title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Katika Palestina mufti mkuu wa Yerusalemu, Mohammed Amin al-Husseini, alichukua uongozi wa Waarabu akapinga kufika kwa Wayahudi wapya. Serikali ya Kiingereza ilisitasita kuamua juu ya msimamo wake - haikuzuia kufika kwa Wayahudi, lakini haikuwasaidia kujiimarisha nchini.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Mashambulio dhidi ya Wayahudi yalianza mwaka 1921. Mwaka 1929 Wayahudi 67 waliuawa mjini Hebron.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Kati ya 1936 na 1939 kulitokea ghasia kubwa ya Waarabu dhidi ya polisi na jeshi la Kiingereza na dhidi ya makazi ya Wayahudi. Uingereza ulifaulu kukandamiza ghasia hii kwa jeshi lake. Kati ya Wayahudi vikundi vyenye silaha vilianzishwa vilivyolenga kutetea vijiji vya Kiyahudi na kulipiza kisasi kwa mashambulio. Vikundi hivyo viliendelea baadaye kuwa chanzo cha jeshi la Israeli.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Siasa ya chuki dhidi ya Wayahudi iliyoendeshwa na Chama cha Nazi chini ya dikteta Adolf Hitler katika Ujerumani na nchi nyingine za Ulaya iliongeza namba ya Wayahudi waliopaswa kuondoka kwao Ulaya. Miaka baada ya 1933 takriban wakimbizi Wayahudi 250,000 walifika Palestina - hii ilikuwa sababu moja ya ghasia ya Waarabu miaka 1936-1939. Hadi mwaka 1945 Wayahudi walikuwa asilimia 33 ya wakazi wote wa Palestina.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Baada ya vita kuu ya pili kulikuwa na laki za Wayahudi waliowekwa huru kutoka makambi ya KZ na wengi wao walielekea Palestina. Hapo Serikali ya Uingereza, iliyosita kuamua kama ilitaka kutekeleza ahadi zake kwa Waarabu au kwa Wayahudi, iliomba Umoja wa Mataifa kuamua juu ya hatua zijazo kwa ajili ya Palestina, maana ilikuwa eneo la kudhaminiwa na asili ya mamlaka hii ilikuwa imepita kutoka Shirikisho la Mataifa kwenda Umoja wa Mataifa..


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Mwaka 1947 Mkutano Mkuu wa Umoja wa Mataifa ulipigia kura mpango wa ugawaji wa Palestina. Mataifa 33 yalipiga kura ya ndiyo, 13 hapana, 10 hayakusimama upande wowote. Hivyo eneo la Palestina lilitakiwa kugawiwa kwa dola la Kiyahudi, dola la Kiarabu na mji wa Yerusalemu. Mamlaka ya Uingereza yalitakiwa kwisha tarehe 14 Mei 1948.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Waarabu walipinga ugawaji kwa kudokeza ya kwamba mpango wa ugawaji haukuwa adili kwa sababu zifuatazo. Mwaka 1947 Palestina ilikuwa na wakazi 1,845,000. Watu 1,237,000 au theluthi mbili walikuwa Waarabu, wakati watu 608,000 tu au theluthi moja walikuwa Wayahudi. Kumbe Dola la Kiyahudi lilitakiwa kupokea asilimia 56 cha ardhi, pamoja na maeneo yaliyofaa zaidi kwa kilimo ingawa mali ya Kiyahudi wakati ule ilikuwa asilimia 7 tu ya ardhi yote ya Palestina. Katika eneo la Dola la Kiyahudi takriban 40% ya wakazi wangekuwa Waarabu. Sehemu kubwa ya ardhi katika sehemu ya Dola la Kiarabu ilikuwa mlimani na haikufaa vema kwa ajili ya kilimo.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Wawakilishi wa Kiyahudi walisema idadi ya Wayahudi itaongezeka haraka kutokana na uhamiaji wa Wayahudi wengine - wakati ule walikuwa bado laki za Wayahudi katika makambi katika nchi za Ulaya, ni hao ambao hawakuuawa na Wajerumani katika Holocaust.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Mara baada ya azimio la UM, mapigano yalianza katika Palestina na kuwa vita ya wenyewe kwa wenyewe nchini. Vikundi vya wanamgambo wa Kiarabu vilishambulia makazi ya Kiyahudi kote nchini. Wayahudi pia walikuwa na vikundi vya wanamgambo.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Tarehe 14 Mei mkutano wa wawakilishi Wayahudi ulitangaza Dola la Israeli kama nchi mpya. Waingereza waliondoa jeshi lao.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Tarehe 15 Mei 1948 majeshi ya Misri, Yordani, Lebanoni, Syria na Irak yaliingia Palestina yakatwaa maeneo ya Kiarabu na kushambulia makazi ya Kiyahudi. Katika vita ya miezi 10 jeshi la Israeli lilifaulu kusimamisha wapinzani na kuwarudisha nyuma. Jeshi la Kiarabu pekee lenye uwezo lilikuwa Kikosi Arabu cha Yordani. Wakati wa kusimamisha mapigano Israeli ilikuwa imeongezeka maeneo yake ikatawala asilimia 78 za eneo la kukabidhiwa la awali yaani maeneo yote yaliyowahi kukusudiwa na Umoja wa Mataifa kwa ajili ya Dola la Kiyahudi pamoja na nusu ya maeneo yaliyokusudiwa kwa ajili ya Dola la Kiarabu.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Ukanda wa Gaza ulitawaliwa na Misri na Ukingo wa Magharibi wa Yordani (mto) pamoja na mji wa kale wa Yerusalemu ukawa chini ya milki ya Yordani.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Zaidi ya wakazi Waarabu 700.000 walilazimika kuondoka au walimkimbia kutoka miji na vijiji vyao, wakikaa nje ya maeneo yaliyotawaliwa sasa na Israeli. Waarabu 150,000 hivi walibaki ndani ya maeneo haya sasa kama raia Waarabu wa Israeli. Baada ya vita Israeli ilikataa kurudi kwa waliokuwa nje. Ndiyo asili ya Wakimbizi Wapalestina wanaoishi Syria, Lebanoni, Yordani na Misri, pamoja na hao wanaoendelea kukaa katika makambi katika maeneo ya Gaza na Ukingo wa Magharibi.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Madola yote ya Waarabu isipokuwa milki ya Yordani yalikataa kuwapa wakimbizi hao haki za uraia, na kwa hiyo hadi leo wajukuu wamebaki kama wakimbizi katika nchi za kigeni bila uraia; wakisafiri wanatumia vitambulisho vilivyotolewa na UM, wanakosa haki ya kutafuta kazi au kushiriki katika siasa kama raia wa kawaida, hata kama familia zimeshaishi katika nchi hizo hadi kizazi cha tatu au nne.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Jumuiya ya Nchi za Kiarabu ilianzisha taasisi iliyoitwa "Serikali kwa Palestina yote" (ing. All-Palestine Government, ar. حكومة عموم فلسطين "hukumat 'umum Filastin") wakati wa vita (1948) iliyotambuliwa na nchi za Kiarabu isipokuwa milki ya Yordani. Ilikuwa na mamlaka fulani katika Ukanda wa Gaza pekee, ikafanya kazi chini ya usimamizi wa Misri na mwisho wa 1948 ilipelekwa Kairo ikafutwa na serikali ya Misri mwaka 1959.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Taasisi mpya ikaundwa mwaka 1964 kwa azimio la Jumuiya ya Nchi za Kiarabu ikaitwa PLO (Palestine Liberation Organization, ar.: منظمة التحرير الفلسطينية [[munaẓẓamat at-taḥrīr al-filasṭīniyyah) ambayo ni maungano ya vikundi mbalimbali ya Kipalestina. [[Shabaha]] yake ilikuwa "ukombozi wa Palestina". Serikali ya Misri ilikuwa na [[athira]] kubwa katika PLO. Harakati ya [[Fatah]] mwanzoni haikushiriki. PLO iliendesha vikundi vya wanamgambo ya [[Fedayin]] Wapalestina walioshambulia mipaka ya Israel mara kwa mara.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Yordani na Israeli (kwa Wapalestina walioweza kubaki kwao) zilikuwa nchi pekee zilizowapa Wapalestina uraia, lakini katika nchi nyingine walibaki kama wakimbizi bila uraia. Makambi yao yaliangaliwa na shirika la Umoja wa Mataifa linaloitwa [[UNRWA]].


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text:
[[Picha:Baada ya Vita ya Siku Sita 1967.png|thumbnail|300px|Maeneo yaliyotwaliwa na Israeli baada ya vita ya siku 6 mwaka 1967 hadi mapatano ya Misri 1973]]
Bada ya vita ya 1948-1949 nchi jirani zilikataa kutambua dola la Israeli. Hali ya vita ikaendelea ingawa bila mapigano kati ya majeshi makubwa. Wanamgambo wa Wafedayin Wapalestina waliendelea kuvuka [[mpaka]] kutoka makambi ya wakimbizi na kushambulia vijiji vya Kiyahudi. Wanamgambo hao walipata mara nyingi silaha na mafunzo kutoka kwa majeshi ya Misri na Syria.
Vita ya 1948-1949 ilisababisha ghasia na mashambulio dhidi ya Wayahudi walioishi katika nchi za Kiarabu. Nchi kadhaa za Kiarabu ziliweka sheria za ubaguzi dhidi ya Wayahudi. Hivyo katika miaka baada ya kuundwa kwa Israeli karibu Wayahudi wote waliondoka au walifukuzwa katika nchi za Kiarabu na kufika kama wakimbizi katika Israel, Marekani au Ulaya. Jumla ya wakimbizi hao Wayahudi karibu ililingana na idadi ya Waarabu waliofukuzwa kutoka Palestina. Hivyo idadi ya wananchi Wayahudi wa Israeli iliongezeka sana.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: [[Uhusiano]] mbaya kati ya Israeli na majirani Waarabu ulisababisha vita zaidi.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Mwaka [[1956]] Israeli ilishambulia Misri katika [[vita ya Suez]] kufuatana na mpango wa pamoja na Ufaransa na Uingereza baada ya kuona [[ununuzi]] wa silaha nyingi na Misri.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Mwaka [[1967]] jeshi la Misri lilikusanya vikosi vingi vya jeshi lake katika [[rasi ya Sinai]] ikafukuza [[walinzi wa amani wa UM]] na kufunga [[mlango wa Tiran]] hivyo kuzuia [[usafiri]] wa [[meli]] baina ya Israeli na [[Bahari Hindi]]. Israeli ikajibu kwa kushambulia Misri tarehe [[5 Juni]] 1967 katika [[Sinai]] ikaharibu jeshi la Misri katika [[vita ya siku 6|muda wa siku 6]]. Wakati huohuo milki za Yordani na Syria ziliamua kushikamana na Misri zikashambulia eneo la Israeli. Tokeo lake lilikuwa ya kwamba jeshi la Israeli likatwaa [[Ukingo wa Magharibi wa Yordani]] na pia [[milima ya Golan]] hadi maadui walisalimisha amri tarehe [[10 Juni]]. Pia eneo lote la Sinai likatwaliwa na Israel na [[Mfereji wa Suez]] ulifungwa.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: [[Vita ya Yom Kippur]] iliyofuata ilikuwa mashambulio ya Misri na Syria dhidi ya Israeli katika mwezi wa Oktoba [[1973]]. Mashambulio yalianza kwenye [[sikukuu]] ya Kiyahudi ya [[Yom Kippur]]. Jeshi la Misri lilifaulu kuingia kwenye rasi ya Sinai na Syria kwenye milima ya Golan. Lakini Syria ilirudishwa nyuma haraka na Waisraeli walifikia [[kilomita]] 40 tu kutoka [[Dameski]]. Jeshi la Misri lilifeli zaidi hadi Israeli iliweza kuvuka mfereji wa Suez na kufunga [[kikosi]] kikubwa cha Wamisri nyuma ya mstari wa mapigano na kuingia katika mji wa Suez na hata kukaribia [[Kairo]]. Mnamo [[23 Oktoba]] pande zote zilikubali kusimamisha mapigano kwa ombi la UM. Baada ya majadiliano marefu, kila upande ulirudisha wanajeshi wake kilomita kadhaa kwa kusudi la kuwa na [[umbali]] kati ya majeshi.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Misri na Israeli zikaendelea kuwa na majadiliano na kupatana kufanya [[amani]] mwaka 1973. Israeli iliondoka katika Sinai na nchi zote mbili zikafungua [[ubalozi]] katika nchi ya pili. Ukanda wa Gaza ulibaki chini ya Israeli.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Vita ya siku 6 ya 1967 ilileta [[uamsho]] kati ya Wapalestina katika makambi ya wakimbizi. Kundi la Fatah lililoundwa mwaka 1959 nchini [[Kuwait]] liliongeza sifa zake kutokana na kupigana na jeshi la Israeli mwaka [[1968]] katika kambi la Karame (Yordani). Fatah lilijiunga na PLO na [[mwenyekiti]] wake [[Yasser Arafat]] akawa mwenyekiti wa PLO. Alileta [[mwelekeo]] mpya kuwa Wapalestina wanapaswa kujikomboa badala ya kutegema nchi za Waarabu wengine. Vikundi vya PLO viliendelea na mashambulio pamoja na kutumia [[mbinu za kigaidi]] dhidi ya wananchi raia wa Israeli.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Tangu 1968 vikundi vya PLO viliteka [[nyara]] [[ndege]] au watu raia kwa shabaha ya kuwabadilisha na wafungwa Wapalestina katika Israeli. Hadi mwaka [[1970]] PLO ilikua kuwa na mamlaka kubwa nchini Yordani hadi jeshi la nchi hiyo iliwafukuza vikosi vya PLO kutoka milki ya Yordani.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Hapo Arafat na sehemu ya askari wake walihamia Lebanoni. Wakati wa [[vita ya wenyewe kwa wenyewe ya Lebanoni]] PLO ilichukua upande na kushiriki lakini sehemu nyingine za vikundi vya Kipalestina vilishikamana na serikali za nchi za Waarabu zilizoshiriki pia katika vita hiyo ndani ya Lebanoni. Baada ya mashambulio ya Israeli PLO ilifukuzwa kutoka Lebanoni na kuhamia [[Tunisia]] mwaka [[1982]].


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Katika miaka iliyofuata Wapalestina katika Ukanda wa Gaza na Ukingo wa Magharibi wa Yordani walisikia maisha kuwa vigumu zaidi. Wengi wao walikuwa [[vijana]] waliozaliwa chini ya utawala wa Israeli. Vijana wengi walikosa [[kazi]]. Hawakuwa na matumaini katika jitihada za PLO iliyokuwa mbali nao.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Basi, baada ya [[ajali]] ya barabarani ambako Wapalestina wanne waliuawa na [[gari la kijeshi]] la Israeli, mnamo Disemba [[1987]] ililipuka ghasia ya [[ghafla]] iliyoitwa [[intifada]]. Wapalestina waliandamana barabarani, [[watoto]] na vijana walitupa mawe dhidi ya askari wa Israeli. Kundi jipya la [[Hamas]] lilichokoza mwendo huu na kuongoza upinzani. Katika miezi iliyofuata Wapalestina 1,551 na Waisraeli 422 waliuawa.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Mwaka moja baada ya intifada ya kwanza PLO katika mji wa Tunis ilitoa tamko la kutangaza "Dola la Palestina". Katika tamko hili PLO ilitambua kwa mara ya kwanza kuwepo kwa Israeli. Tamko hili lilikuwa msingi kwa nchi kama Marekani kutambua pia PLO kama mwakilishi wa Wapalestina na baadaye kwa majadiliano ya kwanza kati ya PLO na Israeli.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Wakati wa [[Vita ya Ghuba ya 1990/91]] Arafat aliamua kuwa upande wa [[Saddam Hussein]] aliyeshambulia [[Kuwait]]. Hii ilisababisha kufukuzwa kwa Wapalestina wengi kutoka Kuwait baada ya vita na kushindwa kwa [[Iraq]]. Nchi za Kiarabu kama Misri na [[Saudia]] zilizowahi kusaidia PLO lakini zilichukua msimamo dhidi ya Saddam Hussein zilikata misaada yao kwa PLO. Kudhoofishwa kwa PLO kwa njia hii ilisaidia pia kuanzisha majadiliano ya moja kwa moja. Katika mkutano wa amani wa [[Madrid]], [[Hispania]], Wapalestina walishiriki kwa mara ya kwanza katika majadiliano na Israeli.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Tangu Januari [[1993]] wawakilishi wa PLO na Israeli walikutana kwa [[siri]] mjini [[Oslo]], [[Norwei]]. Arafat alitamka kutambua Israeli na kuachana na mbinu za kigaidi katika barua kwa kiongozi wa Israeli [[Yitzhak Rabin]]. Rabin na Arafat walikutana [[Washington, D.C.]] na kutia [[sahihi]] mapatano ya kwanza yaliyokuwa mwanzo wa mfuatano wa majadiliano marefu yaliyolenga kuleta amani kati ya Wapalestina na Israeli katika muda wa miaka 5.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Kwa jumla mapatano hayakuweza kufikia mwisho. Lakini katika hatua za kwanza [[Mamlaka ya Kitaifa ya Palestina]] yaliundwa kama [[mbegu]] ya serikali kamili. Jeshi la Israeli ilijiondoa katika Gaza na sehemu za Ukingo wa Magharibi wa Yordani zilizowekwa chini ya mamlaka mpya.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Mwaka [[1995]] uongozi wa PLO ulihamia Palestina na kuanzisha [[ofisi]] kuu ya Mamlaka ya Palestina huko [[Ramallah]].


