text:
Ufuatiliaji wa miaka minane katika watoto waliotambuliwa kuwa na TKUU (aina changamani) uligundua kuwa watoto hawa huwa na matatizo mara nyingi katika ujana iwapo watapata matibabu au la. Barani Marekani, chini ya asilimia 5 ya watu wenye TKUU hupata shahada ya chuo kikuu, ikilinganishwa na asilimia 28 ya idadi jumla wenye umri wa miaka 25 na zaidi. Idadi ya watoto wanaofikia kigezo cha TKUU hushuka hadi nusu katika miaka mitatu kufuatia utambuzi. Hali hii hutokea pasi kutegemea matibabu yanayotumika. TKUU huendelea kuwepo katika utu uzima katika takriban asilimia 30 hadi 50 ya visa. Waathiriwa wana uwezekano wa kukuza mbinu za kuhimili wanapokomaa, hivyo kufidia dalili zao za awali.
TKUU inakadiriwa kuthuru takriban asilimia 6 hadi 7 ya watu wa umri wa miaka 18 na chini wanapotambuliwa kupitia kigezo cha DSM-IV. Viwango vya kikundi hiki hukadiriwa kuwa kati ya asilimia 1 hadi 2 wanapotambuliwa kupitia kigezo cha ICD-10 . Watoto wa Marekani Kaskazini hutambulika kuwa na kiasi cha juu cha TKUU kuliko wa barani Afrika na Mashariki ya Kati - hata hivyo, hali hii inaaminika kutokana na mbinu tofauti za utambuzi zinazotumika katika maeneo tofauti ulimwenguni wala sio kutokana na tofauti ya viwango vya hali hii. Ikiwa mbinu sawa za utambuzi zitatumika, viwango hivi huenda vikawa sawa katika nchi hizi. TKUU hutambulika takriban mara tatu zaidi katika wavulana kuliko wasichana. Tofauti hii katika jinsia inaweza kuashiria tofauti katika hatari ya kuathirika au kuwa jinsia ya kike ina ugumu wa kutambulika kuwa kuliko jinsia ya kiume.
Viwango vya utambuzi na matibabu vimeongezeka kule Uingereza na Marekani kwanzia miaka ya 1970. Kimsingi, hii inaaminika kutokana na mabadiliko ya jinsi hali hii inavyotambuliwa na jinsi watu ilivyo tayari kuitibu kwa dawa wala si kuzingatia ukweli wa badiliko katika kuwepo kwa hali hii. Inaaminika kuwa mabadiliko katika kigezo cha utambuzi mwaka wa 2013 na kuanzishwa kwa DSM V kutaongeza asilimia ya watu wenye TKUU hasa katika watu wazima.


title: Tatizo la Kupepesuka lenye Ukosefu wa Umakinifu

text:
Kwa muda mrefu, kupepesuka kumekuwa sehemu ya hali ya binadamu. Bwana Alexander Crichton anaeleza kuhusu "akili isiyotulia" katika kitabu chake "An inquiry into the nature and origin of mental derangement" (Unchunguzi wa asili na chanzo cha ukosefu wa mpangilio wa kiakili)kilichoandikwa mwaka wa 1798. TKUU ilielezwa bayana kwa mara ya kwanza na George Still mwaka wa 1902. Neno linalotumika kuelezea hali hii limebadilika kutoka wakati hadi mwingine ikiwa ni pamoja na: "tatizo la kiwango kidogo la ubongo" katika DSM-I (1952), "athari za utotoni za haipakinetiki" katika DSM-II (1968), tatizo la ukosefu wa umakinifu katika DSM-III (1980)" lenye kupepesuka au bila kupepesuka". Mwaka wa 1987, tatizo hili lilibadilishwa kuwa TKUU katika DSM-III-R, nayo DSM-IV mwaka wa 1994 iligawa utambuzi katika aina tatu: aina ya TKUU ya kukosa umakinifu, aina ya TKUU ya kupepesuka na usukumizi na aina changamani ya TKUU. Maneno mengine hujumuisha "uharibifu wa kiwango cha chini wa ubongo" yaliyotumika miaka ya 1930.
Matumizi ya vichocheo kutibu TKUU yalielezwa kwa mara ya kwanza mwaka wa 1937. Katika miaka ya 1930, mchanganyiko wa amphetamineBenzedrine ndizo dawa za kwanza zilizopendekezwa kutumika nchini Marekani. Methylphenidate ilianzishwa katika miaka ya 1950 na dextroamphetamine katika miaka ya 1970.


text:
TKUU na utambuzi wake ni maarufu kwa utata kwanzia miaka ya 1970. Utata huu umewajumuisha matabibu, walimu, viongozi, wazazi na vyombo vya habari. Misimamo kuhusu TKUU hutofautiana kutoka imani kwamba hali hii ni mwisho wa kiwango cha kawaida cha tabia hadi kuchukuliwa kuwa inatokana na hali iliyopo ya jenetiki. Maeneo mengine yenye utata hujumuisha kutumia matibabu ya vichocheo, hasa matumizi katika watoto, pamoja na mbinu za utambuzi na uwezekano wa utambuzi zaidi. Huku Taasisi ya Kitaifa ya Ubora wa Utambuzi, ikitambua utata uliopo, inaeleza kuwa matibabu yaliyopo na mbinu za utambuzi zinategemea mitazamo iliyopo ya maelezo ya kitaaluma.
Viwango vinavyotofautiana vya utambuzi baina ya nchi, majimbo, tabaka na kabila ya baadhi ya watu ikiwa vipengele vya kuzingatia. Watu wengine huamini kuwa dalili za TKUU huchangia katika utambuzi. Wapo wanasosiolojia wanaochukulia TKUU kuwa mfano wa kutabibusha kwa tabia ya kikaidi, au kwa maneno mengine, kufanya mabadiliko kwa tatizo lisilo la kimatibabu la matokeo ya shuleni kuwa tatizo la kimatibabu. Wahudumu wengi wa afya hukubali TKUU kama tatizo halisi; angalau kwa idadi ndogo ya watu wenye dalili kali. Mjadala kati ya wahudumu wa afya mara nyingi huwa kuhusu utambuzi na matibabu kwa idadi kubwa ya watu wenye dalili zisizo kali sana.
, asilimia nane ya wachezaji wa Marekani wa Ligi Kuu ya Besiboli walitambuliwa kuwa na TKUU, hivyo kufanya tatizo hili kuwa katika idadi kubwa ya watu Marekani. Ongezeko hili lililingana na marufuku ya Ligi ya mwaka wa 2006 kwa vichocheo ambayo ina madai kuwa baadhi ya wachezaji wanaiga dalili za TKUU ili kuepuka marufuku hii katika matumizi ya vichocheo kwenye mchezo huu.


text: Baadhi ya watu mashuhuri wametoa maoni tatanishi kuhusu TKUU. Tom Cruise ameyataja matibabu ya Ritalin na Adderall kama "dawa za vichochoroni". Ushma S. Neill alikosoa mtazamo huu akisema kuwa vipimo vya vichocheo vinavyotumika katika matibabu ya TKUU havisababishi mazoea ya kitabia na kuwa kuna ushahidi mdogo wa upungufu wa hatari ya matumizi mabaya ya dawa baadaye maishani katika watoto wanaotibiwa kwa vichocheo. Nchini Uingereza, Susan Greenfield alitangaza kwenye umma mwaka wa 2007 katika Baraza la Malodi kuhusu hitaji la maelezo ya kina katika ongezeko ghafla la utambuzi wa TKUU nchini Uingereza na visababishi vyake. Maoni yake yalifuata programu ya BBC Panorama iliyoangazia utafiti uliopendekeza kuwa matibabu ya dawa si bora kuliko aina zingine za therapi katika muda mrefu. Mwaka wa 2010 Dhamana ya BBC ilikosoa programu ya BBC Panorama ya mwaka wa 2007 kwa kufanya muhtasari utafiti na kuonyesha "ukosefu wa kuboreka kwa mtindo wa watoto baada ya kupata matibabu ya TKUU kwa miaka mitatu" ilhali "utafiti huu ulitambua kuwa matibabu yaliboresha waathiriwa baada ya muda" ingawa manufaa ya matibabu ya muda mrefu yalitamvulika "kutokuwa bora kuliko katika watoto waliotibiwa kwa therapi ya tabia."


text: Asilimia 2 - 5 ya watu wazima wana TKUU. Karibu 2/3 ya watoto wenye TKUU huendelea kupata hali hii katika utu uzima. Katika watu wote wanaoendelea kudhihirisha dalili, takriban asilimia 25 hupata tatizo kamili na asilimia 75 hupona 'kwa kiwano fulani. Watu wengi wazima hawatibiwi. Wengi wao huwa na maisha yasiyo na mpangilio na hutumia pombe na dawa zisizoagizwa na wahudumu kama mbinu za kujikimu. Matatizo mengine hujumuisha matatizo ya mahusiano, kazi na viwango vya juu vya shughuli za kigaidi. Matatizo ya afya ya kiakili yanayohusishwa hujumuisha: mfadhaiko, tatizo la wasiwasi naulemavu wa kujifunza.Baadhi ya dalili za TKUU katika watu wazima hutofautiana na dalili zinazodhihirika katika watoto. Huku watoto wenye TKUU wakiweza kupanda na kukimbia kwingi, watu wazima wanaweza kuhisi ugumu wa kutulia, au kuzungumza sana wanapohusiana na wengine. Watu wazima wanaweza kuanzisha mahusiano kwa ghafla, kuonyesha tabia ya kutafuta uchangamfu na kukasirika haraka. Tabia ya kutawaliwa kama vile matumizi ya dawa za kulevya na kucheza kamari hufanyika mara nyingi. Vigezo vya DSM-IV vimekosolewa kwa kutokuwa mwafaka kwa watu wazima; kwani watu wanaoonyesha dalili tofauti wanaweza kudai kuwa walipita kiwango cha utambuzi.


text:
Utambuzi wa TKUU na umuhimu wa athari zake katika watoto wenye kiwango cha juu cha akili una utata. Tafiti nyingi zimepata ulemavu sawa wa kiwango cha akili huku kiasi kikubwa cha watu wakiwa na matokeo sawa na kuwa na matatizo ya kijamii. Isitoshe, zaidi ya nusu ya watu wenye kipimo cha juu cha akili na TKUU hupata tatizo kuu la kufadhaisha au tatizo la ukaidi wa kiupinzani katika wakati fulani maishani mwao. Tatizo la wasiwasi jumla, tatizo la wasiwasi wa kutenganishwa na uwoga wa kijamii pia hutokea mara nyingi. Kuna ushahidi kuwa watu wenye kiwango cha juu cha akili na TKUU wana kiwango cha chini cha hatari ya matumizi mabaya ya dawa za kulevya na mtindo wa kutoafikiana na jamii ikilinganishwa na watoto wenye kipimo cha chini na wastani cha akili na TKUU. Kipimo cha ujuzi wa watoto na vijana wenye kipimo cha juu cha akili kinaweza kupimika kimakosa katika tathmini la kimsingi hivyo wanahitaji kupimwa kwa kina zaidi.
Picha za shughuli za umeme wa ubongo, ambazo ni aina ya umeme wa kawaida wa ubongo huchunguzwa ili kusaidia katika utambuzi wa TKUU. Kwa sababu hii, umuhimu wake si bayana. Kuna madai kuwa hii si njia mahususi ya kupima TKUU. Nchini Marekani, Mamalaka ya Vyakula na Dawa imeidhinisha mambo wa kuthibitisha hili.


title: Kihadiyya

text: Kihadiyya ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wahadiyya. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kihadiyya imehesabiwa kuwa watu 1,250,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihadiyya iko katika kundi la Kikushi.


title: Kihamer-Banna

text: Kihamer-Banna ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wahamer na Wabanna, makabila mawili ambao huzungumza lugha moja. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kihamer-Banna imehesabiwa kuwa watu 74,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihamer-Banna iko katika kundi la Kiomotiki.


title: Kiharari

text: Kiharari ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Waharari. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiharari imehesabiwa kuwa watu 25,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiharari iko katika kundi la Kisemitiki.


title: Kihozo

text: Kihozo ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wahozo. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kihozo imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihozo iko katika kundi la Kiomotiki.


title: Kiinor

text: Kiinor ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wainor. Idadi ya wasemaji wa Kiinor imehesabiwa kuwa watu 280,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiinor iko katika kundi la Kisemitiki.


title: Kikachama-Ganjule

text: Kikachama-Ganjule ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wakachama na Waganjule, makabila mawili ambao huzungumza lugha moja. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kikachama-Ganjule imehesabiwa kuwa watu 4070, yaani Wakachama 2680 na Waganjule 1390. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikachama-Ganjule iko katika kundi la Kiomotiki.


title: Kikafa

text: Kikafa ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wakafa. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kikafa imehesabiwa kuwa watu 834,000. Labda kuna wasemaji wachache nchini Sudan Kusini. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikafa iko katika kundi la Kiomotiki.


title: Kikambaata

text: Kikambaata ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wakambaata. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kikambaata imehesabiwa kuwa watu 615,000; ndani ya idadi hiyo kuna wasemaji wa Kikambaata kutoka kwa makabila ya Watimbaro na Wadonga ambao wamebadili lugha yao. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikambaata iko katika kundi la Kikushi.


