title: Ukristo barani Afrika

text: Kumbe penye uongozi mkali uliokataa njia na mbinu mpya Wakristo walikutana na kusali katika nyumba za watu. Wengine walianzisha jumuiya na madhehebu ya pekee. Lakini sehemu kubwa ya Wakristo wa uamsho walielewa kazi yao ya kutengenezwa upya makanisa yao badala ya kuunda vikanisa vipya.


title: Ukristo barani Afrika

text: Katika maeneo ya Wakatoliki matapo yaliyofanana na uamsho yalisababisha mara nyingi kutokea kwa shirika jipya la watawa au la walei. Muundo wa Kanisa Katoliki unasaidia kuwapa watu wenye wito au vipawa vya pekee nafasi zao katika mashirika hayo.


title: Ukristo barani Afrika

text: Sababu mojawapo ya kuangalia upya Afrika ilikuwa habari za biashara ya watumwa zilizopatikana sasa kwa watu wengi. Katika karne ya 18 na 19 mamilioni ya Waafrika walichukuliwa kama watumwa na kupelekwa hasa Amerika.


title: Ukristo barani Afrika

text: Makanisa makubwa yalinyamaza au kufumba macho mbele ya maovu hayo. Wakristo wa madhehebu madogo ya Kiprotestanti katika Uingereza (kama "Makweka" au "Marafiki" na Wamethodisti, baadaye pia sehemu ya wafuasi wa makanisa makubwa) ndio walioanza kupinga utumwa. Walifaulu kupata hukumu ya mahakama iliyosema si halali kuwa na watumwa nchini Uingereza. Lakini bado utumwa uliendelea katika makoloni.


title: Ukristo barani Afrika

text: Wakristo walimtumia Mbunge Wilberforce pamoja na wahubiri kanisani kukaza kampeni kote nchini. Mwaka 1807 walifaulu kupata sheria bungeni iliyopiga marufuku biashara ya watumwa kwa Waingereza na katika makoloni ya Uingereza (lakini watumwa waliokuwepo walibaki hivihivi).


title: Ukristo barani Afrika

text: Waliendelea kudai matumizi ya meli za kijeshi za Uingereza dhidi ya biashara ya mataifa mengine kama vile Wafaransa, Wareno na Waarabu. Baada ya mapambano marefu walipata sheria iliyoweka huru watumwa wote katika makoloni yote ya Uingereza. Lakini bado nchi nyingine ziliendelea na utumwa wa ndani.


title: Ukristo barani Afrika

text: Afrika Mashariki biashara ya watumwa iliendelea hata baada ya Waingereza kumlazimisha Sultani wa Zanzibar kufunga soko la watumwa mjini mwaka 1874.


title: Ukristo barani Afrika

text: Mskoti David Livingstone (1813-1873) ndiye aliyetumia nguvu zake zote kupeleleza habari za biashara ya utumwa na kuzipeleka Uingereza. Alikuwa mmisionari na daktari aliyezunguka nchi zote za Kusini mwa Afrika hadi Ujiji (leo katika Mkoa wa Kigoma) kwenye ziwa Tanganyika. Akafa mwaka 1873, moyo wake ukazikwa Chitambo (Zambia). Alifaulu kuamsha watu wengi dhidi ya biashara ya watumwa.


title: Ukristo barani Afrika

text: Biashara ilikomeshwa tu baada ya kuundwa kwa utawala wa kikoloni. Lakini watu walishikwa kama watumwa mpaka mwanzo wa karne ya 20, serikali za kikoloni zilipofanya taratibu za kuwaweka huru.


title: Ukristo barani Afrika

text: Katika kampeni hizo Wakristo ndio waliosukuma serikali zao na kuonyesha aibu kubwa juu ya mataifa ya Kikristo ya Ulaya kushiriki biashara ya watumwa katika karne zilizopita, karibu sawa na walivyofanya Waarabu Waislamu.


title: Ukristo barani Afrika

text: Tumeshaona kwamba tangu mwisho wa karne ya 15 wamisionari Wakatoliki walienda sehemu mbalimbali za dunia. Katika karne ya 17 na 18 Waprotestanti walianza kuiga mifano yao.


title: Ukristo barani Afrika

text: Kanisa la Anglikana liliunda kamati ya kupeleka Injili katika nchi za ng'ambo lakini ilishughulikia hasa Waingereza waliohamia makoloni. Polepole wazalendo wachache walianza kuwaendea pia, jambo lililokuwa gumu kutokana na hali ya ukoloni wenyewe.


title: Ukristo barani Afrika

text: Kanisa la kwanza la Kiprotestanti lililotuma wamisionari hasa kwa watu wasiomjua Kristo lilikuwa ni la Ndugu wa Herrnhut (Wamoravia). Katika kijiji hicho cha Ujerumani waliishi wakimbizi Wamoravia waliopewa ustahimilivu kuanzisha upya ushirika wa Umoja wa Ndugu kufuatana na urithi wao kutoka Ucheki. Walikuwa watu wa kawaida kama wakulima na mafundi.


title: Ukristo barani Afrika

text: Siku moja katika mwaka 1732 walikutana na mgeni, kwa jina Antoni, mtumishi wa Mdenmark aliyemtembelea Mkuu wa Herrnhut, Ludwig von Zinzendorf. Antoni alikuwa mtumwa mwenye asili ya Afrika aliyenunuliwa na bwana wake katika Visiwa vya Karibi. Baadaye akapewa uhuru wake akasafiri pamoja na bwana wake hadi Denmark.


title: Ukristo barani Afrika

text: Kwa Antoni Ndugu wa Herrnhut wakasikia kwa mara ya kwanza habari za hali mbaya ya watumwa Waafrika kule Karibi, na jinsi walivyozuiwa kusikia neno la Mungu pamoja na mateso yao mengine.


title: Ukristo barani Afrika

text: Usiku ule ndugu wawili wakasali pamoja na asubuhi yake wakamwendea Mkuu wa Herrnhut wakamwomba ruhusa ya kusafiri hadi Karibi ili wawahubirie wale watumwa. Katika sala hiyo ya maseremala wawili ilianza kazi ya misheni za Kiprotestanti.


title: Ukristo barani Afrika

text: Baadaye Ndugu Wamoravia waliendelea kuhubiri kule Greenland, Urusi, Nikaragua, Afrika Kusini na kati ya Waindio wa Amerika. Mawasiliano mapya yakaleta katika kila pembe ya dunia habari hizo zisizosikika zamani kwa watu wengi.


title: Ukristo barani Afrika

text: Wamoravia walihubiri mahali pengi Ulaya kati ya Wakristo wa madhehebu yote bila kuwashawishi wajiunge nao lakini walieneza sana habari za misheni.


title: Ukristo barani Afrika

text: Wakiitikia mfano wa Ndugu wa Herrnhut Wakristo kutoka vikundi mbalimbali vya uamsho walianza kuelewa wajibu wao wa kueneza Injili kote duniani.


title: Ukristo barani Afrika

text: Kuelekea mwaka 1800 Wakristo Waingereza waliunda vyama mbalimbali vya misheni, kama Wabatisti (1792), Chama cha Misioni cha London (1795) na Chama cha Misioni cha Kanisa (la Kianglikana = Church Missionary Society/CMS) (1799). Waprotestanti wa nchi nyingine za Ulaya walifuata.


title: Ukristo barani Afrika

text: Wamisionari wa kwanza tangu zamani za Wareno waliofika Afrika Mashariki walikuwa Wajerumani waliotumwa na CMS. Majina yao ni Ludwig Krapf na Johannes Rebmann. Wanakumbukwa pia kwa kutunga kamusi ya kwanza ya lugha ya Kiswahili.


title: Ukristo barani Afrika

text: Mara nyingi wakati ule si viongozi wa madhehebu ya Kiprotestanti (isipokuwa kwa kiasi Waanglikana) walioendesha kazi ya misheni, kwa kuwa walijali maeneo yao tu wakikosa mtazamo wa dunia nzima kama wenzao Wakatoliki.


title: Ukristo barani Afrika

text: Kumbe walikuwa walei na wachungaji wa kawaida waliounda vyama vya misheni, kuiombea kazi hiyo, kutafuta habari za nchi nyingine na kuchanga pesa wakiandaa vijana watakaokuwa tayari kuacha ndugu zao wakielekea nchi za mbali zisizojulikana nao.


title: Ukristo barani Afrika

text: Katika Kanisa Katoliki vyama vipya viliundwa hasa kwa ajili ya Afrika. Cha kwanza kilichoingia Afrika mashariki kilikuwa cha mapadri wa Roho Mtakatifu.


title: Ukristo barani Afrika

text: Anayekumbukwa sana ndiye askofu Mfaransa Charles Lavigerie. Mwaka 1868 alianzisha Shirika la Wamisionari wa Afrika (linalojulikana kama "White Fathers") na mwaka 1869 Shirika la Masista Wamisionari wa Afrika. Baadaye Lavigerie alipewa cheo cha Askofu Mkuu wa Algeria. Alijitahidi sana kukomesha biashara ya watumwa na kueneza Injili. Tofauti na mashirika mengine ya Wakatoliki hao Mapadri Weupe walishambulia moja kwa moja wafanyabiashara ya watumwa na kuwapokea watumwa waliotoroka.


title: Ukristo barani Afrika

text: Wamisionari wa madhehebu mbalimbali waliunda vituo katika sehemu za pwani ya Afrika. Vituo hivyo vilipokea watumwa waliochukuliwa na jeshi la Uingereza kwenye meli za wafanyabiashara. Walinunua pia watumwa na kuwapa uhuru.


title: Ukristo barani Afrika

text: Wengine kati yao walipokea ubatizo na kuwa Wakristo wa kwanza katika nchi zao. Vituo vya kwanza vya watumwa waliowekwa huru vilikuwa Freetown (= Mji wa watu huru) huko Sierra Leone, halafu Bagamoyo na Masasi katika Tanzania ya leo, na Freretown karibu na Mombasa, Kenya.


title: Ukristo barani Afrika

text: Kwa namna hiyo uinjilisti ulianza kwanza Afrika Magharibi. Kazi ya kuhubiri Injili ilianzishwa na watu kutoka Ulaya lakini ikaendeshwa baadaye na wainjilisti au wachungaji Waafrika.


title: Ukristo barani Afrika

text: Samuel Crowther aliwahi kuwa mtumwa utotoni. Alinunuliwa na wamisionari Waanglikana, akapewa uhuru, akasomeshwa teolojia na kuwa kasisi wa Kianglikana. Mwaka 1864 alibarikiwa kule Nigeria kuwa Askofu wa kwanza wa Kianglikana katika Afrika. Hivyo msingi wa Kanisa la Kiafrika kusini kwa Sahara uliwekwa.


title: Ukristo barani Afrika

text: Chama cha Misheni cha Kianglikana kiliona madhumuni yake kuwa kusaidia kutokea kwa "kanisa la Kiafrika linalojitawala, linalojitegemea kiuchumi na linalojiendeleza".


title: Ukristo barani Afrika

text: Hatuna budi kukumbuka kilichotokea mwanzoni mwa historia ya Kanisa katika Afrika Mashariki huko Uganda.


title: Ukristo barani Afrika

text: Buganda ilikuwa ufalme mkubwa. Mtawala wake kwa cheo cha Kabaka aliyeitwa Mutesa aliwakaribisha wageni.


title: Ukristo barani Afrika

text: Katika miaka 1877 hadi 1879 walifika Buganda wamisionari Wazungu, wakitangulia Waanglikana wa C.M.S. wakifuatwa na Wakatoliki wa shirika la Mapadri Weupe.


title: Ukristo barani Afrika

text: Mara moja Waingereza wa C.M.S. na Wafaransa wa Mapadri Weupe walianza kushindana mbele ya mfalme na wakubwa wake. Mashindano hayo yalidhoofisha sifa za wamisionari mbele ya Kabaka.


title: Ukristo barani Afrika

text:
Zaidi ya hayo washauri Waislamu walimweleza Kabaka kwamba wageni wale walitaka tu kuangusha ufalme wake. Mfalme na wakubwa walisita kukaribia zaidi mahubiri mapya.
Lakini makao makuu yalijaa vijana kutoka familia za machifu waliofanya kazi ya kumhudumia mfalme. Wamisionari walitafsiri Biblia katika Kiganda wakafundisha kusoma. Ilikuwa mara ya kwanza kwa lugha ya Kiganda kuandikwa.


title: Ukristo barani Afrika

text: Vijana wengi walivutwa na mahubiri ya Kikristo pamoja na elimu mpya. Kwa namna hiyo Kanisa la Uganda lilianza na vijana. Mwaka 1882 Waanglikana walianza kubatiza.


title: Ukristo barani Afrika

text: Baada ya kifo cha Mutesa alifuata Kabaka Mwanga aliyekuwa na wasiwasi juu ya wamisionari. Mwaka 1885 watumishi watatu wa mmisionari Mackay waliuawa kwa amri ya mfalme huyo walipomsindikiza kinyume cha katazo lake.


title: Ukristo barani Afrika

text: Waziri wa Mfalme, ambaye alifuata dini za jadi na kuwa na mpango wa kumwangusha mfalme na kufukuza wageni wote, aliendelea kumshawishi.


title: Ukristo barani Afrika

text: Tarehe 25 Mei 1886 hasira ya Kabaka iliwaka. Aliamua kuwaondoa Wakristo wote katika mazingira yake. Vijana wote waliitwa mbele yake wakaulizwa kama wako tayari kuacha Ukristo. Walio wengi walikataa.


