mischeiwiller/swiss-german-text huggingface dataset:
Hemmiken
Hämmike (hochdytsch Hemmiken) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Hämmike liggt uf 504m ü.M. zwische Farnsburg und Wischberg imene Talbode. Nochbergmeinde sin Roteflueh, Ormalinge, Buus und die aargauische Hellike und Wägestätte.
Wappe
S Wappe vo 1945 zeigt Staihauerwärkzüg - eis stehend, zwai gkryzt - uff goldigem Grund. D Farbe stamme vom Graf vo Froburg.
Gschicht
Dr Ortsname goot zrugg uff en Personename - Hammo oder Hemo - mit dr Sippebezeichnig -ing, wo mit em druffolgende -hofe verschmolze isch. Durch Abschleifig hett sich d Ändig -ken ergeh. D Siidligsgründig isch dodrmit woorschiins alemannisch. Im spote Mittelalter hetts Dorf zur Herrschaft Thierstei-Farnsburg gheert, wo 1461 an d Stadt Basel gfalle isch. Will Hemmike an s' öschtriichisch-habsburgische Fricktal gränzt hett, hett dr Ort hyffiger in Chriegszyte under Brandschatzige miesse lyyde, so im Schwobechrieg und 1633 im drissgjöhrige Chrieg. Scheen bhaueni Türstürz, Ofeplatte etc. züge vo dr bliehende Steihauerei vom 18. und 19. Joorhundert. Verwändet worde isch Schilfsandstei, wo südlig vom "Schlegel" abbaut worde isch. Import und Schwiirigkeite bim Abbau hän d Steihauerinduschtrie z'Hämmike yygoo loo. 1917 isch dr letschti Hämmiker Steihauer gstorbe.
Sehenswürdigkeite
Steihauereie im Ortskärn
„Zürrergarten Hemmiken“
Literatur
Hans-Rudolf Heyer: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Landschaft, Band III: Der Bezirk Sissach. Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1986 (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 77). ISBN 3-7643-1796-5. S. 84–88.
Weblink
Offizielli Website vo Hämmike
Infos vom Kanton
Fuessnoote
Kategorie:Ort (Kanton Basel-Landschaft)
Statik
Statik (gr. statikos „wo zum Stillstand bringt“) stoot für:
e Däilgebiet vo dr Mechanik, wo sich mit de Chreft in umbewegte Süsteem duet beschäftige.
Baustatik, e Däilgebiet vom Bauääscheniöörwääse, wo d Berächnig vo reale statische Süsteem umfasst.
statischi Analüüse, en Aspäkt vo dr Informatik bi dr Brüefig vo Software
Elektrostatik, e Däilgebiet vo dr Physik, wo sich mit ruende elektrische Laadige befasst.
e lineari Kennlinie zur Regelig vo Generatorsetz in dr Elektrotechnik
Komparativi Statik: dr Vergliich vo meerere gsamtwirtschaftlige Gliichgwichtszueständ in dr Mikroökonomii.
Statik isch dr Naame vo dene Persone:
Statik Selektah (* 1982), en amerikanische Hip-Hop DJ
Lützelhardt
D'Burg Lützelhardt (au Lützelhard) isch e Ruine vunere mittelalterliche Burg im Oschde vun Seelbach im Ortenaukreis. Sie isch e Felseburg und lejt uf 460 Meter. Dr Name geht uf's Althochditsche lucilinhart (kleiner Wald) zruck, was im ditsche Sprochraum oft vorkummt.
Beschribung
Die drei Deil vun dr Burg leje uf drei unterschiedlich große, bis zu 10 Meter hohe Felse und sin urschpringlich wahrschins mitere Palisade verbunde gsin. Die ufgehende Mure gehn greschdedeils uf Usgrabunge un Rekonschtruktione vun 1926 bis 1929 zruck. Bsonders idrucksvoll sin d'Reschd vum Haupthus mit romanische Palasfenschtre uneme Dracherelief. Im Haupthus isch e mittelalterlichi Zischtern. E Hufe Funde were im Museum der Stadt Lohr ufbewahrt.
