Schaltjahr
Als Schaltjoor () wird es Joor im Kalender bezeichnet, wo im Unterschiid zum Gmeinjoor en zuesätzliche Schalttag oder Schaltmonat hät.
E Kalender het historisch dr Zweck, dr Afang vu dr Johreszitte alljohr uf s'gliich Datum falle z'lo, um dr Zittpunkt zum Bispil vu Feste oder — bsunders fer d Landwirtschaft wichtige wiiderchehrende Ereignisse wie Rägezitt, Druchezitt, Ussaat oder Iberschwemmige bestimme z'chänne. E tropschis Johr, also dr Zittruum zwische zwei Früehligs-Dag-un-Nachtgliiche, durt allerdings ebba 365 Däg un e bitsili wäniger wie 6 Stunde (365d 5:48:45.98, nit konstant!), so dass e eifachi Zueornig, wo jedem Johr die gliich Azahl Däg git, umöglich isch, ohni dass sich gliichzittig dr Afang vu dr Johreszitte im Kalender verschiebt. In dr Sunnekalender vu dr verschidene Kulture git's deshalb Methode, um die jewilig Dur vum Johr im tropische Johr aznächere. In allene alde Kulture isch d Astronomi un demit au d'Festlegig vum Kalender in dr Regel ä Sach vu dr Priisterschaft gsi.
Dr Afang vu dr Johreszitte cha bispilswiis uf em gliiche Datum festghebt werre, wenn in geignete Abstände e Schaltjohr, e Johr mit eme zuesätzliche Dag, eme Schaltdag, igfüegt wird. E eifachi Methode isch, jedes virt Johr zum Schaltjohr z'mache. So isch es im Julianische Kalender igfüehrt worre, wo dr Februar 29 statt 28 Däg het. Gnaueri Kalender nächere s tropisch Johr besser a: Wil eweng wäniger wie sex Stunde pro Johr uszgliiche sin, fallt dr (Julianisch) Schaltdag menkmol us (wie z. B. anno 1900 im Gregorianische Kalender).
Amerkig: Der Kalender, wo hüt in fast alle Daile vu dr Welt (im insbsundere au in Dytschland, Österriich, Frankriich, Liechtestai un dr Schwyz) gilt, isch dr Gregorianisch Kalender.
+ Schaltjoor vom  gregoreanische Kalender —  2000  — 1904  2004  2104 1908  2008  2108 1912  2012  2112 1916  2016  2116 1920  2020  2120 1924  2024  2124 1928  2028  2128 1932  2032  2132 1936  2036  2136 1940  2040  2140 1944  2044  2144 1948  2048  2148 1952  2052  2152 1956  2056  2156 1960  2060  2160 1964  2064  2164 1968  2068  2168 1972  2072  2172 1976  2076  2176 1980  2080  2180 1984  2084  2184 1988  2088  2188 1992  2092  2192 1996  2096  2196
Julianischer Kalender
Bis 46 v. Chr. hän d Römer e Kalender mit zwölf Mondmunät mit abwexlend je 29 bzw. 30 Däg benutzt, zämme 354 Däg. Wil gradi Zahle aber nooch em Aberglaube Uglück broocht hän, hän d Römer noch ei Dag drufghaue. Doch trotzdem isch's zum Sunnejohr immer noch meh wie zehn Däg z'wänig gsi. Zuenächst het dr Gaius Julius Cäsar in sinere Eigeschaft als Pontifex Maximus (oberster Priister vu Rom) sälli zehn Däg uf die verschidene Munät verdeilt, wo numme uf 30 bzw. 31 Däg agwaxe sin. Numme dr damols letzt Munät Februar isch als Uglücksmunät leer usgange un somit bi 29 beziegigswiis im Schaltjohr domols bi 30 Däg bliibe.
Dorum het sich dr Caesar zue ere radikalere Reform entschlosse un im Grund dr ägyptische Sunnekalender igfüehrt. Dr offiziell ägyptisch Sunnekalender het sit em Edikt vu Kanopus (238 v. Chr.) alli vier Johr 366 Däg statt 365 gha, allerdings e anderi Ideilig vu dr Munät.
Mit dr mathematische Durfüehrig isch deno au dr ägyptisch Astronom Sosigenes us Alexandria beuftrait worre.  Vu sällem isch deno au dr au hüt noch im wesetliche gültig westlich Kalender igfüehrt worre - mit em Johrafang am 1. Jänner.
