title: Kiifugao-Mayoyao

text: Kimayoyao (au Kiifugao-Mayoyao) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamayoyao. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimayoyao imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimayoyao iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiifugao-Tuwali

text: Kituwali (au Kiifugao-Tuwali) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Watuwali. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kituwali imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kituwali iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiilocano

text: Kiilocano ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wailocano. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiilocano imehesabiwa kuwa watu 6,920,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiilocano iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiilongot

text: Kiilongot ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wailongot. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kiilongot imehesabiwa kuwa watu 50,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiilongot iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiinabaknon

text: Kiinabaknon ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wainabaknon kwenye kisiwa cha Capul. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiinabaknon imehesabiwa kuwa watu 26,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiinabaknon iko katika kundi la Kibarito.


title: Kiinakeanon

text: Kiinakeanon (pia Kiaklanon) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wainakeanon. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiinakeanon nchini Ufilipino imehesabiwa kuwa watu 435,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiinakeanon iko katika kundi la Kifilipino. Wengine huangalia lugha ya Kimalaynon kuwa lahaja ya Kiaklanon.


title: Kiinonhan

text: Kiinonhan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wainonhan kwenye kisiwa cha Tablas. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiinonhan imehesabiwa kuwa watu 85,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiinonhan iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiiraya

text: Kiiraya ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wairaya kwenye kisiwa cha Mindoro. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiiraya imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiiraya iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiisinai

text: Kiisinai ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waisinai. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kiisinai imehesabiwa kuwa watu 5520. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiisinai iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiisnag

text: Kiisnag ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waisnag. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kiisnag imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiisnag iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiitawit

text: Kiitawit ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waitawit. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kiitawit imehesabiwa kuwa watu 134,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiitawit iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiitneg-Banao

text: Kiitneg-Banao ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waitneg. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiitneg-Banao imehesabiwa kuwa watu 3500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiitneg-Banao iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiitneg-Binongan

text: Kiitneg-Binongan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waitneg. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiitneg-Binongan imehesabiwa kuwa watu 7500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiitneg-Binongan iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiitneg-Inlaod

text: Kiitneg-Inlaod ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waitneg. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiitneg-Inlaod imehesabiwa kuwa watu 9000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiitneg-Inlaod iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiitneg-Maeng

text: Kiitneg-Maeng ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waitneg. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiitneg-Maeng imehesabiwa kuwa watu 18,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiitneg-Maeng iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiitneg-Masadiit

text: Kiitneg-Masadiit ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waitneg. Idadi ya wasemaji wa Kiitneg-Masadiit imehesabiwa kuwa watu 7500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiitneg-Masadiit iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiitneg-Moyadan

text: Kiitneg-Moyadan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waitneg. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiitneg-Moyadan imehesabiwa kuwa watu 12,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiitneg-Moyadan iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiivatan

text: Kiivatan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waivatan kwenye kisiwa cha Batanes. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kiivatan imehesabiwa kuwa watu 35,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiivatan iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiiwaak

text: Kiiwaak (pia Kii-wak) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waiwaak. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiiwaak imehesabiwa kuwa watu 3260. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiiwaak iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikagayanen

text: Kikagayanen ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakagayanen kwenye kisiwa cha Cagayan. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kikagayanen imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikagayanen iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikalagan

text: Kikalagan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakalagan. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kikalagan imehesabiwa kuwa watu 70,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikalagan iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikalagan-Kagan

text: Kikalagan ya Kagan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakalagan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kikalagan ya Kagan imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikalagan ya Kagan iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikalinga-Butbut

text: Kikalinga-Butbut ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakalinga. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kikalinga-Butbut imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikalinga-Butbut iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikalinga-Kusini

text: Kikalinga ya Kusini ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakalinga. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikalinga ya Kusini imehesabiwa kuwa watu 13,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikalinga ya Kusini iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikalinga-Limos

text: Kikalinga-Limos ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakalinga. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kikalinga-Limos imehesabiwa kuwa watu 12,700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikalinga-Limos iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikalinga-Lubuagan

text: Kikalinga-Lubuagan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakalinga. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kikalinga-Lubuagan imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikalinga-Lubuagan iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikalinga-Mabaka

text: Kikalinga-Mabaka (pia Kikalinga ya Bonde la Mabaka) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakalinga. Idadi ya wasemaji wa Kikalinga-Mabaka haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikalinga-Mabaka iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikalinga-Majukayang

text: Kikalinga-Majukayang ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakalinga. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kikalinga-Majukayang imehesabiwa kuwa watu 1500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikalinga-Majukayang iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikalinga-Tanudan

text: Kikalinga-Tanudan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakalinga. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kikalinga-Tanudan imehesabiwa kuwa watu 11,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikalinga-Tanudan iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikallahan-Kayapa

text: Kikallahan-Kayapa ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakallahan. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kikallahan-Kayapa imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikallahan-Kayapa iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikallahan-Keley-i

text: Kikallahan-Keley-i ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakallahan. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikallahan-Keley-i imehesabiwa kuwa watu 8000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikallahan-Keley-i iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikallahan-Tinoc

text: Kikallahan-Tinoc ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakallahan. Idadi ya wasemaji wa Kikallahan-Tinoc haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikallahan-Tinoc iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikamayo

text: Kikamayo ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakamayo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikamayo imehesabiwa kuwa watu 363,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikamayo iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikankanaey

text: Kikankanay (au Kikankanaey) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakankanay. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kikankanay imehesabiwa kuwa watu 150,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikankanay iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikankanay-Kaskazini

text: Kikankanay ya Kaskazini ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakankanay. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kikankanay ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 70,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikankanay ya Kaskazini iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikarao

text: Kikarao ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakarao. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kikarao imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikarao iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikasiguranin

text: Kikasiguranin ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakasiguranin. Mwaka wa 1975 idadi ya wasemaji wa Kikasiguranin imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikasiguranin iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikatabaga

text: Kikatabaga ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino iliyozungumzwa na Wakatabaga. Hakuna wasemaji wa Kikatabaga siku hizi, yaani lugha imetoweka kabisa. Tena uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi haujulikani.


title: Kikinabalian

text: Kikinabalian ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakinabalian kwenye kisiwa cha Leyte. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kikinabalian imehesabiwa kuwa watu 14,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikinabalian iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kikinaray-a

text: Kikinaray-a ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wakinaray-a. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kikinaray-a imehesabiwa kuwa watu 378,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikinaray-a iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimaguindanaon

text: Kimaguindanaon ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamaguindanaon. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kimaguindanaon imehesabiwa kuwa watu 1,100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimaguindanaon iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimalaynon

text: Kimalaynon ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamalaynon. Mwaka wa 1973 idadi ya wasemaji wa Kimalaynon imehesabiwa kuwa watu 8500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalaynon iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimamanwa

text: Kimamanwa ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamamanwa. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kimamanwa imehesabiwa kuwa watu 5150. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimamanwa iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimandaya

text: Kimandaya (pia Kimandaya ya Karaga) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamandaya. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kimandaya imehesabiwa kuwa watu 250,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimandaya iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimanide

text: Kimanide ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamanide. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kimanide imehesabiwa kuwa watu 3800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanide iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimanobo-Agusan

text: Kimanobo-Agusan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamanobo. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimanobo-Agusan imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanobo-Agusan iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimanobo-Ata

text: Kimanobo-Ata ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamanobo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimanobo-Ata imehesabiwa kuwa watu 26,700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanobo-Ata iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimanobo ya Bukidnon Magharibi

text: Kimanobo ya Bukidnon Magharibi ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamanobo. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kimanobo ya Bukidnon Magharibi imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanobo ya Bukidnon Magharibi iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimanobo-Cotabato

text: Kimanobo-Cotabato ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamanobo. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimanobo-Cotabato imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanobo-Cotabato iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimanobo-Dibabawon

text: Kimanobo-Dibabawon ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamanobo. Mwaka wa 1978 idadi ya wasemaji wa Kimanobo-Dibabawon imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanobo-Dibabawon iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimanobo-Ilianen

text: Kimanobo-Ilianen ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamanobo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimanobo-Ilianen imehesabiwa kuwa watu 14,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanobo-Ilianen iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimanobo-Kinamiging

text: Kimanobo-Kinamiging ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamanobo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimanobo-Kinamiging imehesabiwa kuwa watu 26,700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanobo-Kinamiging iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimanobo-Matigsalug

text: Kimanobo-Matigsalug ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamanobo. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kimanobo-Matigsalug imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanobo-Matigsalug iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimanobo-Obo

text: Kimanobo-Obo ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamanobo. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimanobo-Obo imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanobo-Obo iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimanobo-Rajah-Kabunsuwan

text: Kimanobo ya Rajah Kabunsuwan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamanobo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimanobo ya Rajah Kabunsuwan imehesabiwa kuwa watu 7560. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanobo ya Rajah Kabunsuwan iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimanobo-Sarangani

text: Kimanobo-Sarangani ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamanobo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimanobo-Sarangani imehesabiwa kuwa watu 58,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanobo-Sarangani iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimansaka

text: Kimansaka ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamansaka. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimansaka imehesabiwa kuwa watu 57,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimansaka iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimaranao

text: Kimaranao ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamaranao. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kimaranao imehesabiwa kuwa watu 776,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimaranao iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kimasbatenyo

