title: Ékọ́ ìmọ̀ ìpoògùn

text: Ọ̀nà mẹ́ta ọtọ̀ọ̀tọ̀ ni a lè pín ìmọ̀ nípa ìpoògùn sí, àwọn ni: Àlà tàbí ìyàtọ̀ tí ó wà láàrín àwọn ìpínṣísọ̀rí yí sí àwọn ẹ̀ka ìmọ̀ tó kù bíi biochemistry kò fi bẹ́ẹ̀ pọ̀ púpọ̀. Kódà, ìwònubọ̀nú ma ń wáyé láàrín ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ìpoògùn àti àwọn ẹ̀ka ìmọ̀ sáyẹ́nsì tó kù lòpọ̀ ìgbà láti lè gbé àwọn àṣàyàn oògùn kọ̀ọ̀kan jáde. Ẹ̀ka ìmọ̀  Pharmacology ni a ma ń kà sí ìpísísọ̀rí kẹrin ẹ̀mnínú ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ìpoògùn. Lóòtọ́, ìmọ̀ pharmacology ṣe pàtàkì nínú ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ìpoògùn (pharmacy), amọ́ òun kọ́ ni ó gbé ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ìpoògùn ró. Ìlànà tí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ nípa pharmacy ati pharmacology yóò gbà kẹ́kọ̀ọ́ lórí àwọn iṣẹ́ wọ̀nyí yóò sì yàtọ̀ síra wọn.  Pharmacoinformatics náà tún jẹ́ ọ̀kan pàtàkì nínú ẹ̀ka ìmọ̀ ìpoògùn tí ó níṣe pẹ̀lú ìṣàwárí ìlànà tí a lè fi gbé oògùn kalẹ̀, gbe jáde tí yóò sì ṣiṣẹ́ tí a fẹ́ àti bí a ṣe lè ṣe ìtọ́jú oògùn náà kí ó má ba bàjẹ́.  Pharmacogenomics tún dá lé ìkẹ́kòọ́ nípa ìbáṣepọ̀ àwọn légbé-n-légbé inú omi, iṣan àti ẹ̀jẹ̀ ara àti ìṣesí àwọn légbé-n-légbé yí sí àwọn oògùn tí wọ́n pèsè lẹ́yìn tí wọ́n lòó tán nínú àgọ́ ara.


title: Akòpe

text: Isé akòpe jéòkan lára isé ilè Yorùbá. Nínú Isé yìí bákan náà ni a ti máa n gba ògùrò tàbí emu.


title: Ọpọlọ ènìyàn

text: Ọpọlọ ènìyàn ni ẹ̀yà ara tí ó wà nínú orí ọmọnìyàn tí ó sì jẹ́ ọ̀gangan irinṣẹ́ tí ó ń ṣàkóso gbogbo iṣan inú ara ènìyàn pátá pátá, pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ egungun ẹ̀yìn.


title: Ọpọlọ ènìyàn

text: Ọpọlọ pín sí orísi ọ̀nà mẹ́ta: Ọpọlọ ni ohun tí ó ń ṣàkóso ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣesí àgọ́ ara, nípa ṣíse ìgbésẹ̀, sísopọ̀ àti ìṣàkóso gbogbo ohun tí ó bá ń ṣe gba inú àgọ́ ara kọjá lásìkò kan. Ó ma ń ṣe ìpinu lórí ohun-kóhun tó ṣẹ̀lẹ̀ sí ènìyàn, tí yóò sì jẹ́ kí gbogbo ara ó mọ ohun tí ó ń ṣẹlẹ̀ lọ́wó lọ́wọ́. Inú egungun agbárí ẹ̀nìyan ni ọpọlọ wà ní orí ènìyàn.


title: Ọpọlọ ènìyàn

text: Sẹ̀ríbúrọ́ọ́mù ni ó jẹ́ ìpín ọpọlọ tí ó tóbi jùlọ nínú àwọn ìpín ọpọlọ ọmọnìyàn. Sẹ̀ríbúrọ́ọ̀mù yí náà tún wá pín sí oríṣi méjì, àwọn ni:  Èyíkeyì nínú àwọn ìpín ọpọlọ yí ni wọ́n so pọ̀ pẹ̀lú  commissural nerve tracts, tí ó jẹ́ corpus callosum.


title: Ọpọlọ ènìyàn

text: Ẹ̀ka ẹ̀kọ́ tí ó níṣe pẹ̀lú ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa ọpọlọ ni wọ́n ń pè ní neuroanatomy, nígbà tí ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa bí ọpọlọ ṣe ń ṣiṣẹ́ ni wọ́n ń pè ní neuroscience. Oríṣiríṣi ìlànà ni wọ́n ń gbà kẹ́kọ̀ọ́ àtibṣe ìwádí nípa ọpọlọ, lára rẹ̀ ni Specimens láti ara àwọn ẹranko ni examined microscopically.


title: Ààrẹ ilẹ̀ Àngólà

text: Ààrẹ ilẹ̀ Àngólà () ni olórí orílẹ̀-èdè àti olórí ìjọba ní orílẹ̀-èdè Àngólà. Gẹ́gẹ́ bí òfin-ìbágbépọ̀ tí wọ́n gbàtọ́ ní ọdún 2010 ṣe sọ, ipò alákóso àgbà jẹ́ píparẹ́; agbára aláṣẹ bọ́ sí ọwọ́ áárẹ.


title: Ààrẹ ilẹ̀ Àngólà

text: Ìgbà ẹ̀mejì fún ọdún márùún ní ààrẹ le fi wà ní ipò.


title: Ààrẹ ilẹ̀ Àngólà

text: Ní Osù Kínní ọdún 2010 ni Iléìgbìmọ̀ Aṣòfin fọwọ́sí òfin-ìbágbépọ̀ tuntun, lábẹ́ òfin yìí, olórí ẹgbẹ́ ọ̀ṣèlú tó ní iye ìjókòó tó pọ̀ jùlọ ní iléaṣòfin ni yíò di ààrẹ, kò ní jẹ́ dídìbòyàn tààrà látọwọ́ àwọn aráàlú.


title: Ààrẹ ilẹ̀ Àngólà

text: João Lourenço ni Ààrẹ ilẹ̀ Àngólà lọ́wọ́lọ́wọ́, ó bọ́ sí orí ipò ní 26 September 2017.


title: Orílẹ̀-èdè olómìnira onímàle

text: Orílẹ̀-èdè olómìnira onímàle ni ilẹ̀ aládàáni kan tí ó únlo àwọn òfin onímàle fún ìjọba, ó sì yàtọ̀ sí ilẹ̀ọba onímàle. Fún lílò ní orúkọ, àwọn orílẹ̀-èdè mẹ́rin ló jẹ́ orílẹ̀-èdè olómìnira onímàle. Àwọn wọ̀nyí ni Afghanistan, Iran, Mauritania and Pakistan. Pakistan ló kọ́kọ́ lo orúkọ yìí ní 1956 lábẹ́ òfin-ìbágbepọ̀; Mauritania bẹ̀rẹ̀ sí ní lòó ní 28 November 1958; Iran bẹ̀rẹ̀ sí ní lòó lẹ́yìn Ìjídìde àwọn ará Ìránì 1979 tó gbàjọba lọ́wọ́ Pahlavi dynasty; àti Afghanistan bẹ̀rẹ̀ sí ní lòó ní 2004 lẹ́yìn ìwólulẹ̀ ìjọba Tàlìbánì.


title: Ààrẹ ilẹ̀ Afghanístàn

text: Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Olómìnira Onímàle ilẹ̀ Afghanístàn ni olórí orílẹ̀-èdè àti olórí ìjọba ilẹ̀ Afghanístàn. Ààrẹ lọ́wọ́lọ́wọ́ ni Ashraf Ghani.


title: Ààrẹ ilẹ̀ Afghanístàn

text: Kí wọn ó tó ṣe ìdásílẹ̀ ipò ààrẹ Orílẹ̀-èdè Olómìnira Onímàle ilẹ̀ Afghanístàn ní 2004, Afghanístàn tilẹ̀ ti jẹ́ Orílẹ̀-èdè olómìnira onímàle láti àrin ọdún 1973 àti 1992 àti láti ọdún 2001 ṣíwájú. Kí ó tó di ọdún 1973, ibẹ̀ jẹ́ mímọ̀ bíi ilẹ̀ọba. Ní àrin ọdún 1992 àti 2001, nígbà ogun abẹ́lé, Afghanístàn jẹ́ mímọ́ bíi Orílẹ̀-èdè Onímàle ilẹ̀ Afghanístàn, àti lẹ́yìn náà bíi Ẹ́míráti Onímàle ilẹ̀ Afghanístàn.


title: Edi Rama

text: Edvin "Edi" Rama (ọjọ́ìbí 4 July 1964) ni olóṣèlú, akun-àwòrán, olùkòwé, apolongo, olùkọ́ tẹ́lẹ̀, àti agbábọ́ọ́lù-alápẹ̀rẹ̀ ará Albáníà, òhun ni ẹni 33k lọ́wọ́lọ́wọ́ tó wà ní ipò Alákóso Àgbà ilẹ̀ Albáníà (láti 13 September 2013) àti Alákóso Ọ̀rọ̀ Òkèrè (láti 21 January 2019). Rama ló tún jẹ́ alága Ẹgbẹ́ Sósíálístì ilẹ̀ Albáníà láti 2005.


title: Edi Rama

text: Kó tó di Alákóso Àgbà, Rama ti wà ní àwọn ipò míràn. Wọ́n yàn sí ipò Alákóso Ètò Àṣà, Ọ̀dọ́ àti Eré-ìdárayá ní ọdún 1998, ipò tó wà títí di ọdún 2000.


title: Edi Rama

text: Lẹ́yìn náà wọ́n dìbò yàn bíi Olórí ìlú Tíránà ní 2000, wọ́n sì tún túnyàn ní 2003 àti 2007. In 2013, the coalition of center-left parties led by Edi Rama won the 2013 parliamentary election, defeating the center-right coalition of Democratic Party of Albania's incumbent Prime Minister, Sali Berisha. He was elected as prime minister for a second term in the 2017 election.


title: Ìgbẹ́ Ènìyàn

text: Ìgbẹ́ Ènìyàn tàbí Imí jẹ́ àwọn ohun óúnjẹ tí a jẹ tí ó dà àmọ́ tì kò dà tán nínú ikùn tàbí agbẹ̀du ènìyàn. Ìgbẹ́ ma ń ní àwọn èròjà àìfojúrí tí wọ́n ń pè ní (bacteria), (biliribin) ati díẹ̀ (epithelial) nínú àwon sẹ́ẹ̀lì tí wọ́n ti kú, lẹ̀yìn tí yóò sì jáde láti ẹnu ihò-ìdí, tí a ó sì ma pèé ní Ìgbẹ́ nígbà tí a bá yàá sílẹ̀ tán  Ìgbẹ́ ọmọnìyàn ma ń fara jọ imí tàbí ìgbẹ́ àwọn ẹranko mìíràn pẹ̀lú ìrísí wọn pẹ̀lú àwọ̀, líle tàbí rírọ̀ ní ìbámu pẹ̀lú ohun tí wọ́n bá jẹ. Ìgbẹ́ ọmọnìyàn ma ń sábà ní ohun bí ikun tabí kẹ̀lẹ̀bẹ̀ tàbí omi lára láti lè jẹ́ kí ó rọrùn bí bá fẹ́ jáde lẹnu ihò-ídí. Wọ́n sàbà m ń lo ìbẹ̀rẹ̀ púpọ̀ jùlọ nínú àwọn àkọsílẹ̀ oríṣiríṣi. Imí àti ìtọ̀ ma ń sábà ń ní à kọ́wọ̀ọ́-rìn lásìkò tí a bá fẹ́ ṣe gá, àwọn méjèjì yí ni wọ́n jẹ́ ẹ̀gbin ọmọnìyàn tó lágbára jùlọ.


title: Ohùn

text: Ohùn ènìyàn ni ó jẹ́ ìró kan tí ọmọnìyàn má ń gbé jáde láti inú tán áná ọ̀nà ọ̀fun, gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ tabí orin, ẹ̀rín, ẹkún ariwo ati ìbòsí (screaming), àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ohùn ènìyàn jẹ́ ohun tí ó jẹ́bàdámọ́ ọmọnìyàn, tí ó níṣe pẹ̀lú ìfúnpọ̀ àti fífẹ̀ kẹ̀lẹ̀ ọ̀fun ènìyàn nígba tí wọ́n bá fẹ́ gbé ìró kan tàbí òmíràn jáde. Lára àwọn irúfẹ́ ìró mìíràn tí ohùn tún lè gbé jáde ni ìfé àti ìsọ-wúyẹ́.


title: Tẹlifóònù

text: Tẹlifóònù ni ẹ̀rọ ìbánisọ̀rọ̀-jíjìnnà kan tó úngba àwọn olùṣeúnkan méjì tàbí púpọ̀ ní àyè láti sọ̀rọ̀ sí ara wọn tààrà nígbà tí wọ́n bá jìnnà sí ara wọn. Tẹlifóònù únsiṣẹ́ nípa yíyí ohùn, àgàgà ohùn ènìyàn, sí àwọn àmì ìṣiṣẹ́ ẹ̀rọ-oníná tí wọ́n ṣe é gbé pẹ̀lú wáyà, àti àwọn ọ̀nà ìbánisọ̀rọ̀ míràn, lọ sí orí tẹlifóònù míràn tí yíò ṣe àtúngbéjáde ohùn náà fún ẹni tó úngbọ́ọ nìbòmíràn. Ìtumọ̀ tẹlifóònù jáde láti ("tẹli", "ọ̀ọ́kán") àti φωνή ("fóònù", "ohùn"), lápapọ̀ tí wọ́n túmọ̀ sí "ohùn ọ̀ọ́kán" ("distant voice"). A tún le pèé lásán ní fóònù.


title: Tẹlifóònù

text: Ní ọdún 1876, Alexander Graham Bell ló kọ́kọ́ gba ìwé àṣẹ ìdọ́gbọ́n ní Amẹ́ríkà fún ẹ̀rọ kan tó gbé ohùn ènìyàn jáde kedere. Ẹ̀rọ yìí gba àtúnṣe lọ́wọ́ àwọn ọ̀pọ̀ ènìyàn míràn, nítorí bẹ́ẹ̀ ó di ohun ìlò dandan fún ìkòwò, ìjọba, àti àwọn agbolé.


title: Tẹlifóònù

text: Ẹ̀rọ tẹlifóònù ní gbohùngbohùn kan ("ẹ̀rọ ìfiránṣẹ́"', "transmitter") láti fi sọ̀rọ̀ àti ẹ̀rọ ìgbọ́ràn ("ẹ̀rọ olùgbà", "receiver") láti fi gbé ohùn jáde. Bákannáà, tẹlifóònù tún ní "ago" tó ún polongo ìpè tẹlifóònù tó únbọ̀, ó tún ní ẹ̀rọ ayíwọ́ tàbí bọ́tìnì láti fi tẹ nọ́mbà tẹlifóònù fún ìpè tẹlifóònù míràn. Ẹ̀rọ ìgbọ́ràn àti ẹ̀rọ ìfiránṣẹ́ wà papọ̀ nínú tẹlifóònù kannáà tí a gbé sí etí àti ẹnu nígbà tí a bá ún sọ̀rọ̀. Ẹ̀rọ ìfiránṣẹ́ ún yí ohùn sí àmi ẹ̀rọ-oníná tó únjẹ́ fífi ránṣẹ́ látorí ìsopọ̀mọ́ra tẹlifóònù sí tẹlifóònù tó úngba ìpè, níbi tó ti únyí àmì náà sí ohùn tó ṣe é gbọ́ létí pẹ̀lu ẹ̀rọ ìgbọ́ràn tàbí nígbà míràn pẹ̀lú ẹ̀rọ asọ̀rọ̀pariwo. Àwọn tẹlifóònù jẹ́ àwọn ẹ̀rọ duplex, tó túmọ́si pé wọ́n ún gba ìgbéránṣẹ́ lọ àti bọ̀ ní ẹ̀kannáà.


title: Ìfé

text: Ìfé ni lílo ṣíṣu ẹnu pọ̀ roboto láti lè jẹ́ kí afẹfẹ́ tàbí èémí tí ó ń bọ̀ láti káà ọ̀fun ó ráyè gbà kọjá, tabw kí á fa afẹ́fẹ́ láti ìta wọ inú ẹ ẹnu kí ó lè mú ìró kan tàbí òmíràn tí a fẹ́ jáde láì lo fèrè. Èémí tàbí afẹ́fẹ́ tí a fà tàbí fẹ́ yí ni ètè tàbí ahọ́n ma ń darí ré kí ó lè mú ìró tí bá fẹ́ jáde. .


title: Orúkọ ìdílé

text: Orúkọ ìdílé tàbí orúkọ àpèlé ni apá kan nínú gbogbo orúkọ ènìyàn tó tọ́ka sí ìdílé oní tọ̀ hún (tàbí ẹ̀yà, tàbí àwùjọ oní tọ̀ hún, gẹ́gẹ́ bí àsà wọn).


title: Veliko Tarnovo

text: Veliko Tarnovo (, ) ni oluilu ati ilu titobijulo (1185-1393).


title: Adéwálé Ẹlẹ́ṣọ̀ọ́

text: Adéwálé Ẹlẹ́ṣọ̀ọ́ tí orúkọ àbísọ rẹ̀ gangan jẹ́ Adéwálé Adéoyè tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹwàá oṣù kìíní ọdún 1959 jẹ́ gbajúmọ̀ aláwàdà àti ọ̀ṣẹ̀rè sinimá-àgbéléwò lédè Yorùbá ọmọ bíbí ìlú Ìkirun ní ní ìjọba ìbílẹ̀ Ìfẹ́lódùn ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ni eré sinimá-àgbéléwò tí ó ti kópa. Ó ti tó ọdún mẹ́rìndínlógójì (36) tí Adéwálé Ẹlẹ́ṣọ̀ọ́ ti bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ sinimá-àgbéléwò.


title: Adéwálé Ẹlẹ́ṣọ̀ọ́

text: Bí Adéwálé Ẹlẹ́ṣọ̀ọ́ ṣe jẹ́ gbajúmọ̀ ọ̀ṣẹ̀rè, bẹ́ẹ̀ náà ló ń ṣe òṣèlú.


title: Kerry Washington

text: Kerry Marisa Washington (ọjọ́-ìbí January 31, 1977) jẹ́ olóòtú, olùdarí àti Òṣeré sinimá àgbéléwò ọmọ orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà. Ó di gbajúmọ́ látàrí ipa tó kó gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá-ìtàn  "Olivia Pope" nínú eré orí ẹ̀rọ tẹlifíṣàn kan tí àkọlé rẹ̀ ń jẹ́ "Scandal" (2012–2018).


title: Dave Chappelle

text: David Khari Webber Chappelle (; ọjọ́ìbí August 24, 1973) jẹ́ aláwàdà orí-ìtàgé, òṣeré, olùkọ̀wé, àti olóòtú ará Amẹ́ríkà. Chappelle ti gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀bùn fún iṣẹ́ àwàdà rẹ̀, nínú wọn ni two Ẹ̀bùn Emmy méjì àti Ẹ̀bùn Grammy mẹ́ta, wọ́n tún fún ní Ẹ̀bùn Mark Twain. He is known for his satirical comedy sketch series "Chappelle's Show" (2003–2006). The series, co-written with Neal Brennan, ran until Chappelle quit the show in the middle of production of the third season. After leaving the show, Chappelle returned to performing stand-up comedy across the U.S. By 2006, Chappelle was called the "comic genius of America" by "Esquire" and, in 2013, "the best" by a "Billboard" writer. In 2017, "Rolling Stone" ranked him No. 9 in their "50 Best Stand Up Comics of All Time."


Wíwọ ìbòjú ní àkókò àtànkálẹ̀ àrùn kòrónà ọdún ti jẹ́ kókó ọ̀rọ̀ ìjíròrò pẹ̀lú oríṣiríśi àmọ̀ràn ìtọ́sọ́nàn láti ọwọ́ àwọn tí ó ń bójútó ètò ìlera àti ìjọba. Kókó ọ̀rọ̀ yìí sì ti fa àríyànjiyàn láàrin àwọn tí ó ń bójútó ètò ìlera àti ìjọba látàri bí ó ti yẹ̀ kí gbogboògbò máa wọ ìbojú.


title: Wíwọ ìbòjú ní àkókò àtànkálẹ̀ àrùn kòrónà

text: Diẹ nínú àwọn ìdí tọ́ka sí àwọn òṣìṣẹ́ ìlera ti Ilu Chinese nípa fifi àwọn aso ìbòjú bo ojú paapaa nípasẹ̀ àwọn oníkalukú ti ó ni ìlera ní àtẹ̀le yii:Onímọ̀-jínlẹ́ kan ni Ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti Leeds ti a pe ni Stephen Griffin sọ pé “Wíwọ ìbòjú le dínku aye fún àwọn enìyàn láti fi ọwọ kan ojú wọn, èyí tí ó jẹ́ orísun nlá ti ìkolù láìsi akoto ọwọ́ fífọ̀”.


text: Aso ìbòjú jẹ́ aṣọ wíwọ̀ tí o wọ́pọ̀ wíwọ̀ lórí ẹnu ati imú, nígbà gbogbo a fi òwu ṣe. Ko dàbí àwọn ìbòjú àti àwọn atẹ́gùn, wọn ko si lábẹ́ ìlanà. Ìwadìí n lo lọ́wọ́lọwọ́ lórí ìtósọ́nà lórí ìmúná dóko wọn gẹ́gẹ́ bí ìwọ̀n àábo kan lódí sí gbígbẹ́ jade ààrun tabi pín eemi afẹ́fẹ́. Ìbora abẹ́rẹ́ jẹ́ ẹ̀rọ̀ tí kò ní ìbámu, ẹrọ isọnu ti o sẹ̀dá ìdènà ti ara láàrin ẹnu ati imú ti olùwò rẹ ati àwọn éègun ti o ni agbára ni agbègbè lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Ìbòjú isẹ́ abẹ kan ni ìtumò làti ṣe ìrànlọ́wọ́ láti ṣe ìdíwọ̀ àwọn isọ iṣan omi nla, àwọn fifa, tabi splatter ti o le ni awọn ọlọjẹ ati awọn kókóró ààrun tí o ba wọ dáradára, ìdíwọ́ àwọn nnkan wọnyii lati de ẹnu ati imú. Àwọn ìbòjú le tún ṣe ìrànlọ́wọ́ láti dínkù ìfihàn ti itọ́ àti àwọn ohun elo atẹ́gùn sì àwọn omíìran.


text: Ojú ìbùsọ̀ abẹ kòṣe àpẹerẹ làti ṣe àlẹ̀mọ́ tàbí dènà àwọn pátíkùlù kékeré ní afẹ́fẹ́ tí o le ṣe àtagbà nípasẹ̀ àwọn ikọ́, sínsín, tàbí àwọn ìlànà iṣóògun kan. Àwọn ìbòjù tún pèsè àabò pípé làti dẹ́kun àwọn kókóró àti àwọn ẹlẹ́gbẹ́ miiran nítori ìbàjẹ́ alaimuṣinṣin láàrin òkè ti ìbòjú ojú ati oju. Awọn ìbòjù ni a ṣe tí aṣọ ti ko ni aṣọ ti a ṣẹ̀dá nípa lílo ìlànà fífún, fífẹ̀. ìbòjú N95 jẹ́ èekan-kékeré ti sisẹ eegun atẹgun tí o pàdé ìdíyelé ìfàwòránhàn atẹ̀gun ti N95 ti Ilé-ẹ̀kọ́ ti Orilẹ́-èdè Amẹrika fún Aàbo Iṣẹ́ àti ìlera. O ṣe àlẹmọ o kere ju 95 ida ọgọrún un ti àwọn pátíkùlù afẹ́fẹ́. Ó jẹ́ àpẹ́ẹ́rẹ ti ẹ̀rọ̀ atẹgun, èyí tí o pèsè ààbo lòdò sí àwọn àlàyé, ṣùgbọ́n kii ṣe àwọn gáàsi tabi awọn ifáàgun. [6] Bii àwọn ìbòjú, ìbòjú N95 ni a ṣe pẹ̀lú iyọ̀ dáradára ti ko ni awọ ti o yọ.