title: Ukristo barani Afrika

text: Tarehe 3 Juni 1886 kwa amri ya Mfalme zaidi ya vijana Wakristo 30 walichomwa moto wakiwa hai. Mahali pa vifo paliitwa Namugongo. Inajulikana kwamba wamisionari Waanglikana na Wakatoliki waliendelea kuvutana juu ya matatizo hayo mpaka dakika ya mwisho. Lakini pale Namugongo Wakristo walikufa pamoja; kati yao, Wakatoliki 12 na Waprotestanti 9 wanajulikana; juu ya wengine hakuna uhakika. Baadhi walikuwa hawajabatizwa, walikuwa bado wanafunzi wa ubatizo.


title: Ukristo barani Afrika

text: Hali ilibadilika baada ya mageuzi ya kisiasa. Kipindi kipya cha ukoloni kilianza. Mwaka 1885 serikali za Ulaya ziligawanya Afrika kati yao. Sehemu zote za Afrika ziliwekwa chini ya utawala wa kikoloni, isipokuwa Ufalme wa Kikristo wa Ethiopia, uliojitetea dhidi ya Waitalia, na Liberia iliyokuwa chini ya ulinzi wa Marekani. Ukoloni ulileta mabadiliko gani kwa kazi ya misheni katika Afrika?


title: Ukristo barani Afrika

text: Serikali za kikoloni zilijiingiza katika kazi ya wamisionari. Mara nyingi ziliwategemea kutoa huduma za elimu na afya nao walifaidika na ulinzi wa serikali za kikoloni. Walipata msaada wa kumiliki ardhi na kukabidhiwa madaraka katika ustawi wa jamii.


title: Ukristo barani Afrika

text: Mara nyingi wamisionari walipokea kwa shukrani ulinzi huo wa pekee kutoka kwa serikali yenye uraia wao. Hii ilileta matatizo mara kadhaa ikiwa serikali ya kikoloni iligandamiza wenyeji lakini wamisionari walisita kuwatetea kwa sababu walikuwa karibu mno na serikali yao.


title: Ukristo barani Afrika

text: Lakini si kweli kwamba serikali za kikoloni ziliendesha misheni za Kikristo. Shabaha ya ukoloni ilikuwa kutawala bila matatizo.


title: Ukristo barani Afrika

text: Katika sehemu nyingine, hasa zenye Waislamu wengi, wamisionari walizuiwa wasifanye kazi kwa sababu wakoloni walishirikiana na watawala (machifu) Waislamu na kuogopa vurugu. Nchini Tanzania makanisa yaliweza kuanza kazi sehemu nyingi za pwani baada ya uhuru tu. Ndivyo ilivyokuwa katika nchi mbalimbali za Afrika Magharibi.


title: Ukristo barani Afrika

text: Ukoloni uliambatana na mawazo ya kibaguzi. Tangu watawala na walowezi kutoka Ulaya walipoingia itikadi ya kuwa Mwafrika si mwanadamu kamili ilienea. Itikadi hiyo iliwasaidia wakoloni kujitetea mbele ya wananchi wenzao nyumbani kwao jinsi walivyoendesha ukoloni.


title: Ukristo barani Afrika

text: Itikadi hiyo ikasababisha mageuzi ya mawazo. Wakristo wengi Ulaya walipata shaka kama kweli inawezekana kuwakabidhi Waafrika mara moja madaraka ndani ya kanisa. Pale ambapo Kanisa la Kiafrika lilishaanza kujitawala kama Afrika Magharibi maendeleo yake yalikwama kwa muda mrefu. Askofu Crowther alishambuliwa sana na aliyemfuata alikuwa Mwingereza tena.


title: Ukristo barani Afrika

text: Hata hivyo viongozi wengine wamisionari walilenga mapema kuwaandaa wenyeji kuwa viongozi baadaye, kama vile wamisionari Waanglikana na Wakatoliki kule Uganda.


title: Ukristo barani Afrika

text: Mara nyingi serikali za kikoloni zilisisitiza kuwa na wamisionari kutoka mataifa yao. Mfano ni Tanganyika ambako vituo vingine vya Waanglikana (Waingereza) vilifungwa baada ya kuingia kwa Wajerumani. Badala yake serikali ya Ujerumani iliomba Walutheri pamoja na Wamoravia (toka Ujerumani) kuanza kazi katika Tanganyika.


title: Ukristo barani Afrika

text: Baadaye kuingiliana kwa namna hiyo kati ya kanisa na serikali kulisababisha kufukuzwa kwa wamisionari Wajerumani wakati wa vita vikuu vya kwanza (1914-1918) nchi ilipotekwa na Waingereza.


title: Ukristo barani Afrika

text: Katika sehemu nyingi za Afrika Mashariki kazi ya kuhubiri ilianzishwa na wamisionari Wazungu. Lakini baada ya muda mfupi mzigo mkubwa wa kuhubiri Injili ulibebwa tayari na wazalendo.


title: Ukristo barani Afrika

text: Wamisionari walijitahidi zaidi kuendesha vituo kama shule, seminari na hospitali. Pia walishika muda mrefu shughuli kama ubatizo, Chakula cha Bwana na sakramenti kwa jumla kwani hizo zimewekwa kwa wachungaji au mapadri, vyeo ambavyo havikupatikana mwanzoni kwa wenyeji (tofauti na Afrika Magharibi jinsi tulivyoona juu).


title: Ukristo barani Afrika

text: Lakini baada ya muda mfupi wa mwanzo kazi kubwa ya kuhubiri vijijini, ushuhuda wa moja kwa moja na hata kufundisha katika shule za msingi iliendeshwa na Wakristo Waafrika. Wamisionari walikazia zaidi kuwaandaa hawa wainjilisti, makatekista na walimu.


title: Ukristo barani Afrika

text: Hivyo tunaweza kusema kazi ya misheni tangu mwanzo ilikuwa kazi ya Waafrika wenyewe, ingawa chini ya uongozi wa wamisionari Wazungu.


title: Ukristo barani Afrika

text: Mwanzoni mwa karne ya 20 Kanisa la Afrika lilikuwa bado chini ya uongozi wa wamisionari Wazungu. Leo hii ni Waafrika wenyewe, bila viongozi wengi wa nje, ambao wanahubiri neno la Mungu kwa wenzao.


title: Ukristo barani Afrika

text: Karne hiyo imeshuhudia mabadiliko makubwa yaliyofanya Ukristo Afrika uwe unavyoonekana leo. Sababu zifuatazo zilichangia mabadiliko:


title: Ukristo barani Afrika

text: Vita vikuu vya dunia vilisaidia kukomaa kwa Kanisa la Afrika. Kwa mfano, mahali pengi Tanzania makanisa yalianzishwa na wamisionari Wajerumani (Wakatoliki, Walutheri, Wamoravia, Wasabato n.k.). Katika vita vikuu vya kwanza (miaka 1914-18) jeshi la Kiingereza liliingia na kuteka Afrika ya Mashariki ya Kijerumani (baadaye Tanganyika, Rwanda na Burundi). Raia wa Ujerumani walifukuzwa pamoja na wamisionari.


title: Ukristo barani Afrika

text: Kwa muda wa miaka saba Wakristo Waafrika walibaki karibu peke yao mpaka wamisionari Wajerumani waliporuhusiwa kurudi. Bila maandalizi makubwa wainjilisti, makatekista na walimu Waafrika walipaswa kuongoza Kanisa changa. Wengi walihofu kwamba litarudi nyuma, kumbe mahali pengi idadi ya Wakristo iliongezeka mpaka wamisionari waliporudi.


title: Ukristo barani Afrika

text: Kwa kiasi fulani hali hiyohiyo ilitokea wakati wa vita vikuu vya pili (1939-1945). Safari hiyo wamisionari Wajerumani waliwabariki wainjilisti Waafrika kuwa wachungaji kabla ya kufukuzwa na serikali ya Kiingereza kutoka Tanganyika. Katika vipindi hivyo ieleweke kwamba wamisionari wachache wa mataifa mengine au madhehebu mengine walisaidia, kama vile Walutheri kutoka Marekani na Skandinavia, au Wapresbiteri kutoka Malawi katika eneo la Wamoravia.


title: Ukristo barani Afrika

text: Ingawa ukoloni ulikuwa na ubaguzi mkali, viongozi wengine walitunza msimamo wa kueleleka Kanisa la Kiafrika litakalojitawala na kujitegemea. Kazi kubwa ilikuwa kuunda taasisi zilizoweza kutosheleza madai ya elimu ya juu kwa vijana waliotokea mazingira bila vitabu wala shule.


title: Ukristo barani Afrika

text: Afrika Mashariki walikuwa hasa wamisionari katika Uganda waliofanya mapema maandalizi ya kuwa na mapadri na wachungaji Waafrika. Huko Askofu Mwanglikana Tucker aliwahi kubariki makasisi wa kwanza mwaka 1893, akifuatwa na Wakatoliki mwaka 1913. Wakatoliki walisonga mbele walipomweka wakfu askofu Kiwanuka mwaka 1939.


title: Ukristo barani Afrika

text: Baada ya vita vikuu vya pili duniani kote makanisa mengi yaliyoongozwa na wamisionari yalianza kuandaa viongozi wenyeji kushika madaraka. Mapambano ya kupata uhuru wa kisiasa yaliharakisha mwendo huu hata ndani ya makanisa yaliyochelewa kufanya maandalizi hayo.


title: Ukristo barani Afrika

text: Mtanzania wa kwanza aliyepata cheo cha kimataifa alikuwa Laurean Rugambwa, askofu aliyewekwa wakfu mwaka 1952. Miaka minane baadaye alipewa cheo cha "kardinali": ndiye kardinali Mwafrika wa kwanza. Kardinali ni askofu Mkatoliki anayekabidhiwa usimamizi wa kanisa moja jimboni Roma pamoja na haki ya kumchagua Papa. Halmashauri ya makardinali inakaa na Papa na kumshauri juu ya uongozi wa Kanisa. Papa akifa ndio makardinali tu wanaokutana kumchagua Papa mpya.


title: Ukristo barani Afrika

text: Katika nchi mbalimbali ukali wa ukoloni ulisababisha mafarakano katika makanisa yaliyoongozwa na wamisionari, hadi kutokea kwa makanisa huru ya Kiafrika ("African Independent Churches"). Mifano hii ipo Kenya, Kongo, Afrika Kusini na kwingineko.


title: Ukristo barani Afrika

text: Huko Kenya wenyeji walishtushwa sana na tendo la ardhi yao kutolewa kwa walowezi Wazungu. Uchungu huo mkubwa ulionekana pia katika shaka juu ya wamisionari. Wakikuyu walipoanza kupinga siasa hiyo wamisionari waliwashauri Wakristo watulie huku wakijaribu wenyewe kutetea haki za wenyeji mbele ya serikali ya kikoloni.


title: Ukristo barani Afrika

text: Kumbe wainjilisti na walimu pamoja na Wakristo wengi walianza kujitenga na makanisa yaliyoongozwa na wamisionari wakaanzisha makanisa yao. Mara nyingi makanisa hayo yalikuwa ya kikabila na kuendelea kufarakana, lakini yalifaulu kuunganisha utamaduni asili na imani ya Kikristo kwa namna yao.


title: Ukristo barani Afrika

text: Huko Kongo mwinjilisti Simon Kimbangu alionekana kuwa na kipawa cha uponyaji. Watu wengi walimwendea kutafuta nafuu wakasikia mahubiri yake, lakini serikali ya kikoloni ya Ubelgiji iliogopa mikutano mikubwa ya Waafrika bila usimamizi wa Wazungu au machifu. Hivyo Kimbangu akaagizwa na wamisionari kwa amri ya serikali aache mahubiri na uponyaji lakini hakuweza kutii. Wabelgiji wakamkamata wakamfunga gerezani miaka mingi mpaka kifo.


title: Ukristo barani Afrika

text: Wafuasi wake wakamwamini kuwa nabii wa Mungu, wengine walisema ndiye Yesu aliyerudi, wakatoka katika uongozi wa wamisionari walionyamaza mbele ya tendo la serikali kumfunga Kimbangu bila kosa. Kati ya wafuasi wake limetokea "Kanisa la Kristo kwa Mtume wake Simon Kimbangu" ambalo leo lina waumini milioni kadhaa.


title: Ukristo barani Afrika

text: Kule Afrika Kusini milioni za Wakristo ni wafuasi wa makanisa yanayoitwa ya "Kisayuni" au ya "Kiethiopia".


title: Ukristo barani Afrika

text: Kwa jumla makanisa hayo yalitokea kwenye ukoloni mkali, ugandamizaji kupita kiasi au kuingia kwa walowezi Wazungu waliochukua ardhi ya wenyeji ikiwa wamisionari waliomba Wakristo wao kutulia na kutii serikali. Siasa kali ya kikoloni ilisababisha uchungu mkubwa ulioleta mafarakano. Kumbe Tanganyika makanisa hayo hayakuwa na Wakristo wengi, isipokuwa katika maeneo ya mipakani, kwa mfano Mara (Maria Legio Church kutoka Kenya) au Mbeya.


title: Ukristo barani Afrika

text: Siku hizi jina la "African Independent Churches" lina utata kwa sababu hata madhehebu ya kimataifa yamekuwa makanisa ya Kiafrika yanayojitawala, tena tangu miaka mingi. Lakini kwa mazoea jina hilo limebaki kwa makanisa hayo yaliyoanzishwa wakati wa ukoloni kama alama ya Waafrika kuchukua Injili mikononi mwao hata bila kibali cha wamisionari au serikali ya kikoloni.


title: Ukristo barani Afrika

text: Kanisa linakua Afrika haraka kuliko katika mabara mengine yote. Kadiri ya wataalamu wa takwimu Wakristo na Waislamu wanashindana: ni nani mwenye waumini wengi zaidi barani? Hata hivyo zipo alama za kwamba tangu mwaka 2000 idadi kubwa ya Waafrika ni Wakristo wa madhehebu mbalimbali.