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Kukwama kulisababishwa na shaka kama ifuatavyo:


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Katika uchaguzi wa mwaka [[1996]] chama cha [[Benyamin Netanyahu]] kilishinda kura ya bunge la Israeli. Netanyahu hakukubali majadiliano; alidai kuwa yaliimarisha tu wapinzani wakali wa Israeli upande wa Wapalestina na kusabisha mashambulio na ugaidi zaidi.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Mwaka [[2005]] jeshi la Israeli lilitoka kabisa katika Ukanda wa Gaza na kubomoa vijiji vya walowezi Wayahudi kule.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Mafarakano kati ya Wapalestina yaliendelea kuongezeka kati ya Fatah na Hamas. Mwaka [[2007]] Chama cha Hamas kilichukua mamlaka juu ya Gaza kikaendelea kushambulia Israeli kwa ma[[kombora]]. Israeli ilijibu kwa kufunga mipaka ya Gaza na kungilia ndani ya Ukanda wa Gaza kijeshi mara kadhaa.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text: Kutokana na mashambulio dhidi ya wananchi wa Israeli yaliyoendelea Waisraeli walianza kujenga [[fensi]] na [[ukuta]] wa kutenganisha Ufuko wa Magharibi na Israeli yenyewe. Ukuta huu wenye [[urefu]] hadi [[mita]] nane umesaidia kupunguza sana mashambulio dhidi ya raia, lakini umejengwa zaidi kwenye ardhi ya Kipalestina na kuongeza matatizo kwa wananchi.


title: Mapambano kati ya Israeli na Palestina

text:
Israeli inaendelea kujenga makazi na vijiji kwa walowezi wa Kiyahudi ndani ya eneo la Kipalestina. Jeshi lake linashika vituo vingi katika ufuko wa magharibi na kutawala mwendo wa watu huko na kuzuia usafiri mara kwa mara kwa kulinda usalama wake.
Farakano kati ya Hamas upande wa Gaza na Mamlaka ya Kipalestina mkononi mwa PLO-Fatah upande wa Ramallah haijapata suluhisho.
[[jamii:Historia ya Israeli]]
[[jamii:Historia ya Palestina]]


title: Sauti

text: Sauti (kutoka Kiarabu صوت "saut") inamaanisha kile tunachosikia kwa masikio yetu.


title: Sauti

text: Kifizikia sauti ni uenezaji wa mabadiliko ya densiti na shinikizo katika midia kama kiowevu, gesi au gimba manga kwa njia ya wimbisauti.


title: Sauti

text: Kwa mfano kama mtu anapiga makofi mikono yake inasukuma hewa na kuikandamiza kati ya makofi. Wakati wa kukutana kwa makofi molekuli zinasukumwa kando. Mwendo huu wa ghafla unabadilisha densiti ya hewa karibu na mikono. Hewa ni midia nyumbufu, yaani ikipigwa na nguvu fulani inabadilika hali yake lakini inataka kurudi katika hali yake ya awali. Tabia hii ya unyumbufu inaendeleza mabadiliko ya densiti na shinikizo ndani ya hewa kama mitetemo au wimbisauti. Kwa lugha nyingine tunasema "sauti inaenea".


title: Sauti

text: Wakati mitetemo ya hewa iliyosababishwa na pigo la makofi inafikia katika sikio inaleta humo mtetemeko kwa kiwambo cha sikio ambacho ni ngozi inayotikiswa na mitetemo ya sauti. Neva ya sikio inabadilisha mwendo huu kwa mpwito wa umeme unaopelekwa kwenye sehemu husika ya ubongo. Kwa lugha nyingine "tunasikia sauti".


title: Sauti

text: Nguvu ya mshtuko wa asili unaosababisha sauti inapungua katika mwendo wa uenezaji. Yaani nishati ya mshtuko wa kwanza inaendelea pande zote na kugusa molekuli nyingi zaidi kadiri inavyoenea mbali na chanzo. Kwa hiyo nishati inayopatikana kwa kila molekuli inapungua. Hapo tunasema ya kwamba sauti ya karibu ni kali lakini sauti ya mbali ni dhaifu.


title: Sauti

text: Ilhali sauti ni mwendo wa wimbisauti katika midia fulani, hakuna sauti pasipo midia. Katika anga la nje tukifika kimo cha kilomita 100 juu ya uso wa ardhi, hakuna sauti tena, kwa sababu hakuna hewa au midia nyingine ya kupitisha mitetemo. Ila tu ndani ya chombo cha angani kuna midia tena kama hewa au ukuta metalia ya chombo chenyewe.


title: Sauti

text: Sauti inaenea pia katika maji au ndani ya metali kama bomba au pau za feleji za reli. Uenezi wa sauti ni tofauti kati ya midia na midia. Sauti inaenea haraka katika metali na maji kuliko hewa. Kwa wanaorekodi nyimbo kuna vifaa vinavyoitwa kompresa ambavyo kazi yake ni kuidhibiti sauti ili irekodiwe ikiwa nzuri


title: Sauti

text: Aina za sauti hutofautishwa kutokana na kiwango cha marudio yake:


title: Hezi

text: Hezi, pia hertz , kifupi Hz ni kipimo cha SI kwa marudio ikitaja rudio 1 kwa sekunde 1. Inatumiwa hasa kwa kutaja tabia ya mawimbi kama wimbisauti au mawimbi sumakuumeme za redio na pia marudio katika mitambo kwa mfano kompyuta.


title: Hezi

text: Kipimo hiki kilipokea jina lake mwaka 1930 kwa heshima ya mwanafizikia Mjerumani Heinrich Hertz aliyekuwa mtaalamu wa kwanza wa kuonyesha kuwepo kwa mawimbi sumakuumeme.


title: Hezi

text: Kipimo cha Hz hutumiwa mara nyingi kwenye ngazi zifuatazo:


title: Hezi

text: Sauti ni wavu inayosambaa kwa mbembeo wa shinikizo. Masikio ya kibinadamu husikia marudio ya sauti katika upeo wa sikio kama sauti za juu au sauti za chini. Kila noti ya muziki inalingana na marudio fulani yanayopimika kwa hertz. Sikio la mtoto mchanga husikia sauti kuanzia hezi 20 hadi hezi 20,000. Kwa mtu mzima uwezo wa kusikia sauti za juu hupungua kwa sababu ngozi ya kiwambo cha sikio kupoteza ulaini wake na mtu mzima kwa kawaida husikia marudio hadi 16,000 Hz pekee.


title: Hezi

text: Sauti juumno ni sauti juu ya 20,000 Hz hadi upeo wa MHz na kipimo hiki hutumiwa kupima mitetemo ya molekuli.


title: Hezi

text:
Mnururisho sumakuumeme hupatikana kama mawimbi ya redio, eksirei, nuru na joto. Tofauti kati ya aina hizi huelezwa kwa idadi ya marudio yake kwa sekunde au kipimo chake kwa Hz. Mawimbi ya sumakuumeme hupita kila mahali bila kutegemea midia ambayo ni tofauti na wimbisauti. Yanapita hata katika ombwe.Uwezo wa kompyuta na hasa CPU yake hupimwa pia kwa kutaja marudio ya CPU
kwa kipimo cha Hz.


title: Hezi

text: Kompyuta za kwanza zilikuwa na marudio wa 4 Hz. Kompyuta ya binafsi aina ya PC ya kwanza iliyouzwa nakampuni ya IBM ilifikia marudio ya 4.77 MHz. Chipu ya P5 ya Intel ilifikia 100 MHz mwaka 1995. Tangu mwaka 2000 chipu za 1 GHz na zaidi zimepatikana. Maendeleo yalifikia zaidi ya 8 GHz tangu mwaka 2011.


title: Ufundi wa vita

text: Ufundi wa vita (kwa Kichina 孫子兵法 pinyin Sūnzǐ bīngfǎ "Sunzi kuhusu ufundi wa vita") ni kitabu cha mwandishi Mchina Sunzi kuhusu mikakati ya vita. Hutazamwa kama kitabu cha kwanza kinachojulikana katika fani hii kikisomwa hadi leo hii na wanafunzi na viongozi wa siasa, uchumi na jeshi.


title: Ufundi wa vita

text: Kitabu kinaeleza umuhimu wa kutumia vifaa vyote vinavyopatikana kwa kufikia shabaha na umuhimu wa kuvitumia kulingana na hali halisi na kuwa tayari ya kubadilisha mbinu mara kwa mara.


title: Ufundi wa vita

text: Viongozi kama Mao Zedong (China), jenerali Vo Nguyen Giap (Vietnam), jenerali Douglas MacArthur (Marekani) na wengine walikisoma na kujifunza kutoka kitabu cha Sunzi.


title: Ufundi wa vita

text: Kitabu kina milango 13 inayojadili pande mbalimbali za kuandaa vita na kuviendesha.


title: Ufundi wa vita

text: Sunzi anaonya ni heri kuepukana na vita kwa sababu vinaharibu dola na taifa. Jambo muhimu ni kwanza kubatilisha mkakati wa adui, pili kuvunja ushirikiano wa adui na wenzake, tatu kupiga vita na kushinda kama hatua za kwanza na za pili zimeshindikana.


title: Ufundi wa vita

text: Sunzi anajadili hatari ya vita virefu anayotaja kama tishio hasa kwa kutunza jeshi lake na uwezo wake. Kutokana na hatari hii ni shabaha muhimu kuepukana na mapigano marefu.


title: Ufundi wa vita

text: Anataka kiongozi awe na utulivu wa kusubiri lakini kutumia nguvu yote kama ni lazima kuingia katika mapigano. „Mpiganaji mwenye hekima atatafuta nafasi inayozuia kushindwa kwake na hasiti kutumia muda sahihi wa kumshinda adui haraka iwezekanavyo."


title: Ufundi wa vita

text: Sunzi aliandika: „Ufundi mkuu vitani ni kuvunja upinzani wa adui bila mapigano"


title: Angkor Wat

text: Angkor Wat ni hekalu kubwa katika mkoa wa Angkor, Kamboja. Hekalu hilo lilijengwa katika karne ya 12 kwa amri ya mfalme Suryavarman II kama kitovu cha mji mkuu wake. Ni hekalu la Kihindu kubwa zaidi duniani. Limetangazwa na Unesco kuwa sehemu ya urithi wa dunia.


title: Angkor Wat

text: Ibada katika hekalu zilibadilihswa baadaye kuwa za Kibuddha na leo hii imekuwa ishara ya taifa la Kamboja na sehemu ya nembo lake.


title: Angkor Wat

text: Hekalu la Angkor Wat ni sehemu ya jumla ya majengo mengine mengi ya kidini ya Angkor, iliyokuwa eneo la miji mikuu ya wafalme wa Khmer kama vile Angkor Wat, Angkor Tom na mengine katika karne ya 9 hadi karne ya 15. Hakuna mabaki ya majengo nje ya mahekalu kwa sababu Wakhmer walitumia mawe kwa majengo ya kidini pekee.


title: Angkor Wat

text: Hekalu liko takriban km 240 upande wa kaskazini-magharibi wa mji mkuu Phnom Penh.


title: Angkor Wat

text: Eneo lote la hekalu la Angkor Wat lina urefu wa km 1.5 na upana wa km 1.3. Lote limezungukwa na mfereji wa maji mwenye upana wa mita 190. Kwa hiyo hekalu liko kwenye kisiwa kilichotengenezwa na binadamu. Mawe makubwa ya ujenzi yalisafirishwa kwenye maji kwa njia ya boya.


title: Angkor Wat

text: Mawe yamenyoshwa kwa umakini na kuunganishwa bila sementi na bila kuonyesha mapengo.


title: Angkor Wat

text: Katikati ya kisiwa kuna hekalu kuu lenye minara 5 inayoitwa prasat. Mnara mkubwa una kimo cha mita 65.


title: Angkor Wat

text: Kuta za hekalu zimejaa sanamu zilizochongwa katika jiwe. Zinaonyesha hasa wachezaji wa kike wakati wa kucheza katika ibada mbele ya miungu. Sanamu hizo zimechongwa kila moja kwa namna ya pekee, hakuna mbili zilizo sawa. Kwenye ghorofa la juu kuna kanda za picha za kuchongwa katika jiwe zinazoonyesha masimulizi ya mashairi matakatifu ya Wahindu yanayoitwa Ramayana na Mahabharata.


title: Angkor Wat

text:
Chanzo cha ujenzi wa miji na hekalu kilikuwa azimio la wafalme wa Khmer katika karne ya 9 la kutengeneza malambo na mifereji ya umwagiliaji katika eneo la Angkor. [[Miundombinu] hiyo iliweka msingi kwa [[kilimo]] cha [[mpunga]] chenye ma[[zao]] kadhaa kila [[mwaka]] na kuleta [[idadi]] kubwa ya watu pamoja na [[utajiri]] kwa nchi. Kwa njia hiyo milki ya Khmer ilikuwa dola lenye uwezo mkubwa katika [[Asia Kusini Magharibi]] lililoweza kujenga miji mikubwa yenye mahekalu ya ajabu.
Mwaka [[1113]] mfalme [[Suryavarman II]] alianza kuwa mtawala wa Khmer hadi [[1150]]. Alishinda [[vita]] kadhaa na kupanua eneo la [[milki]]. Alitengeneza upya mahekalu yaliyokuwepo na kuanzisha makazi mapya ya kifalme pamoja na hekalu kubwa la Angkor Wat. Alikabidhi hekalu kwa ibada ya [[mungu]] wa kihindu [[Vishnu]]. Wataalamu wanaona [[dalili]] ya kwamba hekalu hili lilikusudiwa kuwa baadaye pia hekalu la [[kaburi]] la mfalme huyu.


title: Angkor Wat

text: Katika miaka ya baadaye eneo la Angkor ilivamiwa na maadui wa Khmer, kurudishwa tena chini ya milki yao na tangu mwaka [[1200]] mfalme [[Jayavarman VII]] alianzisha mji mkuu mpya wa [[Angkor Tom]]. Mfalme huyo alikuwa [[mfuasi]] wa [[Buddha]], si tena mfuasi wa miungu ya [[Uhindu]]. Kwa hiyo hekalu kuu la Angkor Tom likawa hekalu la Kibuddha.


title: Angkor Wat

text: Miaka iliyofuata ibada za Kihindu katika Angkor Wat zilififia na kuwa mahali pa Wabuddha.