text: Ìbòjú ti o baamu ti a lo ninu European Union jẹ atẹ́gùn FFP2.


text: Àjọ Ìlera Àgbáyé ti tọ́ gbogbo àgbááyé pé kí enìyàn bo ẹnu wọn ati imú wọn pẹ̀lú ìgbònwó tí o tẹ tàbí àwọn ohun èlò àsopò kan nígbà tí a ba nhúkọ́ tàbí sín in, kí o sì sò èyíkeyi ohun èlò sílẹ̀ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Àwọn ìṣèdúrọ́ àwọn ìbòjú ni a ṣe iṣeduro fún àwọn tí o lè ní àkóràn, bi fífi ìbòjú bóju le ṣe ìwọ̀n dídùn àti ìjìnna ìrìn-àjò tí àwọn atégùn awon eere tí n túká nígba tì o n sòrò, sínsín, àti iwúkó .


text: Ìmòràn àjo àgbáyé ti ìlera sí gbogbo eníyán ní ọ̀gangan tí COVID-19 fọwọ́ si lilo àwọn ìbòjú nìkan lábẹ́ àwọn ipò wọnyìi:


Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (Èdè Látìnì fún "Àwọn Ìpilẹ̀sẹ̀ Matimátíìkì fún Imọ̀-òye Adánidá", "Mathematical Principles of Natural Philosophy" ní èdè Gẹ̀ẹ́sì), tí wọ́n tún tọ́ka sí bíi "Principia" ( prinkípíà), ni ìwé apá mẹ́ta tí Isaac Newton kọ ní èdè Látìnì, tí wọ́n kọ́kọ́ tẹ̀jáde ní 5 July ọdún 1687. Lẹ́yìn tí Newton ṣe àtúnṣe sí àtẹ̀jáde àkọ́kọ́ ìwé yìí, ó tún tún tẹ̀ jáde ní ọdún 1713 àti ọdún 1726. "Principia" ṣe àkọsílẹ̀ àwọn òfin ìmúrìn Newton, tí wón jẹ́ ìpìlẹ̀ ìṣiṣẹ́-ẹ̀rọ ògbólògbó; òfin ìfàmọ́ra gbogbo únkan Newton; àtí ìwájáde àwọn òfin ìmúrìn plánẹ́tì Kepler (tí Kepler kọ́kọ́ fi first obtained ọgbọ́n ìrírí wá jáde).


title: Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica

text: In formulating his physical theories, Newton developed and used mathematical methods now included in the field of calculus. But the language of calculus as we know it was largely absent from the "Principia"; Newton gave many of his proofs in a geometric form of infinitesimal calculus, based on limits of ratios of vanishing small geometric quantities. In a revised conclusion to the "Principia" (see "General Scholium"), Newton used his expression that became famous, "Hypotheses non fingo" ("I feign no hypotheses").


title: Tom Mboya

text: Thomas Joseph Odhiambo Mboya (15 August 1930 – 5 July 1969) jẹ́ olóṣèlú ará Kenya tó jẹ́ ìkan nínú àwọn olùdásílẹ̀ orílẹ̀-èdè Kẹ́nyà.


title: Ọwọ́ fífọ̀

text: Bí àjàkálẹ̀ àrùn ẹ̀rankòrónà 2019 (COVID-19) ṣe n yára gbèrú si i ni gbogbo àgbáyé ti mú kí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọrọ̀ ajé ma a dẹnu kọlẹ̀ tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ènìyàn sì ti ti ipasẹ̀ yí di aláìsàn àti olóògbé. ọ̀pọ̀lọpọ̀ akitiyan ni ó ti n wáyé láti le dènà ìtànkálẹ̀ àrùn kòrónà yí áti láti mú kí iye àwọn ènìyàn míràn ti yio fi ara kó àrùn COVID-19 yí dínkù.


title: Ọwọ́ fífọ̀

text: Ní ìwọn ìgbàtí àwọn tí nṣe àkóso ètò ìlera ńtẹ̀ síwájú láti lo àwon irinṣẹ́ Sciensi ìgbàlódé láti bójútó ìtànkálẹ̀ àrùn yí, tí àwọn òṣìṣẹ́ ìlera si nṣẹ ìtọ́jú àwọn tí ó ti fi ara ko o àti bí wọ́n tí nṣẹ orísirísi àgbéǹde àwọn àtúnṣe, àwọn òògùn àti àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára láti le dènà àrùn yí, a ní láti mọ̀ wípé gbogbo wa ni a lè dènà ìtànkálẹ̀ àrùn yí fúnrara wa. A lè dènà ìtànkálẹ̀ àrùn yí lá ì ṣe ìnáwó tí ó pọ̀ tàbí kí á má tilẹ̀ ná owó rárá. Oun tí a nílò láti ṣe ni pé kí a yí àwọn ìhùwàsí wa tí ó lè fa ìgbésẹ̀ láti pé kí àwa, àwọn ìdílé wa àti àwọn ará agbègbè wa má lè ní ìkọlù pẹ̀lú ẹ̀rankòrónà afikú pani yi padà.


title: Ọwọ́ fífọ̀

text: Nínú àkọsílẹ̀ yí i a má a wo bí ọwọ́ fífọ̀ àti àwọn ànà ìmọ́tótó míràn, àwọn èyí tí a bá ṣe gẹ́gẹ́ bí ó ti yẹ, ṣe lè dènà àrùn ìkóràn pẹ̀lú àwọn kòkòrò tí ó lè ṣe ìpalára fún wa. A tún má wo àwọn ìdojúkọ tí àwọn agbègbè kan ma ńdojúkọ láti gbé ìgbésẹ̀ lórí àmúṣẹ ètò ìlera tí ó múnádóko àti bí a ṣe lè borí àwọn ìdojúkọ wọ̀nyí. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwádì ìjìnlẹ̀ ni wọ́n ti fi ìdi rẹ̀ múlẹ̀ pé ọ̀nà kan tí ó ṣe pàtàkì jùlọ, tí kò sì na wa ní owó láti fi dènà ìtànkálẹ̀ àwọn àrùn ìkóràn bi i àrùn ẹ̀rankòrónà 2019 (COVID-19), ni kí á ma fọ ọwọ́ wa nígbàgbogbo pẹ̀lú ọṣẹ àti omi mímọ́ tí ó nṣàn. ni "fífọ ọwọ́ nígbàgbogbo" túnmọ̀ sí? Àwọn tí ó ní òyé nípa ìlera ara àti àìsàn sọ wípé ní gbogbo ìgbà ni kí á ma fọ ọwọ́ wa:


title: Ọwọ́ fífọ̀

text: Ati jẹ kí ó yé wa pé fífọ ọwọ́ wà nígbàgbogbo pẹ̀lu ọṣẹ àti omi mímọ́ tí ó ńṣàn jẹ́ ìwà ìmọ́tótó tí ó ṣe pàtàkì. Síbẹ̀síbẹ̀, kí ọwọ́ fífọ̀ tó lè múnádóko, a gbọ́dọ̀ fọ ọwọ́ dáradára. Fífọ ọwọ́ dáradára ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ìlànà wọ̀nyí:


title: Ọwọ́ fífọ̀

text: A ní láti má a fọ ọwọ́ wa nígbàgbogbo pẹ̀lú ọṣẹ àti omi mímọ́ tí ó ńṣàn. Àwọn ọṣẹ lásán nà múnádóko bí i àwọn ọṣẹ tí ńpa kòkòrò ti se múnádóko sùgbọ́n tí kò bá sí ọṣẹ, a lè lo éérú dípò ọṣẹ.


title: Ọwọ́ fífọ̀

text: Ọ̀nà pàtàkì míràn tí a tún lé fì fọ ọwọ́ wa, kí a sì tún ṣọ́ omi lò, ni kí á lo òògùn apakòkòrò tí a fi ńpa ọwọ́ (hand Sanitizer) èyí tí ó ní ti ó kéré ju òdìwọ̀n ìdá ọgọ́ta nínú ọgọ́rùn ún (60%) èròjà ọtí. Bí ọtí yi bá ṣe pọ̀ sí tàbí lágbára sí ni yíò ṣe sọ bí òògùn apakòkòrò yí ṣe ma a ṣe iṣẹ́ sí. A lè ra àwọn òògùn apakòkòrò tí a fi ńpa ọwọ́ yi ni ilé ìtajà òògùn tàbí ilé ìtajà ńlá ṣùgbọ́n tí kò bá sí òògùn apakòkòrò tí a fi ńpa ọwọ́ ní ìtòsí, a lè lo ọṣẹ àti omi mímọ́ tí ó ńṣàn nítorí eleyi na múnádóko bakanna.


title: Ọwọ́ fífọ̀

text: Ra àtẹ́lẹwọ́ rẹ méjèèjì papọ̀ daada, ó kéré tán fún bí i ogún ìṣẹ́jú kí o sí fi ìka kínrìn àárín àwọn ìka ọwọ́ rẹ, ẹ̀yìn ọwọ́ rẹ àti abẹ́ àwọn èékáná rẹ.


title: Ọwọ́ fífọ̀

text: Fi omi ṣan ọwọ́ rẹ méjèèjì daada pẹ̀lú omi mímọ́ tí ó ńṣàn


title: Ọwọ́ fífọ̀

text: Nu ọwọ́ rẹ daada pẹ̀lú towẹli tí ó mọ́.


title: Ọwọ́ fífọ̀

text: A ti ri wípé omi tí ó mọ́ ṣe pàtàkì láti fi fọ ọwọ́ wa daada kí a ba lè ní ìdáàbòbò lórí àwọn kòkòrò àìfojúrí sùgbọ́n àwọn agbègbè kan kò ní anfaani sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ omi mímọ́ tí ó ńṣàn. Ní abala tí ó kàn, a má a lọ wo àwọn ǹkan tí a lè ṣe nígbàtí kò bá sí omi mímọ́ tí ó ńṣàn láti lè fi fọ ọwọ́ wa.


title: Ọwọ́ fífọ̀

text: Tí a kò bá rí omi tí ó mọ́, a lè ṣe ìtọ́jú omi tí a bá rí pọn nínú odò tí kò fi ní sí àwọn kòkòrò àìfojúrí ninu rẹ. Ní kúkúrú, ìtọ́jú omi gbọ́dọ̀ ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ǹkan wọ̀nyí:


title: Ọwọ́ fífọ̀

text: (a) Kí omi wa ni títòòrò: eleyi ní í ṣe pẹ̀lú yíyọ àwọn pátíkùlù ńlá àti àwọn kòkòrò tí ó ju ìdá àádọ́ta nínú ọgọ́rùn ún (50%) lọ kúrò nínú omi.


title: Ọwọ́ fífọ̀

text: (b) Sísẹ́ omi: eléèyí ní í ṣe pẹ̀lú yíyọ àwọn pátíkùlù kéékèké kúrò nínú omi tí ó dọ̀tí àti omi tí ó ní ìda àádọ́rùn nínú ọgọ́rùn ún (90%) kòkòrò àìfojúrí.


title: Ọwọ́ fífọ̀

text: (c) Lílo òògùn apa kòkòrò sínú omi tí ó dọ̀tí gégé bí i ìgbésè tí ó kéhìn nínú àwọn ìlànà ìtọ́jú omi tí yíò pa àwọn kòkòrò tí ó bá kù nínú omi.


title: Ọwọ́ fífọ̀

text: Àjọ ètò ìlera kan tí wọ́n ń pè ní Centre for Alternative Water and Sanitation Technology ti ṣe àgbékalẹ̀ ẹ̀rọ kan ti a npe ni "Biosand Filter" tí yíò ma mú kí omi tòòrò, láti má a sẹ́ omi àti láti má a pa àwọn kòkòrò inú omi tí ó dọ̀tí. Ẹ̀rọ yi rọrùn láti ṣe àgbékalẹ̀ rẹ. Láti ṣe ìgbàsílẹ̀ àgbékalẹ̀ àfọwọ́kọ, ẹ lọ sí ibi àdírẹ́sì yí: resources.cawst.org/package/biosand-filter-instruction-manual-en


title: Ọwọ́ fífọ̀

text: Ní ìwọ̀n ìgbàtí omi bá ti jẹ́ mímọ́, ó gbọ́dọ̀ ma a ṣe iṣẹ́ daada tí a bá ńfọ ọwọ́ wa. a lè ṣe àwọn àgbékalẹ̀ ẹ̀rọ tí ó rọrùn, èyí tí wọ́n ti fi àwọn ohun èèlò tí ó rọrùn ṣe. Arákùnrin Peter Morgan ti ṣe àkójọpọ̀ àfọwọ́kọ èyí tí o da lórí ìrírí rẹ ní orílẹ̀ èdè Zimbabwe. A lè rí í lórí àdírẹ́sì ẹ̀rọ ayélujára yi: https://www.aquamor.info


title: Ọwọ́ fífọ̀

text: Fífọ ọwọ́ wa dáradára nígbàgbogbo pẹ̀lú ọṣẹ tàbí éérú àti omi tí ó mọ́ jẹ́ ọ̀nà kan pàtàkì tí kò ná wa lówó láti ṣe ìdíwọ́ fún ìtànkálẹ̀ àwọn àrùn. Bí àjàkálẹ̀-àrùn àgbáyé (World Pandemic) bi i àjàkálẹ̀ àrùn ẹ̀rankòrónà 2019 ti ṣe n dẹ́rùbà wá lórí ìwàláyé wa, a nílò láti ṣe àfikún lórí ìyípadà ìhùwàsí wa gẹ́gẹ́ bi ìjìnnà-síra-ẹni láwùjọ àti lílo ìbòmú bo ẹnu (facial masks) nígbàtí a bá wa ní àárín àwùjọ jẹ àwọn ǹkan tí ó ṣe pàtàkì.


title: Wesley Snipes

text: Wesley Trent Snipes (ọjọ́ìbí July 31, 1962) ni òṣeré, olùkọ̀wé, olùdarí àti olóòtú fílmù ará Amẹ́ríkà. Ó gbajúmọ̀ fún ìṣeré rẹ̀ nínú àwọn fílmù bíi "New Jack City" (1991), "White Men Can't Jump" (1992), "Passenger 57" (1992), "Demolition Man" (1993), "U.S. Marshals" (1998) àti ẹ̀dá Marvel Comics tó únjẹ́ Blade nínú fílmù apá mẹ́ta "Blade" (1998–2004), "The Expendables 3" (2014 film). Àti fún "The Player" (2015).


title: Danny Glover

text: Daniel Lebern Glover (; ọjọ́ìbí July 22, 1946) ni òṣeré, olùdarí fílmù, àti alákitiyan ọ̀ṣèlú ará Amẹ́ríkà. Ó gbajúmọ̀ fún ìṣeré rẹ̀ bíi Roger Murtaugh nínú àwọn fílmù "Lethal Weapon". Ó ṣeré nínú àwọn fílmù bíi "The Color Purple" (1985), "To Sleep with Anger" (1990), "Predator 2" (1990), "Angels in the Outfield" (1994) àti "Operation Dumbo Drop" (1995). Glover tún kópa nínú àwọn fílmù bíi "Silverado" (1985), "Witness" (1985), "Saw" (2004), "Shooter" (2007), "2012" (2009), "Death at a Funeral" (2010), "Beyond the Lights" (2014), "Dirty Grandpa" (2016), àti "Sorry to Bother You" (2018). Glover jẹ́ alákitiyan ọ̀rọ̀ ọ̀ṣèlú.


title: Danny Glover

text: Wọ́n bí Glover ní ìlú San Francisco, ìyá rẹ̀ ni Carrie (Hunley) àti bàbá rẹ̀ ni James Glover.


title: Yẹmí Àlàdé

text: Yẹmí Eberechi Àlàdé (ọjọ́ìbí 13 March 1989), tó gbajúmọ̀ pẹ̀lú orúkọ ìkọrin rẹ̀ bíi Yẹmí Àlàdé, ni akọrin Afropop ará Nàìjíríà. Ó kọ́kọ́ gbajúmọ̀ nígbà tó gbẹ̀yẹ nínú ìdíje "Peak Talent Show" ní ọdún 2009, ó sì gbé àwo-orin rẹ̀ "Johnny" jáde ní ọdún 2014. Bábá rẹ̀ jẹ́ ọmọ Yoruba, ìyá rẹ̀ jẹ́ ará ẹ̀yà Igbo.


title: Oògùn Àjẹsára

text: Oògùn àjẹsára tàbí Abẹ́rẹ́ Àjẹsára jẹ́ agbo kan tí a ṣe láti fúni ní ààbò tó péye kúrò lọ́wọ́kòkòrò , àrùn ati àìsàn tí ó fẹ́ wọlé sí agọ́ ara. Àwọn ohun tí wọ́n fi ńnṣe oògùn abẹ́rẹ́ àjẹsára yí ni díẹ̀ lára àwọn légbé-n-légbé tí ó lágbára jùlọ àmọ́ tí kò ní agbára mọ́ ní asìkò tí wọ́n fẹ́ ṣamúlò rẹ̀ tàbí kí wọ́n kúkú pa légbé-n-légbé yí ṣáájú kí wọ́n tó ṣamúlò rẹ̀. Àwọn légbé-n-légbé tí wọ́n ṣamúlò yí ni wọ́n yóò lò láti fi ṣe láti fi kún àwọn èròja mìíran tí yóò sì ma ṣiṣẹ́ ìdẹ́rùba fú èyíkéyí àìsàn àti àrùn tí ó fẹ́ fipá wọ inú àgọ́ ara ènìyàn tàbí ẹranko Fífún ènìyàn kan ní oògùn àjẹsára ni ìgbésẹ̀ tí a ń pè ní "gbígba abẹ́rẹ́ àjẹsára". Lára àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára tí wọ́n múná dóko ni abẹ́rẹ́ àjẹsára fún àrùn rọpá-rosẹ̀, àìsàn òtútù ìta, òtútù àyà àrùn HPV àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ọ̀gbẹ́ni Edward Jenner ni ó ṣe ìdásílẹ̀ gbólóhùn "abẹ́rẹ́ àjẹsára ati gbígba abẹ́rẹ́ àjẹsára " ni wọ́n fàyọ láti inú ọ̀rọ̀ (Veriolae).


title: Oògùn Àjẹsára

text: Gbígba abẹrẹ ajẹsara jẹ́ ohun tí kò léwu tí kò sì mú ìpalára dání láti fi kojú àrùn kárùn tàbí àìsàn èyíkéyí. Síbẹ agbára àwọn abẹ́rẹ àjẹsára yí ní àkùdé, bákan náà ni agbaára wọn gbára lé àwọn nka mélòó kan. Lára wọn ni: Àìsàn náà fúnra rẹ̀, ( abẹ́rẹ́ àjẹsára lè má ṣiṣẹ́ nígbà tí a bá gbàá fún àrùn tàbí àìsàn tí kò bá mu).  Bí wọ́n bá ń ṣe iṣẹ́ ìwádí lọ́wọ́ (àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára tí wọ́n ti pèsè sí lè má bá àrùn kan tabí òmíràn tí wọ́n ń ṣe ìwádí rẹ̀ lọ́wọ́). Títẹpẹlẹ mọ́ ìgba abẹ́rẹ́ àjẹsára lóòrè kóòrè fún àrùn tàbí àisàn kan, kódà bí àrùn bá ti kásẹ̀ nílẹ̀ tán pátá.  Bí won tẹle iṣeto gbigba abẹrẹ ajẹsara daradara. Àdámọ́ ara ẹnì kòọ̀kan. Abẹ́rẹ́ àjẹsára tún lè má ṣiṣẹ́ lára àwọn ènìyàn kan tàbí òmíràn látàrí àdámọ́ ara kálukú.  Àwọn okùnfà míràn tún ni "ọjọ́-orí, ẹ̀yà ati àbùdá ara tí wọ́n ń pè ní (jẹ̀nẹ́tíìkì) àti bèé bẹ́ẹ̀ lọ.


title: Oògùn Àjẹsára

text: Bí ẹni tí a fún ní abẹ́rẹ́ àjẹsára bá sì tún lùgbàdì àìsàn tàbí àrùn tí wọ́n torí rẹ̀ fun ní abẹ́rẹ́ fun , ó dájú wípé àìsàn náà kò ní gbilẹ̀ lára onítòhún tó ẹni tí kò gba abẹ́rẹ́ àjẹsára rárá.


title: Oògùn Àjẹsára

text: Àwọn akíyèsí wọ̀nyí ṣe pàtàkì nípa fífi ìmúná-dóko oògùn àjẹsára nínú ètò ìfúni lábẹ́rẹ́ àjẹsára.  Gbígbé ìlànà ìtọpinpin sí ìmúná-dóko iṣẹ́abẹ́rẹ́ àjẹsára lára àwọn ènìyàn nígbà tí a bá ti fún wọ n gègẹ́ bí a ṣe ṣàláyé ré nínú ìpolongo wa gbogbo.  Ìfojúsóde fún àwọn àrùn míran tó bá tún ṣẹ́ yọ lásìkò ìfúni ní abẹ́rẹ́ àjẹsára. Mí ma ṣe ìmúlò ìfúni ní abèrẹ́ àjẹsára lóòrè kóòrè, kódà bí àrùn bá kásẹ̀ nílẹ̀ tán.


title: Oògùn Àjẹsára

text: Ṣíṣàmúlò oògùn àjẹsára ma ń mú kí àdínkù tàbí kí àjakálẹ̀ àrùn èyíkéyí ó kásẹ̀ nílẹ̀ tán pátá pátá. Pàá pàá jùlọ, àwọn àjàkálẹ̀ àrùn bíi ìgbóná, rọpá-rọsẹ̀, òtútù ìta, rùbẹ́là, àìsàn ibà pọ́njú-pọ́ntọ̀ àti vẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ ti di ohun afìsẹ́yìn, yàtọ̀ sí bí wọ́n ṣe pọ̀ jántì-rẹrẹ ní nkan bí ọgọ́rùún ọdún sẹ́yìn  Bí ọ̀gọ̀rọ̀ ènìyàn bá gba abẹrẹ àjẹsára, yóò nira púpọ̀ fún àìsàn kan láti bẹ́ sílẹ̀tàbí di ìtànkálẹ̀kiri. Ìgbésẹ̀ yí ni a ń pè ní àjẹsára tó gbópọn. Àwọn oògùn àjẹsára tún ma ń ṣe ìrànwọ́ fún ìdènà ìdàgbà-sókè àti ìgbèrú agbára àwọn kòkòrò tí wọ́n ma ń pa oògùn apa kòkòrò nínú ara. Fún àpẹrẹ, mímú àdínkù bá ìṣẹ̀lẹ̀ àìsàn òtútù àyà tí Streptococcus pneumonia máa ń ṣokùnfà rẹ̀, àwọn ètò ìfúni labẹ́rẹ́ ajẹsara lóríṣríṣi ti mú àdínkù bá ìtànkálẹ̀ r, tí ó jẹ́ wípé Penisilini tàbí oògùn apa kòkòrò lásá lè gbọ.[14] Abẹ́rẹ́ àjẹsára fún àrùn òtútù ìta ni wọ́n ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀ wípé ó ti mú àdínkù bá ikú tí kò bá ti pa tó àwọn ènìyàn tí ó tó mílíọ́nù kan láàrín ọdún kan.


title: Oògùn Àjẹsára

text: Gbígba abẹ́rẹ́ àjẹsára ní ìgbà èwe kò léwu nínú rárá. Bí ewu bá tilé wà, ìwọ̀nba ni yóò mọ. Lára awọn eu tí ó lè ṣẹ́ yọ ni :ara gbífvóná, ìrora ojú abẹ́rẹ́ tí wọ́n fi gún oògùn náà, ati iṣan ríro. Ẹ̀wé, àwọn èròjà tí wọ́n fi pèsè abẹ́rẹ́ àjẹsára lè fa ara ríro fún àwọn kọ̀ọ̀kan.