Geschichte
Urschpringlich het die Burg wahrschins d'Paßschtroß ins Kinzigdal gsichert. D'südlich Ortenau isch ab em 11. Johrhundert immer meh in dr Ifluß vun dr Zähringer kumme. Die sin wahrschins au verantwortlich fir dr Bau vun dr Burg im friehje 12. Johrhundert. Desdrum isch si wahrschins au vuneme Zähringer Minischterialegschlecht bewirtschaftet wore. S'isch awr faschd nix uffgschriebe wore. Ineme Strit zwische dr Staufer und Stroßburger Bischof isch d'Burg ums Johr 1235 von dr geroldsecker verbrennt wore, weil die uf dr Sit vum Bischof gsin sin. Dodenoch hän d'Geroldsecker d'Sicherung vun dr Paßschtroß iwernumme.
Geschlecht
Im 12. Johrhundert wäre immer wider Zähringer Minischteriale erwähnt, wu "vun Lützelhardt" heiße. Ein Zweig us dere Familie oder dere Ganerbegemeinschaft isch so um d'Mitti vum 12. Johrhundert in d'kaiserlich Minischterialität ufgschdiege. Dr Konrad vun Lützelhardt isch einer vun dr wichtigschde kaiserlich Beamte in Italie wore. D'Italiener hän ne Mosca-in-Cervello odr Mosca-in-Cerebro gnännt (Muck-im-Hirn). Wu dr Kaiser Heinrich VI. 1194 s'Königreich Sizilie erobert het, isch dr Konrad als Markgraf vun Molise einr vun dr wichtigschde militärische Fihrer gsin. Nochkumme vun dem Konrad findet ma noch im 13 Johrhundert, die nänne sich awr de Lucinardo und sin bal in dr Opposition zum Kaiser. Abm spote 13. Johrhundert findt ma nix meh.
Sage
Vun dere Burg gits e Sage vum Grüselhorn; dert soll einer vun Geroldseck uf Lützelhardt enntführt wore sin, weil er awr e Hornruef ghert het, wu er kännt het, isch em ufgange, daß er uf Lützelhardt isch un het sich befreie kenne. Dodenoch wär d'Lützelhardt dann verbrennt wore.
Literatur
Klaus Schubring: Die Herren von Lützelhardt. Beiträge zur Bestimmung ihrer Herkunft. In: Zeitschrift für Württembergische Landesgeschichte. Nr. 40, 1981, S. 262−283, .
Klaus Schubring: Zwischen Syrakus und Seelbach. Stauferzeitliche Verbindungen von Süditalien zur Ortenau. In: Die Ortenau. Nr. 65, 1985, S. 120−133, .
Karl Hammel: Burgruine Lützelhardt bei Seelbach, Landkreis Lahr. Ein Beitrag zur Datierung mittelalterlicher Keramik. In: Badische Fundberichte. Nr. 19, 1951, S. 87–99, .
Weblink
[URL]
Lützelhardt: Privati Site mit Gschichte & Bilder
Kategorie:Burg (Ortenaukreis)
Internationaler Tag der Muttersprache
Dr 21. Februar isch sid 1999 dr International Muettersproch-Dag (französisch Journée internationale de la langue maternelle; änglisch International Mother Language Day). Es isch e Maantag, wo d UNESCO is Lääbe grueffe het.
um was goot s?
