title: Sungura wa Kizungu

text:
Sungura wa Kizungu ni chakula kwa watu wa Ulaya, Australia na Nyuzilandi. Sungura bado ni maarufu na wanauzwa katika bucha za huko Uingereza, japo si mara nyingi sana kwenye masoko makubwa. Sungura pia walikuwa wanauzwa sana huko Australia na tangu uzuke ugonjwa wa sungura huko watu waliacha tena kula nyama ya sungura.
Wanapotumika kwa chakula sungura huwindwa kwa ajili ya nyama. Sungura huwindwa kwa bunduki, na wakati mwingine mbwa husaidia kuwinda. Maeneo mengine sungura hufugwa maalumu kwa ajili ya nyama. Sungura huuwawa kwa kugongwa kwa nguvu kisogoni kabla ya kuchinjwa. Nyama ya sungura ni chanzo kizuri cha protini. Inaweza kutumiwa kw namna nyingi ambavyo nyama ya kuku ingeweeza kutumika. Kuna baadhi ya wapishi husema nyama ya sungura huwa na radha ya kuku.
Sungura pia ni chakula kizuri kwa chatu hasa kwa huko Bama ambapo chatu hula sungura mmoja kila baada ya wiki moja.
Ngozi ya sungura ikiwa na manyoya, hutumika nguo na mavazi mbalimbali kama vile kofia. Sungura waitwao angora hufugwa kwa ajili ya nywele zao ndefu zxitumikazo kwa ajili ya nguo kama vile kondoo wa sufu. Sungura pia huzalisha mbolea nzuri, na mkojo wao wenye naitrojeni ya kutosha hufanya milimao izae vizuri sana. Maziwa ya sungura pia huwa dawa na kirutubisho kizuri sana kwasababu ya kiwango kikubwa cha protini.


title: Sungura wa Kizungu

text: Sungura wamekuwa chanzo kikubwa cha uharibifu wa mazingira, pindi wanapowekwea kwenye mazingira mapya. Kutokana na namna ya kula,na kiwango chao kikubwa cha kuzaliana, sungura wa mwituni huwa chanzo kikubwa cha tatizo hasa kwenye kilimo. Njia mbalimbali zikiwemo kupiga risasi kuweka uzio, kunyunyiza dawa na kuweka mitego hujaribu kudhibiti wingi wao,lakini ike ya kuweka magonjwa yanayowahatarisha sungura tu ndio hufanikiwa sana. Mfano ugonjwa wa myxomatosis na calicivirus’ ambayo ni virusi waliotengenezwa kwa mara ya kwanza huko Hispania kuwasaidia wakulima kuwadhibiti sungura.


title: Sungura wa Kizungu

text:
Sungura maranyingi hutumika kama alama ya uzazi au kuzaliwa tena na mara nyingi wakihusishwa na Pasaka na majira ya kuchipua. Na sungura kama mnyama anayewindwa tu (asiyewindwa) huwa alama nyingine ya pasaka, kama alama ya mnyama asiyekosa (asiyemdhambi).
Zaidi sungura hutumika kama alama ya mfanya ngono hovyo, ambayo inahusiana na mtazamo wa binadamu wa kutokuwa na mdhambi na pia kama sifa yake ya uwezo mkubwa wa kuzaliana.


title: Jimbo la Uchaguzi la Kasipul Kabondo

text:
Jimbo la Uchaguzi la Kasipul Kabondo ni mojawapo ya majimbo ya Uchaguzi nchini Kenya. JImbo hili linapatikana katika Wilaya ya Rachuonyo na ni moja kati ya majimbo mawili katika wilaya hiyo ya Mkoa wa Nyanza.
Jimbo hili ni miongoni mwa majimbo ya kwanza kubuniwa baada ya Uhuru wa Kenya, wakati wa Uchaguzi Mkuu wa Kenya wa 1963.


title: Jimbo la Uchaguzi la Kilome

text:
Jimbo la Uchaguzi la Kilome ni mojawapo ya Majimbo 210 ya Uchaguzi nchini Kenya. Linapatikana katika Wilaya ya Makueni katika mkoa wa Mashariki wa Kenya, miongoni mwa majimbo matano ya Wilaya hiyo. Jimbo hili lina wodi tatu, zote zikiwachagua madiwani kwa baraza la Makueni County. Mji wa Sultan Hamud umo katika jimbo hili la uchaguzi.
Jimbo la Kilome lilibuniwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa Kenya wa 1988.


title: Fisi

text:
Fisi
Kumpakaka Wikipedia, ensaiklopidia huru


title: Fisi

text: Fisi huaminika kuwa walimpakakea miaka milioni 26 iliyopita kumpakaka huku wakiendelea kufanana mpaka na fisi wa sasa. Plioviverrops miongoni mwa fisi wa mwanzo, alikuwa kama wanyama walioishi nyakati za Eurasia miaka milioni 20 – 22 iliyopita. Maelezo kuhusu sikio lake la kati na mpangilio wa meno humfanya kuonekana kama fisi wa kale. Jenasi hii ilifanikiwa zaidi, sababu vizazi vyake vimeng’ara kwa taya zake zilizosimama na miguu yake ya mbio, hasa kama Canidae wa Amerika ya Kaskazini.


title: Fisi

text: Miaka milioni 15 iliyopita, fisi afananaye na mbwa alijimpakakeza, na spishi karibu 30 kutambulika. Mpakafauti na vizazi vya siku hizi, fisi hawa hawakuwa mahiri sana katika kusaga mifupa, lakini hawa wa sasa nihodari zaidi na wapo kama mbwa mwitu. Hawa fisi jamii ya mbwa walikuwa na meno ya magego kama ya wale wa jamii ya canid, kuwawezesha kula chakula cha mimea na wanyama.


title: Fisi

text:
Miaka milioni saba iliyopita, fisi walizidiwa na jamii ya canids katika ushindani wa kuishi kwenye mazingira ya pamoja, wakimpakakea Amerika ya Kaskazini mpaka Eurasia kupitia Bering land bridge. Fisi wakaanza kuishi kwa kutegemea kula wadudu na kusga mifupa ili kupunguza ushindani na canids. Familia hii ya wasagaji wa mifupa, “percrocumpakaids”, ilimpakaweka miaka milioni saba iliyopita na rasmi kusababisha spishi ya fisi inayosaga mifupa.
Spishi moja ifananayo na duma, Chasmaporthetes, ilifanikiwa kuvuka Amerika ya Kaskazini na kumpakaweka kabisa miaka milioni 1.5 iliyopita.


title: Fisi

text: Mgawanyiko wa mwaisho wa Hyanidae ni ule wa kipindi cha Pleismpakacene, wenye jenera 4 na spishi 9 za fisi.[2] Fisi wasagaji wa mifupa wakawa ndio walaji wa mizoga wakuu kuliko wanyama wengine wote, na kufaidi mara zote mabaki ya nyama kumpakaka kwenye mawindo ya wanyama wengine wala jamii ya nyama wenye meno kuchongoka sana.


title: Fisi

text: Wanyama wengine jamii ya paka wenye meno marefu yaliyochongoka walipompakaweka na nfasi yao kuchukuliwa na jamii hiyo lakini meno yao mafupi na hivyo kula nyama vizuri, hivyo fisis nao wakanza kuwinda wenyewe na hivyo kumpakakezea kwenye spishi nyingine ya fisi.


title: Fisi

text:
Jenasi ya hyaenidae ( ya sasa na iliyompakaweka )
Japokuwa fisi wanafanana kiasi na canids, wao hutengeneaza familia mpakafauti kabisa ya kibaolojia inayofanana kwa karibu kabisa na Herpestidae ( familia ya mongooses na meerkats), hivyo kuangukia kwenye Feliformia. Spishi zote wana mwendo mithili ya dubu, kumpakakana na miguu yao ya mbele kuwa mirefu zaidi kuliko ile ya nyuma. Aardwolf, Fisi Mistari na Fisi Kahawi, huwa na madoa yaundayo mistari na nywele mgongoni ambazo husimama pindi wanapoogopeshwa. Manyoya ya Fisi Madoa huonwa mafupi zaidi na yenye mtindo wa madoa kuliko mistari.


title: Fisi

text: Fisi madoa, na kwa uchache fisi mistari na wale wa kahawia wana meno chonge yenye nguvu zaidi kwaajili ya kukatia nyama, na magego kwaajili ya kusagia mifupa. Fisi madoa huaminika kuwa na uwezo mkubwa wa kung’ata, na wanyama wa jamii hiyo pia nao huonekana wenye nguvu pia. Aadwolf huwa na meno machache kidogo upade wa mashavuni, na wakati mwingine hukosa kabisa katika umri mkubwa, lakini vinginevyo wote wana mpango wa meno wa kufanana.


title: Fisi

text: Jamii ya fisi madoa huishi kwa namna mpakafauti kidogo, na huonwa kuwa ni wenye maisha tofauti na mamalia wengine walao nyama, na maisha yao yameripotiwa kufanana na yale ya wanyama wa kale jamii ya cercopithecine. Ishara mojawapo ya akili ya fisi ni ile tabia ya kusogeza mawindo yao pamoja karibu kulinda kumpakaka kwa wale wanyama wala mizoga.


Jimbo la Uchaguzi la Kisumu Mjini Magharibi ni mojawapo ya Majimbo 210 ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili linapatikana katika Wilaya ya Kisumu miongoni mwa majimbo matatu ya wilaya hiyo. Lina wodi 11, zote zikichagua madiwani kwa munisipali ya Kisumu.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1997 kutokana na mutawanywa kwa jimbo kubwa la Kisumu Mjini.


title: Bweha

text: Bweha au mbweha ni mojawapo wa wanyama wadogo kiasi wa familia Canidae wanaopatikana Afrika, Amerika, Asia na Ulaya na walioainishwa katika jenasi "Canis", "Cerdocyon", "Lycalopex", "Otocyon", "Urocyon" na "Vulpes".


title: Bweha

text: Spishi za bweha katika jenasi "Canis" zina mnasaba sana na mbwa-mwitu. Kwa ukweli, siku hizi "Canis anthus" na "Canis aureus" zinafikiriwa kuwa mbwa-mwitu, lakini kwa sasa jina "bweha" litadumishwa kwa sababu linatumika sana.


title: Bweha

text: Kwa muda mrefu, usasi wa bweha umeonekana kwamba umejikita mizizi tu kwa wazungu ambako wao huchukua mbwa na farasi na kwenda huku wakiwawinda bweha. Hili limebadilika huku hata Waafrika wakiwawinda bweha.


title: Bweha

text:
Mbwa wawinda-bweha huweza kutumia hisia na kuwawinda bweha wekundu. Tendo hili la kuwawinda bweha limezua hisia tofauti huku wengi wakiliona kana kwamba lamfanya bweha awe matatani kulingana na hariri la Wild Hunter Club.
3. Wild Hunter club


Jimbo la Uchaguzi la Kisumu Mjini Mashariki ni mojawapo ya Majimbo 210 ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili liinapatikana katika Wilaya ya Kisumu mkoani Nyanza, miongoni mwa majimbo matatu katika wilaya hiyo. Lina wodi sita, zote zikichagua madiwani kwa baraza la munisipali ya Kisumu.
Jimbo hili lilibuniwa wakati wa uchaguzi Mkuu wa 1997 kutikana na kutawanywa kwa jimbo kubwa la Kisumu Mjini kuwa Jimbo la Uchaguzi la Kisumu Mjini Mashariki na Jimbo la Uchaguzi la Kisumu Mjini Magharibi.


title: Kangaruu

text: Kangaruu (kutoka Kiing.: kangaroo) ni jina la wanyama mamalia wa spishi mbalimbali walio wenyeji wa Australia. Wote ni wala majani wanaobeba watoto wao wachanga ndani ya pochi ya ngozi iliyopo nje ya mwili juu ya tumbo wakiwa spishi zinazojulikana zaidi ya wanyama wa ngeli ndogo ya marsupialia. Familia ya spishi zao huitwa kwa jina la bioloja "Macropodidae" yaani wenye miguu mikubwa (Kigiriki "makrós" (kubwa) na "poús" (mguu)). Kuna spishi zaidi ya 60 zinazojulikana.


title: Kangaruu

text: Kwa matumizi ya kawaida neno hili hutumika kuelezea spishi hii kutoka kwenye familia kubwa hasa wale wa jenasi ya Macropus, kangaruu mwekundu, kangaruu wa kijivu wa magharibi na kangaruu wa kijivu wa mashariki. Kangaruu ni wazawa wa bara la Australia. Jamii nyingine kangaruu wengine wanapatikana pia Australia na New Guinea.


title: Kangaruu

text: Kangaruu wakubwa wamezoea mabadiliko yaliyosababishwa na kilimo cha kibinadamu katika mazingira yao asilia lakini wale wa spishi za wadogo wengi wapo hatarini. Hawafugwi kwa lolote lakini kangaroo wa mwituni wanawindwa kwa ajili ya nyama, michezo na kulinda malisho ya kondoo na ngombe  japo kwa vipingamizi. Uwindaji wa kangaroo una faida kubwa kimazingira na kiafya kwa ngombe na kondoo wanaochungwa kwa ajili ya nyama.


title: Kangaruu

text: Kangaroo ni alama ya taifa ya Australia picha yake inatumika katika ngao ya taifa , kwenye pesa zake na baadhi ya mashirika makubwa ya Australia. Kangaroo ni muhimu sana kwa utamaduni na sura ya taifa ya Australia.


title: Kangaruu

text:
Kuna spishi nne ambazo huonwa kuwa kama ni kangaruu.
Zaidi kuna wanyama wengine jamii ya macropods wanaohusiana kwa ukaribu na kangaroo kwenye familia ya macropods


title: Kangaruu

text:
Kwa muda mrefu Ulaya ilimuona kangaroo kama mnyama wa ajabu watu wa mwanzo walisema kuwa kangaroo wanakuwa kama tandala (bila ya pembe); amesimama kama binadamu na anaruka kama chura.
Kangaroo wana miguu ya nyuma yenye nguvu, maalumu kwa ajili ya kuruka, mkia mrefu wa nyuma wenye misuli kwa ajili ya balance, na kichwa kidogo, kangaroo jike huwa na mfuko (masupilim) ambamo mtoto humalizia kukua akiwa humo ndani.


title: Kangaruu

text:
Kangaroo ndio wanyama pekee wakubwa wanao jongea kwa kuruka. Mwendo kasi wake wa kuruka kwa kawaida ni km 20 - 25 kwa saa na anaweza kukimbia mpaka kwa kilometa 70 kwa saa kwa umbali mfupi, japo anaweza kukimbia kwa kilometa 40 kwa saa kwa hata kilometa mbili. Mwendo huu umezoeleka kwake kwa sababu yeye si tu kukimbia maalum, lakini mara nyingi hukimbia kutafuta chakula na maji.
Kwa sababu ya wayo zake kubwa hawawezi kutembea vizuri na kwa kasi ndogo. Anatumia mkia wake na miguu ya mbele,kuweka kiegemeo cha miguu mitatu na kasha husogeza miguu yake miwili mikubwa.
Kangaruu huishi kwa miaka mine au sita (4-6).


title: Kangaruu

text:
Kangaruu hula nyasi na majani ya vichaka, spishi ndogo za kangaruu hula fungi. Spishi nyingi huchanganyika usiku na hutumia muda mwingi wa mchana kupumzika kivulini, na kutembea kutafuta chakula jioni tulivu, usiku na asubuhi.
Kwa sababu ya ulaji wake meno ya kangaroo yamejifanyia meno mengine maalum. Meno yake chonge yanauwezo wa kung’ata nyasi chini kabisa karibu na ardhi na magego yake kwa ajili ya nyasi.mfumo wa mmeng’enyo wa chakula kama ya chakula usio toa gesi ya methane. Licha ya kuwa na utaratibu wa mfumo wa mmengenyo wa chakula kama wa wanyama wengine wala nyasi, mfano ngombe ambao hutoa kiasi kikubwa cha methane; wakati wa kutoa hewa kangaruu hawatoi nje gesi ya methane. Hewa ya hidrojeni badala ya kuwa methane, hubadilishwa na huwa kemikali ya aseteki, ambayo hutumika kutengeneza nishati zaidi. Wanasayansi wa mimea wanashauku kubwa ya kubainisha bakteria wanaofanya kazi hiyo toka kwa kangaroo mpaka kwa ng'ombe sababu gesi ya methane hutoka kwa ng'ombe. Ng’ombe huchangaia uchafuzi wa hali ya hewa mara 23 zaidi kuliko hewa ya ukaa.