title: Oògùn Àjẹsára

text: Abẹ́rẹ́ àjẹsára ní àwọn ohun-àrà kan tí wọ́n wà láàyè, èyí tótikú, èyí tí kòṣiṣẹ. (a) Èyí tí kò ṣiṣẹ́ Àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára mìíràn ní àwọn ohun àrà tí kò ṣiṣẹ́ tí wọ́n fi kẹ́míkà, iná tàbí tí wọ́n sá sí Oòrùn láti lè jẹ́ kí ó kú. Àpẹrẹ irúfẹ́ àwọn abẹ́rẹ́ yí ni abẹ́rẹ àjẹsára àrùńrọpá-rọsẹ, ̀ abẹ́rẹ́ àjẹsára àrùn jẹ̀dọ̀jẹ̀dọ̀, abẹ́rẹ́ àjẹsára àrùn dìgbòlugi àti àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára àrùn òtútù àyà.


title: Oògùn Àjẹsára

text: (b) Èyí tí wọ́n dín kù Àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára mìíràn ni àwọn kòkòrò alààyè tí wọ́n ti dín agbára wọn kù. Àwọn wọ̀yí ma ń jẹ́ kánká bí a bá lòó, ṣùgbọ́n ó ṣeé ṣe kí lílò wọn ó léwu fún ẹni tí ìlera mẹ́hẹ.


title: Oògùn Àjẹsára

text: (d) Èyí tí ó ní májèlé Àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára onímájèlé tí wọ́n ṣe láti ara àwọn májèlé tí kò ṣiṣẹ́ mọ́ tí ó sì ń fa àrùn sí àgọ́ ara dípò kí ó ṣokùnfà ìlera tó péye. (e) Ẹlẹ́yọ-kékeré Àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára tí ó bá jẹ́ ẹyọ kékeré ma ń lo àwọn légbé-n-légbé kékèké kan láti fi ṣẹ̀dá abẹ́rẹ́ àjẹsára tí ó ìmúná-dóko.  (ẹ) Alásopọ̀ Àwọn kòkòrò bakitéríà kan ní èròjà "polisakaridi" tí wọ́n fi bo àwọn légbé-n-légbé kan tí wọn kò lágbé rárá láti ṣiṣẹ́ìdáàbò bo fún àwọn ọmọ ogun ara (hormone) nínú ẹ̀yà ara.  (f) Àwọn àgbéyẹ̀wò  Lọ́wọ́lọ́wọ́ báyí, oríṣiríṣi àgbéyẹ̀wò ati iṣẹ́ ìwádí ni ó ń lọ lọ́wọ́ láti ṣe àgbékalẹ̀ àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára tuntun mìíràn tí wọn yóò ma lò káti fi kojú àìsàn tàbí àjàkálẹ̀ àrùn. Púpọ̀ nínú àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára ni wọ́n ti ṣẹ̀dá pẹ̀lú àwọn ohun-èlò tí kò ṣiṣẹ́ tàbí àwọn èyí tí wọ́n ti dín agbára wọn kù, àwọn ẹ̀yà sìntẹ́tíìkì ni wọ́n ma ń lò jùlọ láti fi ṣe abẹ́rẹ́ àjẹsára sìntẹ́tíìkì.  Púpọ̀ nínú àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára lè jẹ́ èy tí a ṣẹ̀dá léte àti fi kojú àìsàn kan gbòógì kan ṣoṣo, amọ́ kò ní lè ṣiṣẹ́ fún ìtọ́jú àrùn mìíràn yàtọ̀ sí àìsàn tí a ṣẹ̀dá rẹ̀ fún, àwọn ìsọ̀rí abẹ́rẹ́ àjẹsára yí ni wọ́n jẹ́ oníṣẹ́ ẹyọ kan ṣoṣo. Nígba tí àwọn irúfẹ́ abẹ́rẹ́ àjẹsára ke jì jẹ́ abẹ́rẹ́ àjẹsára gbogbo-nìṣe. Irúfẹ́ àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára yí wà fún ìtọ́jú oríṣ àrùn méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn ìsọ̀rí abẹ́rẹ́ yí ni wọ́n ń jẹ́ oníṣẹ́ púpọ̀ nígbà tí a bá fún àwọn ènìyàn.


title: Oògùn Àjẹsára

text: Àwọn irúfẹ́ abẹ́rẹ́ àjẹsára tí wọ́n wà ní ìsọ̀rí yí ni wọ́n fi ẹ̀yà ara àwọn légbé-n-légbé tí wọ́n ti kú tàbí àwọn èyí tí wọn kò lè fa àìsàn sí àgọ́ ara ènìyàn nígba tí wọ́n bá fúni. Àwọn ọmọ ogun ara(hormone) ma ń rí gbogbo ohun tí kò bá ti sí nínú ẹ̀jẹ̀ tẹ́lẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àlejò tàbí àtọ̀hún-rìn-wá, wọn sì ṣe tán láti pa wọ́n run kúrò nínú ara. Ìgbakúùgbà tí wọ́n bá ti kẹ́fín sí ìwọlé àrùn tàbí àìsàn ní inú ara, wọn yóò nti ṣe tán láti bá wọn wọ̀yá ìjà.  Wọ́n ma ń gbógun ti àrùn nípasẹ̀: (1) Pípa àrùn náà ṣáájú kí ó tó inú àgọ́-ara.


title: Oògùn Àjẹsára

text: (2) Ṣíṣàwárí àti dídá àwọn apá ibi cẹ́ẹ̀lì tí àrùn náà wà mọ̀ nínú ara ṣáájú kí wọ́n tó di púpọ̀. Ọ̀nà ìtọ́jú oògùn àjẹsára Oògùn abẹ́rẹ́ àjẹsára ma ń ní àwọn ohun-èlò kan tí ó lágbára, tí ó sì ma ń jẹ́ kí wọ́n tètè ṣiṣẹ́ míá nínú àgó-ara. Ẹ̀wẹ̀, wọ́n aì le fi nkan tí kìí jẹ́ kí nkan ó bàjẹ́ sínú rẹ̀ kí ó lè wà fún ìgba pípẹ́ Àgbékalẹ̀ oògùn àjẹsára  Ó tọ́ mí àwọn ìkókó, òpónló, ọmọ ọ́wọ́ àti àwọn ògo wẹẹrẹ wa ó ti bẹ̀rẹ̀ sí ń gba abẹ́rẹ́ oògùn àjẹsára láti ìgbà tí ara wọn bá ti gbó débi tí yóò ṣiṣẹ́gbe ààbò tó péye tí abẹ́rẹ́ àjẹsára fẹ́ fún wọn . nígbà tí àlékún ìdáàbò bó yóò tún mú kí àwọn ọmọ ogun ara wọn túbọ̀ jí pépé siwájú si. Àwọn ìgbésẹ̀ wọ̀nyí ni ó ń ṣokùnfà ìṣàgbékalẹ̀ gbígba a bẹ́rẹ́ àjẹsára lọ́nà tó lọ́ọ̀rìn fún àwọn ọmọdé láti ìgba èwe lóòrè-kóòrè.  Àwọn oògùn abẹ́rẹ́ àjẹsára kan wà tí wọ́n yà sọ́tọ̀ fún àwọn ọmọ gẹ́gẹ́ bí ọjọ́-orí wọn bá ṣe pọ̀ sí, bẹ́ẹ̀ kẹ̀, àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára mìíràn náà tún wà tí wọ́n yà sọ́tọ̀ tí ènìyàn lè gbà ní ẹ̀mejì tàbí jù bẹ̀ẹ́ lọ láìmọye ìgbà kí onítọ̀hún ó tó jáde láyé láti lè kojú àwọn àìsàn kan tí wọ́n sábà m ń kọlu ènìyàn bí apẹẹrẹ́: Àìsàn kòkòrò tàtánọ́ọ̀sì, àrùn rọpá-rọsẹ̀, àrùn influenza, àrùn òtútù ìta ati bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Bákan náà, àwọn oògùn abẹ́rẹ́ àjẹsára tí a ṣàdáyanrí rẹ̀ fún àwọn àgbalagba ni ó dá lé àwọn àìsàn bíi: àrùn influenza, àrùn òtútù àyà.


title: Oògùn Àjẹsára

text: Kí wọ́n tó ṣàwárí oògùn abẹ́rẹ́ àjẹsára látarí ìbúrẹ́kẹ́ àrù cowpox àti small pox lára àwọn màlúù, ni wọ́n ti ri wípé àrùn yí ṣeé kojú nípa ṣiṣẹ́ ìyàsọ́tọ̀ àwọn kòkòrò tí ó ń fa àrùn yí, ní èyí tí wọ́n fìdí rẹ̀ múlẹ̀ ní nkan bí ọ̀rùndún mẹ́wàá (10th centuries) sẹ́yìn ní ilẹ̀ China.  Ní ìparí ọdún 1760, Edward Jenner gbọ́ wípé àwọn òṣìṣẹ́ ilé-iṣẹ́ tí wọ́n ti ń pèsè wàra kan kò lùgbàdì àrùn smallpox nítorí wípé wọ́n ti kọ́kọ́ lùgbàdì àrùn cowpox tẹ́lẹ̀. Nígbà tí ó di ọdún 1796, ọ̀gbẹ́ni Jenner yí gbìyànjú, ó gba díẹ̀ lára ọyún ní àtẹ́lẹwẹ́̀ àwọn òṣìṣẹ́ ilé-iṣẹ́ wàrà tí wọ́n ti kó àrùn cowpox tẹ́lẹ̀ yí, ó wá gún ọmọdé kùnrin yí ní oògùn àjẹsára ti smallpox ní nkan bí ọ̀sẹ̀ mẹ́fà siwájú, lẹ́yìn èyí ó fi ọyún tí ó ti gba tí ó sì ní kòkòrò àrùn cowpox sí ara ọmọdé kùnrin ọmọ ọdún mẹ́jọ kan lásìkò àjakálé àrùn smallpox, àmọ́ ìyàlẹ́nu ibẹ̀ ni wípé ọmọdé kúnrin yí kò lùgbàdì àjàkẹ̀ àrùn lásìkò náà. Lẹ́yìn èyí, ọ̀gbẹ́ni Jenner kéde wípé oògùn àjẹsára tí òun ṣàwárí rẹ̀wípé ṣiṣẹ́ fún tọmọdé tàgba.  Ìsọ̀rí oògùn abẹ́rẹ́ àjẹsára ni ọ̀gbẹ́ni Louis Pasteur ní ọdún 1880. Lẹ́yìn èyí, oríṣiríṣi abẹ́rẹ́ àjẹsára ni wọ́n tún ṣàgbékalẹ̀ tí ó sì ní àṣeyọrí rẹpẹtẹ, bíi abẹ́rẹ́ àjẹsára ti àrùn gbọ̀fungbọ̀fun, àìsàn òtútù ìta, gẹ̀gẹ̀, ati aìsàn rùbẹ́là. Àṣeyọrí ùlá gbáà ni ìṣàwárí abẹ́rẹ́ àjẹsára ati ìdàgbà-sókè tí ó níṣe pẹ̀lú àrùn rọpárọsẹ̀ tí wọ́n ń pè ní (polio) tí ó ma ń dàmú àwọn ọmọdé ní 1950 tí àrùn smaloox sì di ohun ìgbagbé ní ọdún 1960 àti 1970. Ní nkan bí ọ̀rùndún ogún (29th century), ọ̀gbẹ́ni Maurice Hilleman ni ó gbajúmọ̀ jùlọ nínú àwọn onímọ̀ tí wọ́n ṣe àwárí oògùn abẹ́rẹ́ àjẹsára. Púpọ̀ nínú iṣẹ́ ìwádí nípa lórí ìṣèwádí àti ìṣàwárí oògùn abẹ́rẹ́ àjẹsára ni ó jẹ́ wípé ó gbára lé àtìlẹyìn owó láti ọ̀dọ̀ ìjọba, ilé ẹ̀kọ́ yunifásitì, àti àwọn ilé-iṣẹ́ aládàáni tí wọn kò ní ohun ṣe pẹ́lú ìjọba. kí ó tó kè jẹ́ àṣeyọrí.  Àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára kìí ṣe fún títà, ó wá fún ìlera gbogbo ènìyàn n Gbígba abẹ́rẹ́ àjẹsára gbèrú si ní ará tó kọjá. Ní àfikún, gígún abẹ́rẹ́ àjẹsára fún àwọn ẹranko ní ànfaní méjì : Àkọ́kọ́,fún ààbò àwọn ẹranko nípa àrùn àti ààbò fún àwọn ènìyàn nípa àkóràn àrùn lati ọ̀dọ̀ àwọnẹranko.


title: Oògùn Àjẹsára

text: Ìforúkọsílẹ̀ àwọn olùdásílẹ̀ ni ọnà tí ìdàgba-sókẹ̀ abẹ́rẹ́ àjẹsára tún lè jẹ́ ìdènà fún ìdàgba-sókè àwọn abẹ́rẹ́ àjẹsára tuntun. Lára awọn ìṣòro tí ìdàgbà-sókè abẹ́rẹ́ ajẹsára tún ń kojú gẹ́gè bí ̣bí àjọ̣ elétò Ìlera Agbáyé ti sọ, ìdènà ńlá tí ó lágbára jùlọ fún ìsọ di púpọ̀ ni agbègbè orílẹ̀-èdè tí kò tíì dagbà-sókè dára dára tí wọn kò sì ní owó tí wọ́n lè fi ṣe ìdàgba-sókè oògùn abẹ́rẹ́ àjẹsára láti fi kojú àjàkálẹ̀ àrùn.


title: Oògùn Àjẹsára

text: Ríṣiríṣi ọ̀na ni wọ́n ti là kalẹ̀ láti mú ìdàgbà-sókè bá àwọn ọnà tí a ń gba jẹ́ kí àwọn wnìyan ó ní ànfàní sí ètò ìfúni ní abẹ́rẹ́ àjẹsára lọ́nà tí ó múná-dòko. Lára àwọn ọ̀na pàtàkì tí a fi ń fi àwọn oògùn abẹ́rẹ́ àjẹsára yí jíṣẹ́ fún àwọn ènìyàn ni ìlò ìlanà ìmọ̀ ẹ̀rọ tẹkinọ́lọ́jì ti ìgbàlódé ti àtọ́lá (abẹ́rẹ́ àjẹsára tí a ń ẹ̀ sí ẹnu). Ìlana fífúni ní abẹ́rẹ́ àjẹsára sí ẹnu ma ń sisẹ́ púpò bí àwọn oníṣẹ́ ìlera tí wọ́n yọ̀nda ara wọn fún isẹ́ takun takun yí bá ti gba ìdánilẹ́kọ̀ọ́ dára dára. Nígbà tì ìwádí lórí lílo ìlànà ìfúni ní abẹ́rẹ́ àjẹsára pẹ̀lú abẹ́rẹ́ ṣì ń lọ lọ́wọ́. Orísirísi ọ̀nà ni Ìdàgbà-sókè nípa ìwádí abẹ́rẹ́ àjẹsára tí ó n lọ lọ́wọ́, àwọn ni:


title: Ipa tí àjàkálẹ̀ àrùn kòrónà ti ọdún 2019-2020 ní sí àwùjọ

text: Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ìjàm̀bá tí ó wáyé látipasẹ̀ àjàkálẹ̀ àrùn kòrónà ti ọdún 2019-2020 ti nípa rẹpẹtẹ lórí agbèègbè àti bójú ọjọ́ ṣe rí. Ìdínkù nínú àwọn ìrìn àjò ojú òfuurufú ti mú kí àwọn ìdọ̀tí afẹ́fẹ́ dínkù gan-an. Ìsémọ́lé àti àwọn ìlànà mìíràn tí wọ́n ṣàmúlò ní ìlú China ti yorísí ìdínkù mẹ́ẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n nínú ọgọ́rùn-ún kábóònù tó ń jáde. Ọ̀kan lára àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì tó ń rí sí ètò ilé-ayé ṣe àlàyé pé ìgbésẹ̀ yìí á fi ẹ̀mí tó ń lọ bìi ẹgbẹ̀rún lọ́na ẹ̀tàdínlọ́gọ́rin pamọ́ láàrin oṣù méjì àti jù bẹ́ẹ̀ lọ. Àjàkálẹ̀ àrùn náà ti mú ìdíwọ́ bá akitiyan àwọn tó ń rí sí ìpèsè àyíkà tó jọjú, ó sì tún fa ìsúnsíwájú àpéjọ ti United Nations Climate Change fún ọdún 2020. Ìdínkù nínú ètò ọ̀rọ̀-ajé tí ó wáyé látipasẹ̀ ìdálọ́wọ́dúró lágbàáyé ti wà ní àsọtẹ́lẹ̀ pé yóò fa súnkẹrẹfà nínú ìdókòwò ti àwọn ilé-iṣé tí ń pèsè agbára.


text: Títí di ọdún 2020, pípọ̀si àwọn èéfín tó ń jáde ní ilé-iṣé greenhouse ti yọrí sí ìdìde nínú ìwọ̀n òtútù lágbàáyé. Èyí sì nípa lóríṣiríṣi tí ó tún fa yíyọ́ áísìì. Ìṣe àwọn èèyàn náà fa ìbàjẹ̀ àyíká lóríṣiríṣi. Ṣáájú àjàkálẹ̀ àrùn náà, àwọn ìgbésẹ̀ tí ó wà nílẹ̀ tí a sì ní làti fí lọ àwọn elétò ìlera bí a bá ní ìṣòro àjàkálẹ̀ àrùn ni ìséraẹnimọ́lé àti jíjìnà síra ẹni. Àríyànjiyàn ta láàrin àwọn olùṣèwádìí látàri pé bí ètò ọrọ̀-ajé bá lọlẹ̀ díẹ̀, àbájáde rè yóò fa ìdínkù nínú global warming, ìdọ̀tí afẹ́fẹ́ àti omi tí á sì mú kí agbègbè wà lálàáfíà. Látàri ipa tí ìtànkálẹ̀ àrùn kòrónà ní lórí ìrìn àjò àti ilé-iṣẹ́, ìdọ̀tí afẹ́fẹ́ ti dínkù ní àwọn agbègbè kan. Ìdínkù nínú ìdọ̀tí afẹ́fẹ́ le mú ìdínkù bá climate change àti àwọn ewu tó wà nínú ìtànkálẹ̀ àrùn náà. Àmọ́ kò ì sí ìdánilójú irúfẹ́ ìdọ̀tí afẹ́fẹ́ tó wọ́pọ̀ sí ewu inú climate change àti covid-19. Àjọ tó ń rí sí ṣíṣe ìwádìí lórí ìpèsè iná àti ìmọ́tótó afẹ́fẹ́ ti sọ ọ́ di mímọ̀ pé àwọn ọ̀nà láti dẹ́kun ìtànkálẹ̀ àjàkálẹ̀ àrùn náà b́ii ìséraẹnimọ́lé àti ìdíwọ́ nínú ìrìn àjò ti yọrí sí ìdínkù ìdá mẹ́ẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n nínú ọgọ́rùn-ún èéfín kábọ́ọ̀nù tí ìlú China ń gbé jáde. Ní oṣù àkọ́kọ́ tí gbogbo ilé wà ní títì pa, ìlú China ṣe àgbéjáde ìdiwọ̀n tó tó igba mílíọ́ọ̀nù ton kábọ́ọ̀nù ju èyí tí wọ́n gbé jáde ní ọdún 2019 látipasẹ̀ ìdínkù nínú súnkẹrẹfà ojú òfuurufú, àtúnṣe epo rọ̀bì àti èédú. Ọ̀kan lára àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì tó ń rí sí ètò ilé-ayé ṣàlàyé pé ìdínkù yìí á gba ẹ̀mí àwọn èèyàn tó tó ẹgbẹ̀rún lọ́nà ẹ̀tàdínlọ́gọ́rin là. Síbẹ̀síbẹ̀, Sarah Ladislaw láti àjọ Strategic and international studies ṣe àríyànjiyàn pé a ò gbọdọ̀ rí ìdínkù nínú àwọn èéfín yìí gẹ́gẹ́ bí àǹfààní nítorí ìgbìyànjú ìlú China láti mú kí ìdàgbàsókè dé bá ètò ọrọ̀-ajé àti ìṣòwò wọn le yorí sí ìjàm̀bá tó máa le ju tàtèyìnwá lọ. Láàrin ọjọ́ kìínì oṣù kìíní sí ọjọ́ kọkànlá oṣù kẹta ọdún 2020, European Space Agency ṣàkíyèsi pé ìdínkù dé bá èéfín nitrous oxide láti ara ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́, àwọn ẹ̀rọ amúnáwá àti ilé-iṣé ní agbègbè Po Valley ní apá àríwá Italy. Ìdínkù yìí wáyé lákòókò tí gbogbo ilé àti ilé-iṣẹ́ wà ní títì pa lágbègbè náà. NASA àti ESA ti ń ṣàmójútó ìdínkù àwọn èéfín wònyí lákòókò tí àjàkálẹ̀ àrùn náà kọ́kọ́ wáyé ní ìlú China. Súnkẹrẹfà nínú ètò ọrọ̀-ajé látàri àjàkálẹ̀ àrùn náà fa ìdínkù nínú ìdọ́tí ní àwọn agbègbè kan pàápàá ní Wuhan ní ìlú China. Ìdínkùn náà wọ ìdá mẹ́ẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n nínú ọgọ́rùn-ún. NASA lo irinṣẹ́ kan tí a mọ̀ sí Ozone monitoring instrument (OMI) láti ṣàtúnpalẹ̀ àti láti ṣàkíyèsí ozone layer àti àwọn ìdọ̀tí tó ń ba agbègbè jẹ́ bíi NO2, aerosols àti àwọn mìíràn. Irinṣẹ́ yìí ran NASA lọ́wọ́ láti ṣàmójútó àti láti ṣètunmọ̀ àwọn èsì tó ń wọlé látàri ìtìpa lágbàáyé. Látàri àjàkálẹ̀ àrùn náà, ìdínkù ti dé bá ẹja títà àti iye tọ́ ń tà á[19], èyí sì mu kí àwọn ẹja inú omi ó máa ṣègbádùn ara wọn. Rainer Froese ti sọ ọ́ di mímọ̀ pé àwọn ẹja inú omi yóò tóbi si nítorí ìdínkù ti dé bá ẹja pípa. Ó sì ṣàlàyé pé nínú omi Europe, àwọn ẹja bíi herring le di ìlọ́po méjì nínú òṣùwọ̀n.


text: Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìdínkù fún ìgbà díẹ̀ wáyé ní ti èéfín kábọ́ọ̀nù káàkiri àgbáyé, International Energy Agency ṣe ìkìlọ̀ pé wàhálà tó dé bá ètò ọrọ̀-ajé látàri àjàkálẹ̀ àrùn náà le fa ìdíwọ́ tàbí ìdádúró àwọn ilé-iṣé tó fẹ́ dókòwò pẹ̀lú àwọn ilé-iṣé green energy. Síbẹ̀síbẹ̀, àfàgùn àkókò ìyàsọ́tọ̀ ti mú kí àwọn iṣẹ́ ọ̀nà jíjìn gbòrò si. Gẹ́gẹ́ bí àbájádè àìmọ̀ tẹ́lẹ̀, àwọn aṣọ ìbòjú tí àwọn èèyàn ń sọ sílẹ̀ káàkiri ń dákún ìṣòro ìdọ̀tí àyíká. European Centre for Medium-Range Weather Forecasts (ECMWF) ṣe ìkéde pé ìdínkù tí ó dé bá ìrìn àjò ojú òfuurufú le mú kí àwọn àfojúsùn ojú ọjọ́ tọ̀nà. Èyí sì wáyé nítorí ìlò Aircraft Meteorological Data Relay (AMDAR) fún ìṣòwò, èyí sì jé irinṣẹ́ kan tó gbòógì láti ri pé àwọn àfojúsùn ojú ọjọ́ tọ̀nà. Àjọ ECMWF ṣe àsọtẹ́lẹ̀ pé èsì àwọn AMDAR máa díkù pẹ́lù ìdá márùn-úndínláàádọ́rin tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ látàrí ìdínkùn tí ó dé bá lílo ọkọ̀ òfuurufú.