Dr Zweck vum Gedänkdag isch, di sprochlichi un kultureli Viilfalt un d Mehrsprochigkeit vürschi z bringe. Me weiss jo: über d Hälfti vo de über 6.000 Sproche vo dr Wält sin uf langi Sicht vum Usstärbe bedroht.
mini|Dänkmol z Bangladesch für di Doote im Champf um s Sprochrächt für s Bengali
Hintergrund
Dr Gedänkdag goot uf Unruhe z Oschtpakistan (hüt Bangladesch) im Johr 1952 zrugg. D Regierig vo Pakistan het doo bschlosse, s Urdu zur einzige Amtssproch vom Land z mache, e Sproch, wo numme vunere winzigi Minderheit gsproche worre isch. Z Oschtpakistan, wo d Mehrheit vo dr Bevölchrig gläbt het, redt me vor allem Bengali. Dr Governeur vo Pakistan, dr Khawaja Nazimuddin, het erklärt: "Urdu un numme Urdu wird d Amtssproch vo Pakistan sy". Binere Demonschtration drgäge het d Polizei am 21. Februar mehreri Mänsche verschosse.
D Regierig het druf noogää un s Bengali het glychi Rächt als Amtssproch überchoo. D Sprochbewegig het d Spannigi zwüsche Oscht- un Weschtpakistan wyter aagheizt un het 1971 zur Unabhängig vo Bangladesch gfüert.
dr Linguapax-Prys
Jeds Johr am 21. Februar wird vo dr UNESCO dr Linguapax-Prys vergebe.
2006 isch dr Prys aa d Natividad Mutumbajoy, e Ingano-Indianeri us Kolumbie gange, wo sich mitenere Schüel für d Erhaltig vo dr Sproch vo ihrem Volch starch gmacht het.
S Thema vom Joor 2007 isch d Mehrsprochigkeit gsi.
2007 isch dr Prys aa d Maya Khemlani David us Malaysia gange, wo syt Joore de Sprochwäggsel unter de sprochliche Minderheite vo Malaysia untersuecht.
2019 het en dr Larry Kimura vo dr Uni Hawaii übercho, wo sich für d Ernöierig vo dr yheimische Sprooch vo dr Inslegrupe ysetzt.
Weblink
Syte vo dr UNESCO)
Syte uf Bärndütsch
Website vum Linguapax Prys
Arno Balzarini: Tag der Muttersprache: Während sich die grossen ausbreiten, drohen viele kleinere zu verschwinden uf aargauerzeitung.ch, 21. Februar 2019
Kategorie:Aktionsdag
Kategorie:Sprochwüsseschaft
Kategorie:UNESCO
Sonnengesang (Franz von Assisi)
De Sunegsang (it. Cantico di Frate Sole; lat. Canticum Fratris Solis) oder s Lob vo de Gschöpf (lat. Laudes Creaturarum) isch e Gibet vom hailige Franz vo Assisi. S isch en Lobpriis uf d Schöpfig. De Franz vo Assisi het s um d Jooreswendi vo 1224 uf 1225 dichtet gha, won er chrank i de Chile San Damiano bi Assisi glegen isch. Die letzte Vers vom Tod söl er erst spöter uf sim Todesbett dichtet gha ha. Drufabe hend die baide Brüedere Angelo und Leo de ganzi Sunegsang zwaimol gsunge. S Lied isch im umbrische Dielekt dichtet wore und vom ene Brüeder is Latinische öbersetzt wore.
I de Öbersetzig us em umbrische Dialekt sind i drai Fäll d Wörter „Brüeder“ und „Schwöster“ ustuuscht wore, well im Italienische und Alemanische s Gschlecht vo de Wörter „Sune“, „Moo“ und „Tood“ nöd öberii stimet.
Sunegsang
Höchste allmächtige, güetige Herr,
a Der sind s Lob, de Ruhm, ale Sege und d Ehr!
Nume Der, Allerhöchste, stönd die zue
und kan Mentsch isch würdig Di z erwääne.
Globt saisch, min Herr, mit all Dinene Gschöpf
und ganz bsundrigs d Herrin d Schwöster Sune;
si isch Taag und lüchtet för üüs dör Dii
si isch schöö und straalet mit groossem Glanz,
Dini Bidütig, Allerhöchste, bezügt si.