title: Kangaruu

text:
Kangaruu wamejijengea maungo kadhaa yanayo wawezesha kuishi katika makazi yasiyo na rutuba na hali ya hewa yenye kubadilika badilika
Bila kutegemewa wakati wa ukame msimu usio wa mvua, Ngamia dume hawazalishi manii, nao kangaroo jike hushika mimba tu kama kuna mvua ya kutosha ya kuzalisha kiasi kikubwa cha majani.


title: Kangaruu

text: Kuna mahusiano wakati wa kuruka na kupumua kwa kangaroo wakati mguu unatoka ardhini hewa inatoka mapafuni kurusha mguu mbele tayari kwa kutua hujaza tena mapafu kwa hewa kuweka matumizi mazuri ya nishati, uchunguzi umeonesha kuwa zaidi ya nishati inayotumika kuvukia kangaroo huhitaji nishati ndogo sana kama anataka kuvuka sana tofauti na wanyama wengine wanapoongeza kasi ya miendo yao mf. farasi na binadamu


title: Kangaruu

text: Yai la kangaroo jike huwa ndani ya ovari na hushuka mpaka kwenye uterasi tayari kwa ajili ya kurutubishwa.kijusi hukua kwa haraka sana na kutoka nje baada ya siku 33, kwa kawaida huwa anazaliwa mtoto mmoja tu. Mtoto huyo huwa haoni hana nywele na urefu wa sentimeta chache sana miguu yake ya nyuma huwa inakuwa haijakuwa hivyo hutumia tu miguu ya mbele kujisogeza kwenye mfuko wa mama yake, na huchukua dakika tatu mpaka tano. Akifika ndani ya pochi huanza kunyonya. Baada ya siku 150, mtoto anaweza kutokeza nje kwa mara ya kwanza. Baada ya kuchunguila chungulia nje kwa siku kadhaa na kuona kuwa ni salama. Baada ya hapo hutumia muda wake mwingi kuchungulia nje duniani na baada ya siku 235, hutoka nje ya pochi kwa mara ya mwisho.


title: Kangaruu

text: Nyama ya kangaroo hupikwa kwa namna mbalimbali. Nyama hii tena ni chakula kwa watu wa Aboriginal.’


title: Jimbo la Uchaguzi la Kuresoi

text:
Jimbo la Uchaguzi la Kuresoi ni mojawapo ya majimbo 210 ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili linapatikana katika Wilaya ya Nakuru na ni moja ya majimbo sita katika Wilaya hiyo ya Mkoa wa Bonde la Ufa.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1997.


title: Dispur

text: Dispur ni jina la mji mkuu wa jimbo la Assam katika Uhindi. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2001, mji una wakazi wapatao 1,750 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 53 kutoka juu ya usawa wa bahari.


title: Jimbo la Uchaguzi la Kwanza

text:
Jimbo la Uchaguzi la Kwanza ni Mojawapo ya Majimbo ya Uchaguzi nchini Kenya. NI moja kati ya Majimbo matatu katika Wilaya ya Trans-Nzoia. Jimbo hili lina wodi saba, kila moja ikichagua madiwani kwa baraza la Nzoia County.
JImbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1988.


title: Jimbo la Uchaguzi la Lagdera

text:
Jimbo la Uchaguzi la Lagdera ni mojawapo ya Majimbo 210 ya uchaguzi nchini Kenya. JImbo hili linapatikana katika Wilaya ya Garissa mkoani Kaskazini Mashariki, miongoni mwa majimbo matatu ya Uchaguzi katika wilaya hiyo. Lina wodi kumi, zote zikiwachagua madiwani kwa baraza la Garissa County.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa uchaguzi mkuu wa 1988.


title: Mende

text: Mende au kombamwiko ni wadudu wadogo hadi wakubwa kiasi wa oda ya Blattodea (blatta = mende, eidos = umbo). Tangu mwanzo wa karne hii wataalamu wengi wamesadiki kwamba mchwa ni aina za mende wa kijamii. Kwa hivyo oda yao, Isoptera, huwekwa ndani ya Blattodea kama oda ya chini mara nyingi. Kuna maainisho mengine pia. Kundi la mchwa linajadiliwa katika ukurasa wake.


title: Mende

text: Kuna zaidi ya spishi 4,000 za mende, kati yao 30 hupatikana kwenye makazi ya watu, huku nne kati yao zinafahamika kama wadudu wasumbufu.


title: Mende

text: Miongoni mwa spishi zinazofahamika sana ni mende wa Amerika, ambaye ana urefu wa milimita 30, mende wa Ujerumani mwenye urefu wa milimita 15, na mende wa Asia anayekaribia urefu wa milimita 25. Mende wa kisasa ni wakubwa kidogo kuliko mende wa kale.


title: Mende

text: Mende huishi katika mazingira mbalimbali ya duniani. Mende wasumbufu wanaweza kuishi maeneo mengi zaidi, lakini hupendelea maeneo yenye joto, kwa mfano ndani ya majengo. Mende wengi wa kitropiki hupendelea zaidi na joto na kwa hivyo katika kanda nje ya tropiki hushindwa kuishi nje ya majengo. Miiba iliyo miguuni kwa mende ilichukuliwa kuwa inaweza kuhisi lakini tafiti zimeonyesha ni mahususi kwa ajili ya kutembelea kwenye mchanga, nyavu na sehemu ambazo ni shida kutembea. Muundo wake wa miguu umechochea sana miundo kadhaa miguu ya mashine/roboti za binadamu.


title: Mende

text: Mende huacha kemikali kwenye kinyesi chao, vile vile huacha harufu kwa ajili ya kujamiiana na kusongamana mende wengine watafuata njia / harufu hizi ili kufahamu chanzo cha chakula na maji pia kujua mende wengine wamejificha wapi.


title: Mende

text: Mende huchangamka zaidi usiku na hukimbia mwanga isipokuwa mende wa huko asia ambao wao hufuata mwanga.


title: Mende

text: Mende ni wadudu wakubwa spishi nyingi wana ukubwa wa dole gumba na baadhi huwa wakubwa zaidi mende mkubwa zaidi ni yule wa Australia, ambae alifikia urefu wa sentimita 9 na uzito wa gramu 30.


title: Mende

text: Mende wana miili bapa na kichwa kidogo, wanatabia nyingi kama wadudu, licha ya upekee mdogo na ni miongoni kati ya wadudu wa kale. Sehemu za midomo yao zipo chini ya kichwa na taya zao za kutafunia, wana macho makubwa mawili na antenna mbili kubwa na ndefu,


title: Mende

text: Jozi ya kwanza ya mbawa ni imara na ulinzi. Ambayo hulala kama kinga ya sehemu ya ndani na mbawa za ndani. Mbawa zote nnne zina matawi ya vena. Miguu yao ni migumu na yenye kucha tano kila mmoja. Fumbatio lake lina vipande kumi.


title: Mende

text: Mende jike wakati fulani huonekana wakibeba vipeto vya mayai. Kipeto cha mayai cha mende wa Ujerumani hubeba mayai takribani 30 mpaka 40, membamba na yaliojipanga vema. Mayai hujiangua kutokana na mgandanizo wa hewa na kutoa tunutu ambao huendelea kupata hewa na huwa wengi na wagumu baada ya masaa manne kipindi cha mpito wakati wakuanguliwa na wakati wa kuvua. Magamba yaliozeeka ulizua hisia kwamba hao ndio mende zenuzenu kwanzia mende kukua mpaka kufikia umbo kamili huchukuwa miezi mine na kwaujumla mende huishi kwa muda wa mwaka mmoja tu. Mende jike anaweza kutaga mpaka mara nane katika maisha yake na kuzalisha mende takribani 300 hadi 400. Baadhi ya spishi mende hupewa mimba mara moja tu na kutaga mayai yake yote.


title: Mende

text: Kama wadudu wengine mende hujamiiana huku wadudu wengine wakiwa wanatizama pande tofauti, na tendo hili linaweza kuchukua saa kadhaa spishi nyingine huzaliana bila haja ya kuwa na dume.


title: Mende

text: Mende jike hupachika yai lake katika sehemu salama au hulibeba mpaka pale linapo karibia kuanguliwa. Baadhi ya spishi lakini huhifadhi mayai yao ndani ya miili yao au bila ya kipeto mpaka pale yatakayo anguliwa. Jenasi moja, Diploptera ni ya mtindo huu.


title: Mende

text: Tunutu wa mende kwa ukawaida ni sawa na mende wakubwa isipokuwa hukosa mbawa na viungo vya uzazi vinakuwa havijakomaa. Ukuaji waweza kuwa taratibu kufikia hata mwezi mmoja. Mende huweza hata kuishi kwa miaka minne.


title: Mende

text:
Mende ni miongoni mwa wadudu walio wagumu duniani. Baadhi ya spishi huweza kudumu bila ya chakula kwa zaidi ya mwezi na wanaweza kuishi kwa kutegemea gundi kama ile ya kugundishia stempu tu. Baadhi yao wanaweza kukaa bila ya hewa kwa dakika 45 kwenye baadhi ya jaribio mende walipona tu na na kuendelea kuishi baada ya kuzalishwa kwenye maji kwa muda wa dakika 30.
Husemekana kuwa mende watabaki peke yao duniani kama binadamu wakijaribu kuiangamiza dunia kwa bomu la nyuklia kwani muda huweza kuhimili mionzi kwa zaidi ya mara 6 mpaka 15, kuliko binadamu wa kawaida.


title: Mende

text: Mende naye ni miongoni mwa wadudu waharibifu kwenye makazi ya watu.hujilisha kwa chakula cha binadamu na mifugo na kuacha harufu mbaya sana. Pia huweza kusafirisha vimelea vya magonjwa mpaka hata kwa binadamu hata mpaka vile vimelea ambavyo ni hatari kwa binadamu hasa katika mazingira hasa ya hospitalini.


title: Mende

text: Namna bora ya kuangamiza mende ni kuweka vyakula vyote mbali kwenye vyombo vilivyo fugwa kutumia debe za taka zenye mifuniko imara, usafi wa mara kwa mara wa jiko na kuziba mabomba yatoayo maji.


title: Mende

text:
Pia sehemu za nyumba zenye uwazi pia zizibwe kwa sababu mende huweza kuishi mpaka miezi mitatu bila ya chakula na maji hii hufanya vigumu wao kutoweka kabisa pindi wanapovamia makazi mapya.
Mende


title: Honey (Wimbo wa Mariah Carey)

text: "Honey" ni wimbo ulioandaliwa na kutungwa na mwimbaji wa Marekani Mariah Carey kwa kushirikiana na Puff Daddy, Stevie J na Q-Tip The Ummah"), na ulirekodiwa kwa ajili ya albamu ya saba ya Carey iliyoitwa "Butterfly" iliyotoka mwaka 1997. Wimbo huu ulitoka kama single ya kwanza katika albamu hii na kufanikiwa kushika nafasi ya kwanza nchini Marekani


title: Honey (Wimbo wa Mariah Carey)

text: Wimbo huu unajulikana zaidi kutokana na video yake ambayo inamwonesha Mariah akiwa katika mwonekano wa kuvutia zaidi kuliko alivyokuwa akionekana hapo awali. Wimbo huu uliweza kumtoa katika nyimbo za aina ya pop na kumpeleka mbele zaidi katika nyimbo za aina hiyo. Mwaka 1998, wimbo huu ulichaguliwa kugombea tuzo za Grammy katika jamii, Wanamuziki wa kike wenye sauti nzuri wanaoimba nyimbo aina ya R&B. na pia tuzo ya Grammy wa kwa wimbo bora


title: Honey (Wimbo wa Mariah Carey)

text: Worldwide CD single


title: Honey (Wimbo wa Mariah Carey)

text: Australian/European/U.S. CD maxi-single


title: Honey (Wimbo wa Mariah Carey)

text: UK CD maxi-single #1


title: Honey (Wimbo wa Mariah Carey)

text: UK CD maxi-single #2


title: Honey (Wimbo wa Mariah Carey)

text: "Honey" ni wimbo wa Mariah wa kumi na mbili kuwahi kufika katika nafasi ya kwanza katika chati ya Marekani ya Billboard Hot 100 na kuwa single yake ya tatu kuwahi kufika katika nafasi ya kwanza, na kumafanya kuwa msanii mwenye nyimbo nyingi zaidi kuwahi kufika katika nafasi ya kwanza, huku single zake nyingine zilizowahi kufika katika nafasi hiyo zikiwa ni pamoja na "Fantasy" na "One Sweet Day" zate za mwaka 1995, ambazo baada ya kutoka zilikaa kwa majuma matatu katika nafasi ya kwanza ya chati, yaani kuanzia tarehe 7 mwezi Septemba hadi tarehe 27, mwezi huo huo. Nafsi hii, ilikuja kuchukuliwa na wimbio wa "Mo Money ulioimbwa na Nortorious B.I.G akishirikiana na Puff Daddy pamoja na Mase. Wimbo wa "Honey" ulisalia katika nyimbo arobaini bora kwa majuma kumi na nane.


title: Honey (Wimbo wa Mariah Carey)

text:
! Msambazaji
! Mauzo
! Certification


title: Kima (mnyama)

text: Kima ni mamalia yeyote wa hali ya juu katika familia ya juu Cercopithecoidea (kima wa Dunia ya Kale) na oda ndogo Platyrrhini (Kima wa Dunia Mpya), kwa hivyo kima wa juu wasio Prosimii (nusuoda ya zamani) au masokwe na nyani. Kuna takriban spishi 264 wanaofahamika wa kima wanaowakilisha kundi kubwa la mamalia wa hali ya juu. Kima huonwa kama ni mwenye akili sana na tofauti na masokwe; kima daima huwa na mkia. Kima wa Dunia ya Kale wanafanana zaidi na masokwe kuliko kima wa Dunia Mpya.


title: Kima (mnyama)

text: Kima wana ukubwa tofauti kutoka milimita za urefu 140 – 160 (pamoja na mkia) na uzito wa gramu 120 mpaka 140, mpaka urefu wa mita moja wa kilo 35. Wachache huishi kwenye miti wakati mwingine huishi kwenye savana. Chakula chao ni matunda, majani, mbegu, maua, mayai na wanyama wadogo (ikijumuishwa wadudu na buibui).


title: Kima (mnyama)

text: Kima wote wa Dunia Mpya wana mikia tofauti na wa Dunia ya Kale. Baadhi ya kima wana uoni wa rangi na wengine hawana. Huku kima wa Dunia Mpya wakiwa na macho kwa mbele walionekana tofauti hata baina yao hasa pua, mashavu na sehemu ya nyuma kwa ujumla.


title: Kima (mnyama)

text: Ifuatayo ni orodha ikionesha familia za kima.


title: Kima (mnyama)

text: Spishi tofauti za kima wana mahusiano na binadamu, baadhi yao hufugwa kama wanyama wa nyumbani na hutumika kama kifani cha binadamu kwenye maabara na safari ya angani. Pia huwahudumia binadamu wenye udhaifu. Kuna baadhi ya kima huonekana kama wanyama waharibifu wa mazao. Kima ambao pia wapo kwenye mbuga ya watalii lakini hugeuka kama kitishio kwa watalii huona kama kuna kikwazo kwa binadamu hivyo tatizo dogo.