title: Kikaro

text: Kikaro ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wakaro. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Ki imehesabiwa kuwa watu 1480 tu, maana yake lugha hiyo iko hatarini mwa kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikaro iko katika kundi la Kiomotiki.


title: Kikistane

text: Kikistane (pia Kisoddo) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wakistane. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kikistane imehesabiwa kuwa watu 255,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikistane iko katika kundi la Kisemitiki.


title: Kikomo

text: Kikomo ni jina la lugha mbili tofauti, yaani:


title: Kikonso

text: Kikonso ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wakonso. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kikonso imehesabiwa kuwa watu 242,000. Pia kuna wasemaji wachache nchini Kenya. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikonso iko katika kundi la Kikushi.


title: Kikoorete

text: Kikoorete ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wakoorete. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kikoorete imehesabiwa kuwa watu 157,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikoorete iko katika kundi la Kiomotiki.


title: Kilibido

text: Kilibido ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Walibido. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kilibido imehesabiwa kuwa watu 64,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilibido iko katika kundi la Kikushi.


title: Kimale (Ethiopia)

text: Kimale (au Kimaale) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wamale. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimale imehesabiwa kuwa watu 94,746. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimale iko katika kundi la Kiomotiki.


title: Kimelo

text: Kimelo ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wamelo. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kimelo imehesabiwa kuwa watu 20,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimelo iko katika kundi la Kiomotiki.


title: Kimesqan

text: Kimesqan ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wamesqan. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimesqan imehesabiwa kuwa watu 195,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimesqan iko katika kundi la Kisemitiki.


title: Kinayi

text: Kinayi ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wanayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kinayi imehesabiwa kuwa watu 7190. Hata hivyo kuna Wanayi 12,000, maana yake Wanayi wengi wameanza kuacha lugha yao ya Kinayi na kutumia Kikafa badala yake. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinayi iko katika kundi la Kiomotiki.


title: Kiongota

text: Kiongota (pia Kibirale) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Waongota. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiongota imehesabiwa kuwa watu kumi tu, maana yake lugha imekaribia kutoweka kabisa. Waongota wengi, ambao idadi yao ni 3400, wamebadili lugha kutumia Kitsamai badala ya lugha yao ya Kiongota. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiongota hakijaainishwa kikundi.


title: Kioromo-Kusini

text: Kioromo-Kusini (pia Kiborana) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia na Kenya inayozungumzwa na Waoromo na Waborana. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kioroma-Kusini nchini Ethiopia imehesabiwa kuwa watu 3,630,000. Pia kuna wasemaji 277,800 nchini Kenya (2009) na wasemaji 41,600 nchini Somalia (2000). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kioromo-Kusini iko katika kundi la Kikushi.


title: Kiharar

text: Kiharar (pia Kioromo-Mashariki) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Waoromo. Isichanganywe na lugha ya Kiharari ambayo ni lugha ya kisemitiki. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kiharar imehesabiwa kuwa watu 4,530,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiharar iko katika kundi la Kikushi.


title: Kioromo-Magharibi

text: Kioromo-Magharibi (pia Kigalla) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Waoromo. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kioromo-Magharibi nchini Ethiopia imehesabiwa kuwa watu 8,920,000. Pia kuna wasemaji 2,200 nchini Misri. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kioromo-Magharibi iko katika kundi la Kikushi.


title: Kioyda

text: Kioyda ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Waoyda. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kioyda imehesabiwa kuwa watu 36,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kioyda iko katika kundi la Kiomotiki.


title: Kiqimant

text: Kiqimant (pia Kikayla au Kiqwara) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wafalashi. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kiqimant imehesabiwa kuwa watu 1650. Ingawa idadi ya Wafalashi nchini Ethiopia mwaka 1994 ilikuwa 172,000, Wafalashi wengi hutumia Kiamhara badala ya lugha yao Kiqimant. Tena, mwaka wa 1999 Wafalashi wengi walihamia nchini Israel. Kwa hiyo lugha ya Kiqimant iko hatarini mwa kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Ki iko katika kundi la Kikushi.


title: Kisaho

text: Kisaho ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Eritrea na Ethiopia inayozungumzwa na makabila wahamahamaji mbalimbali kama Waasa'orta, Wahadu na Waminiferi. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kisaho nchini Eritrea imehesabiwa kuwa watu 191,000. Pia kuna wasemaji 32,800 nchini Ethiopia (2007). Nchini Ethiopia Kisaho huzungumzwa na kabila la Wairob ambao si wahamahamaji. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaho iko katika kundi la Kikushi.


title: Kiseze

text: Kiseze ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Waseze. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kiseze imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiseze iko katika kundi la Kiomotiki.


title: Kishekkacho

text: Kishekkacho (pia Kimocha) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Washekkacho. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kishekkacho imehesabiwa kuwa watu 79,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kishekkacho iko katika kundi la Kiomotiki.


title: Kisheko

text: Kisheko ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Washeko. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kisheko imehesabiwa kuwa watu 38,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisheko iko katika kundi la Kiomotiki.


title: Kisidamo

text: Kisidamo (pia Kisidaama) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wasidamo. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kisidamo imehesabiwa kuwa watu 2,980,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisidamo iko katika kundi la Kikushi.


title: Kisilt’e

text: Kisilt'e ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wasilt'e. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kisilt'e imehesabiwa kuwa watu 935,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisilt'e iko katika kundi la Kisemitiki.


title: Kisomali

text: Kisomali ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Somalia, Ethiopia, Kenya na Jibuti inayozungumzwa na Wasomali.


title: Kisomali

text: Kupitia kwa Wasomali wahamiaji, Kisomali huzungumzwa katika nchi nyingine nyingi kama vile Kanada, nchi mbalimbali za Ulaya na za Uarabuni.


title: Kisomali

text: Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kisomali nchini Somalia ilihesabiwa kuwa watu 8,340,000. Pia kuna wasemaji 4,610,000 nchini Ethiopia (2007), 2,386,222 nchini Kenya (2009), na 297,200 nchini Jibuti (2006).


title: Kisomali

text: Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisomali kiko katika kundi la lugha za Kikushi.


title: Kitsamai

text: Kitsamai ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Watsamai. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kitsamai imehesabiwa kuwa watu 18,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitsamai iko katika kundi la Kikushi.


title: Kiwolane

text: Kiwolane ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wawolane. Idadi ya wasemaji wa Kiwolane haijahesabiwa. Wataalamu wengine huiangalia kama lahaja ya Kisilt'e. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwolane iko katika kundi la Kisemitiki.


title: Kiwolaytta

text: Kiwolaytta ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wawolaytta. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiwolaytta imehesabiwa kuwa watu 1,710,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwolaytta iko katika kundi la Kiomotiki.


title: Kixamtanga

text: Kixamtanga ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Waxamtanga. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kixamtanga imehesabiwa kuwa watu 213,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kixamtanga iko katika kundi la Kikushi.


title: Kiyemsa

text: Kiyemsa ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wayem. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiyemsa imehesabiwa kuwa watu 92,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyemsa iko katika kundi la Kiomotiki.


title: Kizay

text: Kizay ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wazay. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kizay imehesabiwa kuwa watu 4880. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizay iko katika kundi la Kisemitiki.


title: Kizaysete

text: Kizaysete (pia Kizayse-Zergulla) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wazayse na Wazergulla, makabila mawili ambao huzungumza lugha moja. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kizaysete imehesabiwa kuwa watu 18,500; idadi ya Wazayse ilikuwa 10,200 na ya Wazergulla 7600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizaysete iko katika kundi la Kiomotiki.


title: Kianuak

text: Kianuak ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Ethiopia na Sudan Kusini inayozungumzwa na Waanuak. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kianuak nchini Ethiopia imehesabiwa kuwa watu 88,000. Nchini Sudan Kusini kuna wasemaji 52,000 (1991). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kianuak iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kiberta

text: Kiberta (pia Kiwetawit) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Ethiopia na Sudan inayozungumzwa na Waberta. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiberta imehesabiwa kuwa watu 187,000. Pia kuna wasemaji 22,000 nchini Sudan. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiberta iko katika kundi lake lenyewe, yaani Kiberta.


title: Kigumuz

text: Kigumuz ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Ethiopia na Sudan inayozungumzwa na Wagumuz. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kigumuz nchini Ethiopia imehesabiwa kuwa watu 179,000. Pia kuna wasemaji 40,000 nchini Sudan. Kuna lahaja nyingi za Kigumuz ambazo hazielewani zote. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigumuz iko katika kundi la Kikomuz.


title: Kigurage cha Sebat Bet

text: Kigurage cha Sebat Bet (pia Kigurage-Magharibi) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wagurage. Idadi ya wasemaji wa Kigurage Sebat Bet imehesabiwa kuwa watu 440,000. Kuna lahaja mbalimbali kama Kichaha (wasemaji 130,000), Kiezha (wasemaji 120,000), Kimuher (wasemaji 90,000), Kigyeto (wasemaji 80,000) na Kigura (wasemaji 20,000). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigurage cha Sebat Bet iko katika kundi la Kisemitiki.


title: Kikacipo-Balesi

text: Kikacipo-Balesi ni lugha ya Kinilo-Sahara inayozungumzwa na makabila matatu, yaani Wakacipo nchini Sudan Kusini na Wazilmamu na Wabaale nchini Ethiopia. Idadi ya wasemaji wa Kikacipo-Balesi imehesabiwa kuwa watu 9120, yaani 5000 nchini Sudan Kusini (2010) na 4120 nchini Ethiopia (2000). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikacipo-Balesi iko katika kundi la Kisurmi.


title: Kikomo (Ethiopia)

text: Kikomo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan, Sudan Kusini na Ethiopia inayozungumzwa na Wakomo. Isichanganywe na lugha ya Kikomo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kikomo nchini Ethiopia imehesabiwa kuwa watu 8530. Pia kuna wasemaji 10,000 nchini Sudan na Sudan Kusini pamoja (1979). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikomo iko katika kundi la Kikomuz.


title: Kikwama

text: Kikwama ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wakwama. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kikwama imehesabiwa kuwa watu 15,000. Pia kuna kijiji kimoja nchini Sudan cha wasemaji wa Kikwama. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikwama iko katika kundi la Kikomuz.


title: Kikwegu

text: Kikwegu ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wakwegu. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kikwegu imehesabiwa kuwa watu 1640. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikwegu iko katika kundi la Kisurmi.


title: Kimajang

text: Kimajang ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wamajang. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimajang imehesabiwa kuwa watu 18,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimajang iko katika kundi la Kisurmi.


title: Kime’en

text: Kime'en ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wame'en. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kime'en imehesabiwa kuwa watu 151,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kime'en iko katika kundi la Kisurmi.


title: Kimesmes

text: Kimesmes ilikuwa lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia iliyozungumzwa na Wagurage. Hakuna wasemaji wa Kimesmes wabakio maana yake lugha imetoweka kabisa. Ilifanana na lugha ya Kigurage cha Sebat Bet na pia na Kiinor. Bado kuna watu wengi ambao wanajihesabu kama Wamesmes lakini huongea Kihadiyya. Imefikiriwa kuwa msemaji wa Kimesmes wa mwisho alifariki takriban mwaka wa 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimesmes iko katika kundi la Kisemitiki.


title: Kimurle

text: Kimurle ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wamurle. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kimurle nchini Sudan Kusini imehesabiwa kuwa watu 60,000. Pia kulikuwa wasemaji nchini Ethiopia lakini katika sensa ya 2007, miongoni mwa Wamurle 970, mmoja tu alidai kuongea Kimurle. Inawezekana kuwa lugha ya Kimurle imekaribia kutoweka nchini Ethiopia lakini nchini Sudan Kusini inaendelea kutumiwa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimurle iko katika kundi la Kisurmi.


title: Kimursi

text: Kimursi ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wamursi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimursi imehesabiwa kuwa watu 7390. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimursi iko katika kundi la Kisurmi.


title: Kinuer

text: Kinuer ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini na Ethiopia inayozungumzwa na Wanuer. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kinuer nchini Sudan Kusini imehesabiwa kuwa watu 740,000. Pia kuna wasemaji 151,000 nchini Ethiopia (2007). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinuer iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kinyangatom

text: Kinyangatom ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wanyangatom. Kinyangatom kinafanana sana lugha ya Kitoposa nchini Sudan Kusini na lugha ya Kiturkana nchini Kenya. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kinyangatom imehesabiwa kuwa watu 24,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinyangatom iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kiopuuo

text: Kiopuuo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Ethiopia na Sudan Kusini inayozungumzwa na Waopuuo. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiopuuo nchini Ethiopia imehesabiwa kuwa watu 1750. Idadi ya wasemaji nchini Sudan Kusini haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiopuuo iko katika kundi la Kikomuz.


title: Kishabo

text: Kishabo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Ethiopia inayozungumzwa na Washabo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kishabo imehesabiwa kuwa watu 600 tu. Washabo wengi wameanza kutumia lugha ya Kimajang kwa hiyo lugha ya Kishabo iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kishabo hakijaainishwa kwa uhakika.