title: Angkor Wat

text: Katika [[karne ya 15]] [[Wathai]] walivamia na kutwaa Kamboja na eneo la Angkor halikuwa tena mji mkuu. Lakini Angkor Wat iliendelea kutumiwa na [[wamonaki]] Wabuddha. Wakati ule hapakuwa tena na [[pesa]] ya kukarabati mahekalu, hivyo ma[[jengo]] mengi yalifunikwa na misitu minene. Angkor Wat ilihifadhiwa kutokana na mfereji mpana wa maji uliozuia uenezaji wa misitu.


title: Angkor Wat

text: Tangu [[karne ya 17]] wasafiri wa kwanza kutoka [[ng'ambo]] walifika Kamboja na kutembelea Angkor Wat.


title: Angkor Wat

text:
[[Wazungu]] wa [[karne ya 19]] waliandika juu ya hekalu wakishangaa jinsi gani majengo mazuri namna hii yalijengwa katika nchi iliyokuwa [[maskini]] na katika hali duni wakati wao. [[Jamii:Kamboja]]
[[Jamii:Urithi wa Dunia]]
[[Jamii:Uhindu]]
[[Jamii:Ubuddha]]


title: Reli ya garimoshi

text: Reli za garimoshi ni nondo au pau za feleji zenye umbo maalumu. Zinalazwa mbili-mbili juu ya boriti imara na kuunda njia ya reli ambako treni zinatembea.


title: Reli ya garimoshi

text: Zamani kulikuwa pia na reli hizi za ubao, baadaye chuma udongo au chuma mfuo. Reli za kisasa hutengezewa kwa feleji pekee zinazotengenezwa kiwandani kuwa na umbopande maalumu.


title: Reli ya garimoshi

text: Umbopande wa reli huwa na sehemu tatu ambazo ni


title: Reli ya garimoshi

text: Kichwa ni pana na ubora wake unasababisha mwendo barabara ya treni juu reli. Katikati ni nyembamba kwa kusudi la kupunza uzito na gharama. Mguu unaweza kuwa pana au nyembamba zaidi na hii inategemea aina ya kiti kinachobeba reli yenyewe juu ya boriti za chini. Kila kampuni ya reli inatumia maumbo yaliyosanifishwa kwa eneo lake.


title: Reli ya garimoshi

text: Kwa usafiri wa kisasa reli ni lazima kutengenezwa kwa kutumia feleji bora maana inapaswa kubeba mzigo mkubwa mara nyingi kila siku. Feleji ianyofaa kwa ujenzi haufai tena kwa reli za garimoshi maana ilichoka mapema na kuvunjika ni hatari kwa maisha ya abiria na gharama kubwa kwa kampuni ya reli na umma.


title: Reli ya garimoshi

text: Kwa jumla inawezekana kusema kiasi reli hizi ni nzito pamoja na boriti na msingi chini ya boriti ni pia treni nzito na haraka zaidi zinazoweza kuzitumia.


title: Tungo

text: Tungo ni neno au nomino inayotokana na kitenzi "tunga". Kutunga ni kuweka/kushikamanisha vitu pamoja kwa kutumia kitu kama kamba au uzi kwa kupitishia ndani yake. Kwa mfano, unaweza kutunga vitu kama samaki, shanga, simbi na kadhalika.


title: Tungo

text: Unaposhikamanisha vitu pamoja tunapata kitu kinachoitwa utungo (mmoja) au tungo (nyingi).


title: Tungo

text: Katika taaluma ya lugha (sarufi) tuna dhana hiyohiyo ya kuweka/kushikamanisha vitu pamoja, yaani kupanga/kuweka pamoja vipashio vya lugha ili kujenga kipashio kikubwa zaidi.


title: Tungo

text: Neno tungo katika lugha ya Kiswahili, hasa kwa upande wa sarufi, lina maana ya "neno au mpangilio wa maneno unaotoa taarifa fulani". Taarifa hiyo inaweza kuwa kamili au la. Mfano: Yeye anayesoma... Yule anajua kuandika. Lakini lazima kuwe na mpangilio kamili katika muundo mzima wa kisarufi.Kishazi ni tungo yenye kitenzi ambacho chaweza kujitosheleza na kukamilisha ujumbe uliokusudiwa na mzungumzaji au kuwa na kitenzi kisichoweza kujitegemea.Kuna aina mbili za tungo kishazi nazo ni:


title: Tungo

text: Kishazi huru ni kishazi kinachotaewaliwa ka kitenzi kikuu, ambacho kwa kawaida hutoa ujumbe kamili usiohitaji maelezo zaidi ya kukamilisha maana.


title: Tungo

text: Kishazi tegemezi ni kishazi kinachotawaliwa kwa kitenzi kisaidizi, ambacho muundo wake hukifanya kutegemea kitenzi cha kishazi huru ili kuweza kutoa ujumbe uliokusudiwa.Kuna aina mbili za vishazi tegemezi nazo ni:


title: Kigezo cha viwango

text: Kigezo cha viwango ni namna au jinsi tungo inavyoweza kujidhihirisha katika viwango vikuu vinne (4). Viwango hivyo ni pamoja na:Kutokana na viwango hivyo vinne, tunapata aina kuu nne za tungo nazo ni:


title: Kigezo cha viwango

text: Kutokana na kigezo hiki kuna aina kuu tatu (3) za tungo nazo ni:


title: Kigezo cha maana

text: Kigezo cha maana ni kigezo kinachotumika kufafanua au kubainisha maana ya maneno katika tungo. Hasa kinalenga kufahamu maana za kina katika tungo.


title: Kigezo cha maana

text: Kigezo hiki kina aina kuu mbili za tungo nazo ni:


title: Kigezo cha maana

text:
Hii ni tungo ambayo maana yake iko wazi na inaeleweka wazi bila utata wowote ule. Tungo nyoofu ni tungo ambayo huwa na maana moja tu iliyo wazi kabisa.
Hii ni tungo ambayo maana yake haiko wazi. Tungo tata ni tungo ambayo huwa na maana zaidi ya moja.
Mifano:


title: Kikw'adza

text: Kikw'adza (au Kiqwadza) ilikuwa lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Tanzania iliyozungumzwa na Wakw'adza. Mkw'adza wa mwisho aliyejua kuongea lugha hiyo alifariki kati ya mwaka 1976 na 1999, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikw'adza iko katika kundi la Kikushi.


title: Njia ya reli

text: Njia ya reli ni barabara maalumu iliyojengwa kwa ajili ya matumizi ya treni.


title: Njia ya reli

text: Kwa kawaida njia hii hutengenezwa kwa kufunga pau mbili za feleji sambamba kwenye mataruma ya mbao, simiti au chuma zinazokaa juu ya msingi wa mawe ya kokoto.


title: Njia ya reli

text: Umbali kati ya reli mbili umesanifishwa katika kila nchi au angalau eneo la kampuni ya reli. Umbali huo unapaswa kulingana kikamilifu na upana wa magurudumu ya treni maana tofauti na magari barabarani treni hazilengwi na dereva bali na reli za njia zenyewe.


title: Njia ya reli

text: Kazi ya kwanza ni kujenga msingi wa njia ya reli. Pale ambako ardhi si imara tabaka la ardhi linaongezwa kwenye msingi. Juu yake matabaka mengine ya mchanga au kokoto yanaweza kuongezwa, kutegemeana na mazingira.


title: Njia ya reli

text: Juu ya msingi huu panawekwa tabaka la mawe ya kokoto ambayo ni tako kwa mataruma yanayobeba reli za garimoshi. Mataruma haya yanashika reli kwa umbali unaotakiwa. Mataruma yalitengenezwa zamani kwa kawaida kwa ubao mgumu, siku hizi pia mara nyingi kwa simiti, wakati mwingine pia kwa chuma.


title: Njia ya reli

text: Reli hushikwa kwa mabano yanayofungwa kwa parafujo ndefu kwenye mataruma.


title: Njia ya reli

text: Uwezo wa njia ya reli kubeba treni nzito na pia treni za haraka unategemea uwezo wa msingi pamoja na uzito wa reli za garimoshi zenyewe.


title: Njia ya reli

text: Zamani ujenzi ulifanywa kwa mikono pekee. lakini siku hizi kuna mashine maalumu "(tazama filamu inayoonyesha jinsi mashine inavyolaza mataruma ya simiti mfululizo nchini Ujerumani)".


title: Njia ya reli

text: Kabla ya ujenzi wa njia kuna kazi ya kukagua eneo na kuchagua njia bora inayowezekana. Wakaguzi wanaangalia aina za udongo, mitelemko, hatari za mafuriko njiani na mengine mengi.


title: Njia ya reli

text: Zamani vyuma vya reli za garimoshi vilifungwa kwa kuacha mapengo madogo kati yake. Hii ilikuwa muhimu kwa sababu chuma na feleji inapanuka wakati wa joto na kujikaza yaani kuwa fupi kiasi wakati wa baridi kali. Siku hizi vyuma hivyo vinashikwa pamoja kwa njia ya kufuma yaani tambuzo (kuyeyusha uso wa vyuma kwa joto kubwa na kuviunganisha hivyo). Mtutuko unaoweza kutokea ndani ya vyuma hubanwa kwa njia ya ujenzi imara zaidi. Kama ni lazima wajenzi wanaongeza sehemu za pekee za upanuzi.


title: Njia ya reli

text: Pale ambapo njia za reli zinaungana au kuachana kuna swichi zinazowezesha treni kubadilisha njia. Swichi hizi kwenye njia zinazotumiwa na treni chache zinaweza kubadilishwa kwa mkono, na kwa kazi hii ni lazima kuwa na kituo au ofisi kwa wafanyakazi. Kwenye reli zilizoendelea swichi hizi hutawaliwa kwa mbali ama kupitia nyaya ndefu au siku hizi pia kwa njia ya elektroniki ilhali kila swichi ina injini ndogo ya umeme.


title: Njia ya reli

text: Penye usafiri mwingi njia za reli hujengwa kwa jozi, yaani njia mbili kandokando ili treni mbili ziweze kupishana bila matatizo. Pale ambapo kuna njia 1 tu ni lazima kupanga sehemu ambapo treni 1 inaweza kusubiri hadi treni nyingine imepita.


title: Njia ya reli

text: Geji ni jina la upana kati ya reli mbili (kwa Kiingereza "gauge") ambao unatofautiana kati ya nchi na nchi. Kwa kawaida nchi jirani huwa na geji ya pamoja ili kurahisisha mwendo wa treni na mabehewa.


title: Njia ya reli

text: Geji sanifu ya kimataifa "(ing. Standard Gage Railroad SGR)" leo hii ni mita 1.435 (futi 4 inchi 8 1⁄2). Katika Afrika ya Mashariki reli za kwanza zilijengwa na Wajerumani wakati wa ukoloni, pia Waingereza walijenga reli yenye upana wa mita 1 pekee kama vile Reli ya Tanganyika. Wakati ule hii ilitazamwa kutosha kwa mahitaji ya usafiri, tena ilipunguza gharama. Lakini siku hizi geji hii ndogo hairuhusu kutumia njia kwa treni nzito wala treni za haraka.


title: Njia ya reli

text: Wakati wa ujenzi wa reli ya TAZARA nchini Tanzania geji ya mita 1.067 ilichaguliwa kwa sababu reli hii inaungana na reli ya Zambia huko New Kapiri Mposhi na reli zote za Kusini mwa Afrika hutumia geji hii. Hivyo ndani ya Tanzania kuna matatizo ya kwamba mabehewa ya TAZARA na Tanzania Railway Corporation hayalingani, yaani hayawezi kuingia kwenye njia za kampuni nyingine. Njia zote mbili za TAZARA na TRC zinakutana Dar es Salaam na pale Kidatu kuna kituuo cha kubadilishana kontena kati ya makampuni mawili.


title: Njia ya reli

text: Urusi na nchi zilizokuwa sehemu ya Umoja wa Kisovyeti huwa na upana wa mita 1.520 ambayo ni pana zaidi kuliko nchi nyingi za jirani. Kwa sababu ya wingi wa usafiri wa reli ndani ya Urusi na nchi za Ulaya na China kuna vituo mbalimbali ambako sehemu ya chini za mabehewa zinabadilishwa kwa ajili ya upana husika wakati wa kuvuka mipaka.


title: Njia ya reli

text: Nchi za Afrika za Mashariki zilirithi njia za geji nyembamba ya mita moja. Ujenzi wa Tazara ulileta geji ya Afrika Kusini hadi Dar es Salaam. Nchi jirani ya Ethiopia ilirithi pia geji ya mita 1, na Eritrea geji ya sentimita 95.


title: Njia ya reli

text: Tangu mwaka 2007 shughuli za kubuni mpango mkuu wa reli ya Afrika ya Mashariki ziliendelea na kufikia makubaliano. Tangu mwaka 2014 ujenzi wa reli yenye geji sanifu kutoka Mombasa kwenda Nairobi ulianza na mnamo Juni 2017 treni za kwanza zinatakiwa kuanzisha huduma. Njia imepangwa kuendelea hadi Kampala na Kigali.


title: Njia ya reli

text: Vivyo hivyo nchini Tanzania ujenzi wa awamu ya kwanza ya reli ya geji sanifu ilianzishwa Aprili 2017 itakayounganisha Dar es Salaam na Morogoro na kuendelea baadaye hadi Kigoma na Mwanza, na baadaye hadi Burundi na Rwanda itakapokutana na njia kutoka Mombasa.


title: Kimediak

text: Kimediak ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamediak. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimediak imehesabiwa kuwa watu 5270 lakini wasemaji wengi wameshaanza kubadilisha lugha, yaani Kimediak iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimediak iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kimosiro

text: Kimosiro ilikuwa lugha ya Kinilo-Sahara nchini Tanzania iliyozungumzwa na Wamosiro. Siku hizi Wamosiro wote wamebadilisha lugha yao na kuongea Kinandi badala ya lugha yao, maana yake lugha ya Kimosiro imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimosiro iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Shirika la Reli Tanzania

text:
Shirika la Reli Tanzania au Tanzania Railways Limited (TLC - hadi 2007 TRC ) ni kampuni ya umma inayoendesha usafiri kwenye mtandao mkubwa zaidi wa reli nchini Tanzania.
Inaendesha hasa usafiri kwenye njia za reli zifuatazo katika Tanzania


title: Shirika la Reli Tanzania

text: Hali ya shirika ilikuwa duni mno na tangu miaka mingi njia ya kaskazini haina huduma ya abiria. Kuna mipango ya kuboresha huduma.


title: Shirika la Reli Tanzania

text: TRC ni tofauti na kampuni ya TAZARA inayoendesha reli kati ya Daressalaam na Zambia.


title: Shirika la Reli Tanzania

text: TRC inatumia njia za reli zilzoanzishwa wakati wa ukoloni katika Afrika ya Mashariki ya Kijerumani na kupanuliwa wakati wa utawala wa Kiingereza. Kabla na baada ya uhuru shirika la East African Railways and Harbours Corporation ilitawala reli za Tanzania, Kenya na Uganda. Mwaka 1977 shirika hili lilivunjwa pamoja na Jumuiya ya Afrika Mashariki.


title: Shirika la Reli Tanzania

text: Kwa ajili ya reli na mabandari katika Tanzania TRC ilianzishwa. Hali ya reli iliendelea kushuka polepole kutokana na utawala mbaya. Majaribio kadhaa za kufufusha kampuni yalishindikana.


title: Shirika la Reli Tanzania

text: Mwaka 2007 shirika la TRC lilivunjwa likaisha kumiliki njia za reli pamoja na kuwajibika kwa usafiri hapa pamoja na mawasiliano kwa mabasi ya reli.


title: Shirika la Reli Tanzania

text: Mwaka 2007 shughuli za kuendesha usafiri wa reli ilihamishwa kwa shirika jipya la "Tanzania Railways Limited" (TRL) iliyokuwa mradi wa pamoja wa serikali ya Tanzania na kampuni ya RITES kutoka nchini Uhindi. Tangu mwaka 2011 Jamhuri ya Maungano ya Tanzania imeshika hisa zote (100%) za TRL..