Globt saisch, min Herr, dör de Brüeder Moo und d Sterne;
im Himmel hesch si gmacht, klar und chöstlich und schöö.
Globt saisch, min Herr, dör de Brüeder Wind;
und dör d Luft und d Wolke, d Haiteri und dör all Wetter,
dör si gisch Dinene Gschöpf Unterstützig.
Globt saisch, min Herr, dör d Schwöster Wasser;
si isch ganz nützlich und demüetig und chöstlich und koisch.
Globt saisch, min Herr, dör de Brüeder Füür;
dur en erhellsch Du d Nacht;
und er isch schöö und fröhlich, chräftig und starch.
Globt saisch, min Herr, dör üsi Schwöster Muetter Erde;
si versorgt und laitet üüs,
und si macht allerlai Frücht und farbigi Blueme und Chrütter.
Globt saisch, min Herr, dör die wo vergend mit Dinere Liebi
und wo Chranket und Liide erträget.
Selig die, wos i Fride überwinde chönd,
denn dör Di, Allerhöchste, weret si gchröönt.
Globt saisch, min Herr, dör üse Brüeder Körper-Tood;
von em cha kan lebige Mentsch entwiiche.
Wee dene, wo i Toodsünd sterbid!
Selig die, wo Din hailigste Wile findet,
denn de zwaiti Tood verderbt si nööd.
Lobet und priiset min Herr,
und danket und dienet Em i groosse Demuet!
Originaltegscht
Wikiquele
Kategorie:Religiösi Literatur
Kategorie:Christetum
Kategorie:Gibet
Kategorie:Umbrie
Labiodentaler Approximant
De labiodentali Approximant isch e Konsonant wo in mange Sprooche vorchùnt. S Zeiche im IPA isch . De Luut chùnt vorallem in Sprooche vor, wo kei Ùnterscheidig zwüschem [] ùn [] mache. In de alemannische Dialäkt git es de Luut, ùn er wird meischt mit eme <w> gschriibe.
Artikulation
Es isch en Approximant, er wird ohni Verschlùss oder Engi im Muul bildet.
De Artikulationsort isch labiodental; er wird mit dr Ùnterlippe ùn de Zään artikuliert.
D Phonation isch stimmhaft; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder.
Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.
Verbreitig
Sprooch  Wort  IPA-Transkription Bedütig  Bemerkig  Alemannisch  Joutütsch  wachse   ‚wachse‘  Liachtaschtänerisch (Trisabärg)  Wisa    ‚Matte‘  Markgräflerisch  wùùsle    ‚wùùsle‘ Oberelsässisch  wiss    ‚wyss‘  Solothurnisch  wider   ‚wiider‘  Ùnterelsässisch  Drackwatter    ‚Dräckwätter‘  Züritüütsch  Wält   ‚Wält‘  Änglisch  Südafrikanischs ÄnglischMesthrie, Rajend (2004), "Indian South African English: phonology", in Schneider, Edgar W.; Burridge, Kate; Kortmann, Bernd; Mesthrie, Rajend; Upton, Clive, A handbook of varieties of English, 1: Phonology, Mouton de Gruyter, pp. 953–963, ISBN 3-11-017532-0  vine    ‚Räbstogg‘  bi indische Sprecher. Entspricht em // vo andre Dialäkt. Mangi Sprecher im Südoschte vo Ängland  red    ‚root‘  Armenisch  öschtlichi Dialäkt  ոսկի    ‚Gold‘  Assyrisch-neuaramäisch hawa  ] ‚Wind‘ Chùnt im Dialäkt vo Urmia im Iran vor, wo es mangmool au [] isch. Entspricht em // in andre Dialäkt.Aramaic: The Eerdmans Bible Dictionary. William B Eerdmans. Grand Rapids, Michigan, USA. 1975. isbn=0-8028-2402-1 Dänisch  Standard  véd    ‚er weiss‘  Wird au als [] bschriibe; sältener au [].  