title: Kisuri

text: Kisuri (pia Kitirmaga-Chai) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Ethiopia inayozungumzwa na Wasuri. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kisuri imehesabiwa kuwa watu 26,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisuri iko katika kundi la Kisurmi.


title: Kiturkana

text: Kiturkana ni lugha ya Kinilo-Sahara inayozungumzwa na Waturkana nchini Kenya. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kiturkana ilihesabiwa kuwa watu 989,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha wa ndani zaidi, Kiturkana kiko katika kundi la lugha za Kiniloti.


title: Kiweyto

text: Kiweyto ilikuwa lugha nchini Ethiopia iliyozungumzwa na Waweyto. Idadi ya Waweyto imehesabiwa kuwa watu 1630 lakini hakuna aendeleaye kuongea Kiweyto, maana yake lugha ya Kiweuto kimetoweka. Waweyto wengi huzungumza Kiamhara. Kufuatana na uainishaji wa lugha, haijulikani kama Kiweyto ni lugha ya Kiafrika-Kiasia au ya Kinilo-Sahara.


title: Kiaweer

text: Kiaweer (pia Kiboni) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Kenya inayozungumzwa na Waaweer. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiaweer imehesabiwa kuwa watu 8000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaweer iko katika kundi la Kikushi.


title: Kidahalo

text: Kidahalo ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Kenya inayozungumzwa na Wadahalo. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kidahalo imehesabiwa kuwa watu 400 tu. Hata hivyo, kuna Wadahalo 3000 lakini wengi hutumia Kiswahili badala ya lugha yao ya Kidahalo, maana yake Kidahalo kiko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidahalo iko katika kundi la Kikushi.


title: Kibukusu

text: Kibukusu (jina la asili: Lubukusu) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wabukusu. Ni moja kati ya lugha zinazohusiana na Waluhya. Pia, inahusiana na lugha za Gisu na Masaaba za Uganda Mashariki: lugha hizo zote zinaweza kuelewana.


title: Kibukusu

text: Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kibukusu ilihesabiwa kuwa watu 1,433,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibukusu kiko katika kundi la E.30, hasa moja ya lugha za Kiluhya.


title: Kibukusu

text:
Lugha hii ina lahaja tatu muhimu:
Kati ya hizi, lugha inayozungumzwa karibu na Kitale inachukuliwa kuwa ya asili zaidi. Hii ni kwa kuwa lahaja hizo nyingine mbili zimeingiliwa na ushawishi wa lahaja nyingine za lugha za Kiluhya.


title: Kibukusu

text: Wabukusu wanaishi katika Wilaya ya Bungoma ambayo inapakana na Uganda kuelekea Magharibi na Wilaya ya Kakamega ya Kenya kuelekea Mashariki.


title: Kibukusu

text: Katika mpaka wa Uganda, wanaishi BaMasaaba na BaGisu, ambao wanahusiana na Bukusu kupitia lugha moja na utamaduni unaofanana.


title: Kibukusu

text: Kuoana kati ya Bukusu na jamii hizo ni jambo linaloungwa mkono na jamii zote. Matokeo ni kuwa Wabukusu wana jamaa wa karibu katika jamii hizi, na jamii hizi pia zina jamaa kati ya Wabukusu.


title: Kibukusu

text: Wakati wa Vita vya Uganda miaka ya 1970, wengi wa BaGisu na BaMasaaba walitoroka Uganda na kuhamia Kenya ili kuishi na jamaa zao wa Bukusu karibu na Bungoma. Vita vilipokwisha wengi wao hawakurudi Uganda.


title: Kibukusu

text: Kuenea kwao kati ya Bukusu kumekuwa na ushawishi mkubwa kwa lugha ya Bukusu katika maeneo ya Bungoma. Wazungumzaji wa asili wa Bukusu wanaweza kutambua mtu kutoka eneo la Bungoma kutokana na lugha yake. Kwa mfano wanatumia L badala ya R, na hivyo kitenzi 'khuufwara'- kuvaa nguo sasa linatamkwa 'khufwaala' jinsi linavyotamkwa na BaGisu na BaMasaaba.


title: Kibukusu

text: Lahaja inayotumiwa mashariki mwa mji wa Webuye ina ushawishi wa lahaja jirani, Kabras na Tachoni za lugha za Kiluhya. Hili linaonekana katika kubadilisha mwanzo wa nomino. Kwa mfano, nomino 'sisindu' (kitu fulani) inatamkwa 'eshindu' katika Kabras. Wabukusu wa Webuye huiita 'esindu'.


title: Kibukusu

text: Kwa vile wanapakana na Waniloti na lugha za Kikalenjin za Pokot, Nandi na Sebei kuelekea kaskazini, mashariki na magharibi, lugha ya Bukusu ya Kitale imehifadhi kwa ukubwa uasili wake. Ni tofauti kabisa na lahaja nyingine zilizozungumziwa awali.


title: Kichonyi

text: Kichonyi (pamoja na Kidzihana na Kikauma) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na makabila matatu, yaani Wachonyi, Wajibana na Wakauma. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kichonyi imehesabiwa kuwa watu 184,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kichonyi iko katika kundi la E70.


title: Kichuka

text: Kichuka (au Gichuka) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wachuka. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kichuka imehesabiwa kuwa watu 70,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kichuka iko katika kundi la E50.


title: Kidawida

text: Kidawida (au Kidaw'ida) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wadawida (au Wadaw'ida). Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kidawida imehesabiwa kuwa watu 254,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kidawida iko katika kundi la E70.


title: Kiduruma

text: Kiduruma (pia Chiduruma) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Waduruma. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kiduruma imehesabiwa kuwa watu 397,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiduruma iko katika kundi la E70.


title: Kiembu

text: Kiembu ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Waembu. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kiembu imehesabiwa kuwa watu 429,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiembu iko katika kundi la E50.


title: Kigiryama

text: Kigiryama ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wagiryama. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kigiryama imehesabiwa kuwa watu 944,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kigiryama iko katika kundi la E70.


title: Kigusii

text: Kigusii ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wakisii. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kigusii imehesabiwa kuwa watu 2,205,000. Pia kuna wasemaji 300 tu nchini Tanzania. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kigusii iko katika kundi la E40. Hasa Kigusii huzungumzwa eneo la Kisii ambalo makao yake makuu ni Mji wa Kisii (kati ya Ziwa Victoria na mpaka wa Kenya-Tanzania) katika Mkoa wa Nyanza.


title: Kigusii

text:
Kigusii imeainishwa kama lugha ya Bantu ya Kati, kundi moja na Lugha ya Kikuria, kundi ambalo limepewa anwani ya E.10 katika makala ya Aina za Lugha za Bantu yaliyotungwa na Malcolm Guthrie.
Lugha zinazofanana zinapatikana nchini Tanzania nazo ni:


title: Kigusii

text: Sauti za Gusii takribani zote zinaambatana na irabu.


title: Kigusii

text:
Lugha ya Kisii ina irabu saba, zingine zikiundwa kutokana na urefu wa kuzitamka.
Kwa mfano, maneno 'bora' (kosekana) na 'boora' (sema) yanatofautishwa tu na urefu wa irabu 'o' n 'oo'.
Katika jedwali lifuatalo, alama za uandishi ambazo hutofautiana na zile za Alfabeti ya Kimataifa (IPA) zimewekewa mabano. palipo na alama mbili pamoja, ya kulia inaashiria konsonanti inavyotamkwa.


title: Kigusii

text: Mofolojia ifuatayo pia inatumika:


title: Kigusii

text:
Bickmore, Lee
Cammenga, Jelle
Whiteley, Wilfred H.


title: Kiidakho

text: Kiidakho-Kiisukha-Kitiriki ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na makabila matatu, yaani Waidakho, Waisukha na Watiriki. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kiidakho imehesabiwa kuwa watu 598,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiidakho iko katika kundi la E40.


title: Kikabaras

text: Kikabaras (au Lukabaras) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Waluyia. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kikabaras imehesabiwa kuwa watu 253,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikabaras iko katika kundi la E30.


title: Kikalenjin

text: Kikalenjin ni lugha za Kinilo-Sahara zinazozungumzwa na Wakalenjin nchini Kenya. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kikalenjin ilihesabiwa kuwa zaidi ya watu milioni 5. Kufuatana na uainishaji wa lugha wa ndani zaidi, Kikalenjin kiko katika kundi la Kiniloti.


title: Kikalenjin

text: Miongoni mwa lugha za Kikalenjin ni Kikeiyo, Kikipsigis, Kimarkweeta, Kinandi, Kiokiek, Kipokoot, Kisabaot, Kiterik na Kitugen.


title: Kikalenjin

text:
Kwandanyo ne mi barak kipsengwet,
Ingotililit kaineng'ung.
Ingonyo bounateng'ung.
Ingoyaak eng' ng'ony mageng'ung',
Ko u ye kiyaei eng' kipsengwet.
Konech rani amitwogikyok che bo ra.
Ak inyoiywech kaat lelutikyok,
ko u ye kinyochini kaat che lelwech.
Amemutech ole mi yomset,
ago soruech eng' ne ya.
Amu neng'ung' bounatet, ak kamuktaet, ak torornatet, agoi koigeny.
Amen.


title: Wilaya ya Kasulu Vijijini

text: Wilaya ya Kasulu Vijijini ni wilaya ya Mkoa wa Kigoma iliyoanzishwa 2012 kutoka kwa Wilaya ya Kasulu ya awali. Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa wilaya hiyo ilihesabiwa kuwa 425.794 . Eneo lake ni 7,196.12 km² na msongamano wa watu ni 59.2 kwa kila km²


title: Wilaya ya Kasulu Vijijini

text: Makao makuu ya wilaya yako Kasulu mjini.


title: Wilaya ya Kasulu Vijijini

text: Wakazi walio wengi ni Waha. Wilaya hii ilikuwa na makambi 2 kwa ajili ya wakimbizi, Mtabila kwa ajili ya wakimbizi kutoka Burundi na Nyarugusu kwa watu kutoka Kongo.


title: Kigoma-Ujiji

text: Kigoma Ujiji ni manispaa katika Mkoa wa Kigoma nchini Tanzania na makao makuu ya mkoa huo yenye msimbo wa posta 47100. Inaunganisha miji ya kihistoria ya Ujiji na Kigoma. Manispaa hii ilikuwa na wakazi wapatao 215,458 wakati wa sensa ya mwaka 2012.


title: Kigoma-Ujiji

text: Kigoma na Ujiji iko kando ya Ziwa Tanganyika, magharibi mwa Tanzania.


title: Kigoma-Ujiji

text: Ujiji ni kati ya miji ya kale zaidi katika Tanzania bara. Ilikuwa kituo kikuu cha njia ya misafara iliyofika hapa kutoka miji ya pwani kama vile Bagamoyo, Saadani au Pangani. Kutoka hapa bidhaa kama pembe za ndovu na watumwa kutoka Kongo na Tanzania bara zilipelekwa tena pwani.


title: Kigoma-Ujiji

text: Tangu uenezaji wa ukoloni wa Kijerumani Ujiji ilikuwa pia mahali pa makampuni ya Kizungu na makao makuu ya Mkoa wa Ujiji katika utawala wa koloni.


title: Kigoma-Ujiji

text: Tangu kufikia kwa meli za kisasa ikaonekana ya kwamba mwambao wa Ujiji haukufaa sana kwa meli na hivyo mji mpya ulianzishwa kwenye hori la Kigoma karibu na Ujiji. Mji mpya ya Kigoma ukakua haraka ukawa pia kituo kikuu cha Reli ya Kati kutoka Dar es Salaam iliyokamilishwa mwaka 1914 miezi michache kabla ya


title: Kigoma-Ujiji

text: Mji ulianzishwa wakati wa ukoloni wa Kijerumani kwenye rasi ndogo inayoingia katika maji ya Ziwa Tanganyika na kuwa na nafasi ya bandari kwa meli za ziwani. Hapa ilikuwa pia mwisho wa Reli ya Kati kutoka Dar es Salaam.


title: Kigoma-Ujiji

text: Baada ya kukamilishwa kwa njia ya reli katia Februari 1914 vipande vya meli mpya Goetzen vilifika Kigoma kutoka Ujerumani vikaunganishwa hapa. Meli hii ilizamishwa wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia, ikafufushwa tena na inahudumia bandari za Ziwa Tanganyika hadi leo kwa jina la "Liemba".


title: Kigoma-Ujiji

text: Wakati miji kadhaa ya Afrika ikipata majina kutokana na ujio wa wageni, kuna baadhi ya miji ilipata majina yake kutokana na Waafrika wenyewe. Kutaja majina kutokana na wenyeji kulitegemea sana watu, hasa wale waliokuwa maarufu kwenye jamii. Kumbe ile miji iliyopata majina kutokana na wageni, sababu ilikuwa ni kujiwekea sifa kwa mataifa hayo na wakati mwingine mitazamo tu ya wageni hao ilisababisha mji fulani kupata jina.


title: Kigoma-Ujiji

text: Kwa upande wa miji kama Ujiji na Kigoma, watu huamini kuwa miji hiyo ilikuwa kipindi cha ukoloni. Ukweli ni kwamba Ujiji na Kigoma ilipata kukua kwa muda mrefu sana hata kabla ya ujio wa wageni kwenye maeneo hayo.