title: Shirika la Reli Tanzania

text: Mtandao wa reli ulibaki mkononi mwa serikali ikimilikiwa na Reli Assets Holding Company Ltd (RAHCO) kama wakala wa serikali.


title: Shirika la Reli Tanzania

text: TRC imerithi njia zenye upana wa mita 1 kwa urefu wa kilomita 2,600. Usafiri wote ni kwa injini za diseli.


title: Shirika la Reli Tanzania

text: Leo hii injinitreni na mabehewa ni bovu, hali ya njia ya reli pia kwa hiyo treni zinazoendelea kusafiri hutembea polepole na kwa kuchelewa. Ratiba ya safari kati ya Daressalaam hadi Kigoma ni masaa 40 kwa kilomita 1252 inayolingana na mkasi wa 30 km/h. Zamani kulikuwa na terni 3 za abiria kila wiki, lakini mwaka 2011 hali halisi ilikuwa treni 1 pekee.


title: Shirika la Reli Tanzania

text: Mabehewa ya kwenda Mwanza yanasafiri pamoja na treni ya Kigoma na kuwa treni ya pekee huko Tabora.


title: Shirika la Reli Tanzania

text: Upana wa njia ya TRL ni tofauti na TAZARA kwa hiyo mabehewa hayawezi kuingia kutoka njia ya kampuni moja kwa nyingine. Daressalaam na Kidatu kuna vituo vya huhamishia mizigo kati ya makampuni haya.


title: Shirika la Reli Tanzania

text: Tangu mwaka 2011 kuna mapatano kati ya Tanzania na Uganda kuanzisha njia ya reli mpya kati ya Tanga na Kampala kupitia Arusha na feri kwenye Ziwa Viktoria.


title: Shirika la Reli Tanzania

text: Kufuatana na mapatano haya kilomita 400 kati ya Tanga na Arusha zitaboreshwa na njia mpya ya kilomita 480 kutengenezwa kutoka Arusha kwenda Musoma. Kwenye bandari ya Musoma mizigo itahamishwa kwenye feri kwenda Uganda. sehemu ya mipango hii ni ujenzi wa bandari mpya huko Tanga - Mwambani na bandari mpya huko Kampala - Bukasa.


title: Shirika la Reli Tanzania

text: Njia hii mpya itakuwa fupi kuliko njia zilizopo kwa sasa kati ya pwani la Bahari Hindi na Uganda.


Shirika la reli na bandari za Afrika ya Mashariki (ing. East African Railways and Harbours Corporation (EAR&H)) ilikuwa kampuni ya umma iliyosimamia reli na bandari za Kenya, Uganda na Tanganyika na baadaye Tanzania katika miaka kabla na baada ya uhuru wa nchi hizi.


title: East African Railways and Harbours Corporation

text: Hadi 1948 kulikuwa na mashirika ya pekee kwa Kenya na Uganda upande mmoja na Tanganyika upande mwingine.


text: Kenya na Uganda zilikuwa pamoja kwa sababu walikuwa na reli ya pamoja yaani njia ya reli iliyojengwa kuanzia mwaka 1896 kutoka Mombasa kwenda hadi Kisumu mwanzoni , baadaye hadi Kampala ilijulikana kwa jina la Reli ya Uganda.


text: Tanganyika ilikuwa na mfumo tofauti ya reli iliyoanzishwa wakati wa Afrika ya Mashariki ya Kijerumani kabla ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Reli hii iliendelezwa na Waingereza kwa jina la Tanganyika Railways and Port Services.


text: 1948 huduma zote mbili ziliunganishwa kuwa EAR&H. Shirika jipya lilisimamia na kutekeleza kazi za reli, bandari za baharini na pia za ndani halafu huduma ya meli na feri kwenye maziwa makubwa yaani Viktoria Nyanza, Ziwa Tanganyika na Ziwa Nyasa.


text: Shirika jipya liliendelea kupanushwa mtandao wa reli pa pia kuboreshha huduma ya maji kwa kuleta meli mpxya kwenye Ziwa Viktoria.


text: Mwaka 1977 viongozi wa nchi za Afrika ya Mashariki walishindwa kupatana juu ya siasa wakavunja Jumuiya ya Afrika ya Mashariki ya kwanza. Kutokana na hii pia EAR&H ilivunjwa. njia za reloi, mabandari na meli ziligawiwa kwa nchi tatu. Shirika jipya za Kenya Railways Corporation, Tanzania Railways Corporation and Uganda Railways Corporation zilianzishwa.


title: Kinyunyizo

text: Kinyuyizo ni chombo cha umwagiliaji mimea, ama kwenye shamba la kilimo au katika bustani. Matumizi mengine ni kwa ajili ya kupoza joto au kwa kupambana na vumbi nyingi. Majengo ya ofisi au viwanda mara nyingi huwa pia na mfumo wa vinyuyizo kwenye dari kwa kupambana na moto ikiwaka.


title: Kinyunyizo

text: Kinyuyizo kinasambaza maji yanayofika mle kwa shinikizo kupitia mpira au bomba yakisukumwa kwa pampu. Njia nyingine kwa ajili ya maeneo madogo ni kutumia nguvu ya graviti kwa kutumia maji ya tangi iliyoko juu ya vinyuyizo.


title: Kinyunyizo

text: Mara nyingi kichwa cha kinyuyizo huinuliwa juu kwa kusudi la kufikia eneo kubwa zaidi. Hasa katika bustani ya mapambo kuna muundo ambako mabomba ya kudumu yako chini ya ardhi na vinyukizo vinamwagilia sehemu za karibu tu.


title: Kinyunyizo

text: Mfumo wa kisasa wa umwagiliaji wa matone unaweza kutumia vinyuyizo ingawa mara nyingi hutumia tu mabomba au mipira yenye matundu ambako maji yanahitajika.


title: Umwagiliaji wa matone

text: Umwagiliaji wa matone ni mfumo wa kisasa kwa umwagiliaji wa mimea na hasa mazao. Maji hupelekwa polepole kwa mabomba au mipira yenye matundu madogo moja kwa moja hadi mguu wa kila mmea, karibu na mizizi yake. Mfumo huu unapunguza sana matumizi ya maji na pia shida nyingine mbalimbali.


title: Umwagiliaji wa matone

text: Vyanzo vya mfumo huu vinajulikana kutoka China ya Kale ambako wakulima walizika sufuria za kauri katika ardhi karibu na miti na kuizijaza maji, Maji yalipita kwenye kuta za vyombo na kuingia udongo karibu na mizizi polepole. Wajerumani walitumia mabomba ya udongo wa ufinyanzi uliochumwa ndani ya ardhi kwa umwagiliaji kuanzia karne ya 19. Baada vita kuu ya pili ya dunia mtu wa Australia alianza kutumia mabomba ya plastiki yenye matundu.


title: Umwagiliaji wa matone

text: Ilionekana ya kwamba mbinu huu ni rahisi lakini una hasara kama mpira ni ndefu. Matundu karibu na chanzo cha maji hutoa maji zaidi kuliko matundu ya mbali. Pia kama shinikizo katika mpira ni juu kidogo maji hayatokei kwa umbo la matone mbali kwa nguvu mno kama mwendo mfululizo. Mfumo huu uliboreshwa nchini Israeli na Simcha Bass aliyeongeza nozeli za kutonesha maji (ing. "dripper" au "emitter").


title: Umwagiliaji wa matone

text: Katika maeneo ya joto kubwa mfumo wote hupelekwa chini ya uso wa ardhi kwa kupunguza tena upotevu kutokana na usimbishaji wa maji hewani.


title: Umwagiliaji wa matone

text: Faida za umwagiliaji wa matone ni kama zifuatazo:


title: Umwagiliaji wa matone

text: Hasara zinazoweza kutokea wakati wa kutumia umwagiliaji wa matone:


title: Mbwa-mwitu Dhahabu

text: Mbwa-mwitu dhahabu (pia bweha-dhahabu, bwea dhahabu, mbweha dhahabu na bweha-mbuga) ni mnyama wa jamii ya mbwa anayetokea Afrika ya Kaskazini na ya Mashariki. Zamani jina lake la kisayansi lilikuwa "Canis aureus", lakini hivi karibuni wataalamu wamebaini kwamba nususpishi za Afrika ni tofauti na zile za Asia na Ulaya. Kwa hivyo nususpishi za Afrika zimepata jina jipya "Canis anthus". Hadi sasa bado huitwa bweha na watu wengi lakini yuko karibu zaidi na Mbwa-mwitu Habeshi na Mbwa-nyika (coyote) wa Amerika ya Kaskazini. Kwa hivyo tafadhali aitwe mbwa-mwitu.


title: Mbwa-mwitu Dhahabu

text: Anapatikana Kenya na kaskazini kwa Tanzania (k.m. Hifadhi ya Serengeti) ambayo ni kusini kabisa ya uenezaji wake.


title: Mbwa-mwitu Dhahabu

text: Mbwa-mwitu dhahabu hula wanyama wadogo hadi ukubwa wa swala, mizoga, wadudu na matunda. Makazi yake ni jangwa, mbuga na misitu myepesi. Anaishi kwa vikundi vidogo hasa dume na jike pamoja na watoto.


title: Mbwa-mwitu Dhahabu

text: Kwa jumla kuna nususpishi 6 zinazo tambuliwa:


title: Visensya Gerosa

text: Visensya Gerosa, kwa Kiitalia Vincenza Gerosa, (29 Oktoba 1784 – 20 Juni 1847) alikuwa mwanamke wa Italia kaskazini ambaye, pamoja na Bartolomea Capitanio, alianzisha shirika la Masista wa Upendo wa Lovere, ambao kwa kawaida wanaitwa Masista wa mtoto Maria.


title: Visensya Gerosa

text: Visensya alizaliwa katika kijiji hicho cha Lovere, mkoani Lombardia, katika familia tajiri. Jina lake la awali lilikuwa Caterina.


title: Visensya Gerosa

text: Alikutana na Bartolomea alipokuwa na umri wa miaka 40 years, wakaungana kupambana na ujinga na ufukara wa watu wa eneo lao.


title: Visensya Gerosa

text: Baada ya Bartolomea kufariki, Visensya aliendeleza shirika lao kwa miaka mingi akafariki mwaka 1847 hukohuko Lovere.


title: Visensya Gerosa

text: Wote wawili walitangazwa wenye heri na Papa Pius XI tarehe 30 Mei 1926, halafu watakatifu na Papa Pius XII tarehe 18 Mei 1950.


title: Visensya Gerosa

text: Sikukuu ya Visensya inaadhimishwa kila mwaka tarehe 28 Juni.


title: Bartolomea Capitanio

text: Bartolomea Capitanio (13 Januari 1807 - 26 Julai 1833) alikuwa mwanamke wa Italia kaskazini ambaye, pamoja na Visensya Gerosa, alianzisha shirika la Masista wa Upendo wa Lovere, ambao kwa kawaida wanaitwa Masista wa mtoto Maria.


title: Bartolomea Capitanio

text: Bartolomea alizaliwa katika kijiji hicho cha Lovere, mkoani Lombardia.


title: Bartolomea Capitanio

text: Alipokutana na Visensya waliungana kupambana na ujinga na ufukara wa watu wa eneo lao.


title: Bartolomea Capitanio

text: Mwaka 1833 walisaini hati ya kuanzisha shirika, lakini baada ya miezi tu alifariki.


title: Bartolomea Capitanio

text: Hata hivyo Visensya aliendeleza shirika lao kwa miaka mingi akafariki mwaka 1847 hukohuko Lovere.


title: Bartolomea Capitanio


title: Bartolomea Capitanio

text: Sikukuu ya Bartolomea inaadhimishwa kila mwaka tarehe 26 Julai.


title: Ukuta wa picha

text: Ukuta wa picha ni ukuta ambao umejaa picha takatifu na unatenganisha patakatifu na sehemu kubwa ya kanisa hasa katika madhehebu ya Waorthodoksi.


title: Ukuta wa picha

text: Kwa Kigiriki unaitwa εἰκονοστάσι(-ον), "eikonostasion", "eidonostasis", yaani "panapowekewa picha", kutokana na "eikon", picha, na "histemi", naweka).


title: Ukuta wa picha

text: Waamini wanaelekea altare iliyopo nyuma ya ukuta huo, lakini kwa kawaida hawawezi kuona kinachofanyika huko, kwa sababu ni fumbo la imani. Badala yake wanatazama picha hizo zinazoinua mawazo yao kwa Mungu na kwa maajabu aliyowatendea binadamu hasa katika historia ya wokovu.


title: Picha takatifu

text: Picha takatifu (pia "ikona" kutoka Kigiriki εἰκών, "eikōn" "picha" kwa kupitia Kiingereza "icon") kwa kawaida ni mchoro unaoheshimiwa kidini hasa katika Ukristo wa Mashariki lakini pia katika madhehebu mbalimbali ya Ukristo wa Magharibi, kama vile Kanisa la Kilatini.


title: Picha takatifu

text: Mara nyingi picha hizo zinamhusu Yesu, Bikira Maria, watakatifu wengine, malaika na msalaba.


title: Picha takatifu

text: "Sanaa ya Kikristo" inatajwa kwanza kati ya karne ya 2 na karne ya 3 katika maandishi ya Tertuliani (160 hivi - 220) na Klemens wa Aleksandria (150 hivi - 212).


title: Picha takatifu

text: Matumizi ya picha hizo yalipingwa na baadhi ya Wakristo, hasa wa mashariki, baada ya Uislamu kutokea na kuenea katika maeneo yao. Hapo kaisari Leo III wa dola la Roma Mashariki alikataza picha hizo ili kujilinganisha na Waislamu na kujenga uhusiano mzuri nao.


title: Picha takatifu

text: Kumbe wamonaki na Wakristo wengine wengi walipinga katazo hilo. Ndio mwanzo wa mabishano makubwa yasiyoishia katika hoja na maandishi, bali yalichukua uhai wa watu, hasa waliodhulumiwa na serikali.


title: Picha takatifu

text: Hatimaye Mtaguso wa pili wa Nisea (787) ulithibitisha uhalali wa picha hizo na wa heshima ambazo zinapewa, kama ulivyotetewa hasa na mtakatifu Mwarabu Yohane wa Damasko.


title: Picha takatifu

text: Pamoja na kwamba picha takatifu zinasema na mioyo ya waamini wanyofu, mara nyingi utaalamu wa ikonografia unahitajika hasa katika kufafanua picha takatifu za Ukristo wa Mashariki, kwa kuwa hizo hazilengi kuiga sura halisi zinavyoonekana na macho, bali kudokeza mafumbo ya imani ili kuona yasiyoonekana.


title: Buibui (Arithropodi)

text: Buibui au bui (buibui wakubwa) ni arithropodi wa oda Araneae katika ngeli Arachnida. Kama arakinida wote wana miguu minane na pia wanaweza kusokota nyuzi za aina ya hariri (hariri ya buibui). Kinyume na arithropodi wengine kiwiliwili chao kina sehemu mbili tu: kefalotoraksi (cephalothorax: kichwa na kidari) na fumbatio zilizoungwa kwa pediseli (pedicel) nyembamba kwa umbo wa mrija. Kefalotoraksi inabeba miguu na kando ya mdomo kuna jozi ya viungo vikubwa vinavyoitwa kelisera (chelicerae) na jozi nyingine ya viungo vidogo vinavyoitwa pedipalpi. Kelisera zina viungo viwili na kile cha mbele kina aina ya chonge kali inayotumika kwa kuingiza sumu katika windo. Isipotumika chonge hii imekunjwa kwenye upande wa ndani wa kelisera. Pedipalpi ni kama sehemu za mdomo na hutumika kwa kushika na kuminya windo. Madume hutumia pedipalpi kwa kuweka shahawa katika ufunguzi wa uzazi wa jike.