title: Ukristo barani Afrika

text: Tangu uhuru wa kisiasa Wakristo wameongezeka sana katika nchi kusini kwa Sahara. Hakuna bara lingine ambako idadi yao iliwahi kuongezeka haraka hivyo. Sababu ziko nyingi, kwa mfano:


title: Ukristo barani Afrika

text: Kanisa la Afrika hupatikana katika madhehebu mamia. Hali hiyo kwa kiasi fulani ni urithi wa wamisionari walioleta mafarakano yao ya kale kutoka Ulaya au Marekani mpaka Afrika. Waafrika wa leo wangeuliza swali kama sababu za mafarakano kule Ulaya miaka 500 iliyopita bado zina nguvu kwao. Lakini sasa idadi kubwa ya madhehebu imetokana na mafarakano ndani ya makanisa yaliyokuwepo tayari Afrika.


title: Ukristo barani Afrika

text: Pia hali ya uchumi ina uzito wakeː siku hizi vikundi vingi vya Kikristo kutoka nchi tajiri vinaendelea kufika Afrika na kuvuta wafuasi kwa uwezo wao wa kutoa misaada mbalimbali. Wakati mwingine vinajitahidi zaidi kuvuta Wakristo wahame madhehebu kuliko kuinjilisha wasio Wakristo.


title: Ukristo barani Afrika

text: Kwa neema ya Mungu ushirikiano upo pia, si mafarakano tu. Wamisionari wenyewe, hasa upande wa Uprotestanti, waliona tayari umuhimu wa ushirikiano. Kwa mfano Walutheri waliomba Wamoravia kuanza kazi pamoja katika Tanganyika Kusini-Magharibi. Wamisionari wao walifika mwaka uleule wa 1891 wakitumia njia ya Ziwa Nyasa wakagawana maeneo yao kama walivyogawana wachungaji wa Ibrahimu na Lutu. Baadaye walichapisha hata kitabu cha pamoja cha nyimbo za Kikristo.


title: Ukristo barani Afrika

text: Hasa karne ya 20 imekuwa ya kurudisha umoja. Wakristo wa madhehebu mbalimbali yanashirikiana kirahisi katika shughuli mbalimbali. Mwaka 1936 viongozi wa madhehebu kama Walutheri, Waanglikana, Wabatisti na Wamoravia waliunda "Baraza la Misheni Tanzania". Baraza hilo lilikuwa mtangulizi wa CCT (Jumuiya ya Kikristo Tanzania / Christian Council of Tanzania). Katika miaka ya 1960 viongozi wa makanisa ya Kiprotestanti waliongea juu ya kuunda Kanisa la Muungano katika Afrika Mashariki.


title: Ukristo barani Afrika

text: Kwa bahati mbaya wafadhili wengine kutoka ng'ambo waliona hawawezi kusaidia kanisa la muungano kama si tena la madhehebu yao. Ilionekana hiyo ni hatari kwa kazi kama hospitali na shule zilizotegemea msaada kutoka ng'ambo, hivyo muungano ulisimamishwa. Lakini madhehebu yaliyoongea hivyo wakati ule yanaendelea kushirikiana katika vyombo vya pamoja kama vile CCT. Wanachama wa CCT ni kama wafuatao: Walutheri, Waanglikana, Wamoravia, African Inland Church, Wabatisti, Wapresbiteri, Jeshi la Wokovu, Kanisa la Uinjilisti (Mbalizi), pia vyama kama TCRS/Huduma ya Kikristo ya wakimbizi Tanzania.


title: Ukristo barani Afrika

text: Ushirikiano umejengwa pia kati ya Waprotestanti na Kanisa Katoliki. Zamani za wamisionari uhusiano huo ulikuwa mgumu mara nyingi. Lakini mabadiliko mengi yamejenga msingi wa uelewano na hali ya kuheshimiana.


title: Ukristo barani Afrika

text: Hatua muhimu sana ilikuwa mkutano mkuu wa Kanisa Katoliki duniani ulioitwa Mtaguso wa pili wa Vatikano miaka 1962-1965. Hapo maaskofu wote chini ya uongozi wa Papa (kwanza Yohane XXIII, halafu Paulo VI) walitamka kwamba Wakristo wote ni ndugu na kwamba kujenga umoja wa Kanisa ni wajibu wa kila mmojawao. Leo hii makanisa ya CCT na Baraza la Maaskofu Katoliki Tanzania hushirikiana katika shughuli mbalimbali kama vile Baraza la Kikristo la Afya Tanzania (Tanzania Christian Medical Board) au katika kuandaa mafundisho ya pamoja katika elimu ya Kikristo mashuleni.


title: Ukristo barani Afrika

text: Chama cha Biblia ni chombo kingine cha ushirikiano kati ya madhehebu. Chama hicho kina kazi ya kutoa Biblia kwa bei nafuu kwa watu wengi. Kinasimamia tafsiri ya Biblia katika Kiswahili cha kisasa na lugha nyingine. Kinaandaa matoleo mapya ya Biblia na misaada ya kuielewa kama "Itifaki ya Biblia".


title: Ukristo barani Afrika

text: Siku hizi Wakristo kote duniani huishi pamoja na watu wa dini nyingine. Barani Afrika ni hasa watu kutoka makundi mawili: Waislamu na wafuasi wa dini asilia.


title: Ukristo barani Afrika

text: Uhusiano wa Wakristo na Waislamu una umuhimu wa pekee kwa ajili ya maendeleo ya nchi. Katika sehemu mbalimbali za Afrika Wakristo na Waislamu waliwahi kushirikiana vema katika mambo mengi ya kijamii lakini uhusiano huo umeanza kuwa mgumu. Sababu moja ni mzigo wa historia tunaoubeba mara nyingi bila kujua. Mzigo huo ni urithi wa mahusiano magumu kati ya Waislamu na Wakristo kule Ulaya na Asia. Itakuwa muhimu sana kwa vijana wa leo kukataa mzigo wa historia na kuvumiliana.


title: Ukristo barani Afrika

text: Kwa mfano, Waislamu wanaweza kutumia neno "jihadi" wakiongea juu ya jitihada za kuimarisha jumuiya yao au kueneza imani yao, lakini Wakristo walio wengi wanasikia neno hilo vibaya kwa sababu "vita vitakatifu" vya Waislamu vilivyoitwa "jihadi" vilileta mateso mengi kwa Wakristo katika nchi mbalimbali. Kumbe neno halimaanishi vita hasa ila liliwahi kutumika hivyo tangu muda mrefu.


title: Ukristo barani Afrika

text: Vilevile Wakristo wengi hawaoni tatizo kutumia neno "Crusade" kwa ajili ya mikutano ya kiroho. Lakini Waislamu wanaweza kuchukua neno hili vibaya pia kwani kiasili "Crusade" (maana yake "Vita vya Msalaba") linamaanisha hasa kipindi cha miaka 800 hivi iliyopita. Wakati ule Wakristo wa Ulaya Magharibi walijaribu kufuta utawala wa Kiislamu katika nchi za Mashariki ya Kati kwa vita vilivyoendelea muda wa miaka 200.


title: Ukristo barani Afrika

text: Ukristo na Uislamu viko karibu katika mambo mengi lakini hutumia mafundisho yanayogongana katika sehemu nyingine, hivyo mpaka leo hii kwa Waislamu ni vigumu sana kupokea Injili. Wakati wa vita vya msalaba Fransisko wa Asizi aliona hakuna njia ya kuwavuta Waislamu kwa mabavu. Mashindano pekee yanayoruhusiwa kwa Mkristo ni yale ya upendo ya kumfuata Yesu.


title: Ukristo barani Afrika

text: Kwa jumla mawazo ya Mt. Fransisko yamethibitishwa na historia. Kwa hiyo si vibaya kujiandaa kushirikiana na Waislamu Kikristo kwa kufahamu kidogo imani yao na kutambua sifa nzuri zilizopo katika maisha na mafundisho yao pia.


title: Ukristo barani Afrika

text:
Wakristo kwa jumla wasijivunie sifa zao kuwa bora kuliko za Waislamu. Anayesoma "Historia ya Kanisa" ataona mifano mingi ya jinsi Wakristo walivyosahau mafundisho ya Yesu na kutendeana kwa unyama. Kwa hiyo mtu asijivune kwamba Ukristo ni dini ya upendo au imani yenye maendeleo kama mwenyewe si mfano wa upendo huo na maendeleo hayo.
Kwa Wakristo wengi ni fumbo kwa nini Mungu alikubali kutokea kwa dini hiyo mpya. Lakini mwanzoni mwa Uislamu Mfalme Mkristo wa Ethiopia alipokea na kuhifadhi wakimbizi Waislamu kutoka Maka. Mapokeo ya Kiislamu yanasema mfalme huyu aliyekuwa na jina "Negasi" aligeukia Uislamu baadaye. Lakini "Negasi" si jina la mtu fulani, ni cheo cha wafalme wote wa Ethiopia hadi mwaka 1974 (kwa kawaida huandikwa "Negus"). Halafu hakuna kumbukumbu ya kwamba mfalme yeyote wa karne zile aliacha Ukristo wake.


title: Ukristo barani Afrika

text: Kuhusu wanaofuata bado imani asilia pia ni kwamba wanatunza katika mila na desturi zao urithi wa utamaduni. Hata maadili mengine yanayofundishwa kwao yanalingana na sehemu za Biblia. Hakika si vema Wakristo wakiwacheka na kuwaita kwa majina ya dharau kama "Wapagani". Hata juu ya imani hizo za jadi ni kweli kwamba zilimjua Mungu kwa namna fulani kutokana na uumbaji wake jinsi alivyoandika Mtume Paulo katika Rom. 1.


title: Ukristo barani Afrika

text: Katika nchi nyingi Kanisa limekuwa nguvu ya kutetea haki za binadamu. Tumesikia habari za Desmond Tutu kule Afrika Kusini au za Janani Luwum katika Uganda jinsi walivyojaribu kutetea haki za wananchi dhidi ya utawala mbaya. Ikiwa Wakristo wanajisikia wito wa kusimama na kusema mbele ya wakubwa hukumbuka manabii wa Agano la Kale hadi Yohane Mbatizaji. Wanakumbuka pia Wakristo wengi katika historia walioweza kusimama mbele ya wafalme na kutetea haki za watu. Labda tunamkumbuka Askofu Ambrosio wa Milano (aliyemvuta kijana Agostino kuwa Mkristo) alivyomtenga Kaisari na Kanisa kwa sababu ya uuaji wa wananchi wengi wasio na kosa uliofanywa na wanajeshi wa serikali. Msingi wake ni katika mafundisho juu ya kazi ya uumbaji. Mbele ya Mungu tuko sawa: kuna msingi gani kuona wengine ni sawa zaidi?


title: Ukristo barani Afrika

text: Lakini si Wakristo wote wanakubali na kufurahia msimamo wa aina hiyo. Wengine huona imani ya Kikristo haihusiki na taratibu za dunia hii au huona ni wajibu wa Mkristo kutii serikali yoyote wakikumbuka maneno ya Mtume Paulo katika Rum 13. Pamoja na hayo katika Ukristo yapo mapokeo ya kutoshindana na wenye mamlaka bali kuwavumilia katika yote. Labda huona hofu ya kuwa dini inaingizwa mno katika siasa.


title: Arara

text: Arara ni mji nchini Brazil ambao upo katika jimbo la João Pessoa takriban km 155 kutoka mji huo.


title: Arara

text: Una wakazi wapatao 13,258.


title: Yung Trace

text: Dao Ranaldo (amezaliwa 8 Desemba 2000 ) bora know na wake hatua jina Yung Trace ni Kiingereza Rapa , mwimbaji-mtunzi na muigizaji , kutoka Epsom, United Kingdom. Yeye ni sahihi kwa Dao Ranaldo Official . Yeye anajulikana kwa albamu yake ya kwanza Main Oppening ilitolewa mwaka 2015 na albamu yake "White Pharaoh" Imetolewa 2015. Pia alijiunga na UK DA SQUAD mwaka 2015 na Patgriller.


title: Yung Trace

text:
On Mei 19, 2015 albamu "Main Opening" ilitolewa. Ni charted kwa #55 mnamo UK Chati. Ni charted kwa #24 R&B Chati. Albamu ilitolewa katika studio Dao Ranaldo rasmi.
On Mei 31, 2015 albamu "White Pharaoh" ilitolewa. Ni kugonga #67 kwenye UK Chati . Ni kugonga #69 juu ya Uingereza R&B Chati . Albamu ilitolewa katika studio Dao Ranaldo rasmi.


title: Msanii ya Watu wa Urusi

text: Msanii ya Watu wa Urusi (rus. Народный артист Российской Федерации "narodnyi artist rusiiskoi federatsii") ni cheo juu wa heshima wa Shirikisho la Urusi, ni tuzo kwa ajili ya mafanikio bora katika uwanja wa michezo ya kuigiza, muziki, sarakasi, vaudeville na sinema. Pamoja na katika hali mfumo premium ya Shirikisho la Urusi.


title: Msanii ya Watu wa Urusi

text: jina la "Msanii ya Watu wa Urusi" ni kupitishwa na wasanii wa Urusi, choreographers, conductors, playwrights, watunzi, wakurugenzi, choirmasters, wasanii muziki, ili kujenga hali ya juu picha, muziki, sarakasi na tamasha programu, majukumu maonyesho na sinema na kutimiza yao, ambao wamefanya michango bora katika maendeleo na utunzaji wa utamaduni wa kitaifa kisanii, malezi ya kizazi cha vijana wa wasanii na kupokea kutambuliwa umma na jamii ya kikazi.


title: Frumensyo

text: Frumensyo, kwa Kigeez ፍሬምናጦስ, "Frēmnāṭōs" (Turo, Lebanon, mwanzoni mwa karne ya 4 - Ethiopia, 383 hivi) alikuwa askofu wa kwanza wa Aksum, akiwa ndiye aliyeingiza Ukristo katika ufalme wa Aksum.