title: Kigoma-Ujiji

text: Kihistoria miji hiyo ilipata majina kutokana na watu maarufu waliopata kuishi na kujiwekea historia katika miji hiyo.


title: Kigoma-Ujiji

text: Watu wengi hudhani kuwa mji wa Kigoma na Ujiji ilianzishwa na ndugu wawili waliofahamika kwa majina ya Kajiji na Kagoma (Bugoye).


title: Kigoma-Ujiji

text: Ifahamike tu kwamba kabla ya mji wa Kigoma kuitwa Kigoma palikuwa panaitwa Lusambo_Gwa_Nyange na Ujiji palikuwa panaitwa Ubujiji.


title: Kigoma-Ujiji

text: Inaelezwa kuwa Kajiji alikuwa mkarimu, mpole na mwenye upendo kwa watu wote, na Kagoma alionekana kuwa tofauti kwa jamii. Kutokana na tabia hizo za ndugu hao wawili, wengi walimpenda sana Kajiji na kufanya maeneo aliyokuwa akiishi kupendwa na watu wengi. Kwa kuwa idadi ya watu ilikuwa ikiongezeka, basi walipokuwa wakienda kwa Kajiji wakasema tunaenda Ubujiji kulingana na lugha ya kikabila.


title: Kigoma-Ujiji

text: Wengi walikuwa wanapenda kwenda Ubujiji na kujikuta wakijazana kwenye mji huo. Hata wageni walipoingia kwenye karne ya 19, walikuta mji huo una idadi kubwa sana ya watu. Kwa kuwa wakati huo Waarabu hawakuwa na nguvu sana hawakutaka kubadilisha jina hilo na badala yake waliamua kuendeleza mji huo na jina hilo.


title: Kigoma-Ujiji

text: Mpaka ukoloni ukianzishwa bado eneo hilo lilikuwa na jina hilo, isipokuwa kukawa na mabadiliko katika orthografia na matamshi ya neno Ubujiji, ndipo tukapata jina Ujiji na hata kwenye maandiko ya wakati huo mji huo ulitambulishwa kama Ujiji.


title: Kigoma-Ujiji

text: Kwa upande wa Kagoma au Bugoye pia mambo yalikuwa hivyo, sema kwa upande wa Kagoma, mji ulipata kukua kutokana na ujio wa Wagoma katika mji wa Kagoma.


title: Kigoma-Ujiji

text: Ikumbukwe kuwa Wagoma ni moja ya makabila ya Kimanyema waliokuja Tanganyika kipindi cha ukoloni karne ya 18. Sultani wa Wagoma alikuwa akiitwa Sultani Simba.


title: Kigoma-Ujiji

text: Mara baada ya Wagoma hao kusikia mji huo unaitwa Kigoma, walijisikia raha sana kwani mji ulikuwa unafanana na jina la kabila lao, hivyo kujikuta wakiupenda na kuanza kuujenga. Ile sehemu aliyokuwa akikaa Kagoma au Bugoye palifahamika kwa jina la Ibugoye ambapo kwa sasa ndio pale Mwanga. Lakini kiuhalisia Wagoma walifikia maeneo ya Bangwe.


title: Kigoma-Ujiji

text: Kwa kuwa ardhi ya Ujiji ilikuwa yenye rutuba, Wagoma walipenda kulima maeneo ya Ujiji. Kwa hiyo mji wa Kigoma na Ujiji ni miji ambayo ilijipatia historia ya pekee barani Afrika, kwani miji hiyo imepata majina yenye asili yake hapahapa.


title: Kigoma-Ujiji

text: Ikumbukwe kwamba Wagoma ni kabila la Wamanyema, kwa sababu Wamanyema ni mkusanyiko wa makabila zaidi ya 18 yaliyoungana na kuwa kitu kimoja.


title: Kigoma-Ujiji

text: Pia Wamanyema walipofika Kigoma kuna ambao walipata majina katika miji kama Katonga, Kabwe, Mkabogo au Kabogo: hao wote walikuwa Wamanyema wenye asili ya Kongo.


title: Kigoma-Ujiji

text: Pia Waha waliokuwa Kigoma na Ujiji waliwapokea watani wao Wamanyema na kuanza kuishi pamoja mpaka sasa.


title: Nancy Reagan

text: Nancy Davis (jina la kuzaliwa ni Nancy Frances Robbins), alizaliwa tarehe 6 Julai 1921 akafariki tarehe 6 Machi 2016. Alikuwa mwigizaji wa Kimarekani na mke wa Rais wa Marekani Ronald Reagan.


title: Kikeiyo

text: Kikeiyo (au Kielgeyo) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Wakeiyo, kabila moja la Wakalenjin. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kikeiyo imehesabiwa kuwa watu 314,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikeiyo iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kikipsigis

text: Kikipsigis ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Wakipsigis, kabila moja la Wakalenjin. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kikipsigis imehesabiwa kuwa watu 1,916,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikipsigis iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kilogooli

text: Kilogooli (au Lulogooli) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Walogooli. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kilogooli imehesabiwa kuwa watu 618,000. Pia kuna wasemaji 300 nchini Tanzania (2005) lakini hao wameanza kubadilisha lugha yao. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilogooli iko katika kundi la E40.


title: Kiilwana

text: Kiilwana (pia Kimalakote) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wailwana. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kiilwana imehesabiwa kuwa watu 16,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiilwana iko katika kundi la E70.


title: Kimarama

text: Kimarama (au Olumarama) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wamarama, kabila moja la Waluyia. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kimarama imehesabiwa kuwa watu 152,427. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimarama iko katika kundi la E30.


title: Kimarkweeta

text: Kimarkweeta (pia Kiendo au Kimarakwet) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Wamarkweeta, kabila moja la Wakalenjin. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kimarkweeta imehesabiwa kuwa watu 180,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimarkweeta iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kimolo (Kenya)

text: Kimolo (au El Molo) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Kenya inayozungumzwa na Wamolo. Isichanganywe na lugha ya Kimolo inayozungumzwa nchini Sudan. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kimolo imehesabiwa kuwa watu wanane tu; hata hivyo kuna Wamolo takriban 700 (2007) lakini wengi wameacha lugha yao na huongea Kisamburu au Kiturkana badala yake. Kwa hiyo, lugha ya Kimolo imekaribia kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimolo iko katika kundi la Kikushi.


title: Kimeru (Kenya)

text: Kimeru (au Kimîîru) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wameru. Isichanganywe na lugha ya Kimeru nchini Tanzania. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kimeru imehesabiwa kuwa watu 1,658,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimeru iko katika kundi la E50.


title: Kimeru

text: Kimeru ni jina la lugha mbili tofauti, yaani:


title: Kimeru (Tanzania)

text: Kimeru (au Kirwa) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Warwa. Isichanganywe na lugha ya Kimeru nchini Kenya. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimeru imehesabiwa kuwa watu 90,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimeru iko katika kundi la E60.


title: Kimwimbi-Muthambi

text: Kimwimbi-Muthambi ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wameru. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kimwimbi-Muthambi imehesabiwa kuwa watu 70,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimwimbi-Muthambi iko katika kundi la E50.


title: Kinandi

text: Kinandi ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Wanandi, kabila moja la Wakalenjin. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kinandi imehesabiwa kuwa watu 949,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinandi iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kinyore

text: Kinyore (au Olunyole) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wanyore, kabila moja la Waluyia. Ni lugha tofauti na Kinyole nchini Uganda. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kinyore imehesabiwa kuwa watu 311,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyore iko katika kundi la E30.


title: Kitachoni

text: Kitachoni (au Lutachoni) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Watachoni, kabila moja la Waluhya. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kitachoni imehesabiwa kuwa watu 253,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitachoni iko katika kundi la E30.


title: Mkungu

text: Maana ya mkungu inaweza kuwa:


title: Mkungu (mti)

text: Mkungu ("Terminalia catappa") ni mti mkubwa unaopandwa sana katika kanda ya tropiki. Asili yake labda ni Asia ya Kusini lakini hii siyo ya hakika. Jozi za matunda yake (kungu) huliwa sana huko pwani.


title: Kiokiek

text: Kiokiek (pia Kiogiek) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Waokiek. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kiokiek nchini Kenya imehesabiwa kuwa watu 79,000. Inasemekana kuna wasemaji wengine nchini Tanzania. Kwa vyovyote makundi mbalimbali ya Waokiek hawaongeani moja na wengine, na wengi wamebadili lugha kutumia lugha ya majirani yao kila mahali iwe Kimaasai, Kikuyu au Kiswahili. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiokiek iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kiomotik

text: Kiomotik ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Waomotik. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kiomotik imehesabiwa kuwa watu 50 tu. Mwaka wa 2000 idadi ya kabila la Waomotik imehesabiwa kuwa watu 200 lakini wengi wao waliongea Kimaasai badala ya lugha yao ya Kiomotik. Kwa hiyo inaonekana kama lugha ya Kiomotik imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiomotik iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kiorma

text: Kiorma ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Kenya inayozungumzwa na Waorma. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kiorma imehesabiwa kuwa watu 66,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiorma iko katika kundi la Kikushi.


title: Kipokomo

text: Kipokomo (kwa kilugha pia Kipfokomo) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wapokomo. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kipokomo imehesabiwa kuwa watu 95,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kipokomo iko katika kundi la E70.


title: Kirendille

text: Kirendille ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Kenya inayozungumzwa na Warendille. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kirendille imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kirendille iko katika kundi la Kikushi.


title: Kisabaot

text: Kisabaot ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Wasabaot. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kisabaot imehesabiwa kuwa watu 241,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisabaot iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kisagalla

text: Kisagalla ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wasagalla. Isichanganywe na lugha ya Kisagara nchini Tanzania. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kisagalla imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisagalla iko katika kundi la E70.


title: Kisamburu

text: Kisamburu ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Wasamburu. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kisamburu imehesabiwa kuwa watu 237,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisamburu iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kitaveta

text: Kitaveta ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wataveta. Wataalamu wengine huiangalia kama lahaja ya Kitaita. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kitaveta imehesabiwa kuwa watu 21,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitaveta iko katika kundi la G20.


title: Kiterik

text: Kiterik ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Waterik, kanila moja la Wakalenjin. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kiterik imehesabiwa kuwa watu 601,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiterik iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kitharaka

text: Kitharaka ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Watharaka. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kitharaka imehesabiwa kuwa watu 175,905. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitharaka iko katika kundi la E50.


title: Kitugen

text: Kitugen ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Watugen, kabila moja la Wakalenjin. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kitugen imehesabiwa kuwa watu 140,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitugen iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kiwaata

text: Kiwaata ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Kenya inayozungumzwa na Wawaata. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kiwaata imehesabiwa kuwa watu 12,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwaata iko katika kundi la Kikushi.


title: Kiyaaku

text: Kiyaaku ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Kenya inayozungumzwa na Wayaaku. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kiyaaku imehesabiwa kuwa watu 50 tu. Kwa hiyo lugha imekaribia kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyaaku iko katika kundi la Kikushi.


title: Anna Favella

text: Anna Favella (amezaliwa tarehe 21 Septemba 1983) ni mwigizaji wa filamu kutoka Italia.


title: Kasulu

text: Kasulu ni mji wa Mkoa wa Kigoma kaika magharibi ya Tanzania yenye msimbo wa posta 47301. Inatawaliwa na halmashauri yake hivyo kuwa na hadhi ya wilaya. Wakati wa sensa ya mwaka 2012 ilikuwa na wakazi 208.244. Eneo la manisipaa ni 911 km².


title: Kasulu

text: Awali mji wa Kasulu ulitawaliwa pamoja na wilaya ya Kasulu Vijijini kama wilaya moja na tangu 2012 ni wilaya za pekee.


title: Kasulu

text: Kasulu iko karibu na mpaka wa Burundi. Baada ya mapigano ya wenyewe kwa wenyewe nchini Burundi wakimbizi wengi walikimbia Tanzania na makambi makubwa yalijengwa karibu na mji wa Kasulu. Makambi haya ni Muyovosi, Mtabila I and Mtabila II. Mnamo mwaka 2000 idadi ya wakimbizi ilifikia 90,000.


title: Kasulu

text: Makambi yaliongeza biashara ya eneo lakini yalileta pia matatatizo kama kupanda kwa bei na upungufu wa usalama kwa sababu ujambazi ulizidi.


title: Kasulu

text: Kasulu ni makao makuu ya Dayosisi ya Magharibi ya Kanisa Anglikana Tanzania. Askofu wake alikuwa ni Gerard Mpango. Kanisa kuu ni St Andrew's Cathedral.


title: Kasulu

text: Taasisi muhimu ni chuo cha ualimu cha Kasulu Teacher Training College.


title: Kasulu

text: Kasulu kuna shule mbalimbali pamoja Kasulu Bible College ya Kanisa la Kianglikana.


title: Nyansha

text: Nyansha ni jina la kata ya Wilaya ya Kasulu Mjini katika Mkoa wa Kigoma, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ina wakazi wapatao 13,406 waishio humo.


title: Nyumbigwa

text: Nyumbigwa ni jina la kata ya Wilaya ya Kasulu Mjini katika Mkoa wa Kigoma, Tanzania yenye msimbo wa posta 47322. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ina wakazi wapatao 11,639 waishio humo.