Kurz nooch de Ifüehrig 46 v. Chr. het mer sogar alli dri Joor e Schaltjohr gmacht, was aber schnell Ustimmigkeite gä het. so dass dr Augustus ab 9 v. Chr. d'Schaltjoor usgesetzt het un erst 8 n. Chr. - un no alli vier Joor - wiider Schaltjohr igfüehrt het, was einigi Joorhundert später bi dr Ifüehrig vu dr christliche Zittrechnig bibehalte worre isch.
Doch d Römer hän mit de Ibernahm vum ägyptische Kalender au dem si winzigi, aber uf d Jahrhunderte gsähe, wirkungsvoll Ugnauigkeit nit ibernu. 11 Minute un 14 Sekunde pro Jahr isch s durschnittlich julianisch Johr nämli z'lang. Alli 128 Johr git's in sällem Kalender also ä Schaltjohr z'viil.
Gregorianischer Kalender
Underem Papst Gregor XIII. (wie dr Caesar ebefalls Pontifex Maximus vu Rom, au wenn d Religion e anderi worre isch) isch dorum 1582 folgendi uf die christlich Ära geicht Regelig als Korrektur vum Julianische Kalender igfüehrt worre (Gregorianischer Kalender):
Glatt dur 4 dailbari Johre sin Schaltjohr. also die julianisch Schaltregel.
Glatt dur 100 dailbare Johre sin aber kaini Schaltjohre.
Glatt dur 400 dailbari Johre sin aber wiider Schaltjohre.
So sin zum Bispil d Säkularjohr 1800, 1900 un 2100 keini Schaltjohre, d Säkularjohre 2000 un 2400 degege scho.
Domit durt s Gregorianisch Kalenderjohr im Durschnitt 365,2425 Däg, un stimmt gnauer mit dr Längi vum tropische Johr iberi wie s Julianisch Kalenderjohr.
Mit dr mathematische Durfüehrig vu dr Kalenderreform het dr Papst dr in Rom läbend dytsch Jesuit un Astronom Christophorus Clavius beuftrait.
Sit em Erste Konzil vu Nikaia anno 325, bi dem dr Früehligsafang uf dr 21. März festglegt worre isch, het die ufgloffe Differenz scho 10 Däg betrage, un so het dr Gregor - oder besser dr Christophorus Clavius - uf dr 4. Oktober gli dr 15. Oktober 1582 folge lo, um sälli Zit uszgliiche.
Nit in alle Länder isch sälli Umstellig am selbe Dag erfolgt. Nit-katholischi Länder hän sich lang gweigeret. Bsunderi Schwirigkeite het's in Schwede gä, wo anno 1712 zwei Schaltdäg igfüegt worre sin un säll Johr dorum ä 30. Februar gha het.
Rächt ugwöhnlich un vor allem im dytsche Sprochruum wänig bekannt isch d Datsach, dass nit dr 29. Februar dr Schaltdag vum Gregorianische Kalenders isch, sundern dr 24. Februar, wo doppelt zellt wird. Dr 24. un dr 25. Februar falle nooch dr rächt umathematische römische Zellwiis, wo au bi dr Ifüehrig vum Gregorianische Kalenders noch yblich gsi isch, uf s'selb Datum.
Im Gmeinjohr heisst dr 24. Februar „a. d. VI Kal. Mart.“ (sexter Dag vor dr Kalende vum März); dr doppelt Dag im Schaltjohr heisst au äso.
Wil säller Sexte (lat. „sextus“) dopplet („bis“) zellt wird, heisse Schaltjohr bzw. -dag „bissextilis“ (latiinisch), „bissextile“ (englisch), „bisestile“ (italienisch) usw.
Nooch hütiger Zellig verschiebe sich dr 24. un die wittere Däg im Februar um ei Dag;
Bedütig het säll hüt noch in dr katholische Chilche bi dr Zellig vu dr Chilchedäg:
chilchlichi Fyrdig un au d Nammensdäg - aber nit d Wuchedäg - sin vu dere Regelig betroffe.
Anderi Kalenderäre, wo dr Gregorianisch Kalender benutze, z. B. die Japanisch Ära, lege ihri Schaltjohre synchron zue sälle vu dr christliche Ära.