title: Frumensyo

text: Mwaka 316 hivi, wakati alipotawala Kaisari Konstantino Mkuu kule Roma, meli moja ilikuwa safarini kutoka Shamu kwenda Bara Hindi ikaharibika kwenye pwani ya Ethiopia. Vijana wawili waliokolewa wakapelekwa mbele ya mfalme kule Aksum.


title: Frumensyo

text: Mmojawao, kwa jina Frumensyo, alipata haraka sifa za kuwa mwenye elimu na hekima. Akapanda ngazi kuwa mshauri wa mfalme na mwalimu wa mwana wa mfalme aliyeitwa Ezana. Frumensyo aliweza kupanda mbegu za imani moyoni mwa kijana huyo. Baada ya kuwa mfalme, Ezana akaendelea kumtumia Frumensyo kama mshauri wake.


title: Frumensyo

text: Siku moja Frumensyo aliomba ruhusa ya mfalme aende nyumbani kuangalia kama wazazi wake bado wanaishi. Mfalme akamruhusu akamwomba atafute kule walimu wanaoweza kufundisha elimu aliyokuwa nayo Frumensyo pamoja na imani ya Kikristo. Frumensyo akamwendea Askofu Mkuu wa Misri aliyemweka wakfu kuwa askofu kwa ajili ya Waethiopia. Hivyo Kanisa lilianza katika nyanda za juu za Ethiopia. Mfalme Ezana akabatizwa akifuatwa na watu wengi wa makao makuu.


title: Frumensyo

text: Anaheshimiwa kama mtakatifu na Wakristo Waorthodoksi wa Mashariki, Waorthodoksi na Wakatoliki. Sikukuu yake inaadhimishwa nao katika tarehe tofauti: 18 Desemba, 30 Novemba na 27 Oktoba, lakini huko Ethiopia tarehe 1 Agosti.


title: Ngeli za nomino

text: Ngeli za nomino ni vikundi vya kisarufi vya majina katika lugha ya Kiswahili.


title: Ngeli za nomino

text: Kwa mallllllllko mengine, ngeli za nomino ni utaratibu unaotumika kuweka nomino katika tabaka au makundi yanayofanana.


title: Ngeli za nomino

text: Katika mifano hiyo juu tunaona kwamba sentensi a, b na c ziko sahihi wakati sentensi d si sahihi, kwa sababu imekiuka upatanisho wa kisarufi. Kwa maana hiyo sentensi ‘a’ ipo katika ngeli ya YA-YA na sentensi b na c zipo katika ngeli ya LI-YA. Sentensi d si sahihi kwa sababu nomino maji haina umoja, kwa hiyo haiwezi kuingia katika ngeli ya LI-YA. Kwa msingi huu ngeli za nomino huzingatia sana upatanisho wa kisarufi.


title: Ngeli za nomino

text: Kwa ujumla, ngeli za Kiswahili huainishwa kulingana na viambishi mbalimbali ambavyo nomino tofauti huchukua katika umoja na wingi.


title: Ngeli za nomino

text: Jedwali lifuatalo linaonesha ngeli za nomino kwa misingi ya upatanisho wa kisarufi.


title: Ngeli za nomino

text: Hapa tunaona dhima ya matumizi yake.O-rejeshi ni kiambishi kinachotumiwa kurejelea kwenye nomino ambayo huwa imetajwa kabla ya kitenzi chenyewe kutajwa. Viambishi hivyo ndivyo vinavyosababisha utegemezi katika sentensi.


title: Ngeli za nomino

text:
Hutumika kama kirejeshi.
Kwa mfano;


title: Ngeli za nomino

text: Kwa ujumla, Ngeli za Kiswahili huainishwa kulingana na viambishi mbalimbali ambavyo nomino tofauti huchukua katika umoja na wingi.


title: Gaspard Musabyimana

text: Gaspard Musabyimana (Nyamugali, Ruhengeri, 12 Machi 1955) ni mwandishi wa Rwanda.


title: Mbeya City F.C

text: Mbeya City Council football Club ni timu ya soka ya mjini Mbeya inayoshiriki Ligi kuu ya Vodacom Tanzania Bara ilianzishwa mnamo mwaka 2011


title: Mbeya City F.C

text: Mbeya city ilianza kushiriki Ligi kuu ya Vodacom mnamo mwaka 2013 ndio ulikuwa msimu wake wa kwanza pia ilicheza soka la kuvutia kwa kushika nafasi ya tatu pia Mbeya City ina wachezaji vijana wanaochipukia kwa sasa Mbeya City ni timu yenye ubora kwa kucheza soka la kuvutia


title: Rie Yasumi

text: Memsahib Rie Yasumi(kwa Kijapani: やすみ りえ; Rieko Yasumi, 休 理英子; Kobe, 1 Machi 1972) ni mwandishi kutoka nchi ya Japani.


title: Biashara ya ng'ambo ya Sahara

text: Biashara ya ng'ambo ya Sahara (vilevile Biashara ya Masafa Marefu ya Afrika ya Magharibi) ilikuwa biashara iliyohusisha Afrika ya Magharibi na Afrika ya Kaskazini kupitia jangwa la Sahara.


title: Biashara ya ng'ambo ya Sahara

text:
Biashara hiyo ni mfano mzuri wa biashara za kanda au masafa marefu ambayo yaliongozwa katika upande wa Afrika Magharibi.
Biashara hiyo ilianza mnamo karne ya 4 na iliendelea zaidi hadi katika karne ya 17 ambapo ilianguka mazima.


title: Biashara ya ng'ambo ya Sahara

text: Biashara ilikuwa na matokeo kadha wa kadha katika historia ya Afrika Magharibi na ya Afrika kwa ujumla.


title: Biashara ya ng'ambo ya Sahara

text:
Washirika wakubwa wa biashara hii walikuwa watu kutoka Mataifa ya Kimagharibi ya Sudani, Ghana, Mali na Songhai na baadhi ya watu kutoka mjini Kaskazini mwa Afrika.
Ilihusisha kikundi cha Wasoninke, Wamandika, Wayoruba, Wafulani, Wahausa na wengineo wengi.
Ilihusisha kikundi cha Waarabu, Waberberi, Watuareki na wengine wengi.


title: Biashara ya ng'ambo ya Sahara

text:
Bidhaa zilizokuwa zinauzwa ni mchanganyiko, lakini vilevile mauzo yaliendana na kanda. Mifano:
Kutoka ndanindani kabisa ya misitu ya Afrika Magharibi, bidhaa zilikuwa dhahabu, fedha, ngozi za wanyama, pembe za ndovu, nta ya nyuki, asali and vitu vingine vya thamani vilivyoweza kubebwa.
Kutoka Kaskazini, Waberberi na Waarabu walileta bidhaa ndogondogo kwa mfano shanga, miwani, silaha na vingine vingi. Kwa upande wa jangwa la Sahara chumvi ilikuwa inapatikana kutoka Taghaza, Fez na Bilima. Aina kuu za usafiri wakati wa biashara hii ilikuwa punda, farasi na wakati mwingine walitembea kwa miguu. Lakini baadaye katika karne ya 7, ngamia waliletwa na Waarabu ambao waliwasili wakitokea Mashariki ya Kati na kuanza kutumika kama chombo kikuu cha usafiri kupitia Sahara.


title: Biashara ya ng'ambo ya Sahara

text:
Biashara ilipangwa kwa mtindo wa misafara kama msururu ambayo ilianza kutoka kila upande wa Magharibi na Kaskazini mwa Afrika kupitia jangwa la Sahara. Misafara hiyo ilikuwa kama ifuatavyo:
Msafara ulianza kutoka Sijilmasa na Fez huko nchini Morocco. Halafu ukapitia Taghaza, Taoden, Watala, Audaghost, Kumbi Saleh hadi Timbuktu.
Msafara ulianza kutoka Tunis wakapitia Ghat, Kano kisha ukaenda zake na kupitia jangwani hadi Gao na mwisho kabisa Hausa.
Msafara huu ulianzia mjini Tripoli ukaenda zake hadi Marzul na mwisho kabisa ukamalizikia mjini Bilima.


title: Biashara ya ng'ambo ya Sahara

text:
Ukuaji na uendeleaji wa Biashara ya Ng'ambo ya Sahara iliathiriwa na mambo kadha wa kadha. Miongoni mwa sababu hizo ni:
Katika nchi za Magharibi na Kaskazii hali ilikuwa shwari kabisa, hakukuwa na vita wala nini. Hili lilitoa chumba cha ukuaji wa biashara ya ng'ambo.
Mahali penyewe panawezesha maendeleo ya kibiashara. Hili lilitokana na ukweli ni kwamba Magharibi na Kaskazini mwa Afrika zimepakana mno kupitia jangwa la Sahara.
Upatikanaji wa bidhaa huko Magharibi na Kaskazini mwa Afrika kulipelekea kukua kwa biashara ya ng'ambo.
Ngamia alitambulishwa na Waarabu kama zana kuu ya kusafirishia kupitia jangwa la Sahara katika karne ya 7. Hili lilirahisha shughuli za usafirishaji kupitia jangwani hivyo basi kupelekea ongezeko la ukuaji wa biashara hii.
Haya ni maeneo ya jangwa yenye vyanzo vya maji. Uwepo wa maeneo haya yenye maji umepelekea upatikanaji wa maji hayo kwa ajili ya ngamia na wafanyabiashara, hivyo kuzidi kuchochea maendeleo ya ukuaji wa kibiashara.
Ujio wa Waarabu katika Afrika ya Kaskazini hasa kwenye karne ya 7 kulipelekea upatikanaji wa bidhaa mpya kama vile vitu vya chakula, mavazi, ngamia, bunduki na unga wa bunduki. Katika njiapanda hii, ukuaji wa biashara ukawa hauepukiki tena.
Karibia falme zote hasa huko Afrika Magharibi zilikuwa na viongozi wazuri waliokuwa wanatoa hamasa ya ukuaji wa biashara. Falme kama ya Ghana na Mali zilitoa mpangilio mzuri wa biashara.


title: Biashara ya ng'ambo ya Sahara

text:
Mwishoni mwa karne ya 14, idadi ya misafara ya biashara ikaanza kuanguka. Zifuatazo zilikuwa sababu kuu zilizopelekea kuanguka kwa biashara ya ng'ambo:
Wafanyabiashara wengi walitelekeza biashara zao kwa kufuatia upepo mkali uliokuwa unavuma jangwani. Pepo hizi zilifanya ugumu sana wa ukuaji na uendelezaji wa biashara.
Hawa walikuwa Waarabu wa kutoka Mashariki ya Kati, wakataka kueneza Uislamu mjini Kaskazini na Magharibi mwa Afrika kwa mabavu. Hili nalo lilipelekea kudhoofisha biashara.
Hivi vilikuwa vita baina ya Waislamu na hao wasiotaka kufuata dini na utamaduni wa Kiislamu, hasa upande wa Afrika ya Magharibi. Matokeo yake, Vita vitakatifu hivi vimefanya ugumu wa uwepo wa amani na utulivu ndani ya misafara ya biashara na hivyo basi biashara ikaanguka.
Ujio wa Wazungu upande wa Kaskazini na Magharibi mwa Afrika kulipelekea muendelezo wa migogoro kwa vile Wazungu nao walitaka kueneza Ukristo na kushikilia biashara zote za misafara hii. Hili nalo lilichangia mazima katika kubomoa biashara.
Kuanguka kwa baadhi ya falme, kama vile Ghana na Mali, nako kulichangia kudidimia kwa biashara kutokana na ukweli wa kwamba falme hizi zilitoa mwongozo wa kibiashara kupitia viongozi wao ambao walikuwa wanawasimamia wafanyabiashara.
Kuibuka kwa biashara ya pembetatu mwishoni mwa karne ya 15 kulichangia kuanguka mazima kwa biashara ya ng'ambo ya Sahara ambapo biashara ilihamia huko Amerika na Ulaya.


title: Biashara ya ng'ambo ya Sahara

text:
Biashara ya ng'ambo ya Sahara ilikuwa na matokeo (madhara) kadha wa kadha kwa Afrika Magharibi na Kaskazini kwa ujumla. Baadhi ya matokeo hayo ni haya:
Biashara ilileta tamaduni mpya kwa Afrika Magharibi na Kaskazini. Miongoni mwa tamaduni hizo ni mtindo wa mavazi, vyakula, lugha na vingine vingi vilivyoingia katika ukanda huu.
Biashara pia ilipelekea kuongezeka kwa watu katika Afrika Magharibi na Kaskazini hasa kwa ujio wa Waarabu na watu wengine kutoka sehemu mbalimbali.
Biashara ya Ng'ambo ilichangia kwa kiasi kikubwa katika maendeleo ya miji na vijiji katika Afrika Magharibi na Kaskazini - kama vile Timbuktu, Mandika, Kumbi Saleh, Taghaza, Tripoli na mingine mingi.
Biashara pia ilipelekea kuenea kwa dini ya Kiislamu kwa Afrika Magharibi na Kaskazini kwa ujumla - ambapo baadhi ya Waafrika walitelekeza dini zao za jadi na kujiunga na Uislamu.
Ndoa za mseto zilitokea baina ya Waafrika kutoka Magharibi na hao kutoka Kaskazini kwa kufuatia biashara hii. Vilevile ndoa za mseto zilitokea baina ya Waarabu na Waafrika.
Biashara pia ilipelekea kukua kwa falme nyingi huko Kaskazini na Magharibi mwa Afrika. Baadhi ya madola na falme hizo ni Ghana na Mali.
Biashara ya ng'ambo ilipelekea kuibuka kwa viongozi wenye nguvu (athira/ushawishi) mkubwa hasa upande wa Magharibi. Viongozi hao ni pamoja na Sundiata Keita, Mansa Mussa, Askia Muhammad na Sunni Ali.