title: Muganza (Kasulu)

text: Muganza ni jina la kata ya Wilaya ya Kasulu Mjini katika Mkoa wa Kigoma, Tanzania yenye msimbo wa posta 47327. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ina wakazi wapatao 17,940 waishio humo.


title: Orodha ya lugha za Sudan Kusini

text: Orodha hii inaorodhesha lugha za Sudan Kusini:


title: Kiaja

text: Kiaja ni jina la lugha mbili tofauti, yaani:


title: Kilango

text: Jina la Kibaka hurejea lugha mbili tofauti:


title: Kiaja (Sudan)

text: Kiaja ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Waaja. Isichanganywe na lugha ya Kiaja nchini Benin na Togo. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kiaja imehesabiwa kuwa watu 200 tu. Kwa hiyo lugha ya Kiaja imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaja iko katika kundi la Kikresh.


title: Kibai

text: Kibai ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wabai. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kibai imehesabiwa kuwa watu 2500 wakati walianza kubadilisha lugha yao, maana yake inawezekana kuwa lugha ya Kibai imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibai iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.


title: Mwangati

text: Miangati ni spishi mbalimbali za mti katika jenasi "Terminalia" ambazo zina majani madogo kuliko mkungu ("Terminalia catappa"). Inatokea savana na misitu ya Afrika ya tropiki. Spishi kadhaa, k.m. "T. mantaly", hupandwa katika bustani na kandokando ya mitaa. Majina mengine ni mbombaro, mkaa, mkulungo, mpululu, mwalambe, mwarambe na mwavuli. Jina mwangati hutumika pia kwa mti mwingine, "Juniperus procera", unaoitwa mtarakwa vilevile.


title: Kibelanda-Bor

text: Kibelanda-Bor ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wabelanda. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kibelanda-Bor imehesabiwa kuwa watu 8000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibelanda-Bor iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kibelanda-Viri

text: Kibelanda-Viri ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wabelanda. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kibelanda-Viri imehesabiwa kuwa watu 16,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibelanda-Viri iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.


title: Orodha ya lugha za Sudan

text: Orodha hii inaorodhesha lugha za Sudan:


title: Kibeli (Sudan)

text: Kibeli ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wabeli. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kibeli imehesabiwa kuwa watu 65,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibeli iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.


title: Kibongo

text: Kibongo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wabongo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibongo imehesabiwa kuwa watu 10,100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibongo iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.


title: Kididinga

text: Kididinga ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wadidinga. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kididinga imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Ki iko katika kundi la Kisurmi.


title: Kidinka-Agar

text: Kidinka-Agar (au Kidinka ya Kati Kusini) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wadinka. Idadi ya wasemaji wa Kidinka-Agar imehesabiwa kuwa watu 250,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidinka iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kidinka-Alor

text: Kidinka-Alor (au Kidinka ya Kaskazini-Magharibi) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wadinka. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kidinka-Alor imehesabiwa kuwa watu 80,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidinka-Alor iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kidinka-Bor

text: Kidinka-Bor (au Kidinka ya Kusini-Mashariki) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wadinka. Idadi ya wasemaji wa Kidinka-Bor nchini Sudan Kusini imehesabiwa kuwa watu 250,000. Pia kuna wasemaji nchini Kanada. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidinka-Bor iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kidinka-Padang

text: Kidinka-Padang (pia Kidinka ya Kaskazini-Mashariki au Kingok au Kijok) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wadinka. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kidinka-Padang imehesabiwa kuwa watu 320,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidinka-Padang iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kidinka-Rek

text: Kidinka-Rek (au Kidinka ya Kusini-Magharibi) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wadinka. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kidinka-Rek imehesabiwa kuwa watu 450,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidinka-Rek iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kidongotono

text: Kidongotono ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wadongotono. Mwaka wa 1978 idadi ya wasemaji wa Kidongotono imehesabiwa kuwa watu 1000 tu. Wataalamu wengine huiangalia kama lahaja ya Kiotuho. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidongotono iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kiferoge

text: Kiferoge (au Kikaligi) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Waferoge. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kiferoge imehesabiwa kuwa watu 8000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiferoge iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.


title: Kihoma

text: Kihoma ilikuwa lugha ya Kibantu nchini Sudan Kusini iliyozungumzwa na Wahoma. Tangu 1975 hakuna wasemaji wa Kihoma tena, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihoma iko katika kundi la D30.


title: Kiindri

text: Kiindri ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Waindri. Idadi ya wasemaji wa Kiindri imehesabiwa kuwa watu 700 tu. Kwa hiyo lugha ya Kiindri imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiindri iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.


title: Kijumjum

text: Kijumjum ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan na Sudan Kusini inayozungumzwa na Wajumjum. Wataalamu wengine huiangalia kuwa lahaja ya Kimabaan. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kijumjum imehesabiwa kuwa watu 25,000, yaani nchini Sudan na Sudan Kusini pamoja. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kijumjum iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kijur-Modo

text: Kijur-Modo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wajur-Modo. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kijur-Modo imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kijur-Modo iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.


title: Kilokoya

text: Kilokoya ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Walokoya. Idadi ya wasemaji wa Kilokoya imehesabiwa kuwa watu 12,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilokoya iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kilopit

text: Kilopit ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Walopit. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kilopit imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilopit iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kilango (Sudan)

text: Kilango ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Walango. Ni tofauti na lugha ya Kilango nchini Uganda. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kilango imehesabiwa kuwa watu 38,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilango iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kiluwo

text: Kiluwo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Waluo. Ni tofauti na lugha nyingine za Kiluo nchini Uganda, Kenya na Tanzania ingawa zote ziko katika kundi lilelile kilugha. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kiluwo imehesabiwa kuwa watu 80,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiluwo iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kimabaan

text: Kimabaan ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wamabaan. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimabaan imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimabaan iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Nadhiri

text: Nadhiri (kwa Kiebrania נדר, neder) ni ahadi inayotolewa kwa Mungu, kama k.mf. Biblia inavyoonyesha (Law 27; Amu 11; Mdo 21:23; 23:21).


title: Nadhiri

text: Yeyote anaweza kuweka nadhiri anavyopenda, lakini kuna nadhiri zilizoratibiwa na sheria, hasa sheria za Kanisa, kama zile za kitawa.


title: Nadhiri

text: Katika mashirika mengi, zinahesabiwa tatu ambazo zinaendana: useja mtakatifu, ufukara na utiifu.


title: Nadhiri

text: Baadhi yanaongeza nyingine (nadhiri ya nne), k.mf. kujitoa hadi kufa kwa ajili ya Wakristo walio katika hatari ya kupoteza imani (kwa Wamersedari), kutekeleza toba ya kudumu kwa Waminimi, utiifu kwa Papa kwa Wajesuiti, na utumishi wa walio mafukara zaidi kwa wafuasi wa Mama Teresa wa Kolkata.


title: Nadhiri

text: Nadhiri zinaweza kuwa za muda au za daima. Mara nyingi zile za muda zinatangulia na kuandaa zile za daima.


title: Kimandari

text: Kimandari (au Kimundari) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wamandari. Idadi ya wasemaji wa Kimandari haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimandari iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kimundari

text: Jina la Kimundari hurejea lugha mbalimbali, k.m.


title: Kimangayat

text: Kimangayat ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wamangayat. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimangayat imehesabiwa kuwa watu 400 tu. Kwa hiyo inawezekana lugha ya Kimangayat imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimangayat iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.


title: Kimittu

text: Kimittu ilikuwa lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini iliyozungumzwa na Wamittu. Hakuna wasemaji wa Kimittu siku hizi. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimittu iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.


title: Kimo'da

text: Kimo'da (au Kigberi) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wamo'da. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kimo'da imehesabiwa kuwa watu 600 tu. Kwa hiyo inawezekana lugha ya Kimo'da imekaribia kutoweka. Wataalamu wengine huiangalia kama lahaja ya Kimorokodo. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimo'da iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.


title: Kimorokodo

text: Kimorokodo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wamorokodo. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kimorokodo imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimorokodo iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.


title: Kimoru

text: Kimoru ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wamoru. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kimoru imehesabiwa kuwa watu 70,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimoru iko katika kundi la Kimoru-Madi.


title: Kinarim

text: Kinarim ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wanarim. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kinarim imehesabiwa kuwa watu 3620. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinarim iko katika kundi la Kisurmi.


title: Kindogo

text: Kindogo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wandogo. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kindogo imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kindogo iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.


title: Kinjalgulgule

text: Kinjalgulgule (au Kinyolge) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wanjalgulgule. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kinjalgulgule imehesabiwa kuwa watu 900 tu. Kwa hiyo inawezekana lugha ya Kinjalgulgule imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinjalgulgule iko katika kundi la Kidaju.


title: Kinyamusa-Molo

text: Kinyamusa-Molo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wanyamusa na Wamolo, makabila mawili wanaoongea lugha moja. Wataalamu wengine huiangalia kuwa lahaja ya Kimorokodo. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kinyamusa-Molo imehesabiwa kuwa watu 1630. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinyamusa-Molo iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.


title: Kiolu'bo

text: Kiolu'bo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Waolu'bo. Mwaka wa 1985 idadi ya wasemaji wa Kiolu'bo imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiolu'bo iko katika kundi la Kimoru-Madi.


title: Kiotuho

text: Kiotuho (au Kilotuko) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Waotuho. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kiotuho imehesabiwa kuwa watu 135,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiotuho iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kipari

text: Kipäri (au Kilokoro) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wapari. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kipäri imehesabiwa kuwa watu 28,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipäri iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kireel

text: Kireel (pia Kiatwot) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wareel. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kireel imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kireel iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kishilluk

text: Kishilluk ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Washilluk. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kishilluk imehesabiwa kuwa watu 175,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kishilluk iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kitennet

text: Kitennet ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Watennet. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kitennet imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitennet iko katika kundi la Kisurmi.


title: Kithuri

text: Kithuri ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wathuri. Mwaka wa 1956 idadi ya wasemaji wa Kithuri imehesabiwa kuwa watu 6600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kithuri iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kitogoyo

text: Kitogoyo ilikuwa lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan Kusini iliyozungumzwa na Watogoyo. Hakuna wasemaji wa Kitogoyo siku hizi, maana yake lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitogoyo iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.


title: Kitoposa

text: Kitoposa ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Watoposa. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitoposa imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitoposa iko katika kundi la Kinilotiki.


title: Kiuduk

text: Kiuduk (pia Kitw'ampa) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan na Sudan Kusini inayozungumzwa na Wauduk. Idadi ya wasemaji wa Kiuduk imehesabiwa kuwa watu 22,000, yaani nchini Sudan na Sudan Kusini pamoja. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiuduk iko katika kundi la Kikomuz.


title: Yaba Angelosi

text: Yaba Angelosi ni mwimbaji, mwanamuziki wa mtayarishaji wa muziki anayeishi nchini Marekani. Alizaliwa katika Sudan Kusini akahamia pamoja na wazazi wake kwenda Marekani mwaka 2000.


title: Yaba Angelosi

text: Ana studio yake ya Assida Records / Assida Productions inayosambaza rekodi zake.


title: Salamanda

text: Salamanda ni wanyama wa oda Caudata katika ngeli Amfibia wafananao na mijusi. Wanatofautiana na vyura kwa kuwa na mkia hata katika hatua ya mnyama mzima. Ngozi yao haina magamba na ni laini na nyevu, lakini ngozi ya spishi nyingi za familia Salamandridae ni kama mahameli au ina sugu. Rangi ya salamanda ni nyeusi, kijivu au kahawia kwa kawaida, lakini madume ya spishi nyingi hupata rangi kali wakati wa kuzaa. Spishi kadhaa zina sumu katika ngozi yao na hizi zina daima madoa au milia ya rangi kali ili kuonya wanyama mbuai. Takriban salamanda wote wanatokea nusudunia ya kaskazini, lakini spishi kadhaa zinatokea Amerika ya Kusini. Spishi nne zinatokea Afrika tu, huko kaskazini (Maroko, Aljeria na Tunisia).


title: Salamanda

text: Ndubwi au viluwiluwi wa salamanda wanafanana na hawa wa vyura lakini wale wa salamada ni wembamba zaidi na matamvua yao ni makubwa kwa kawaida kuliko yale ya ndubwi wa vyura. Kabla ya kutoka maji wanakuza miguu minne. Spishi nyingi za Plethodontidae (salamanda bila mapafu) zina ndubwi lakini salamanda mdogo atoka yai lake.


title: Vincent shemasi

text: Vinsenti alikuwa shemasi wa Kanisa la Zaragoza, Hispania.


title: Vincent shemasi

text: Mzaliwa wa Huesca, aliteswa vikali sana, akafa kwa ajili ya dini yake huko Valencia mwaka 304, wakati wa dhuluma ya Kaisari Dioklesian.


title: Vincent shemasi

text: Heshima ya watu kwake kama mtakatifu ilienea haraka sana katika Kanisa lote.


title: Vincent shemasi

text: Sikukuu yake huadhimishwa kila mwaka tarehe 22 Januari.