Dütsch  Standarddütsch  was    ‚was‘  Bi süddütsche Sprecher. Schwyzer Hochdütsch  Entspricht em // vo andre Varietäte vùm Hochdütsche Färöisch  røða    ‚Rede‘  Allophon vo // am Wortaafang ùn zwüsche Vokal.  Finnisch  vauva     ‚Baby‘   Guaraní  avañe'ẽ    Guaraní  Wird vo // ùn // ùnterschide. Hawaiisch  wikiwiki    ‚schnäll‘  Cha au [] oder [] sy. Hindi  वरुण    ‚Varuna‘  Katalanisch  Balearisch  va    ‚het gschafft‘  Allophon vo //.  Valencianisch   Marathi  वजन    ‚Gwicht‘  MiyakoThomas Pellard, Why it is important to study the Ryukyuan languages  (presentation)    ‚digg‘   Niiderländisch   wang    ‚Wange‘  In de südliche Dialäkt isch es en []. Norwegisch  öschtlichi Varietät  venn    ‚Fründ‘  Mangmool au [].  Nsenga  ŵanthu    ‚Lüt‘  Panjabi  ਵਾਲ    ‚Hoor‘  Serbokroatisch  цврчак / cvrčak    ‚Grille‘  Cha au [] sy. Slowakisch  voda    ‚Wasser‘  Hüüfigschti Ussprooch vo //. Slowenisch  veter    ‚Wind‘  Cha au [] sy..  Ukrainisch  він    ‚er‘  E möglichi Ussprooch vo // vor Vokal, vorallem vor //.  Weschtfriesisch  wêr    ‚wo‘
Fuessnote
Kategorie:Sproochluut
Waldighofen
Wàldighoffe (IPA: ; ditsch un franzesisch offiziell: WaldighofenInstitut National de la Statistique et des Études Économiques: Code Officiel Géographique 2006, franzesisch aü: Waldighoffen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Arrondissement  () ìm Owerelsàss (Haut-Rhin) im Sundgaü, 25 Killemetter eschtlig vu Basel. S lijt zwische 342 un 446 Metter iber em Meer un het 1999 fascht 1200 Iiwohner gha.
Geografi
Wàldighoffe lijt im Sundgaü, 14 Kilometer sideschtlig vu Àltkìrech. Nochbergmeine vun Wàldighoffe sìn Oberdorf im Norde, Staiselz im Oschte, Roppezwiller im Side un Rieschbi im Weschte.
Gschicht
Wàldighoffe ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1188 as Waltenchoven (1315 Waltikouen).
D Härkumpft vum Ortsnamme isch umstritte. Ei Asicht isch, ass dä Namme vu "Waldingen" kunnt - dämno wär er d Bezeichnig vum e erschte alamannische Siidligskern - "Waldo" wär do dr Namme vum e alamannische Sippefiährer. No däre Meinig wär "-hofen" erscht speter an dr Namme kumme - Wàldighoffe dät drno heiße: "d Hef vu Waldinge".
E anderi Meinig sait, ass Wàldighoffe ebis mit eme Dinghof z due het - e Hof, wu Abgobe fir d Herschaft hän miäße ani brocht wäre. Eso e Hof isch bis ins 16. Johrhundert bedriibe wore.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Wàldighoffe ìsch . Wàldighoffe ghert zem Kommünàlverbànd .
Kirch
Wàldighoffe isch draditionäll e katholischi Ortschaft; dr eltescht Deil vu dr Kich isch üs em 15. Johrhundert. 1905 isch am Blatz vu dr alte Kapälle e großi neiji Kirch boije wore; d alt Kapälle isch jetze e Sitteschiff vu dr neije Kirch - si isch 1923 fertig gsii un het kenne gwicht wäre. D Kirchepatron sin dr St. Peter un dr St. Paül.