title: Kima (mnyama)

text: Kwenye dini huwakilisha werevu.


title: Kima (mnyama)

text: Baadhi ya mashirika yamekuwa yakiwafunza kima wa wakapuchini kama wasaidizi kuwasaidia watu wenye matatizo ya uti wa mgongo na matatizo mengine ya kutembea. Baada ya mafunzo kutosha kima hawa huweza kuwahudumia barabara walemavu wakiwa ndani ya nyumba, kima husaidia kupika, kuosha uso na kufungua chupa za vinywaji.


title: Kima (mnyama)

text: Kima aina ya Macaques wale wa Afrika Green Monkeys, hutumika kwenye tafiti nyingi aidha kwa kukamatwa porini au kulazimishwa. Hutumika sana kutokana na uwezo wao mkubwa wa kubeba vitu, kuzaliana kwa muda mfupi na kufanana kwao sana kisaikolojia na kimaumbile na binadamu.


title: Kima (mnyama)

text: Nchi nyingi zinawatumia kima kama sehemu yao ya tafiti za anga kujumuisha Marekani na Ufaransa. Kima wa kwanza kwenda angani aliitwa Albert II, ambaye aliruka angani na roketi ya Marekani, mnamo Juni 14, 1949.


title: Kima (mnyama)

text: Ubongo wa kima unaliwa kama chakula kitamu huko Asia ya Kusini, China na Afrika. Kwa taratibu ya dini ya kiislamu kula nyani ni marufuku kabisa. Hata hivyo kima huliwa sehemu nyingine za Afrika, ambako nyama yake huuzwa kama nyama ya msituni.


title: Jimbo la Uchaguzi la Lugari

text:
Jimbo La Uchaguzi la Lugari ni mojawapo ya Majimbo ya Uchaguzi ya Kenya. Jimbo hili linapatikana katika Wilaya ya Lugari na ndilo jimbo la Pekee katika wilaya hiyo. Eneo lote lina wodi nane, zote zikiwachagua madiwani kwa baraza la Lugari county.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1988


title: Jimbo la Uchaguzi la Lurambi

text:
Jimbo la Uchaguzi la Lurambi ni mojawapo ya majimbo ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili ni moja kati ya majimbo manne katika Wilaya ya Kakamega mkoani Magharibi.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1963.


title: Jimbo la Uchaguzi la Machakos Mjini

text: Jimbo la Uchaguzi la Machakos Mjini ni mojawapo ya Majimbo 210 ya uchaguzi ya Kenya. Jimbo hili linnapatikana katika Wilaya ya Machakos Mkoani Mashariki mwa Kenya, miongoni mwa majimbo sita ya wilaya hiyo.


title: Jimbo la Uchaguzi la Machakos Mjini

text: Jimbo hili lilianzishwa wakati wa uchaguzi Mkuu wa 1988. Mbunge wake wa Kwanza alikuwa John Kyallo.


title: Jimbo la Uchaguzi la Makueni

text:
Jimbo la Uchaguzi la Makueni ni mojawapo ya Majimbo 210 ya Kenya. Linapatikana katika Wilaya ya Makueni iliyoko mkoani Mashariki, miongoni mwa majimbo matano ya uchaguzi katika wilaya hiyo.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa Kenya wa 1966


title: Jimbo la Uchaguzi la Malava

text:
Jimbo la Uchaguzi la Malava ni mojawapo ya majimbo ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili linapatikana katika Wilaya ya Kakamega Mkoani Magharibi
JImbo hili lilianzishwa wakati wa uchaguzi Mkuu wa 1988.


title: Jimbo la Uchaguzi la Masinga

text:
Jimbo la Uchaguzi la Masinga ni moja kati ya Majimbo 210 ya Uchaguzi nchini Kenya. Ni moja kati ya majimbo sita katika Wilaya ya Machakos. Jimbo hili lina wodi saba, zote zikiwachagua madiwani kwa baraza la Masaku County.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi mkuu wa 1988.


title: Jimbo la Uchaguzi la Mbooni

text:
Jimbo la Uchaguzi la Mbooni ni mojawapo ya majimbo 210 ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili linapatikana katika Wilaya ya Makueni mkoani Mashariki, miongoni mwa majimbo matano wilayani humo.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa uchaguzi Mkuu wa 1966.


title: Jimbo la Uchaguzi la Mlima Elgon

text:
Jimbo la Uchaguzi la Mlima Elgon ni mojawapo ya Majimbo ya uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili linapatikana katika Wilaya ya Mlima Elgon katika Mkoa wa Mkoa wa Magharibi (Kenya)Magharibi na ni jimbo la pekee katika wilaya hiyo.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1963.


title: Jimbo la Uchaguzi la Mlima Elgon

text: Jimbo hili lina wodi 11, zote zikiwachagua madiwani kwa Baraza la Mt. Elgon County.


title: Jimbo la Uchaguzi la Mugirango Kusini

text:
Jimbo la Uchaguzi la Mugirango Kusini ni mojawapo ya Majimbo 210 ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimob hili linapatikana katika Wilaya ya Gucha Mkoani Nyanza nchini Kenya, miongoni mwa majimbo matatu ya uchaguzi katika wilaya hiyo.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa uchaguzi wa kwanza wa Kenya chini ya Mfumo wa vyama vingi vya Kisiasa mnamo 1992.


title: Jimbo la Uchaguzi la Muhoroni

text:
Jimbo la Uchaguzi la Muhoroni ni mojawapo ya majimbo 210 ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili linapatikana katika Wilaya ya Nyando Mkoani Nyanza, miongoni mwa majimbo matatu ya wilaya hiyo.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1988 wakati Jimbo kubwa la Nyando lilipotawanywa.


title: Jimbo la Uchaguzi la Mwala

text:
Jimbo la Uchaguzi la Mwala ni moja kati ya Majimbo 210 ya uchaguzi nchini Kenya. Linapatikana katika Wilaya ya Machakos, miongoni mwa majimbo sita wilayani humo. Jimbo hili lina wodi saba, zote zikiwachagua madiwani kwa baraza la Masaku County.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa uchaguzi Mkuu wa 1988.


title: Jimbo la Uchaguzi la Mwingi Kaskazini

text:
Jimbo la Uchaguzi la Mwingi Kaskazini ni moja kati ya majimbo 210 ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili linapatikana katika Wilaya ya Mwingi katika mkoa wa Mashariki nchini Kenya miongoni mwa majimbo mawili katika wilaya hiyo.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa uchaguzi Mkuu wa 1997. Mbunge wake wa sasa Kalonzo Musyoka awali alikuwa akiliwakilisha jimbo la Kitui Kaskazini kabla ya jimbo hilo kutawanywa kabla ya uchaguzi wa 1997.


title: Jimbo la Uchaguzi la Mwingi Kusini

text:
Jimbo la Uchaguzi la Mwingi Kusini ni mojawapo ya majimbo 210 ya uchaguzi nchini Kenya. JImbo hili linapatikana katika Wilaya ya Mwingi, miongoni mwa majimbo mawili ya wilaya hiyo iliyoko Mkoa wa Mashariki wa Kenya.
JImbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1997.


title: Jimbo la Uchaguzi la Nambale

text:
Jimbo la Uchaguzi la Nambale ni mojawapo ya Majimbo ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili linapatikana katika wilaya ya Busia nchini Kenya, miongoni mwa majimbo manne wilayani humo.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1988.


title: Jimbo la Uchaguzi la Rarieda

text:
Jimbo la Uchaguzi la Rarieda ni mojawapo ya majimbo 210 ya Uchaguzi nchini Kenya. Ni moja kati ya majimbo mawili ya Wilaya ya Bondo. Eneo lote la Jimbo hili liko chini ya baraza la Bondo County.
Jimbo hili lilibuniwa wakati wa uchaguzi Mkuu wa 1988.


title: Jimbo la Uchaguzi la Saku

text:
Jimbo la Uchaguzi la Saku ni mojawapo ya Majimbo 210 ya uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili linapatikana katika Wilaya ya Marsabit mkoani Mashariki, miongoni mwa majimbo matatu katika wilaya hiyo. Eneo lote la jimbo hili liko chini ya Baraza la Utawala wa Mitaa la Marsabit County.
JImbo hili liliazishwa wakati wa uchaguzi Mkuu wa 1988.


title: Jimbo la Uchaguzi la Shinyalu

text:
Jimbo la Uchaguzi la Shinyalu ni Mojawapo ya majimbo ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili ni moja kati ya majimbo manne katika Wilaya ya Kakamega.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1988.


title: Jimbo la Uchaguzi la Shinyalu

text: Jimbo hili lina wodi sita, zote zikiwachagua madiwani kwa baraza la Kakamega County.


title: Jimbo la Uchaguzi la Sigor

text:
Jimbo la Uchaguzi la Sigor ni mojawapo ya Majimbo ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili linapatikana katika Wilaya ya Pokot Magharibi. Lina Wodi 14, zote zikiwachagua madiwani kwa baraza la Pokot County.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1988.


title: Jimbo la Uchaguzi la Webuye

text:
Jimbo la Uchaguzi la Webuye ni mojawapo ya Majimbo ya Uchaguzi nchini Kenya. JImbo hili linapatikana katika Wilaya ya Bungoma mkoani Magharibi na ni moja kati ya majimbo matano ya Wilaya hiyo.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1988.


title: Jimbo la Uchaguzi la Yatta

text:
Jimbo la Uchaguzi la Yatta ni mojawapo ya Majimbo 210 ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili linapatikana katika Wilaya ya Machakos mkoani Mashariki mwa Kenya, miongoni mwa majimbo sita ya Uchaguzi katika wilaya hiyo.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa Kwanza wa Kenya mnamo 1963.


title: Jimbo la Uchaguzi la Laisamis

text:
Jimbo la Uchaguzi Laisamis ni mojawapo ya Majimbo 210 ya Kenya. JImbo hili linapatikana katika Wilaya ya Marsabit, miongoni mwa majimbo matatu ya wikaya hiyo. Eneo lote la jimbo hiilo limo katika baraza la Marsabit County.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1988.


title: Jimbo la Uchaguzi la Karachuonyo

text:
Jimbo la Uchaguzi la Karachuonyo ni Moja lkati ya majimbo ya Uchaguzi nchini Kenya. JImbo hili linapatikana katika Wilaya ya Rachuonyo Mkoani Nyanza na ni moja ya Majimbo mawili ya Uchaguzi katika Wilaya hiyo.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1963.


title: Jimbo la Uchaguzi la Aldai

text:
Jimbo la Uchaguzi la Aldai ni mojawapo ya majimbo ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili linpatikana katika Wilaya ya Nandi miongoni mwa majimbo manne ya Wilaya hiyo.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1966.


title: Jimbo la Uchaguzi la Belgut

text:
Jimbo la Uchaguzi la Belgut ni mojawapo ya Majimbo ya Uchaguzi nchini Kenya. JImbo hili linapatikana katika Wilaya ya Kericho miongoni mwa majimbo matatu ya Wilaya hiyo.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1963.


title: Jimbo la Uchaguzi la Bobasi

text:
Jimbo la Uchaguzi la Bobasi ni mojawapo ya Majimbo ya Uchaguzi nchini Kenya. JImbo hili linalopatikana katika Wilaya ya Gucha ni moja kati ya Majimbo matatu ya wilaya hiyo iliyo katika Mkoa wa Nyanza wa Kenya.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa uchaguzi Mkuu wa 1988.


title: Jimbo la Uchaguzi la Bomachoge

text:
Jimbo la Uchaguzi la Bomachoge ni moja kati ya Majimbo ya Uchaguzi ya Kenya. Jimbo hili linapatikana katika wilaya ya Gucha mkoani Nyanza, miongoni mwa majimbo matatu katika wilaya hii.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa uchaguzi mkuu wa 1988.


title: Jimbo la Uchaguzi la Budalangi

text:
Jimbo la Uchaguzi la Budalangi ni mojawapo ya Majimbo ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili linapatikana katika Wilaya ya Busia katika Mkoa wa Magharibi na ni moja ya majimbo manne katika wilaya hiyo.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1997


title: Jimbo la Uchaguzi la Butula

text:
Jimbo la Uchaguzi la Butula ni mojawapo ya majimbo ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili hupatikana katika Wilaya ya Busia nchini Kenya, miongoni mwa majimbo manne katika wilaya hiyo. Lina wodi nne ambazo huwachagua madiwani kwa baraza la Busia County.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi mkuu wa 1997.


title: Jimbo la Uchaguzi la Dujis

text:
Jimbo la Uchaguzi la Dujis ni mojawapo ya majimbo 210 ya uchaguzi nchini Kenya. Ni moja kati ya majimbo matatu katika Wilaya ya Garissa.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa Kenya wa 1988.


title: Jimbo la Uchaguzi la Fafi

text:
Jimbo la Uchaguzi la Fafi ni mojawapo ya majimbo 210 ya uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili linapatikana katika Wilaya ya Garissa iliyoko Mkoani Kaskazini Mashariki, miongoni mwa majimbo matatu katika wilaya hiyo. Lina wodi sita, zote zikiwachagua madiwani kwa baraza la Garissa County.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1988.


title: Jimbo la Uchaguzi la Funyula

text:
Jimbo la Uchaguzi la Funyula ni mojawapo ya Majimbo ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili linapatikana katika Wilaya ya Busia, miongoni mwa majimbo manne ya wilaya hiyo.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa uchaguzi Mkuu wa 1997. Aliyekuwa Makamu wa Rais Moody Awori alikuwa akiliwakilisha jimbo hili. Kabla ya kuanzishwa kwa jimbo hili aliwahi kuwakilisha majimbo ya Uchaguzi ya Busia Kusini na Samia..


title: Jimbo la Uchaguzi la Horr Kaskazini

text:
Jimbo la Uchaguzi la Horr Kaskazini ni mojawapo ya Majimbo 210 ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimbo linapatikana katika Wilaya ya Marsabit mkoani Mashariki, miongoni mwa majimbo matatu ya wilaya hiyo. Eneo lote la jjimbo hili linapatikana katika eneo la baraza la utawala wa mitaa la Marsabit County.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1988.


title: Jimbo la Uchaguzi la Ijara

text:
Jimbo la Uchaguzi la Ijara ni mojawapo ya Majimbo 210 ya uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili linapatikana katika Wilaya ya Ijara mkoani Kaskazini Mashariki, na ndilo jimbo la pekee katika wilaya hiyo. Linashirikisha wodi saba, zote zikiwachagua madiwani kwa baraza la Ijara County.
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1988.


title: Jimbo la Uchaguzi la Imenti ya Kati

text:
Jimbo la Uchaguzi la Imenti ya Kati ni moja kati ya Majimbo 210 ya Uchaguzi nchini Kenya. JImbo hili linapatikana katika Wilaya ya Marsabit mkoani Mashariki miongoni mwa majimbo matatu katika wilaya hiyo. Lina wodi nane, zote zikiwachagua madiwani kwa baraza la utawala wa mitaa la Meru Central County.
Jimbo hili lilibuniwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1988.


title: Jimbo la Uchaguzi la Kacheliba

text: Jimbo la Uchaguzi la Kacheliba ni moja ya majimbo ya Uchaguzi nchini Kenya. Ni moja kati ya Majimbo matatu ya wilaya ya Pokot Magharibi. Jimbo hili lina wodi 11, zote zikiwachagua madiwani kwa baraza la Pokot County.


title: Jimbo la Uchaguzi la Kacheliba

text: Jimbo hili lilianzishwa wakati wa uchaguzi Mkuu wa 1988.


title: Jimbo la Uchaguzi la Emuhaya

text: Jimbo la Uchaguzi la Emuhaya ni mojawapo ya Majimbo ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili linapatikana katika Wilaya ya Vihiga mkoani Magharibi, miongoni mwa majimbo manne katika Wilaya hiyo.