title: Wilaya za Tanzania 4

text: Hivi ni vigezo vya Wilaya vilivyoandaliwa kwa mikoa yote kufuatana na sensa 2012


title: Wilaya za Tanzania 4

text: "1. Dodoma | 2. Arusha | 3. Kilimanjaro | 4. Tanga | 5. Morogoro | 6. Pwani | 7. Dar-es-salaam | 8. Lindi | 9. Mtwara | 10. Ruvuma | 11. Iringa | 12. Mbeya | 13. Singida | 14. Tabora | 15. Rukwa | 16. Kigoma | 17. Shinyanga | 18. Kagera | 19. Mwanza | 20. Mara | 21. Manyara | 22. Njombe | 23. Katavi | 24. Simiyu | 25. Geita |" 26. Kaskazini Unguja | 27. Kusini Unguja | 28. Mjini Magharibi | 29. Kaskazini Pemba | 30. Kusini Pemba


title: Wilaya za Tanzania 4

text: Kwa kutumia vigezo


title: Wilaya za Tanzania 4

text:
Wilaya ya Kaskazini-A Unguja | Wilaya ya Kaskazini-B Unguja
Wilaya ya Kaskazini-‘A’ Unguja


title: Wilaya za Tanzania 4

text: Bandamaji | Bwereu | Chaani Kubwa | Chaani Masingini | Chutama | Fukuchani | Gamba | Kandwi | Kibeni | Kidombo | Kidoti | Kigomani | Kigunda | Kijini | Kikobweni | Kilimani Unguja | Kilindi Unguja | Kinyasini | Kisongoni | Kivunge | Matemwe | Mchenza Shauri | Mkokotoni Unguja | Mkwajuni Unguja | Moga | Mto wa Pwani | Muwange | Nungwi | Pale | Pitanazako | Potoa | Pwani Mchangani | Tazari | Tumbatu Gomani | Tumbatu Jongowe | Uvivini


title: Wilaya za Tanzania 4

text: Wilaya ya Kaskazini-‘B’ Unguja


title: Wilaya za Tanzania 4

text:
Donge Karange | Donge Kipange | Donge Mbiji | Donge Mchangani | Donge Mtambile | Donge Vijibweni | Fujoni | Kidanzini | Kilombero Unguja | Kinduni | Kiombamvua | Kitope Unguja | Kiwengwa | Mafufuni | Mahonda | Makoba | Mangapwani | Matetema | Mbaleni | Mgambo | Misufini | Mkadini | Mkataleni | Mnyimbi | Muwanda | Njia ya Mtoni | Pangeni | Upenja | Zingwezingwe
Wilaya ya Kati Unguja | Wilaya ya Kusini Unguja
Wilaya ya Kati Unguja


title: Wilaya za Tanzania 4

text: Bambi | Binguni | Bungi | Charawe | Cheju | Chwaka | Dunga Bweni | Dunga Kiembeni | Ghana | Jendele | Jumbi | Kiboje Mkwajuni | Kiboje Mwembeshauri | Kidimni | Kikungwi | Koani | Machui | Marumbi | Mchangani | Mgeni Haji | Michamvi | Mitakawani | Miwani | Mpapa | Ndijani Mseweni | Ndijani Mwembepunda | Ng'ambwa | Pagali | Pongwe | Tindini | Tunduni | Tunguu | Ubago | Ukongoroni | Umbuji | Unguja Ukuu Kaebona | Unguja Ukuu Kaepwani | Uroa | Uzi | Uzini


title: Wilaya za Tanzania 4

text: Wilaya ya Kusini Unguja


title: Wilaya za Tanzania 4

text: Bwejuu | Dongwe | Jambiani Kibigija | Jambiani Kikadini | Kajengwa | Kibuteni | Kijini | Kiongoni | Kitogani | Kizimkazi Dimbani | Kizimkazi Mkunguni | Mtende Unguja | Muungoni | Muyuni 'A' | Muyuni 'B' | Muyuni 'C' | Mzuri | Nganani | Paje | Pete | Tasani


title: Wilaya za Tanzania 4

text:
Wilaya ya Magharibi Unguja | Wilaya ya Mjini Unguja
Wilaya ya Magharibi Unguja


title: Wilaya za Tanzania 4

text: Bububu | Bumbwisudi | Bweleo | Chuini Unguja | Chukwani | Dimani | Dole Unguja | Fumba | Fuoni Kibondeni | Fuoni Kijitoupele | Kama Unguja | Kianga | Kibweni Unguja | Kiembesamaki | Kihinani | Kinuni | Kisauni | Kizimbani | Kombeni | Magogoni | Maungani | Mbuzini Unguja | Meli nne | Mfenesini | Mombasa Unguja | Mto Pepo | Mtoni Unguja | Mtoni Kidatu | Mtufaani | Mwakaje | Mwanakwerekwe | Mwanyanya | Mwera | Nyamanzi | Pangawe | Shakani | Sharifu Msa | Tomondo | Welezo


title: Wilaya za Tanzania 4

text: Wilaya ya Mjini Unguja


title: Wilaya za Tanzania 4

text: Amani | Chumbuni | Gulioni | Jang'ombe | Karakana | Kidongo Chekundu | Kikwajuni Bondeni | Kikwajuni Juu | Kilimahewa Bondeni | Kilimahewa Juu | Kilimani Zanzibar | Kiponda | Kisimamajongoo | Kisiwandui | Kwa Wazee | Kwaalimsha | Kwaalinatu | Kwahani | Kwamtipura | Magomeni Zanzibar | Makadara Zanzibar | Malindi Zanzibar | Matarumbeta | Mchangani | Meya Zanzibar | Miembeni | Migombani | Mikunguni | Mkele | Mkunazini | Mlandege | Mpendae | Muungano Zanzibar | Mwembeladu | Mwembemakumbi | Mwembeshauri | Mwembetanga | Nyerere Zanzibar | Rahaleo | Sebleni | Shangani | Shaurimoyo Zanzibar | Sogea | Urusi Zanzibar | Vikokotoni


title: Wilaya za Tanzania 4

text:
Wilaya ya Wete | Wilaya ya Micheweni
Wilaya ya Wete


title: Wilaya za Tanzania 4

text: Bopwe * Chwale * Fundo * Gando * Jadida * Junguni * Kambini * Kangagani * Kinyikani * Kipangani * Kisiwani * Kiungoni * Kiuyu Kigongoni * Kiuyu Minungwini * Kizimbani * Kojani * Limbani * Maziwani * Mchanga Mdogo * Mjini Ole * Mpambani * Mtambwe Kaskazini * Mtambwe Kusini * Mzambarauni Takao * Ole * Pandani * Pembeni * Piki * Selem * Shengejuu * Ukunjwi * Utaani


title: Wilaya za Tanzania 4

text: Wilaya ya Micheweni


title: Wilaya za Tanzania 4

text: Chimba | Finya | Kifundi | Kinowe | Kinyasini | Kiuyu Mbuyuni | Konde Pemba | Majenzi | Makangale | Maziwa Ng'ombe | Mgogoni | Micheweni | Mihogoni | Mjini Wingwi | Mlindo | Msuka Magharibi | Msuka Mashariki | Mtemani | Shumba Mjini | Shumba Viamboni | Sizini | Tondooni | Tumbe Magharibi | Tumbe Mashariki | Wingwi Mapofu | Wingwi Mjananza | Wingwi Njuguni


title: Wilaya za Tanzania 4

text:
Wilaya ya Chake Chake | Wilaya ya Mkoani
Wilaya ya Chake Chake


title: Wilaya za Tanzania 4

text: Chachani | Chanjaani | Chonga | Dodo | Kibokoni | Kichungwani | Kilindi | Kwale | Madungu | Matale | Mbuzini | Mfikiwa | Mgelema | Mgogoni | Michungwani | Mkoroshoni | Msingini | Mvumoni | Ndagoni | Ng'ambwa | Pujini | Shungi | Tibirinzi | Uwandani | Vitongoji | Wara | Wawi | Wesha | Ziwani Pemba


title: Wilaya za Tanzania 4

text: Wilaya ya Mkoani


title: Wilaya za Tanzania 4

text: Chambani | Changaweni | Chokocho | Chumbageni | Jombwe | Kangani | Kendwa | Kengeja | Kisiwa Panza | Kiwani | Kuukuu | Makombeni | Makoongwe | Mbuguani | Mbuyuni Pemba | Mgagadu | Michenzani | Minazini | Mizingani | Mjimbini | Mkanyageni | Mkungu | Mtambile | Mtangani | Muambe | Ng'ombeni | Ngwachani | Shamiani | Shidi | Stahabu | Ukutini | Uweleni | Wambaa


title: Wilaya za Tanzania 4

text:
1 Kaskazini-A-District 105780
2 Kaskazini-B-District 81675
227
Table-51.1: Kaskazini-‘A’-District 105780
26 Bandamaji 1616
35 Bwereu 1616
24 Chaani Kubwa 3030
22 Chaani Masingini 4562
29 Chutama 1638
12 Fukuchani 2208
20 Gamba 3401
28 Kandwi 1741
8 Kibeni 2799
34 Kidombo 3147
13 Kidoti 2973
36 Kigomani 1983
15 Kigunda 1813
18 Kijini 3369
25 Kikobweni 2757
32 Kilimani 2590
31 Kilindi 1186
27 Kinyasini 3311
30 Kisongoni 1539
4 Kivunge 4199
17 Matemwe 5014
23 Mchenza Shauri 917
1 Mkokotoni 2803
7 Mkwajuni 3509
21 Moga 2089
2 Mto wa Pwani 1074
9 Muwange 2022
16 Nungwi 10392
3 Pale 1216
10 Pitanazako 4027
11 Potoa 2326
19 Pwani Mchangani 3441
14 Tazari 3084
5 Tumbatu Gomani 4990
6 Tumbatu Jongowe 3262
33 Uvivini 4136
228
Table-51.2: Kaskazini-‘B’-District 81675
14 Donge Karange 1826
16 Donge Kipange 1070
15 Donge Mbiji 2447
6 Donge Mchangani 2917
12 Donge Mtambile 2739
17 Donge Vijibweni 3760
4 Fujoni 3147
25 Kidanzini 2642
21 Kilombero 1934
13 Kinduni 2616
5 Kiombamvua 1938
9 Kitope 5582
19 Kiwengwa 3575
27 Mafufuni 3832
10 Mahonda 4322
2 Makoba 3477
3 Mangapwani 2246
24 Matetema 2600
26 Mbaleni 2811
22 Mgambo 2799
1 Misufini 7986
7 Mkadini 2449
28 Mkataleni 4869
11 Mnyimbi 1266
23 Muwanda 950
29 Njia ya Mtoni 1548
20 Pangeni 1604
18 Upenja 1978
8 Zingwezingwe 745
1 Kati-District 76346
2 Kusini-District 39242
231
Table-52.1: Kati-District 76346
14 Bambi 3028
27 Binguni 1378
29 Bungi 2518
34 Charawe 954
28 Cheju 2038
21 Chwaka 3196
1 Dunga Bweni 2808
18 Dunga Kiembeni 1938
8 Ghana 1869
20 Jendele 1939
25 Jumbi 3905
7 Kiboje Mkwajuni 1268
5 Kiboje Mwembeshauri 1467
3 Kidimni 4185
31 Kikungwi 972
9 Koani 3091
4 Machui 1462
22 Marumbi 1167
17 Mchangani 2066
10 Mgeni Haji 1204
36 Michamvi 1572
12 Mitakawani 1113
6 Miwani 2310
37 Mpapa 1746
19 Ndijani Mseweni 2951
39 Ndijani Mwembepunda 1486
33 Ng'ambwa 901
15 Pagali 720
24 Pongwe 800
40 Tindini 1160
13 Tunduni 1054
26 Tunguu 3563
2 Ubago 3936
35 Ukongoroni 896
16 Umbuji 1402
38 Unguja Ukuu Kaebona 1362
30 Unguja Ukuu Kaepwani 1563
23 Uroa 2613
32 Uzi 1801
11 Uzini 944
232
Table-52.2: Kusini-District 39242
17 Bwejuu 2050
21 Dongwe 3006
16 Jambiani Kibigija 3369
5 Jambiani Kikadini 2691
4 Kajengwa 2313
7 Kibuteni 482
2 Kijini 2634
19 Kiongoni 1106
18 Kitogani 1128
8 Kizimkazi Dimbani 1760
9 Kizimkazi Mkunguni 2617
6 Mtende 1330
14 Muungoni 1629
10 Muyuni 'A' 1028
11 Muyuni 'B' 934
12 Muyuni 'C' 811
3 Mzuri 2120
1 Nganani 2050
15 Paje 3245
13 Pete 1420
20 Tasani 1519


title: Chamwino (Dodoma mjini)

text:
Chamwino ni jina la kata ya Dodoma Mjini katika Mkoa wa Dodoma , Tanzania yenye postikodi namba 41109
. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 19175 waishio humo.


title: Petro Juliani Eymard

text: Petro Juliani Eymard (La Mure, Grenoble, Ufaransa, 4 Februari 1811 – La Mure, 1 Agosti 1868) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki, aliyeanzisha mashirika mawili ya kitawa.


title: Petro Juliani Eymard

text: Alitangazwa mwenye heri na Papa Pius XI tarehe 12 Julai 1925, na mtakatifu na Papa Yohane XXIII tarehe 9 Desemba 1962.