title: Buibui (Arithropodi)

text: Buibui wanaojulikana sana hutengeneza utando ili kukamata arithropodi wengine, wadudu hasa, lakini hata wanyama wadogo (bui). Buibui wengine huwinda wakikimbia au kuruka. Bui mkubwa sana huitwa tarantula na anaweza kukamata mijusi, nyoka wadogo, vipanya na ndege.


title: Abhairege

text: Abhairege (pia Abairegi , Bairege) ni moja ya koo za Wakurya katika maeneo upande wa mashariki wa ziwa Nyanza Viktoria la Afrika ya Mashariki. Watu hao wapo mashariki mwa Wakurya wengine katika mkoa wa Mara nchini Tanzania na huko Kenya magharibi mwa Mkoa wa Nyanza-


title: Trekta

text: Trekta (kutoka lat./ing. "tractor "mvutaji"") ni gari maalumu linalotumiwa hasa katika kilimo.


title: Trekta

text: Kwa kawaida huwa na kiti kimoja cha dereva pekee na kusudi lake si usafiri wa watu lakini kuvuta (au kuendesha) mitambo mbalimbali au trela yenye mzigo.


title: Trekta

text: Nje ya kilimo hutumiwa katika uchumi wa msituni, kwenye kazi za ujenzi na pia kwenye uwanja wa ndege.


title: Trekta

text: Trekta ziliundwa kwa kuchukua nafasi ya wanyama ambao katika tamaduni mbalimbali walifanya kazi ya kuvuta zana za kilimo nzito, hasa plau na pia kuvuta trela za kubeba mazao baada ya mavuno kutoka shamba.


title: Trekta

text: Trekta za kwanza zilitokea wakati wa karne ya 19 baada ya kupatikana kwa injini ya mvuke.


title: Trekta

text: Baadaye zilikuja trekta za petroli. Siku hizi trekta nyingi huendeshwa kwa injini ya diseli.


title: Trekta

text: Trekta inahitaji magurudumu makubwa kwa ajili ya kazi kwenye shamba pasipo na barabara ili ipite kwenye ardhi laini na matope shambani. Trekta ndogo huwa na magurudumu makubwa ya nyuma yanayosukumwa na injini yake. Magurudumu makubwa yanatumia nguvu ya injini vizuri zaidi kuliko magurudumu madogo lakini hayaruhusu kasi ya haraka hivyo matrekta yana mwendo wa polepole kuliko magari mengine.


title: Trekta

text: Trekta za kisasa mara nyingi huwa na giaboksi inayopeleka nguvu kwenye magurudumu yote manne.


title: Trekta

text: Trakta huwa pia na nafasi za kuongeza mashine, vifaa na zana za kilimo mbalimbali. Kwa kusudi hii trekta pia huwa na pampu ya haidroliki. Nguvu ya haidroliki hutumiwa mara nyingi kwa kuegesha mkono wa mbele wa kuinulia mizigo juu, kwa mfano juu ya trela.


title: Trekta

text:
Mifano ya zanaa zinazopokea nguvu kutoka trekta ni mashine ya kukafulia au [[mashine ya kukatia majani].
[[Picha:Backhoe and loader.jpg|350px|thumbnail|Trekta yenye vifaa vya kuchimbia]]
Trekta zavuta miti iliyokatwa msituni hadi mahali pa kuipakiza kwenye lori. Msituni trekta inaweza kuendesha pia mashine ya msumeno.


title: Trekta

text: Katika ujenzi trekta kutumiwa kwa kubeba au kuvuta vifaa vizito pasipo na barabara au njia imara.


title: Trekta

text: Kwenye uwanja wa ndege trekta mara nyingi huvuta [[eropleni]].


title: Trekta

text:
[[Category:Magari]]
[[Category:Zana za kilimo]]


title: Trela

text: Trela ni gari bila injini linalovutwa na motokaa, mara nyingi na motokaa kubwa kama vile lori au trekta. Kuna pia trela ndogo zinazovutwa na motokaa madogo, halafu ndogo zaidi kwa ajili ya pikipiki na baisikeli.


title: Trela

text: Kwa kawaida matumizi ya trela ni kubeba mizogo. Kuna pia trela zenye behewa ya abiria.


title: Trela

text: Aina za trela ni nyingi zaunganishwa kwa nondo ya kuvuta na motokaa au lori. Trela kubwa zaidi aina za semitrela zinalala juu ya lori la pekee lisilobeba mizigo mingine.


title: Trela

text: Trela zenye uzito wa zaidi ya 700 kg zinahitaji breki. Kwenye trela kubwa au semitrela breki zinaunganishwa na breki ya lori yenyewe na kutawaliwa kutoka kiti cha dereva.


title: Trela

text: Trela kubwa inayojaa inaweza kuwa uzito mkubwa na hivyo nchi nyingi zinaweka mipaa kwa idadi ya trela za lori 1 au uzito kwa jumla lwa kusidi la kuhifadhi barabara zao.


title: Eneo

text: Eneo katika elimu ya jiometria ni idadi inayoeleza ukubwa wa umbo bapa lenye upana na urefu. Kwa hiyo „eneo“ linataja ukubwa wa gimba lenye wanda mbili.


title: Eneo

text: Hii inamaanisha maumbo ya jiografia bapa kama vile mraba, mstatili na duara lakini pia uso wa gimba lenye wanda tatu kama vile mchamrembe au tufe.


title: Eneo

text: Ukubwa wa eneo linapimwa kwa kuulinganisha na miraba maalumu. Katika mfumo wa vipimo sanifu vya kimataifa kizio sanifu ni mita ya mraba (inayofupishwa kwa m²). Umbo kama mviringo mwenye eneo la 3 m² una eneo sawa na miraba mitatu ya aina hii.


title: Eneo

text: Makadirio ya eneo yana faida nyingi katika maisha ya kila siku. Nikitaka kupiga rangi kuta za chumba naweza kupima maeneo yote ya kuta zake. Kwa mfano chumba cha mita 3x4 na kimo cha mita 2 lina eneo la kuta zake za 28 m² (Kuta 2 zenye upana wa mita 3 x kimo mita 2 ni 2x3=6 x kimo 2 = 12m²; kuta 2 zenye upana wa mita 4 ni 2x4= 8 x kimo 2= 16 m²; 16m²+18m² = 28 m²). Nikijua hii naweza kuuliza dukani je wana rangi gani kwa ajili ya ukuta na kopo la rangi linatosha kwa mita za mraba ngapi? Wakisema 10 m ² najua nitahitaji kununua kopo 3. Katika mfano wa juu naweza kutoa eneo la mlango na madirisha labda zinatosha kopo 2 kubwa na 1 ndogo.


title: Eneo

text: Vivyo hivyo naweza kukadiria kiasi cha mbolea kwa eneo la shamba na kadhalika.


title: Chande

text: Chande ni arithropodi wa oda Opiliones katika ngeli Arachnida wafananao na buibui. Kama hawa chande wana miguu minane, lakini miguu yao ni mirefu sana katika spishi nyingi. Jozi ya pili ni mirefu kuliko mingine na hutumika kama vipapasio. Sehemu zote za kiwiliwili chao zimeungana, kwa hivyo hakuna finyo kati ya kefalotoraksi na fumbatio kama kwa buibui, lakini kama hawa wana kelisera (chelicera) na pedipalpi. Hawawezi kusokota nyuzi za hariri, kwa hivyo hawatengenezi utando. Wana macho mawili tu (buibui wana 6 au 8).


title: Chande

text: Spishi nyingi hula vitu vingi (omnivores): wadudu wadogo, dutu ya mimea, kuvu, mizoga midogo na mavi. Chande wawindaji wengi huvizia mawingo, lakini wengine huwinda wakikimbia.


title: Cali Sweets

text: Cali Sweets (amezliwa tar. 9 Novemba 1988) ni mwigizaji wa filamu kutoka nchini Marekani.


title: Jay Ghartey

text: Jay Ghartey, (alizaliwa Kweku Gyasi Ghartey) ni mwimbaji wa mwanamuziki wa Ghana na New York, Marekani. Yeye imeanzisha "GH Brothers" katika New York na ndugu yake Joe Ghartey.


title: Debora

text: Debora (kwa Kiebrania דְּבוֹרָה|Dvora|Dəḇôrā, yaani Nyuki), mke wa Lapidothi, alikuwa nabii na mwamuzi wa taifa la Israeli katika karne ya 12 KK.


title: Debora

text: Mwanamke jasiri, aliweza kufanya mambo mengi makubwa katika historia ya wokovu kama inavyoelezwa na Biblia katika kitabu cha Waamuzi, sura 4-5.


title: Debora

text: Kwa miaka 40 hivi (kama 1160 KK-1121 KK) aliamua Waisraeli chini ya mtende kati ya Rama na Beteli.


title: Debora

text: Aliongoza pia jeshi la makabila kadhaa ya Israeli ya Kaskazini dhidi ya Yabin, mfalme mmojawapo wa Kanaani, mwenye makao makuu huko Hazor.


title: Debora

text: "Wimbo wa Debora", unaoshangilia ushindi wake katika sura ya 5, ni shairi linalohesabiwa kati ya maandishi ya zamani zaidi ya Kiebrania, ukikadiriwa kuwa uliandikwa katika karne ya 12 KK.


title: Rhianna Ryan

text: Rhianna Ryan (amezliwa tar. 5 Aprili 1990) ni mwigizaji wa filamu kutoka nchini Marekani.


title: Mwanzo/test3

text:
Lamu ni mji mkubwa wa kisiwa cha Lamu kwenye pwani la Kenya mwenye wakazi mnamo 10,000. Mji ni pia makao makuu ya Wilaya ya Lamu.
Mji upo kando la kanali inayotenganisha visiwa vya Lamu na Manda.


title: Lapidothi

text: Lapidothi (kwa Kiebrania לַפִּידוֹת, "Lappidoth", "Mienge") alikuwa mume wa nabii Debora, mwamuzi wa Israeli katika karne ya 12 KK, ambaye habari zake zinasimuliwa katika Kitabu cha Waamuzi, sura 4-5.


title: Lapidothi

text: Hatujui zaidi juu yake, lakini jina lake linazidi kutumiwa na wanaume, hasa Waisraeli.


title: Buibui-mjeledi

text: Buibui-mjeledi (kutoka Kiing. whip spider) ni arithropodi wa oda Amblypygi katika ngeli Arachnida wafananao na buibui wa kawaida. Kama hawa wana miguu minane lakini hawawezi kusokota nyuzi za hariri. Kiwiliwili chao kina sehemu mbili kama buibui: kefalotoraksi (cephalothorax: kichwa na kidari) na fumbatio zilizoungwa kwa pediseli (pedicel) nyembamba kwa umbo wa mrija. Mgongo wa kefalotoraksi ni ngumu na kwa hivyo huitwa gamba (carapace). Kinyume na buibui kelisera (chelicerae) za buibui-mjeledi ni fupi na pedipalpi ni ndefu zenye gando kama kaa. Pedipalpi hutumika kwa kukamata mawindo na kelisera kwa kuyakatakata. Miguu sita tu hutumika kwa kutembea. Jozi ya kwanza imekuwa miembamba na mirefu sana mpaka zaidi ya mara nne urefu wa mwili (inafanana na mijeledi, asili ya jina lao) na hutumika kama vipapasio. Buibui-mjeledi hula arithropodi wengine.


title: Ugonjwa wa malale

text: Ugonjwa wa malale (au malale kwa kifupi) ni maradhi yanayosababishwa na vidusia vinavyoambukiza binadamu na mamalia wengine. Vidusia hivi ni wana wa jenasi "Trypanosoma" kwa Kilatini. Spishi inayoambukiza binadamu ni "Trypanosoma brucei" ambaye ana nsususpishi mbili: "T. b. gambiense" (T.b.g.) na "T. b. rhodesiense" (T.b.r.). Malale ya ng'ombe au nagana yasababishwa na "T. brucei" na "T. vivax".


title: Ugonjwa wa malale

text:
Zaidi ya asilimia 98 ya malale ya binadamu husababishwa na T.b.g. ) Kawaida binadamu anaambukizwa kutokana na kuumwa na mbung’o anayechukua ugonjwa huo, naye binadamu akiwa kwenye sehemu za vijijini.
Kuanzia katika kiwango cha kwanza la ugonjwa huu kuna homa, kuumwa kwa kichwa, hali ya mwasho, na kuumwa kwa viungo. Hali hizo huanza katika muda wa juma moja hadi majuma matatu baada ya kuumwa na mbung’o. Muda wa majuma hadi miezi kadhaa baadaye kiwango cha pili huanzia na mchafuko, hali mbaya ya kupatana kiwiliwili, kutosikia, na usingizi wa mang’ amung’amu. Mkakati wa utambuzi ni pamoja na utafutaji wa kimelea unaobainika katika damu iliyoganda ama katika majimaji ya kivimbe cha kiowevu kilicho katika mishipa na mianya ya limfu. Mara nyingi sindano ya mgongo inahitajika ili kuainisha kiwango cha kwanza na cha pili cha ugonjwa.
Ili kukinga ugonjwa mahututi lazima ufanywe uchujaji umma unaoonyesha dalili zake kwa kufanya upimaji wa damu kugundua kuwepo kwa T.b.g. Kugundua mapema ugonjwa huu kunarahisisha utabibu hasa kabla ya dalili za nurolojia hazijagundulika. Utabibu wa kiwango cha kwanza unatumia dawa za pentamidine au suramin. Utabibu wa kiwango cha pili unahusika na matumizi ya dawa ya eflornithine ama mchanganyiko wa nifurtimox na eflornithine kwa kutibu T.b.g.
Angalau melarsoprol inatibu ugonjwa hizo zote mbili, inatumika kawaida kwa T.b.r. pekee kutokana na athari zinazokuja nazo dawa yenyewe.
Ugonjwa huu hutokea katika sehemu nyingine za Afrika, kusini mwa Jangwa la Sahara ukihatarisha wananchi wapata milioni 70 wa nchi 36.
Hadi mwaka wa 2010 idadi ya watu waliokufa kutokana na ugonjwa huo ilikuwa 9,000 idadi iliyopungua kutoka 34,000 ya waliokufa mnamo mwaka wa 1990.
Hadi leo hii idadi ya wale wanaoambukizwa ni 30,000 miongoni mwao ni 7,000 katika mwaka wa 2012 ni watu ambao wanaishi katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Katika muda wa mwaka 1896 hadi wa 1970 milipuko mitatu mikubwa ilitokea kwanza katika Uganda pamoja na Bonde la Kongo (1896 hadi 1906). Halafu miwili katika 1920 pamoja na 1970 iliyotokea katika nchi kadhaa za Afrika.
Wanyama kwa mfano ng’ombe huenda wanachukua ugonjwa na wakaambukizwa.


title: Nge-mjeledi

text: Nge-mjeledi (kutoka Kiingereza whip scorpion) ni arithropodi wa oda Thelyphonida katika ngeli Arachnida wafananao na nge wa kawaida. Kama hawa wana miguu minane na pedipalpi zenye gando. Mjeledi wa jina lao ni aina ya mkia mrefu na mwembamba. Kama kawaida kiwiliwili chao kina sehemu mbili: kefalotoraksi (cephalothorax: kichwa na kidari) na fumbatio zilizoungwa kwa pediseli (pedicel) nyembamba kwa umbo wa mrija. Nge-mjeledi wana macho manane, mawili mbele ya kefalotoraksi na matatu kwa kila upande wa kichwa. Pedipalpi zao zinafanana na zile za nge, lakini zina mwiba nyuma ya gando na maneno magumu kwa kitako chao ambayo hutumika kwa kukamua mawindo. Miguu sita tu hutumika kwa kutembea. Jozi ya kwanza imekuwa mirefu kuliko mingine na hutumika kama vipapasio. Nge-mjeledi hawana sumu lakini wana matezi yanayotoa mchanganyiko wa asidi ya asetiki na asidi ya kapriliki wakisumbuliwa. Hula arithropodi wengine, pengine nyungunyungu na makonokono uchi pia.