title: Jimbo la Uchaguzi la Emuhaya

text: Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1963. Baada ya Uchaguzi Mkuu wa 2007, jimbo hili lilikuwa likiwakilishwa na Kinara wa Bunge Kenneth Marende wa Orange Democratic Movement (ODM)]] ambay hatimaye alichaguliwa kuwa Spika wa Bunge Mnamo Januari 2008.


title: Chui

text:
Jina la kibiolojia Panthera pardus
Linnaeus, 1758


title: Chui

text: Chui ni mnyama mwindaji anayewinda kimyakimya sana. Ingawa ni mdogo kuliko wanyama wote wa jenasi ya Panthera, chui bado anaweza kuwinda mnyama mkubwa kwasababu ya fuvu lake kubwa lenye taya zenye nguvu. Ukilinganisha na paka mwili wake ni mrefu zaidi na miguu yake ni mirefu. Urefu wa kichwa na mwili wake ni kati ya sm 125 na 165 na mkia wake unakaribia sm 60 mpaka 110. Urefu wa mabega ni sm 45 mpaka 80. Chui dume ni wakubwa 30% zaidi ukilinganisha na jike, kufikia uzito wa kg 37 mpaka 91 ukilinganisha na jike wenye kg 28 mpaka 60. Chui wenye miili mikubwa hupatikana kwenye maeneo yaliyojitenga na wanyama wengine wala nyama hasa toka kwa wale jamii ya paka wakubwa waliozoeleka kama vile simba na chui wakubwa wenye milia,"tigers".


title: Chui

text:
Chui mara nyingi huchanganywa na paka wengine wenye madoa, kama duma na jagwa. Hata hivyo wana mtindo tofauti wa madoa: duma wana madoa ya kawaida yaliyosambaa mwili wote; jaguar wana madoa madogo ndani ya vijimiraba; wakati chui ana madoa ndani ya miduara midogo kuliko ile ya jaguar. Chui ni mkubwa na mwenye misuli zaidi kuliko duma, lakini mdogo kidogo na mwenye misuli kidigo kuliko jaguar. Madoa ya chui ni ya mviringo kwa Afrika Mashiriki na huwa ya mraba kwa kusini mwa Afrika.
Chui wameripotiwa kufikia mpaka umri wa miaka 21.
Rangi mbalimbali.


title: Chui

text:
Chui anafahamika kwa uwezo wake wa kukwea miti, na huonekana akijipumzisha kwenye matawi ya miti wakati wa mchana, akiburuza mawindo yake mpaka juu ya miti na kuining’iniza huko;  ingawa, yeye hana nguvu sana kama jamii nyingine ya paka. Chui naye pia ni mwenye nguvu sana, anaweza kukimbia mpaka km 58 kwa saa, kuruka mbele zaidi ya mita 6 na kuruka juu mpaka kufikia hata mita 3.  Chui kiasili ni miongoni mwa wanyama wanaowinda usiku, japo wamerekodiwa mara kadhaa wakiwinda mchana, tena hasa wakati anga likiwa si angavu sana. Wao hutumia muda wao mwingi kulala, aidha juu ya miti, kwenye miamba au kwenye nyasi.
Chui huwinda kwa utegemezi. Ingawa hupendelea wanyama wa umbo la kati, chui hula kitu chochote kuanzia kombamwiko alaye kinyesi mpaka wakubwa pofu dume mwenye kg 900. Milo yao hujumuisha sana wanyama wenye kwato na nyani, lakini rodent, reptilia, amfibia, ndege na samaki nao huliwa pia. Kwa Afrika, swala wa umbo la kati ndio chakula kikuu cha chui, hasa impa na swala wa Thomson.  Huko Asia chui hula mbawala, chitali na muntiako na pia aina ya paa wa Asia na Ibex.


title: Chui

text: Chui hunyatia windo lake kimyakimya na dakika ya mwisho kasha kumrukia, humnyonga koo lake kwa kumng’ata haraka. Chui kwa kawaida huficha mawindo yao kwenye vichaka vilivyoshona au huyachukua mpaka juu ya miti,  na wana uwezo wa kubeba wanyama hata wenye uzito mara tatu ya uzito wao. Chui ndiyo mnyama pekee miongoni mwa jamii ya paka anayeweza kubeba mawindo yake juu ya miti. Uchaguzi wa mawindo kupitia tafiti umeonekana kuzingatia hali fulani ikiwemo ukubwa wa kundi analokuwemo mnyama awindwaye, ukubwa wa pori na mazingira yasiyoweza kuhatarisha maisha ya mwindaji, chui.


title: Chui

text: Chui jike huko Sabi Sands maeneo ya Afrika ya Kusini. Ona madoa meupe anayotumia kuwasiliana na watoto wake wakati wa kuwinda kwenye nyasi ndefu.


title: Chui

text: Chui dume hufuata jike ambalo linamvutia, ingawa maranyingi kupigania haki za kuzaliana hutokea. Kutegemeana na eneo, chui hujamiiana mwaka mzima (Afrika na Asia) au kwa kipindi maalumu Januari mpaka Februari (Manchuria na Siberia). Chui jike kawaida huwa kwenye kipindi cha joto kwa siku 6 – 7.  Hubeba mimba kwa siku 90 – 105.  Watoto kwa kawaida huzaliwa kwa wingi wa 2 – 4, lakini kiwango cha kufa kwa watoto ni kikubwa kiasi cha kupona mtoto 1 – 2 tu kwa uzao mmoja.


title: Chui

text: Chui jike mwenye mimba hutafuta pango, uwazi kwenye miamba, mti wenye uwazi mkubwa au kichaka kwaajili ya kuzalia na kuweka makazi ya mwanzo. Watoto hufungua macho yao baada ya siku 10. Manyoya ya watoto huwa marefu na mengi kuliko ya wakubwa. Ndani ya miezi mitatu watoto huanza kuwafuata mama zao nje kuwinda. Wakiwa na umri wa mwaka mmoja chui wana uwezo wa kujilisha wenyewe lakini hubaki na mama zao kwa miezi 18 mpaka 24.


title: Chui

text: Tafiti juu ya chui zinaonesha kuwa asilimia karibu 13% ya chui wote wanapatikana katika maeneo yanayotunzwa. Katika tafiti yao ya IUCN, Nowell and Jackson walisema chui dume huwa nahimaya ya kilomita za mraba 30-38, lakini jike huwa na kilomita za mraba 15-16 tu.


title: Chui

text: Data kutoka mwaka 1996 zinaonesha kuwa chui ndio waliosambaa zaidi kwa wanyama wote jamii ya paka, na hasa katika sehemu za kusini mwa Asia na katikati mwa Afrika,ingawa tangu hapo kiasi hicho kimeanza kupungua.


title: Chui

text: Chui huishi zaidi sehemu zenye nyasi, miti kiasi na hasa pembezoni mwa vijito. Chui mara nyingi amefanyiwa tafiti akiwa katika misitu ya savanna, na ndio iliyotumika kutoa baadhi ya tabia zake . Kwa mfano kwa kawaida chui husemwa kuwa wao huwinda usiku lakini huko Afrika ya Magharibi wameonekana hasa kuwa wanawinda mchana. Pia chui wa misituni wanatabia ya kuchagua mawindo na huwa na tabia nyingi za msimu. [40] Huku akiwa katika misitu ya savanna, chui anaweza kuishi katika maeneo mengi: huko Urusi Mashariki ya Mbali, huweza hata kuishi kwenye jotoridi chini ya -25 digrii za Sentigredi.


title: Chui

text: Chui ni lazima apiganie chakula na malazi na wawindaji wingine kama simba, tigers , fisi madoa na mbwa mwitu wa Afrika hata na wale wa Asia. Wanyama hawa huweza kuiba mawindo ya chiu au hata kuwawinda kwa ajili ya kitoweo watoto wa chui. Chui ameweza kuishi na wanyama hawa pamoja kwa kuwa na muda tofauti wa kuwinda, na kutokuwa muda mwingi maeneo ambayo wanyama hawa wapo. Kwa usalama zaidi, chui hubeba aidha watoto wake au kitoweo chake alichowinda mpaka juu ya miti. Simba mara chache huweza kukwea juu ya miti kufikia chakula cha chui, na kama amevutiwa sana, tiger mkubwa anaweza pia kukwea mti kufikia chakula hicho.


title: Chui

text: Nowell na Jackson waliona nyakati Fulani ambapo chui walishirikiana na simba au tiger: hapa chui anaonekana kuua mnyama mdogo huku wenzake wakiwepo. Katika misitu ya Kitropiki chui hawaogopi jamii nyingine zap aka na kuwinda muda tofauti. Licha ya wingi wao, chui na tigers walionekana wakiishi pamoja bila ya ushindani mkubwa ambao ni kawaida kuonekana katika ukanda wa savanna.


title: Chui

text: Pumpard ni mnyama mahuluti aliyetokana na kuchanganywa chui na puma. Seti tatu za wanyama haw zilizalishwa kati ya mwaka 18900 na mapema 1900 na Carl Hagenbeck katika mbuga yake ya wanyama huko Hamburg, Ujerumani.


title: Chui

text: Chui wamejulikana kwa binadamu tangu enzi za kale na wameonekana kwenye sanaa, imani kwa nchi nyingi ambako walitokea kihistoria, kama vile Ugiriki ya kale, Persia na Roma, na hata kule ambako hawakuwepo ila kuanzia milenia za hapa karibuni, kwa mfano Uingereza. Matumizi ya sasa ya chui ni kama ngao ya michezo, ngao ya taifa imezoeleka sana kwa afrika, japo bidhaa nyingi duniani zinatumia jina hili.


title: Chui

text: Chui jike huko Sabi Sands, Afrika ya Kusini ikionesha kwa namna gani mtalii anavyoweza kuwasogelea chui


title: Chui

text: Licha ya umbo lake, mnyama huyu ni vigumu sana kuonekana mwituni. Sehemu nzuri za kuwaona chui katika afrika ni Sabi Sand Private Game Reserve huko Afrika ya Kusini, ambako chui wameyazoea magari ya safari na huonekana hata mchana kwa ukaribu kwelikweli. Huko Asia, huonekanakatika Mbuga ya Taifa ya Yala nchini Sri Lanka, ambako ni miongoni mwa seheme zenye chui wengi zaidi duniani, lakini hata hapa kuonekana hakujahakikishiwa kwasababu zaidi ya nusu ya mbuga imefungwa kwa jamii. Sehemu nyingine nzuri ya kuwona chui ni mbuga ya Taifa ya Wilpattu huko Sri Lanka, bila ya kusahau Madhya Pradesh na Uttarakhand huko India.


title: Kipanya

text: Kutoka Wikipedia, ensaiklopidia huru


title: Kipanya

text:
Kipanya hupatikana katika oda ya wagugunaji (Rodentia). Spishi inayofahamika sana ni kipanya-nyumbani ("Mus musculus"). Pia ni mfugo maalum. Kwenye maeneo mengine, vipanya huwa maarufu. Wagugunaji hawa huliwa na ndege wakubwa kama vile vipanga na kozi. Wanafahamika kwa kuhamia makazi ya watu kutafuta chakula na makazi yao.
Japo wakifugwa vipanya hawa huweza kuishi kwa miaka miwili na nusu, kwa kawaida vipanya huishi kwa wastani wa miezi minne huko porini, kumpakakana na kuwinda mara kwa mara. Jamii za paka, mbwa-mwitu, bweha, ndege mbua, nyoka na hata jamii fulani za artropoda huwawinda sana vipanya. Hata hivyo humpakakana uwezo wao mkubwa wa kuishi mazingira mbalimbali, vipanya huonwa kuwa ndio jamii ya pili kuishi duniani yenye uwezo mkubwa wa kudumu mazingira baada ya binadamu.
Vipanya huweza kuwa waharibifu, kwa kula na kuharibu mazao, kusababisha uharifu wa vifaa na kusambaza magonjwa kupitia vijidudu vyao na kinyesi chao.
Kimsingi vipanya ni wanyama wa usiku na hufidia uwezo wao wa kuona kidogo kwa uwezo wao maridadi wa kunusa na kusikia vizuri katika kupata chakula na kuwatambua maadui zao.  Vipanya na wenzao panya ndio hasa chachu ya kuanza kufugwa kwa paka ambao kusudi lao ni kuwinda panya hao.
Uwezo wao wa kuzaaa huwaza pale wanapokuwa na siku 50, japo kipanya jike huweza kuanza kupata hedhi yao ya kwanza wakiwa na siku 25 hadi 40. Vipanya huzaliana mwaka mzima huku mayai yao yakiwepo muda wote. Siku za mzunguko wa mayai huwa ni 4 mpaka 5 na hedhi hudumu kwa masaaa 12 kuanzia jioni. Harufu za uke wao hutambua kusaidia hatua ya mzungoko wa uzazi alionao jike hivyo kujua muda sahihi wa kujamiiana. Vipanya hupandana usiku na hudhibitishwa/ huwezekana kwa kushikwa shahawa kwenye uke kwa saa 24 kwa ujumla. Uwepo kwa manii kwenye uke pia ni alama mojawapo ya kujamiiana.
Vipanya hubeba mimba kwa muda wa siku 20. Huzaa wampakampaka takribani 10 - 12 kwa uwezo wa kawaida wenye uzimpaka wa kilogramu 0.5- 1.5, walio na nywele huku masiiona. Macho yao yakiwa yamefunga wampakampaka huachishwa kunyonya baada ya majuma 3, na baada ya siku 2-5, jike hurudia mzunguko wake wa uzazi.


title: Kipanya

text:
Vipanya hutumika sana kwenye tafiti za maabara sababu zao ni mamalia na wanamahusiano makubwa sana na binadamu kuliko hata panya wakawaida. Vipanya hutumika sana kama kifani cha binadamu.
Sababu nyingine inayowafanya panya hawa watumike maabara ni udogo wao, hawana gharama na ni rahisi kuwatunza huku pia wakizaliana kwa kasi. Vipanya huwa wasikivu sana hasa pale wanapokuzwa na kufuzwa tangu wakiwa wadogo na kama wanapewa sana uangalizi mkubwa wa binadamu, japo baadhi yao wanaonekana kuwa ni wakorofi sana. Panya wa kawaida na vipanya wana kila ogani sawa isipokuwa tu zinampakafautiana kwa ukubwa.
Watu wengi hununua vipanya kama mfugo wa nyumbani. Wanaweza kucheza, kupendwa na kukua huku ukiwamudu. Hatahivyo hawapaswi kuachwa bila maangalizi sababu wana maadui wengi wa asili, tukijumuisha paka, ndege na mbwa n.k. Kipanya dume huwa na harufu kali kuliko jike. Wakiangaliwa vizuri, huweza kuwa mifugo ya ndani ya nyumba nzuri kwelikweli.


title: Kipanya

text: Kwa kawaida vipanya ni wala majani (hebivora), wakila aina yeyote ya matunda au nafaka.. Kutokana na hii vipanya wanafahamika sana kwa kufanikiwa kuishi kwenye mazingira ya watu kwa kula kwa wastani mabaki yeyote ya chakula. Wakifunzwa, hulishwa kwa chakula chao maalum. Vipanya hula chakula chenye uzito mpaka wa gramu 15 kwa gramu 100 za uzito wao kwa siku.Vipanya aina ya "Pinkie" wakiuzwa kama chakula cha reptilian


title: Kipanya

text:
Vipanya huliwa sana na wanyama wengi wala nyama,tangu hapo zamani na mpaka sasa panyapori wamekuwa wakitumiwa kama kimpakaweo.mashariki mwa Zambia na kaskazini mwa Malawi, kama vile huko asia ingawa kwa sasa hawatumiwi sana na binadamu.walikuwa ni chanzo kizuri sana cha protini.
Katika nchi kadhaa vipanya wanatumika kama chakula cha mifugo mingine kama vile nyoka, mijusi, chura, na ndege kadhaa. Baadhi ya nchi kama vile Ujerumani, Uingereza n.k. wamepiga marufuku kitendo hiki kwa kuona kimaadili hakifai kwani hujumuisha ukatili.