text: Kimasbatenyo ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamasbatenyo. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimasbatenyo imehesabiwa kuwa watu 350,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimasbatenyo iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kipalawano ya Brooke's Point

text: Kipalawano ya Brooke's Point ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wapalawano. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipalawano ya Brooke's Point imehesabiwa kuwa watu 14,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipalawano ya Brooke's Point iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kipalawano ya Katikati

text: Kipalawano ya Katikati ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wapalawano. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kipalawano ya Katikati imehesabiwa kuwa watu 12,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipalawano ya Katikati iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kipalawano-Kusini-Magharibi

text: Kipalawano ya Kusini-Magharibi ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wapalawano. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kipalawano ya Kusini-Magharibi imehesabiwa kuwa watu 12,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipalawano ya Kusini-Magharibi iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kipampangan

text: Kipampangan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wapampangan. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kipampangan nchini Ufilipino imehesabiwa kuwa watu 1,900,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipampangan iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kipangasinan

text: Kipangasinan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wapangasinan. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kipangasinan nchini Ufilipino imehesabiwa kuwa watu 1,160,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipangasinan iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiparanan

text: Kiparanan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waparanan. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kiparanan imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiparanan iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiporohanon

text: Kiporohanon ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waporohanon kwenye kisiwa cha Camotes. Idadi ya wasemaji wa Kiporohanon imehesabiwa kuwa watu 23,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiporohanon iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiratagnon

text: Kiratagnon ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waratagnon. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiratagnon imehesabiwa kuwa wazee wawili tu, yaani Kiratagnon imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiratagnon iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiromblomanon

text: Kiromblomanon ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waromblomanon kwenye visiwa vya Romblon, Sibuyan na Tablas. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kiromblomanon imehesabiwa kuwa watu 94,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiromblomanon iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kisama-Pangutaran

text: Kisama-Pangutaran ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wasama. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisama-Pangutaran imehesabiwa kuwa watu 35,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisama-Pangutaran iko katika kundi la Kibarito.


title: Kisambal

text: Kisambal (au Kitina-Sambal) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wasambal. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisambal imehesabiwa kuwa watu 70,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisambal iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kisambal-Botolan

text: Kisambal-Botolan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wasambal. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisambal-Botolan imehesabiwa kuwa watu 32,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisambal-Botolan iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kisangil

text: Kisangil ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wasangil. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kisangil imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisangil iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kisorsoganon-Kaskazini

text: Kisorsoganon-Kaskazini (pia Kimasbate) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wasorsoganon. Mwaka wa 1975 idadi ya wasemaji wa Kisorsoganon-Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 85,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisorsoganon-Kaskazini iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kisorsoganon-Kusini

text: Kisorsoganon-Kusini (au Kiwaray) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wasorsoganon. Mwaka wa 1975 idadi ya wasemaji wa Kisorsoganon-Kusini imehesabiwa kuwa watu 85,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisorsoganon-Kusini iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kisubanen-Kaskazini

text: Kisubanen ya Kaskazini ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wasubanen. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kisubanen ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 85,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisubanen ya Kaskazini iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kisubanen ya Katikati

text: Kisubanen ya Katikati ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wasubanen. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisubanen ya Katikati imehesabiwa kuwa watu 140,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisubanen ya Katikati iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kisubanen-Kolibugan

text: Kisubanen ya Kolibugan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wasubanen. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kisubanen ya Kolibugan imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisubanen ya Kolibugan iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kisubanen-Kusini

text: Kisubanen ya Kusini (pia Kilapuyen) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wasubanen. Mwaka wa 1978 idadi ya wasemaji wa Kisubanen ya Kusini imehesabiwa kuwa watu 25,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisubanen ya Kusini iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kisubanen-Magharibi

text: Kisubanen ya Magharibi ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wasubanen. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kisubanen ya Magharibi imehesabiwa kuwa watu 125,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisubanen ya Magharibi iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kisubanen-Mashariki

text: Kisubanen ya Mashariki ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wasubanen. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kisubanen ya Mashariki imehesabiwa kuwa watu 7000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisubanen ya Mashariki iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kisulod

text: Kisulod ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wasulod. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kisulod imehesabiwa kuwa watu 14,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisulod iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kisurigaonon

text: Kisurigaonon ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wasurigaonon. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kisurigaonon imehesabiwa kuwa watu 400,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisurigaonon iko katika kundi la Kifilipino.


title: Injini ya mwako ndani

text: Injini ya mwako ndani ni aina ya injini ambako fueli huchomwa ndani yake. Kuchomwa wa fueli kama vile petroli, diseli au gesi katika mchanganyiko na hewa huachisha nishati yake kwa umbo la joto na shinikizo. Gesi ya mwako pamoja na hewa hupanuka kwa njia hii na kusukuma sehemu za injini hasa pistoni zinazopeleka nguvu ya mwako hadi mtaimbo endeshi ya injini. Kutoka hapa nguvu ya mwendo unapelekwa mahali panapohitajika.


title: Injini ya mwako ndani

text: Kuna injini zenye mfumo tofauti zisizohesabiwa kati ya injini za mwako ndano kwa mfano injini ya mvuke. Hapo fuelli huchomwa na mvuke kutengenezwa nje ya injini yenyewe kwa hiyo ni injini ya mwako nje.


title: Injini ya mwako ndani

text: Kila injini ya mwako ndani inafuata hatua mbalimbali zinazorudiarudia. Kuna hasa mfumo wa mapigo mawili na mapigo manne, na injini nyingi ya magari ni ya mapigo manne.


title: Injini ya mwako ndani

text:
Kila injini huwa na silinda ambayo ni chumba cha kuchoma fueli. Kuna injini za silinda 1, mara nyingi 4 au pia zaidi. Kuchoma kwa fueli kunazalisha gesi inayopanuka na kuleta shinikizo kubwa. Ndani ya silinda kuna pistoni inayosukumwa kwa nguvu ya gesi inayaotokea kutokana na kuchomwa kwa fueli. Mwendo wa pistoni inapelekwa kwa mtaimbo wa injini.
Injini ya mwako ndani inahitaji nafasi ya kuingiza fueli na hewa pamoja na uwezo wa kutoa gesi iliyozalishwa wakati wa mwako wa fueli.


title: Injini ya mwako ndani

text: Fueli inaingizwa katika silinda kwa umbo la matone madogo na hii inafanywa kwa kuipitisha katika nozeli yaani shimo ndogo sana. Pampu ya injekta inapima kiwango cha petroli kinachotakiwa. Matone madogo ya fueli yanachanganywa na hewa na mchaganyiko huu unawaka. Kwa njia nyingine kuna pia injini ambako fueli na hewa zinachanganywa nje ya injini katika kabureta na mchanganyiko ulio tayari navutwa ndani ya silinda inapowaka.


title: Injini ya mwako ndani

text: Kuna namna mbili za kuwasha mchanganyiko wa hewa na fueli mara nyingi kuna plagi inayotoa cheche ya moto wakati mchanganyiko wa fueli na hewa imeshakandamizwa. Njia nyingine inayotumiwa katika injini za diseli ni kuongeza shinikizo ndani ya silinda na kukandamiza hewa ndai ya silinda sana hadi hewa hii imekuwa joto sana na sasa matone ya diseli zinapulizwa na kuwaka kutokana na joto la hewa.


title: Injini ya mwako ndani

text: Wakati wa kuwaka fueli pamoja na oksijeni ya hewa zinaunda gesi inayopanuka haraka. Nguvu hii inasukuma dhidi ya pistoni inayorudishwa nyuma; ilhali imeunganishwa na mtaimbo wa injini inasukuma mtaimbo na hivyo kuzungusha injini yote.


title: Injini ya mwako ndani

text: Mwendo wa injini inaendelea kusukuma pistoni tena katika hali ya awali ambako inapuliza gesi za mwako nje kupitia valvu ya kutoka.


title: Injini ya mwako ndani

text: Injini ya mwako ndani inazungushwa na pistoni zake na idadi ya mizunguko inafikia mara 1000 hadi 8000 kila dakika. Maana kila pistoni inasogea mbele na nyuma mara alfu nyingi ila dakika. Hapo ni muhimu ya kwamba msuguano kati ya sehemu zake inapunguzwa kiasi jinsi kinavyowezekana na kazi hii inatekelezwa na mafuta ya injini inayosaidia kutelezesha vipande vyote vyenye mwendo. Kila injini ya mwako ndani huwa na nafasi kwa ajili ya mafuta ya kutelezesha vipande vyake.


title: Injini ya mwako ndani

text: Vilevile ni muhimu ya kwamba vipande vyote vinaingiana vema na visiwe na nafasi kubwa ya kucheza. Hapo ni muhimu ya kwmaba vipimo vya vipuri vyote vinafaa na kulingana hadi sehemu ya 100 ya milimita.


title: Injini ya mwako ndani

text: Vilevile ni muhimu ya kwamba joto la injini linapunguzwa. Maana ndani ya injini moto inawaka muda wote na kuathiri metali ya injini yenyewe. Hapo injini uwa na mfumo wa kupoza injini na mara nyingi kazi hii inatekelezwa kwa kuzungusha maji katika injini inayopita sehemu penye joto kubwa; maji hupokea sehemu ya joto na kuibeba nje ya injini yenyewe hadi sehemu ya rejeta yanapopozwa kwa kukutana na hewa kutoka nje ya gari.