title: Joseph Haydn

text: Joseph Haydn (jina kamili Franz Joseph Haydn) alikuwa mtungaji wa muziki kutoka nchi ya Austria. Alizaliwa tarehe 31 Machi au 1 Aprili 1732 katika kijiji kikubwa cha Rohrau, jimbo la Austria Chini. Aliaga dunia tarehe 31 Mei 1809 mjini Vienna.


title: Joseph Haydn

text: Amekuwa maarufu kwa jina la heshima la "baba wa simfoni". Wajerumani na Waaustria hasa wanamkumbuka kama mtungaji wa muziki wa wimbo uliokuwa wimbo wa taifa katika Milki ya Austria na baadaye kuwa wimbo wa taifa nchini Ujerumani hadi leo (wimbo wa Wajerumani).


title: Joseph Haydn

text: Alipokuwa mtoto wa miaka 8 alialikwa kwenda Vienna na kuwa mwimbaji wa kwaya ya wavulana kwenye kanisa kuu la mji huo. Katika miaka yake kama mwanakwaya alipokea mafundisho ya uimbaji, piano na fidla. Aliongozwa pia katika majaribio ya kwanza ya kutunga muziki.


title: Joseph Haydn

text: Baada ya kubalehe na kubadilika kwa sauti yake aliondoka katika kwaya hiyo mnamo 1749 na kuanza kujitegemea kama mwanamuziki. Hakuwa na ajira ya kudumu bali alipata kazi kama mwimbaji au mwanamuziki kwa nafasi mbalimbali. Makazi na chakula alijipatia kama mwalimu wa muziki katika nyumba ya tajiri mmoja alipofundisha kila siku kwa masaa machache. Wakati huo alifaidika sana na maelekezo ya Nicola Porpora, mwanamuziki mzee kutoka Napoli, Italia.


title: Joseph Haydn

text: Kuanzia mwaka 1761 Haydn alipata ajira kwenye ikulu ya familia Esterhazy waliokuwa kati ya makabaila matajiri zaidi nchini Hungaria iliyokuwa sehemu ya milki ya Austria. Alianza kama makamu wa mkurugenzi wa muziki na tangu 1766 kama mkurugenzi wa muziki wa akina Esterhazy. Hapo alihamia pamoja na familia ya mwajiri wake baina ya ikulu tatu walipoishi kulingana na majira ya mwaka.


title: Joseph Haydn

text: Aliwajibika kuongoza okestra, kuandaa tafrija, kutunga muziki kwa nafasi maalum, kupiga muziki wakati wa chakula au jioni kwa burudani ya bwana wake.


title: Joseph Haydn

text: Kutokana na maisha ya kuhamahama baina ya ikulu za familia hiyo aliishi muda mrefu mashambani. Aliandika mwenyewe kuhusu maisha haya yaliyokuwa mbali na wanamuziki wengine: "Nilitengwa na dunia, bila mtu aliyeweza kunishawishi au kunivuruga na kwa hiyo nilipaswa kuwa mimi mwenyewe".


title: Joseph Haydn

text: Katika kipindi cha karibu miaka 30 alipokuwa mkurugenzi wa muziki kwa Esterhazy, Haydn alitunga miziki mingi iliyochapishwa na kusambazwa. Kazi zake zilianza kuwa maarufu ilhali wengine walipiga muziki aliotunga yeye mahali pengine.


title: Joseph Haydn

text: Aliombwa pia kutoka ng'ambo kutunga muziki kama vile Simfonia za Paris (1785–1786) na muziki kwa ibada ya Ijumaa Kuu "Maneno saba ya mwisho ya mwokozi wetu msalabani" (1786) iliyoagizwa kutoka Hispania.


title: Joseph Haydn

text: Tangu 1781 Haydn na Mozart walikuwa marafiki. Mozart aliyekuwa kijana wake aliwahi kupenda muziki ya Haydn tangu miaka kadhaa. Hao watungaji wawili walipenda kupiga fidla pamoja na kushauriana juu ya kazi yao.


title: Joseph Haydn

text: Tangu 1790 mtemi Esterhazy aliaga dunia na mrithi wake hakujali muziki, hivyo aliachisha wanamuziki wote.


title: Joseph Haydn

text: Haydn alitumia uhuru wake mpya akifuata mwaliko wa mtoaji wa muziki Mjerumani Johann Peter Salomon kwenda Uingereza na kuendesha simfonia zake kwa okestra kubwa. Maonyesho yake yalileta mafanikio makubwa: watu wengi walitaka kumsikia akawa tajiri.


title: Joseph Haydn

text: Mara mbili Haydn alisafiri hadi Uingereza (1791–1792 na 1794–1795) akafanikiwa kila mara. Alitumia miezi yake huko kwa kutunga idadi ya kazi zake zilizokuwa mashuhuri hasa baadaye kama vile "Simfonia na pigo la ngoma", "simfonia ya jeshi" na "simfonia za London".


title: Joseph Haydn

text: Kwa muda alitafakari kubaki Uingereza na kuomba uraia wa kule lakini hatimaye alirudi Vienna.


title: Joseph Haydn

text: Aliporudi Vienna 1795 kulikuwa tena na mabadiliko katika nyumba ya Esterhazy, na mtemi mpya alimwomba arudi kama mkurugenzi wa muziki kwenye ikulu zake. Haydn alikubali lakini kwa miezi kadhaa ya kila mwaka pekee. Hapo kwenye ikulu ya Eisenstadt aliandika muziki kwa misa 6 lakini sehemu kubwa ya mwaka alikaa katika nyumba yake huko Vienna alipoendelea kutunga muziki.


title: Joseph Haydn

text: Pamoja na mshairi Gottfried van Swieten aliyeandika maneno kwa uimbaji alitunga oratori kubwa mbili (yaani muziki inayosimulia habari za kidini na nyingine kwa kutumia mitindo inayofanana na opera), ambazo ni "Uumbaji" (1798) na "Majira ya mwaka" (1801). Akatunga pia muziki zaidi ya kwateti (kwa wapigaji wanne).


title: Joseph Haydn

text:
Hapo alianza kusikia umri umekwenda, akapaswa kupambana na magonjwa akajitahidi sana kukamilisha kazi zake. Tangu 1802 alishindwa kutunga muziki tena.
Mwaka 1808 alitoka tena katika nyumba kwa maonyesho ya oratori "Uumbaji" yaliyoendeshwa na Beethoven na Salieri kwa heshima yake. Alishindwa kukaa hadi mwisho kwa sababu alikosa nguvu.


title: Joseph Haydn

text: Aliaga dunia mwisho wa Mei 1809 wakati jeshi la Napoleon Bonaparte liliposhambulia Vienna. Kati ya maneno yake ya mwisho ni jaribio la kutuliza wafyanyakazi wa nyumbani waliokuwa na hofu wakisikia ngurumo wa mizinga ya jeshi la Wafaransa.


title: Joseph Haydn

text: Haydn alizikwa makaburini na ibada ya kumbukumbu yake ilifanywa baada ya uvamizi kwisha, tarehe 15 Juni 1809.


title: Joseph Haydn

text: Mwaka 1820 familia ya Esterhazy ilimkumbuka mtumishi wake wa zamani wakamwandalia kaburi katika kanisa la Eisenstadt alipowahi kufanya kazi miaka mingi. Wakati wa kuhamisha maiti yake, jeneza lilifunguliwa, kumbe kichwa chake hakikuwepo.


title: Joseph Haydn

text: Iligunduliwa kwamba wakati wa kumzika mara ya kwanza gavana wa gereza la Vienna, Johann Peter, pamoja na katibu wa zamani wa nyumba ya Esterhazy, Rosenbaum waliwahonga maafisa wa manispaa ya Vienna ili wafungue kaburi kwa siri siku nane baada ya mazishi na kumpatia kichwa. Maana hawa watu wawili walikuwa wafuasi wa imani kuwa umbo la fuvu linaonyesha tabia za mtu, hivi walikusanya mafuvu wakataka kuwa na fuvu la huyu mtu mashuhuri pia.


title: Joseph Haydn

text: Wakati wa mazishi ya pili fuvu halikupatikana tena, hivyo Haydn alizikwa mara ya pili bila kichwa.


title: Joseph Haydn

text: Peter na Rosenbaum waliamua kuficha fuvu wakafaulu hata wakati polisi ilipopekua nyumba zao. Baadaye walimkabidhi mtemi Esterhazy fuvu tofauti lisilokuwa la kweli.


title: Joseph Haydn

text: Kabla ya kufa Rosenbaum aliacha fuvu kwa Peter katika wasia wake, kwa ombi la kukipatia fuvu hilo chuo cha muziki Vienna. Lakini Peter na mjane wa Rosenbaum waliogopa kuonyesha kuwa fuvu lilikuwa bado mikononi mwao. Hivyo fuvu la Haydn lilifichwa hadi Peter kabla ya kifo chake alilikabidhi kwa shirika la marafiki wa muziki wa Vienna lilipotunzwa kuanzia mwaka 1895.


title: Joseph Haydn

text: Katika miaka ya 1930 mtemi wa Esterhazy alipamba upya kaburi la Haydn katika kanisa la Eisenstadt akatafuta kibali cha shirika la marafiki wa muziki wa Vienna ili fuvu la Haydn lipelekwe huko. Baada ya majadiliano marefu walikubali, lakini sasa siasa na vita viliingia kati, yaani uvamizi wa Austria na Adolf Hitler mwaka 1938 na Vita Kuu ya Pili ya Dunia.


title: Joseph Haydn

text: Mwishoni fuvu lilipelekwa Eisenstadt mwaka 1954 na kuunganishwa na mabaki mengine ya mwili wa Haydin katika ibada ya kumkumbuka. Isipokuwa katika jeneza lake lilikuwepo fuvu la uongo lililopelekwa huko mwaka 1820 na fuvu hilo halikutolewa. Hivyo jeneza la Haydn lina mafuvu mawili.


title: Joseph Haydn

text: Maisha yake yote Haydin alikuwa Mkatoliki safi na ni imani ya dini iliyomuongoza sana katika utunzi. Hata alipojisikia kukosa ubunifu alikuwa akikimbilia sala. Maandishi yake mengi yanaishia na maneno ya Kilatini, "Laus Deo", yaani, "Sifa kwa Mungu".


title: Kihindustani

text: Kihindustani (pia: Kihindi-Kiurdu) ni lugha ya pamoja katika kaskazini ya Uhindi na Pakistan.


title: Kihindustani

text: Inapatikana kwa umbo sanifu tofauti katika nchi hizo: Kiurdu katika Pakistan na Kihindi katika India.


title: Kihindustani

text: Kinahesabiwa kuwa kati ya lugha za Kihindi-Kiajemi ndani ya lugha za Kihindi-Kiulaya. Lugha za karibu ni pamoja Kipunjabi, Kisindhi, Kigujarati, Kimarathi na Kibengali.


title: Kihindustani

text: Maandishi ni tofauti kila nchi, yaani upande wa Pakistan kinaandikwa kwa herufi za Kiarabu na upande wa Uhindi kwa herufi za Devanagari. Lakini kama lugha ya majadiliano hakuna tofauti. Sarufi ni sawa, lakini kuna kiasi cha tofauti katika msamiati hasa, katika lugha ya maandishi. Upande wa Kiurdu / Pakistan kuna maneno mengi zaidi yenye asili ya Kiarabu, Kituruki na Kiajemi. Upande wa Uhindi waandishi hutumia zaidi maneno yenye asili katika Kisanskrit.


title: Kihindustani

text: Kabla ya ugawaji wa Uhindi ya Kiingereza mwaka 1947 majina kama Hindustani, Urdu, na Hindi yalikuwa na maana ileile na kutumiwa kwa mchanganyiko. Leo hii neno "Hindustani" bado hutumiwa kwa lugha inayozungumzwa kote Uhindi kaskazini na Pakistan, pia mara nyingi kwa ajili ya lugha ya Wahindi wanaokaa nje ya Uhindi tangu muda mrefu kwa mfano: "Fiji Hindi" na Hindustani ya Surinam.


title: Giovanni da Palestrina

text: Giovanni Pietro Aloisio Sante da Palestrina (Palestrina karibu na Roma, 2 au 3 Februari 1514 au 1515 ; Roma, 2 Februari 1594) alikuwa mtunzi wa muziki kutoka nchini Italia anayesifiwa kama mtengenezaji wa muziki wa kiroho wa Ulaya.


title: Giovanni da Palestrina

text: Mara nyingi alitajwa kuwa kilele cha muziki wa sauti nyingi wakati wa Renaissance, akawa na athira kubwa kwa maendeleo ya muziki wa Kikristo.


title: Giovanni da Palestrina

text: Upande wa dini, alikuwa Mkristo wa Kanisa Katoliki, tena mwanachama wa Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko.


title: Giovanni da Palestrina

text: Jina la familia lilikuwa "Sante"; "da Palestrina" inataja mahali alikotoka. Jina "Giovanni" ni umbo la Kiitalia kwa "Yohane" na "Pierluigi" ni kifupi cha "Pietro Aloisio". Kwa kawaida anatajwa kwa kifupi kama "Palestrina" tu. Wakati mwingine alitumia umbo la Kilatini la jina lake kuwa "Johannes Petraloysius Praenestinus".


title: Giovanni da Palestrina

text: Palestrina alizaliwa mjini Palestrina takriban mwaka 1525 kama mwana wa Sante na Palma Pierluigi .


title: Giovanni da Palestrina

text: Mwaka 1540 alihamia Roma alipopata masomo ya muziki katika shule ya Claude Goudimel.


title: Giovanni da Palestrina

text: Ajira ya kwanza ilikuwa kuanzia 1544 hadi 1551 akiwa mpigakinanda katika kanisa kuu la Palestrina.


title: Giovanni da Palestrina

text: Mwaka 1551 alipokea wito kuwa "Magister puerorum" (mwalimu wa kwaya ya wavulana) kwenye Basilika la Mt. Petro mjini Roma. akaendelea kuwa mkurugenzi wa muziki wa kanisa hilo kubwa kuliko yote duniani, lililokuwa tayari kanisa la Mapapa.


title: Giovanni da Palestrina

text: Alipendwa na Papa Julius III na Papa Marcello II, lakini mwandamizi wao Papa Paulo IV alisikitika ya kwamba hakuwa padre, pia alioa, kwa hiyo alipaswa kuondoka katika Basilika hilo la Vatikano.


title: Giovanni da Palestrina

text: Hapo aliajiriwa katika Kanisa kuu la Roma, yaani Basilika la San Giovanni huko Laterano" na kuanzia mwaka 1561 kwenye basilika lingine la mji huohuo, "Santa Maria Maggiore".


title: Giovanni da Palestrina

text: Wakati ule alitunga muziki wa sauti nane wa kwaya mbili kwa ajili ya ibada ya Ijumaa Kuu iliyovuta wasikilizaji kiasi kwamba Papa Pius IV aliomba nakala kwa ajili ya kanisa lake mwenyewe.


title: Giovanni da Palestrina

text: Kutokana na sifa zake alialikwa kuhudhuria kwenye mikutano ya baraza la kanisa kwa ajili ya muziki kanisani iliyojadili swali la kama muziki wa sauti nyingi ilifaa kutumika kanisani au la. Kwa niaba ya baraza hilo alitunga muziki wa misa tatu ambako alifaulu kuunganisha muziki wa sauti nyingi na kueleweka kwa maneno ya matini ya Biblia yaliyoimbwa.


title: Giovanni da Palestrina

text: Mtindo huo uliendelea kwa kazi ya watungaji wengine ukajulikana kama "mtindo wa Palestrina".


title: Giovanni da Palestrina

text: Sifa za Palestrina zilileta maagizo ya kazi zake na viongozi wengine kama mtemi wa Mantova, Guglielmo Gonzaga. Huyu alijenga kanisa jipya kwa ikulu yake, "Basilica Palatina di Santa Barbara", akaagiza misa 10 za Palestrina zitungwe kwa kanisa lake jipya, ambazo sasa zinajulikana kwa jina la "misa za Mantova" (Missae Mantovanae).