title: Nungunungu

text: Kutoka Wikipedia, ensaiklopidia huru


title: Nungunungu

text: Nungnungu au nungu ni wanyama wagugunaji wenye ngozi yenye miiba iliyochongoka wanayotumia kujilinda na maadui. Walienea katika ulimwengu wa sasa na ulimwengu wa zamani. Katika wanyama wagugunaji ni watatu kwa ukubwa, wakitanguliwa na capybara na buku. Nungu wana urefu kati ya sm 20–25. Uzito wao wakaribia kg 5.4–16. Wana umbo la duara, wakubwa na wataratibu kweli. Nungu huwa katika rangi mbalimbali ya kijivu, na mara chache nyeupe. Kujihami kwa miiba kwa nungu hufanana na kule kwa kalunguyeye (Erinaceomorpha) na ekidna (Monotremata).


title: Nungunungu

text:
Nungu ni miongoni mwa spishi 29 za wanyama wagugunaji (rodent) wa familia ya Erethizontidae au Hystricidae. Nungu wanatofautiana kwa ukubwa. Nungu aitwaye Rothschild's Porcupine wa Amerika ya Kusini ana uzito pungufu ya kilo moja; wa Afrika anaweza kukua mpaka kufikia kilo 10. Familia mbili hizi za nungu ni tofauti kabisa na ingawa wote wapo kwenye tawi la Hystricognathi wa oda ya Rodentia, hawahusiani sana. Nungu kumi na moja wa Dunia ya kale, wengi walikuwa ni wa nchi kavu huku wakiwa wakubwa kidogo na wana miiba iliyojikusanya kwa makundi. Inaaminika kuwa wametokana na hystricognaths wengine takribani miaka milioni 30 mapema zaidi kuliko nungu wa dunia ya leo.
Nungu wa dunia ya leo wana umbo ndogo kwa kawaida (japokuwa nungu wa Amerika ya Kaskazini wanafikia kama sm 85 kwa urefu na uzito wa kilogramu 18), huku miiba yao ikiwa imejishikiza mmoja mmoja badala ya kwa makundi na ni wakweaji wazuri, na hutumia muda wao mwingi juu ya miti. Nungu wa dunia ya leo miiba yao ilijitokeza na kukua kwa kujitegemea na wanahusiana zaidi na familia nyingine za wanyama wagugunaji kuliko namna wanavyofahamiana na nungu wa dunia ya kale. Nungu kwa wastani wana uwezo wa kuishi muda mrefu na wanashikilia rekodi miongoni mwa familia yao ya rodent kwa kuishi kwa kiasi cha muda mrefu zaidi, ambayo imevunjwa hivi karibuni na panya aina ya Naked Mole Rat (Heterocephalus glaber).


title: Nungunungu

text: Miiba ya nungu huchukua sura mbalimbali kulingana na spishi, lakini yote ni nywele zilizoboreshwa na kufunikwa na keratini, na zimejishikiza kwenye misuli ya ngozi. Nungu wa kale (Hystricidae) wana miiba iliyojikusanya kwenye makundi huku kwa nungu wa dunia ya mpya (Erethizontidae), miiba, mmoja mmoja, imechanganyika na ufumwele, manyoya ya chini na nywele.


title: Nungunungu

text: Miiba huachiwa kwa kuigusa, au hudondoka pale ambapo nungu anajitikisa, lakini hawezi kamwe kurushwa kwa adui, pamoja na imani iliozoeleka. Miiba mipya hukua huchukua nafasi ya ile iliyopotea.


title: Nungunungu

text: Nungu hupatikana sana katika maeneo ya kawaida na tropiki ya Asia, Italia, Afrika na Amerika ya Kusini na Kaskazini. Nungu huishi kwenye misitu, jangwani sehemu zenye miamba, vilima na nyikani. Baadhi ya nungu wa Dunia Mpya huishi kwenye miti, lakini nungu wa Dunia wa Kale wanakaa ardhini. Nungu huweza kupatikana hata kwenye miamba kwenye ardhi yenye hata urefu wa mita 3700. Nungu ni wanyama wa usiku.


title: Nungunungu

text: Nungu anapotafuta chumvi wakati mwingine huweza kupata kupitia makazi ya watu na kwa tabaka za mbao zilizopakwa sodium naitreti, rangi za kuta, mishikio ya vifaa, viatu, nguo na vitu vingine vilivyopata jasho. Nungu pia huvutiwa na barabara ambazo chumvi hutumika kuyeyusha barafu, na mara kadhaa huonekana wakilamba magurudumu ya gari zilizopita kwenye barabara hizo. Chumvi maalumu iliyotengwa kama inaweza kuwasaidia wasijiumize.


title: Nungunungu

text: Vyanzo asili vya chumvi ambavyo nungu hutumia hujumuisha mimea yenye chumvi, mifupa ya wanyama, magamba ya miti, matope kwenye udongo wenye chumvi sana, na vitu vilivyoshikwa na mkojo.


title: Nungunungu

text: Kwa kipindi kirefu nungu huaminika kuwa na uwezo wa kurusha miiba yao kwa adui, hii imekanushwa vikali, baada ya kufahamu kuwa miiba hulegea na kuanguka yenyewe.


title: Nungunungu

text: Nungu wameanza kufugwa Kenya na wanatumika kama kinweo kwa uzuri kabisa


title: Panya (Rattus)

text: Kutoka Wikipedia, ensaiklopidia huru


title: Panya (Rattus)

text: Panya ni wanyama wenye maumbo madogo, jamii ya wanyama wagugumaji (rodents) wenye mkia mrefu ambao ni wa familia ya juu ya "Muroidea". "Panya wa kweli" ni wa jenasi "Rattus", na wale ambao ni muhimu kwelikweli kwa binadamu na panya wengi, "Rattus rattus", pamoja na panya wa kahawia, "Rattus norvegicus". Wanyama wengi wa jenasi ya "rodent" na familia zao pia huitwa panya na wanafanana na vitu vingi na panya wa kweli.


title: Panya (Rattus)

text: Panya wa kweli hutofautishwa na panya pori kwa ukubwa, huku panya wakiwa wakubwa kidogo kuliko panya pori. Familia ya muroid ni kubwa na tata. Na jina panya (kwa kimombo ‘rat’) na panya pori (kwa kimombo ‘mouse’) yakiwa si maalumu sana katika uainishaji wa wanyama.


title: Panya (Rattus)

text: Spishi zinazofahamika za panya ni panya mweusi ("Rattus rattus") na panya kahawia ("Rattus norvegicus"). Kundi hili huitwa kama panya wa Dunia ya Kale ama panya wa kweli na limeanzia huko Asia, panya ni wakubwa kuliko panya pori wa Dunia ya Kale, ambao ni ndugu zao na huwa na uzito zaidi ya gramu 500 mwituni.


title: Panya (Rattus)

text: Neno “panya" hutumika hata kwa mamalia wadogo ambao si panya wa kweli. Mfano ni panya wa Amerika ya Kusini, spishi kadhaa wanaitwa panya kangaroo, na wengine. Panya kama vile 'Bandicoot rat' ("Bandicota bengalensis") ni wanyama wagugumaji (rodents) wanaohusiana na panya lakini si panya wa kweli. Katika nchi za mashariki watu wengi wanatumia panya kama panya wa kufugwa. Hawa ni wale wa spishi "R. norvegicus", ambao asili yao ni nyika za China na wakasambaa huko Ulaya, mnamo mwa 1775, kwenye Dunia Mpya. Panya wa kahawia mara nyingi hutumika kwa tafiti. Panya wafugwao huwa watiifu na wasikivu kuliko panya wa kale, pia hupata magonjwa mara kwa mara kotokana na kuzaliana na jamii tofauti.


title: Panya (Rattus)

text: Wengi wa panya huishi kwenye jamii ya watu. Huwa husababisha upungufu na chakula kwenye nchi zinazoendelea. Hata hivyo panya wasumbufu katika kundi hili ni wachache sana huku wengi wao wanaishi visiwani na wamekuwa hatarini kutokana na kuharibika kwa makazi yao.


title: Panya (Rattus)

text: Panya wanaoishi mwituni huaminika kuwa wanaweza kubeba baadhi ya magonjwa na kuyapeleka kwenye mamalia wengine; kwa mfano huko Ulaya katika mji kadhaa ugonjwa wa ‘Black Death’ inaaminika kuwa imesababishwa na vimelea vya "Yersinia pestis" na kubebwa na kunguni wa panya wa tropiki waliokuwa wanajishibisha kwa panya wengi wa Ulaya huko. Panya hawa walitumika kama wasafirishaji tu. Mzunguko huu unaendelea kwa nchi nyingi licha ya magonjwa ya binadamu, panya pia wanahusishwa na magonjwa ya mifugo kama vile homa ya maini ya nguruwe.


title: Panya (Rattus)

text:
Kwa kawaida panya huishi kwa muda wa miaka mitatu, lakini wengi huishi kwa mwaka mmoja tu kutokana na kuwindwa na wanyama wengine.
Panya walianza kufugwa nyumbani tangu karne ya 19. Wengi wao ni panya wa kahawia lakini weusi na ‘Giant pouched rats’ nao pia hufugwa. Panya wafugwao huwa na tabia tofauti ukilinganisha na panya wa mwituni kulingana na vizazi vingapi vimewekwa kama mifugo. Pia panya wafugwao, hawaleti hatari tena ya magonjwa kama mifugo mingine, yaani paka na mbwa. Panya wa kufugwa huwa marafiki na wanaweza kuzoeshwa kufanya kazi mbalimbali.
Aina moja ya panya wa maabara inajulikana kama panya Zucker. Panya hawa wanazalishwa wakiwa na uwezo wa kupata kifua kikuu na magonjwa mengine ya binadamu.


title: Panya (Rattus)

text: Mfano 1895, chuo kikuu cha Clark, Worcester, Massachusetts (Marekani) kilianzisha kundi kubwa la panya weupe kwa ajili ya kujifunza madhara ya chakula na mapungufu mengine ya mwili. Kwa miaka mingi panya wametumika kama viungo vya tafiti za magonjwa mbalimbali na kuongeza ufahamu wetu kuhusu viasilia, magonjwa na madhara ya madawa, na mada nyingine ambazo zimechangia mambo makubwa ya afya ya mwili wa binadamu. Uchunguzi wa mwaka 2007 umebaini kuwa panya wana uwezo na akili ambapo hapo awali ulionekana upo kwa binadamu pekee na baadhi ya wanyama wa kale babu wa binadamu.


title: Panya (Rattus)

text: Panya wa kufugwa ni tofauti sana na wale wa mwituni. Ni wapole na hung’ata kwa nadra sana. Huvumilia uwepo wa watu wengi na huzaliana mapema na kwa wingi sana. Na ubongo, maini, mafigo, tezi ya adrenali na mioyo yao ni midogo sana. (Barnert 2002).


title: Panya (Rattus)

text:
Panya kwa nyakati fulani huweza kutumika kwa chakula. Panya huwa chanzo kizuri cha protini kuliko nyama nyingine. Baadhi ya watumwa wa kiafrika huko Amerika ya Kusini walitumia nyama kutosheleza milo yao. Huko Australia watu jamii ya Aborigines, wanatumia panya kwenye milo yao na huko India wanawake wa jamii ya Mishmi, hutumia panya sababu huruhusiwa kula nyama ya samaki, nguruwe na panya tu. Shirika la chakula na kilimo la umoja wa mataifa lilikadiria kuwa panya wanafanya zaidi ya nusu ya kiasi cha nyama kinachotumiwa na Waghana.
Hakuna marufuku kubwa ya kula panya kwa watu wa magharibi, lakini watu wa jamii ya Shipibo wa Peru na watu wa Sirionó wa Bolivia ndio huwa na marufuku kula panya.


title: Panya (Rattus)

text: Panya pia huliwa na nyoka, na wanyama wengine walao nyama. Jamii mbili za chatu hula panya pekee. Wakati mwingine panya hupatikana sana kwa watu wanaomiliki/wanaofuga wanyama wengine ambapo hutumia panya kama chakula cha wanyama wao.


title: Panya (Rattus)

text: Panya pia wanahusika sana kwenye tamaduni mbalimbali. Watu wa Roma ya kale hawawatofautishi panya na panya pori, badala yake huwaona tu kama panya wakubwa ("Mus Maximus") na panya wadogo ("Mus Minimus").


title: Panya (Rattus)

text: Huko kwenye nchi ya China, panya ni mmoja kati ya wanyama wa walio kwenye kalenda ya Zodiac ya wachina. Watu waliozaliwa kwenye mwaka wa panya huonwa kuwa wana tabia za panya zikiwemo: ukweli, ukarimu, kiu ya kufanya mambo, hasira ya haraka na ufujaji. Watu waliozaliwa katika mwaka wa panya hupatana sana na watu waliozaliwa miaka ya “nyani” na “nyoka aina ya masons (dragon)”, na kupatana kidogo na “farasi”.


title: Panya (Rattus)

text: Katika tamaduni za India, panya huonekana ni kama sehemu ya Hekalu la Ganesh. Huko kaskazini-magharibi mwa mji wa Deshnoke wa India, panya katika Hekalu la Karni Mata wanawekwa kama wanaume watakatifu. Wahudumu huwalisha panya hao kwa nafaka na maziwa. Mtu kula chakula kilichoguswa na panya hao huonekana kama baraka toka kwa Mungu.


title: Panya (Rattus)

text: Jenasi ya "Rattus" ni ya nusufamilia kubwa sana ya Murinae. Kuna jenera kadhaa ambazo pia huonwa kama ni sehemu ya "Rattus": "Lenothrix", "Anonymomys", "Sundamys", "Kadarsanomys", "Diplothrix", "Margaretamys", "Lenomys", "Komodomys", "Palawanomys", "Bunomys", "Nesoromys", "Stenomys", "Taeromys", "Paruromys", "Abditomys", "Tryphomys", "Limnomys", "Tarsomys", "Bullimus", "Apomys", "Millardia", "Srilankamys", "Niviventer", "Maxomys", "Leopoldamys", "Berylmys", "Mastomys", "Myomys", "Praomys", "Hylomyscus", "Heimyscus", "Stochomys", "Dephomys", na "Aethomys".


title: Kifaru

text: Vifaru au faru ni wanyamapori wakubwa wa familia Rhinocerotidae. Spishi mbili zinapatikana Afrika na nyingine tatu huko Asia. Nchini Uhindi wanabaki faru 2700 tu na hata faru weupe nao wameadimika sana duniani.


title: Kifaru

text: Faru hufahamika sana kwa umbo lake kubwa (ni miongoni mwa wanyama walanyasi wakubwa sana ambao wanabakia); huku kila spishi ya faru ikikaribia kuwa na uzito wa tani moja na ngozi ngumu ya kujilinda, yenye unene wa sentimeta 1.5 – 5.0; ubongo mdogo wa mamalia (gramu 400 – 600) na pembe kubwa. Hula sana majani.


title: Kifaru

text: Faru wana uwezo mkubwa wa kusikia na kunusa, lakini uoni wao si mzuri sana. Weusi huishi kwa miaka 60 na zaidi.


title: Kifaru

text:
Faru huthaminiwa sana kutokana na pembe zao. Pembe hizo zimetengenezwa kwa keratini, protini, sawa na ile inayopatikana kwenye nywele na kucha.
Faru wa Afrika na Sumatra wana pembe mbili huku wale wa Uhindi na Java wakiwa na pembe moja tu. Faru wa Afrika hukosa meno ya mbele na kutegemea zaidi magego katika kusaga chakula.