title: Kitadyawan

text: Kitadyawan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Watadyawan. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitadyawan imehesabiwa kuwa watu 4150. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitadyawan iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitagabawa

text: Kitagabawa ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Watagabawa. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kitagabawa imehesabiwa kuwa watu 43,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitagabawa iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitagakaulo

text: Kitagakaulo ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Watagakaulo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitagakaulo imehesabiwa kuwa watu 83,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitagakaulo iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitagalog

text: Kitagalog ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Watagalog. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitagalog nchini Ufilipino imehesabiwa kuwa watu milioni 21.5. Pia, kuna wasemaji 1,444,000 nchini Marekani (2010) na 384,000 nchini Kanada (2011). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitagalog iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitagbanwa

text: Kitagbanwa ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Watagbanwa. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kitagbanwa imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitagbanwa iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitagbanwa-Calamian

text: Kitagbanwa ya Calamian ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Watagbanwa. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kitagbanwa ya Calamian imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitagbanwa ya Calamian iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitagbanwa ya Katikati

text: Kitagbanwa ya Katikati ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Watagbanwa. Mwaka wa 1985 idadi ya wasemaji wa Kitagbanwa ya Katikati imehesabiwa kuwa watu 2000, na tangu pale idadi imepungua sana tena, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitagbanwa ya Katikati iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitandaganon

text: Kitandaganon ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Watandaganon. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kitandaganon imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitandaganon iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitawbuid-Magharibi

text: Kitawbuid-Magharibi ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Watawbuid. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitawbuid-Magharibi imehesabiwa kuwa watu 6810. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitawbuid-Magharibi iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitawbuid-Mashariki

text: Kitawbuid-Mashariki ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Watawbuid. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitawbuid-Mashariki imehesabiwa kuwa watu 7190. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitawbuid-Mashariki iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitboli

text: Kitboli ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Watboli. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitboli imehesabiwa kuwa watu 95,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitboli iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitiruray

text: Kitiruray ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Watiruray. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kitiruray imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitiruray iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kivunjajungu

text: Vivunjajungu, vunjajungu au katamasikio ni wadudu wadogo hadi wakubwa kiasi wa oda Mantodea (mantis = nabii, eidos = umbo) katika nusungeli Pterygota (wenye mabawa). Wanatokea kanda za tropiki na nusutropiki na kusini (au kaskazini) kwa kanda za wastani. Kiwiliwili chao ni kirefu na chembamba. Miguu ya mbele imetoholewa kwa kukamata arithropodi wengine na hata vertebrata wadogo. Kwa kawaida koksa (coxa) za miguu ya wadudu ni fupi, lakini zile za miguu ya mbele ya vivunjajungu zimerefuka. Femuri na tibia zina miiba na meno inayowezesha mdudu kushika vizuri mawindo yake. Kama takriban wadudu wote vivunjajungu wana toraksi yenye sehemu tatu, lakini ile ya mbele, protoraksi, ni ndefu kuliko mbili nyingine pamoja na imeungwa vinamo na mesotoraksi. Hii inawezesha mdudu asogeze kichwa na miguu ya mbele pande zote wakati kiwiliwili kinatulia. Hata shingo ni kinamo na spishi kadhaa zinaweza kuzungusha kichwa kwa nyuzi 180.


title: Kiwaray-Waray

text: Kiwaray-Waray ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wawaray-Waray. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiwaray-Waray imehesabiwa kuwa watu 2,560,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwaray-Waray iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiyakan

text: Kiyakan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wayakan. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kiyakan imehesabiwa kuwa watu 106,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyakan iko katika kundi la Kibarito.


title: Kiyogad

text: Kiyogad ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wayogad. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kiyogad imehesabiwa kuwa watu 16,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyogad iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiayta ya Tayabas

text: Kitayabas (pia Kiayta-Tayabas) ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino iliyozungumzwa na Watayabas. Siku hizi hakuna wasemaji wa Kitayabas, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitayabas iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kidumagat-Remontado

text: Kidumagat-Remontado ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wadumagat. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kidumagat-Remontado imehesabiwa kuwa watu 2530. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidumagat-Remontado iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kiagta ya Villa Viciosa

text: Kiagta ya Villa Viciosa ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino iliyozungumzwa na Waagta. Siku hizi hakuna wasemaji wa Kiagta ya Villa Viciosa, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiagta ya Villa Viciosa iko katika kundi la Kifilipino.


title: Java

text: Java ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kusini-mashariki wa kisiwa cha Sumatra. Eneo la kisiwa ni 138,794 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Jakarta. Mwaka wa 2014 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa milioni 143 . Watu wakaao kisiwani kwa Java huongea lugha mbalimbali, hasa Kijava, Kisunda na Kimadura.


title: Sumatra

text: Sumatra ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kusini wa bara la nchi ya Malaysia. Eneo la kisiwa ni 480,847 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Medan. Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 50,365,538. Watu wakaao kisiwani kwa Sumatra huongea lugha mbalimbali, idadi yake zaidi ya hamsini, hasa Kimalay na lugha nyinginezo.


title: Sulawesi

text: Sulawesi (jina lake la kale Celebes) ni kisiwa cha Indonesia. Kiko kati ya kisiwa cha Borneo upande wa magharibi na visiwa vya Maluku upande wa mashariki. Eneo la kisiwa ni 174,600 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Makassar. Mwaka wa 2014 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 18,455,000.


title: Nias

text: Nias ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa magharibi wa kisiwa cha Sumatra. Eneo la kisiwa ni 5121 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Gunungsitoli. Mwaka wa 2014 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 788,132. Watu wakaao kisiwani kwa Nias huongea lugha ya Kinias.


title: Buton

text: Buton ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kusini-mashariki wa kisiwa cha Sulawesi. Eneo la kisiwa ni 4408 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Bau-Bau. Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 447,408. Watu wakaao kisiwani kwa Buton huongea lugha mbalimbali, miongoni mwao Kiwolio na Kicia-Cia.


title: Sumba

text: Sumba ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kusini-mashariki wa kisiwa cha Sumbawa na upande wa kusini-magharibi wa kisiwa cha Flores. Eneo la kisiwa ni 11,153 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Waingapu. Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 685,186. Watu wakaao kisiwani kwa Sumba huongea lugha mbalimbali, ambao kubwa yake ni Kikambera.


title: Madura

text: Madura ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kaskazini-mashariki wa kisiwa cha Java. Eneo la kisiwa ni 5025 km². Baadhi ya miji kisiwani ni Sampang na Bangkalan. Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 3,622,763. Watu wakaao kisiwani kwa Madura huongea hasa Kimadura.


title: Lombok

text: Lombok ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa mashariki wa kisiwa cha Bali na upande wa magharibi wa kisiwa cha Sumbawa. Eneo la kisiwa ni 4514 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Mataram. Mwaka wa 2014 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 3,311,000.


title: Buru

text: Buru ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kusini-magharibi wa visiwa vya Maluku.


title: Buru

text: Eneo la kisiwa ni km² 9505.


title: Buru

text: Miji mikubwa kabisa kisiwani ni Namlea na Namrole.


title: Buru

text: Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani ilihesabiwa kuwa 161,828. Watu wakaao kisiwani kwa Buru huongea lugha za Kiburu, Kilisela na Kiambelau.


title: Flores

text: Flores ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kusini wa kisiwa cha Sulawesi. Eneo la kisiwa ni 13,540 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Maumere. Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 1,831,000 . Watu wakaao kisiwani kwa Flores huongea lugha mbalimbali, miongoni mwao ni Kingad'a, Kinage, Kike'o, Kiende, Kili'o na Kipalu'e.


title: Sumbawa

text: Sumbawa ni kisiwa cha Indonesia. Kiko kati ya kisiwa cha Lombok upande wa magharibi na kisiwa cha Flores upande wa mashariki. Eneo la kisiwa ni 15,214 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Bima. Mwaka wa 2014 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 1,391,340. Wengi wa watu wakaao kisiwani kwa Sumbawa huongea Kisumbawa.


title: Seram

text: Seram (pia Ceram) ni kisiwa cha Indonesia. Kiko katikati ya funguvisiwa ya Maluku. Eneo la kisiwa ni 17,100 km². Miji mikubwa kisiwani ni Dataran Hunipopu, Dataran Hunimoa na Masohi. Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 434,113 . Watu wakaao kisiwani kwa Seram huongea lugha mbalimbali, hasa Kimanusela na Kinuaulu.


title: Halmahera

text: Halmahera (pia Jailolo) ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kaskazini wa visiwa vya Maluku. Eneo la kisiwa ni 17,780 km². Mji mkuu kisiwani ni Sofifi. Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 449,938.


title: Wetar

text: Wetar ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kaskazini wa kisiwa cha Timor na upande wa mashariki wa kisiwa cha Alor. Eneo la kisiwa ni 3600 km². Baadhi ya miji kisiwani ni Lioppa, Ilwaki, Wasiri, Masapun na Arwala. Watu wakaao kisiwani kwa Wetar huongea lugha mbalimbali, miongoni mwao Kiaputai, Kiili'uun, Kiperai na Kitugun.


title: Kayoa

text:
Kayoa ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kaskazini wa kisiwa cha Bacan.
Watu wakaao kisiwani kwa Kayoa huongea lugha mbili, yaani Kimakian-Magharibi na Kimakian-Mashariki.