Biashara ya masafa marefu ya Afrika Mashariki ni jina la kutaja aina ya biashara iliyokuwa ikifanyika kutoka katika pwani hadi ndanindani ya Afrika Mashariki. Awali ilianza katika maeneo ya pwani ya Afrika Mashariki na kisha kuenea katika vijieneo vya ndani kabisa vya Afrika Mashariki.


title: Biashara ya masafa marefu ya Afrika Mashariki

text:
Biashara hii inasemekana ilianzia karne ya 18 na 19, ikachukua zaidi ya miaka 30-50 hadi ilipokuja kuingiliwa na wakoloni mwishoni kabisa mwa karne ya 19.
Wafanyabiashara wakuu waliohusishwa na biashara hiyo walikuwa Waarabu na Waswahili kutoka Pwani na Wayao kutoka kusini mwa Tanganyika, Wakamba kutoka kusini mwa Kenya na vilevile Wanyamwezi kutoka Tabora. Makabila mengi yalishiriki katika biashara hiyo, lakini vingunge wenyewe ni Wayao, Wakamba na Wanyamwezi.


text: Biashara ilikuwa katika muundo wa misafara mitatu ambayo ilianzia pwani ikaenda hadi ndanindani kabisa mwa ukanda wa Afrika Mashariki. Misafara hiyo ilikuwa kama ifuatavyo:


text: Safari ilianzia Mombasa na baadhi ya maeneo ya Pangani hadi maeneo ya Kilimanjaro kuelekea pembezoni mwa ziwa Victoria, kupitia Wakikuyu, Wataita, Wamaasai, na Wanyika. Msafara huo ulikuwa unaongozwa na Wakamba kutoka Kenya.


text: Msafara huu ulianzia Bagamoyo kupitia maeneo ya kati ya Tanganyika - Tabora (Unyanyembe). Kuanzia huko msafara ulienda hadi Ujiji, halafu Buganda kupitia Buhaya, magharibi mwa fukwe ya Ziwa Victoria. Msafara ulikuwa chini ya Wanyamwezi ambao katika karne ya 19 walikuwa chini ya Mtemi Mirambo na Mtemi Nyungu ya Mawe na Mtemi Fundikira mnamo 1839. Msafara huu ulikuwa una shughuli nyingi na muhimu sana kupita misafara yote mitatu.


text:
Msafara huu ulianzia katika bandari ya Mikindani na Kilwa kuelekea kanda ya Ziwa Tanganyika kupitia kusini mwa Ziwa Nyasa. Msafara ulifika Monomutapa kwa ajili ya dhahabu. Ulikuwa chini ya Wayao ambao walikuwa chini ya Mataka I kwenye karne ya 19.
Wayao walifanya biashara kaskazini mwa Kilwa na Zambezi ya chini kuelekea Kusini. Baadaye walipata silaha wakawa viongozi mara moja katika maeneo ya Ziwa Nyasa na pwani. Wayao walishikiri msafara wa Kusini ambao uliishia Afrika ya Kati wakati Wakamba walikuwa Kaskazini na Wanyamwezi walishikiria msafara wa Kati ulioanzia Bagamoyo hadi Ujiji.


text:
Wafanyabiashara wa Waswahili na Waarabu kutoka pwani waliuza bunduki, shanga, unga wa bunduki, nguo na bidhaa nyingine za kiwandani.
Watu kutoka ndanindani kabisa mwa Afrika Mashariki walitoa bidhaa kama vile pembe za ndovu, nta ya nyuki, dhahabu, ngozi za wanyama na vitu vingine vya thamani.


text: Kuibuka na kuendelea kwa biashara ya masafa marefu ya Afrika Mashariki kulichangiwa na mambo kadha wa kadha ikiwa ni pamoja na:


text: Hili lilitokana na kuongezeka kwa uzalishaji hasa katika sekta ya kilimo.


text: Kuibuka kwa jamii kubwa ya wafanyabiashara katika Afrika Mashariki kama vile Wanyamwezi, Wayao na Wakamba nako kulichangia kukua kwa biashara.


text: Uwepo wa miji mikubwa ya pwani kama vile Bagamoyo, Mikindani na Pangani kuliongezea ukuaji wa biashara kwa kufuatia wa kwamba miji hiyo ilikuwa kianzio cha safari za masafa marefu wakati wa uendeshaji wa biashara.


text: Biashara ya masafa marefu ilikuwa na matokeo kadha wa kadha katika maeneo ya pwani hadi ndanindani kabisa mwa Afrika Mashariki. Matokeo hayo ni pamoja na:


text: Biashara ilipelekea kukua kwa miji na vijiji hasa ndanindani huko mwa Afrika Mashariki kwa mfano Ujiji, Mpwapwa, Tabora na kwingineko.


text: Biashara hii ilichangia kiasi kikubwa kukua kwa dola mbalimbali za kitemi kama vile Wanyamwezi, Ukimbu, na Wahehe katika maeneo ya Tanganyika. Vilevile dola la Buganda lilikuja kukua mno katika karne ya 19 kwa kufuatia biashara hii.


text: Tamaduni mpya, kwa mfano dini ya Kiislamu na mtindo wa uvaaji wa kanzu na baraghashia ulienea ndani kabisa ya Afrika Mashariki.


text: Lugha ya Kiswahili ilienea kwa kiasi kikubwa sana kutoka katika pwani ya Afrika Mashariki hadi maeneo ya ndani kwa sababu wafanyabiashara walikuwa wanatumia Kiswahili kama chombo cha mawasiliano wakati wa kubadilishana bidhaa.


text: Biashara ya masafa marefu ilienda sambamba na ukuaji wa biashara ya utumwa - hasa katika maeneo ya ndani ya Afrika Mashariki.


text: Kuna baadhi ya watu walioibuka kama wafanyabiashara na viongozi wakubwa nje ya biashara kwa kufuatia utajiri uliokithiri kutoka katika biashara. Hili lilijumlisha Mirambo, Machemba, [Nyungu ya Mawe]] na Mkwawa.


text: Watu kutoka maeneo ya pwani walioana au kuzaliana na watu kutoka ndani kabisa mwa Afrika Mashariki.


title: Camembert (jibini)

text: Camembert ni jibini laini kutoka Ufaransa. Asili yake iko katika jimbo la kutoka Normandi) kwenye kijiji cha Camembert.


title: Camembert (jibini)

text: Jibini hii inatengenezwa kwa maziwa ya ng'ombe isiyochemshwa na kuvu ya Camembert ("Penicillium camemberti"). Inaiva angalau wiki 3 ikifunikwa na ganda la fuvu kabla ya kufungwa katika karatasi na kuuzwa. Hutengenezwa kwa umbo la donge mviringo zenye takriban gramu 250.


title: Camembert (jibini)

text: Camembert changa ni gumu kiasi lakini kadri inavyozidi kuiva inalainika na kupata ladha ya pekee. Ikikaa muda mrefu ladhaa inaweza kuwa kali na watu wengine wanaipenda vile lakini wengine huona inanuka.


title: Simon Pegg

text: Simon Pegg (amezaliwa tar. 4 Februari 1970) ni mwigizaji wa filamu kutoka nchini Uingereza.


title: Matt Dallas

text: Matthew Joseph "Matt" Dallas (amezaliwa tar. 21 Oktoba, 1982) ni mwigizaji wa filamu na vipindi vya televisheni kutoka nchini Marekani. Anafahamika zaidi kwa kucheza  uhusika wa katika mfululizo wa TV ya ABC Family "Kyle XY".


title: Matt Dallas

text: Dallas alizaliwa mjini Phoenix, Arizona, na alihitimu katika shule ya Arizona School for the Arts. Ana ndugu wawili wa kiume na mmoja wa kike. Alianza kuwa na shauku ya uigizaji tangu akiwa na umri wa miaka 12, wakati bibi yake alivyomchukua katika utayarishaji wa tamthiliya ya "The Ugly Duckling".


title: Matt Dallas

text: Dallas amecheza katika filamu kadhaa, vilevile uhusika katika mfululizo wa TV wa ABC Family, "Kyle XY" kwa misimu mitatu. Mfululizo uliisha mnamo tarehe 16 Machi, 2009 baada ya kukatwa na ABC. Dallas pia ameonekana katika "Camp Slaughter" (2005), "Living The Dream" (2006), na "Babysitter Wanted" (2008). Alikuwa mgeni kwenye kipindi cha TV cha "Entourage".


title: Matt Dallas

text: Mwaka wa 2004, Dallas alionekana katika muziki wa video wa Fan, "Geek Love". Mwaka wa 2005, Dallas alicheza na Mischa Barton kwenye muziki wa video wa James Blunt wa "Goodbye My Lover" na mwaka wa 2008 alionekana katika muziki wa video wa Katy Perry,  "Thinking of You".


title: Matt Dallas

text: Dallas alikuwa mshiriki kwenye TV mchezo wa ABC', "Eastwick", alicheza kama kipenzi cha Roxie (Rebecca Romijn). Mnamo 9 Novemba, 2009, ABC walikataa kuagiza vipengele vingine vya "Eastwick", hatimaye mfululizo ukakatwa. Mwaka wa 2009, ilitangazwa ya kwamba Dallas atacheza kwenye filamu ya "Beauty and the Briefcase" akiwa na Hilary Duff. Dallas alikuwa katika filamu za Kihindi-Kimagharibi iliyoitwa "The First Ride of Wyatt Earp" kama Bat Masterson, ambayo ilitolewa mnamo tarehe 6 Machi, 2012.


title: Matt Dallas

text: Mnamo 6 Januari, 2013, Dallas alitangaza uchumba wake kupitia Twitter kuwa bwana wa Blue Hamilton, mwanamuziki. Wameoana mnamo Julai 5, 2015.


title: Kirsten Prout

text: Kirsten Prout (amezaliwa Septemba 28, 1990) ni mwigizaji wa filamu kutoka nchini Kanada ambaye kazaliwa mjini Vancouver, British Columbia. Alipata kucheza katika mfululizo wa TV ya ABC Family, "Kyle XY" alicheza kama Amanda Bloom. Vilevile anajulikana kwa kucheza kama Charlotte "Char" Chamberlin kwenye igizo la vijana la ABC Family,  "The Lying Game" na Abby kwenye Elektra.


title: Kirsten Prout

text: Baada ya kumaliza elimu ya juu, Prout alijiunga na Chuo Kikuu cha McGill kwa mwaka mmoja, ambapo alijikita zaidi katika masuala ya fasihi katika Kiingereza. Kiangazi kilichofuata alijiandikisha katika miradi mipya miwili, na hatimaye kuacha kusoma chuo kikuu. Prout ana mdogo wake wa kike anaitwa Jennifer.


title: Kiuya

text: Kiuya (au Kiusu) ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wauya. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiuya imehesabiwa kuwa watu 270, na lugha imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiuya iko katika kundi la Kimadang.


title: Kiuyajitaya

text: Kiuyajitaya (au Kiduduela) ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wauyajitaya. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiuyajitaya imehesabiwa kuwa watu 470. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiuyajitaya iko katika kundi la Kimadang.


title: Kiwaboda

text: Kiwaboda ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawaboda. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiwaboda imehesabiwa kuwa watu 2750. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwaboda iko katika kundi la Kikiwaian.


title: Kiwadaginam

text: Kiwadaginam ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawadaginam. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiwadaginam imehesabiwa kuwa watu 950. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwadaginam iko katika kundi la Kimadang.


title: Kiwaffa

text: Kiwaffa ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawaffa. Mwaka wa 1988 idadi ya wasemaji wa Kiwaffa imehesabiwa kuwa watu 1300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwaffa iko katika kundi la Kikainantu.


title: Kiwagi

text: Kiwagi ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawagi. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiwagi imehesabiwa kuwa watu 3380. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwagi iko katika kundi la Kihanseman.


title: Kiwahgi

text: Kiwahgi ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawahgi. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiwahgi imehesabiwa kuwa watu 39,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwahgi iko katika kundi lake lenyewe la Kiwahgi.


title: Kiwahgi-Kaskazini

text: Kiwahgi ya Kaskazini ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawahgi. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiwahgi ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 47,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwahgi ya Kaskazini iko katika kundi la Kiwahgi.


title: Kiwamas

text: Kiwamas ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawamas. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiwamas imehesabiwa kuwa watu 220. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwamas iko katika kundi la Kihanseman.


title: Kiwanambre

text: Kiwanambre ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawanambre. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiwanambre imehesabiwa kuwa watu 590. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwanambre iko katika kundi la Kipihom.


title: Kiwantoat

text: Kiwantoat ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawantoat. Mwaka wa 1978 idadi ya wasemaji wa Kiwantoat imehesabiwa kuwa watu 8200, lakini tangu pale lugha imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwantoat iko katika kundi la Kifinisterre.


title: Kiwaruna

text: Kiwaruna ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawaruna. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiwaruna imehesabiwa kuwa watu 600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwaruna iko katika kundi la Kigogodala.


title: Kiwasembo

text: Kiwasembo (pia Kigusap) ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawasembo. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kiwasembo imehesabiwa kuwa watu 590. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwasembo iko katika kundi la Kipihom.


title: Kiwaskia

text: Kiwaskia ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawaskia. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiwaskia imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwaskia iko katika kundi la Kimadang.


title: Kiwatiwa

text: Kiwatiwa (au Kidumpu) ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawatiwa. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiwatiwa imehesabiwa kuwa watu 510. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwatiwa iko katika kundi la Kimadang.


title: Kiwaube

text: Kiwaube (au Kikwato) ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawaube. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiwaube imehesabiwa kuwa watu 780. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwaube iko katika kundi la Kimadang.