text: Àjàkálẹ̀ àrùn náà ti fa ìsúnsíwájú àpéjọ ti 2020 United Nations Climate Change Conference lẹ́yìn tí wọ́n sọ ibi tí àpéjọ náà á ti wáyé di ilé-ìwòsàn. Àpéjọ yìí ṣe pàtàkì gan-an nítorí àjọ àgbáyé ti ṣètò láti gba àbá orílẹ̀-èdè kọ̀ọ̀kan kalẹ̀ fún Paris Agreement. Àjàkálẹ̀ àrùn náà mú ìdíwọ́ bá fífi èrò orílẹ̀-èdè kọ̀ọ̀kan hàn nítorí ọ̀rọ̀ àrùn náà ni gbogbo orílẹ̀-èdè ń gbọ́. Ìwé ìròyìn Times magazine sọ ọ́ di mímọ̀ pé èrò láti tún ètò ọrọ̀-ajé lágbàáyé bẹ̀rẹ̀ tún le fa àfikún àwọn èéfìn kábọ́ọ̀nù. Àmọ́ olùdarí fún International Energy Agency ṣàlàyé pé ìdínkù nínú iye owó epo ròbí lásìkò àjàkálẹ̀ àrùn náà le jẹ́ àǹfààní ńlá láti dẹ́kun ṣíṣe ìrànlọ́wọ́ lórí ọ̀rọ̀ epo ròbì.


text: Àtúnbẹ̀rẹ̀ àwọn ilé-iṣẹ́ tó ń pèsè gáàsì àti àwọn ọkọ̀ ìrìnà ni a rí gẹ́gẹ́ bí ìṣẹ̀lẹ̀ tó máa mú kí ìpèsè gáàsì pọ̀ si.


title: Àrùn tó máa ń ràn

text: Ọlọ́jẹ̀ jẹ́ kòkòrò kékeré tí a kò lè rí pẹ̀lú ojú lásán tó sì lè fa àìsàn tàbí àárẹ̀ sára èèyàn. A tún máa ń pè é ní kòkòrò tàbí arọ̀n kékeré nítorí ara olùgbàlejò rẹ̀ ló ti máa ń jẹun. Ọlọ́jẹ̀ tí ó wọ́pọ̀ jùlọ ni fáírọ́ọ̀sì àti bakitéríà. Àwọn àìsàn tó má ń fà jẹ́ èyí tó le ran ni tó sì máa ń tàn ká, COVID-19 sì jé ọ̀kan lára irúfẹ́ àìsàn bẹ́ẹ̀.


title: Àrùn tó máa ń ràn

text: Wúnrẹ̀n “ìnfẹ́ṣọ́ọ̀nù” jẹ́ èyí tí a máa ń lò láti fi tóka sí ohunkóhun tó le fa àrùn tàbí àìsàn bó ti lè wù kó kéré mọ tí ó sì lè fara hàn bí a bá ṣáyẹ̀wò. Èyí sì máa ń dani lórí rú nítorí àwọn onímọ̀ ìṣègùn fi yé wa pé ó ṣe é ṣe kí a rí àwọn ohun tó máa ń fa àìsàn ṣùgbọ́n àìsàn ò ní sí níbẹ̀. A le pín àwọn ìnfẹ́ṣọ́ọ̀nù tó máa ń fàmì hàn sọ́nà méjì, àwọn sì ni èyí tó hàn gedegbe àti èyí tí àyèwò fínnífínní máa ń fi hàn. Àwọn ìnfẹ́ṣọ́ọ̀nù kan wà tó máa ń ṣiṣẹ́ tó sì máa ń ṣaápọn àmọ́ tí kò ní fàmì hàn rárá. Àwọn wọ̀nyí ni a mọ̀ sí subclinical, èyí ni pé kì í fara hàn.  Látẹ̀ẹ̀ntì jẹ́ irúfẹ́ ìnfẹ́ṣọ́ọ̀nù mìíràn. Eléyìí kì í fi bẹ́ẹ̀ ṣiṣẹ́, ó kọ̀ máa lúgọ sápá kan ni. Àpẹẹrẹ ni latent tuberculosis. Fáírọ́ọ̀sì bìi herpes náà jẹ́ àpẹẹrẹ latent. A tún le pín ìnfẹ́ṣọ́ọ̀nù ṣóríṣiríṣi; àkọ́kọ́ ni èyí tí ó le tí ó sì burú tí ó sì máa ń fàmì hàn kíákíá. Ẹlẹ́ẹ̀kejì ni èyí tó léwu tí àmì rẹ̀ sì máa ń fara hàn díẹ̀díẹ̀, ẹlẹ́ẹ̀kẹta ni èyí tí ó burú díẹ̀ tí àmì rẹ̀ sì máa ń pẹ́ kí ó tó fara hàn. Èyí tó gbẹ̀yìn ni èyí tó ṣe pàtàkì jùlọ, òhun sì ni ibi tí ìnfẹ́ṣọ́ọ̀nù náà ti bẹ̀rẹ̀ tí á sì ṣàn lọ gbogbo ara.  Àrùn yìí máa ń ràn látara ẹnìkan sí ẹlòmíràn, oríṣi ọ̀nà sì ni ó máa ń gbà ràn. Àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì gbọdọ̀ mọ̀ nípa àwọn ohun tó sodo sínu bo ́ṣe máa ń ràn láti le mọ bí a ṣe le dojú kọ ọ́. Àwọn ohun tó sodo sínu bo ́ṣe máa ń ràn ni:


title: Àrùn tó máa ń ràn

text: (a) Aràn kékeré ni èyí tó máa ń fa ìnfẹ́ṣọ́ọ̀nù tó sì máa ń jẹun látara olùgbàlejò rẹ̀. Fáírọ́ọ̀sì ati bakitéríà ni èyí tó wọ́pọ̀ jùlọ. (b)Olùgbàlejò ni èèyàn tàbí ẹranko tó gbà á sára.


title: Àrùn tó máa ń ràn

text: (d) Ọ̀nà àti jáde ni èyí tí aràn náà máa ń lò láti fi jáde lára olùgbàlejò rẹ̀.


title: Àrùn tó máa ń ràn

text: (e) Ọ̀nà tí ó máa ń gbà láti ràn ni bí aràn náà ṣe máa ń kúrò láti ara ẹnìkan lọ sí ara ẹlòmìràn.


title: Àrùn tó máa ń ràn

text: (ẹ) Agbègbè ni ibi tí aràn náà máa ń gbà tí ó bá kúrò lára ẹnìkan láti lọ sára ẹlòmíràn tó bá gbà à làyè.


title: Àrùn tó máa ń ràn

text: (f) Ọ̀nà ìgbà wọlé ni ọ̀nà tó máa gbà wọ ara ẹlòmíràn.


title: Àrùn tó máa ń ràn

text: (g) Olùgbàlejò ọjọ́ iwájú ni ẹni tó bá máa gbà á láyè láti wọlè.


title: Àrùn tó máa ń ràn

text: Oríṣi ọ̀nà ni àwọn aràn yìí máa ń gbà ràn láti ara ẹnìkan wọ ara ẹlòmíràn. Ó le jẹ́ láti inú oúnjẹ, omi tàbí ìfarakanra, àwọn mìíràn sì máa ń wà nínú afẹ́fẹ́. Àwọn èyí tó wà nínú afẹ́fẹ́ ni a máa mẹ́nubà nínú àkọsílẹ̀ yìí.


title: Àrùn tó máa ń ràn

text: Ó ṣe ni ní kàyéfì pé àrùn kéréje ni ọ̀pọ̀ àwọn kòkòrò yìí máa ń fà. Ewu tí àrùn máa ń fà dá lórí bí kòkòrò náà ṣe le fa ìjàm̀bá tó àti bí olùgbàlejò náà ṣe lè sá fun tó. Lọ́pọ̀ ìgbà, ìlera pípé ara olùgbàlejò máa ń fa wàhálà fún kòkòrò tó bá wọlé láti fa àìsàn. Nítorí ìdí èyí ni àwọn onímọ̀ ètò ìlera ṣe pín àwọn kòkòrò búburú náà sí èyí tó Pàtàkì jùlọ àti èyí tó máa ń lo àǹfààní.


title: Àrùn tó máa ń ràn

text: Àwọn kòkòrò yìí ni èyí tó máa ń fa àìsàn látàrí gbígbé ara olùgbàlejò tó bá ní ìlera pípé láti fa àìsàn. Ọ̀pọ̀ àwọn kòkòrò yìí máa ń ran èèyàn nìkan àmọ́ àwọn àìsàn mìíràn le wáyé látàri àwọn kòkòrò mìíràn tó máa ń dá gbé tàbí èyí tó máa ń ran ẹranko àti ohun aláìlémìí.


title: Àrùn tó máa ń ràn

text: Àwọn wọ̀nyí ni èyí tó máa ń fa àìsàn tó máa ń ràn sára olùgbàlejò rẹ̀ tí kò ní ìlera tó péye tàbí èyí tó wọ ara èèyàn tó ṣiṣẹ́ abẹ. Àwọn kòkòrò yìí máa ń lo àǹfààní àìlera olùgbàlejò rẹ̀.


title: Àrùn tó máa ń ràn

text: Ì̀nfẹ́ṣọ́ọ̀nù tó Pàtàkì jùlọ ni èyí tó jẹ̀ gbòǹgbò àti ìdí àìsàn lágo ara. Ì̀nfẹ́ṣọ́ọ̀nù tó ṣìkejì sì ni àìsàn tó máa ń wáyé látàri ewu tí èyí tó pàtàkì jùlọ ti dá sílẹ̀.


title: Àrùn tó máa ń ràn

text: Lọ́pọ̀ ìgbà, a máa ń pe àwọn àìsàn yìí ní àrànmọ́, ìdí abájọ ni pé ó rọrùn láti ràn sára ẹlọ̀míràn yálà nípa ìfọwọ́kàn tàbí ohun tó ń jáde lára wọn. Oríṣi àwọn àìsàn mìíràn tó ní ọ̀nà kan pàtó tó máa ń gbà ràn bí ọ̀nà ìbálòpọ̀ ò kì í ṣe àrànmọ́, kò sì nílò kí a sé aláìsàn mọ́lé. Lọ́pọ̀ ìgbà, àwọn àìsàn àrànmọ́ máa ń ràn láti inú afẹ́fẹ́, oúnjẹ tàbí omi tó ti gbàdòtí sára, ẹranko tàbí ìgbà tí kòkòrò bá gé èèyàn jẹ.


title: Àrùn tó máa ń ràn

text: Irúfẹ́ àmì tó máa fara hàn ní ṣe pẹ́lú irú àrùn tó wa ̀ní bẹ̀. Àwọn àmì mìíràn máa ń ran gbogbo ara bíi àárẹ̀, àìlèjẹun, ara rírù, ìbà, àágùn, òtútù àti ara ríro. Àwọn àmì kan sì máa ń hàn lápá kan bíi ara sísú tàbí rúdurùdu ní gbogbo ara, ikọ́ áti ikun nímú. Nígbà mìíràn, àmì ò kì í hàn lára àwọn ẹlọ̀míràn. Ì̀nfẹ́ṣọ́ọ̀nù ò kì í se nǹkan kan náà pẹ̀lú àwọn àrùn àrànmọ́, ìdí abájọ ni pé àwọn ìnfẹ́ṣọ́ọ̀nù mìíràn ò kì í fa àìsàn sára olùgbàlejó wọn. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àmì kan náà ni àrùn bakitéríà àti fáírọ́ọ̀sì máa ń ṣàfihàn síbẹ̀ ó nira láti ṣe ìpínyà nínú èyí tó fa àrùn nínu méjèèjì. Mímọ ìyàtọ̀ nínú méjèèjì ṣe pàtàkì, antibìótíìkì ò le wo àrùn fáírọ́ọ̀sì sàn bẹ́ẹ̀ ó le wo àrùn bakitéríà sàn. Tí àrùn bá wọ àgọ ara èèyàn, àwọn oògùn tó máa ń dojúkọ àrùn ní a le lò láti dín agbára rẹ̀ kù. Oríṣi oògùn yìí ní ó sì wà. Antibìótíìkì le ṣiṣẹ́ fún bakitéríà àmọ́ kò le ṣiṣẹ́ fún fáírọ́ọ̀sì. Iṣẹ́ antibìótíìkì ni láti mú ìdínkù bá pípọ̀si bakitéríà tàbí láti pa á pátápátá.


title: Katja Seizinger

text: Katja Seizinger jẹ́ ògbóntagì eléré ìdárayá orí yìnyí, ọmọ orílẹ̀-èdè Russia.


title: Àìsàn inú afẹ́fẹ́

text: Àìsàn inú afẹ́fẹ́ tàbí atẹ́gùn jẹ́ àìsàn kí àìsàn tí kòkòrò afàìsàn lè fà tí ẹ̀rún rẹ̀ nínú atẹ́gùn lè ṣàkóbá fún ẹlòmíràn bí wọ́n bá mí í sínú. Ògùn irú àìsàn báyìí ṣe pàtàkì sí ènìyàn àti ẹranko. Àwọn kòkòrò afàìsàn náà lè jẹ́ kòkòrò ààrùn-ẹ̀ràn, bakitéríà, tàbí fọ́nńgaì tí wọ́n lè ràn káàkiri nípa èémí, ọ̀rọ̀ sísọ, ikọ́ wúwú, èésín sí sín, pípo eruku, fífọ́n nǹkan olómi ká, tàbí ìṣe tó bá ń fa ẹ̀rún inú atẹ́gùn tàbí nǹkan tó lè fọ́nká nínú atẹ́gùn.


title: Àìsàn inú afẹ́fẹ́

text: Ní ọ̀pọ̀ ìgbà, àwọn ẹ̀rún àìsàn nínú atẹ́gùn máa ń fa àrùn láti imú, ọ̀fun, sinuses, àti ìfun, èyí ló máa ń fa ikọ́, ọgbẹ́ ọ̀fun àti àwọn àmìn àwọn àìsàn míì tó lè ṣẹ́yọ lágọ̀ọ́ ara.


title: Àìsàn inú afẹ́fẹ́

text: Lára àwọn gbajúmọ̀ àrùn inú afẹ́fẹ́ ni : ẹ̀ràn kòrónà, àrùn ilẹ̀ gbígbóná, morbillivirus, àrùn ilẹ̀ tútù, ikọ́ fée tàbí ikọ́ àwúgbẹ, Mycobacterium tuberculosis, influenza virus, enterovirus, norovirus, àti, adenovirus, èyí kò fi bẹ́ẹ̀ wọ́pọ̀ àti respiratory syncytial virus. Irúfẹ́ àwọn àrùn ẹ̀ràn wọ̀nyí nílò afẹ́fẹ́ àyíká àdáwà nígbà ìtọ́jú.


title: Àìsàn inú afẹ́fẹ́

text: Àwọn ẹ̀rún kòkòrò àìsàn tí atẹ́gùn máa ń fọ́nká ló máa ń fa àwọn àrùn inú atẹ́gùn. Orísun wọn máa ń sáàbà máa wá láti ara omi ara alárùn ẹ̀ràn tàbí ẹranko, tàbí àwọn ìdọ̀tí ohun èlò. Àwọn ẹ̀rún àìsàn tí wọ́n máa ń fa èyí ni wọ́n ń pè ní kòkòrò afàìsàn. Wọ́n lè ràn ká nínú afẹ́fẹ́, eruku tàbí omi, tí wọ́n sì lè rìn jìnnà tàbí wà nínú afẹ́fẹ́ fún ìgbà pípẹ́.Fún àpẹẹrẹ, sínsín lè fọ́n àwọn ẹ̀rún àìsàn ká káàkiri inú ọkọ̀ akérò kan.


title: Àìsàn inú afẹ́fẹ́

text: Mímí sínú àwọn ẹ̀rún àìsàn máa ń sáàbà fa àìsàn inflammation, èyí sìn máa ń ṣàkóbá àwọn ẹ̀yà èémí. Dídọ̀tí afẹ́fẹ́ kò sí lára àwọn àìsàn inú afẹ́fẹ́ tí ó máa ń ṣe ènìyàn, ṣùgbọ́n dídọ̀tí afẹ́fẹ́ máa ń kópa pàtàkì nínú àwọn àìsàn inú afẹ́fẹ́ tí kò jẹ mọ́ ìṣe ènìyàn bí i ikọ́-kéfe Àwọn ìdọ̀tí afẹ́fẹ́ máa ń ṣàkóbá fún ọ̀fun ènìyàn nípa ṣíṣokùnfà ọ̀pọ̀ àìsàn inú afẹ́fẹ́ ti inflammation.


title: Àìsàn inú afẹ́fẹ́

text: Àwọn àìsàn inú afẹ́fẹ́ náà lè ṣàkóbá fún àwọn ẹranko. Fún àpẹẹrẹ, Newcastle disease jẹ́ àrùn àwọn ẹyẹ tí ó máa ń ṣe àwọn ẹyẹ ọ̀sìn káàkiri àgbáyé nípa ìdọ̀tí inú afẹ́fẹ́.


title: Àìsàn inú afẹ́fẹ́

text: Àwọn àrùn ẹ̀ràn máa ń jà kálẹ̀ nígbà tí alára dídá bá mí ẹ̀rún àìsàn sínú tàbí bí irú ẹ̀rún àìsàn bẹ́ẹ̀ bá bà lé e lójú, lẹ́nu, tàbí imú. Kò pọ̀n dandan kí alára dídá ènìyàn ní ìfojúkojú pẹ̀lú aláàrùn kí ó tó lè kó àrùn wọ̀nyí. Bí ojú ọjọ́ ṣe rí, nígbà òjò tàbí ẹ̀rún, yálà ní ìta gbangba tàbí nínú ilé máa ń kópa pàtàkì nínú ìkóràn àwọn àìsàn inú afẹ́fẹ́. Àwọn nǹkan mìíràn tí ó máa ń ṣokùnfà ìtànkálẹ̀ ẹ̀rún àìsàn ni ìjì, òjò, àti ìṣe àti ìmọ́tótó ènìyàn.


title: Àìsàn inú afẹ́fẹ́

text: Lẹ́yìn ìyàsọ́tọ̀ ètò ojú-ọjọ́, ìwọ́jọpọ̀ àwọn ẹ̀rún-àìsàn fọ́nńgàá nínú afẹ́fẹ́ máa ń dínkù; lẹ́yìn ọjọ́ díẹ̀, àwọn ẹ̀rún-àìsàn wọ̀nyí máa ń pọ̀si ní ìlọ́po tó pọ̀ sí i ju ìgbà tí ojú ọjọ́ bá dá geere.


title: Àìsàn inú afẹ́fẹ́

text: Eto ọ̀rọ̀ ajé òun àyíká máa ń kópa péréte nínú àjàkálẹ̀ àwọn àìsàn inú afẹ́fẹ́. Ní àwọn ìlú ńlá, rírànkálẹ̀ àwọn àìsàn inú afẹ́fẹ́ máa ń pọ̀ púpọ̀ ju ti àwọn abúlé àti àwọn ìlú kéréje lọ. Títànkálẹ̀ awọn ẹ̀rún-afàìsàn fọ́nńgàá máa ń wọ́pọ̀ ni àwọn abúlé.


title: Àìsàn inú afẹ́fẹ́

text: Wíwà ní ìtòsí àwọn òdò ńlá lè ṣokùnfà àjàkálẹ̀ àwọn àrùn inú afẹ́fẹ́.


title: Àìsàn inú afẹ́fẹ́

text: Àìmójútó ẹ̀rọ amúlétutù dáadáa tí fa ìbẹ́sílẹ̀ àrùn Legionella pneumophila.


title: Àìsàn inú afẹ́fẹ́

text: Àìsí ìmójútó tó péye fún àwọn irinṣẹ́ ilé ìwòsàn ló máa ń fa àwọn àìsàn inú afẹ́fẹ́ tó jẹ mọ́ ilé-ìwòsàn


title: Àìsàn inú afẹ́fẹ́

text: Lára awọn ọ̀nà Láti dènà àìsàn inú afẹ́fẹ́ ni lílọ àwọn ògùn-àjẹsára àìsàn kan pàtó, wíwọ ìbòjú àti yíyàgò fún ẹnikẹ́ni tí ó bá ti kó àrùn. Níní àjọṣe pọ̀ pẹ̀lú ènìyàn tàbí ẹranko tí ó bá láàrùn àìsàn inú afẹ́fẹ́ kò ní kí ènìyàn lárùn náà dandan, nítorí kíkó àrùn náà dá lórí bí àwọn èròjà ìlera ara ènìyàn bá ti lágbára tó àti bí mímí sínú àwọn ẹ̀rún afaìsan tí onítọ̀ún mí sínú ṣe pọ̀ tó.


title: Àìsàn inú afẹ́fẹ́

text: Nígbà mìíràn, a lè lo àwọn ògùn antibiotics láti wo àìsàn inú afẹ́fẹ́ bí i pneumonic plague.


title: Àìsàn inú afẹ́fẹ́

text: Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn onímọ̀ ètò ìlera tí dábàá pé ìmọ́tótó àti Ìjìnnà-síra-ẹni ( èyí tí a tún mọ̀ sí Ìjìnnà-síra-ẹni láwùjọ) jẹ́ ọ̀nà pàtàkì láti dènà ṣe àdínkù rírànkálẹ̀ àìsàn inú afẹ́fẹ́. Kò ṣeé ṣe kí ènìyàn ṣe àdínkù ìjàmbá àti kó àìsàn inú afẹ́fẹ́, ṣùgbọ́n ènìyàn lè dènà kíkó àrùn. Láti ṣe àdínkù kíkó àrùn:


title: Ẹ̀tọ́ ìbò fún gbogbo ènìyàn

text: Ẹ̀tọ́ ìbò fún gbogbo ènìyàn ṣe ẹ̀tọ́ ìdìbò fún gbogbo ọmọ ìlú tó jẹ́ àgbàlagbà, láìkàsí ọlà, ìpawọ́, akọmbábo, ipò láwùjọ, ẹ̀yà ènìyàn, ẹ̀yà èdè, tàbí ìdínà míràn.


title: Àwọn ẹ̀yà Xhosa

text: Àwọn ẹ̀yà Xhosa (; ) (pípè ní Yorùbá bíi Kósà) ni ẹ̀ka ẹ̀ya àwọn Bantu tó búdò sí Apágúúsù Áfríkà àgàgà ní Eastern Cape. Àwọn ẹ̀yà Xhosa kékeré (Mfengu) tún wà ní Zimbabwe, níbi tí èdè wọn, isiXhosa, ti jẹ́ gbígbà bíi èdè ọmọ orílẹ̀-èdè.


title: Àyẹ̀wò àìsàn

text: Àyẹ̀wò àìsàn jẹ́ ìgbésẹ̀ tàbí ọ̀nà kan tí àwọn oníṣẹ́ ètò ìlera ma ń gbà láti fìdí òdodo àrùn tàbí àìsàn múlẹ̀ ní ara ènìyàn tàbí ẹranko kí wọ́n lè mọ irúfẹ́ oògùn tí wọn yóò lò si kí àláfíà aláàrẹ̀ náà ó lè padà sípò. Àwọn ohun tí wọ́n nílò láti fi ṣe àyẹ̀wò ni ìṣẹ̀lẹ̀ àtéyìnwá àti ìtan nípa ìlera aláàrẹ̀ àti àwọn ẹbí rẹ̀ lápapọ̀. Àyẹ̀wò ma ń dàmú àwọn oníṣẹ́ ìlera, nítorí àwọn àmì, ati àpẹẹrẹ ma ń yàtọ̀ síra wọn . Bí àpẹẹrẹ, pípòn apá kan nínú ara túmọ̀ sí oríṣiríṣi nkan, ṣùgbọ́n kò túmọ̀ sí ohun kan pàtó , ayàfi bí wọ́n bá ṣe ayẹ̀wò sí apá ibi tí ó pọ́n nínú ara yí kí wọ́n tó mọ̀ ohun pàtó kí wọ́n tó mọ ohun tí ó ṣẹlẹ̀.