Bevelkerungsentwìcklung
Johr  1962  1968  1975  1982  1990  1999  2007Iiwohner  936  967  1039  1017  1048  1178  1412
Verwàltung
vu Wàldighoffe isch . Wàldighoffe ghert zum Kommünalverband .
Nathan Katz
Am 24. 12. 1892 isch dr alemannisch Dichter Nathan Katz z Wàldighoffe uf d Wält kumme. Dr het in däm Dorf si Kindheit un Jugend verbrocht un het sich do siner Läbdig drheim gfiählt. Waldighoffe haltet hit no s Adänke an dr Nathan Katz wach. Bin Schuel- un Sportzäntrum isch e kurzi Stroß noch däm Dichter benännt, derte stoht aü e Dänkmol (Kopf) vu däm Dichter. Am Geburtshüüs, wun er aü sini erschte Kindheitsjohr verbrocht het, isch e Gedänkschild. D Metzg vu sinem Vatter exischtiärt nimmi in dr ürspringlige Form.
thumb|left|upright 1.0|Zweisprochigs Stroßeschildthumb|left|upright 1.0|Im Nathan Katz si Geburtshüüs
Verkehr
Ab 1915 het z Wàldighoffe d Bahnlinie Wàldighoffe–Saint-Louis-la-Chaussée aagfange, wu 1960 stillglait wore isch.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wàldighoffe ghert zum Hochalemannisch.
Weblink
Informatione iber Wàldighoffe uf Franzesisch
Referanza
Kategorie:Ort (Owerelsàss)
Bonndorf
Bonndorf isch de Name vo däne Ort z Dütschland:
Bonndorf im Schwarzwald, e Stadt im Landchrais Waldshuet z Bade-Würtebärg
Bonndorf (Überlingen), en Ortstail vo Überlinge am Bodesee, Bade-Würtebärg
Bonndorf (Wasungen), en Ortstail vo Wasunge z Thüringe
Bonndorf, di historisch Schribwys vo Bondorf (Bad Honnef), en Ortstail vo de Stadt Bad Honnef im Rhii-Siig-Chrais z Nordrhii-Weschtfaale
Lueg au:
Schloss Bonndorf, es Schloss i de Stadt Bonndorf im Schwarzwald, Landchrais Waldshuet
Bondorf (Begriffsklärig)
Bendorf (Begriffsklärig)
Ponndorf
Pondorf
Grenzach-Wyhlen
Chrenzach-Wyhle (hochdütsch: Grenzach-Wyhlen) isch e Gmei im Landkreis Lörrach am Hochrhy un im Dreiländereck am südliche Rand vum Dinkelbärg.
Geografii
D Gmei isch e Deil vo de Trinationali Agglomeration Basel un leit 7 km öschtlich vo Basel un 8 km südlich vo Lörrach. Noochbargmei sin Inzlinge im Norde, Herte (e Ortsdeil vo Badisch-Rhyfälde) im Oschte, Prattle, Muttez un Birsfälde im Süde (alli im Baselbiert) un Rieche un Bettige im Nordweschte (Kanton Basel-Stadt). D Gmei bschtoht us de zwei Ortschafte Chrenzach un Wyhle, wo 1975 durch d Gmeindereform zämmegschlosse worre sin. Im Norde vu Wyhle leit de Ortsteil Rührberg, wo bis 1975 zu Wyhle ghört het, am Füess vum gliichnamige Bärg. Chrenzach-Wyhle het fascht 14.600 Ywohner.[URL]
Namebildig
D Gegend um Chrenzach isch zerscht während dr Hallstattzit vo de Kelte bsiidelt worde. Dr Name vo Chrenzach goht allerdings uf d Römer zrugg, un nit wie viili Ortsname i dr Gegend uf e keltischi Sproch. Chrenzach isch vum latiinische Carantiacum (s Güet vum Carantius) abgleitet. Wyhle higäge goht uf d alemannischi Bsiidlig zrugg un chunt vo Altalemannisch ze wilon (bi de Ville).