title: Kiweliki

text: Kiweliki ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waweliki. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kiweliki imehesabiwa kuwa watu 200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiweliki iko katika kundi la Kifinisterre.


title: Kiweri

text: Kiweri ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waweri. Mwaka wa 1978 idadi ya wasemaji wa Kiweri imehesabiwa kuwa watu 4160. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiweri iko katika kundi la Kigoilalan.


title: Kiwiru

text: Kiwiru ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawiru. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiwiru imehesabiwa kuwa watu 15,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwiru iko katika kundi lake lenyewe la Kiwiru.


title: Kiyaben

text: Kiyaben ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayaben. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiyaben imehesabiwa kuwa watu 700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyaben iko katika kundi la Kipihom.


title: Andrianampoinimerina

text: Andrianampoinimerina (1787-1810) alikuwa muasisi wa ufalme wa Merina (Madagaska) ambaye alipata madaraka yake na kuimarisha nafasi yake katika uwanda wa juu wa kati wa kisiwa cha Madagaska katika karne ya 19.


title: Andrianampoinimerina

text: Mwaka 1875, Andrianampoinimerina alijipa madaraka ya kuwa mfalme wa mojawapo ya falme zilizokuwa zikipigana vita katika Imerina ya kati baada ya kumpindua mtawala aliyepita.


title: Andrianampoinimerina

text: Kwa kutumia mbinu za kidiplomasia na za kijeshi aliendelea kuzichukua tawala za jirani katika himaya yake.


title: Andrianampoinimerina

text: Mnamo mwaka 1792 aliuhamishia mji mkuu wake huko Antananarivo, ambapo alianza kujenga mifumo ya kisiasa na ya kijamaa ya ufalme mpya.


title: Andrianampoinimerina

text: Baada ya mwaka 1800 alianzisha sera ya kuyapiga vita majimbo mengine visiwani humo kwa nia ya kuyaunganisha makabila yote 18.


title: Andrianampoinimerina

text: Katika kutimiza jukumu hilo, alikabiliana na upinzani wa hali ya juu kutoka kwa makabila mengine kisiwani humo kama vile Wasakalava, Wabezanozano na Waambongo.


title: Andrianampoinimerina

text: Hata hivyo, wakati wa kifo chake hapo 1810, Andrianampoinimerina alikuwa ameifanya tayari Imerina kuwa pengine ufalme wenye nguvu zaidi kuliko falme zote katika kisiwa cha Bukini.


title: Radama I

text: Mfalme Radama I (kuzaliwa 1792 - kufariki 1828) alirithi kiti cha ufalme cha Andrianampoinimerina katika kisiwa cha Madagaska mwaka 1810 akiwa na umri wa miaka 18.


title: Radama I

text: Jukumu lake la kwanza kabisa baada ya kushika ufalme wa Merina lilikuwa kuyapiga makundi ya ndani ya ufalme huo yaliyoasi.


title: Radama I

text: Hata hivyo, mafanikio yake makubwa zaidi yalihusiana na upanuaji wa mipaka. Alitafuta njia moja kwa moja hadi baharini ili kufanikisha biashara baina yake na Wazungu na kuupanua utawala wa Merina.


title: Radama I

text: Jeshi lake si tu kuwa lilitumika kuyapiga majimbo mengine, bali pia kudumisha sheria na utulivu katika maeneo yaliyotekwa.


title: Radama I

text: Hadi mwaka 1825, Radama alikwisha kuliteka eneo lote la pwani ya mashariki ya Bukini, kuanzia Vohema hadi ngome ya Dauphin. Aidha aliishinda sehemu kubwa ya magharibi, ila ilikuwa vigumu kuiteka Sakalava.


title: Radama I

text: Pamoja na hayo yote, hadi mwaka 1823 Radama aliweza kuupanua utawala wa Merina katika sehemu kubwa sana ya kisiwa hicho.


title: Radama I

text: Ingawa utawala wake katika kisiwa hicho chote haukukamilika, hakukuwa na kipingamizi chochote kikubwa dhidi ya kujitangaza kwake kuwa mfalme wa Bukini.


title: Radama I

text: Alifariki mwaka 1828 akiwa na umri wa miaka 36.


title: Ranavalona I

text: Malkia Ranavalona I wa Wamerina alikuwa binamu na mke wa kwanza wa mfalme Radama I, akatawala baada ya kifo cha mume wake (1828) hadi kifo chake mwenyewe (1861).


title: Ranavalona I

text: Kwa kuwa alisaidiwa kupata umalkia na makabila na wakuu wa majeshi ambao Radama aliwaondoa madarakani katika harakati zake za kukijenga kisiwa hicho upya, washauri wake walikuwa watu waliozipinga sera muhimu za mfalme aliyefariki.


title: Ranavalona I

text: Mkazo wa sera za Ranavolona ulikuwa kuulinda uhuru wa Bukini dhidi ya athari za kigeni, hasa zile zilizoathiri asasi za kitaifa, mila na desturi. Kuhusu sera ya mambo ya nje, aliegemea zaidi katika kuitoa nchi yake kutoka kwenye athari za Waingereza, hasa katika nyanja za siasa na dini.


title: Ranavalona I

text: Malkia Ranavalona aliendelea na upanuzi ambao Radama I aliuanzisha na kuuimarisha utawala wake katika majimbo aliyoyateka. Kabila la Wasakalava liliendelea kuupinga utawala wake.


title: Ranavalona I

text: Hatimaye majeshi ya serikali yalipowashinda machifu wa Sakalava, walikimbia na watu wao na kwenda kwenye visiwa vya jirani ambapo walijiweka kwenye hifadhi ya Wafaransa. Hali hiyo baadaye ilikuwa ndiyo msingi wa madai ya Wafaransa kwa majimbo yaliyoko magharibi mwa Bukini.


title: Ranavalona I

text: Utawala wake unaweza kuelezwa katika namna mbili. Kwa upande mmoja, ulikuwa ni utawala wenye vitisho kwa wamisionari na watu wengine waliotekwa na kuwa chini ya utawala wa Kimerina. Kwa upande mwingine, ulikuwa kipindi cha maendeleo makubwa ya viwanda, na ambacho kiliimarisha elimu ya Kizungu na kuiweka nchi katika mwelekeo wa usasa.


title: Ranavalona I

text: Kwa jumla, kwa raia zake wengi, Ranavalona alikuwa ishara ya utaifa wa Kimalagasi.


title: Ranavalona I

text: Ranavalona alifariki mwaka 1861 baada ya kumtangaza Rakoto Radama kuwa ndiye atakayetawala baada yake.


title: Radama II

text: Mfalme Radama II wa Wamerina kisiwani Madagaska alitawala miaka miwili tu, kati ya kifo cha mama yake, malkia Ravalona I (1861) na kifo chake mwenyewe (1863).


title: Radama II

text: Shughuli zake zilielekezwa katika kuzibadilisha sera zote zilizokuwa zinapinga mambo yaliyoletwa na Wazungu ambazo mfalme aliyetangulia alikuwa akizitumia. Mwelekeo huo ulisababisha upinzani mkubwa dhidi ya utawala wake kutoka kwa watu mashuhuri nchini humo, hali iliyosababisha kuanguka kwake.


title: Radama II

text: Sera ya mfalme ya kusaini mikataba ya siri bila ya maofisa wake kufahamu iliongeza mashaka zaidi kwa viongozi hao. Zaidi ya hayo, kuongezeka kwa athari za wamisionari na Wazungu wengine kitalani kwa mfalme hakukusaidia kitu.


title: Radama II

text: Jambo lililommaliza kabisa ni jaribio lake la kuwaondoa baadhi ya maafisa waandamizi wa nchi ambao ndio walikuwa uti wa mgongo wa serikali yake na badala yao kuwaweka marafiki wake wa ujanani.


title: Radama II

text: Hili lilifufua mlolongo mrefu wa malalamiko dhidi ya mfalme, na tarehe 12 Mei 1863 akauawa.


title: Radama II

text: Baada yake, watawala walikuwa vibaraka tu wa Wazungu, hadi nchi ilipogeuzwa kuwa koloni la Ufaransa.


title: Ufalme wa Wavandali

text: Ufalme wa Wavandali ulienea kwa karne moja (429-534) katika maeneo ya Algeria na Tunisia ya leo, pamoja na kutawala visiwa vya Mediteraneo magharibi.


title: Ufalme wa Wavandali

text: Hao walikuwa kabila kubwa la Kigermanik la mashariki ambao katika karne tano za kwanza BK walihama kutoka sehemu za Poland ya leo hadi Afrika ya Kaskazini wakiunda ufalme wao.


title: Ufalme wa Wavandali

text: Inaonekana ya kwamba walianza kuondoka kwao Ulaya ya mashariki kutokana na uvamizi wa Wahunni.


title: Ufalme wa Wavandali

text: Mwaka 406 BK walivuka mto wa Rhine wakaingia Gallia (leo Ufaransa), mwaka 409 wakavamia Hispania.


title: Ufalme wa Wavandali

text: Kutoka Hispania ya Kusini walivuka bahari ya Mediteraneo mwaka 429 na kuingia Afrika ya Kaskazini iliyokuwa jimbo la Dola la Roma.


title: Ufalme wa Wavandali

text: Kuna taarifa ya jemadari Mroma wa wakati ule ya kwamba walikuwa jumla ya wanaume wenye silaha kati ya 15,000 hadi 20,000, kwa hiyo pamoja na familia zao takriban watu 80,000.


title: Ufalme wa Wavandali

text: Wavandali waliteka Afrika ya Kaskazini yote iliyokuwa jimbo tajiri sana katika Dola la Roma likilimwa sehemu kubwa ya ngano kwa ajili ya mahitaji ya Italia.


title: Ufalme wa Wavandali

text: Mwaka 430 waliteka mji wa Hippo, maarufu kutokana na askofu wake Agostino, ambao ukawa makao makuu ya mfalme wao Geiserik.


title: Ufalme wa Wavandali

text: Mwaka 439 waliteka pia mji wa Karthago na mfalme akaufanya mji wake mkuu. Uvamizi wa Karthago uliwapatia Wavandali pia jahazi nyingi za kijeshi za Waroma. Hali hiyo iliwawezesha kushambulia hata mji wenyewe wa Roma mwaka 455, lakini hawakukaa, ila baada ya kuuvamia na kuuharibu walirudi Afrika.


title: Ufalme wa Wavandali

text: Ufalme wa Wavandali ulidumu karibu karne moja na kuchangia kudhoofisha Kanisa la huko kwa dhuluma zao dhidi ya Wakristo wenyeji waliokataa Uario wa Wavandali.


title: Ufalme wa Wavandali

text: Katika karne ya 6 Kaisari Justiniani I wa Bizanti (Roma ya Mashariki) alimaliza utawala wao akivamia Afrika ya Kaskazini na kuirudisha katika Dola la Roma tangu mwaka 534.


title: Kiyabong

text: Kiyabong ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayabong. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiyabong imehesabiwa kuwa watu 1500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyabong iko katika kundi la Kimadang.


title: Kiyagaria

text: Kiyagaria ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayagaria. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kiyagaria imehesabiwa kuwa watu 21,100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyagaria iko katika kundi la Kigorokan.


title: Kiyagomi

text: Kiyagomi ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayagomi. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiyagomi imehesabiwa kuwa watu 280. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyagomi iko katika kundi la Kifinisterre.


title: Kiyagwoia

text: Kiyagwoia ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayagwoia. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kiyagwoia imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyagwoia iko katika kundi la Kiangan.


title: Kiyangulam

text: Kiyangulam ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayangulam. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiyangulam imehesabiwa kuwa watu 400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyangulam iko katika kundi la Kimadang.


title: Kiyarawata

text: Kiyarawata ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayarawata. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiyarawata imehesabiwa kuwa watu 130, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyarawata iko katika kundi la Kipihom.


title: Kiyareba

text: Kiyareba ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayareba. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiyareba imehesabiwa kuwa watu 750. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyareba iko katika kundi lale lenyewe la Kiyareba.


title: Kiyau

text: Kiyau ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayau. Isichanganywe na lugha ya Kiyau ambayo ni lugha ya Kitorricelli. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiyau imehesabiwa kuwa watu 1700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyau iko katika kundi la Kifinisterre.


title: Kiyaweyuha

text: Kiyaweyuha ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayaweyuha. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiyaweyuha imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyaweyuha iko katika kundi la Kigorokan.


title: Kiyekora

text: Kiyekora ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayekora. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiyekora imehesabiwa kuwa watu 1050. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyekora iko katika kundi la Kibinanderean.


title: Kiyipma

text: Kiyipma (au Kibaruya) ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayipma. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kiyipma imehesabiwa kuwa watu 6600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyipma iko katika kundi la Kiangan.


title: Kiyoidik

text: Kiyoidik ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayoidik. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiyoidik imehesabiwa kuwa watu 770. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyoidik iko katika kundi la Kihanseman.


title: Kiyongkom

text: Kiyongkom ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayongkom. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiyongkom imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyongkom iko katika kundi la Kiok.


title: Kiyopno

text: Kiyopno ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayopno. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiyopno imehesabiwa kuwa watu 9000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyopno iko katika kundi la Kifinisterre.


title: Kiyout-Wam

text: Kiyout-Wam ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayout-Wam. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kiyout-Wam imehesabiwa kuwa watu 270. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyout-Wam iko katika kundi la Kifinisterre.


title: Kizia

text: Kizia ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wazia. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kizia imehesabiwa kuwa watu 4500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizia iko katika kundi la Kibinanderean.


title: Kizimakani

text: Kizimakani ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wazimakani. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kizimakani imehesabiwa kuwa watu 1500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizimakani iko katika kundi la Kimarind.