Neier Orthodoxer Chilchekalender
S gregorianisch Johr isch rund 27 Sekunde z'lang. Als Ergebnis hinkt dr gregorianische Kalender nooch 1.600 Johre um e halbe Dag hinderher. Deshalb het die grichisch-orthodox Chilche e eweng komplizierteri Schaltregel vorgschlage: Abwiichend vum gregorianische Kalender sind d Johrhunderte nur dann Schaltjohr, wenn si dur 9 dailt dr Rest 2 oder 6 ergäbbe. Demit wäre s Johr 2800 kai Schaltjohr, sundern erst s Johr 2900. D Abwiichig zum Sunnejohr betrait bim orthodoxe Chilchekalender nur noch chnapp 3 Sekunde. Ä höcheri Gnauigkait isch sowiso nit möglich, wil d Längi vum tropische Johr iber mehreri 10000 Johr sowiso nit stabil isch. Dr orthodox Chilchekalender isch nit vu allene orthodoxe Chilche agnu worre. So rechnet die russisch-orthodox Chilche noch immer nochem Julianische Kalender.
Französischer Revolutionskalender
In dr Zitt, wo dr Französische Revolutionskalender Gültigkeit gha het, sin d Johre 3, 7 un 11 Schaltjohre gsi.
Die ursprünglich Regelig vum Kalender isch gsi, dass dr erste Dag vu jedem Johr uf d Herbst-Dag-un-Nacht-Gliichi fallt un jedes virt Johr e Schaltjohr si sott. Sälli Forderige widerspreche sich aber, drum het dr Charles Rommes, dr Autor vum Kalendersystem, eini im Gregorianische Kalender ähnlichi Regelig vorgschlage. Er isch aber us politische Gründe demit uf Widerstand gstosse. Dur die churz Gültigkeit vum Revolutionskalender sin die Diskussione aber obsolet worre.
Jüdischer Kalender
Im Jüdische Kalender, eim nooch em Mo usgrichtete Kalender, wo dur komplizierti Regelige im Sunnejohr abasst wird, wird in alle Johre, wo bi ere Division dur 19 e Rest vu 0, 3, 6, 8, 11, 14, oder 17 hän, e Schaltmunät igfüegt. Er wird als Adar II bezeichnet.
Islamischer Kalender
Im Islamische Kalender, wo e Mondkalender isch und uf dr diräkte Beobachtig vom Mond ufbaut isch, isch die berächneti Bestimmig vume Schaltjohr usserst schwirig. Nooch eme gebrüchliche System, wo under anderem im GNU Emacs verwendet wird, sin alli Johre, wo bi ere Division dur 30 ä Rest vu 2, 5, 7, 10, 13, 16, 18, 21, 24, 26, oder 29 hän, Schaltjohre.
Noch sällem System hän im Islamische Kalender alli gradzahlige Munät 30 Däg un alli ugradzahlige Munät 29 Däg. In Schaltjohre wird im ledschte ugradzahlige Munät ä Dag dezuegfüegt, so dass er no 30 Däg het.
Chinesischer Kalender
Schaltjohre im traditionelle, lunisolare Chinesische Kalender hän 13 Munät statt dr übliche zwölf; mit 383, 384 oder 385 Däg statt 353, 354 oder 355 Däg in normale Johre.
Fer d Berechnig zellt mer d'Azahl vu de Nöimönd zwischenem elfte Munät vume Johr (dem Munät vu dr Wintersunnewendi) un em elfte Munät vume folgende Johr. Falle in säller Zitruum 13 Nöimönd, so wird e Schaltmunät igfüegt.
Azteke-Kalender
Im Aztekenkalender weerre am End vu jedem 52-Johr-Zyklus 13 Däg igschaltet. Dorus ergit sich e durschnittlichi Johreslängi vu 365 Däg un 6 Stunde, wo mit dr durschnittliche Längi vum Julianische Kalender gliich isch.
Atomzitt
Hüt, im Zittalder vu dr Atomzittmessig, muess glägentlich e Schaltsekunde igfüegt werre, um d'Zitt dr middlere Sunnezitt azgliiche. Wil aber satellitegstützi Navigationsysteme wie Galileo, s russische Glonass oder s amerikanisch Global Positionierigssystem GPS uf ultragnaue Uhre beruehe, wo dur Schaltekunde Probleme chriege chänne, aber anderersits immer wichtiger werre, wird middlerwiili e Abschaffig vu dr Schaltsekunde diskutiert.
Lueg au
Summerzitt
Johr
Gmeinjohr
Ekschterni Site
zue dr Gschichte vum 24./25. Februar
D'Kalenderreform vum Julius Caesar
FAQ about calendars (englisch, sehr umfangriich)
Regel vu dr Schaltjohre, Usnahme un Programmcode
Schaltjohrberechnig
Umrechnige vu Kalenderdate
Dr Gregorianisch Kalender
Verschideni Kalendersysteme
!
Kategorie:Kalender
Kategorie:Zitrechnig