title: Giovanni da Palestrina

text: Mwaka 1571 Palestrina alirudishwa kuwa mkurugenzi wa muziki wa kanisa la Papa.


title: Giovanni da Palestrina

text: Aliaga dunia tarehe 2 Februari 1594, akazikwa katika Basilika la Mt. Petro. Maandishi kwenye kaburi lake yanamsifu kuwa "Musicae princeps" ("Mtemi wa muziki“).


title: Mlipuko mkuu

text: Mlipuko mkuu au mlipuko asilia ("kwa Kiingereza Big Bang") ni nadharia ya kisayansi kuhusu chanzo cha ulimwengu inayojaribu kueleza sababu ya kutokea kwa nyota, magalaksi na anga kwa jumla jinsi tunavyoviona leo.


title: Mlipuko mkuu

text: Kufuatana na nadharia hii ulimwengu ulitokea mahali pamoja padogo sana penye joto na densiti kubwa, pasipo na nyota wala atomi wala umbo lolote. Hali hiyo inaelezwa ilikuwa ya pekee.


title: Mlipuko mkuu

text: Takriban miaka bilioni 14 iliyopita anga ya ulimwengu lilianza kupanuka haraka na katika mchakato huo atomi ziliundwa zilizoendelea kujenga mata tunavyoijua na kuwa nyota na magalaksi.


title: Mlipuko mkuu

text: Ulimwengu unaendelea bado kupanuka na wakati huohuo kupoa. Nafasi ya ulimwengu inapanuka na katika mwendo huu halijoto inapungua.


title: Mlipuko mkuu

text: Jina la "Big Bang" lilibuniwa na mwanafizikia Fred Hoyle aliyepinga nadharia hii, lakini wengine walioitetea walipenda jina, hivyo likabaki.


title: Mlipuko mkuu

text: Sababu za kubuni nadharia ya mlipuko mkubwa ni kutafuta maelezo kwa vipimo vinavyopatikana kuhusu anga ya ulimwengu.


title: Mlipuko mkuu

text: Sababu muhimu zaidi ni mabadiliko ya nuru ya galaksi ambazo zinaonekana kuwa mbali sana. Nuru hiyo inasogea kwa upande wa nyekundu zaidi katika spektra yake. Huu msogeo wekundu (ing. "redshift") wa nuru ya nyota za mbali huelezwa kwa athari ya Doppler. Maana yake ni kwamba, kama kitu kinaelekea kwenda mbali nasi, rangi yake huelekea kuwa nyekundu zaidi kwa sababu mwendo wake hupanusha masafa ya mawimbi ya nuru. Nyekundu ina urefu mkubwa zaidi kati ya mawimbi ya nuru ya rangi zinazoonekana. Kadiri jinsi mwelekeo mwekundu unavyoongezeka vile, kitu kina mwendo wa haraka zaidi kuelekea mbali nasi.


title: Mlipuko mkuu

text: Dalili nyingine ni mnururisho wa mandharinyuma (ing. "cosmic background radiation") uliowahi kutabiriwa kinadharia na wanafizikia tangu miaka ya 1930. Iligunduliwa na kuthibitishwa kwa njia ya vipimo tangu mwaka 1964. Huu ni mnururisho dhaifu sana usio na asili katika nyota au galaksi yoyote; leo hii wanasayansi wengi wanaiona kama mabaki ya nishati wa mlipuko mkuu inayoendelea kijaza ulimwengu.


title: Mlipuko mkuu

text: Kutokana na vipimo hivyo wanasayansi wengi kabisa wa fizikia na astronomia wanaona ya kuwa nadharia ya mlipuko asilia inaeleza vizuri zaidi vipimo vinavyopatikana kuhusu ulimwengu.


title: Mlipuko mkuu

text: Nadharia hii inaonekana pa kupatana na makadirio kuhusu viwango vya elementi vya kikemia vinavyogunduliwa katika anga ya ulimwengu.


title: Mlipuko mkuu

text: Kuna tofauti ya mawazo kama mlipuko mkuu ulikuwa chanzo kabisa cha ulimwengu au kama uliwengu mwingine ulikuwepo kabla yake, na labda mwendo wa kupanuka unaweza kurudishwa katika mwendo wa kukaza siku moja hadi mata yote kuwa mahali pamoja na kulipuka tena.


title: Mlipuko mkuu

text: Nadharia hii ina umuhimu pia kwa falsafa na dini, ambazo pia zinaeleza chanzo cha ulimwengu, k.mf. kwa kusema umeumbwa na Mungu.


title: Mlipuko mkuu

text: Kuna wafuasi wa dini mbalimbali wanaopinga nadharia hiyo wakiona hailingani na imani yao.


title: Mlipuko mkuu

text: Kinyume chake wako wengine wanaosema kuwa nadharia ya mlipuko mkubwa inalingana vema na hoja ya uumbaji unaoendelea kupitia sheria za maumbile zinazozidi kugunduliwa na sayansi.


title: Mlipuko mkuu

text: Mwanzilishi mwenyewe wa nadharia hiyo alikuwa Georges Lemaitre (1894-1966), padre wa Kanisa Katoliki kutoka Ubelgiji. Ndiye aliyependekeza nadharia hiyo mwaka 1927, akifuatwa na wengine wengi zaidi na zaidi.


title: Mlipuko mkuu

text: Kwa mtazamo wa padri huyo na Wakristo wengine kadhaa ni kwamba si lazima kusadiki masimulizi ya Biblia kuhusu uumbaji yanaeleza matukio kihistoria au kisayansi, bali yanadai msomaji akubali kuwa asili ya vitu vyote vilivyopo ni Muumba.


title: Mlipuko mkuu

text: Hata sayansi inafundisha kuwa mata haiwezi kujianzisha. Kama ipo, ni lazima iwe na asili nje yake.


title: Viambishi awali vya vipimo sanifu

text: Viambishi awali vya vipimo sanifu vinaeleza viwango vya vipimo sanifu vya kimataifa kuwa uwingi au sehemu ya vipimo hivi.


title: Viambishi awali vya vipimo sanifu

text: Mfumo huu haujui sehemu kama nusu au robo bali unatumia hatua za kidesimali yaani hatua za sehemu au wingi wa kumi.


title: Viambishi awali vya vipimo sanifu

text: Kwa kawaida uwingi wa kipimo huandikwa kwa herufi kubwa kama vile T (tera..), G (giga..) na M (mega..). Kinyume sehemu za kipimo huandikwa kwa herufi ndogo kama vile d (desi..), c (senti) na m (mili..) huandikwa kwa herufi ndogo. Viambishi awali vya "k" (kilo..), h (hekto..) na da (deka..) havifuati kawaida hii kwa sababu zilikuwa kawaida kabla ya mapatano kuhusu mtindo huu.


title: Viambishi awali vya vipimo sanifu

text: Mifano ya kawaida iko katika matumizi ya sehemu za mita: sentimita (sehemu ya 100) na milimita (sehemu ya 1000), na pia kilomita. Kwa uwingi zaidi si kawaida kutaja "megamita" ambayo ingekuwa sawa na kilomita 1000.


title: Viambishi awali vya vipimo sanifu

text: Kwa kutaja uwezo wa komyuta au ukubwa wa data za dijitali viambishi awali za juu zimekuwa kawaida kwa kutaja idadi ya baiti: megabaiti, gigabaiti na terabaiti.


title: Saa (ala)

text: Saa ni kifaa kinachonyesha na kupima mwendo wa wakati. Saa ndogo huvaliwa na watu mkononi au kubebwa mfukoni, saa kubwa huwekwa ukutani au mahali pa juu mjini kwa watu wote kuona. Saa zmo ndani ya mashina na vifaa vingine vyenye kazi ya kutawala miendo yao.


title: Saa (ala)

text: Siku hizi vifaa kama simu ya mkononi hufanya kazi ya kuonyesha wakati pia.


title: Saa (ala)

text: Watu wametazama mwendo wa wakati tangu milenia ya miaka na mwanzoni walitegemea mwendo wa jua jinsi inavyoonekana angani. Katika maeneo mbali kidogo na ikweta mwendo huu unaruhusu kutumia kuangalia mwendo wa kivuli kulingana na mwendo wa jua na hapo ni asili ya saa ya jua.


title: Saa (ala)

text: Mbinu mwingine ulikuwa chombo ambako ama maji au mchanga unapita kutoka chombo cha juu katika shimo ndogo kwenda chombo cha chini. Kutokana na kiwango wa ujazo wa chombo cha chini wakati hupimwa. Mifano ya kwanza ya saa ya maji inajulikana kutoka Misri. Saa ya mchanga hutumiwa hadi leo kwa mfano kwa kushika muda katika upishi.


title: Saa (ala)

text: Tangu takriban miaka 600 saa zilibuniwa zisizotegemea tena jua au maji lakini hutumia nguvu ya kamani iliyoruhusu kupunguza ukubwa na uzito na kupata saa za kubebwa na mtu mfukoni kila anapoenda.


title: Saa (ala)

text: Katika karne ya 20 mitambo ya umeme iliunganishwa na saa na seiku hizi saa nyingi huendeshwa kwa nguvu ya umeme wa beteri.


title: Saa (ala)

text: Maisha ya kisasa hutegemea saa za elektroniki na saa atomia zinazopima wakati kikamilifu hadi nanosekunde au chini yake.


title: Saa (ala)

text:
Dhana ya saa ya mkono ina historia ndefu toka wakati wa uzalishaji wa saa za mwanzo kabisa katika karne ya 16. Malkia Elizabeth I wa Uingereza alipokea saa ya mkono kutoka kwa Robert Dudley mnamo mwaka wa 1571. Mwaka wa 1775 saa ilipatikana yenye uwezo wa kukaza kamani yake kwa nishati ya msuko suko wa mkono mtu akitembea na mpaka wa leo inatumika na watu wengi. Saa ya mkono ya zamani kabisa iliyopo hadi hivi sasa (iliyokuwa ikiitwa saa ya bangili) ilitengenezwa mwaka 1806. Mwanzoni saa za mkono zilikuwa zikivaliwa na wanawake tu, wakati wanaume walikuwa wakitumia saa za mfukoni hadi karne ya 20.
Saa za mkono zilianza kuvaliwa na wanaume wanajeshi mwisho mwa karne ya 19 kwa ajili ya kupanga vyema vita. Kampuni ya Garstin ya London ilipata hati miliki ya "Watch Wristlet" mwaka 1893, lakini walikuwa wakitengeneza saa miundo kama hiyo tangu miaka ya 1880. Maofisa wa Jeshi la Uingereza walianza kutumia saa za mkonononi wakati wa kampeni ya kijeshi ya kikoloni katika miaka ya 1880, kama vile wakati wa Vita ya Anglo-Burma ya 1885. Wakati wa Vita ya kwanza ya Makaburu, umuhimu wa kuratibu harakati za vikosi na kusawazisha mashambulizi dhidi ya Makaburu ulikuwa muhimu sana, na matumizi ya saa za mkono ulianza kuenea miongoni mwa maofisa wa kijeshi. Kampuni ya Mappin & Webb ilianza uzalishaji wa saa za wanajesho wakati huko Sudan mnamo mwaka 1898 na kuongeza kasi ya uzalishaji wakati wa Vita ya Pili ya Makaburu miaka michache baadaye. Katika bara la Ulaya kampuni ya Girard-Perregaux na kampuni nyingine za Uswisi zilianza kutengeneza saa za mkono za maofisa wa jeshi la Ujerumani mwaka 1880.


title: Saa (ala)

text: Kawaida saa ubora wa saa unahusishwa na mambo mbalimbali kama vile saa inavyoweza kuzuia maji. Shirika la Kimataifa la Usanifishaji (kwa kifupi ISO) limetoa vipimo maalum vya saa zinavyozuia maji.


title: Saa (ala)

text: Saa zaweza kugawiwa katika makundi mawili makuu kuzingatia kizazi; saa za zamani (analog) na saa za kisasa/za dijiti ambazo ni za kielektroni.


title: Saa (ala)

text: Pia zinaweza kugawiwa katika makundi saba kulingana na mtindo na utenda kazi:


title: Gregor Mendel

text: Gregor Johann Mendel (Heinzendorf bei Odrau, Milki ya Austria, leo Hynčice nchini Ucheki, 20 Julai 1822 – Brünn, Austria-Hungaria, leo Brno, Ucheki, 6 Januari 1884) alikuwa mmonaki, padri wa Kanisa Katoliki na hatimaye (1867) abati.


title: Gregor Mendel

text:
Mtaalamu wa botania na hisabati,
ni maarufu kimataifa hasa kama mwanzilishi wa elimu ya jenetikia kutokana na utafiti wake kuhusu njegere. Alitambua mfumo wa urithi wa tabia thabiti na tabia dhaifu. Mfumo huu aliueleza kwa mafundisho yanayojulikana leo kama sheria ya urithi ya Mendel.


title: Gregor Mendel

text: Johann Mendel alizaliwa katika familia ya wakulima wa Kijerumani huko Heinzendorf bei Odrau, Silesia, Milki ya Austria. Jina Gregor alipewa alipojiunga na Waaugustino mwaka 1843.


title: Gregor Mendel

text: Kabla ya hapo, wakati wa masomo yake ilimbidi mara kadhaa kuyasimamisha kutokana na ugonjwa, mbali ya matatizo ya uchumi.


title: Gregor Mendel

text: Alipata upadrisho tarehe 6 Agosti 1847.


title: Gregor Mendel

text: Mwaka 1851 alitumwa kusoma katika Chuo Kikuu cha Vienna chini ya Abati C. F. Napp akiwa na Christian Doppler kama mwalimu wa fizikia.


title: Gregor Mendel

text: Mendel alirudi monasterini mwaka 1853 kama mwalimu, hasa wa fizikia.


title: Gregor Mendel

text: Pia alisoma astronomia na meteorolojia, akianzisha 'Shirika la Meteorolojia ya Austria' mwaka 1865. tena vitabu vyake vilivyochapwa vinahusu zaidi fani hiyo ya mwisho.


title: Gregor Mendel

text: Mwaka 1867 alishika nafasi ya Napp kama abati, na hivyo kupungukiwa nafasi kwa utafiti wake wa kisayansi·


title: Gregor Mendel

text: Mendel alianza kufanya utafiti kuhusu urithi wa umbile kwa kutumia kwanza panya, halafu mimea.


title: Gregor Mendel

text: Mendel alifariki tarehe 6 Januari 1884, akiwa na umri wa miaka 61, kwa nephritis ya kudumu.


title: Gregor Mendel

text: Mendel alitumia njegere zenye tabia mbalimbali: kwa mfano aina fupi na ndefu, zenye rangi ya njano au kibichi, zenye maua ya rangi tofauti.


title: Gregor Mendel

text: Akizalisha aina hizi kwa kuzichanganya aliona ya kwamba kizazi cha pili cha mchanganyiko kilionyesha tabia moja tu, maana tabia thabiti ilishinda na tabia dhaifu haikuonekana tena. Lakini alipoendelea kuzalisha njegere za kizazi cha pili matokeo katika kizazi cha tatu zilikuwa tofauti. Hapa tabia dhaifu ilitokea tena.


title: Gregor Mendel

text: Mendel aliendelea kuzalisha njegele na kuandika takwimu jinsi gani tabia tofauti zilitokea katika vizazi vya pili na vya tatu. Aliona mwanzoni ya kwamba katika kizazi cha tatu 3/4 zilionyesha tabia thabiti na robo 1 tabia dhaifu. Lakini alipoendelea kuzalisha katika kizazi kifuatacho alijifunza ya kwamba robo mbili ziliendeleza tabia 1 tu (ama ndefu au fupi n.k.) na nusu iliyobaki iliweza tena kuleta tabia zote mbili katika kizazi cha baadaye. Kwa hiyo katika kizazi hiki robo mbili zilikuwa safi kitabia na nusu ilikuwa na tabia chotara.