title: Àyẹ̀wò àìsàn

text: Àwọn ohun tí ó ṣe pàtàkì bí a bá fẹmẹ́ ṣe ìwádí àìsàn nípa àyẹ̀wò nìwọ̀nyí:Àwọn ọ̀nà tí a lè gba ṣe àyẹ̀wò àìsàn ni:  Ṣíṣe àyẹ̀wò oríṣiríṣi pẹ̀lú lílo àwọn onírúurú irinṣẹ́ ìgbà-lódé. Ní pató, ìṣèwádí àìṣàn nípasẹ̀ àyẹ̀wò ní àwọn ìgbésẹ̀ ọlọ́kan ò jọ̀kan nínú.


title: Àyẹ̀wò àìsàn

text: Wọ́n le ṣe àyẹ̀wò fún arùn Kòrónà pẹ̀lú lílo ìlana ìṣesí ati àpẹẹrẹ tí ó fi ń hànde, àmọ́ wọn kò lè fìdí rẹ̀ múlẹ̀ bóyá ó wà nínú àgọ́ ara àyà fi tí wọ́n bá lo (rRT-PCR) tàbí CT tí ó níṣe pẹ̀lú àágùn ati awọn nkan mìíràn. Ìwádí kan ń lọ lọ́wọ́ nípa ìṣàfiwé láàrín PCR ati CT ní ìlú Wuhan , lórí àjàkálẹ̀ àrùn Kòrónà. Àbá tí wọ́n dá ni wípé CT tètè ma ń fi ìmọ̀sílára hàn ju PCR lọ. Lóòtọ́, CT kìí tètè fún wọn ní èsì pàtó. Ní inú oṣù kẹta ọdún 2020, iké-ẹ̀kọ́ ti Rediọ́lójì ti ó kalẹ̀ sí ilẹ̀ Amẹ́ríkà fọwọ́ si wípé  wọn kò gbọdọ̀ lo CT fún àyẹ̀wọ̀ àkọ́kọ́ fún ìwádí nípa àrùn kòrónà.


title: Àyẹ̀wò àìsàn

text: Àjọ ìlera agbáyé (WHO) fi ìlanà àti ìgbésẹ̀ tí àwọn oníṣẹ́ ìlera gbọ́dọ̀ tẹ̀lẹ́ láti fi ṣe àyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀ (RNA) fún àrùn COVID-19, ní ọjọ́ Kẹtàdínlógún oṣù Kíní ọdún 2020.  Wọ́n ń lo ìlanà àtoríkòdì fún yẹ̀wò RNA tí ó jẹ́ ìwọ̀núbọ̀nú (rRT-PCR). Àyẹ̀wò yí lè ṣeé ṣe nínú ẹ̀jé tí wọ́n gbà sílẹ̀ àti àágùn, itọ́, ikun, ìtọ̀ tabí ìgbẹ́ tí ó bá jáde lára ènìyan. Tí èsì àyẹ̀wò yóò sì jáde láàrín wàkamàtí mélòó kan tàbi ọjọ́ péréte. Lápapọ̀, wọ́n tún ma ń ṣe àyẹ̀wò yí lórí aw9n kẹ̀lẹ̀bẹ̀ ọ̀nà ọ̀fun nítorí ìdíwọ́ tí ó ma ń mú bá èémí ní ọ̀fun. Ẹ̀wẹ̀, oúpọ̀ nínú awọn ilé-iṣẹ́ tí lórúkọ lágbàáyé ti ń gbé ìgbẹ́ṣe lórí bí wọn yóò ṣe ṣẹ̀dá agbo olómi kan tí yóò ma ṣèwádí nípa ìṣesí àwọn kòkòrò àtọ̀hún-rìn-wá àti awọn ọmọ ogun ara ígbà tí wọ́n bá kan ara wọn.  Títí di ọjọ́ K3fà oṣù Keje ọdún 2020, wọn kò tíì rí ọ̀kan ṣe ní àseyọrí nínú awọn iṣẹ́ ìwádí yí tí ó lè ṣeé fi gbá àrùn Covid-19 wọlẹ̀ bámú bámú. Lára ìkan tí agbọ́ wípé ọ̀gbẹ́ni Cellex ṣe awárí rẹ̀ tí awọn ajọ oníṣẹ́ ìwàdí Serology fọwọ́ sí fún lílò ní àsìkò pàjá-wìrì ní orílẹ̀-èdè [[Amẹ́ríkà).


title: Àyẹ̀wò àìsàn

text: Àwọn ìṣesí àwọn àwòrán tí ó níṣe pẹ̀lú érọ ayàwòrán ibi kọ́lọ́fín inú (CT) àwọn ènìyàn tí wọ́n ní àrùn kòróna. Àwọn àjọ ilẹ̀ [[itally]] tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ lórí àwòrán ń gbíyanjú láti ṣe àkójọ gbogbo àwòrán àwọn tí wọ́n ti lùgbadì àrùn kòrónà ní orílẹ̀-èdè àgbáyé. Amọ́ ṣá, látàrí bí àwọn arùn náà ṣe ń gorí ara wọn lásìkò ìbúrẹ́kẹ́ àjàkákẹ̀ àrùn Covid-19 ati  àrùn adenovirus, yíya àwòrán àwọn gbígba àwòrán àwọn tí wọ́n ti lùgbàdì àrùn pẹ̀lú PCR nira díẹ̀ nítorí ìwọ̀nú-bọ̀nú àwọn àrùn náà.  Wọ́n gbé iṣẹ́ ìwádí ńlá kan ní orílẹ̀-èdè [[China]] nípa ìyatọ̀ tí ó wà ní àrín lílo ẹ̀rọ ayawòrán CT ati PCR, tí wọ́n sì ṣàfihàn yíya àwòrán àwọn tí wọ́n ti lùgbàdì àìsàn kòróna kò ṣe pàtàkì. Wọ́n ń lo ìmọ̀ ìdàgbà-sókè ìmọ̀-ẹ̀rọ agbélẹ̀ rọ (AI) láti Artificial má fi ṣàwárí àwòrán àwọn 3ni tí wọ́n ti lùgbàdì àrùn yí nípa lílo àwọn ọ̀nà(CT).


title: Àyẹ̀wò àìsàn

text: [[Ẹ̀ka:Àwọn ìmọ̀ nípa COVID-19 tí ó ṣe pàtàkì]]


title: Àjàkáyé-àrùn

text: Àjàkáyé-àrùn ("pandemia" láti inú èdè Greek tó túnmọ̀ sí "gbogbo" àti "ènìyàn") jẹ ìbújáde àkóràn àrùn kan ti o nlọ kaa kiri orílẹ̀-èdè tàbí ẹkùn tí ó ju ẹyọkan lọ. Yíyára tànkálẹ̀ àrùn laarin ọ̀pọ̀ ènìyàn ní agbegbè tàbí ẹkùn fún ìwọ̀nba ìgbà diẹ ni wọ́n npe ni "àjàkálẹ̀-àrùn" (epidemic). Ìtànkálẹ̀ àrùn tí ó jẹ́ wípé o ní iye ìwọ̀nba àwọn ènìyàn tí wọ́n ko o ni wọ́n ń pè ní "endemic" ki i se àjàkálẹ̀-àrùn tókárí-ayé. Àrùn endemic tí ó jẹ́ wípé o ní iye àwọn ènìyàn tí wọ́n ko o tí kì í ṣe wípé ó tàn kaa kiri bi àjàkálẹ̀-àrùn ti o ma n ṣẹyọ ní àkókò ni a le yà sọ́tọ̀ nítorí pé àwọn àrùn bayi i ma n wáyé leekanna ni àwọn ẹkùn tí ó tóbi ní àgbáyé sùgbọ́n wọ́n ki i ràn kaa kiri àgbáyé.


title: Àjàkáyé-àrùn

text: =Ìtunmọ̀ àti Ìpele= Àjàkálẹ̀-àrùn tókárí-ayé jẹ́ àjàkálẹ̀ àrùn tí ó ń tàn kaa kiri gbogbo àgbáyé. A kò lè pe àrùn tàbì àìsàn kan ní àjàkálẹ̀-àrùn tókárí-ayé nítorí pé ó wà kaa kiri tàbí pé o n pa ọ̀pọ̀ ènìyàn; àrùn yí gbọ́dọ̀ jẹ́ àkóràn. Fún àpẹrẹ, àrùn jẹjẹrẹ jẹ́ àrùn kan tí ó ń pa ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn sùgbọ́n a kò lè pé e ní àjàkálẹ̀-àrùn tókárí-ayé nítorí pé ki i ṣe àrùn àkóràn tàbí àrùn tí ó lè ran ènìyàn.


title: Àjàkáyé-àrùn

text: Àwọn òṣùwọ̀n tí àjàkálẹ̀-àrùn fi ma n ràn (Nibayi àjàkálẹ̀-àrùn tókárí-ayé) ma n wá sókè wá sílẹ̀ tí a bá gbe e sí orí àwọ̀nyà láti fi hàn iye àwọn ènìyàn tí wọ́n ti fi ara kó àrùn yi ní àkókò kan. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà ni lílọ sókè wá sílẹ̀ àjàkálẹ̀-àrùn yí ma n wáyé ní àkókò tí àjàkálẹ̀-àrùn yí ba n ràn kaa kiri. A\won àrùn àkóràn ma n sábà a tànkalẹ̀ ní ì̀pele mẹ́ta gẹ́gẹ́ bí ó ti wà nínú àwọ̀nyà ìsàlẹ̀ yí.


title: Àjàkáyé-àrùn

text: Ìpele ìkínní sẹlẹ̀ láti ìbẹ̀rẹ̀ ohun tí ó tẹ̀ yí. Tí a bá lo títànkàlẹ̀ àjàkálẹ̀-àrùn ẹ̀rankòrónà gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ, eléyì ma a jẹ́ ìbẹ̀rẹ̀ títànkálẹ̀ àjàkálẹ̀-àrùn yí nígbàtí wọ́n bá fi ìdí ìwọ̀nba ìsẹ̀lẹ̀ die múlẹ̀.


title: Àjàkáyé-àrùn

text: Ìpele kejì ohun tí ó tẹ̀ yí n sàlàyé lórí àjàkálẹ̀-àrùn "Ìpele agbègbè". Èyí ma n wáyé nígbàtí àkóràn àrùn laarin àwọn ènìyàn bá ṣe n pọ si bi àwọn ènìyàn tuntun se n kó àrùn yí.


title: Àjàkáyé-àrùn

text: Ìpele kẹta ohun tí ó tẹ̀ yí n ṣe àfihàn pé wọ́n ko i ti kápá ìbújáde àjàkálẹ̀-àrùn yí tàbí pé ó se é se kí àkóràn àrùn tuntun ma si rárá.


title: Àjàkáyé-àrùn

text: =Ìṣàkóso= Kò lóùnkà àwọn ìgbéṣẹ̀ ni àwọn Ìpínlẹ̀ le gbe làti dínwọ́ ìbújáde àjàkálẹ̀-àrùn tòkárí-ayé kù. Ní ọdún 2005, àjọ tí ó n ri si ètò ìlera ní àgbáyé, World Health Organization ṣẹ àgbékalẹ̀ àwọn ìlànà ètò ìlera káríayé, èyí ti i se ìlànà òfin kan ti yio ṣe ídíwọ́, ìdarí, àti ìjígìrì sí ewu ìlera gbogbo ènìyàn ti o se e se ki o tànkálẹ̀ laarin àwọn orílẹ̀-èdè. Àjọ ti o n ri si ètò ìlera ní àgbáyé, World Health Organization tún ṣe àgbékalẹ̀ ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ àlàyé aláfọwọ́kọ kan láti kojú àwọn àjàkálẹ̀-àrùn. Àlàyé aláfọwọ́kọ yi ni wọ́n kọ́kọ́ ṣe àtẹ̀jáde rẹ ní ọdún 1999 tí wọ́n sì ṣe àtúnwò àti ìmúdójúìwọ̀n rẹ ní ọdún 2005 àti ọdún 2009. Èyí tí ó pọ̀jù lọ nínú àwọn ìlànà tí wọ́n lò láti fi kojú àjàkálẹ̀-àrùn kòrónà ni wọ́n mú jáde láti inú àwọn ìlànà ètò ìlera ti àgbáyé ti ọdún 2005 àti àwọn ìtọ́sọ́nà ìgbaradì fún àjàkálẹ̀-àrùn tí ó jẹ́ ti àjọ ti o n ri si ètò ìlera ní àgbáyé, World Health Organization.


title: Àjàkáyé-àrùn

text: Àpérò nla kan ti wáyé lórí ìlànà "T" méta (Testing, Treatment and Tracing) èyí tí ó gba àwọn orílẹ̀-èdè láàyè láti ṣe àyẹ̀wò oríṣiríṣi àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ kí ó tó di wípé wọ́n yà wọ́n sọ́tọ̀ fún ìtọ́jú. Ìlànà yí ló ní ṣe pẹ̀lú wíwá gbogbo ènìyàn tí eni tí ó ti fi ara kó àrùn yí ti se alábàpàdé pẹ̀lú kaa kiri kí wọ́n sí yà wọ́n sọ́tọ̀. Ìlànà yí jẹ́ èyí tí wọ́n mọ̀ kaa kiri nítorí àgbékalẹ̀ rẹ ti o múnádóko ní àwọn orílẹ̀-èdè bi i South Korea àti Singapore, bíòtilẹ̀jẹ́pé àwọn orílẹ̀-èdè yí ti wà ní ìmúrasìlẹ̀ tí ó dárajùlọ pẹ̀lú àwọn oríṣiríṣi ìlànà lẹ́hìn jamba tí SARS ti fa.


title: Àjàkáyé-àrùn

text: Ìjìnnà-síra-ẹni láwùjọ tàbí ní kúkúrú jíjìnà sí ara ẹni jẹ́ àgbékalẹ̀ fún ìlera gbogbo ènìyàn láti mú kí àrùn àkóràn dínkù nípa ṣíṣe ìdíwọ́ fún àwọn ènìyàn láti súnmọ́ ara wọn nítorí àrùn àkóràn àti àwọn àìsàn tí ó lè ràn wọ́n. Aláṣẹ àti olùdarí, Dokita Michael J. Ryan ti àjọ ti o n ri si ètò ìlera ní àgbáyé, World health Organization sọ níbi àpérò kan ní oṣù kẹta ọdún 2019 pe ìjìnnà-síra-ẹni "jẹ́ ìlànà fún ìgbà díẹ̀ láti dín ọwọ́ títànká ẹ̀rankòrónà yí kù ni sùgbọ́n ki i ṣe láti mú ìyanjú wá sí ìṣẹ̀lẹ̀ ẹ̀rankòrónà. Lootọ ló jẹ́ wípé ìlànà yí jẹ́ ìlànà ti o na ni lówó sùgbọ́n a gbọ́dọ̀ lo o pẹ̀lú àwọn ìlànà míràn láti wá ìyanjú sí ìṣòro yi. Dokita Riyan sọ kedere pé ìjìnnà-siŕa-ẹni ko le mu àrùn yí kúrò.


title: Àjàkáyé-àrùn

text: =Àwọn àjàkálẹ̀-àrùn tọ́kárí-ayé tí ó n ṣẹlẹ̀ lọ́wọ́lọ́wọ́= Bíòtilẹ̀jẹ́pé àjọ tí ó n rí sí ètò ìlera ní àgbáyé, World Health Organization lo àkọlé "àjàkálẹ̀-àrùn àgbáyé" láti fi ṣe àpèjúwe HIV, àrùn yí jẹ́ àjàkálẹ̀-àrùn ti o n tẹ̀lé ìtunmọ̀ ọ̀rọ̀. Láti bí i ọdún 2018, ó tó 37.9 million àwọn éníyán tí wọ́n ti fi arakó àrùn HIV ní gbogbo àgbáyé. Àwọn ènìyàn tí ó tó 770,000 ni ó ti jẹ́ aláìsí látipasẹ̀ àrùn AIDS ní ọdún 2018. Lọ́wọ́lọ́wọ́, ẹkùn tí ìṣẹ̀lẹ̀ yí ṣẹlẹ̀ sí jù ni ìha ìsàlẹ̀ asálẹ̀ Sahara ní ilẹ̀ Africa. Ní ọdún 2018, ìfojúsùn àrùn HIV tuntun tí ó tó 61% ni ó ṣẹlẹ̀ ní ẹkùn yí.


title: Àjàkáyé-àrùn

text: Àwọn ẹ̀rankòrónà (CoV) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹbí àrùn tí ó n fa àwọn àìsàn bẹ̀rẹ̀ láti orí otútù títí tí o fí dé orí àwọn àrùn tí ó lágbára bí i Middle East Respiratory Syndroms (MERS-CoV) àti Severe Acute Respiratory Syndroms (SARS-CoV). Ẹ̀yà ẹ̀rankòrónà tuntun tí ó n jẹ́ (SARS-CoV-2) ni ó ń fa àrùn ẹ̀rankòrónà 2019 tàbí COVID-19. Diẹ nínú àwọn ẹ̀rankòrónà ni Zoonitic, èyí tí ó túnmọ̀ sí wípé wọn ma n ṣe àtagbà láàrín àwọn eranko àti àwọn ènìyàn. Àyẹ̀wò kíkún fi yé wa wípé SARS-CoV jẹ́ èyí tí ó ti ara ológbò civeti civet cats jáde wá sí ara ènìyàn, àti wípé MERS-CoV jáde wá láti ara ràkúnmí wá sí ara ẹ̀dá ènìyàn. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀rankòrónà tí a mò ni wọ́n wa kaa kiri nínú àwọn eranko tí wọn ko i ti ràn mọ́ ẹ̀dá ènìyàn.


title: Àjàkáyé-àrùn

text: Ìwọn ẹ̀rankòrónà tuntun kan èyí tí ìpìlẹ̀ rẹ bẹ̀rẹ̀ ní Wuhan, ní ìgbèríko Hubei, ní orílẹ̀-èdè China, ní òpin oṣù kejìlá ọdún 2019 ti fa onírúurú ̀ìṣẹ̀lẹ̀ àrùn tí atẹ́gùn n gbé kiri tí wọ́n n tọ́ka sí gẹ́gẹ́ bi i àrùn ẹ̀rankòrónà 2019 (COVID-19). Gẹ́gẹ́ bi John Hopkins University Dashboard, o fẹ́rẹ̀ ẹ tó igba(200) àwọn orílẹ̀-èdè àti àwọn agbèegbè tí ìṣẹ̀lẹ̀ COVID-19 ti ṣẹlẹ̀ sí, pẹ̀lú àwọn ìbújáde tí ó délédóko tí ó ṣẹlẹ̀ ní orílẹ̀ èdè United States, Central China, Western Europe, àti Iran. Ní ọjọ́ kọkànlà oṣù kẹta ọdún 2020, àjọ ti o n ri si ètò ìlera ní àgbáyé, World Health Organization ṣe àpèjúwe ìtànkálẹ̀ àrùn COVID-19 gẹ́gẹ́ bi i àjàkálẹ̀-àrùn tókárí-ayé. Láti ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù kẹrin ọdún 2020, iye àwọn ènìyàn tí wọ́n ti kó àrùn ẹ̀rankòrónà ní àgbáyé ti tó 2.63 millino, iye àwọn tí wọ́n ti jẹ́ aláìsí ti tó 184.249 àti iye àwọn aláìsàn tí wọ́n ti gba ìwòsàn jẹ́ 722.055.


title: Àjàkáyé-àrùn

text: =Àkíyèsi àwọn ìbẹ́sílẹ̀= Àrùn ibà jẹ àrùn tí ó wà ní ibigbogbo ní ẹkùn Tropical àti Subtropical tí ó fi mọ́ àwọn apákan ní orílẹ̀-èdè America, Asia àti Africa. Ní ọdọọdún, ìṣẹ̀lẹ̀ àrùn ibà tí ó ma ń ṣẹlẹ̀ ma n súnmọ́ 350-500 million. Àtakò oogun jẹ́ ìṣòro ti o ń gbèrú si i nípa ìtọ́jú àrùn ibà ní orúndún kọkanlélógún (21st century) nígbàtí ó jẹ́ wípé ọ̀pọ̀lọpọ̀  oogun ibà ni kò ṣiṣẹ́ mọ deede yàtọ̀ sí artemisinins.


title: Àjàkáyé-àrùn

text: Àrùn ibà wọ́pọ̀ ní ìgbàkan ní àwọn apá ilẹ̀ Europe àti ní Àríwá America níbití ó jẹ́ wípé kò sí ìṣẹ̀lẹ̀ àrùn yí mọ bayi . Ó ṣe é ṣe kí ó jẹ́ wípé àrùn ibà yí lọ́wọ́ nínú ìṣubú ilẹ̀ Ọba Roomu (Roman Empire). Àrùn yí ni wọ́n mọ̀ sí "Roman fever". Plasmodium flaciparum jẹ́ ǹ kan tí ó di ìrọ́kẹ̀kẹ̀ gidi sí àwọn amúnisìn àti àwọn ènìyàn ìlú bakanna nígbàtí wọ́n ṣe àfihàn rẹ sí àárín àwọn Americas pẹ̀lú ìṣòwò ẹrú.


title: Àjàkáyé-àrùn

text: Àìsàn Spanish (tí ó wáyé ní ọdún 1018 si ọdún 1920) jẹ́ àkóràn àrùn tí ó ran àwọn ènìyàn tí ó tó 500 million ní gbogbo àgbáyé pẹ̀lú àwọn ènìyàn tí ó wá látọ̀nà jínjìn bi i Pacific Islands àti Arctic tí ó sì ti pà àwọn ènìyàn bi i ogún sí ọgọ́rùn ún millionu (20-200 million). Àìbíkítà sí àjàkálẹ̀ àrùn yí ṣe ikú pa púpọ̀ àwọn ọ̀dọ́ àti àwọn arúgbó pẹ̀lú òṣùwọ̀n ìwàláàyè tí ó pọ̀ jùlọ fún àwọn tí ó wà ní àárín, sùgbọ́n àìsàn Spanish yi pa púpọ̀ nínú àwọn àgbà ọ̀dọ́. Iye ènìyàn tí àìsàn Spanish yi pa ju iye ènìyàn tí ó kú nígbà ogun àgbáyé ìkínní. Àìsàn yí pa àwọn ènìyàn tí ó pọ̀ ní ọ̀sẹ̀ márùndínlọ́gbọ̀n ju àwọn ènìyàn tí àrùn AIDS pa ní ọdún márùndínlọ́gbọ̀n àkọ́kọ́. Píparapọ̀ àwọn ẹgbẹ́ ọmọ ogun àti ibi gbogbo tí ó súnmọ́ ara wọn nígbà ogun àgbáyé íkínní lo fa a ki ìtànkálẹ̀ àrùn yi pọ̀ nítorí àìlágbára àwọn ọmọ jagunjagun lórí àìsàn yí le jẹ o un tí ó pọ̀ nítorí áápọn, àìní ìtọ́jú, àti ìkọlù pẹ̀lú kemikali. . Ètò ìrìnnà tí ó dára si jẹ ki ó tún rọrùn fún àwọn jagunjagun, àwọn atukọ̀ àti àwọn ará ìlú tí ó ń rìnrìn àjò láti tan àrùn yí kaa kiri.


title: Àjàkáyé-àrùn

text: =Ìkọ́minú nípa ọjọ́ iwájú àwọn kòkòrò àrùn= Àwọn òògùn apakòkòrò ni wọ́n ma n sábà a tọ́ka sí nígbàmíràn gẹ́gẹ́ bi i "Superbus". Ó ṣe é ṣe kí wọ́n tún kó ipa lórí i bí àwọn àrùn tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ́ n kápá lọ́wọ́lọ́wọ́ tún ṣe n fara han. . Fún àpẹrẹ ìṣẹ̀lẹ̀ ikọ́ọfee èyí tí agbára ọ̀nà ìwọ̀sàn rẹ kò ṣiṣẹ́ mọ́ jẹ́ ń kan tí ó n kan áwọn onímọ̀ nípa ètò ìlera lóminú.