Wahle
Ergebnis vo de Landdagswahle sit 2006:Statistisches Landesamt Baden-Württemberg:
Johr  CDU  SPD  FDP  Grüeni  Linki1  AfD  Suschtigi 2016  23,2 %  15,4 %  8,1 %  34,8 %  2,9 %  12,1 %  3,5 % 2011  29,8 %  28 %  6,1 %  29,4 %  2,6 %   4,1 %  2006  36,4 %  32,5 %  12,7 %  12,3 %  2,8 %   3,4 %
1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Bildig
In Chrenzach-Wyhle gits insgsamt vier Schüele: s Lise-Meitner-Gymnasium, d Realschüel, d Bärefelsschüel und d Lindeschüel. D letsche beide sin Grund- un Hauptschüele (Werkrealschüel). D Hebelschüel isch 2012 ufglöst worde, in dem Gebäude hets jetzt e Chindergarte.
D Lährgnosseschaft
D Schüelleitig am Lise-Meitner-Gymnasium (LMG) bsetzt dr Frank Schührer (Stand 2019/20).Lise-Meitner-Gymnasium (LMG) uff lmg.pcom.de
Am LMG wird vo ca. 40 Lährer un Lährerinne unterrichtet.
Fächer: Religion, Naturphänomäne, Bio, Methematik, Dütsch, Latiin, Änglisch, Französisch, Schpanisch, Physik, Chemi, Sport, Musik, Gschicht, Erdkunde, Heimatkunde, Politik u. a.
S werde no verschiedeni, freiwilligi AGs abote, wo mer sich in de Mittagszit demit bschäftige cha.
S Schüelgebäude un s Gländ
S Lise-Meitner-Gymnasium teilt sich s Gebäude mit dr Realschüel. Ä Sporthalle un ä Musikpavillon sin uffem untere Schüelhof vorhande, s git abr au en Sportplatz, wo d´Sportlährer ihre Unterricht druf ustrage chönne. Dr obre Schüelhof ghört offiziell em Gymnasium un de untere de Realschüel. Vor dr Sporthall isch in de 1980er Joor ä Biotop aaglait worde.
D Schüel leit zwüsche de beide Ortschafte Chrenzach un Wyhle.
Ums Schüelgländ umme sin Bäum un Häcke, des heißt, dass me s Gebäude vo dr Stroos us nit güet seh cha.
mini|Bligg uff dr Ortsteil Wyhle vom Lieschtler Schleifebärg us (ca. 8 km Distanz)
Lüt
Werner Richter (1929–2018), Haimetdichter
Weblink
Internetpresänz vu dr politische Gmeind Chrenzach-Wyhle
Nochrichte us Chrenzach-Wyhle in de „Badische Zitig“
Fueßnote
Kategorie:Ort (Landkreis Lörrach)
Kategorie:Dinkelberg
Tiguriner
thumb|200px|d Tigurener schicket di bisigte Römer underem Joch döre
D Tiguriner (latinisch Tigurini, ) sind en Tailstamm vo de Helvetier gsii, wo um Aventicum ume glebt het. Er werd bi merere antike Historiker und aimol inere Inschrift us Aventicum gnennt. De Name isch gallisch und bidütet »Herre« (ir. tigern; kymr. teyrn »Herr«).
Gschicht
Um 110 vor Chrischtus hend sich d Tiguriner under erem Först Divico a de Kimbre agschlosse und hend 107 vor Chrischtus im Piet vo de NitiobrigerT. Livius: Periochae 65 s römische Heer vom L. Calpurnius Piso und vom Konsul L. Cassius Longinus vernichtet, wobi de Longinus umcho isch. D Tiguriner heged di römische Soldaate gfangegnoo und underem Joch döregschickt. De gnaui Ort vo de Schlacht isch nöd öberliferet, er mue bi de Garonne i de Nöchi vo de Stadt Agen glege haa, drum redet d Historiker au vo de Schlacht bi Agen.