title: Petro Juliani Eymard

text: Sikukuu yake huadhimishwa kila mwaka tarehe 2 Agosti.


title: Petro Juliani Eymard

text: Papa Yohane Paulo II alimtangaza Eymard "Mtume wa Ekaristi".


title: Yoana Fransiska wa Chantal

text: Yoana Fransiska wa Chantal, kwa Kifaransa Jeanne-Françoise Frémiot, Baronne de Chantal, (Dijon, Burgundy, Ufaransa, 28 Januari 1572 – Moulins, 13 Desemba 1641) ni maarufu kwa kuanzisha shirika la kitawa la wanawake baada ya kufiwa mumewe.


title: Yoana Fransiska wa Chantal

text: Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki: Papa Benedikto XIV alimtangaza mwenye heri tarehe 21 Novemba 1751, halafu Papa Klement XIII alimtangaza mtakatifu tarehe 16 Julai 1767.


title: Yoana Fransiska wa Chantal

text: Sikukuu yake imehamishiwa tarehe 12 Agosti.


title: Thomas Becket

text: Thomas Becket (Cheapside, London, Uingereza, 1118 (au 1120) – 29 Desemba 1170) alikuwa Askofu mkuu wa Canterbury tangu 1162 hadi kifodini chake kilichotokea wakati wa Misa katika kanisa kuu.


title: Thomas Becket

text: Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Anglikana kama mtakatifu wafiadini


title: Thomas Becket

text: Sababu ya kuuawa ni kubishana kwake na mfalme Henry II wa Uingereza juu ya haki na fadhili za Kanisa.


title: Thomas Becket

text: Muda mfupi baadaye Papa Alexander III alimtangaza mtakatifu tarehe 21 Februari 1173.


title: Chura-kucha

text: Vyura-kucha ni aina za vyura ambao wanaishi majini maisha yao yote. Miguu yao ya nyuma ina ngozi katikati ya vidole lakini miguu ya mbele hainayo, isipokuwa vyura-kucha wadogo ambao wana ngozi katikati ya vidole vya miguu yote. Kuna vidole vitano kwa miguu ya nyuma lakini vidole vinne kwa miguu ya mbele. Vidole vitatu vya miguu ya nyuma vina ukucha mweusi. Mwili wao ni mpanapana na ngozi ni ya kuteleza kwa sababu ya ute mwingi. Vyura hawa hawana ulimi. Hufanya sauti kama mialiko kwa mfupa wa hayoidi (hyoid bone).


title: 589 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 589 KK (kabla ya Kristo).


title: 586 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 586 KK (kabla ya Kristo).


title: 585 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 585 KK (kabla ya Kristo).


title: 584 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 584 KK (kabla ya Kristo).


title: 583 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 583 KK (kabla ya Kristo).


title: 582 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 582 KK (kabla ya Kristo).


title: 581 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 581 KK (kabla ya Kristo).


title: 580 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 580 KK (kabla ya Kristo).


title: 579 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 579 KK (kabla ya Kristo).


title: 578 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 578 KK (kabla ya Kristo).


title: 577 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 577 KK (kabla ya Kristo).


title: 576 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 576 KK (kabla ya Kristo).


title: 575 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 575 KK (kabla ya Kristo).


title: 516 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 516 KK (kabla ya Kristo).


title: 517 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 517 KK (kabla ya Kristo).


title: 518 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 518 KK (kabla ya Kristo).


title: 519 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 519 KK (kabla ya Kristo).


title: 521 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 521 KK (kabla ya Kristo).


title: 529 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 529 KK (kabla ya Kristo).


title: 528 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 528 KK (kabla ya Kristo).


title: 527 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 527 KK (kabla ya Kristo).


title: 526 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 526 KK (kabla ya Kristo).


title: 525 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 525 KK (kabla ya Kristo).


title: 524 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 524 KK (kabla ya Kristo).


title: 523 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 523 KK (kabla ya Kristo).


title: 522 KK

text: Makala hii inahusu mwaka 522 KK (kabla ya Kristo).


title: Yvonne Cherrie

text:
Yvonne Cherrie (amezaliwa tar. 19 Agosti, 1981) ni mshindi wa tuzo ya ZIFF akiwa kama mwigizaji bora wa filamu na mifululizo ya vipindi vya televisheni kutoka nchini Tanzania. Pia ni mtunzi wa muswaada andishi, mtayarishaji na mwongozaji wa filamu. Anafahamika zaidi kwa jina lake la uhusika uliompatia umaarufu kama "Monalisa". Vilevile Lulu katika tamthilia ya Siri ya Mtungi. Cherrie, alianza kuonesha upenzi wa kuigiza tangu akiwa mdogo. Akiwa na umri wa miaka 8, alianza kuigiza akiwa kanisani na baadaye shuleni.
Cherrie, alizaliwa katika hospitali ya taifa Muhimbili huko mjini Dar es Salaam, Tanzania na Bi. Susan Lewis (almaarufu Natasha), akiwa kama mtoto wa kwanza kati ya watoto wawili aliojaaliwa kupata Bi. Lewis. Alianza kusoma shule ya chekechea huko mjini Luanda, Angola, na baadaye shule ya msingi ya Muungano ya Wilaya ya Temeke huko jijini Dar es Salaam kuanzia 1988 hadi 1994.


title: Yvonne Cherrie

text:
Akabahatika kufaulu na kuendelea na masomo ya sekondari katika shule ya serikali ya Zanaki Girls hadi mwaka 1998. Baada ya hapo alisoma katika chuo cha Uhazili Magogoni (ukatibu muhtasi-secretary). Mwaka wa 2002 alijiunga na British Council Tanzania ili kusomea zaidi lugha ya Kiingereza (Pre-Advanced Level) Mwaka wa 2003-2005 alijiunga na Wilnag Media Taining College huko mjini Nairobi, Kenya na kusomea masuala ya vyombo vya habari na kupata stashahada (Diploma in Mass Communication).
Cherrie, pia ni mwigizaji wa jukwaani. Amepata kushiriki katika sehemu mbalimbali ikiwa ni pamoja na Tamasha la 18 na 19 la Sanaa na Utamaduni la Bagamoyo - katika Chuo Kikuu cha Sanaa cha Bagamoyo. Pia amewahi kutumbuiza katika jukwaa la ZIFF huko mjini Zanzibar mnamo 2002. Ambapo aliigiza kitabu cha Kirusi kiitwacho "Mkaguzi wa Serikali" (Gorvernment Inspector).


title: Yvonne Cherrie

text: Utumbuizaji wake mkubwa akiwa kama binti mdogo anayehangaikia kuliweka sawa penzi lake dhidi ya wapenzi wawili mnamo 1998 kupitia igizo la "Mambo Hayo" - ambamo alipata jina la Monalisa. Baadaye akarudia tena kazi yake ya uigizaji kwa kucheza uhusika wa jukwaani wa “Government Inspector” 2001 ikifuatiwa na “Zawadi ya Ushindi” 2002 kabla ya kuanza kuonekana tena rasmi katika filamu kibao.


title: Yvonne Cherrie

text: Baada ya kutoka kwenye michezo ya televisheni filamu yake ya kwanza kucheza ilikuwa Girlfriend (2002) aliyocheza kama Zuwena kipenzi cha TID. Huo ndiyo ulikuwa mwanzo rasmi wa mfululizo wa filamu kwani baada ya Girlfriend zikafuata Sabrina (2003), Dilemma (2004), She is My Sister 2006, Binti Nusa (2010), Network 2013.


title: Yvonne Cherrie

text:
Pia amepata kufanya igizo la jukwaani huko mjini Nairobi katika "Kenya National Theatre (KNT). Akiwa mjini Nairobi, amepata kutumbuiza jukwaani kwa kutumia vitabu vinavyotumika mashuleni nchini humo - ikiwa ni pamoja na kitabu cha KIU na A Man of the People mnamo 2003/2004. Pia alifanyakazi na Carib Theatre-UK akitumbuiza nchini Tanzania kuelimisha wanafunzi mradi ujulikanao kama TIE, yaani, Theatre in Education kwa miaka mitatu mfululizo.
Cherrie, pia alifanya vipindi vya TV kama vile Bongo Movies iliyokuwa ikioneshwa katika idhaa ya EATV. Awali alifanyakazi pia katika kipindi cha bahati nasibu maarufu kama Jackpot Bingo 1999-2001 .
Alishawahi kufanya kazi na Radio One Stereo ya Tanzania mwaka 2001-2002 na kufnaya vipindi mbalimbali ikiwemo Chombeza Time na Times FM Radio mwaka 2004-2005 akaacha kabla ya kurudi tena 2012 hadi sasa anafanya kipindi cha Filamonata kinachohusiana na masuala ya filamu na wasanii wa filamu wa Tanzania.
Mwaka wa 2001 katika mwezi wa Agosti aliolewa na Mtayarishaji/Mwongozaji wa filamu kutoka nchini Kenya George Otieno Okumo (Tyson) na kubahatika kupata mtoto mmoja aitwaye Sonia Akinyi (2002). Mwaka wa 2005 walitengana na 2012 akapewa talaka rasmi na mahakama. Mwaka wa 2007, alibahatika tena kupata mtoto mwingine wa kiume aitwaye Sean Abdulwahid Jr. - kutoka kwa baba mwingine aitwaye Abdulkarim Abdulwahid Abdulkarim.


title: Nyoka Mnafiki

text: Nyoka wanafiki ni wanyama wa oda Gymnophiona katika ngeli Amfibia wafananao na nyoka au nyungunyungu wakubwa. Wanyama hawa si nyoka au nyungunyungu kwa ukweli na hata si Reptilia au Annelida. Wana mnasaba na salamanda na vyura lakini hawana miguu. Mkia wao ni mfupi sana au umetoweka, kwa hivyo kloaka iko karibu na mwisho wa mwili. Hupitisha maisha yao yote wakichimba ardhini lakini spishi za familia Typhlonectidae huishi majini na zina aina ya pezi juu ya sehemu ya nyuma ya mwili ambayo inazisaidia kwenda mbele majini. Macho ya nyoka wanafiki ni wadogo na yamefunika kwa ngozi. Kwa hivyo hawawezi kuona vizuri lakini wanaweza kutambua baina ya nuru na giza. Wanyama hawa wanatokea katika mahali pa majimaji pa tropiki kama Afrika, Asia ya Kusini-Mashariki na Amerika ya Kati na ya Kusini.


title: Nyoka Mnafiki

text: Nyoka wanafiki hawana ndubwi kama salamanda au vyura. Spishi chache tu (±25%) hutaga mayai, nyingine huzaa wana wanaofanana na wazazi wao. Hata watagamayai takriban wote hutoka mayai kama nyoka wadogo. Spishi chache tu zina wana wanaofanana na ndubwi wenye matamvua na hata hawa hawaishi majini lakini katika udongo chepechepe karibu na maji, isipokuwa wale wa Typhlonectidae.


title: Zamalek

text: Zamalek (Ar. الزمالك "(az-zamalek)" ni mtaa wa Kairo mji mkuu wa Misri. Iko kwenye kisiwa cha jazira kilichopo ndani ya Mto Naili kwenye eneo la Kairo. Kwenye kisiwa hiki zamalek ni sehemu ya kaskazini lakini wakati mwiongine kisiwa chote huitwa pia "Zamalek".


title: Zamalek

text: Zamalek ni eneo tajiri penye ofisi za makampuni ya kimataifa na balozi mbalimmbali.


title: Maumivu ya kiuno

text: Maumivu ya kiuno (kwa Kiingereza: lumbago) ni hali inayotokea mara nyingi na inayohusu misuli na mifupa ya upande wa chini wa mgongo. Hali hii huathiri takriban 40% ya watu kwa wakati fulani maishani mwao.


title: Maumivu ya kiuno

text: Maumivu ya kiuno yanaweza kuainishwa kwa urefu kama maumivu makali ya ghafla (yanayodumu kwa kipindi cha chini ya wiki 6), maumivu sugu ya wastani (wiki 6 hadi 12), au maumivu sugu (zaidi ya wiki 12). Hali hii pia inaweza kuainishwa kulingana na visababishi kama inasababishwa na jeraha au isiyosababishwa na jeraha au maumivu hame.


title: Maumivu ya kiuno

text: Katika visa vingi vya maumivu ya kiuno, kisababishi kikuu maalumu hakitambuliwi wala kukadiriwa, kwa sababu maumivu huaminika kusababishwa na jeraha kama vile mkazo wa misuli au mkazo wa viunga. Ikiwa maumivu hayaponi baada ya kutibiwa kwa njia isiyohusisha upasuaji au ikiwa maumivu yataandamana na "tahadhari" kama vile kupungua uzito bila sababu, homa, au matatizo makuu ya kihisia au mwendo, uchunguzi zaidi unaweza kuhitajika kubaini kisababishi kikuu.


title: Maumivu ya kiuno

text: Mara nyingi, vifaa vya utambuzi kama vile tomografia iliyohasibiwa kwa eksirei havihitajiki navyo huandamana na hatari zake. Licha ya athari hizi, matumizi ya pichatiba kuchunguza maumivu ya mgongo yameongezeka.