title: Àjàkáyé-àrùn

text: O fẹ́rẹ̀ to ìdajì millionu àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tuntun tí ó jẹ́ ti Multidrug-resistant tuberculosis (MDR-TB) tí ẃn fojúsùn pé o n ṣẹlẹ̀ ní ọdọọdún kaa kiri . Orílẹ̀-èdè China àti ti India ni wọ́n ní òṣùwọ̀n ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó ga jùlọ nípa Multoidrug-resistant TB. Àjọ ti o n ri sí ètò ìlera ní àgbáyé sọ wípé ó fẹ́rẹ̀ súnmọ́ 50 million àwọn ènìyàn ní àgbáyé tí wọ́n ti kó àrùn MDR-TB pẹ̀lú 79% àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ yí tí àwọn òògùn apakòkòrò bi i mẹ́ta tàbí jù bẹẹ lọ kò ṣiṣẹ́ pẹ̀lú. Ní ọdún 2005, àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ MDR-TS tí ó tó 124 ni wọ́n kéde wọn ní orílẹ̀-èdè America.Extensively drug-resistant tuberculosis (XDR TB) ni wọ́n ṣe ìdánimọ̀ re ní ilẹ̀ Africa ní ọdún 2006, lẹhinna ni wọ́n ṣe àwárí rẹ pe ó wà ní ọ̀kàndínláàdọ́ta (49) orílẹ̀ èdè tí ó fi mọ́ ilẹ̀ America. Àjọ ti o n ri sí ètò ìlera ,World Health Organisation ṣe ìṣirò rẹ pé ìṣẹ̀lẹ̀ XDR-TB tí ó tó 40,000 ni ó n ṣẹlẹ̀ ní ọdún .


title: Àjàkáyé-àrùn

text: Fún bi i ogún ọdún sẹ́yìn, àwọn kòkòrò àrùn tí ó wọ́pọ̀ ni staphylococcus, aureus, seerratia marceseens àti Enterococcus tí ó n fa àtakò si onírúurú òògùn apakòkòrò bi i Vancomycin, àti gbogbo àwọn òògùn apakòkòrò bi i aminoglycosides àti cephalosporins. Àwọn kòkòrò tí ó n gbógun ti àwọn òògùn apakòkòrò jẹ́ ọ̀kan lára ̀awọn ǹ kan tó n fa àwọn àrùn tó ní i ṣe pẹ̀lú ìlera. Ní àfikún, àwọn àrùn ti o n gbógun ti òògùn apakòkòrò bi i methicillin-resistant staphylococcus aureus (MRSA) tí ó jẹ́ wípé wọn gbinlẹ̀ ní ǹ kan bi i ọdún mélò ó kan sẹ́yìn, ń ṣe àkóbá fún ẹni tí ó ti ní ìwòsàn tẹ́lẹ̀.


title: Àjàkáyé-àrùn

text: Ibà sẹ̀jẹ̀domi (viral hemorrhagic fever) jẹ́ àwọn àrùn ti o ma n ràn gidigidi tí wọ́n si n ṣe ikúpani. Àwọn àpẹẹrẹ ni Ebola, Lassa, Rift Valley, Marburg ati Bolivan hemorrhagic. Àwọn àrùn yí ní agbára láti pé kí wọ́n di àjàkálẹ̀-àrùn tókárí-ayé. Agbára tí àwọn àrùn yí ni láti tètè tànkálẹ̀ di àjàkálẹ́-àrùn tókárí-ayé kò pọ̀ rárá nítorípé títànkálẹ̀ wọn ma nílò ìfarakanra pẹ̀lú ẹnití ó ti ní àrùn yí tẹ́lẹ̀ sùgbọ́n ẹnití ó ní àrùn yí tẹ́lẹ̀ kò ní àkókò púpọ̀ rárá tí yíò fi jẹ́ aláìsí tàbi ki o dùbúlẹ̀ àìsàn tó lágbára. Ìwọ̀nba àkókò tó wà láàrín ẹnití ó ní àrùn yí àti ìgbàtí àmì àrùn yí ma fi ara hàn ma n fún àwọn dọ́kítà laaye láti le tètè fi ẹni bẹ ẹ pamọ́ kí wọ́n sì di i lọ́wọ́ láti ma ba a gbé àrùn yi lọ sí ibòmíràn.


title: Àjàkáyé-àrùn

text: Ìbújáde kòkòrò zika bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 2005 tí ó sì n tẹ̀síwájú kíkankíkan ní gbogbo ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 2016 pẹ̀lú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó ju 1.5 million lọ jákè jádò àwọn orílẹ̀-èdè tí ó ju méjìlá lọ ní ìlú America. Àjọ tí ó ń rí sí ètò ìlera ní àgbáyé, World Health Organization ṣe ìkìlọ̀ pé àrùn zika ní agbára láti di àjàkálẹ̀-àrùn tí yíò tàn ká gbogbo àgbáyé tí wọn kó bá tètè dènà rẹ.


title: Aṣọ-ìbòjú nígbà àjàkálẹ̀ ààrùn káríayé ẹ̀rànkòrónà ọdún 2019

text: Onírúurú abá lórí Wíwọ ìbòjú nígbà àjàkálẹ̀ ààrùn káríayé ẹ̀rànkòrónà ọdún 2019 láti ọwọ́ àwọn elétò àti àjọ ìlera àti àwọn ìjọba. Àjọ elétò ìlera àgbáyé, World Health Organization, WHO àti àwọn elétò ìlera àwùjọ gbà pé wíwọ ìbòjú máa ń fa àdínkù rírànkálẹ̀ àjàkálẹ̀ ààrùn èémí bí í ẹ̀rànkòrónà ọdún 2019  Bí ó tilẹ̀ wù kí ó rí, àkòrí-ọ̀rọ̀ jẹ́ èyí tí ó ti ń fa àríyànjiyàn, láàárín àwọn oníṣẹ́ ìlera kan àti àwọn ìjọba lórí ìlànà wíwọ ìbòjú.


text: Títí di oṣù karùn-ún ọdún 2020, , ìdá méjìdínláàádọ́rùn-ún, 88% nínú àpapọ̀ iye àwọn ènìyàn ní àgbáyé ń gbé ní orílẹ̀-èdè tó kàn-án nípá tàbí dá àbá láti lo ìbòjú ní àwùjọ ènìyàn púpọ̀; ìdá márùnléláàádọ́rin, 75 ni àwọn orílẹ̀ èdè tó kàn án nípá láti máa lo ìbòjú. Àríyànjiyàn tí wáyé lórí pé ǹjẹ́ ó pọn dandan kí ènìyàn wọ ìbòjú nígbà tí ó bá wà ní Ìjìnnà-síra-ẹni láwùjọ níwọ̀n mítà méjì tàbí ẹ̀sẹ̀ bàtà mẹ́fà, àti nígbà tí ènìyàn bá ń ṣeré ìdárayá. Ní àfikún, àwọn àjọ elétò ìlera àwọn orílẹ̀-lèdè kan àti àwọn àgbègbè mìíràn ti yíhùn padà nípa lílo ìbòjú nígbàdégbà. Ìbòjú ti wá di ohun ọ̀wọ́n nígbà ààrùn ẹ̀rànkòrónà ọdún 2019, gbogbo èyí tí ó wà lóde kọ́ ni wọ́n fọwọ́ sí. Pàápàá jù lọ, ọ̀pọ̀ ni ìbòjú tí ó wà lọ́jà nigbàǹtuẹ̀yọ̀, tí wọn kò sìn ṣíṣe tó.


text: Lára orísìírísìí ìbòjú tí ó wà ni:


title: Àjàkálẹ̀ Àrùn COVID-19 ní Gúsù Sudan

text: Àjàkálẹ̀ Àrùn COVID-19 ní Gúsù Sudan tí wọ́n tún ń dà pè ní COVID-19 ni ó gbòde kan ní orílẹ̀-èdè Sudan Gúúsù ọjọ́ Karùún oṣù Kẹrin ọdún 2020. Nígbà tí yóò fi di ọjọ́ Kẹsàán oṣù Keje, wọ́n ti rí àkọsílẹ̀ iye ènìyàn tí ó tó ẹgbẹ̀rún méjì àti ọgọ́rùún kan ó lé mọ́kandínlọ́gbọ̀n tí wọ́n ti lùgbàdì àìsàn yí, tí èèyan mọ́kànlélógójì ti dágbére-fáyé látàrí Ìbúrẹ́kẹ́ àjakálẹ̀ àrùn yí ní apá Gúsù orílẹ̀-èdèSudan.


title: Àjàkálẹ̀ Àrùn COVID-19 ní Gúsù Sudan

text: Ní ọjọ́ Kẹrìndínlógún oṣù Kejì ọdún 2020, ìjọba ilẹ̀ Gúsù Sudan fòpin sí ìgbòkègbodò ìrìnà ọkọ̀ òfurufú pàá pàá jùlọ sí orílẹ̀-èdè tí àrùn náà ti pọ̀ lápọ̀jù . Nígbà tí ó di ogúnjọ́ oṣù Kẹta, wọ́n tún ti gbog o ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ títí dé fáfitì gbogbo pa títí di ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù kẹ́rin. Igbákejì Ààrẹ orílẹ̀-èdè náà, ọ̀gbẹ́ni Hussein Abdelbagi pàṣẹ pé kí wọ́n ti gbogbo ojúkò ìdárayá, òṣèlú, ati ilé ìjọsìn pátá pa fún ọ̀sẹ̀ mẹ́fà gbáko. Lẹ́yìn 2yí ni wọ́n ṣòfin kónílé-ó-gbélé láti ọwọ́ agogo mẹ́jọ alẹ́ sí agogo mẹ́fà ìdájí ọjọ́ kejì. Ní ọjọ́ Kẹtàdínlọ́gbọ̀n oṣù Kẹ́ta ọdún 2020, wọ́n fi iye ènìyàn tí ó tó ọ̀rùndínlẹ́gbéta sí iyàrá àdágbé, tí púpọ̀ nínú wọn sì sá jáde lọ sí apá aríwá orílẹ̀-èdè náà, tí àwọn wọ̀nyẹn náà sì ti ẹnu ibodè wọn pa fún ọjọ́ mẹ́rìnlá gbáko. Títí di ọjọ́ Karùún oṣù Kẹ́ta títí di ọjọ́ Karùún oṣù Kẹ́rin ọdún 2020, tí àjakálẹ̀ àrùn Kòrónà ti tàn dé orílẹ̀-èdè Mali, orílẹ̀-èdè Gúsù Sudan nìkan ni kò tíì ní àkọsílẹ̀ kankan fún àrùn Kòrónà.


title: Àjàkálẹ̀ Àrùn COVID-19 ní Gúsù Sudan

text: Ní ọjọ́ Karùún oṣù Kẹ́rin, wọ́n ṣe àkọsílẹ̀ àjakálẹ̀ àrùn Kòrónà ní orílẹ̀-èdè náà láti ara ọ̀dọ́mọkùnrin ọmọ ọdún mọ́kàndínlọ́gbọ̀n kan tí ó jẹ́ òṣìṣẹ́ àjọ ìṣọ̀kan agbáyétí ó darí wálé láti orílẹ̀-èdè Netherlands Ethiopia. Àkọsílẹ̀ yí ni ó sì mú kí orílẹ̀-èdè Gúsu Sudan ó jẹ́ orílẹ̀-èdè kọkànlélọ́gọ́ta ní ilẹ̀ Adúláwọ̀ ti ó ti ní àkọsílẹ̀ àjakálẹ̀ àrùn Kòrónà. Wọ́n fi aláàrẹ̀ náà sínú ilé àdágbé akàtà àjọ ìṣọ̀kan agbáyé, tí wọ́n sì ṣe ìwádí nípa iye àwọn ènìyàn tí wọ́n ti súnmọ́ aláàrẹ̀ náà.


title: Àjàkálẹ̀ Àrùn COVID-19 ní Gúsù Sudan

text: Àkọsílẹ̀ èkejì ni wọ́n fìdí rẹ̀ múlẹ̀ ní ọjọ́ Keje oṣù Kẹ́rin yí kan náà tí ẹni tó tún fara káṣá àrùn náà tún jẹ́ ìkan nínú àwọn òṣìṣẹ́ àjọ ìṣọ̀kan agbáyé tí ó jẹ́ obìnrin tí ọjọ́ orí rẹ̀ kò ju ọdún mẹ́tàléláàdọ́ta lọ tí òun náàbṣẹ́ríbwálé láti orílẹ̀-èdè Nairobi ní ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù Kẹ́ta tí ó sì fi ara rẹ̀ sínú ìyàrá àdágbé kí àrùn náà ó má ba tàn jù bẹ̀ẹ́ lọ. . Àkọsílẹ̀ ẹnì kẹta ni obìnrin kan tí 9un náà tún jẹ́ ìkan nínú àwọn òṣìṣẹ́ ilé-iṣẹ́ àjọ ìṣọ̀kan àgbáyé tí ó ti fara kín aláàárẹ̀ àkọ́kọ́. Ìjọba orílẹ̀-èdè Gúsù Sudan fagilé lílọ-bíbọ̀ ọkò òfurufú lábẹ́lẹ́ ní ọjọ́ Kẹtàlá oṣù Kẹ́rin ọdún 2020.  Àkọsílẹ̀ aláìsàn karùún ati ìkẹfà ni ó wáyé ní ọjọ́ kẹtalélógú ati ọjọ́ karùnlélógún oṣù Kẹ́rin 9dún 2020, tí àwọn tí wọ́n lu gúdẹ àrùn yí jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Gúsù Sudan. Lẹ́yìn tí wọ́n ti rí akọsílẹ̀ ènìyàn méjìdínlọ́gbọ̀n ní orílẹ̀-èdè yí, wọ́n ṣe àfikún òfin kónílé-ó-gbélé tí.ó ti bẹ̀rẹ̀ láti agogo mẹ́jọ alẹ́ sí agogo mẹ́fà ìdájí sí agogo méje alẹ́ sí agogo mẹ́fà àárọ̀ ojọ́ kejì. Tí wọ́n sì fi àyè gba àwọn ilé oúnjẹ kí wọ́n ma tajà wọn déédé, bákan náà ni wọ́n ti gbogbo ẹnu ìloro orílẹ̀-èdè náà pa pinpin.  Orílẹ̀-èdè Gúsù Sudan ni iye ènìyàn tí ó ń gbé níbẹ̀ jẹ́ mílíọ́nù mẹ́rìndínlógún lápapọ̀.


title: Àjàkálẹ̀ Àrùn COVID-19 ní Gúsù Sudan

text: Orílẹ̀-èdè Gúsù Sudan bẹ̀rẹ̀ sí ṣí àwọn ọ̀nà èto ọtọ̀ ajé wọn gbogbo, wọ́n dẹ òfin kónílé-ó-gbélé lẹ́kẹ láti agogo mẹ́wàá alẹ́ sí agogo mẹ́fà ìdájí ọjọ́ kejì, àwọn kẹ̀kẹ́ alùpùpù wọn náà ń gbérò tí kò ju ẹyọ kan ṣoṣo lọ tí àwọn méjèjì sì gbọ́dọ̀ wọ ìbòjú, àwọn ọlọ́kọ̀ èrò náà ń gbé èrò méjì tí àwọn náà gbọ́dọ̀ wọn ìbòjú. Àwọn ilé-ìtajà gbogbo náà bẹ̀rẹ̀ òwò wọn ní pẹrẹu, àmọ́ wọn kò gbọdọ̀ pọ̀ ju márùún lọ ní ojúkò kan ṣoṣo, bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé àjakálẹ̀ àrùn Kòrónà ṣì wà nígboro síbẹ̀. Wọ́n tún ṣí àwọn pápákò òfurufú gbogbo padà ní 9jọ́ Kejìlá oṣù Karùún, ọdún 2020 fún lílọ-bíbọ̀ lábẹ́lé àti kárí-ayé gbogbo. Gbẹgẹdẹ gbiná ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù Karùún ọdún 2020, Sudan ní akọsílẹ̀ ẹni akọ́kọ́ tó gbèkuru jẹ lọ́wọ́ ẹbọra látàrí àárẹ̀ àrùn COVID-19 tí ó ń jà ní orílẹ̀-èdè náà. Nígbà tí yóò fi di ọjọ́ kejìdínlógún oṣù Karùún kan náà, igbákejì Ààrẹ orílẹ̀-èdè Gúsù Sudan ọ̀gbẹ́ni Riek Machar ati ìyàwó rẹ̀ Angelina Teny náà lu gúdẹ àrùn Kòrónà. Ẹ̀wẹ̀, Mínísítà fún ètò ìròyìn ìyẹn ọ̀gbẹ́ni Michael Makue Loweth ati gbogbo àwọn ìgbìmọ̀ amúṣẹ́ṣe tí iye wọn jẹ́ mẹ́ẹ̀dógún tí Ààrẹ wọn yàn láti wagbò dẹ́kun sí àjakálẹ̀ àrùn Kòrónà ní orílẹ̀-èdè náà tún lùgbàdì àìsàn yí ní ọjọ́ kọkàndínlógún oṣù Karùún yí náà. Kò pẹ́ sí àsìkò yí tí igbákejì ààrẹ mìíràn tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Hussein Abdelbagi fara káṣá àrùn Kòrónà òun oẹ̀lú olóríìgbìmọ̀ àmúṣẹ́ṣe fún Ààrẹ ní 9jọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n oṣù Karùún ọdún 2020. Vice President James Wani Igga announced he had tested positive on May 30.


title: Grace Oyèlùdé

text: Grace Atinuke Oyèlùdé tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù kọkànlá ọdún 1931, (November 16, 1931) jẹ́ omidan tó rẹwà jùlọ àkọ́kọ́ lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà lọ́dún 1957.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 lórílẹ̀-èdè Olómìnira Benin

text: Àjàkálẹ̀ àrùn Ẹ̀rànkòrónà-19 tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí COVID-19 kọ́kọ́ bẹ́ sílẹ̀ ní Orílẹ̀-èdè Olómìnira Benin ní oṣù kẹta ọdún 2020.


text: Lọ́jọ́ Kejìlá oṣù kìíní ọdún 2020 ni àjọ elétò ìlera àgbáyé, World Health Organization (WHO) jẹ́rìí pé ẹ̀rànkòrónà, Covid-19, ni ó ń fa àìsàn èémí láàárín àwọn ènìyàn kan lágbègbè Wuhan,ní Ìpínlẹ̀ Hubei, lórílẹ̀-èdè China, èyí tí wọ́n jábọ̀ rẹ̀ fún àjọ WHO lọ́jọ́ kokànlélọ́gbọ̀n oṣù Kejìlá ọdún 2019.


text: Iye ìjàm̀bá ikú àrùn Covid-19 kéré sí ti àrùn SARS, Severe acute respiratory syndrome tó bẹ́ sílẹ̀ lọ́dún 2003, ṣùgbọ́n jíjàkálẹ̀ àrùn náà lágbára ju SARS lọ, pàápàá jù lọ iye àwọn ènìyàn tí àrùn náà ń pa lápapọ̀.


text: Ẹni àkọ́kọ́ tí wọ́n kéde rẹ̀ pé ó lùgbàdì àrùn náà lórílẹ̀ èdè Olómìnira Benin wáyé ní olú-ìlú orílẹ̀-èdè náà, Port-Novo, lọ́jọ́ kẹrìndínlógún oṣù kẹta ọdún 2020,On. Lọ́jọ́ kẹta sì ara wọn ní wọ́n, ni wọ́n kéde ènìyàn kejì tó ní àrùn náà. Lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ ni orílẹ̀-èdè kéde ìdádúró ìrìnkèrindò ọkọ̀ láti orílẹ̀ èdè mìíràn wá sí orílẹ̀ èdè náà, bákan náà wọ́n yàn ìdágbélé tipátipá fún gbogbo àwọn àrè tàbí arìnrìn-àjò tí wọ́n bá wọ orílẹ̀-èdè náà gba òfurufú. Kódà, wọ́n gba àwọn olùgbé orílẹ̀ èdè Benin ní ìmọ̀ràn láti máa wọ ìbòjú, kí Wọ́n sìn ṣé ara wọn mọ́lé àyàfi bí ó bá pọn dandan láti jáde.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ní ilẹ̀ Màláwì

text: Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ni wọ́n fìdí rẹ múlẹ̀ pé ó dé ilẹ̀ Màláwì ní́ ọjó kejì oṣù kẹrin ọdún 2020.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ní ilẹ̀ Màláwì

text: Ní ọjọ́ kejìlá oṣù kíní ọdún 2020, àjọ tí ó ń rí si ètò ìlera ní àgbáyé, World Health Organization fìdí rẹ múlẹ̀ pé àrùn kòrónà ni ó fa àìsàn atégùn níbi àpéjọpọ̀ àwọn ènìyàn ní Wuhan, agbegbe Hubei, ní orílẹ̀-èdè China èyí tí wọ́n ròyìn rẹ fún àjọ tí ó ń rí sí ètò ìlera ní àgbáyé ní ọjọ́ kọkànlélọ́gbọ̀n oṣù kejìlá ọdún 2019.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ní ilẹ̀ Màláwì

text: Ìṣẹ̀lẹ̀ àrùn COVID-19 kéré púpọ̀ sí ti SARS tí ó wáyé ní ọdún 2003, sùgbọ́n ìtànkálẹ̀ rẹ pọ̀ gidigidi tí a bá wo àwọn tí ó tí di olóògbé.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ní ilẹ̀ Màláwì

text: Ààrẹ orílẹ̀-èdè Malawi, Peter Mutharika fìdí ìṣẹ̀lẹ̀ mẹ́ta àkọ́kọ́ lórí ti àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 múlẹ̀ ní orílẹ̀-èd̀e Malawi ní ọjọ́ kejì oṣù kẹrin. Ìṣẹ̀lẹ̀ mẹ́ta yi ni ti arábìnrin kan, ọmọ orílẹ̀-èdè Malawi tí wọ́n bí sí ilẹ̀ Asian, pẹ̀lú ìbátan rẹ àti ọmọ ọ̀dọ̀ wọn tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ dé láti orílẹ̀-èdè Indian.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ní ilẹ̀ Màláwì

text: Ìṣẹ̀lẹ̀ kẹrin ni wọ́n fìdí rẹ múlẹ̀ ní ọjọ́ kẹrin oṣù kẹrin èyí tí ó ní ṣe pẹ̀lú ẹnìkan tí ó ṣẹ̀ṣẹ̀ padà dé láìpẹ́ láti ilẹ̀ aláwọ̀funfun (United Kingdom). Ìṣẹ̀lẹ̀ karùn ún ni ti arábìnrin kan tí ó ti padà dé láti ilẹ̀ aláwọ̀funfun (United Kingdom) tí wọ́n sì ti yà sọ́tọ̀ fún òsẹ̀ mélò ó kan seyin. Ní ọjọ́ keje oṣù kẹrin ni wọ́n kéde pé arábìnrin yi ti jẹ́ aláìsí. Orílẹ̀-èdè Màláwì tún ṣe àwárí ìṣẹ̀lẹ̀ mẹ́ta míràn tí ó dájú èyí tí ó mú kí àpapọ̀ ìṣẹ̀lẹ̀ àrùn yí di mẹ́jọ. Ọ̀kan ni ẹni ọdún mẹ́rìnlélọ́gbọ̀n kan tí ó ti kọ́kọ́ ní ìfarakanra lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ pẹ̀lú ẹni tí ó ti kọ́kọ́ fi orúkọsílẹ̀ fún ìṣẹ̀lẹ̀ àrùn yi ní ọjọ́ kejì oṣù kẹrin. Ìṣẹ̀lẹ̀ kejì ni ti ọ̀dọ́bìnrin ọmọ ọdún méjìdínlọ́gbọ̀n tí ó padà dé láti ilẹ̀ aláwọ̀funfun (United Kingdom) ní ọjọ́ kọkàndínlógún oṣù kẹta nígbà tí ìṣẹ̀lẹ̀ kẹta jẹ́ ti arákùnrin ọmọ ọgbọ̀n ọdún kan tí ó rin ìrìnàjò lọ sí apá ilẹ̀ gúúsù ti Áfríkà (South Africa) ní ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù kẹta.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ní ilẹ̀ Màláwì

text: Ní oṣú yí, ìṣẹ̀lẹ̀ mẹ́tàdínlógójì(37) ni wọ́n fìdí ẹ múlẹ̀, àwọn ènìyàn mẹ́ta jẹ́ aláìsí nígbàtí àwọn ènìyàn méje gba ìwòsàn, ó wá ku ènìyàn mẹ́tàdínlọ́gbọ̀n(27) tí àrùn yí ṣi n bájà lọ́wọ́lọ́wọ́.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ní ilẹ̀ Màláwì

text: Ní oṣù karùn ún ìṣẹ̀lẹ̀ tuntun òjìlénígba lé méje(247) ni ó ṣẹlẹ̀, èyí tí ó mú kí iye àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí wọ́n fìdí ẹ múlẹ̀ di ọ̀rìnlénígba lé mẹ́rin(284). Aláìsàn kan kú, èyí tí ó mú kí àwọn ènìyàn tí ó ti kú di mẹ́rin. Iye àwọn aláìsàn tí wọ́n ti gba ìwòsàn ń pọ̀ si láti márùndínlógójì(35) lọ sí méjìlélógójì(42), ó wá ku òjìlénígba dín méjì(238) àwọn ènìyàn tí wọ́n ń ṣe àìsàn lọ́wọ́lọ́wọ́ ní ìparí oṣù yí.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ní ilẹ̀ Màláwì

text: Ni osu kefa, ìṣẹ̀lẹ̀ tuntun 940 ni ó ṣẹlẹ̀, èyí tí ó mú kí iye àwọn tí wọ́n ti fìdí ẹ múlẹ̀ pé ó ní àrùn yí di 1224. Àwọn tí ó ti kú di mẹ́rìnlá. Àwọn aláìsàn tí wọ́n ti gba ìwòsàn ń pọ̀ si láti okòólénígba dín méjì(218) sí ọ̀tàlénígba(260), ó wá jẹ́ wípé 950 àwọn ènìyàn ni wọ́n ń ṣe àìsàn lọ́wọ́lọ́wọ́ ní ìparí oṣù yí.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ní ilẹ̀ Màláwì

text: Ìṣẹ̀lẹ̀ tuntun 2854 ni ó ṣẹ́yọ ní oṣù keje, èyí tí ó sọ àpapọ̀ iye ìṣẹ̀lẹ̀ tí wọ́n ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀ di 4078. Iye àwọn aláìsàn tí ó ti kú lọ sókè láti ọgọ́rùn ún(100) sí mẹ́rìnléláàdófa(114). Iye àwọn aláìsàn tí wọ́n ti rí ìwòsàn gbà lọ sókè si i láti 1615 sí 1875, èyí tí ó mú kí iye àwọn aláìsàn tí ó ń gba ìtọ́jú lọ́wọ́lọ́wọ́ jẹ́ 2089 ní òpin oṣù keje (èyí tí ó lọ sókè pẹ̀lú ìda a ọgọ́fà(120) nínú ọgọ́rùn ún (120%) láti òpin oṣù kẹfà).