title: Kifaru

text: Kuna spishi tano zinazoweza kuwekwa katika makundi matatu. Spishi mbili za Afrika, faru mweupe (white rhinoceros) na faru mweusi (black rhinoceros) walitokea kama miaka milioni 5 iliyopita. Tofauti kubwa kati ya faru mweupe na faru mweusi ni muundo wa midomo yao. Faru mweupe ana mdomo mpana kwa ajili ya kula nyasi huku mdomo wa faru mweusi ikiwa imechongoka kiasi.


title: Kifaru

text: Faru weupe kwa muonekano ni wa kijivu. Maana ya neno weupe ilikosewa tu kutokana na neno la kiholanzi ‘wijd’ lenye maana ya upana ‘wide’ ambalo lilizoeleka kama ‘white’ ambalo sasa laeleweka hivyo kama mweupe. Aliitwa hivyo kwa maana ya upana, sababu wa mdomo wake mpana wenye umbo la mraba.


title: Kifaru

text:
Faru mweupe ndiyo mnyama mkubwa wa ardhini baada ya tembo. Anakaribiana kidogo na faru wa India na kiboko. Faru weupe wana mwili uliojaa, na kichwa kikubwa, shingo fupi na kifua kipana. Faru anaweza kuzidi uzito wa kilogramu 3,500 na urefu wa mita 3.5 – 4.6 kuanzia kichwani na mabega ya urefu wa sentimeta 180 – 200. Uzito wa faru mweupe uliovunja rekodi ni ule wa kilogramu 4,500.
Ana pembe mbili huku ile ya mbele ikiwa kubwa zaidi hata kufikia urefu wa sentimeta 90 – 150. Faru weupe pia wana nundu kubwa inayoshikilia vichwa vyao vizuri. Huwa na nywele kadhaa hasa kwenye masikio yao na mkiani, sehemu nyingine za mwili zikiwa zimesambaa kidogo tu.


title: Kifaru

text: Faru weusi wana mdomo uliochongoka. Wanafanana kwa rangi na faru weupe. Hii inachanganya sana, sababu majina yao ni tofauti lakini rangi zao ni sawa kabisa. Spishi hii ina spishi nyingine nne ndani yake. Faru mkubwa mweusi huwa na urefu wa sentimeta 132 – 180 mabegani mwake na urefu wa mita 2.8 – 3.8 kuanzia kichwani mwake. Huwa na uzito wa kilogramu 850 mpaka 1600, na wachache mpaka kg 1800, huku faru jike wakiwa na umbo dogo kiasi kuliko wanaume. Pembe kubwa mbili zimetengenezwa kwa keratini huku ile kubwa ya mbele ikiwa ina urefu wa mpaka sentimeta 50, na mmoja aliwahi hata kufikia sentimeta 140. Wakati fulani hata pembe la tatu hujitokeza. Faru weusi ni wadogo kiasi kuliko faru weupe, na wana mdomo uliochongoka kwa ajili ya kukusanya majani kabla ya kula.


title: Kifaru

text: Kutokana na umuhimu wa wanyama hawa nchi ya Tanzania imeamua kuwatunza faru kwa kuwaweka sehemu isiyorasmi kwao kwa uangalizi mkubwa, maeneo kama grumeti na pia kwa kuwapa majina, kwa mfano Faru John.


title: Kifaru

text: Faru wa India hasa wanapatikana sana huko Nepal na hasa kaskazini – mashariki mwa India. Sasa wanapatikana Pakistan mpaka Bama na wamefika hadi China. Lakini kutokana na mwingiliano wa binadamu, uwepo wao umeathirika na wameanza kupungua. Ngozi yao pana ya kahawia karibu na kijivu yenye mikunjo. Juu ya miguu yao na mabega yao kuna vijinundu, na wana nywele kidogo kwenye miili yao. Faru dume huwa wakubwa kiasi kuliko faru jike kufikia uzito wa kilogramu 2500 – 3200. Faru hawa wana urefu wa sentimeta 175 – 200 mabegani. Faru jike wa india hufikia mpaka uzito kilogramu 1900. Faru hawa hufikia mpaka urefu wa mita 3.0 – 4.0. Karibu theluthi mbili ya faru wote waliobaki duniani, wanapatikana katika mbuga ya Taifa Kaziranga huko India.


title: Kifaru

text: Hawa ndio mamalia wakubwa walio hatarini kutoweka. Mpaka mwaka 2002, walikuwa wamebaki faru 60, huko Java Indonesia na Vietnam. Hii ndio spishi ndogo kuliko wote. Wanyama hawa wanapenda kukaa kwenye misitu ya mvua, nyasi ndefu na maeneo yenye mafuriko ya hapa na pale na matope.


title: Kifaru

text: Faru wa Java pia wana pembe moja. Pia ngozi yao ya kijivu ina mikunjo na wana nundu kama faru wa India, na hawana nywele. Urefu wa mwili wake ni mita 3.1 – 3.2, pamoja na kichwa na urefu wa mita 1.5 – 1.7. Faru wakubwa wanaripotiwa kufikia uzito wa kilogramu 900 – 1400 au 1360 – 2000, kwa chanzo tofauti. Pembe za faru dume hufikia mpaka sentimeta 26 huku faru jike huwa na nundu tu, na wakati mwingine hawana kabisa.


title: Kifaru

text: Hawa ndio faru wadogo kabisa katika spishi zote za faru na ndiye huyu pekee mwenye manyoya mengi na anayeweza kuishi katika sehemu za juu hasa za Borneo na Sumatra. Kutokana na kuharibika kwa makazi yao na ujangili, wameadimika sana na miongoni mwa mamalia walioadimika sana. Mpaka sasa inaaminika sana kwamba wamebaki faru 275 wa spishi hii.


title: Kifaru

text: Faru wa Sumatra wana kimo cha urefu wa sentimeta 130 mpaka mabegani, na mwili wake wa urefu sentimeta 240 – 315, na wana uzito wa kilogramu 700, japo baadhi yao wana uzito hata kufikia kilogramu 1000. Kama faru wa Afrika, hao wana pembe mbili zenye urefu mpaka sentimeta 25 – 27 na ile pembe ya pili ni ndogo na huwa ndogo kufikia sentimeta 10. Faru dume wana pembe kubwa kuliko faru jike. Nywele/manyoya ya miili yao hupungua kadiri wanavyoongezeka umri. Rangi ya faru hawa ni kahawia – nyekundu. Mwili wao ni mfupi na miguu yao pia na midomo yao ina nguvu sana.


title: Konokono

text: Konokono au koa ni jina la jumla la wanyama wa ngeli ya Gastropoda katika faila Mollusca wenye kombe lililojiviringisha na wawapo katika hatua ya ukubwa. Neno konokono linapatumika hujumuisha konokono wa baharini, wa nchi kavu na wale maji baridi. Vinginevyo viumbe wengine wanaofanana na konokono lakini wanakosa kombe (au wanalo dogo sana ) huitwa konokono uchi.


title: Konokono

text: Konokono hupatikana maeneo mengi kama vile miferejini, jangwani, hata kwenye vina virefu baharini. Ingawa watu wengi wanaufahamu na konokono wanaopatikana nchi kavu tu, hawa wa ardhini ni kidogo mno. Konokono wa majini ndio wengi sana na huchangia kiasi kikubwa cha spishi ya konokono na wana aina nyingi sana na hata maumbo ya kibailojia makubwa zaidi. Konokono wengine wengi kiasi pia hupatikana kwenye maji baridi. Konokono wengi hula majani, japo baadhi yao hula majani na nyama, na wengine huwinda na kula nyama tu.


title: Konokono

text:
Konokono wanaopumua kwa kutumia mapafu huwekwa kwenye kundi la Pulmonata, huku wale wenye yavuyavu huuunda kundi la paraphyletic group; kwa maneno mengine konokono wenye yavuyavu wameanishwa kwenye makundi yasiyo husianiana sana. Konokono wenye mapafu na wale wenye yavuyavu kwa nyakati nyingi za mabadiliko wa mfumo wa miamba imepelekea hata baadhi ya konokono wenye mapafu kuishi baharini na hata wale wenye yavuyavu nao kuishi nchi kavu
Konokono wana maumbile maelfu yafananayo na meno. Meno haya maelfu madogo yanapatikana kwenye ulimi na hufanya kazi kama tupa na kusaga chakula kwenye vipande vidogo. Ulimi wao huitwa radula.


title: Konokono

text: "Slugs" (konokono uchi, yaani wasiye na koa)


title: Konokono

text: Spishi aina ya gastropod ambao hawana na koa kwa ujumla huitwa slugs badala ya konokono, ingawa, licha ya kutokuwa na makombe au hata kama wanakuwa na makombe madogo, hakuna tofauti kubwa baina ya konokono na slugs zaidi ya tabia na makazi. Kama ilivyo mnyama asiye na kombe anaweza kujongea kwa urahisi, na hivyo hata slugs wakubwa kabisa wanaweza kufanikiwa kuishi katika mazingira tofauti na hata kutosha katika sehemu ndogo sana, ambazo hazitoshi hata konokono wadogo, kama vile kwaenye magamba ya miti yaliyolegea au chini yam awe, magogo au vipande vya mbao vilivyo ardhini.


title: Konokono

text: Kutokana na kuwa kwake taratibu, konokono amekuwa akionekana kama alama ya uvivu. Katika tamaduni za Kikristo za Yudea, imeonekana mara zote kama uthibitisho wa zambi kubwa ileatayo kifo ya uvivu. Zaburi 58:8 inatumia udanganyifu/ werevu wa konokono kama adhabu ya sitiari.


title: Konokono

text:
Konokono mara nyingi wametumika kwenye imani na utakatifu. Mshairi mmoja wa Kigiriki aliandika kuwa konokono hutambulisha msimu wa mavuno kwa kukwea mashina ya mimea, wakati mungu wa mwezi wa Aztec, Tecciztecatl huoneshwa kwa kombe la konokono mgongono mwake. Hii humaanisha kuzaliwa upya; utaratibu wa konokono kuonekana na kutoweka hufananishwa na mwezi. Na hivi karibuni, Carl Jung alitambua uwakilishi wa nafsi kwenye ndoto. Katika saikolojia, sehemu laini za ndani za konokono hufananishwa na mambo tunayoyafanya bila ya fahamu huku kombe likionesha fahamu.
Katika hotuba, msemo “mwendo wa konokono” mara nyingi huonesha mchakato wa taratibu usio makini.


title: Konokono

text: Pia msemo “barua konokono” mara sote humaanisha taratibu za huduma za kawaida za kutuma karatasi zenye ujumbe tofauti na maatumizi ya barua pepe, ambayo kwa hakika ni ya haraka.


title: Punda milia

text: Punda milia au pundamilia ni wanyama wa familia Equidae wa Afrika wanaofahamika sana kwa rangi yao ya pekee ya michirizi myeupe na myeusi. Michirizi yao huwa na mpangilio tofauti kwa kila punda milia mmoja.


title: Punda milia

text: Ni wanyama wenye kuchangamana sana na huonekana mara nyingi kwenye makundi madogo na hata makubwa. Mbali na michirizi yao, punda milia wana nywele shingoni.


title: Punda milia

text: Tofauti na ndugu zao wa jirani, farasi na punda, pundamilia hajawahi kufugwa kwa mafanikio.


title: Punda milia

text: Kuna spishi tatu za punda milia: punda milia nyika, punda milia wa Grévy na punda milia milima. Punda milia nyika na milima wapo kwenye nusujenasi "Hippotigris" lakini punda milia wa Grévy yupo kwenye "Delichohippus". Huyu wa mwisho anafanana na punda huku wale wawili wa mwanzo wakifanana zaidi na farasi.


title: Punda milia

text: Hata hivyo, chembe asili na data za molekyuli zinaonyesha kuwa pundamilia hasa wana asili ya “monophyletic”. Wote watatu wako kwenye jenasi ya "Equus" pamoja na wanafamiia wa ‘equidae’. Katika maeneo fulani ya huko Kenya, plains zebra na Grévy’s zebra wapo pamoja.


title: Punda milia

text: Upekee wa michirizi na tabia za pundamilia unawafanya kuwa miongoni mwa wanyama wanaofahamika sana kwa binadamu.


title: Punda milia

text: Pundamilia hupatikana katika maeneo mbalimbali, kama vile ukanda wa mbuga, savana, ukanda wa misitu, kwenye vichaka vya miiba, milimani na kwenye vilima vya pwani.


title: Punda milia

text: Hata hivyo sababu mbalimbali za muingiliano wa jamii na tamaduni huleta athari kubwa katika idadi ya pundamilia, hasa kutafuta ngozi na uharibifu wa makazi. Grévy’s zebra na mountain zebra wapo hatarini kutoweka. Huku plains zebra wakizidi kuwa wengi, nususpishi moja, quagga, ilitoweka kabisa mwishoni mwa karne ya 19.


title: Punda milia

text: Jina la ‘zebra’ limetokana na neno la Kireno cha zamani, lisemalo ‘zeura’ likimaanisha punda wa porini.


title: Punda milia

text: Punda milia walikuwa ni wa ukoo wa pili kutoka kwa ‘farasi wa mwanzo’, baada ya punda, kama takribani miaka milioni 4 iliyopita. Grévy’s zebra huaminika kuwa ndio aina ya punda milia ya kale zaidi na ya kwanza kutokea. Wanyama wa kwanza wa jenasi ya "Equus" inaaminika kuwa walikuwa na michirizi na hivyo zebra wamedumu na mistari hiyo mpaka sasa kutokana na kuchangamana kwao hasa katika sehemu za tropiki. Michirizi itakuwa haina kazi/faida yeyote kwa wanyama wa familia ya 'equids' wanaoishi kwa uchache sehemu za jangwani (kama vile punda na baadhi ya farasi) na kwa wale wanaoishi kwenye maeneo yenye baridi na kupukutisha kila mwaka (kama baadhi ya farasi). Mabaki ya ‘equids’ wa kale zaidi yaligunduliwa huko Hagerman Fossil Beds National Monument; Hagerman, Idaho. Kisha yaliitwa 'Hagerman horse’ na jina la kisayansi "Equus simplicidens". Inaaminika kuwa walikuwa sawa na Grévy’s zebra; wanyama hawa walikuwa na maumbo mafupi na ya kujaa kama punda milia na fuvu la kichwa jembamba kama la punda. Grévy’s zebra pia walikuwa na fuvu la kichwa mithili ya lile la punda. 'Hagerman horse' pia huitwa punda milia wa Amerika au punda milia wa Hagerman.


title: Punda milia

text: Kuna spishi tatu ambao wanaeleweka vizuri; kwa pamoja spishi mbili hapa wanajumla ya nususpishi nane. Punda milia ndio waliotawanyika zaidi, na mahusiano kati yao na baadhi ya nususpishi nyingine hazijaeleweka vizuri.Punda milia wa kwenye nyanda ‘Plains Zebra’ ("Equus quagga") wana takribani nususpishi sita waliosambaa sehemu kubwa za kusini na mashariki mwa afrika. Ingawa punda milia wana jamii nyingi zenye kufanana, lakini hawachanganyi katika kuzaliana. Kila spishi huweza kuzaa tu kwa uwezo wao mpaka tu kwa msaada wa sayansi.


title: Punda milia

text: Iliaminika hapo awali kuwa punda milia walikuwa kwanza na rangi nyeupe ndipo mistari ikatokea, sababu tu wana sehemu nyeupe ya chini ya tumbo. Hata hivyo utafiti katika ukuaji hasa hatua nyakati za kijusi, imeonekana kuwa mnyama huyu ana rangi nyeusi na michirizi myeupe na tumbo nyeupe kuja baadaye kama nyongeza.