Ane 101 vor Chrischtus hend si sich mit de Kimbre uf de Weg öber d Alpe gmacht um in Italie iizfale. Si sind jedoch bim Brennerpass zrugg blibe.Florus: Epitoma de Tito Livo 1,38,18 Nochdem d Kimbre bi Vercellae (Vercelli) i de Poebini vo de Römer völlig vernichtet worde sind, hend sich d Tiguriner wider i iri Haimet bigee.
Wo ane 58 vor Chrischtus d Helvetier eres Land verloo hend wöle, hend d Tiguriner d Öberquerig vom Fluss Saône gsicheret, sind aber vo de Römer underem T. Attius Labienus, emene Legat vom C. Julius Cäsar agriffe und bisigt wore.Appianos: Römischi Gschicht 1,8 De Cäsar het de Siig sich selber zuegschribe, um as Rächer vo de schändliche Niderlaag vom Joor 107 dozstoo.
Tigurini & Turicum
Abem 16. Joorhundert hend Historiker und Chartographe afange s Züripiet »pagus Tigurinus« nenne und d Zörcher hend gmaint, sich rüeme z chöne, Nochkome vom Divico z sii. De Grund isch e Wortspiil vom Volksname Tigurini mit Turicum, em latinische Name vo de Stadt Zöri. E römerzitlichi InschriftErnst Howald, Ernst Meyer: Die Römische Schweiz; Zürich, 1940. Inschrift HM 195 us Aventicum: GENIO PAG TIGOR ... () aber zaiget, ass de Gau vo de Tiguriner (bim Cäsar: Tigurinus pagus) bi Aventicum glegen isch.
Referenze
Literatur
Ernst Howald, Ernst Meyer: Die Römische Schweiz. Zürich 1940.
Der Neue Pauly, Bd.12/1: »Tiguriner«
Weblinks
Julius Caesar: D Niderlaag vo de Tiguriner
Kategorie:Helvetier
Allobroger
D Allobroger () sind en keltische Schtamm gsii, wo südlich vom Gänfersee gwont händ. Ire Vorort isch Vienna (hüt: Vienne) gsii. Si sind im Jaar 120 v. Chr. vo de Römer underworfe und is Römische Riich iglideret worde.
Irs Gebiet hät sich zwüsche de Rhône und Isère bis hi zum Gänfersee erschtreckt. By Gänf hät irs Gebiet agränzt a das vo de Helvetier.
Gschicht
Si sind 121 v. Chr. vo de römische Armee under em Cn. Domitius Ahenobarbus i de Provence zämme mit de Arverner besigt worde. Äis Jaar später hät si de Quintus Fabius Maximus by irem Hauptort Vienne definitif underworfe und aschlüssend i d römischi Provinz Gallia Narbonensis integriert.
61 v. Chr. isch es zumne letschte Uufschtand vo de Allobroger under irem Fürst Catugnatus choo. Si händ uuserdem e wichtigi Rolle i de Catilinarischi Verschwörig gschpilt, will si de Catilina a däm damalige Konsul Cicero verrate händ.
D Allobrober sind früe romanisiert wore. Im Jaar 443 händ d Römer a de Burgunder Land zwüschet Gänf und Vienne ggee.
Literatur
Cäsar: bellum Gallicum I 6, 10, 11, 14, 28, 44, III 6
Lueg au
Lischte vode keltische Stämm
Kategorie:Keltische Stamm
Zypern (Begriffsklärung)
Mit Zypere chann gmeint sy:
Zypere, en Insle im öschtliche Mittelmeer
Republik Zypere, diä griechisch-zyprischi Republik, im Süüde vo Zypere
Türkischi Republik Nordzypere, diä türkisch-zyprischi Republik im Norde vo Zypere