title: Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ní ilẹ̀ Màláwì

text: Ní ọjọ́ kẹjọ oṣù kẹjọ, iye àwọn aláìsàn tí ara wọ́n ti bọ̀sípò ti rékọjá ìdá á ààdọ́ta nínú ọgọ́rùn ún(50%) fún ìgbà akọ́kọ́.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ní ilẹ̀ Màláwì

text: Pẹ̀lú bí kò ti ṣe sí ìṣẹ̀lẹ̀ tí wọ́n fìd́i rẹ múlẹ̀ kí ó tó di ọjọ́ kejì oṣù kẹrin, Ààrẹ Mutharika kéde àjàkálẹ̀ àrùn ẹ̀rankòrónà gẹ́gẹ́ bi i àjálù tí ó dé bá orílẹ̀-èdè wọn. Lára àwọn ìgbésẹ̀ tí wọ́n gbé kalẹ̀ ní fífagilé àwọn àpéjọ tí ó bá ti ju ọgọ́rùn ún ènìyàn lọ ní àwọn ilé ìjọsìn, àwọn ibi àpéjọpọ̀, àwọn ibi ìgbéyàwó àti àwọn ibi ìsìnkú. Ààre tún sọ wípé kí àwọn ilé-ẹ̀kọ́ ìjọba àti ti aládàáni di títìpa láti ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù kẹta. Ó tún tẹ̀síwájú láti rọ ìjọba pé kí wọ́n dáwọ́ gbígba àwọn àlejò láti òkè-òkun fún àwọn ìpàdé dúró, nígbà tí ó tun fi òfin de àwọn òṣìṣẹ́ ìjọba làti lọ sí àwọn ìpàdé ní àwọn agbègbè àti òkè-òkun. Ààre tún rọ àwọn olùgbé ìlú àti àwọn àlejò tí wọ́n ń bọ̀ láti àwọn orílẹ̀-èdè tí àrùn yí ti ń jà lọ́wọ́lọ́wọ́ pé kí wọ́n fí ara wọn sílẹ̀ fún ìfinipamọ́.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ní ilẹ̀ Màláwì

text: Lẹ́hìn ìgbàtí wọ́n ti rí àrídájú lórí ìṣẹ̀lẹ̀ mẹ́rin àkọ́kọ́ ní oṣù kẹrin ni Ààrẹ Mutharika ti gbé àwọn ìgbésẹ̀ tuntun nípa dídá àwọn ìpàdé, àwọn àpéjọ,àti àwọn àpérò dúró. Ó tún pàṣẹ fún ẹ̀ka tí ó wà nípa àkóso ọgbà ẹ̀wọ̀n àti ti ilé àwọn ọmọ aláìgbọràn láti pèsè àkójọpọ̀ orúko àwọn ẹlẹ́wọ̀n àti ti àwọn ọmọ aláìgbọràn tí wọ́n ṣẹ àwọn ẹṣẹ kéékèké pẹ̀lú àwọn tí wọ́n ti lo iye àkóko tí ó pọ̀ nínú àkókò tí ó yẹ kí wọ́n lò lórí ẹ̀ṣẹ̀ ìwà ọ̀daràn tí kò pọ̀ tí wọ́n ṣẹ̀. Ó ní kí wọ́n mú àkójọpọ̀ orúko yi lọ sí ọ̀dọ Minisita fún ààbò lórí ilé àti ilẹ̀ láti pé kí ó lè dín àpọ̀jù àwọn ènìyàn tí wọ́n wà nínú ọgbà ẹ̀wọ̀n ní orílẹ̀-èdè Malawi kù. Àwọn ìgbésẹ̀ míràn tí wọ́n tún gbé ni díndín owó epo pẹtirolu kù àti mímójúkúrò lórí àsìnrù tí ki i ṣe ti àwọn arìnrìnàjò láti lè fi ran ilé-iṣẹ́ tí ó ń ri si àwọn arìnrìnàjò lọ́wọ́. Wọ́n tún mójúkúró lórí gbígba owó-orí olùgbé lórí àwọn àjèjì dókítà àti àwọn òṣìṣẹ́ ìlera. Wọ́n pe ẹ̀ka tí ó ń ri sí àpò ìṣura láti dín àwọn owó oṣù Ààrẹ, ti Mínísítà àti ti àwọn igbákejì Mínísítà kù ní ìwọn ìdá mẹ́wàá nínú ọgọ́rùn ún fún oṣù mẹ́ta láti lè fi àwọn owó yi kojú àjàkálẹ̀ àrùn ẹ̀rankòrónà. Ẹ̀ka tí ó ń pa owó wọlé ní orílẹ̀-èdè Malawi ni wọ́n sọ fún wípé kí wọ́n ṣí àpò òṣùnwọ̀n kan fún àwọn tí wọ́n fẹ́ finú fẹ́dọ̀ san owó orí fún oṣù mẹ́fà láti lè tún fi ààyè gba àwọn tí wọ́n ti jẹ gbèsè owó orí láti lè sán án. Ààrẹ Mutharika pe àwọn òṣìṣẹ́ láti pé kí wọ́n ma a gba iṣẹ́ ṣe lọ́wọ́ ara wọn yàtọ̀ sí àwọn tí wọ́n ń ṣe iṣẹ́ pàtàkì, ní èròngbà àti dín iye àwọn òṣìṣẹ́ tí yi o ma péjọpọ̀ ní ibi iṣẹ́ kù. Ní ọjọ́ kẹrìnlá, Ààrẹ Mutharika kéde ìsémọ́lé ọlọ́jọ́ mọ́kànlélógún bẹ̀rẹ̀ láti alẹ́ Sátidé, ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kẹrin. Nígbà tí ó di ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kẹrin, ilé-ẹjọ́ tí ó ga jùlọ ní orílẹ-èdè Màláwì dá ìjọba lọ́wọ́ kọ́ fún ìgbà díẹ̀ lórí ìmúṣẹ ìsémọ́lé ọlọ́jọ́ mọ́kànlélógún tí ó fẹ́ wáyé. Ìdálọ́wọ́kọ́ yi wà ní ìbámu pẹ̀lú ìwé àtakò tí àpapọ̀ àwọn àjọ tí ó ń jà fún ẹ̀tọ́ ọmọ ènìyàn kọ. Àríyànjiyàn tí àjọ tí ó ń jà fún ẹ̀tọ́ ọmọ ènìyàn gùn lé lórí ni wípé wọ́n nílò àwọn òfin díẹ̀ si láti le dáàbò bo àwọn aláìní àti wípé ìsémọ́lé yi yíò mú ìpalára wá sí àwùjo.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Sàó Tòmẹ̀ àti Principe

text: Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 kọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀ ní orílẹ̀-èdè São Tomé àti Príncipe lọ́jọ́ kẹfà oṣù kẹrin ọdún 2020. The first death was recorded on 30 April.


text: Iye ìjàm̀bá ikú àrùn Covid-19 kéré sí ti àrùn SARS, Severe acute respiratory syndrome tó bẹ́ sílẹ̀ lọ́dún 2003, ṣùgbọ́n jíjàkálẹ̀ àrùn náà lágbára ju SARS lọ, pàápàá jù lọ iye àwọn ènìyàn tí àrùn náà ń pa lápapọ̀. Àkọsílẹ̀ kan fihàn pé ìdá 95% confidence interval fún ìyàtọ̀ ìbí ní Sàó Tòmẹ̀ àti Principle kéré ju 1.0 lóṣù Karùn-ún sí kẹfà, ṣùgbọ́n tí ó ti búrẹ́kẹ́ sí i ní ìwọ̀n 1.


text: Lọ́jọ́ kẹfà oṣù kẹrin ọdún 2020 ni orílẹ̀-èdè Sàó-Tòmẹ̀ àti Principe kéde ènìyàn mẹ́rin àkọ́kọ́ tí wọ́n kó àrùn Covid-19 lórílẹ̀-èdè náà On.


text: Àrùn náà pa ẹni àkọ́kọ́ lórílẹ̀-èdè náà lọ́gbọ̀n ọjọ́ oṣù kẹrin ọdún náà. Ní àsìkò yìí, Sàó Tòmẹ̀ àti Principe ni ẹni mẹ́rìndínlógún tí wọ́n ti kó àrùn náà, tí ènìyàn mẹ́rin ti rí ìwòsàn, pẹ̀lú àkọsílẹ̀ enikan péré tí àrùn náà pa. Ẹni tí àrùn náà pa jẹ́ ọmọ ọdún márùnléláàádọ́ta tí ó ń gbé ní ìlú Cantalago. Mọ́kànlá ni iye àwọn tí àrùn náà ṣì ń ṣe ní àkókò náà.


text: Lóṣù karùn-ún ọdún 2020, iye àwọn ènìyàn tuntun tí wọ́n ní àrùn ẹ̀rànkòrónà lórílẹ̀ èdè Sàó Tòmẹ̀ àti Principe jẹ́ 279, tí ènìyàn 9 sìn kú, tí àpapọ̀ àwọn tí wọ́n ní àrùn náà lórílẹ̀ èdè náà jẹ́295, tí àpapọ̀ iye àwọn tí àrùn náà ti pa sìn jẹ́ 10.


text: Ènìyàn 99 ni wọ́n kéde rẹ̀ pé wọ́n tún kó àrùn náà lóṣù kẹfà pẹ̀lú ẹni kan tí ó tún kú, tí àpapọ̀ iye àwọn tí wọ́n ní àrùn náà 394, pẹ̀lú iye àpapọ̀ àwọn tí wọ́n kú jẹ́ mọ́kànlá, 11.


text: Láti dènà jíjàkálẹ̀ àrùn náà, ìjọba orílẹ̀-èdè náà kéde onírúurú ìdádúró àwọn ìrìn-àjò àti ìsémọ́lé lọ́lọ́kanòjọ̀kan.


text: Àkóbá ńlá ni Ìbẹ́sílẹ̀ àrùn náà ṣe fún wọn, nítorí pé ìrìn-àjò afẹ́ kó ìdá ogún nínú àpapọ̀ àwọn iye òṣìṣẹ́ lórílẹ̀ èdè Sàó-Tòmẹ̀ àti Principe, ó fẹ́.ẹ̀ jẹ́ pé gbogbo ibi ìgbà fẹ́ ló ti ilẹ̀kùn wọn pa.


title: Ogun Kírìjí

text: Ogin Kírìjí, tí a tún ń mọ̀ sí ogun Èkìtì-Parapọ̀ ni ogun abẹ́lé tí ó wáyé láàrín ẹ̀yà Yorùbá fún odid ọdún Mẹ́rìndínlógún gbáko. Ogun yí wáyé lààrín ilẹ̀ Ìbàdàn tí wà ní apá.àríwá ilẹ̀ Yorùbá ati ilẹ̀ ìjẹ̀ṣà ati gbogbo Èkìtì pátá, tí wọ́n wà ní apá ìlà-Oòrùn ilẹ̀ Yorùbá.


title: Ogun Kírìjí

text: Ohun tí ó fa ogun yí ní pàtó ni ìlòdì sí bí ilẹ̀ Ìbàdàn ṣe ń jẹ gàba lé àwọn ìlú Yorùbá tó kù lórí, tí Ìbàdàn sì fẹ́ fi ara rẹ̀ dipò aláṣẹ wàá bí ìlú Ọ̀yọ́, bí Ìbadàn ṣe ń tẹ àwọn ọmọ ìyá rẹ̀ yókù lójú mólẹ̀, tí wọ́n sì sọ àwọn ìlú wọ̀nyí di ìlú amọ́nà.


title: Ogun Kírìjí

text: Lára ohun tí ó tú ṣokùnfà ogun yí ni wípé ilẹ̀ Ìbàdàn ń fẹ́.kí gbogbo ilé Yorùbá wà ní ìṣọ̀kan gẹ́gẹ́ bí ó ṣe wà lásìkò tí ilẹ̀ Ọ̀yọ́ ń ṣe àkóso àti ìjọba lé ilẹ̀ Yorùbá lòrí. Ẹ̀wẹ̀, ilẹ̀.Èkìtì ń fẹ́.kí kálukú ó ma ṣe ìjọba ara rẹ̀, àmó kí ìṣòkan, ìrẹ́pọ̀ àti ìbòwọ̀ fúnra ẹni ò wà nínú ìṣèjọba ìlú kọ̀ọ̀kan. Èyí ni ó fa èdè àìyedè tí ogun Kírìjí fi bẹ́.sílẹ̀ ní ọdún 1877.


title: Ogun Kírìjí

text: Ṣíṣubú tí Ìlú Ọ̀yọ́ ṣubú gẹ́gẹ́ bí ìlú tí ó ń ṣàkóso ilẹ̀ Yorùbá fún bí odidi ọ̀rùndínlẹ́gbẹ̀ta ọdún ti mú kí gbogbo àwọn ìlú amọ̀nà lábẹ́.ìṣèjọba Ọ̀yọ́ ó di olómìnira tí wọ̀n sì ti ń bá ìṣèjọba ara wọn lọ fún bí òpọ̀lọpò ọdún. Púpọ̀.nínú àwọn ìlú yí náà sì ti wàyàmì débi tí wọ́n le rọ́pò ìlú Ọ̀yọ́ níbi ìjẹ gàbà lé àwọn ìlú mìíràn lórí. Lára àwọn ìlú wọ̀nyí ni ilẹ̀ Ìbàdàn wà. 8bàdàn ti jàgun ṣẹ́gun ogun Òṣogbo ní ọdún 1840, wọ́n sì ti jagun ṣẹ́gun ogun Ìjàyè ní ọdún 1862 bákan náà, tí wọ́n sì ti di alágbára gidi bí ti ilẹ̀ Ọ̀yọ́.


title: Ogun Kírìjí

text: Nínú ogun yí, ilẹ̀ Ààrẹ Ọ̀nà Kakanfò ni ó jẹ́ aṣíwájú ogun wọn, tí Obadake Látòósà jẹ́ Balógun. Wọ́n gbìyànjú wọ́n sì rí àtìlẹyìn àwọn ìlú mìíràn bíi: Modákẹ́kẹ́, Ọ̀fà, àti Ìlú Ọ̀yọ́ Aláàfin. Àwọn Èkìtì-Parapọ̀ ní tiwọn ni Fábùnmi Òké-Ìmẹ̀sí jẹ́ aṣájú ogun fún, kí ó tó di wípé Saraibi Ògèdèngbé, tí ó jẹ́ Balógun fún ilẹ̀ Ìjẹ̀ṣà tó bọ́ rọ́pò Fábùnmi. Lára àwọn ilẹ̀ Yorùbá tí wọ́n ṣúgbàá àwọn Èkìtì ni: Ilẹ̀ Ìjẹ̀bú, Ilé-Ifẹ̀, ilẹ̀ Ẹ̀gbá, Akókó, Ìgbómìnà, Ìlọrin,àti Kàbà.


title: Ogun Kírìjí

text: Ogun yí ni ó kọ́kọ́ irúfẹ́ ogun abẹ́lé tí wọn yóò kọ́kọ́ jà ní ilẹ̀ Adúláwọ̀ tí wọn yóò lo àwọn nkan ìjà olóró tí wọ́n kó wọlẹ̀ Yorùbá láti Hamburg ní orílẹ̀-èdè Gamaní Ogun abẹ́lé yí parí ní ọjọ́ kẹrìndínlọ́gbọ̀n oṣù kẹsàán ọdún 1886. Dídópin ìjà òun ogun yí ni ó fún ilẹ̀ Èkìtì-Parapọ̀ ní òmìnira tí wọ́n ti ń pòngbẹ rẹ̀.  Síbẹ̀, ogun kò tán bẹ̀ẹ́ ni kò wá sópin ní ilé Ìjẹ̀bú fún ìgbà pípẹ́, ogun kan tún bè sílẹ̀ láàrín ilẹ̀ Ìjẹ̀bú àti àwọn Gẹ̀ẹ́sì, kí ó tó di wípé àwọn Gẹ̀ẹ́sì wá borí tí wọ́n sì mú wọn lẹ́rú lábẹ́ àkóso ọ̀gbẹ́ni Robert Lister Bower. Àwọn Gẹ̀èsì sọ apá Gúsù ilẹ̀ Yorùbá di ìlú amọ́nà fún ìjọba ilẹ̀ Bírítéènì. A kò rí pàtó iye àwọn tí wọ́n kú nínú ogun Kírìjí ní àsìkò tí a ń kọ nípa ogun yí lọ́wọ́, amọ́ wọ́n nípé wọn kò pa ọmọdé àti àwọn obìnrin ní àsìkò tí wọn ń ja ogun yí lọ́wọ́. A sì tún gbọ́ wípé iye àwọn ọmọ ogun tí wọ́n ja ogun yí lápapọ̀ jẹ́ ẹgbẹ̀rún lọ́nà ọ̀rùndínlẹ́gbẹ̀ta.


title: Ogun Kírìjí

text: Wọ́n fún ogun yí ní orúkọ rẹ̀ Kírìjí látàrí ìró tí kẹ̀kẹ́ àdó olóró tí àwọn ọmọ ogun Èkìtì-Parapọ̀ lò láti fi kojú ọ̀tá wọn lójú ogun, tí ó sì jẹ́ wípé òun ni irú akọ́kọ́ rẹ̀ tí wọn yóò  lò láti fi jagun ní ilẹ̀ Adúláwọ̀ ní àsìkò náà.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Mẹ̀lílà

text: Wọ́n kọ́kọ́ kéde Ìbẹ́sílẹ̀ Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ní Mẹ̀lílà lórílẹ̀ èdè Spain lóṣù kẹta ọdún.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Mẹ̀lílà

text: Arákùnrin kan tí ó rìnrìn-àjò láti àgbègbè kan tí wọ́n ń pè ní Iberian Peninsula ló kó àrùn náà wọ Mẹ̀lílà, àgbègbè àwọn ọmọ adúláwò Áfríkà ní orílẹ̀ èdè Spain.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Mẹ̀lílà

text: Nígbà tí ó má fi di ọjọ́ kẹrìndínlógùn oṣù kẹrin ọdún 2020, ó ti tó iye ènìyàn mẹ́tàlélọ́gọ́rùn-ún tí wọ́n ti kéde wọn pé wọ́n kó àrùn Covid-19. Wọ́n kéde ẹni mẹ́tàdínlọ́gbọ́n, 27 tí wọ́n wòsàn, tí ẹnì méjì péré sìn kú.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Western Sahara

text: Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 kọ́kọ́ bẹ́ sílẹ̀ ní Western Sahara ní oṣù kẹrin ọdún 2020. Àgbègbè tí orílẹ̀ èdè Morocco pàṣẹ dé ní Western Sahara nìkan ni àrùn náà wà, kò sí ní àgbègbè Western Sahara tí Sahrawi Arab Democratic Republicpàṣẹ dé .


text: Lọ́jọ́ Kejìlá oṣù kìíní ọdún 2020 ni àjọ elétò ìlera àgbáyé, World Health Organization (WHO) jẹ́rìí pé ẹ̀rànkòrónà, Covid-19, ni ó ń fa àìsàn èémí láàárín àwọn ènìyàn kan lágbègbè Wuhan,ní Ìpínlẹ̀ Hubei, lórílẹ̀-èdè China, èyí tí wọ́n jábọ̀ rẹ̀ fún àjọ WHO lọ́jọ́ kokànlélọ́gbọ̀n oṣù Kejìlá ọdún 2019.


text: Iye ìjàm̀bá ikú àrùn Covid-19 kéré sí ti àrùn SARS, Severe acute respiratory syndrome tó bẹ́ sílẹ̀ lọ́dún 2003, ṣùgbọ́ rírànkálẹ̀ àrùn pọ̀ gidigidi, pẹ̀lú iye àwọn ènìyàn tí àìsàn náà pá.


text: Ìlú Boujdour ni àwọn àwọn òṣìṣẹ́ àjọ ilé-iṣẹ́ kan tó wà lábẹ́ àjọ àgbáyé tí wọ́n ń pè ní [United Nations Mission for the Referendum in Western Sahara]] (MINURSO) kọ́kọ́ kéde ẹni mẹ́rin àkọ́kọ́ tí wọ́n ní àrùn náà lọ́jọ́ kẹrin oṣù kẹrin ọdún 2020.


text: Nígbà tí ó di ọjọ́ kẹsàn-án Osun kẹrin, MINURSO tún kéde ènìyàn méjì tuntun tí wọ́n tún lùgbàdì àrùn náà Dakhla, èyí tí ó mú àpapọ̀ iye àwọn tí wọ́n ní àrùn di mẹ́fà.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Ceuta

text: Wọ́n kọ́kọ́ kéde àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní àgbègbè ní agbègbè Ceuta lórílẹ̀ èdè Spain ní oṣù kẹta ọdún 2020. Arákùnrin kan láti àgbègbè kan ní orílẹ̀-èdè Làìbéríà ló dé sí Ceuta pẹ̀lú àmìn àrùn Covid-19 lọ́jọ́ kẹwàá oṣù kẹta ọdún 2020,tí wọ́n sìn gbé e lọ sílé ìwòsàn fún àyẹ̀wò fún ọjọ́ márùn-ún. Lẹ́yìn àyẹ̀wò tí wọ́n ṣe fún un lọ́jọ́ kẹtàlá oṣù kẹta, èsì rẹ̀ fihàn pé ó ti kó àrùn náà.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Ceuta

text: Lọ́jọ́ kẹrin Osun kẹrin, iye àwọn tí wọ́n ti ní àrùn náà ni àgbègbè Ceuta jẹ́ mẹ́tàlélọ́gọ́rin (83), mẹ́rìnléláàádọ́rin ni wọ́n wà ní ilé wọn, méjì rí ìwòsàn, méje wà nílé ìwòsàn, tí ènìyàn méjì sìn ṣaláìsí.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Ceuta

text: Odidi ènìyàn ọgọ́rùn-ún ni iye àpapọ̀ àwọn ènìyàn tí wọ́n kéde pé wọ́n ti ní àrùn náà lọ́jọ́ kẹrìndínlógún oṣù kẹrin ọdún 2020. Ẹni méjìlélógójì ni wọ́n rí ìwòsàn, tí ènìyàn mẹ́rin kú.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ní Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Kóngò

text: Wọ́n kéde àrùn COVID-19 àkọ́kọ́ ní Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Kóngò lọ́jọ́ lóṣù kẹta ọdún 2020. Lọ́jọ́ Kejìlá oṣù kìíní ọdún 2020 ni àjọ elétò ìlera àgbáyé, World Health Organization (WHO) jẹ́rìí pé ẹ̀rànkòrónà, Covid-19, ni ó ń fa àìsàn èémí láàárín àwọn ènìyàn kan lágbègbè Wuhan,ní Ìpínlẹ̀ Hubei, lórílẹ̀-èdè China, èyí tí wọ́n jábọ̀ rẹ̀ fún àjọ WHO lọ́jọ́ kokànlélọ́gbọ̀n oṣù Kejìlá ọdún 2019.


text: Iye ìjàm̀bá ikú àrùn Covid-19 kéré sí ti àrùn SARS, Severe acute respiratory syndrome tó bẹ́ sílẹ̀ lọ́dún 2003, ṣùgbọ́n jíjàkálẹ̀ àrùn náà lágbára ju SARS lọ, pàápàá jù lọ iye àwọn ènìyàn tí àrùn náà ń pa lápapọ̀.


text: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 lórílẹ̀-èdè Olómìnira Benin


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Puntland

text: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 kọ́kọ́ rápálá wọ Puntland, tí ó jẹ́ Ìpínlẹ̀ kan ní orílẹ̀-èdè Somalia, ṣùgbọ́n tí wọ́n dá dúró lọ́wọ́ ara wọn yàtọ̀ sí Somalia gẹ́gẹ́ bí àwọn àjọ àgbáyé ṣe gbà wọ́n .