title: Biak

text: Biak ni kisiwa cha Indonesia. Kiko upande wa kaskazini wa Papua. Eneo la kisiwa ni 1904 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Kota Biak. Mwaka wa 2010 idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 112,873. Watu wakaao kisiwani kwa Biak huongea lugha ya Kibiak.


title: Kiamis-Nataoran

text: Kiamis-Nataoran ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan inayozungumzwa na Waamis. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiamis-Nataoran imehesabiwa kuwa wazee watano tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiamis-Nataoran iko katika kundi la Kiformosa-Mashariki.


title: Kiatayal

text: Kiatayal ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan inayozungumzwa na Waatayal. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiatayal imehesabiwa kuwa watu 84,300. Kuna lahaja mbili: Kisquliq na Kic'uli'. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiatayal kiko katika kundi lake lenyewe la Kiatayaliki.


title: Kibabuza

text: Kibabuza ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan iliyozungumzwa na Wababuza. Idadi ya Wababuza imehesabiwa kuwa watu 35 tu lakini wamesahau jinsi ya kuongea lugha ya Kibabuza, yaani lugha yao imetoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibabuza iko katika kundi la Kitambarare-Magharibi (“Western Plains”).


title: Kibasay

text: Kibasay ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan iliyozungumzwa na Wabasay. Hakuna Wabasay siku hizi ambazo wangeweza kuongea lugha ya Kibasay, yaani lugha yao imetoweka kabisa, ila kuna wazee wachache ambao wanakumbuka maneno machache. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibasay iko katika kundi la Kiformosa-Mashariki.


title: Kibunun

text: Kibunun ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan inayozungumzwa na Wabunun. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kibunun imehesabiwa kuwa watu 38,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibunun iko katika kundi lake lenyewe la Kibunun.


title: Kiamis

text: Kiamis ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan inayozungumzwa na Waamis. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiamis imehesabiwa kuwa watu 138,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiamis iko katika kundi la Kiformosa-Mashariki.


title: Kikanakanabu

text: Kikanakanabu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan inayozungumzwa na Wakanakanabu. Mwaka wa 2012 idadi ya Wakanakanabu imehesabiwa kuwa watu 250 lakini kulikuwa na wazee wanne tu ambao wangeweza kuongea lugha ya Kikanakanabu, yaani lugha yao imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikanakanabu iko katika kundi la Kitsouiki.


title: Kikavalan

text: Kikavalan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan inayozungumzwa na Wakavalan. Mwaka wa 2007 idadi ya Wakavalan imehesabiwa kuwa watu 1000 lakini kulikuwa na wazee 24 tu ambao wangeweza kuongea lugha ya Kikavalan, yaani lugha yao imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikavalan iko katika kundi la Kiformosa-Mashariki.


title: Kiketangalan

text: Kiketangalan ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan iliyozungumzwa na Waketangalan. Hakuna Waketangalan siku hizi ambazo wangeweza kuongea lugha ya Kiketangalan, yaani lugha yao imetoweka kabisa. Uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi haujulikani.


title: Kikulon-Pazeh

text: Kikulon-Pazeh ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan iliyozungumzwa na Wakulon-Pazeh. Hakuna Wakulon-Pazeh siku hizi ambazo wangeweza kuongea lugha ya Kikulon-Pazeh, yaani lugha yao imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikulon-Pazeh iko katika kundi la Kiformosa-Kaskazini-Mashariki.


title: Kipaiwan

text: Kipaiwan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan inayozungumzwa na Wapaiwan. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kipaiwan imehesabiwa kuwa watu 66,100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipaiwan iko katika kundi lake lenyewe la Kipaiwan.


title: Kipapora-Hoanya

text: Kipapora-Hoanya ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan iliyozungumzwa na Wapapora-Hoanya. Hakuna Wapapora-Hoanya siku hizi ambazo wangeweza kuongea lugha ya Kipapora-Hoanya, yaani lugha yao imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipapora-Hoanya iko katika kundi la Kitambarare-Magharibi (“Western Plains”).


title: Kipuyuma

text: Kipuyuma ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan inayozungumzwa na Wapuyuma. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kipuyuma imehesabiwa kuwa watu 8490. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipuyuma iko katika kundi lake lenyewe la Kipuyuma.


title: Kirukai

text: Kirukai ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan inayozungumzwa na Warukai. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kirukai imehesabiwa kuwa watu 10,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kirukai iko katika kundi lake lenyewe la Kirukai.


title: Kisaaroa

text: Kisaaroa ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan inayozungumzwa na Wasaaroa. Mwaka wa 2000 idadi ya Wasaaroa imehesabiwa kuwa watu 300 lakini kulikuwa na wazee kumi tu ambao wangeweza kuongea lugha ya Kisaaroa, yaani lugha yao imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaaroa iko katika kundi la Kitsouiki.


title: Kisaisiyat

text: Kisaisiyat ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan inayozungumzwa na Wasaisiyat. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kisaisiyat imehesabiwa kuwa watu 4750. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaisiyat iko katika kundi la Kiformosa-Kaskazini-Mashariki.


title: Kisiraya

text: Kisiraya ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan iliyozungumzwa na Wasiraya. Hakuna Wasiraya siku hizi ambazo wangeweza kuongea lugha ya Kisiraya, yaani lugha yao imetoweka, ila kuna wazee wachache ambao wanakumbuka maneno machache. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisiraya iko katika kundi la Kiformosa-Mashariki.


title: Kithao

text: Kithao ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan iliyozungumzwa na Wathao. Mwaka wa 2007 idadi ya Wathao imehesabiwa kuwa watu 300 lakini kuna wazee watano tu ambao wangeweza kuongea lugha ya Kithao, yaani lugha yao imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kithao iko katika kundi la Kitambarare-Magharibi (“Western Plains”).


title: Kitaroko

text: Kitaroko ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan inayozungumzwa na Wataroko. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kitaroko imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitaroko iko katika kundi la Kiatayaliki.


title: Kiyami

text: Kiyami ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan inayozungumzwa na Wayami. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiyami imehesabiwa kuwa watu 3380. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyami iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitsou

text: Kitsou ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan inayozungumzwa na Watsou. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kitsou imehesabiwa kuwa watu 2130. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitsou iko katika kundi lake lenyewe la Kitsouiki.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Ugonjwa wa uti wa mgongo au Meninjitisi (kutoka Kiingereza "meningitis") ni uvimbe au inflamesheni ya tando zinazofunika na kuukinga ubongo na uti wa mgongo, sehemu inayojulikana kwa jumla kama meninjesi.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Meninjitisi inaweza kuwa ya hatari kwa uhai kwa jinsi inflamesheni hii ilivyokaribiana na ubongo na uti wa mgongo; kwa hiyo, hali hii imeorodheshwa kama dharura ya kimatibabu na inadai umwone daktari.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Dalili kuu za ugonjwa huu zinazotokea mara nyingi ni maumivu ya kichwa na kukazika kwa shingo, pamoja na homa na kuchanganyikiwa kwa akili, kutapika na kutoweza kustahimili mwangaza (fotofobia) au kelele kali (fonofobia).