title: Lugha za Kipapua

text: Lugha za Kipapua ni lugha zisizo za Kiaustronesia ambazo huzungumzwa kisiwani kwa Papua nchini Indonesia na Papua Guinea Mpya. Mwanzoni, wataalamu waliangalia lugha hizo kama familia moja ya kilugha, lakini tangu pale familia tofautitofauti zilibainishwa, k.m. lugha za Kitorricelli, lugha za Kisepik, lugha za Kiramu na Kisepik ya Chini au lugha za Kivuka-Guinea Mpya.


title: Kiagob

text: Kiagob ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waagob. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiagob imehesabiwa kuwa watu 2440. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiagob iko katika kundi la Kipahoturi.


title: Yosefina Bakhita

text: Yosefina Margaret Bakhita, F.D.C.C., (Olgossa, Darfur 1869 hivi - Schio, Veneto, Italia, 8 Februari 1947) alikuwa mtumwa kutoka kabila la Wadaju nchini Sudan ambaye kisha kuletwa Italia akawa huru, akabatizwa, akajiunga na shirika la Wakanosa, akaishi na kufanya kazi huko kwa miaka 45.


title: Yosefina Bakhita

text: Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 17 Mei 1992 na mtakatifu tarehe 1 Oktoba 2000. Sikukuu yake huadhimishwa katika tarehe ya kifo chake.


title: Yosefina Bakhita

text:
Katika familia yake aliishi kwa furaha pamoja na ndugu zake sita (watatu wa kiume na watatu wa kike) hadi alipotekwa na Waarabu waliofanya biashara ya utumwa akiwa na umri wa miaka 7/9, mnamo
Februari 1877, kama ilivyomtokea dada yake miaka miwili ya nyuma.


title: Yosefina Bakhita

text: Baada ya kulazimishwa kusafiri miguu mitupu hadi El Obeid; njiani aliuzwa na kununuliwa mara mbili tayari. katika miaka 12 iliyofuata (1877–1889) aliuzwa tena mara tatu.


title: Yosefina Bakhita

text: Inasemekana kwamba uchungu wa matukio hayo ulimfanya asahau jina lake, akaanza kutumia lile alilopewa na mabwana wake, "Bakhita", kwa Kiarabu "Mwenye bahati".


title: Yosefina Bakhita

text: Pia alisilimishwa .


title: Yosefina Bakhita

text: Huko El Obeid, Bakhita alinunuliwa na Mwarabu tajiri sana aliyemtumia kuhudumia mabinti wake wawili waliompenda na kumtendea vema. Lakini kaka yao alimpiga kikatili hivi kwamba alishinda kusimama tena zaidi ya mwezi mzima.


title: Yosefina Bakhita

text:
Baadaye alinunuliwa na jenerali Mturuki ili kuhudumia mama mkwe na mke wake ambao wote walikuwa wakatili kwa watumwa. Bakhita alisema: "Katika miaka mitatu niliyokaa katika nyumba hiyo, sikumbuki siku iliyopita bila majeraha ya viboko. Jeraha lilipotaka kupona, viboko vingine vilinipata.
Pia alisema kuwa kumbukumbu ya kutisha zaidi ya wakati ule ni ile ya kuchanjwa (kama watumwa wengine) kwa ukatili mkubwa kifuani, tumboni na mkononi.


title: Yosefina Bakhita

text: Mwishoni mwa mwaka 1882, El Obeid ilitaka kushambuliwa wa askari wa Dola la Mahdi, hivyo jenerali aliuza watumwa wake wote isipokuwa 10 aliokwenda kuwauza Khartoum.


title: Yosefina Bakhita

text: Huko mwaka 1883 Bakhita alinunuliwa na balozi mdogo wa Italia, Callisto Legnani, aliyekuwa mwema sana, hivyo hatimaye Bakhita aliweza kutulia.


title: Yosefina Bakhita

text: Karibu miaka miwili baadaye, Legnani alipotakiwa kurudi Italia, Bakhita alimuomba aende naye. Mwishoni mwa mwaka 1884 walifaulu kukimbia Khartoum iliyozingirwa wakiwa na rafiki yao, Augusto Michieli. Kisha kusafiri katika hatari kubwa kilometa 650 (maili 400) wamepanda ngamia hadi Suakin, bandari kuu ya Sudan.


title: Yosefina Bakhita

text: Mnamo Machi 1885 waliondoka Suakin wakafikia bandari ya Genova, Italia mnamo Aprili. Huko Callisto Legnani alimtoa Bakhita kwa Turina Michieli, mke wa Augusto, kama "zawadi".


title: Yosefina Bakhita

text: Mabwana wapya wa Bakhita walikwenda naye Zianigo, karibu Mirano Veneto, kilometa 25 (maili 16) magharibi kwa Venice. Huko aliishi miaka mitatu akawa yaya wa Alice Michieli, ambaye aliitwa pia "Mimmina", na aliyezaliwa mnamo Februari 1886.


title: Yosefina Bakhita

text: Tarehe 29 Novemba 1888, Turina Michieli aliwaacha Bakhita na Alice kwa masista Wakanosa huko Venice ili amfuate mumewe Sudan. Aliporudi kuwachukua aende nao Suakin, Bakhita alikataa katakata, ingawa bibi Turina alimshinikiza siku tatu mfululizo.


title: Yosefina Bakhita

text: Kesi ilipopelekwa mahakamani, tarehe 29 November 1889 uamuzi ukawa kwamba Bakhita hajawahi kuwa mtumwa kisheria, kwa sababu huko Sudan utumwa ulikatazwa kabla hajazaliwa, tena Italia hakuna kabisa.


title: Yosefina Bakhita

text: Hivyo kwa mara ya kwanza Bakhita alijikuta ana maamuzi yote juu ya maisha yake. Akachagua kubaki na Wakanosa.


title: Yosefina Bakhita

text: Tarehe 9 Januari 1890 Bakhita alibatizwa kwa jina la Yosefina Margaret "Fortunata" (ndiyo tafsiri ya "Bakhita"). Siku hiyohiyo alipata kipaimara na kupokea ekaristi kwa mikono ya kardinali Giuseppe Sarto, ambaye baadaye akawa Papa Pius X akatangazwa mtakatifu.


title: Yosefina Bakhita

text: Tarehe 7 Desemba 1893 Bakhita aliingia unovisi na tarehe 8 Desemba 1896 aliweka nadhiri zake.


title: Yosefina Bakhita

text: Mwaka 1902 alipangwa kwenye konventi ya Schio, Vicenza, alipoishi miaka yote hadi kifo chake, isipokuwa miaka 1935-1939 alipoishi Vimercate (Milan pamoja na kutembelea jumuia nyingine za Wakanosa ili kutimiza agizo la kushirikisha mang'amuzi yake na kuandaa masista vijana kwenda Afrika kama wamisionari. Inasemekana " "akili yake ilikuwa daima kwa Mungu, na moyo wake huko Afrika"."


title: Yosefina Bakhita

text: Huko Schio, Bakhita alifanya kazi kama mpishi, mtunzasakristia na bawabu. Hasa katika kazi hiyo alikuja kujulikana na wenyeji kwa upole, utulivu na tabasamu yake. Kitabu cha kwanza juu yake ("Storia Meravigliosa", kazi ya Ida Zanolini) mwaka 1931 kilimfanya ajulikane na wengi nchini kote.


title: Yosefina Bakhita

text:
Wakati wa Vita vikuu vya pili (1939–1945) wakazi wa Schio walitegemea ulinzi wake, na kweli mabomu mengi yaliyorushwa kijijini hayakuua mtu yeyote.
Miaka ya mwisho alisumbuliwa na maradhi na maumivu mengi, akitumia baiskeli ya magurudumu matatu, lakini hakupotewa na tabasamu yake. Alipoulizwa anajisikiaje, jibu lilikuwa, "Bwana anavyotaka".


title: Yosefina Bakhita

text:
Saa za mwisho akili yake ilirudia mateso ya utumwani akalia, "Minyororo inanibana mno, muilegeze kidogo, tafadhali!". Alipozinduka, aliulizwa: "U hali gani? Leo ni Jumamosi". "Ndiyo, nina furaha iliyoje: Bibi yetu... Bibi yetu!". Ndiyo maneno yake ya mwisho.
Bakhita alifariki saa 2:10 usiku tarehe 8 February 1947. Siku tatu mfululizo watu waliandamana kuheshimu masalia yake kabla hajazikwa.


title: Yosefina Bakhita

text: Alipoulizwa na mwanafunzi: "Kama ungekutana na waliokuteka, ungefanya nini?", akajibu bila kusita: "Kama ningekutana na walioniteka, na hata walionitesa, ningepiga magoti na kubusu mikono yao. Kwa sababu, kama mambo hayo yasingetokea, leo singekuwa Mkristo wala mtawa."


title: Yosefina Bakhita

text: Papa Benedikto XVI, mwanzoni mwa hati "Spe Salvi" ("Tumeokolewa katika tumaini") ya tarehe 30 Novemba 2007, alisimulia kifupi maisha yake kama kielelezo cha tumaini la Kikristo.Bakhita: From Slave to Saint(2009)


title: Mkunde

text: Mkunde ("Vigna unguiculata") ni mmea wa mazao wa nusufamilia Faboideae katika familia Fabaceae (miharagwe). Mmea huu hupandwa sana katika Afrika na katika Amerika ya Kati na ya Kusini, Asia na Ulaya ya Kusini pia. Majani na mbegu zake huitwa kunde na hizi ni chakula muhimu.


title: Mkunde

text: Nususpishi ya mkunde, mkunde-mwitu ("V. u." ssp. "cylindrica"), hukua porini kwa Afrika lakini hukuzwa pia kama mmea wa mazao na kutoa malisho.


title: Mkunde

text: Nususpishi nyingine, mkobwe ("V. u." ssp. "sesquipedalis"), ina makaka marefu sana: sm 35-75 (maana ya "sesquipedalis" ni futi moja na nusu). Makaka hawa au makobwe huliwa kama maharagwe-mboga.


title: Kiainbai

text: Kiainbai ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waainbai. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiainbai imehesabiwa kuwa watu 100, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiainbai iko katika kundi la Kibewani.


title: Kiamanab

text: Kiamanab ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waamanab. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiamanab imehesabiwa kuwa watu 4420. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiamanab iko katika kundi la Kiwaris.


title: Kiamto

text: Kiamto ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waamto. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kiamto imehesabiwa kuwa watu 300. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiamto iko katika kundi la Kiamto-Musan.


title: Kiandai

text: Kiandai ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waandai. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kiandai imehesabiwa kuwa watu 400. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiandai iko katika kundi la Kiarafundi.


title: Kianem

text: Kianem ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waanem. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kianem imehesabiwa kuwa watu 800. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kianem iko katika kundi la “West New Britain”.


title: Kiangor

text: Kiangor ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waangor. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kiangor imehesabiwa kuwa watu 1270. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiangor iko katika kundi la Kisenagi.


title: Kiarammba

text: Kiarammba (pia Kiserki au Kiserkisetavi) ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waarammba. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiarammba imehesabiwa kuwa watu 970. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiarammba iko katika kundi la Kipapua ya Kusini-Katikati.


title: Kiaskopan

text: Kiaskopan ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waaskopan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiaskopan imehesabiwa kuwa watu 1200. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiaskopan iko katika kundi la “North Bougainville”.


title: Kiauwe

text: Kiauwe (au Kisimog) ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waauwe. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiauwe imehesabiwa kuwa watu 410. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiauwe iko katika kundi la Kiwaris.


title: Kibaibai

text: Kibaibai ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabaibai. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibaibai imehesabiwa kuwa watu 340. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibaibai iko katika kundi la Kifas.


title: Kibine

text: Kibine ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabine. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kibine imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibine iko katika kundi la “Eastern Trans-Fly”.


title: Kibiwat

text: Kibiwat ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabiwat. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kibiwat imehesabiwa kuwa watu 3040. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibiwat iko katika kundi la Kiyuat.


title: Kiblafe

text: Kiblafe ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wablafe. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiblafe imehesabiwa kuwa watu 670. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiblafe iko katika kundi la Kipapua ya Kusini-Katikati.


title: Kibo (lugha)

text: Kibo ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabo. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kibo imehesabiwa kuwa watu 85. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibo iko katika kundi la Kiarai.


title: Kibun

text: Kibun ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabun. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kibun imehesabiwa kuwa watu 480. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibun iko katika kundi la Kiyuat.


title: Kichangriwa

text: Kichangriwa ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wachangriwa. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kichangriwa imehesabiwa kuwa watu 690. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichangriwa iko katika kundi la Kiyuat.


title: Kidaantanai'

text: Kidaantanai' ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wadaantanai'. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kidaantanai' imehesabiwa kuwa watu 600. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidaantanai' iko katika kundi la Kinasioi.


title: Kidaonda

text: Kidaonda ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wadaonda. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kidaonda imehesabiwa kuwa watu 170. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidaonda iko katika kundi la Kiwaris.


title: Kidera (Indonesia)

text: Kidera ni lugha ya Kipapua nchini Indonesia na Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wadera. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kidera nchini Indonesia imehesabiwa kuwa watu 1000, na nchini Papua Guinea Mpya kuna watu 690. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidera iko katika kundi la Kisenagi.


title: Kidoso

text: Kidoso ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wadoso. Mwaka wa 1973 idadi ya wasemaji wa Kidoso imehesabiwa kuwa watu 700. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidoso iko katika kundi lake lenyewe la Kidoso.


title: Kifas

text: Kifas ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wafas. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kifas imehesabiwa kuwa watu 2500. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kifas iko katika kundi lake lenyewe la Kifas. Lugha la pekee linalohusiana na Kifas ni Kibaibai.


title: Kigizrra

text: Kigizrra ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wagizrra. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kigizrra imehesabiwa kuwa watu 1050. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kigizrra iko katika kundi la “Eastern Trans-Fly”.