title: Gregor Mendel

text: Hapo aligundua ya kwamba tabia zinaendelezwa kwa kipimo cha 1:2:1 yaani 1 safi A : 2 chotara AB : 1 safi B.


title: Gregor Mendel

text:
Hapo ilithibitika ya kwamba katika kuzalisha tabia tofauti hizi hazichanganyikana tu lakini bado zote mbili zilikuwepo na kutokea katika vizazi vya baadaye.
Mendel aliandika kitabu juu ya utafiti wake mwaka 1866 lakini wakati ule watu hawakuelewa bado umuhimu wake.


title: Gregor Mendel

text: Jenetikia ya kisasa ilianza miaka 35 baadaye wakati kazi za Mendel zilisomewa tena. Hivyo sifa ilimfikia tu baada ya kufa.


title: Jenetikia

text: Jenetikia (kutoka Kigiriki cha kale γενετικός, genetikos, neno ambalo tena linatokana na γένεσις, genesis, "asili") ni tawi la biolojia linalochunguza uritishano na mwachano wa viumbe hai.


title: Jenetikia

text: Kwa namna ya pekee imegundulika kwamba chembechembe zinazohifadhi taarifa za urithi wa viumbe hai zimo katika kiini cha kila seli yao kama nyuzinyuzi zinazoitwa kromosomu. Hizo zinabeba jeni kadhaa ambazo kila mojawapo inahusika na urithi wa tabia na umbile fulani kutoka kwa wazazi kwenda kwa kizazi kipya.


title: Jenetikia

text: Ukweli kwamba viumbe hai hurithi sifa kutoka kwa wazazi wao umetumika tangu zamani za kale kuboresha mazao ya mimea na wanyama kwa njia ya uzalishaji teuzi.


title: Jenetikia

text: Hata hivyo, sayansi ya kisasa ya jenetikia, ambayo inajaribu kuelewa utaratibu wa urithi, ilianza tu na kazi ya Gregor Mendel katikati ya karne ya 19. Ingawa hakujua msingi halisi wa urithi, Mendel aliona kwamba viumbe hurithi sifa kupitia vitengo maalumu ambavyo sasa vinaitwa jeni.


title: Jenetikia

text: Jeni hufanana na maeneo ndani ya DNA, molekuli inayoundwa na mlolongo wa aina nne tofauti za nyukleotidi. Mpangilio wa nyukleotidi hizo ndio maelezo ya kijeni ambayo viumbe huyarithi. Kwa kawaida DNA ina umbo la ncha mbili, ambazo kila moja ina nyukleotidi zinazokamilishana. Kila ncha inaweza kutumika kama kiolezo katika uumbaji wa ncha nyingine mpya: hii ndiyo njia halisi ya kutengeneza nakala za jeni ambazo zinaweza kurithiwa.


title: Jenetikia

text: Mpangilio wa nyukleotidi katika jeni hutafsiriwa na seli ili kuzalisha mlolongo wa aminoasidi, hivyo kutengeneza protini; utaratibu wa aminoasidi katika protini hufanana na utaratibu wa nyukleotidi katika jeni. Uhusiano huo kati ya mpangilio wa nyukleotidi na mpangilio wa aminoasidi hujulikana kama kanuni ya maumbile. Aminoasidi zilizo katika protini huamua jinsi inavyojikunja katika umbo la pande tatu; kisha, utendaji kazi wa protini hiyo hutegemea muundo huo. Protini hutekeleza karibu majukumu yote yanayohitajika ili seli ziishi. Mabadiliko ya DNA katika jeni yanaweza kubadilisha aminoasidi za protini, na hivyo kubadilisha umbo lake na utendaji kazi wake: mabadiliko haya yanaweza kuwa na madhara makubwa katika seli na kwa kiumbe kwa jumla.


title: Jenetikia

text: Ingawa jenetikia ina athari kubwa katika sura na tabia za kiumbe, matokeo ya mwisho yanategemea mchanganyiko wa jenetikia na mambo ambayo kiumbe anayapitia wakati wa uhai wake. Kwa mfano, ingawa jeni zinaweza kuamua ukubwa au udogo wa kiumbe, lishe na mambo mengine ambayo kiumbe hupitia baada ya kuzaliwa pia huwa na athari kubwa.


title: Jenetikia

text: Ingawa sayansi ya jenetikia ilianza na majaribio na nadharia ya Gregor Mendel katika miaka ya kati ya 1800, nadharia nyingine za urithi zilikuwepo kabla yake. Nadharia maarufu wakati wa Mendel ilikuwa dhana ya kuchanganya urithi, yaani wazo la kwamba watu hurithi mchanganyiko laini wa sifa kutoka kwa wazazi wao. Mendel hakukubaliana na wazo hilo na alionyesha kwamba sifa zinajumuisha mchanganyiko wa jeni tofauti kuliko mchanganyiko unaofanana.


title: Jenetikia

text: Nadharia nyingine ambayo ilikuwa imeungwa mkono wakati huo ilikuwa urithi wa sifa zilizopatikana: imani kwamba watu hurithi sifa zilizojengwa na wazazi wao. Nadharia hiyo (ambayo kwa kawaida inahusianishwa na Jean-Baptiste Lamarck) sasa inajulikana kuwa na makosa.


title: Jenetikia

text: Nadharia nyingine zilikuwa pamoja na panjenesisi ya Charles Darwin (ambayo ilikuwa na vipengele vya mambo mtu anayoyapata na yale anayoyarithi) na muundo mpya wa Francis Galton wa panjenesisi kama nadharia inayohusisha chembechembe na urithi.


title: Jenetikia

text: Sayansi ya jenetikia ya kisasa ilianzishwa na Gregor Mendel, mtawa wa Kiaugustino na mwanasayansi mwenye asili ya Kijerumani ambaye alichunguza hali ya urithi katika mimea. Katika maandishi yake "Versuche über Pflanzenhybriden" ("Majaribio ya Uvyausaji wa Mimea"), iliyowasilishwa katika mwaka 1865 kwa "Naturforschender Verein" (Jumuiya ya Utafiti kuhusu Mimea na Viumbe) huko Brünn, Mendel alifuatilia ruwaza za urithi za sifa fulani kwa mimea ya njegere na kuielezea kupitia hisabati. Ingawa ruwaza hii ya urithi ingeweza kuonekana katika sifa kadhaa, kazi ya Mendel ilipendekeza kuwa urithi ulikuwa ulihusisha chembechembe, si kupata, na kwamba ruwaza za urithi wa sifa nyingi zinaweza kuelezwa kupitia kanuni na uwiano rahisi.


title: Jenetikia

text: Umuhimu wa kazi ya Mendel haukuweza kueleweka vizuri hadi miaka ya 1890, baada ya kifo chake, wakati ambapo wanasayansi wengine wakiwa wanashughulikia mambo kama hayo, waligundua upya utafiti wake. William Bateson, mtetezi wa kazi ya Mendel, aliunda neno "jenetikia" mwaka 1905. (Kivumishi "jenetikia" kilichotokana na neno la Kigiriki "mwanzo" - "γένεσις," "asili" na kwamba kutoka kwa neno "genno" - "γεννώ," "kujifungua", kinatangulia nomimo na kilitumika kwa mara ya kwanza kwa maana ya kibiolojia mwaka 1860). Bateson alieneza matumizi ya neno "jenetikia" kuelezea utafiti wa urithi katika hotuba yake ya uzinduzi wa Mkutano wa Tatu wa Kimataifa wa Uvyausaji wa Mimea huko London, Uingereza mwaka 1906


title: Jenetikia

text:
Baada ya kugunduliwa upya kwa kazi ya Mendel, wanasayansi walijaribu kuamua ni molekuli zipi katika seli zilizohusika na urithi. Mwaka 1910 Thomas Hunt Morgan alisema kuwa jeni ziko juu ya kromosomu, kulingana na matokeo ya mabadiliko ya macho meupe yaliyohusiana na jinsia katika nzi-tunda. Mwaka 1913 [mwanafunzi]] wake Alfred Sturtevant alitumia uhusiano wa kijeni kuonyesha kuwa jeni hupangwa kwa ,mstari kwenye kromosomu.
Ingawa jeni zilijulikana kuwepo kwenye kromosomu, hizo kromosomu zinajumuisha protini na DNA: wanasayansi hawakujua ni ipi kati ya hizo iliyohusika na urithi. Mwaka 1928, Frederick Griffith aligundua jambo la mabadiliko: bakteria zilizokufa ziliweza kuhamisha nyenzo za kijeni ili "kubadilisha" bakteria zingine zilizokuwa bado hai.


title: Jenetikia

text: Miaka kumi na sita baadaye, mwaka 1944, Theodore Oswald Avery, Colin McLeod na Maclyn McCarty walitambua molekuli iliyohusika na mabadiliko ni DNA.


title: Jenetikia

text: Majaribio ya Hershey-Chase ya mwaka 1952 pia yalionyesha kuwa DNA (badala ya protini) ndiyo wenzo wa kijeni wa virusi ambavyo huambukiza bakteria, hivyo kutoa ushahidi zaidi kwamba DNA ndiyo molekuli inayohusika na urithi.


title: Jenetikia

text: James D. Watson na Francis Crick walitambua muundo wa DNA mwaka 1953, kwa kutumia kazi ya kristalografia ya eksirei ya Rosalind Franklin na Maurice Wilkins ambayo ilionyesha kuwa DNA ina muundo wa msokoto (yaani, umbo kama la kizibuo). Umbo la misokoto miwili lilikuwa na ncha mbili za DNA na nyukleotidi ilikuwa imeangalia ndani, na kila moja ililingana na nyukleotidi kikamilisho kwenye ncha nyingine na kuunda umbo linalofanana na vidato kwenye ngazi iliyosokotwa. Umbo hili lilionyesha kuwa maelezo ya kijeni yapo katika mpangilio wa nyukleotidi kwenye kila ncha ya DNA. Umbo hilo pia lilipendekeza njia rahisi ya kurudiarudia: kama ncha hizo zimetenganishwa, ncha zingine mpya za kila ncha iliyotenganishwa zinaweza kuundwa upya kulingana na mpangilio wa ncha za zamani.


title: Jenetikia

text: Ingawa umbo la DNA lilionyesha jinsi urithi unavyofanya kazi, bado haikujulikana jinsi DNA inavyoathiri tabia ya seli. Katika miaka iliyofuata, wanasayansi walijaribu kuelewa jinsi DNA hudhibiti mchakato wa uzalishaji protini. Iligundulika kwamba seli hutumia DNA kama kiolezo ili kujenga kijumbe kinacholingana cha RNA (molekuli iliyo na nyukleotidi, zinazofanana sana na DNA). Mpangilio wa nyukleotidi wa kijumbe RNA hutumiwa kujenga mpangilio wa aminoasidi katika protini; tafsiri hii kati ya mipangilio ya nyukleotidi na aminoasidi hujulikana kama kodi ya kijeni.


title: Jenetikia

text: Tafiti nyingi ziliweza kufanywa kutokana na uelewa huu wa molekuli ya jeni. Uvumbuzi muhimu uliofanywa na Frederick Sanger mwaka 1977ulikuwa mpangilio wa mlolongo uliokuwa na DNA mwisho. Teknolojia hii inawaruhusu wanasayansi kusoma mpangilio wa nyukleotidi wa molekuli ya DNA.


title: Jenetikia

text: Mwaka 1983, Kary Banks Mullis alitengeneza mmenyuko wa mlolongo wa polimerasi, hivyo kutoa njia ya haraka ya kutenga na kukuza sehemu maalum ya DNA kutoka kwa mchanganyiko.


title: Jenetikia

text: Kutoka kwa juhudi za pamoja za "Mradi wa Jenomu za Binadamu" na juhudi sambamba za binafsi za Celera Genomics, mbinu hizi na zingine zilifikia kilele katika upangiliaji wa jenomu za binadamu mwaka 2003.


title: Jenetikia

text: Katika ngazi yake ya msingi kabisa, urithi katika viumbe hutokea kupitia sifa za kipekee, ziitwazo jeni. Sifa hii ilivumbuliwa kwa mara ya kwanza na Gregor Mendel, ambaye alifanyia utafiti utengaji wa sifa zinazorithika katika mimea ya njegere. Katika tafiti zake kuhusu sifa ya rangi ya maua, Mendel aliona kwamba maua ya kila mmea wa njegere yalikuwa ama rangi ya zambarau au nyeupe-lakini kamwe hakukuwa na rangi ya kati ya rangi hizo mbili. Tofauti hizo, matoleo ya kipekee ya jeni moja yanaitwa aleli//aina zinazofanana.


title: Jenetikia

text: Katika kesi ya njegere, ambayo ni spishi yenye seti mbili za kromosomu, kila mmea una aleli mbili za kila jeni, aleli moja iliyorithiwa kutoka kwa kila mzazi. Spishi nyingi, ikiwa ni pamoja na binadamu, zina muundo huo wa urithi. Viumbe vyenye seti mbili za kromosomu na vyenye nakala mbili za aleli moja//sawa ya jeni maalum huitwa homozigasi katika sehemu hiyo ya jeni, wakati viumbe vyenye aleli mbili tofauti za jeni maalum vinaitwa heterozigasi.


title: Jenetikia

text:
Seti ya aleli kiumbe maalum inaitwa jenotipu yake, wakati sifa zinazoweza kuonekana za kiumbe hicho zinaitwa fenotipu yake. Wakati viumbe ni heterozigasi kwa jeni, mara nyingi aleli moja husemekana kutawala kwani sifa zake hutawala fenotipu ya kiumbe hicho, wakati aleli nyingine inaitwa selipumbazi kwani sifa zake hufifia na haziwezi kuonekana. Baadhi ya aleli hazina utawala kamili na badala yake huonyesha ni fenotipu ya kati, au utawala wa pamoja kwa kuonyesha aleli zote mbili kwa wakati moja.
Wakati wa jozi la viumbe kuzaana, watoto wao kinasibu hurithi aleli moja kati ya hizo mbili kutoka kwa kila mzazi. Matokeo haya ya urithi wa kipekee na utengaji wa aleli kwa pamoja zinajulikana kama Sheria ya kwanza ya Mendel au Sheria ya Utengaji.


title: Jenetikia

text: Wataalamu wa jeni hutumia michoro na ishara kueleza urithi. Jeni moja huwakilishwa na herufi moja au herufi kadhaa. Mara nyingi alama ya "+" hutumika kwa aleli ya kawaida ya jeni, isiyobadilika.


title: Jenetikia

text: Katika majaribio ya utungisho na uzalishaji (na hasa wakati wa kujadili sheria za Mendel) wazazi hujulikana kama kizazi "P" na watoto kama kizazi "F1" (watoto wa kwanza). Wakati watoto F1 wanazalishana, watoto wao huitwa kizazi "F2" (watoto wa pili). Mmojawapo wa michoro ambayo hutumika sana kutabiri matokeo ya uzalishaji mtambuka ni mraba wa Punnett.


title: Jenetikia

text: Wakati wa kufanyia utafiti magonjwa ya binadamu yanayohusiana na jeni, wataalamu mara nyingi hutumia chati ya ukoo kuwakilisha urithi wa sifa. Chati hizi huonyesha urithi wa sifa katika mti wa nasaba.


title: Jenetikia

text: Viumbe hai wana maelfu ya jeni, na katika viumbe wanaozaana kupitia ngono jeni hizi hujigawa bila kutegemeana. Hii ina maana kwamba urithi wa aleli ya rangi ya njano au kijani ya njegere haihusiani na urithi wa aleli za maua meupe au ya rangi ya zambarau. Jambo hili, linalojulikana kama "sheria ya pili Mendel" au "Sheria ya ugawaji huru", inamaanisha kwamba aleli za jeni tofauti huchanganywa kati ya wazazi ili kutengeneza watoto walio na michanganyiko mingi na tofauti. (Baadhi ya jeni huwa hazijigawi kivyake, hivyo kuonyesha uhusiano wa kijeni, mada ambayo imejadiliwa katika sehemu nyingine ya makala haya).