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Mara nyingi watoto hudhihirisha dalili za pekee kama vile kizunguzungu na mwasho. Uwepo wa upele unaweza kuwa dalili ya kisababishi maalumu cha meninjitisi; kwa mfano, meninjitisi inayosababishwa na bakteria aina ya meningokokasi unaweza kuambatana na upele maalumu.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Inflamisheni hii inaweza kusababishwa na maambukizi ya virusi, bakteria au vimelea wengine, na kwa kiasi kidogo na dawa fulani.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Sindano ya mgongo husaidia kutambua uwepo au utovu wa meninjitisi. Sindano hii huingizwa katika mfereji wa uti wa mgongo ili kudondoa sampuli ya kiowevu cha mfumo mkuu wa neva (KMN), kinachofunika uti wa mgongo na ubongo. Sampuli hii huchunguzwa katika maabara ya kiuuguzi.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Matibabu ya kwanza ya meninjitisi kali huhusisha antibiotiki zinazotolewa upesi, na wakati mwingine dawa za kukinza virusi. Kotisteroidi pia zinaweza kutumika kuzuia matatizo yanayofuatia inflamesheni iliyozidi.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Meninjitisi inaweza kuchangia madhara makali ya muda mrefu kama vile uziwi, kifafa, hidrosifilasi na uwezo duni wa kiutambuzi, hasa isipotibiwa haraka. Baadhi ya aina za meninjitisi (kama vile aina zinazohusishwa na meningokokasi, Haemophilus influenzae aina B, numokosi au maambukizi ya virusi vya machubwichubwi) zinaweza kuzuiliwa kwa chanjo.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Kwa watu wazima, dalili ya meninjitisi inayotokea mara nyingi ni maumivu ya kichwa yaliyo makali, ambayo hutokea kwa karibu asilimia 90 ya visa vya meninjitisi ya kibakteria, ambavyo hufuatwa na kukazika kwa sehemu ya nyuma ya shingo (ukosefu wa uwezo wa kuinamisha shingo kufuatia ongezeko la uzito wa misuli ya shingo na kukazana). . Dalili tatu maarufu za kiutambuzi huhusisha kukazana kwa sehemu ya nyuma ya shingo, homa kali na hali ya akili iliyovurugika; hata hivyo, sifa hizi zote tatu hupatikana katika asilimia 44-46 ya visa vya meninjitisi ya kibakteria. Iwapo hakuna mojawapo ya dalili hizi tatu, basi uwezekano wa kuwa na meninjitisi ni mdogo sana.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Dalili nyingine ambazo mara nyingi huhusishwa na meninjitisi ni pamoja na fotofobia (kutostahimili mwanga mkali) na fonofobia (kutostahimili kelele kali). Mara nyingi, watoto wadogo huwa hawaonyeshi dalili zilizotajwa hapo mbeleni, na wanaweza kuwa tu na mwasho na kuonekana wagonjwa. Fontaneli sehemu laini ya juu ya kichwa cha mtoto) inaweza kufura kwa watoto wa umri wa hadi miezi 6. Sifa nyingine zinazotofautisha meninjitisi na magonjwa madogo kwa watoto wachanga ni maumivu ya miguu, makali ya baridi na rangi ya ngozi isiyo ya kawaida.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Kukazika shingo hutokea katika asilimia 70 ya visa vya meninjitisi ya kibakteria kwa watu wazima. Dalili nyingine za hali ya meninjitisi ni pamoja na uwepo wa dalili ya Kernig iliyo chanya au dalili ya Brudziński. Dalili ya Kernig huchunguzwa mtu akiwa amelala chali, huku kiuno na goti likiinuliwa hadi digrii 90  . Kwa mtu aliyetambulika kuwa na dalili ya Kernig, maumivu humzuia mtu kunyoosha goti kwa utulivu. Dalili chanya ya Brudzinski hutokea wakati harakati ya kukunja shingo husababisha kukunjika kwa goti na nyonga bila kukusudia. Ingawa dalili ya Kernig na ya Brudzinski hutumika mara nyingi kuchunguza meninjitisi, usikivu wa dalili hizi ni mdogo. Hata hivyo, dalili hizi huwa maalum za meninjitisi: kumbe ni nadra kwa magonjwa mengine. Uchunguzi mwingine, unaojulikana kama "maneva ya kusisitika kwa mdugudo" husaidia kubaini ikiwa meninjitisi ipo kwa watu wanaoripoti kuwa na homa na maumivu ya kichwa. Mtu huambiwa azungushe kichwa ghafla kwenda upande hadi mwingine; ikiwa kufanya hivi hakuleti maumivu ya kichwa kuwa mabaya zaidi, basi uwezekano wa mtu huyu kuwa na meninjitisi ni mdogo.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Meninjitisi inayosababishwa na bakteria ya "Neisseria meningitidis" (inayojulikana kama "meninjitisi ya meningokokasi") inaweza kutofautishwa na meninjitisi ya visababishi vingine kwa kutambua maenezi ya upesi ya upele wa petekia, ambao unaweza kutangulia dalili zingine.Upele huu hujumuisha madoa mengi mekundu ya umbo usio maalum ("petekia") kwenye kiwiliwili, sehemu za chini za mguu,utando wa ute, konjaktiva na (mara kwa mara) katika kiganja cha mkono au nyayo za miguu. Upele huu kwa kawaida huwa hauparari; wekundu wake hautolewi kwa kufinywa kwa kidole au kifaa cha kioo. Ingawa upele huu si sharti uwepo kwa meninjitisi ya meningokokasi, kwa kawaida upele huu huwa maalum katika ugonjwa huu; hata hivyo, upele huu mara kwa mara hutambulika kwa meninjitisi kwa sababu ya bakteria zingine. Viashiria vingine vya visababishi vya ugonjwa huu vinaweza kuwa dalili za ngozi za ugonjwa wa mikono, miguu na mdomo na hepesi ya sehemu za uzazi, zote ambazo huhusishwa na aina mbali mbali za meninjitisi ya kivirusi.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Matatizo ya ziada yanaweza kutokea katika awamu za kwanza za ugonjwa huu. Matatizo haya yanaweza kuhitaji matibabu maalumu, na wakati mwingine kuonyesha maradhi hatari au prognosi mbaya zaidi. Maambukizi haya yanaweza kuchocheasepsisi, ambayo ni dalili za mfumo za mwitikio za kiinflamesheni za kushuka kwa shinikizo la damu, kiwango cha juu cha mapigo ya moyo, kiwangojoto cha mwili cha juu au chini kuliko kawaida, na kupumua kwa kasi. Shinikizo la chini sana la damu linaweza kutokea katika awamu ya mapema, hasa katika meninjitisi ya meningokokasi, ingawa dalili hii si ya kipekee katika meninjitisi ya meningokasi. Hali hii inaweza kupelekea kiwango cha chini cha damu inayosambazwa viungoni. Mgando wa damu inayosambazwa, kiwango cha juu cha kuwezeshwa kwa hali yakuganda kwa damu, ni hali inayoweza kuzuiakusambaa kwa damu katika viungo, na hivyo kuongeza hatari ya kuvuja kwa damu hii. Gangrini ya miguu na mikono inaweza kutokea katika ugonjwa wa unaosababishwa na meningokokasi.Maambukizi makali ya kimeningokokasi na kinumonia yanaweza kupelekea kuvuja kwa damu katika tezi za adrena, hali inayopelekea sindromu ya Waterhouse-Friderichsen, ambayo mara nyingi huua.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: tishu za ubongo zinaweza kuvimba, shinikizo la ndani ya fuvu linaweza kuongezeka na ubongo uliovimba kusababisha kupata henia kupitia shina la fuvu la kichwa. Hali hii inaweza kutambulika kwa kupunguka kwakiwango cha ufahamu, kupoteza tendohiari la mboni la jicho kutokana na mwanga, na mkao usio wa kawaida.Inflamesheni ya tishu ya ubongo inaweza kuzuia mtiririko wa kawaida wa KMN katika ubongo(hidrosifalasi). Mitukutiko inaweza kutokea kufuatia visababishi vingi; kwa watoto, mitukutiko ni kawaida katika awamu za kwanza za meninjitisi (katika asilimia 30 ya matukio) na si sharti yaashirie kisababishi fiche. Mitukutiko inaweza kutokea kufuatia ongezeko la shinikizo kutoka maeneo yaliyo na inflamesheni katika tishu za ubongo. Mitukutiko mikuu (mitukutiko inayohusisha mguu au mkono mmoja au sehemu moja ya mwili), mitukutiko ya muda mrefu, mitukutiko inyotokea katika awamu za mwishoni na mitukutiko iliyo ngumu kudhibiti kwa matibabu ni ishara ya matokeo mabaya ya muda mrefu.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Inflamesheni ya meninjesi inaweza kuchangia hali zisizo za kawaida katika neva za fuvu, kikundi cha neva zinazochipuka kutoka katikashina la ubongo ambazo husambaa katika eneo la kichwa na shingo na ambazo hudhibiti mwendo wa macho, misuli ya uso, na kusikia, miongoni mwa kazi zingine. Dalili zinazohusu kuona na kupoteza uwezo wa kusikia ni hali zinazoweza kuendelea kwa muda mrefu baada ya kisa cha meninjitisiInflamesheni ya ubongo (ensefalitisi) au mishipa ya damu katika ubongo(vasulitisi ya ubongo), na pia kuumbika kwa vidonge vya damu ndani ya vena(thrombosi ya ndani ya vena za ubongo), zote zinaweza kupelekea unyonge, kupoteza hisia au mwendo usio wa kawaida au utendakazi usio wa kawaida wa sehemu ya mwili inayosambaziwa na eneo lililoathiriwa la ubongo.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Meninjitisi kwa kawaida husababishwa na maambukizi na vimelea. Maambukizi mengi husababishwa na virusi huku bakteria, kuvu, na protosoa zikifuatia. Maambukizi pia yanaweza kuletwa na visababishi vinginge visivyo vya kiambukizi. Neno "meninjitisi isiyo ya kibakteria" hurejelea visa vya meninjitisi ambapo hakuna maambukizi ya kibakteria yanayotambuliwa. Aina hii ya meninjitisi kwa kawaida husababishwa na virusi, lakini inaweza kuwa imetokea kufuatia maambukizi ya kibakteria ambayo hayakutibiwa kabisa, bakteria zinapotoweka kutoka katika meninjesi, au viini vinapoambukiza nafasi iliyo karibu na meninjesi (kama vile sinasitisi). Endokaditisi (maambukizi ya vali ya moyo ambayo husambaza vidonge vidogo vya bakteria kupitia katika mkondo wa damu) inaweza kusababisha meninjitisi isiyo ya kibakteria. Meninjitisi isiyo ya kibakteria pia inaweza kusababishwa na maambukizi ya spirosheti, aina ya bakteria inayohusisha "Treponema pallidum" (kisababishi chakaswende) na "Borrelia burgdorferi" (maarufu kwa kusababisha ugonjwa wa Lyme). Meninjitisi inaweza kuwepo katika malaria ya ubongo (malaria inayoathiri ubongo) au meninjitisi ya kiamiba, yaani meninjitisi inayosababishwa na maambukizi ya amiba kama vile "Naegleria fowleri", inayotakana na vitovu vya maji safi.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text:
Kwa watoto wenye umri wa chini ya miezi mitatu, ugonjwa huu husababishwa na "group B streptococcus". Wengine ambao hukaa kwenye matumbo ya binadamu ni kama "Escherichia coli"
Virusi vinavyosababisha Meningitis ni kama "enterovirus", "herpes simplex virus type 2", "varicella zoster virus", "herpes zoster", "mumps", "HIV", na "Lymphocytic choriomeningitis".
Meningitis pia huweza kusababishwa na kuenea kwa saratani hadi kwenye ubongo.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text:
Aina za bakteria zinazosababisha meninjitisi hutofautiana kulingana na umri wa mwathiriwa.
Hatari ya kuambukizwa "Listeria monocytogenes" huongezeka katika watu walio na umri wa zaidi ya miaka 50. Kuanzishwa kwa chanjo ya numonia kumepunguza viwango vya meninjitisi ya kinumonia katika watoto na watu wazima pia.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Kiwewe cha hivi karibuni huwezesha bakteria za mvungu wa pua kuingia katika nafasi ya meninjesi. Vivyo hivyo, vitu vilivyo katika meninjesi ya ubongo, kama vile shanti ya ubongo, kiowevu kilivutika hadi ndani ya mishipa au hifadhi ya Ommaya huwa na hatari zaidi ya kuambukiza meninjitisi. Katika matukio haya, waathiriwa wana uwezekano mkuu zaidi wa kuambukizwa na Staphylococci, Pseudomonas na bakteria zingine zilizo Gram hasi. Viini hivi huhusishwa na meninjitisi katika watu walio na ukosefu wa kinga mwilini. Maambukizi yaliyo katika eneo la kichwani na shingoni, kama vile midia ya otitisi au mastoiditisi, yanaweza kupelekea meninjitisi katika idadi ndogo ya watu. Watu wanaopokeapandikizo la koklea wanapopoteza uwezo wa kusikia wako katika hatari zaidi ya meninjitisi ya kinumonia.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Meninjitisi ya kifua kikuu, inayosababishwa na "Mycobacterium tuberculosis", hupatikana zaidi katika watu wa nchi ambapo kifua kikuu huambukiza watu wengi, lakini pia hutambulika katika watu walio na matatizo ya kingamwili, kama vile UKIMWI.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Meninjitisi ya kibakteria inayorejea inaweza kusababishwa na ulemavu wa muda mrefu wa kimaumbile, ama ya kuzaliwa au ya kupatikana, au kwa matatizo ya mfumo wa kingamwili. Ulemavu wa kimaumbile huwezesha uendeleshaji kati ya mazingira ya nje na mfumo wa neva. Kisababishi cha mara nyingi cha meninjitisi inayorejea ni kuvunjika kwa fuvu, hasa kuvunjika kunakoathiri shina la fuvu au kunakotandaza kuelekea sinasi na piramidi ngumu.Takriban asilimia 59 ya visa vya meninjitisi inayorejea husababishwa na matatizo ya kimaumbile kama hayo, huku asilimia 36 ya matukio haya yakisababishwa na udhaifu wa kingamwili (kama vile ukosefu saidizi, ambao huhatarisha hasa kufuatia meninjitisi ya kimeningokokasi inayorejea), na asilimia 5 ya matukio husababishwa na maambukizi yanayoendelea katika sehemu zinazokaribiana na meninjesi.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Virusi vinavyosababisha meninjitisi ni pamoja na virusi vya utumbo, aina ya 2 ya virusi tata vya hepesi (na kwa aina ya 1 kwa mara nadra), virusi vya mbwe ya tetekuwanga (maarufu kwa kusababisha tetekuwanga na vipele), virusi vya matumbwitumbwi, UKIMWI, na LCMV.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Kuna maswala kadhaa hatari yanayosababisha meninjitisi ya kuvu, ikiwa ni pamoja na kutumia kitu kinachozuia mwitikio wa kingamwili (kama vile baada ya kupandikiza kiungo), UKIMWI, na ukosefu wa kinga kufuatia uzee. Hali hii ni nadra katika watu walio na mfumo wa kawaida wa kingamwili lakini imetokea katika uchafuzi wa dawa. Kwa kawaida, mwanzo wa dalili huwa taratibu zaidi, huku zikiambatana na maumivu ya kichwa na homa angalau kwa wiki kadhaa kabla ya utambuzi. Meninjitisi ya kuvu inayotokea mara nyingi zaidi ni meninjitisi ya kiripitokokasi  inayosababishwa "Cryptococcus neoformans". Barani Afrika, meninjitisi ya kiripitokokasi hukadiriwa kuwa kisababishi kikuu cha meninjitisi. and it accounts for 20–25% of AIDS-related deaths in Africa. Vikolezo vingine vya kuvu ni pamoja na "Histoplasma capsulatum", "Coccidioides immitis", "Blastomyces dermatitidis", na"Candida" species.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Mara nyingi, meninjisiti huchukuliwa kusababishwa na vimelea ikiwa kuna ukuu wa ozinofili (aina ya seli nyeupe za damu) katika KMN. Vimelea maarufu zaidi vinavyokisiwa kuwa visababishi ni "Angiostrongylus cantonensis", "Gnathostoma spinigerum", "Schistosoma", na pia hali za saistikakosisi, tokisokariasi, belisaskaris prosionisi, paragonimiasi,na maambukizi kadhaa yaliyo nadra na hali zisizoambukizwa.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Meninjitisi inaweza kutokea kufuatia visababishi kadhaa visoambukizi: kuenea kwa saratani hadi kwa meninjesi ("meninjitisi inayodhuru au ya kiuvimbe") na baadhi ya dawa (hasa dawa zisizo za steroidi za kupunguza uvimbe,antibiotiki na imunoglobulini ya kudungwa ndani ya misulis).Meninjitisi pia inaweza kusababishwa na hali nyingi za kiinflamesheni kama vile sakoidosisi (ambayo kisha hujulikana kamaniurosakoidosi), matatizo ya tishu unganishi kama vile lupasi erithematosusi ya kimfumo na aina fulani za vaulitisi (hali za kiinflamesheni za pembezo mwa mishipa ya damu), kama vile ugonjwa wa Behçet.uvimbe wa sehemu ya nje ya ngozi na uvimbe wa ngozi unaweza kusababisha meninjitisi kwa kuachisha dutu inayowasha katika nafasi ya araknoidi. Meninjitisi ya Mollaret ni dalili ya vipindi vinavyorejea vya meninjitisi isiyo ya kibakteria; hali inayoaminika kusababishwa na aina ya 2 ya virusi vidogo vya hepesi. Ni nadra sana kwa kipandauso kusababisha meninjitisi, lakini utambuzi huu hufanywa tu iwapo visababishi vingine havijatambulika.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Meninjesi hujumuisha tando tatu ambazo, pamoja na kiowevu cha mfumo mkuu wa neva, hufunika na kuukinga ubongo na uti wa mgongo mfumo mkuu wa neva). Sehemu ya ubongo ya pia ni utando laini sana na usioweza kupitisha dutu, ambao hushikamana na sehemu ya juu ya ubongo huku ukifuata vijitaro vyote vidogo. Sehemu ya araknoidi (inayoitwa hivi kufuatia umbo lake la utando wa buibui) ni kijifuko kilegevu kilicho juu ya sehemu ya pia. Nafasi ya araknoidi hutenganisha araknoidi na tando za sehemu ya pia, huku ikiwa imejazwa kwa kiowevu mfumo mkuu wa neva. Sehemu ya nje zaidi ya utando, yaani sehemu ya dura, ni utando mnene imara, ulioshikamanishwa na utando wa araknoidi na fuvu.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Katika meninjitisi ya kibakteria, bakteria hufika kwenye meninjesi kwa njia mbili kuu: kupitia mfumo wa damu au kupitia mgusano wa moja kwa moja kati ya meninjesi na aidha njia ya pua au ngozi. Katika matukio mengi zaidi, meninjitisi hufuata uvamizi wa mkondo wa damu kupitia kwa viumbe wanaoishi katika sehemu za juu za ute kama vile njia ya pua. Hali hii kisha hutanguliwa na maambukizi ya virusi ambayo humeng'enya kidhibiti cha kawaida kinachotolewa na sehemu za juu za ute. Bakteria zinapoingia katika mkondo wa damu huingia katika nafasi ya araknoidi na pia katika sehemu ambapokidhibiti damu ubongonini hafifu - kama vile pleksa ya koroidi . Meninjitisi hutokea katika asilimia 25 ya watoto wazawa walio na maambukizi ya mkondo wa damu kufuatia streptokosi ya kikundi cha B; tukio hili ni nadra katika watu wazima. Uchafuzi wa moja kwa moja wa kiowevu cha mfumo mkuu wa neva unaweza kutokea kufuatia vifaa vya kindani, kuvunjika kwa fuvu, au maambukizi ya farinki ya pua au sinasi za pua zilizounda mfumo kwa kuungana na nafasi ya araknoidi na pia (tazama hapa juu); mara kwa mara, ulemavu wa kuzaliwa wa sehemu ya dura yanaweza kutambuliwa.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Inflamesheni ya kiwango cha juu inayotokea katika nafasi ya araknoidi na pia wakati wa meninjitisi haisababishwi moja kwa moja na maambukizi ya kibakteria ila inaweza kusababishwa na mwitikio wa mfumo wa kingamwilikwenye kiingilizi cha bakteria katikamfumo mkuu wa neva . Kipengele cha utando wa seliza bakteria kinapotambuliwa na seli za ubongo zenye kinga ([[astrosaiti[[na [[mikrojilia[[, seli hizi hujibiza kwa kuzalisha viwango vikubwa vya [[saitokini[[, vipatanishi vinavyofanana na homoni ambazo hubadilisha seli zingine zenye kinga na kuchochea tishu zingine ili kuhusika katika mwitikio wa kinga. Kidhibiti damu ubongoni huwa chenye kupenyeka zaidi, hivyo kupelekea [[edema ya ubongo#Edema ya Ubongo ya kivasojeni|Edema ya Ubongo ya "kivasojeni"]] (kuvimba kwa ubongo kufuatia kuvuja kwa kiowevu kutoka katika mishipa ya damu). Idadi kubwa ya [[seli nyeupe za damu]] huingia katika KMN, hivyo kusababisha inflamesheni ya meninjesi na kisha kupelekea [[Edema ya ubongo#Edema ya ubongo ya kati ya tishu|edema ya "kati ya tishu"]] (kufura kufuatia kiowevu kuwa kati ya seli). Isitoshe, pembezo za mishipa ya damu zenyewe hufura (vasuliti ya ubongo), hali inayopelekea upungufu wa mtiririko wa damu na aina ya tatu ya edema, [[Edema ya ubongo#Edema sititoksiki ya ubongo|edema "sitotoksiki]]. Aina hizi tatu za edema ya ubongo hupelekea ongezeko la [[shinikizo la ndani ya fuvu]]; pamoja na shinikizo lililoshuka la damu, ambalo mara nyingi hupatikana katika [[Makali (ya kimatibabu) |maambukizi makali]], kumaanisha kuwa ni vigumu zaidi kwa damu kuingia katika ubongo, hivyo[[seli za ubongo]] hukoseshwa oksijeni hivyo kupata [[apoptosi]] ([[kufa kwa seli kimpangilio|kufa kwa seli]]).