title: Maumivu ya kiuno

text: Baadhi ya maumivu ya kiuno husababishwa na kuharibika kwa diski za baina ya pingili za uti wa mgongo, na uchunguzi wa kunyoosha mguu ni muhimu katika kubaini visa hivi.


title: Maumivu ya kiuno

text: Katika watu wenye maumivu sugu, mfumo wa mwili unaochakata maumivu unaweza kutofanya kazi vyema, hivyo kusababisha maumivu makali ukijaribu kujibiza shughuli zisizo na hatari kubwa.


title: Maumivu ya kiuno

text: Matibabu ya maumivu ya ghafla ya kiuno kwa kawaida huwa haihusishi upasuaji, kama vile vituliza maumivu na kuendeleza kazi za kawaida jinsi mtu anavyoweza licha ya maumivu. Matibabu hupendekezwa kwa kipindi ambapo yanamsaidia mtu, huku dawa aina ya acetaminophen (inayojulikana pia kama paracetamol) ikiwa ya kwanza kupendekezwa. Dalili za maumivu ya kiuno hufifia baada ya wiki chache, huku 40 - 90% ya watu wakipata nafuu kabisa baada ya wiki sita.


title: Maumivu ya kiuno

text: Kuna njia nyingi mbadala katika watu wasiopata nafuu baada ya matibabu ya kawaida. Opioidi zinaweza kusaidia ikiwa vituliza maumivu vya kawaida havitafaulu, ingawa kwa jumla hazipendekezwi kwa sababu zina madhara, hasa uraibu. Upasuaji unaweza kuwafaidisha watu wenye matatizo ya maumivu sugu na ulemavu unaohusiana na diski.Upasuaji pia unaweza kuwafaidisha watu wenye stenosisi ya uti wa mgongo. Hakuna manufaa bayana ya upasuaji yaliyopatikana kwa visa vingine vya maumivu ya kiuno yasiyo na kisababishi cha moja kwa moja.


title: Maumivu ya kiuno

text: Isitoshe, kuna matibabu ya dawa mbadala, ambayo ni pamoja na mbinu ya Alexander na mitishamba, lakini hakuna ushahidi wa kutosha kupendekeza matibabu haya kikamilifu. Ushahidi wa utunzaji wa tibamwili na kunyooshaji uti wa mgongo umekumbwa na utata.


title: Maumivu ya kiuno

text: Maumivu ya mgongo mara nyingi huathiri hisia, tatizo linaloweza kuimarishwa kupitia ushauri wa kisaikolojia na/au dawa za kushusha utendakazi.


title: Maumivu ya kiuno

text: Katika dalili za kawaida za maumivu ya kiuno, maumivu huanza baada ya mwendo wa kunyanyua vitu, kujipinda au kuinama. Dalili za hali hii zinaweza kuanza baada ya mwendo wowote au mtu anapoamka asubuhi inayofuata. Maelezo ya dalili hizi yanaweza kuwa maumivu katika sehemu fulani au maumivu yanayosambaa. Maumivu yanaweza kutokuwa makali kufuatia shughuli, kama vile kuinua miguu, au hali nyingine kama kuketi au kusimama. Maumivu yanayosambaa chini ya miguu (yanayojulikana kama maumivu ya nyonga) yanaweza kuwepo.


title: Maumivu ya kiuno

text: Visa vya kwanza vya maumivu makali ya ghafla ya mgongo huanza katika umri wa miaka 20-40. Mara nyingi kisa hiki huwa ni sababu ya kwanza katika watu wazima kumwona daktari. Kisa hiki hurejea katika zaidi ya nusu ya waathiriwa huku kisa cha kurejea kikiandamana na maumivu zaidi kuliko kisa cha kwanza.


title: Maumivu ya kiuno

text: Matatizo mengine yanaweza kuandamana na maumivu ya kiuno. Maumivu sugu ya kiuno huhusishwa na matatizo ya usingizi, ikiwa ni pamoja na wakati mwingi unaohitajika kulala, kusumbuka wakati wa kulala, kulala kwa kipindi kifupi, na kutotosheka na usingizi. Isitoshe, idadi kubwa ya watu wenye maumivu sugu ya kiuno huonyesha dalili za mfadhaiko au wasiwasi.


title: Maumivu ya kiuno

text: Maumivu ya kiuno si ugonjwa, bali ni hali inayoweza kusababishwa na matatizo mengi yanayotofautiana kwa kiwango na hatari. Visa vingi vya maumivu ya mgongo havina kisababishi maalum ingawa vinaaminika kutokana na masuala ya misuli au mifupa kama vile kuteguka au mkazo wa misuli.


title: Maumivu ya kiuno

text: Unene wa kupindukia, kuvuta sigara, kunenepa wakati wa ujauzito, mfadhaiko, matatizo ya mwili, mkao mbaya na kulala vibaya pia huchangia maumivu ya mgongo. Orodha ya visababishi vyenye uwezekano wa kusababisha maumivu ya kiuno ni pamoja na hali zisizotokea mara nyingi. Matatizo ya kimwili yanaweza kuwa osteoathritisi, athritisi ya rumatoidi, kuharibika kwa diski zilizo katikati mwa pingili za uti wa mgongo au henia ya diski ya uti wa mgongo, kuvunjika kwa pingili za uti wa mgongo (kama vile kufuatia osteoporosisi) au, kwa nadra, maambukizi au tyuma ya uti wa mgongo.


title: Maumivu ya kiuno

text: Wanawake wanaweza kuwa na maumivu ya kiuno kutokana na hali zinazoathiri mfumo wa uzazi, ikijumuisha endometriosisi, sisti ya ovari, saratani ya ovari au fibroidi ya uterasi. Karibu nusu ya wanawake wajawazito hulalamikia maumivu ya kiuno au ya sehemu ya sakramu wakati wa ujauzito, kufuatia mabadiliko ya hali ya kukaa na kiuo cha mvuto hivyo kusababisha mkazo wa misuli na kano.


title: Maumivu ya kiuno

text: Sehemu ya kiuno ina pingili tano (L1-L5). Baina ya pingili za uti wa mgongo kuna diski zenye gegedu na nyuzi, ambazo huzuia pingili zisikwaruzane, na pia kuukinga uti wa ubongo. Neva hutoka na kuingia katika uti wa ubongo kupitia vitundu maalum baina ya pingili, zikituma hisia na arifa kwenye ngozi na misuli. Uthabiti wa uti wa mgongo huchangiwa na kano na misuli ya mgongo na ya fumbatio. Viunga vidogo vinavyoitwa viunga vya zigapofizi huthibiti na kuelekeza mwendo wa uti wa mgongo.


title: Maumivu ya kiuno

text: Misuli ya nyuzi nyingi hupanda na kushuka katika sehemu ya nyuma ya uti wa mgongo, na ni muhimu kwa kuwa hunyoosha uti wa mgongo na kuuimarisha wakati wa miendo kama vile kuketi, kutembea na kunyanyua vitu.. Mara nyingi tatizo la misuli hii hupatikana katika watu wenye maumivu sugu ya kiuno, kwa sababu maumivu haya husababisha mtu kutumia misuli ya mgongo vibaya katika harakati ya kuepuka maumivu. Tatizo la hali ya misuli yenye nyuzi nyingi huendelea hata baada ya maumivu kutulia, hivyo huenda ni kisababishi kikuu cha kurejea kwa maumivu. Inapendekezwa kuwafunza watu wenye maumivu sugu ya kiuno jinsi ya kutumia misuli hii kama njia ya matibabu.


title: Maumivu ya kiuno

text: Diski ya baina ya pingili za uti wa mgongo ina kitovu cha jelatini kilichozingirwa na kizingo cha nyuzi. Katika hali ya kawaida, bila jeraha, sehemu kubwa ya diski hii haihuishwi na mfumo wa usafirishaji wala mfumo wa neva – damu na neva hupitia nje ya diski tu. Seli maalum zinazoweza kuishi bila kupata damu ya moja kwa moja huwa ndani ya diski.


title: Maumivu ya kiuno

text: Wakati unapopita, diski huwa ngumu na kukosa uwezo wa kuhimili shinikizo. Hali hii ya diski kukosa kuhimili shinnikizo huongeza shinikizo kwenye sehemu zingine za uti wa mgongo, hivyo kusababisha kano ya uti wa mgongo kuwa nene na pia vifundo vya mfupa kukua kwenye pingili. Kufuatia hali hii, kutakuwepo na nafasi ndogo ambapo uti wa ubongo na mizizi ya neva itaweza kupitia. Diski inapoharibika kufuatia jeraha au ugonjwa; muundo wake hubadilika: mishipa ya damu na neva zinaweza kuingia ndani ya diski na/au hania ya diski zinaweza kuifinya mizizi ya neva. Mabadiliko yoyote haya yanaweza kusababisha maumivu ya mgongo.


title: Maumivu ya kiuno

text: Kwa jumla, maumivu ni hisia isiyopendeza inayokujibiza tukio linaloharibu au linaloweza kuharibu tishu za mwili. Kuna hatua tatu kuu katika utaratibu wa kuhisi maumivu: uhamishaji, usambazaji,hisia, na ubadilishaji kwa kutumia neva. Seli za neva zinazotambua maumivu zina miili kwenye kikundi cha seli za shina la uti wa mgongo na nyuzi zinazosambaza arifa za neva hadi kwenye uti wa ubongo.


title: Maumivu ya kiuno

text: Utaratibu wa kuhisi maumivu huanza tukio lililosababisha maumivu linapochochea ncha za seli za neva za hisia. Seli hii hubadilisha tukio la maumivu kuwa vimuli vya umeme kwa njia ya uhamishaji. Aina mbalimbali za nyuzi za neva husambaza arifa za umeme kutoka kwenye seli zinazotekeleza uhamishaji hadi pembe ya nyuma ya uti wa mgongo. Kutoka hapa, arifa huelekezwa kwenye shina la ubongo, kisha kutoka kwenye shina la ubongo hadi sehemu mbalimbali za ubongo kama vile thalamasi na mfumo wa viungo. Katika ubongo, arifa za maumivu huchakatwa na kuainishwa katika utaratibu wa hisia ya maumivu. Kupitia njia ya uhamishaji, ubongo unaweza kubadilisha jinsi ya kusambaza arifa za neva kwa kupunguza au kuongeza utoaji wa nyurotransmita.


title: Maumivu ya kiuno

text: Sehemu za mfumo wa hisia na utaratibu wa maumivu zinaweza kukosa kufanya kazi kama kawaida; hivyo kusababisha hisia ya maumivu, hata kukiwa hakuna kisababishi chochote nje ya mwili, na kuashiria maumivu makali kutoka kisababishi maalum, au kuashiria maumivu kutoka tukio ambalo kwa kawaida halisababishi maumivu. Isitoshe, utaratibu wa ubadilishaji wa maumivu unaweza kukosa kufanya kazi kama kawaida. Matukio haya huhusika na maumivu sugu.


title: Maumivu ya kiuno

text: Kuna njia mbalimbali za kuainisha maumivu ya sehemu ya chini ya mgongo. Kwa kijumla, kuna aina tatu za maumivu ya mgongo, zikiainishwa kulingana na visababishi: Maumivu ya mgongo kufuatia jeraha (hii ni pamoja na mikazo ya misuli na mifupa isiyo na kisababishi bayana, hania ya diski, kufinywa kwa mizizi ya neva, diski zilizoharibika au ugonjwa wa viunga, na kuvunjika kwa pingili za uti wa mgongo), maumivu ya mgongo yasiyohusiana na jeraha (saratani, hali za inflamesheni spondiliathritisi, na maambukizi), na maumivu hamekutoka viungo vya ndani (magonjwa ya kibofu na nyongo, jiwe la figo, maambukizi ya figo, na aneurisimi ya aota, miongoni mwa matatizo mengine). Matatizo yanayohusiana na jeraha au misuli na mifupa huchangia visa vingi (takriban 90% au zaidi). Kati ya visa hivi, visa vingi (karibu 75%) havina kisababishi maalum kilichobainishwa, lakini huaminiwa kutokana na mkazo wa misuli au jeraha la kano. Mara nadra, visa vya maumivu ya sehemu ya chini ya mgongo hutokea kufuatia matatizo ya mifumo ya mwili na ya kisaikolojia, kama vile fibromialgia na tatizo la somatofomu.Maumivu ya kiuno yanaweza kuainishwa kulingana na ishara na dalili. Maumivu enezi yasiyobadilika kufuatia mwendo wowote wa mwili, huhisiwa tu kwenye sehemu ya chini ya mgongo bila kuenea aidi ya matako, huainishwa kama "yasiyo na kisababishi maalum", ambayo ni aina ya maumivu yanayotokea mara nyingi. Maumivu yanayoenea kuelekea miguuni chini ya goti huwa katika sehemu moja (katika hania ya diski), au katika sehemu zote mbili (katika stenosisi ya uti wa mgongo), na yanayobadilika kwa uchungu kufuatia miendo fulani ya mwili huainishwa kama "enezi". Maumivu haya huchangia 7% ya visa. Maumivu yanayoandamana na matatizo makali kama vile jeraha, homa, historia ya saratani au ulegevu mkuu wa misuli na matatizo mengine andamizi huainishwa kama "yanayohitaji kushugulikiwa kwa dharura".