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Puntland

text: Àpapọ̀ iye àwọn tí wọ́n ní àrùn Covid-19 Puntland lọ́jọ́ kejì Osun karùn-ún ọdún 2020 jẹ́ mẹ́jọ, tí ènìyàn kan péré sìn kú, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn aláṣẹ ìjọba Puntland gbàgbọ́ iye àwọn iye àwọn tí wọ́n ní àrùn náà ju báyìí lọ.Títí dọjọ́ kejì oṣù karùn-ún ọdún 2020, Puntland jẹ́ ẹkùn ìṣẹ̀jọba kan ní orílẹ̀ èdè Somalia tí wọ́n wà ní ìpò kẹta nínú àwọn ẹkùn ìṣẹ̀jọba tí àrùn Covid-19 tí pọ̀jù, lẹ́yìn Banaadir àti ilẹ̀ Olómìnira Somaliland


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Puntland

text: Àwọn aláṣẹ ìjọba Puntland kọ́kọ́ kọ̀ jálẹ̀ láti tí àwọn ilé ìjọsìn àwọn ẹlẹ́sìn Mùsùlùmí pa nígbà tí àrùn Covid-19 ṣẹ́yọ ní àwọn ẹkùn ìṣèjọba orílẹ̀ èdè Somalia lóṣù kẹta ọdún 2020.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Puntland

text: Ní oṣù karùn-ún ọdún 2020, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn mínísítà àti àwọn olùgbaninímọ̀ràn tí Ààrẹ Puntland, Said Abdullahi Dani ni èsì àyẹ̀wò ti fihàn pé wọ́n ti kó àrùn Covid-19. Puntland Health Minister Jama Farah Hassan stated that two Puntland government ministers had tested positive by May 8, 2020.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Puntland

text: Lọ́jọ́ kẹfà oṣù karùn-ún ọdún 2020 ní Mínísítà ètò ọ̀rọ̀-ajé tí àgbègbè ìṣẹ̀jọba Puntland, Abdullahi Abdi Hirsi kọ́kọ́ kéde pé òun ní ojú dídunni, èyí tí ó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ ọ̀kan lára àmìn àrùn Covid-19. He sought treatment and was diagnosed with the COVID-19 on May 9, 2020. Lọ́jọ́ díẹ̀ sẹ́yìn, Hirsi ti ṣe àbẹ̀wò sí àgbègbè kan ní Qardho, tí ẹ̀kún omi jà lásìkò náà, ó ní ìgbàgbọ́ pé ibẹ̀ ni òun ti kó àrùn ẹ̀rànkòrónà.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Puntland

text: Lọ́jọ́ karùndínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 2020, ilé-isẹ́ ìjọba lórí ètò àgbẹ̀ kéde ikú mínísítà ilé-isẹ́ náà, Ismail Gamadiid pé ó pàpòdà láti owó àrùn Covid-19. Gamadiid had contracted the coronavirus in Puntland, but had been transferred to a hospital in Mogadishu for treatment for several weeks.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Guinea

text: Wọ́n kéde àrùn ẹ̀rànkòrónà, tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Covid-19 lórílẹ̀-èdè Guinea lọ́jọ́ kẹtàlá oṣù kẹta ọdún 2020.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Guinea

text: Lọ́jọ́ Kejìlá oṣù kìíní ọdún 2020 ni àjọ elétò ìlera àgbáyé, World Health Organization (WHO) jẹ́rìí pé ẹ̀rànkòrónà, Covid-19, ni ó ń fa àìsàn èémí láàárín àwọn ènìyàn kan lágbègbè Wuhan,ní Ìpínlẹ̀ Hubei, lórílẹ̀-èdè China, èyí tí wọ́n jábọ̀ rẹ̀ fún àjọ WHO lọ́jọ́ kokànlélọ́gbọ̀n oṣù Kejìlá ọdún 2019.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Guinea

text: Iye ìjàm̀bá ikú àrùn Covid-19 kéré sí ti àrùn SARS, Severe acute respiratory syndrome tó bẹ́ sílẹ̀ lọ́dún 2003, ṣùgbọ́n jíjàkálẹ̀ àrùn náà lágbára ju SARS lọ, pàápàá jù lọ iye àwọn ènìyàn tí àrùn náà ń pa lápapọ̀..


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Guinea

text: Lọ́jọ́ kẹtàlá oṣù kẹta ọdún 2020 èsì àyẹ̀wò fihàn pé arákùnrin kan, ọmọ orílẹ̀ èdè Belgium, tí ó jẹ́ òṣìṣẹ́ àjọ European Union, tí ó wá ṣe àbẹ́wò lórílẹ̀-èdè Guinea ní àrùn Covid-19. Òun ni ẹni àkọ́kọ́ tó ní àrùn náà ni lórílẹ̀-èdè náà.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Guinea

text: Nígbà tí ó yá, iye àwọn ènìyàn tí wọ́n ní àrùn náà pọ̀ sí ní ìlọ́po méjì láti mẹ́jọ sí mẹ́rìndínlógún lọ́jọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù kẹta ọdún 2020.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Guinea

text: Ìṣẹ̀lẹ̀ láabí kan ṣẹlẹ̀ lóṣù karùn-ún ní Guinea, àwọn ọlọ́pàá pa àwọn mẹ́fà nínú àwọn afẹ̀hónúhàn níbi tí wọ́n ti ń ṣe àyẹ̀wò ìgbòkègbodò ọkọ̀ ni ìlú Coyah àti Dubreka. Agbẹnusọ àwọn ọlọ́pàá, Mory Kaba wí àwíjàre pé àwọn afẹ̀hónúhàn náà ń fẹ̀hónú hàn nítorí ṣíṣe àyẹ̀wò ìgbòkègbodò ọkọ̀ àti àwọn ènìyàn láti lè gbégi Dínà ìtànkálẹ̀ àrùn Covid-19, ṣùgbọ́n àwọn afẹ̀hónúhàn náà takò wọ́n pè èyí kò rí bẹ́ẹ̀, wípé àwọn n ṣe ìwọ́de ìfẹ̀hónúhàn nítorí owó àbẹ̀tẹ́lẹ̀ tí àwọn ọlọ́pàá náà ń gbà lọ́wọ́ àwọn ènìyàn.


title: Barakat Quadre

text: Barakat Oyinlomo Quadre (ọjọ́ìbí 1 May 2003) tàbí Bárákátù Oyinlọmọ Kádírì jẹ́ oníṣẹ́ agbá tẹ́nìs ará Nàìjíríà. Lọ́wọ́lọ́wọ́ òhun ní ará Nàìjíríà tí ipò rẹ̀ gajùlọ ní ẹ̀ka ìdíje àwọn obìnrin ẹnìkan lórí WTA. óhun ni ó wà ní ipò kínní ní Nàìjíríà, ipò 9k ní Áfríkà àti ipò 969 lágbàáyé nínú ìdíje àwọn obìnrin ẹnìkan.


title: Barakat Quadre

text: Kádírì bẹ̀rẹ̀ sí ní gbá tẹ́nìs ní ìgbà tó pé ọmọ-ọdún 4. Gẹ́gẹ́ bíi junior, ó dé ipò 173 ní ọjọ́ 17 oṣù keje ọdún 2019. Ní ibi ìdíjé ITF/CAT Junior Championship 2015 ní Mòrókò, Kádírì fi ara rẹ̀ hàn gẹ́gẹ́ bíi ìkan nínú àwọn agbá tẹ́nìs tó dárajùlọ ní Áfríkà, wọ́n tùn fun ní síkọ́láṣípù sí High Performance Center ní Mòrókò. At the 2016 ITF U-18 Championship, Barakat made the quarter-finals. In 2017, defeated Chakira Dermane of Togo 6-0, 6-0 to set a quarter final clash with Sophia Biolay from France. At national level, she was chosen to represent Nigeria at the 2016 Africa Junior Tennis Championship. She won the ITF/CAT U-16 Championship in Togo.


title: Barakat Quadre

text: At the 2018 Lagos Open, Barakat defeated Airhunmwunde, 6-1, 6-0 to qualify for the second round. In her next game, she lost to Anna Siskova and crashed out of the tournament.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Madagascar

text: Wọ́n kéde pé Ajàkálẹ̀ àrùn COVID-19 bẹ́ sílẹ̀ lórílẹ̀-èdè Madagascar lóṣù kẹta ọdún 2020.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Madagascar


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Madagascar

text: Iye ìjàm̀bá ikú àrùn Covid-19 kéré sí ti àrùn SARS, Severe acute respiratory syndrome tó bẹ́ sílẹ̀ lọ́dún 2003, ṣùgbọ́n jíjàkálẹ̀ àrùn náà lágbára ju SARS lọ, pàápàá jù lọ iye àwọn ènìyàn tí àrùn náà ń pa lápapọ̀.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Madagascar

text: Ní olú-ìlú orílẹ̀-èdè Madagascar, Antananarivo ní wọ́n ti kọ́kọ́ kéde àwọn ẹni àkọ́kọ́ mẹ́ta tí ó lùgbàdì àrùn Covid-19 lórílẹ̀ èdè náà lógúnjọ́ oṣù kẹta. Obìnrin ni gbogbo wọn.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Madagascar

text: Lóṣù kẹta náà, odidi ènìyàn mẹ́tàdínlọ́gọ́ta ní wọ́ kéde pé wọ́n ní àrùn náà, gbogbo ló sìn wà nínú àìsàn náà títí oṣù náà fi parí.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Madagascar

text: Láàárin oṣù kẹrin, Madagascar tí ní odidi ènìyàn mọ̀kàndínlọ́gọ́fà, 121 tí wọ́n kéde pé wọ́n ní àrùn Covid-19, ṣùgbọ́n kò sí eni kankan tó kú.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Madagascar

text: Àwọn ènìyàn ókànléláàádọ́rin (71) ni àpapọ̀ àwọn tuntun tí wọ́n kárùn náà ní oṣù kẹrin. Tí àpapọ̀ iye àwọn ènìyàn tí wọ́n ní àrùn náà ni Madagascar láti ìgbà tí ó ti bẹ́ sílẹ̀ jẹ́ éjìdínlọ́gbọ̀lélọ́gọ́fà, 128. Àpapọ̀ iye àwọn tí àìsàn náà ṣì ń bá jà títí di ìparí oṣù kẹrin jẹ́ mẹ́rìndínlógojì, èyí tí ó jẹ́ ìdí kù ìdá mẹ́tàdínlógojì (37%) láti oṣù kẹta.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Madagascar

text: Lósù karùn-ún, Madagascar kéde àpapọ̀ ènìyàn tí iye wọn jẹ́ ókàndínlógóje (149) tí wọ́n ní àrùn Covid-19 ṣùgbọ́n kò sí ẹnikẹ́ni tó kú. Eni àkọ́kọ́ tí àìsàn náà pa ni wọ́n kéde lọ́jọ́ kẹrìndínlógún oṣù karùn-ún. Òkú náà tí wọ́n kò dárúkọ rẹ̀ jẹ́ òṣìṣẹ́ ìlera ọmọ ọdún mẹ́tàdínlọ́gọ́ta (57) tí ó ti ní àrùn ìtọ̀ ṣúgà àti ẹ̀jẹ̀ rúru.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Madagascar

text: Nínú oṣù yìí, ènìyàn 643 ni èsì àyẹ̀wò tí fihàn pé wọ́n ní àrùn náà. Àpapọ̀ iye àwọn ènìyàn tí wọ́n ti ní àrùn náà láti ìgbà tí ó bẹ́ sílẹ̀ ní Madagascar jẹ́ 771. Iye àwọn ènìyàn tí àìsàn náà ṣì ń bá jà títí di ìparí oṣù náà jẹ́ 597, ó jẹ́ ènìyàn 561 ti Wọ́n lé sí i láti oṣù kẹrin. Ènìyàn mẹ́fà ni àrùn náà sìn ti pa lóṣù karùn-ún.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Madagascar

text: Lọ́jọ́ kejì oṣù kẹfà, àjọ European Centre for Disease Prevention and Control ti kéde ikú ènìyàn mẹ́fà tí àrùn Covid-19 pa ní Madagascar.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Madagascar

text: Àjàkálẹ̀ àrùn náà ṣoro débi pé wọ́n gbà pé ó ṣòro ju ìjàm̀bá àsìkò iná lọ, débi pé àwọn ènìyàn tí wọ́n máa ń rí oúnjẹ ọòjọ́ láti ibi iṣẹ́ ìgbàfẹ́ níláti bẹ̀rẹ̀ sí ní wá oúnjẹ òòjọ́ lọ sínú igbó.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Madagascar

text: Lóṣù náà, àwọn ènìyàn 1443 ni èsì àyẹ̀wò fihàn pé wọ́n kó àrùn Covid-19, èyí tí ó mú kí àpapọ̀ iye àwọn tí wọ́n ní àrùn náà di 2214 láti ìgbà tí ó ti bẹ́ sílẹ̀ lórílẹ̀ èdè náà. 1200 ni iye àwọn tí àrùn náà ṣì wà lára wọn títí di ìparí oṣù kẹfà, èyí ju ìlọ́po méjì lọ sí ti iye oṣù karùn-ún. Tí iye àwọn ènìyàn tí wọ́n kú lé sí i ní mẹ́rìnlá sí ogún.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Madagascar

text: Lọ́jọ́ Kejìlá oṣù keje, àpapọ̀ iye àwọn ènìyàn tí wọ́n ti ní àrùn náà jẹ́ 4867, èyí ju ìlọ́po méjì àwọn tí wọ́n ní àrùn náà lọ ní ìparí oṣù kẹfà. Lọ́jọ́ keje oṣù keje, ìjọba wọn tún pàṣẹ ìsémọ́lé tipátipá ní àárín gbùngbùn orílẹ̀-èdè náà láti lè dẹ́kun àjàkálẹ̀ àrùn náà sí í.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Madagascar

text: Wọ́n kéde ìsémọ́lé tipátipá ni ìlú-ńlá méjì. Ìjọba kéde lọ́jọ́ kẹtàdínlógún oṣù kẹta pé ìdádúró gbogbo ìrìnnà ọkọ̀ òfuurufú jákèjádò orílẹ̀-èdè náà yóò wáyé fún odidi oṣù kan gbáko, èyí tí yóò bẹ̀rẹ̀ ní ogúnjọ́ oṣù kẹta ọdún 2020.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Madagascar

text: Nítorí rògbòdìyàn yìí, àìsí àwọn arìnrìn-àjò afẹ́ wá sí orílẹ̀ èdè náà fa ìfàsẹ́yìn fún ilé-iṣẹ́ ìjọba tí ó ń rí sí ìrìnnà ìgbafẹ́. Ambatovy mine suspended operations. Ní àsìkò yìí ilé ìfowópamọ̀ àgbà, Central Bank of Madagascar kó ẹgbẹlẹmùkú owó ilẹ̀ náà, ariary síta láti tu àwọn ará ìlú lára nítorí rògbòdìyàn àrùn Covid-19.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Madagascar

text: Lógúnjọ́ oṣù kẹrin ọdún 2020, Ààrẹ orílẹ̀-èdè Madagascar, Andry Rajoelina kéde egbògi tí wọ́n gbà pé ó ń wo àrùn Covid-19, tí wọ́n pe orúkọ rẹ̀ ní Covid Organic, tí ilé iṣẹ́ ìwádìí ìjìnlẹ̀, Madagascar Institute of Applied Research (MIAR), ṣe. Wọ́n ṣe àgbo náà láti ara ègbogi ewé dóńgóyárò, tí wọ́n ń pè ní artemisia àti àwọn ewé mìíràn. Wọ́n da àwọn ológun sí ìgboro láti pín àgbo náà fún àwọn ará ìlú. Ọ̀gágun, Colonel Willy Ratovondrainy kéde lórí ẹ̀rọ tẹlifíṣàn pé àgbo náà máa ń fún àwọn èròjà ara ní okun sí i. Bí ó tilẹ̀ wù kí ó rí, àjọ National Academy of Medicine of Madagascar (ANAMEM) fọhùn pé òun kò fara mọ́ ìgbésẹ̀ ìjọba lórí àgbo yìí, bẹ́ẹ̀ náà àjọ àgbáyé fún ìlera World Health Organization (WHO) kilọ̀ pé kò ì tí ì sí ìdánilójú ìwádìí ìjìnlẹ̀ tó fihàn pé àgbo, covid organic lè wo àrùn Covid-19 tí ìjọba orílẹ̀ èdè Madagascar kéde rẹ̀. Àjọ ilẹ̀ Adúláwò Áfíríkà, African Union bẹ̀rẹ̀ ìjíròrò pẹ̀lú ìjọba orílẹ̀-èdè Madagascar láti ṣe àyẹ̀wò àgbo náà bóyá ó lè wo àrùn Covid-19 tàbí bóyá ó ní ìjàm̀bá kan tí ó lé fà lágọ̀ọ́ ara.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 ní Madagascar

text: Ní àárín gbùngbùn orílẹ̀-èdè náà pẹ̀lú Antananarivo, ìjọba kéde ìsémọ́lé láti ọjọ́ kẹfà sí ogúnjọ oṣù kefa ọdún 2020 láti dènà àjàkálẹ̀ àrùn náà lọ́nà tó peléke sí í látàrí àwọn ènìyàn tuntun tí wọ́n ń kó àrùn náà.


Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ní orílẹ̀-èdè Sudan jẹ́ ọ̀kan lára Ìbúrẹ́kẹ́ àjakálẹ̀ àrùn Kòrónà tí a tún mọ̀ sí Kofid-19 tí ó bẹ́ sílẹ̀ ní gbogbo àgbáyé. Ohun tí ó ń ṣokùnfà àìsàn yí ni àrùn ọ̀fun, àyà, ati imú tí wọ́n ń pè ní  Àjọ ìṣọ̀kan tí ó ń rí sí ìlera ní àgbáyé fìdí àrùn Kòrónà tí a tún ń pè ní Kofid-19 ní orílẹ̀-m àgbáyé ní ọjọ́ Kejìlá oṣù Kínní ní ọdún 2020. Tí wọ́n sì fìdí rẹ̀ múlẹ̀ wípé àrùn yí bẹ̀rẹ̀ ní ìlú kan tí wọ́n ń pw ní ìgboro Wuhan, ní ẹkùn Hubei ní orílẹ̀-èdè China. Wón tún fìdí rẹ̀ múlẹ̀ siwájú si wípé bí àrùn yí bá ti mú ènìyàn, oun ni ó ń fa ìfúnpinpin ní ní inú káà ọ̀fun ati àyà, tí ó sì ma ń fa kàtá tàbí kí []ènìyàn]] ó ma wú ikọ́ tàbí sín léra léra.  Iye ìjàmbá tí àrùn Kòrónà ti fà lágbáyé kéré sí iye ìjàmbá tí àìsàn àrùn ọ̀fun SARS ti fà láti ọdún 2003. Àmọ́ iye àwọn ènìyàn tí wọ́n tó àrùn Kòrónà látàrí ríràn tí ó.ń ràn kálẹ̀ ti.pọ̀ ju ti SARS lọ.


title: Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ní orílẹ̀-èdè Sudan

text: Ní ọjọ́ Kẹtàlá oṣù kẹ́tà, orílẹ̀-èdè Sudan ní akọsílẹ̀ Kòrónà akọ́kọ́ ní agbègbè Khartoum. Aláìsàn náà ti kọ́kọ́ndé orílẹ̀-èdè United Arab Emirates ṣáájú kí ó ṣe aláìsí ní ọjọ́ Kejìlá oṣù Kẹ́ta ọdún 2020. Lẹ́yìn ìṣẹ̀lẹ̀ yí, orílẹ̀-èdè Sudan fopin sí fífún àwọn èró láti ilé òkèrè ìwé ìrìnà ìkíni sí àwọn orílẹ̀-èdè tí àrùn náà nti pọ̀ jùlọ, tí ó fi mọ́ orílẹ̀-èdè Italy àti orílẹ̀-èdè Ijíbítì tí ó jẹ́ alámùúké tì wọn nítorí ìbérù àjakálẹ̀ àrùn Kòrónà.


text: Nígbà tí ó di ọjọ́ kọkàndínlógún oṣù Karùún, àwọn ìròyìn ikú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn látàrí Ìbúrẹ́kẹ́ àjakálẹ̀ àrùn Kòrónà, dá ìbẹ̀rù-bojo sílẹ̀ ní orílẹ̀-èdè Sudan, bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé ìgbésẹ̀ ayẹ̀wò àrùn aṣekúpani náà mẹ́hẹ.


title: Alberto Fernández

text: Alberto Ángel Fernández (; ọjọ́ìbí 2 April 1959) ni olóṣèlú, àti agbẹjẹ́rò, tó jẹ́ lọ́wọ́lọ́wọ́ Ààrẹ ilẹ̀ Argẹntínà láti ọdún 2019.