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Inatambulika kuwa kupeanwa kwa antibiotiki kunaweza kuathiri mwanzoni utaratibu uliotolewa hapa juu kwa kuongeza idadi ya mazao ya utando wa seli, yanayozalishwa kufuatia kuangamizwa kwa bakteria. Aina fulani za matibabu, kama vile kutumia [[glukokotikoidi|steroidi gamba]], hulenga kupunguza mwitikio wa kingamwili kufuatia tukio hili.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Kwa mtu anayeshukiwa kuwa na meninjitisi, ni sharti yeye [[kupimwa damu]] ili kutambua viashiria vya inflamesheni (kama vile [[aina ya C ya protini inayoathirika]], [[hesabu kamili ya damu]]), na pia[[kuchunguza viini kwa damu ]].


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Uchunguzi muhimu zaidi katika kutambua au kudhibitisha uwepo wa meninjitisi ni uchambuzi wa kiowevu cha mfumo mkuu wa neva kupitia [[sindano ya mgongo]]. Hata hivyo, sindano ya mgongo hutatizika iwapo kuna donge katika ubongo (tiuma au usaha) au [[shinikizo la ndani ya fuvu]] kupanda, kwa sababu hali hii inaweza kupelekea[[henia ya ubongo]]. Iwapo mtu yuko katika hatari ya kuwa na donge au shinikizo ndani ya fuvu (majeraha ya kichwa hivi karibuni, tatizo la mfumo wa kinga linalojulikana, dalili za kieneo za kinurolojia au ushahidi wa shinikizo lililopanda la ndani ya fuvu), [[tomografia ya kompiuta |TK]] au [[picha ya mwangwi wa sumaku|PMS]] hupendekezwa kabla ya sindano ya mgongo. Hii hufanyika katika asilimia 45 ya matukio katika watu wazima.Iwapo TK au PMS inahitajika kabla ya sindano ya mgongo, au sindano hii ni ngumu kudungwa, maelekezo ya kitaalam yanadokeza kuwa antibiotiki zinafaa kupeanwa kwanza ili kuzuia kukawia kwa matibabu, hasa iwapo utaratibu huu utachukua zaidi ya dakika 30 .Mara nyingi, TK au PMS hufanywa katika awamu ya baadaye ili kukadiria matatizo ya meninjitisi.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Kwa aina kali za meninjitisi, ufuatilizi wa elektrolaiti za damu unaweza kuwa muhimu; kwa mfano, [[hiponatremia[[hutokea mara nyingi katika meninjitisi ya kibakteria, kufuatia mkusanyiko wa vipengele vingi, vikiwemo kuishiwa na maji mwilini, [[Dalili za kiwango cha juu cha utoleshaji usiofaa wa homoni ya kupunguza mkojo|utoleshaji usiofaa]] wa [[homoni ya kupunguza mkojo]], au [[therapi ya ndani ya mishipa|kudunga viowevu ndani ya mishipa]].


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text:
[[File:Neisseria meningitidis.jpg|right|thumb|[[kutia rangi kwa mbinu ya Gram|mbinu ya kutia rangi ya Gram]] ya meningokokasi kutoka kwa uchunguzi viini unaoonyesha bakteria hasi (ya waridi) kwa mbinu ya Gram, ambayo mara nyingi huwa katika jozi]]
Sindano ya mgongo hudungwa kwa kumlaza mtu kwa upande mmoja, huku ukitumia[[anaesthesia ya eneo maalum]], kisha kuingiza sindano katika[[kifuko cha dura]] (kifuko kinachozunguka uti wa mgongo) ili kuvuta kiowevu cha mfumo mkuu wa neva (KMN). Jambo hili likishafanywa, "shinikizo la kufungua" la KMN hupimwa kwa kutumia [[manometa]]. Shinikizo hili kwa kawaida huwa kati ya sentimita 6  na 18  za maji (cmHO); katika meninjitisi ya kibakteria shinikizo hili huwa juu zaidi. Katika[[meninjitisi ya kikriptokosi]], shinikizo la ndani ya fuvu huwa juu zaidi.Uwepo wa kwanza wa kiowevu hiki unaweza kudhihirisha asili ya maambukizi haya: KMN cha rangi nyeupe huashiria viwango vya juu zaidi vya protini, seli nyekundu na nyeupe za damu na/au bakteria, hivyo kuna uwezekano wa meninjitisi ya kibakteria.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Sampuli ya KMN huchunguzwa ili kubaini uwepo na aina za [[seli nyeupe ya damu]], [[seli nyekundu za damu]], [[protini]] na viwango vya [[glukosi]]. [[Mbinu ya Gram ya kupaka rangi]]ya sampuli hii inaweza kudhihirisha uwepo wa bakteria katika meninjitisi ya kibakteria, lakini kutokuwepo bakteria hakubainishi kuwa meninjitisi ya kibakteria haipo, kwa sababu bakteria huonekana tu katika asilimia 60 ya matukio; kiwango hiki hupungua kwa asilimia 20 zaidi iwapo antibiotiki zilipeanwa kabla ya kutolewa kwa sampuli. Mbinu ya Gram ya kupaka rangi pia haiaminiki sana katika maambukizi kama vile [[listeriosisi]]. [[Uchunguzi viini wa kimikrobiolojia]] wa sampuli iliyochukuliwa hufaulu zaidi (hutambua viini katika asilimia 70-85 ya visa) lakini matokeo yanaweza kukawia hadi saa 48 . Aina ya seli nyeupe za damu zikiwepo kwa wingi (tazama jedwali) huonyesha iwapo meninjitisi ni ya kibakteria (hasa yenye wingi wa nutrofili) au ni ya virusi (hasa yenye wingi wa limfosaiti), ingawa mwanzoni mwa ugonjwa huu, vipengele hivi sio viashiria vinavyoaminika. Mara nadra sana[[ozinofili]] huwepo kwa wingi, hivyo kuashiria kuwepo kwa viini au kuvu, miongoni mwa dutu zingine.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Ukolezi wa glukosi katika KMN kwa kawaida huwa zaidi ya asilimia 40 wa kiwango kilicho kwenye damu. Kwa meninjitisi ya kibakteria, kiwango cha glukosi kwa kawaida huwa chini zaidi; kiwango cha glukosi katika KMN basi hugawanywa kwa uwiano wa [[Sukari ya damu|glukosi ya damu]] (uwiano wa glukosi ya KMN na ya seramu). Uwiano wa ≤0.4 huonyesha uwepo wa meninjitisi ya kibakteria; katika mtoto mzawa, kwa kawaida kiwango cha glukosi katika KMN huwa juu zaidi, na uwiano wa chini ya 0.6 (asilimia 60) hivyo huchukuliwa kuwa wa kawaida. Viwango vya juu vya [[asidi ya lakteti|lakteti]] katika KMN huonyesha kiwango cha juu cha uwezekano wa kuwepo kwa meninjitisi ya kibakteria, sawa na idadi ya seli nyeupe za damu.Iwapo viwango vya lakteti viko chini ya  mg/dl 35 na mtu huyu hajapokea antibiotiki hivi karibuni, basi inawezekana kwamba hakuna meninjitisi ya kibakteria.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Vipimo vingine vingi vinaweza kutumiwa kutofautisha baina ya aina tofauti za meninjitisi. [[Uchuguzi wa uambatishaji wa lateksi]] unaweza kutoa matokeo chanya katika meninjitisi inayosababishwa na "[[Streptococcus pneumoniae]]", "[[Neisseria meningitidis]]","[[Haemophilus influenzae]]", "[[Escherichia coli]]" na "[[Streptococcus agalactiae|kikundi cha B cha streptococci]]"; inahimizwa kuwa uchunguzi huu usitumiwe kila mara kwa sababu ni nadra sana kwa uchunguzi huu kupelekea mabadiliko ya kimatibabu, ingawa unaweza kutumika iwapo vipimo vingine si vya kiutambuzi. Vivyo hivyo, [[majimaji ya liseti ya amebositi|uchunguzi wa majimaji ya liseti]] unaweza kuonyesha matokeo chanya katika meninjitisi iliyosababishwa na bakteria isiyotambulika kwa mbinu ya Gram ya kupaka rangi, lakini uchunguzi huu hautumiki sana isipokuwa kama vipimo vingine havijafaulu. [[Msururu wa athari za polima]] (MAP) ni mbinu inayotumika kukuza chembe ndogo za DNA ya bakteria ili kubaini uwepo wa DNA ya bakteria au virusi katika kiowevu cha mfumo mkuu wa neva; uchunguzi huu ni maalum na wa kiwango cha juu cha usikivu kwa sababu ni viwango vidogo sana vya DNA ya viini vya maambukizi vinavyohitajika. Uchunguzi huu unaweza kutambua bakteria katika meninjitisi ya kibakteria na inaweza kusaidia katika kubainisha visababishi tofauti vya meninjitisi ya virusi ([[virusi vya RNA]], [[virusi vya hepesi ndogo|aina ya 2 ya virusi vya hepesi ndogo]] na [[matubwitubwi]] kwa watu wasiochanjwa dhidi ya magonjwa haya). [[Serolojia]] (utambuzi wa antibodi na virusi) inaweza kuwa muhimu katika meninjitisi ya virusi. Iwapo mgonjwa anakisiwa kuwa na meninjitisi ya kifua kikuu, sampuli huchunguzwa kwa[[mbinu ya kupaka rangi ya Ziehl-Neelsen]], ambayo ina usikivu wa kiwango cha chini, na uchunguzi wa viini vya kifua kikuu, unaochukua muda mrefu kufanywa; mbinu ya MAP inatumika kwa kiwango kinachoongezeka.Uchunguzi wa meninjitisi ya kriptokokasi unaweza kufanywa kwa gharama ya chini kwa kutumia [[rangi ya India]] kwenye KMN; hata hivyo, kuchunguza antijeni ya kriptokokasi katika damu au KMN ni mbinu sikivu zaidi, hasa katika watu walio na UKIMWI.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Tatizo la kiutambuzi na kimatibabu ni "meninjitisi iliyotibiwa nusu", ambapo kuna dalili za meninjitisi baada ya kupokea antibiotiki (kama vile [[sinositisi ]]inayochukuliwa kuwepo). Jambo hili likifanyika, matokeo ya KMN yanaweza kufanana na yale ya meninjitisi ya virusi, lakini matibabu ya antibiotiki yanaweza kuhitaji kuendelea kufanywa hadi wakati kuna ushahidi kamili wa kutambulika kwa kisababishi kutokana na virusi (kama vile kupatikana kwa RNA ya virusi)


