bischof, wo s Bischtum Khûr leitet. Siini Khirha isch d Katedraala im Schloss ooba.
Im Mittalaltar hets immar öppa 1'200 Seela innerhalb vu da Schtattmuura ghaa. Erscht ab 1858 mit am Isabaanbau vu Roorschach uff Khûr isch d Schtatt rasant gwaggsa. Dua isch au dia aalt Schtattmuura abgrupft khoo. Vu 1970 bis öppa 1990 hät Khûr immer öppa 33'000 Iiwooner ghaa. Nohana het’s denn a Huufa Zuazüüg ggee. Endi 2006 sind’s mee als 35'000 und Endi 2011 über 36'000 Iiwooner gsii.
Uf dr 1. Jänner 2020 hät Malòòdersch mit Khûr fusioniert, uf dr 1. Jänner 2021 Haaldastai.
Geografii
Khûr liit grad döt im Khûrer Rhiital, wo dr Rhii vum Oberland und vo Bonaduz här a Khnigg noch Norda in d Bündner Herrschaft macht. D Schtatt isch uffam Schuttkheegl vur Plessur bbaut. Dia flüüsst vu Arosa här ds Tschelfigg aaba tiräggt dur Khûr in da Rhii. Im Nordoschta khömmen d Hüüser fascht bis an da Fürschtawaald.
Dia höggschta Bärga zringumm sind im Nordweschta dr Calanda ännet am Rhii, im Oschta dr Montalin oben a Malòòders und im Süüda dr Dreibündaschtai.
D Nochbergmainda sind im Norda Pfääfers (im Kanton Sanggalla), Untervaz und Trümmis, im Weschta Feldschpärg, im Südweschta Ems, im Süüda Khurwaalda und Tschiertscha-Praada und im Oschta Arosa.
Würtschaft
Z Khûr het’s a paar Induschtriibetriib, Bangga, Versihariga und a Huufa Khliigwärb. Puurabetriib het’s fasch khaini mee, und au Räbbärga sind nu no wenig. Vor allem d Induschtrii häd sich 1963 sehr drfüür iigsetzt, zum dia hüttigi Hochschual für Tächnigg und Würtschaft gründa.
Di Räätisch Baan het Glais vu Khûr us bis uf Disentis, Arosa und in ds Engadin.
Galerii
Inschtituziona
Dicziunari Rumantsch Grischun
Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
Persönlichkaita
Valentin Bearth (* 1957), en bündner Architekt
Gion Gieri Barbisch (1641–1687), Buechtruker, hät vo 1672 bis 1675 z Khuur e Trukerei betribe
Jörg Blaurock (* um 1492, † 1529), füerendi Persönlichkait vom früaha Täufertum, hät 1525 z Khûr gwürkt
Josias Braun-Blanquet (1884–1980), en Botaniker, z Khuur ufgwagse
Alois Brügger (1920–2001), en Arzt, z Khuur uf d Wält cho
Jakob Buchli (1876–1945), en Konstrukteur im Beraich vom Lokibau, z Khuur uf d Wält cho
Johann Busch (1890–1969), en Fabrikant (Busch-Wooga) und Gmaindspolitiker (FDP)
Johann Rudolf Byss (1660–1738), en Schwizer Moler, z Khuur uf d Wält cho
Corina Caduff (* 1965), e Kulturwüssaschaftlari und Literaturkritikeri, Professori an dr Zürcher Hochschuala vu da Künscht (ZHdK)
Gion Mathias Cavelty (* 1974), en Schriftsteller, z Khuur uf d Wält cho
Pieder Cavigelli (1913–1996), en Germanischt und Lehrer
Conradin Clavuot (* 1962), en Architekt, z Khuur ufgwagse
Johannes Comander (1484–1557), en Theolog und Reformator z Chur
Gion Giusep Derungs, Musiker
Silvana Derungs, Romanischtin, Lexikografin bim Dicziunari Rumantsch Grischun
Hansruedi Giger (1940–2014), Grafiker und bildenda Künschtler, Oscar-Priisträger
Gian-Marco Schmid alias Gimma, Rapper
Hans Gmür (1927–2004), Autor
Wädi Gysi, Musiker und Iishockeyschpiler
Konstantin Harter, Iishockeyspiler und Architekt
Alfred Heuss, tüütscha Musigwüssaschaftler und Musigkritiker
Rudolf Hotzenköcherle (1903–1976), Sproochwüssaschaftler
Kurt Huber, Professer an der Ludwig-Maximilians-Universität z Müncha, Volksliadforscher, Mitgliid vu der Weissen Rose
Anton Huonder, Kathoolischa Theoloog und Schriftsteller
Britta Huttenlocher, Moleri
Mario Illien, Inschinöör
Georg Jäger, Begründer vom Inschtitut für Kulturforschig Graubünda
Jörg Jenatsch (1596–1639), Bündner Politiker im Drissigjähriga Kriag
Angelika Kauffmann, Moleri
Adolfo Kind, Chemii-Inschinöör und eine vu da Vätter vum Schkiifaara z Italia
Lenz Klotz, Moler
Susanne Leutenegger Oberholzer, Nationalröti Kanton Baselland
Kim Lindemann, Iishockeyspiler
Sven Lindemann, Iishockeyspiler
Daniel Mahrer, Schgiirennfaarer
Beat Marti, Schauspiler
Urs Marti, Schtadtpräsident
Christian Menn, Bauingenieur
Martin Meuli, Arzt und Pionier für Kinder- und Fötaalkhirurgii
Nino Niederreiter, Iishockeyspiler
Robert Platow, Würtschaftsschurnalischt, Gründer und Herusgeber vom Platow Brief
Adolf Hermann Ribi, Sproochwüsseschaftler und Redakter
Giorgio Rocca, italienischa Schgiirennfaarer
Yvonne Rüegg, Schgiirennfaarari
Meinrad Schütter, Khomponischt
Carli Tomaschett, Romanischt, Scheffredakter vom Dicziunari Rumantsch Grischun
Renato Tosio, Iishockeygooli
Johann Baptista von Tscharner, Bündner Politiker und Uufkhlärer
Nadine Vinzens, Miss Schweiz 2002, Model und Schauschpilari
Andreas Walser, Moler
Brigitte Wolf, Orientierigsläufari
Andrea Zinsli, Schgiirennfaarer
Paul Zinsli, (1906–2001), Volchskundler und Sproochforscher
Peter Zinsli (1934–2011), Volksmusiker und Komponist
Peter Zumthor (* 1943), Architekt und Pritzker-Prysträger 2009
Luag no
Klinik Waldhuus
Weblink und Literatur
Khûrer Sitta
Khûrer Turismussitta
.
Fuessnota
Kategorie:Ort (Kanton Graubünde)
Kategorie:Stadt (Schwiiz)
Kategorie:Kantonshauptort (Schwiz)