title: Punda milia

text: Michirizi ya wima huwa kichwani, shingoni na sehemu kubwa ya mwili wake, huku michirizi ya ulalo ikiwa hasa maeneo ya nyuma na miguuni. Alama za punda milia za barabarani ziliitwa hivyo kutokana na michirizi hii ya punda milia. Hufikiriwa kuwa michirizi hii hutumiwa kwa utambulisho baina yao. Kwa kuwa na mtindo tofauti wa michirizi kwa kila punda milia basi wao huweza kutambuana kwa michirizi hiyo.


title: Punda milia

text: Wengine huamini kuwa michirizi hii ni kwa ajili ya kumsaidia kujificha na kujihami na mazingira yao. Hii huwa kwa namna mbalimbali. Michirizi ya wima huwasaidia punda milia kujificha kwenye nyasi, na huwa na manufaa makubwa hasa kujificha ili simba wasiwaone, sababu simba hawatambui rangi. Kwa kawaida punda milia aliyesimama kwenye nyasi ndefu hawezi kuonwa kabisa na simba. Pia kwa wanyama wafananao kama punda milia hukaa pamoja na hutembea pamoja. Michirizi husaidia kuwachanganya wanyama wanaowawinda na kufanya vigumu kwa wao kuwakamata. Pindi waanzapo kukimbia huelekea pande tofauti ili kuendelea kuwachanganya zaidi; washambuliaji wana shida kumchagua punda milia mmoja na kufanikiwa kumkamata; japokuwa wanabaiolojia hawajaona bado simba anapochanganywa na punda milia.


title: Punda milia

text: Kama farasi punda mila hutembea, huenda kwa mwendo wa shoti na kukimbia kwa kawaida huwa na mwendo wa taratibu na stamina yao sana ndio huwasaidia kuwashinda adui zao. Wanapofukuzwa punda milia huenda kwa mwendo wa zig-zag kila upande kumpumbaza mwindaji. Adui anapokaribia, punda milia humshambulia adui kwa nyuma, na kupiga teke au kumng'ata adui.


title: Punda milia

text: Punda milia wana uoni mzuri, inafahamika kuwa wanaona kwa rangi. Pia macho yao yapo kwa pembeni huwapa uwanja mkubwa wa kuona. Punda milia pia huona nyakati za usiku japo si kama adui zao wanaowawinda lakini uwezo wao mwema wa kusikia ni fidia.


title: Punda milia

text: Punda milia husikia vizuri sana na masikio yao ni ya duara zaidi kuliko ya farasi. Kama ilivyo kwa farasi, punda milia wanaweza kuzungusha masikio yao upande wowote. Zaidi ya hayo, punda milia wana uwezo mzuri wa kunusa na kuonja.


title: Punda milia

text: Kama ilivyo kwa familia ya farasi, punda milia pia huchangamana na jamii zao pia kutegemea na spishi husika. Punda milia wa mlimani na nyikani huishi kwenye makundi wenye dume mmoja na walau majike sita na watoto wao. Madume ambao hawana familia huishi kila mmoja peke yake kwenye makundi makubwa ya madume wasio na familia mpaka pale watakapoweza kutafuta jike kwa ajili ya kuanzisha familia. Wanapovamiwa na fisi au mbwa mwitu punda milia hujikusanya pamoja na watoto katikati huku wakijitahidi kuwafukuza adui.


title: Punda milia

text: Kama farasi wengine, punda milia hulala (husinzia) huku wamesimama na hulala tu wakati majirani wakiwalinda na maadui.


title: Punda milia

text: Punda milia huwasiliana kwa kubweka kwa sauti kubwa na kulialia. Masikio ya punda milia huonyesha namna anavyojisikia. Akiwa kwenye hali ya utulivu na kirafiki masikio yake husimama. Anapoogopeshwa, masikio yake husukumwa mbele. Anapokuwa na hasira, masikio yanavutwa nyuma. Anapokuwa akiangalia adui, husimama kwenye msimamo wa utayari, masikio yamesimama, kichwa kipo juu, huku akiangalia. Hisia zinapozidi hususani, watakoroma pia. Anapomwona au kuhisi adui, punda milia hubweka kwa sauti.


title: Punda milia

text: Punda milia ni wanyama wala nyasi wanaozoea mazingira mbalimbali. Hula hasa kwenye nyasi lakini pia hula majani ya miti, mashina mizizi na magamba ya miti. Mfumo wao wa mmeng'enyo wa chakula huwawezesha kula chakula imara hata chenye virutubisho kidogo na kuishi.


title: Punda milia

text: Kama ilivyo kwa wanyama wengi, punda milia jike hukua haraka kuliko punda milia dume. Jike huweza kupata mtoto akiwa na miaka mitatu tu wakati kwa dume ni mpaka miaka mitano au sita. Jike huweza kupata kila mtoto baada ya miezi kumi na mbili na hukaa na mtoto kwa takribani mwaka mmoja. Kama ilivyo kwa farasi, ndama wa punda milia huweza kusimama, kutembea na kunyonya muda mfupi tu kisha kuzaliwa. Wanapozaliwa ndama wa punda milia huwa na rangi ya kahawia na nyeupe badala ya nyeusi na nyeupe. Ndama na punda milia wa mlimani na wale wa nyikani hutunzwa na mama zao na baba zao pia.


title: Punda milia

text: Majaribio kadhaa yalifanywa kujaribu kumtumia punda milia kukokota mkokoteni kwa sababu ya ustahimilivu wake wa magonjwa kuliko farasi, hata hivyo mengi ya majaribio haya yalishindikana kutokana na tabia za asili za punda milia kucharuka pindi anapobughudhiwa.


title: Punda milia

text: Captain Horace Hayes, katika “Points of the Horse” (circa 1893) aliainisha matumizi ya aina mbalimbali za punda milia. Huyu bwana alitumia punda milia wa milimani na kumwendesha kwa siku mbili na punda milia alimudu pamoja na mkewe na kupiga naye picha. Aligundua kuwa punda milia wa aina ‘Burchell’ ni rahisi kuwatumia na ndio chaguo sahihi hasa kwa kufuga sababu walikuwa na kinga ya kung'atwa na mbung’o. Pia alionelea wengine waitwao ‘quagga’ wanafaa vilevile kwa sababu ilikuwa rahisi kuwafundisha kupandwa na kuvuna.


title: Punda milia

text: Binadamu leo ana athari kubwa sana kwa punda milia. Punda milia mpaka sasa bado wanawindwa sana kwa ajili ya ngozi zao, Huko Afrika ya Kusini punda milia waliwindwa na kufikia kiasi cha pungufu ya 100 mnamo mwa 1930; hata hivyo sasa wameongezeka na kufikia 700 kutokana na juhudi za utunzaji.


title: Punda milia

text: Punda milia wamehusishwa na hadithi za kale za Afrika zinazoelezea ni kwa namna gani walipata mistari ya myeusi. Kutokana na hadithi ya Bushmen ya huko Namibia, punda milia hapo awali alikuwa ana rangi nyeupe lakini alipata mistari myeusi baada ya kupigana na nyani kwenye tundu la maji. Baada ya kumpiga nyani mara kadhaa, punda milia alikosa stamina na kuangukia vijiti vilivyokuwa vinawaka moto vilivyomwunguza na kuacha makovu juu ya ngozi yake nyeupe. Kwenye filamu ya Fantasia, kentaro wawili walionyeshwa kama nusu punda milia na nusu mwanadamu badala ya nusu farasi na nusu binadamu kama ilivyozoeleka.


title: Punda milia

text: Punda milia ni kiungo muhimu kwenye sanaa. Kiongozi wa Mughall, jJahangir (v.1605-24) alidhihirisha mchoro wa punda milia uliochorwa na Ustad Mansur. Michirizi ya punda milia pia ni maarufu kwenye fanicha, mazulia, na mitindo.


title: Punda milia

text: Kwenye filamu na katuni, punda milia huwa washiriki wa kawaida, lakini huwa na uongozi fulani mfano Madagascar and Racing Stripes. Punda milia pia hutumika kama alama ya bidhaa na mashirika, kama vile Zebra Technologies and Fruit Stripe. Pia punda milia wanaonekana kwenye alama ya taifa ya Botswana.


title: Mtini

text: Mtini ("Ficus carica") ni mti mkubwa, kama kichaka au mdogo wenye asili ya kusini magharibi mwa Asia na pande za mashariki mwa Mediteranea (kutoka Afghanistani mpaka Ugiriki). Huwa na kimo cha mita 6.9 mpaka 10, na shina laini la kijivu. Majani yana urefu wa sm 12-15 kwa urefu na sm 10 -18 kwa upana, yakiwa yamegawanyika katika vipande vitatu au vitano. Matunda yake, matini huwa na urefu wa sm 3-5 na ngozi ya kijani, wakati mwingine huwa na kuwa ya zambarau au kahawia. Majimaji ya tini huwasha ngozi ya binadamu.


title: Mtini

text: Kilimo matumizi, mtini hulimwa kwa ajili ya matunda yake yanayoliwa kwanzia sehemu za asili za Mediteranea, Irani na kaskazini mwa Uhindi. Pia hupatikana maeneo haya hasa huko Marekani, Mexiko, Chili, Australia na Afrika Kusini. Matini hupatikana pia kwenye maeneo ya joto, kama Hansari, na huchumwa mara mbili au tatu kwa mwaka. Tunda hili limekuwa chakula kwa watu wengi kwa miaka zaidi ya elfu na liliaminika kuwa vina virutubisho. Tini inayoliwa ni miongoni mwa mimea ya mwanzo kabisa na binadamu kwaajili yakula kwa mabaki tisa ya tini yanayoonyesha yalikuwepo 9400-9200 KK. Pengine hata mawazo ya kilimo ndio yalikuwa ndo yanaanza wakati huo na husemwa kwamba mimea mingi kama vile ngano, shairi nk.


title: Mtini

text:
Tini pia kilikuwa chanzo kizuri cha chakula kwa Waroma, tini kulikuwa kama zilivyoau baada ya kukaushwa na hutumika kutengenezea jamu. Tini inayouzwa mara nyingi huwa katika mtindo wa kukaushwa, sabsbu tini ikiisha kuwa huwa vigum kusafirishwa na haiwezi kudumu kwa muda mrefu baada ya kuchumwa.
Kulingana na taarifa za FAO, uzsalishaji wa tini kwa mwaka 2005 ulikuwa tani 1,057,000. Utumizi ikifatiwa na misri tani 170,000 na nchi nyingine za mediterania.
Tini ni moja ya mimea yenye kiasi kikubwa cha kalisi na makapi. Tini iliyokaushwa kuwa na kiasi kikubwa cha makapi, shaba, manganisi, magnesi, kali, kalisi na vitamini K, kulingana na mahitaji ya binadamu. Huwa na kiwango kidogo cha virutubisho vingine. Katika tafiti moja, gram 40 tu za tini iliyokaushwa kuongeza uwezo kwa kiasi kikubwa cha plazma antioksidanti mwilini.


title: Papai

text:
Papai ni tunda la mpapai ("Carica papaya"), mti wa familia Caricaceae. Unaasili ya Amerika ya Kusini na ya Kati na unakuzwa huko Meksiko, karne kadhaa kabala ya kuibuka kwa tamaduni mpya za huko Amerika.
Ni mti mrefu wenye shina la urefu wa mita 5 mpaka 10, wenye majani yaliojipanga yaliojizungusha na kujishikiza juu kwenye shina la miti, shina kwa upande wa chini huwa na makovu mengi kuonesha sehemu ambayo majani yalikuwa majani ya mpapai ni makubwa sm 50 – 70 kwa upana, maua yake ni madogo na hutokea sehemu yalipochomoza majani, hutengeneza tunda papai lenye urefu wa sm 15- 45, na upana wa sm10 – 30. Tunda huiva pale linapokuwa laini ( kama vile parachichi au zaidi) na ngozi yake inapokuwa na ngozi yake inapo karibia rangi ya chungwa ladha ya chungwa hukamilana na ile kati ya nanasi na peasi, ingawa huwa ya utulivu bila ya uchungu wowote.


title: Papai

text: Kutoka asili yake ya Meksiko, Puerto Rico, Amerika ya Kati na kusini mwa Asia.


title: Papai

text: Papai lililoiva huliwa bila ya maganda wala mbegu zake papai bichi huliwa baada ya kuchemshwa na kupimwa pamoja na saladi ya michemsho mingine.


title: Papai

text: Papai bichi na mti wake huwa na utovu. Yenye kemikali inayoitwa papaini ambayo hutumika kulainisha nyama kwa kuvunjavunja protini iliyondani yake. Uwezo wake huu wa kulainisha nyama ngumu umetumiwa tangu enzi za zamani na watu wa kale.


title: Papai

text: Wanawake huko Uhindi, Pakistani na Sri Lanka walitumia sana papai kama njia ya kuzuia mimba na hata kutoa mimba wanawake waliokuwa utumwaniai pia walionekana sana wakitumia sana papai ili kuzuia wasishike mimba na kuwazaa watoto wao utumwani imegundulika hatambegu za papai nazo huweza kusababisha kuondoa uwezo wa kuzaa kwa wanaume.


title: Papai

text: Shina na matawi ya mipapai pia yanatumika kutengenezea kamba. Mbegu zaidi za mipapai huweza kuliwa na zina radha kali sana. Husagwa na wakati mwingine na kutumiwa kama mbadala wa pilipili. Sehemu fulani za Asia, majani machanga ya mpapai huchemshwa kwa mvuke na kuliwa kama spinachi. Sehemu fulani duniani majani ya mpapai hunyweshwa na chai kama dawa ya kutibu malaria, japo hakuna ushahidi wa kutosha juu ya matibabu haya.


title: Papai

text:
Tunda la papai, mbegu na utomvu wake, pia majani yake yana kiwango kikubwa cha carpaine’ kemikali inayoondoa minyoo kwenye mwili lakini matumizi ya kiasi kikubwa huweza kuwa hatari. Inafahamika kuwa mapapai mabichi yanaweza kusababisha kutoka kwa mimba kutokana na kiwango kikubwa cha kemikali ya Latex ambayo husababisha kuta za uterasi kusinyaa japo haijathibitishwa bado.
Kula sana mapapai kama ilivyo kwa karoti, huweza kusababisha ugonjwa wa karotinemia ambapo nyayo na viganja huwa vya rangi ya njano japo hakuna madhara yoyote.


title: Mplamu

text:
Mplamu ni mti wa jenasi ya "Prunus", na nusujenasi ya "Prunus". Nusujenasi hii huutofautisha mplamu na nusujenasi nyingine ( pichi, cheri n.k. ) kwenye matawi kwa kuwa na chipukizi la mwisho na machipukizi mengine yametengana ( hayapo kama kundi ), maua yamekaa pamoja moja mapaka matano, na tunda likiwa na mfereji mmoja kuanzia juu mpaka chini, na jiwe dogo.
Matunda ya mplamu au maplamu yaliyokomaa huwa na utando mweupe ambao huyapa muonekano wa bafaru hivi lakini hutoka kwa urahisi. Hii huwa ni nta, kitaalamu epicuticular wax, na utando huo hujulikana kama “nta ya kuchanua”


title: Mplamu

text:
Nusujenasi imegawanywa katika sehemu kuu tatu:
Plamu huwa na ladha ya utamu na/ au uchachu; huku ngozi mara nyingi ikiwa chachu. Huwa na n=maji mengi mna huweza kuliwa na kama lilivyo au kutumika kutengeza jemu na viungo vingine. Shrubati ya plamu inaweza kuchachushwa na kuwa mvinyo wa plamu; kisha huchujwa na makampuni kadhaa huko Uingereza mashariki yalijitokeza kama vile "Slivovitz", 'Rakia", "Tzuica" au "Palinka". Plamu zilizokaushwa pia huwa nzuri kuliwa. Plamu huwa na kemikali kadhaa, zenye matumizi kadhaaa kwenye mwili wa binadamu na sehemu nyingine.
Plamu zilizokaushwa na kuwekwa chumvi na kuliwa kama asusa na hufahamika kama salaito au salao. Baadhi ya viungo vilivyokaushwa vya plamu hupatikana huko kwenye maduka na maduka maalumu sehemu mbalimbali duniani kote. Kemikali ya licorice hutumika kuongeza ladha na hutumika kufanya plamu ziwe na ladha ya chumvi na kutumika na vyakula vingine.