title: Kiguntai

text: Kiguntai ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waguntai. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiguntai imehesabiwa kuwa watu 350. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiguntai iko katika kundi la Kipapua ya Kusini-Katikati.


title: Kiguriaso

text: Kiguriaso ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waguriaso. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiguriaso imehesabiwa kuwa watu 160. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiguriaso iko katika kundi la Kikwomtari.


title: Kiharuai

text: Kiharuai ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waharuai. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiharuai imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiharuai iko katika kundi la Kipiawi.


title: Kiidi

text: Kiidi ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waidi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiidi imehesabiwa kuwa watu 1610. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiidi iko katika kundi la Kipahoturi.


title: Kiimonda

text: Kiimonda ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waimonda. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kiimonda imehesabiwa kuwa watu 250. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiimonda iko katika kundi la Kiwaris.


title: Kiisaka

text: Kiisaka (pia Kikrisa) ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waisaka. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiisaka imehesabiwa kuwa watu 420. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiisaka iko katika kundi la Kiskou.


title: Kiiteri

text: Kiiteri ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waiteri. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiiteri imehesabiwa kuwa watu 480, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiiteri iko katika kundi la Kiarai.


title: Kikairak

text: Kikairak ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakairak. Mwaka wa 2012 idadi ya wasemaji wa Kikairak imehesabiwa kuwa watu 900. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikairak iko katika kundi la “East New Britain”.


title: Kikarkar-Yuri

text: Kikarkar-Yuri ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakarkar-Yuri. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kikarkar-Yuri imehesabiwa kuwa watu 1140. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikarkar-Yuri iko katika kundi la Kipauwasi.


title: Kikilmeri

text: Kikilmeri ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakilmeri. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kikilmeri imehesabiwa kuwa watu 1970. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikilmeri iko katika kundi la Kibewani.


title: Kikol (PNG)

text: Kikol ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakol. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kikol imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikol haihusiani na lugha nyingine.


title: Kikoromira

text: Kikoromira ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakoromira. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kikoromira imehesabiwa kuwa watu 2500. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikoromira iko katika kundi la Kinasioi.


title: Kikunja

text: Kikunja ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakunja. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kikunja imehesabiwa kuwa watu 290. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikunja iko katika kundi la Kipapua ya Kusini-Katikati.


title: Kikuot

text: Kikuot ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakuot. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kikuot imehesabiwa kuwa watu 2400. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikuot haihusiani na lugha nyingine.


title: Kikwomtari

text: Kikwomtari ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakwomtari. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kikwomtari imehesabiwa kuwa watu 600. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikwomtari iko katika kundi lake lenyewe la Kikwomtari.


title: Kikyenele

text: Kikyenele ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakyenele. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kikyenele imehesabiwa kuwa watu 1250. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikyenele iko katika kundi la Kiyuat.


title: Kilangam

text: Kilangam ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Walangam. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kilangam imehesabiwa kuwa watu 420. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kilangam iko katika kundi la Kimongol-Langam.


title: Kimakolkol

text: Kimakolkol ilikuwa lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya iliyozungumzwa na Wamakolkol. Siku hizi hakuna wasemaji wa Kimakolkol tena, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimakolkol iko katika kundi la “East New Britain”.


title: Kimali (Papua)

text: Kimali ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamali. Mwaka wa 1988 idadi ya wasemaji wa Kimali imehesabiwa kuwa watu 2200. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimali iko katika kundi la “East New Britain”.


title: Kimanem

text: Kimanem ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamanem. Mwaka wa 1988 idadi ya wasemaji wa Kimanem imehesabiwa kuwa watu 2200. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimanem iko katika kundi la Kiwaris.


title: Kimaramba

text: Kimaramba ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamaramba. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimaramba imehesabiwa kuwa watu 840. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimaramba iko katika kundi la Kiyuat.


title: Kimekmek

text: Kimekmek ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamekmek. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimekmek imehesabiwa kuwa watu 1400. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimekmek iko katika kundi la Kiyuat.


title: Mbunge

text: Mbunge ni mwakilishi wa wananchi katika bunge.


title: Mbunge

text: Katika nchi mbalimbali anawakilisha hasa wale wa jimbo kililomchagua.


title: Mbunge

text: Mara nyingi kuna wabunge wa kuchaguliwa na wale wa kuteuliwa.


title: Mbunge

text: Sehemu ya katiba ya Jamuhuri ya Muungano wa Tanzania inasema: “Sehemu ya pili ya Bunge itakuwa ndicho chombo kikuu cha Jamhuri ya Muungano ambacho kitakuwa na madaraka, kwa niaba ya wananchi, kuisimamia na kuishauri Serikali ya Jamhuri ya Muungano na vyombo vyake vyote katika utekelezaji wa majukumu yake kwa mujibu wa katiba hii”


title: Mbunge

text: Ibara ya 63(2), pia na Ibara ya 64(1) inaelezea kazi za Bunge, juu ya kutunga sheria.


title: Kimongol

text: Kimongol ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamongol. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kimongol imehesabiwa kuwa watu 340. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimongol iko katika kundi la Kimongol-Langam, na inahusiana na lugha mbili nyingine tu, Kilangam na Kiyaul.


title: Kinaasioi

text: Kinaasioi ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanaasioi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kinaasioi imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinaasioi iko katika kundi la Kibougainville ya Kusini.


title: Kinai

text: Kinai ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanai. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kinai imehesabiwa kuwa watu 750. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinai iko katika kundi la Kikwomtari.


title: Kinakwi

text: Kinakwi ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanakwi. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kinakwi imehesabiwa kuwa watu 280. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinakwi iko katika kundi la Kiarai.


title: Kinama

text: Kinama ni jina la lugha tofauti, k.m.


title: Kinama (Papua)

text: Kinama ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanama. Isichanganywe na lugha ya Kinama inayozungumzwa nchini Namibia. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kinama imehesabiwa kuwa watu 1200. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinama iko katika kundi la Kipapua ya Kusini-Katikati.


title: Kinamat

text: Kinamat ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanamat. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kinamat imehesabiwa kuwa watu 180. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinamat iko katika kundi la Kipapua ya Kusini-Katikati.


title: Uchaguzi Mkuu wa Tanzania, 2015

text: Uchaguzi Mkuu wa Tanzania, 2015 ulifanyika tarehe 25 Oktoba. Wapiga kura walimchagua Rais na wabunge.


title: Samia Suluhu

text: Samia Hassan Suluhu (alizaliwa tarehe 27 Januari 1960) ni mwanasiasa wa Tanzania na mwanachama wa chama tawala cha Chama Cha Mapinduzi.


title: Samia Suluhu

text: Suluhu alikuwa mgombea mwenza wa John Magufuli kwa nafasi ya makamu wa rais katika Uchaguzi Mkuu wa 2015.


title: Samia Suluhu

text: Tarehe 5 Novemba 2015 aliapishwa kama makamu wa rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, akiwa mwanamke wa kwanza kufikia cheo hicho.


title: Kinambo

text: Kinambo ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanambo. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kinambo imehesabiwa kuwa watu 710. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinambo iko katika kundi la Kipapua ya Kusini-Katikati.


title: Kinanubae

text: Kinanubae ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wananubae. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kinanubae imehesabiwa kuwa watu 1270. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinanubae iko katika kundi la Kiarafundi.


title: Kineme

text: Kineme ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waneme. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kineme imehesabiwa kuwa watu 300. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kineme iko katika kundi la Kipapua ya Kusini-Katikati.


title: Kinen

text: Kinen ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanen. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kinen imehesabiwa kuwa watu 250. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinen iko katika kundi la Kipapua ya Kusini-Katikati.


title: Kinimo

text: Kinimo ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanimo. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kinimo imehesabiwa kuwa watu 350. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinimo iko katika kundi la Kiarai.


title: Kiningera

text: Kiningera ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waningera. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiningera imehesabiwa kuwa watu 150. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiningera iko katika kundi la Kibewani.


title: Kiodiai

text: Kiodiai (pia Kibusa) ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waodiai. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiodiai imehesabiwa kuwa watu 240. Kuhusu uainishaji wa lugha, Kiodiai hailingani na lugha nyingine.


title: Kioune

text: Kioune (au Kiounge) ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waoune. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kioune imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kioune iko katika kundi la Kibougainville ya Kusini.


title: Kiowiniga

text: Kiowiniga ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waowiniga. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kiowiniga imehesabiwa kuwa watu 330. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiowiniga iko katika kundi la Kiarai.


title: Kipagi

text: Kipagi ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapagi. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kipagi imehesabiwa kuwa watu 2140. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipagi iko katika kundi la Kibewani.


title: Kipele-Ata

text: Kipele-Ata ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapele na Waata. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kipele-Ata imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipele-Ata iko katika kundi la “West New Britain”.


title: Kipinai-Hagahai

text: Kipinai-Hagahai ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapinai na Wahagahai. Mwaka wa 1997 idadi ya wasemaji wa Kipinai-Hagahai imehesabiwa kuwa watu 600. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipinai-Hagahai iko katika kundi la Kipiawi.


title: Kipuare

text: Kipuare ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapuare. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kipuare imehesabiwa kuwa watu 35 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipuare iko katika kundi la Kiskou.


title: Kiqaqet

text: Kiqaqet ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waqaqet. Mwaka wa 1988 idadi ya wasemaji wa Kiqaqet imehesabiwa kuwa watu 6350. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiqaqet iko katika kundi la “East New Britain”.


title: Kiramopa

text: Kiramopa ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waramopa. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiramopa imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiramopa iko katika kundi la Kibougainville ya Kaskazini.


title: Kirapoisi

text: Kirapoisi ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Warapoisi. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kirapoisi imehesabiwa kuwa watu 3500. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kirapoisi iko katika kundi la Kibougainville ya Kaskazini.


title: Kirawo

text: Kirawo ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Warawo. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kirawo imehesabiwa kuwa watu 640. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kirawo iko katika kundi la Kiskou.


title: Kirema

text: Kirema ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Warema. Mwaka wa 2012 idadi ya wasemaji wa Kirema imehesabiwa kuwa watu 12 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kirema iko katika kundi la Kipapua ya Kusini-Katikati.


title: Kirotokas

text: Kirotokas ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Warotokas. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kirotokas imehesabiwa kuwa watu 4320. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kirotokas iko katika kundi la Kibougainville ya Kaskazini.


title: Kisiawi

text: Kisiawi ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasiawi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kisiawi imehesabiwa kuwa watu 220. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisiawi iko katika kundi la Kiamto-Musan.


title: Kinamo (lugha)

text: Kinamo ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanamo. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kinamo imehesabiwa kuwa watu 380. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinamo iko katika kundi la Kipapua ya Kusini-Katikati.


title: Kibusa

text: Kibusa ni jina la lugha mbalimbali, k.m.


title: Kisibe

text: Kisibe (au Kinagovisi) ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasibe. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kisibe imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisibe iko katika kundi la Kinasioi.


title: Kisimbali

text: Kisimbali ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasimbali. Mwaka wa 2012 Kisimbali imehesabiwa kuwa watu 450. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisimbali iko katika kundi la “East New Britain”.


title: Greenwich Mean Time

text: Greenwich Mean Time ni kipimo cha wakati kwa ajili ya kanda muda. Mahali pa kipimo hicho ni mji wa Greenwich ambao siku hizi ni sehemu ya jiji la London.


title: Ugonjwa wa kupooza

text: Ugonjwa wa kupooza au polio (kutoka Kiing. polio) ni ugonjwa wa kuambukiza wa mfumo mkuu wa neva unaosababishwa na virusi maalumu. Jina refu la kisayansi ni Poliomielitisi na jina jingine ni kupooza utotoni.


title: Ugonjwa wa kupooza

text: Msingi wa maambukizo ni uwezo wa virusi wa kuingia kwenye kiini cha seli na kuzalisha chembe ya ziada ya kuambukiza.


title: Ugonjwa wa kupooza

text: Virusi vya polio ni virusi vya tumbo. Maambukizo hutokea kupitia njia ya kinyesi - njia ya mdomo kwa maana mtu hula virusi ambavyo huzaliana katika njia ya mdomo.


title: Ugonjwa wa kupooza

text: Virusi humwagwa katika kinyesi cha watu walioathirika. Katika 90-95% ya kesi ya msingi tu, muda mfupi mbele ya viremia (virusi mwilini mwako) hutokea hakuna dalili. Asilimia nyingine 5 hadi 10 ya watu walioambukizwa wana dalili ndogo tu, kama vile: homa, maumivu ya kichwa, kutapika, kuharisha, ugumu wa shingo na maumivu ya mikono na miguu. Watu hawa kwa kawaida hurejelea hali ya kawaida katika wiki moja au mbili. Katika 0.5% ya kesi, virusi huenea na kuongezeka katika maeneo mengine kama vile mafuta, retikuloendothelia tishu kahawia, na udhaifu wa misuli unaosababisha kushindwa kutembea..


title: Ugonjwa wa kupooza

text: Hali inaweza kudumu saa chache hadi siku chache. Udhaifu huu mara nyingi huhusisha miguu lakini huenda ukajumuisha misuli ya kichwa, shingo na daframu. Watu wengi ingawa si wote hupona kikamilifu. Kwa wale wenye udhaifu wa misuli, takriban asilimia 2 hadi 5 ya watoto na asilimia 15 hadi 30 ya watu hufariki. Miaka kadhaa baada ya kupona, sindromu ya baada ya polio inaweza kutokea pamoja na udhaifu wa polepole wa misuli sawia na hali aliyokuwa nayo mtu wakati wa maambukizi ya awali.


title: Ugonjwa wa kupooza

text: Uzalishaji endelevu wa virusi inasababisha viremia sekondari na inaongoza kwa maendeleo ya dalili za mabadiliko madogo kama vile homa, kuumwa kichwa na koo.