title: Mplamu

text:
Mafuta ya kiini ya plamu kavu hutengenezwa kutoka sehemu ya ndani ya shimo la plamu.
Plamu huwa katika rangi na ukubwa tofauti. Baadhi huwa na nyama ya ndani ngumu kiasi na mengine huwa na nyama laini na yenye rangi ya njano, nyeupe kijani au nyekundu, na ngozi yenye kubadilika vilevile kulingana na rangi ya nyama ya ndani.


title: Boga

text: Boga ni tunda la mboga lenye umbo la kibuyu katika familia Cucurbitaceae. Matunda haya hutoka kwenye spishi mbalimbali katika jenasi "Coccinia", "Cucurbita" na "Momordica". Maboga huwa na rangi ya njano au rangi ya machungwa na huwa na mikunjo kuanzia kwenye shina juu mpaka chini. Maboga yana kombe / ganda nene huku mbegu na nyama ya tunda ikiwa ndani.


title: Boga

text: Asili ya maboga haifahamiki vizuri japo yanasenekana kuanzia huko Amerika ya kaskazini ushahidi wa zamani kabisa ni ule wa maboga, zinazoonesha kuwepo tangu mwaka 7000 na 5000kk, zilizo patikana huko maksiko maboga huwa na saizi mbalimbali . kwanzia kilogramu 0.4 mpaka kilogram 453.


title: Boga

text: Shina la mmea wa maboga huwa gumu, lenye miba midogomidogo na lenye pembe tano. Kwa kawaida maboga huwa na uzito kuanzia kiligramu 4 mpaka 8, na kwa spishi ya (maxima inayoweza kufikia mpaka zaidi ya kilogramu 34.


title: Boga

text: Maboga huwa na ukubwa mbalimbali na umbo la muonekano mbali mbali vile vile japo kuwa maranyingi huwa na rangi ya njano., baadhi ya matunda huwa na rangi ya kijani (ya kukoza ama angavu), nyeupe, nyekundu na kijivu.


title: Boga

text:
Mboga huwa sehemu za uzazi, kike na kiume katika mmea mmoja. Ua la kike hutofautishwa kwa ovary ndogo chini ya petali maua haya yenye rangi ingawa hudumu kwa muda mfupi sana, kama siku moja hivi rangi ya maboga hutokana na pigmenti za rangi ya njano zilizonyingi sana kwenye mmea huo.virutubisho muhimu ni mteini na karotini ambayo ni muhimu kwa kutengeneza vitamin A ndani ya mwili.
Maboga hukua maeneo mbalimbali ya dunia kutokana na sababu za kilimo ( kama vile kulisha wanyama) mpaka sababu za kibiashara na mapambo katika mabara yote saba. Ni bara la atrantiki pekee ndio hushidwa kuzalisha maboga wazalishaji wakubwa wa maboga duniani ni marekani, meksiko, india na china.
Kilimo cha maboga marekani kama ilivyo zao maalumu huko marekani kilogrammu ilioni 680 za maboga huzalishwa kila mwaka, majimbo yanayoongoza kuzalisha maboga huko marekani ni pamoja na Illinois, inainna, ohio, califania, na Pennsylvania, kulingana na idara ya kilimo ya illlinors, 95% ya maboga yanayofanyiwa utayarishaji wa ndani hutokea Illonois.


title: Boga

text:
Maboga ni mazao ya msimu wa joto, ambayo hupandwa mwanzoni mwa mwezi julai, udongo unaotakiwa ni ule ambao kwa kina cha sm 7.62 iwe na joto la 155 c, na udongo unaotunza maji vyema maboga huweza kuzulika kama kukiwa na upungufu wa maji au kukiwa tu kuna joto dogo mno, na udongo ambao hauchuji maji vizuri, maboga hata hivyo ni magumu kwelikweli kama majani yake mengi yakiondolewa au kuharibiwa mmea unaweza kukua haraka na majani hukua tena haraka.kufidia yale yaliotolewa maboga huzalisha maua yote, ya kike na kiume nyuki hufanya kazi kubwa ya uchavushaji maboga yalifahamika kihistoria kuwa yanachavushwa na nyuki wa maboga (peporapis proinosa) lakini nyuki huwa wameadimika mno.
Sasa kutokana na magonjwa mengi ya mimea na leo maboga wengi huchemswa na nyuki wa asali mzinga mmoja wa nyuki kwa ekali moja hushauriwa na idara ya kilimo ya marekani kama nyuki wakiwa wachache wakulima huchavusha kwa mikono yao wenyewe maboga yasiochavushwa ipasavo hasa kabla ya kukomaa. Fungi pia huhusika sana na hali hii.


title: Boga

text: Maboga yana matumizi mengi sana katika mapishi kuanzia ganda lake la nje mpaka mbegu, hata maua sehemu nyingi za maboga huliwa. Kwa kawaida na desturi maboga ni chakula zao maarufu sana kwennye sherehe ya watakatifu wote na siku ya shukurani ya mazao, ingawa wengi hununua kutoka madukani bado hata yale kutoka shambani huweza kufanya jukumu vilevile.


title: Boga

text:
Kisha kukomaa, Maboga huchemswa, kuokwa, kupikwa kwa mvuke au hata kuchomwa. Huko amerika ya kaskazini na muhimu kwenye tamaduni zao ambao wakati wa mavuno ya kipupwe huchemsha na kunywa supu yake mwenyewe huko maksiko na marekani mbegu za maboga hukaanwa na kuliwa kama vitafunwa.
Chuo kikuu cha ‘East china normai ‘ kilifanya tafiti yake kwenye panya wenye kisukari, walio ichapisha julai 2007,’wakisema kuwa kikemikali zinazopatikana kwenye maboga huchangia uchangishwaji wa chembe seli za kongosho zilizo haribika na kupelekea kuongezeka kwa kiasi cha ishilni kwenye damu. Kulingana na kiongozi wa tafiti hiyo kemikali hizo zinaweza kuwa muhimu sana kwa mtu mwenye dalili za kwanza za kisukari na humwaidia tu yale mtu mwenye kisukari cha "type -1"
Mbegu za maboga ni ndogo nyembammba na bapa zinazoweza kuliwa nyingi ya mbegu za maboga huwa na hupatikana kwenye maduka mengi mbegu za maboga zinafaida nyingi sana kiafya na hujumuisha kiwango kingi cha protini na vitamin na huaminika kupunguza mafuta kwenye mishipa ya damu. Gramu moja ya mbegu za maboga huwa na protini sawa na glasi moja ya maziwa, mbegu hizi pia huwa chanzo kizuri cha magnesium, manganisi, sosforasi na faitosterol’
Mafuta ya mbegu za maboga huwa mekundu na mazito yanapotumika kupikia chakula kwa kawaida huchanganywa na mafuta mengine kwa sababu ya nguvu yake,yanatumika sana kupikia masahariki na kati mwa ulaya. Mafuta haya huaminika huwasaidia watu wenye matatizo ya tezi za uzazi, yaani "prostate". Mafuta haya pia huwa na kemikali zilizo saidia kuimarisha mishipa ya damu na mishipa ya fahamu.(neva)
Matumizi mengine. Mara nyingi hushauriwa na wataalamu wa mifupa, kuwa maboga ni chakula kizuri kwa mbwa nap aka wanaopata matatizo ya umengenyaji wa chakula kiasi chake kingi cha makapi husaidia kuongeza na kuchochea mmengenyo wa chakula.


title: Mnyanya

text: Mnyanya ("Solanum lycopersicum") ni mmea wa familia Solanaceae, ambao daima hutambaa na ambao hukuzwa kwa makusudi ya kutumiwa na watu. Matunda yake yanaitwa nyanya. Kwa aina nyingi sana nyanya huwa na rangi nyekundu pindi inapoiva, nyingine zina rangi ya manjano au machungwa. Mnyanya huwa na urefu wa mita 1-3 na huwa na shina laini ambalo mara nyingi hujibebelesha kwenye mmea mwingine. Majani huwa na urefu wa sentimeta 1-25, na petali 5-9 Majani ya shina la nyanya huwa na vinyweleo. Maua huwa na upana was m 1-2, rangi ya manjano na majani matano na huvunwa kwa mwaka mmoja.


title: Mnyanya

text: Asili ya mnyanya ni Amerika ya Kusini. Na historia huonesha kuwa mimea hii ilianzia huko Peru. Mimea hiyo ya mwanzo ndiyo imekuja kuwa na aina hizi tulizonazo leo za nyanya. Spishi moja ilisafishwa mpaka Meksiko kwa ajili ya matumizi ya binadamu. Ushahidi unaonyesha kuwa hapo awali ulikuwa tunda dogo lenye rangi ya njano.


title: Mnyanya

text:
Neno la Kiingereza ‘tomato’, lenye maana ya nyanya, limetoka ana Nsha ya Manati ‘lomatl’. Mtaalamu wa mmea wa kifaransa, Joseph Pitton de Tournefort, alitoa jina la kisayansi ’Lycopersion esculum’ kwa nyanya, na wakati huo nyanya ilifikiriwa kuwa ina sumu ndiyo maana ilipewa jina la mito lenye maana ya tunda la mbwa mwitu.
Watu wa Acret na wengine wanaanza kutumia nyanya kwenye mapishi yao, wakti huo ikilimwa huko Peru, mnamo mwaka 500KK. Baadaye nyanya zilizobadilika na kuwa laini, kubwa kutoka kwenye mboga laini, na kuanza kushamiri huko Amerika ya Mwanzo. Huaminika hii ndiyo asili ya nyanya tunazotumia sasa.


title: Mnyanya

text:
Kulingana na Andrew Smith, aliyeandika kitabu cha ‘The Tomato in America’, nyanya zilianza sehemu za miinuko ya magharibi ya kusini mwa Amerika. Hata hivyo anasema hakuna ushahidi wa kuonesha kuwa nyanya zilikuwepo na hata kuliwa huko Peru kabla ya Wahispania hawajavamia.
Nyanya huko Hispania, baada ya utawala wa wahispania huko Amerika, wahispania walisambaza nyanya kwenye makoloni yake yote mpaka Kusini mwa Asia na baadaye Asia yote. Wahispania walipeleka nyanya Ulaya pia. Nyanya zilikuwa nzuri sana huko Mbarka wa Mediteranean na kilimo chake kilianza rasmi mnamo 1540. Nyanya zilianza kuliwa rasmi na huko Hispania mnamo 1600. Mwaka 1692, kilipatikana kitabu kinachoaminika kuwa kilichapishwa huko Naples, kilichokuwa kikielezea mapishi yaliyohusika nyanya kama kiungo.


title: Mnyanya

text: Nyanya zilikuwa hazizalishwi huko Uingereza mpaka 1590, kulingana na Smith. Miongoni kati ya wakulima wa mwanzo alikuwa ni John Geral, daktari-Kinyozi. Kitotou Geralds’s Iteneal’, kilichochapishwa mapema 1597, kilizua mjadala wa kwanza kuhusu nyanya huko uingereza. Gereld alijua kuwa nyanya zinaliwa huko Hispania na Italia. Lakini aliamini majani yake yana sumu na tunda lake (nyanya) ni salama. Na hadi kufikia miaka ya 1200, watu wengi walikuwa tayari wanakula sana nyanya.


title: Mnyanya

text: Nyanya ziliingia katika kilimo cha Mashariki ya kati kupitia John Barker, mnamo 1799-1825. Mnamo karni ya 19, matumizi yake makubwa yalikuwa bado ni kama kiungo, na ndio iliyokuwa pekee ikitumika katika maeneo yale. Nyanya ziliingia Mashariki ya kati kutumia njia mbili. Njia ya kwanza ni kupitia uturuki na Armenia na njia ya pili ni kupitia familia ya Mfalmw ya Qajar, iliyokuwa mara kadhaa ikisafiri kuelekea ufaransa.


title: Mnyanya

text: Utambuzi wa kwanza wa nyanya huko Amerika uliripotiwa na William Salmon, mnamo 1710, aliyesoma nyanya zilikuwa huko ambako leo kunajulikana kama South Carolina, Inawezekana zikawa zimeletwa kutoka Karibea, na mpaka sasa watu kadhaa kuona nyanya kama kuwa zina sumu, na ni hatari kula, na hutumika sana kama mmea na mapamo zaidi.


title: Bartholomeus van der Helst

text: Bartholomeus van der Helst (1613 - 1670) alikuwa mchoraji kutoka Uholanzi. Yeye alizaliwa katika mji wa Haarlem na alikufa mjini Amsterdam. Kati ya picha zake mashuhuri sana ni "Gerard Andriesz Bicker".


title: Demografia

text: Demografia ni sayansi ya jamii inayozingatia takwimu za idadi ya binadamu.


title: Demografia

text: Inaweza kuhusu mabadiliko yoyote ya makundi ya watu mbalimbali kadiri ya mahali na wakati, k. mf. kulingana na wengine kuzaliwa, kufa, kuhama, kuzeeka na kufa.


title: Kisonono

text: Kisonono au kisalisali ni maradhi ya zinaa ambayo husababishwa na bakteria zinazofahamika kisayansi kama "Neisseria gonorrhoeae". Bakteria hizo hushambulia utandotelezi unaozunguka sehemu za siri.


title: Kisonono

text: Ingawa kwa makisio maambukizi 360,000 ya kisonono huripotiwa kila mwaka nchini Marekani, wataalamu wamekisia kuwa watu karibia 650,000 huambukizwa kwa mwaka. Kimataifa yanakadiriwa kuwa kati ya milioni 33 na 106 kwa mwaka. Wagonjwa ni 0.8% ya wanawake wote na 0.6% ya wanaume wote.


title: Kisonono

text: Kama ilivyo klamidia, kisonono nayo huwa haionyeshi dalili. Kisonono ikiwepo huwa na dalili kama zile za klamidia ambazo huhusisha mauvimu wakati wa kukojoa na kutokwa kwa maji yanayonuka au usaha katika uke au uume.


title: Kisonono

text: Kisonono huonekana kwa urahisi kwa wanaume ambao hutoa usaha kutoka katika mfereji wa mkojo ("urethra"). Huanza kidogo, lakini huongezeka na huwa mwingi na kusababisha kusikia haja ya kukojoa mara kwa mara huku kukiwa na maumivu.


title: Kisonono

text: Kisonono ikisambaa na kufikia tezi kibofu, mfereji wa mkojo huziba kwa kiasi fulani. Kwa wanawake maambuki hutokea katika urethra, uke au mlango wa uzazi ("cervix"). Ingawa mwasho unaotokana na majimaji katika uke unaweza kuwa mkubwa, mara nyingi dalili hizi huwa ni chache au hamna kabisa katika hatua za awali.


title: Kisonono

text: Kisonono isiyotibiwa inaweza kusababisha PID ("Pelvic Infiammatory disease") kwa wanawake. Watoto wanaozaliwa na mama wenye kisonono huwa na hatari ya kuambukizwa wakati wa kuzaliwa; maambukizo haya yanaweza kusababisha magonjwa ya meno kwa wachanga.


title: Kisonono

text: Uchunguzi wa ugonjwa hufanywa kwa kuchungunza usaha kutoka katika uke au uume au mkojo kwa uwepo wa "Neisseria gonorrhoeae".


title: Kisonono

text: Kisonono iliongezeka kwa kiasi kikubwa Marekani mnamo miaka ya 1970 na mwanzoni mwa miaka ya 1980, hadi kukaribia kufikia kiwango cha magonjwa ya mlipuko ("epidemic proportions") kwa vijana wanaobalehe na watu wa umri wa kati.