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: [[File:Meningitis Histopathology.jpg|thumb|Histopatholojia ya meninjitisi ya kibakteria: uchunguzi maiti ya mtu aliyekuwa na meninjitisi ya kinumokokasi unaoonyesha vipenyezo vya uvimbe wa[[sehemu ya ubongo ya pia]]zilizo na granulositi za nutrofili (ndani, ukuzaji wa juu zaidi).]]Meninjitisi inaweza kutambulika baada ya kifo. Matokeo ya [[uchunguzi wa maiti]]kwa kawaida huwa inflamesheni iliyosambaa ya [[sehemu ya ubongo ya pia]] na [[sehemu ya araknoidi, safu za |araknoidi]] za meninjesi.[[Granulositi ya nutrofili]]huwa imehamia katika kiowevu cha mfumo mkuu wa neva na shina la ubongo, pamoja na [[neva ya fuvu]] na [[uti wa mgongo]], unaweza kuzungukwa na [[usaha[[- sawa na mishipa ya meninjesi.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Katika baadhi ya visababishi vya meningesi, kinga inaweza kutolewa kwa kulenga muda mrefu ujao kupitia [[chanjo]], au kwa kulenga muda mfupi kwa kutumia [[antibiotiki]]. Mbinu za kimtindo pia zinaweza kuwa bora.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Katika nchi nyingi, watoto wengi hupewa chanjo ya kuzuia "Haemophilus influenzae" ambayo huondoa bakteria hizo kwa miili ya watoto. Hata hivyo, chanjo hii ni ghali.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Chanjo ya "Bacillus Calmette-Guérin" imeonyesha kupunguza kiwango cha ugonjwa huu kuenea.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text:
Dawa zinazotumika kuzuia ni kama "rifampicin", "ciprofloxacin" au "ceftriaxone".
Meninjitisi ya kibakteria na ya virusi inaweza kusambazwa; hata hivyo, aina zote mbili hazisambazwi kwa kiwango cha juu kama vile[[homa ya kawaida]] au [[mafua]]. Aina hizi mbili zinaweza kusambazwa kupitia vitone vya majimaji ya mwili wakati watu wanapogusana; kama vile kupitia busu, kupiga chafya au kukohoa, lakini haziwezi kusambazwa kwa kupumua tu hewa alimokuwa mtu aliye na meninjitisi.Meninjitisi ya virusi kwa kawaida husababishwa na [[RNA ya virusi]], na mara nyingi husambazwa kupitia kinyesi. Hatari ya kusambazwa inaweza kupunguzwa kwa kubadilishatabia zinazochangia maambukizi.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Tangu miaka ya 1980, mataifa mengi yamejumuisha [[Chanjo ya Hib|chanjo dhidi ya"Haemophilus influenzae"aina ya B]]katika mipangilio yao ya kawaida ya kuchanja watoto. Hatua hii imeondoa kabisa viini vya ugonjwa huu kama kisababishi cha meninjitisi katika watoto wachanga katika mataifa hayo. Hata hivyo, katika mataifa ambapo ugonjwa huu unatatiza zaidi, chanjo yake ingali ya bei ghali sana.Sawa na haya, chanjo dhidi ya matubwitubwi imepelekea upungufu wa kiwango kikubwa wa visa vya meninjitisi ya matubwitubwi, ambayo ilikuwa ikitokea kwa asilimia 15 katika matukio yote ya matubwitubwi.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: [[Chanjo dhidi ya meningokokasi|Chanjo dhidi ya meningokokasi]]ipo, dhidi ya vikundi vya A, C W135 na Y.Katika mataifa ambapo chanjo dhidi ya kikundi cha C ilizinduliwa, visa vyanasababishwa na viini hivi yamepungua pakubwa. Chanjo yenye valensi nne sasa ipo, ambayo huunganisha chanjo zote nne. Siku hizi mtu hushurutishwa kuchanjwa kwa ACW135Y dhidi ya aina zote nne za ugonjwa huu iwapo anataka kuhusika katika [[Hija]].Imekuwa vigumu kutengeneza chanjo dhidi ya kikundi cha B cha meningokokasi. Hii ni kwa sababu protini za sehemu yake ya juu (ambazo kwa kawaida zingelitumika kutengeneza chanjo) hutoa[[imunojenisiti dhaifu|mwitikio wa mfumo wa kinga]], au kumenyana na protini za kawaida za binadamu. Isitoshe, baadhi ya mataifa ([[New Zealand]], [[Cuba]], [[Norway]] and [[Chile]] yametengeza chanjo dhidi ya aina za maeneo yao ya kikundi cha B cha meningokokasi; baadhi ya chanjo hizi zimeonyesha matokeo bora hivyo zinatunika katika ratiba za kuchanja katika maeneo haya. Kufikia majuzi barani Afrika, mtazamo wa kuzuia na kudhibiti majanga ya meningokokasi ulikuwa kwenye msingi wa kutambua ugonjwa huu mapema na chanjo ya dharura ya watu wanaoathirika na walio hatarini ambao wana A/C ya valensi jozi au chanjo za polisakaraidi ya valensi tatu ya A/C/W135, ingawa kuanzishwa kwa [[MenAfriVac]] (chanjo ya kikundi cha A cha meningokokasi) kumeonyesha ufanisi katika watu wachanga, na kumetajika kuwa kielelezo cha ushirikiano wa kutengeneza bidhaa katika maeneo yenye uhaba wa rasilimali.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Chanjo ya kila mara dhidi ya "Streptococcus pneumoniae" kwa [[chanjo ya muungano wa niumokokasi]], ambayo hutenda kazi dhidi ya aina maarufu saba za viini hivi hupunguza pakubwa kutokea kwa meninjitisi ya niumokokasi.[[Chanjo ya polisakaraidi ya niumokokasi]], ambayo hutibu aina 23, hupeanwa tu kwa vikundi maalum (kama vile watu waliofanyiwa [[splenektomia]], yaani kutolewa wengu kwa upasuaji); haisababishi mwitikio mkuu wa kinga katika watu wote wanayoipokea, kama vile watoto. Chanjo ya utotoni ya [[Bacillus Calmette-Guérin]] imeripotiwa kupunguza pakubwa kima cha meninjitisi ya kifua kikuu, lakini ubora wake unaofifia katika watu wazima umepelekea utafiti kufanywa ili kupata chanjo bora zaidi.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Profilaksi ya muda mfupi ya antibiotiki ni mbinu nyingine ya kinga, hasa ya meninjitisi ya meningokokasi. Kwa visa vya meninjitisi ya meningokokasi, matibabu ya kiprofilaksi ya watu wa karibu kwa kutumia antibiotiki (kama vile [[rifampicin]], [[ciprofloxacin]] au [[ceftriaxone]]) yanaweza kupunguza hatari yao ya kuambukizwa hali hii, lakini haiwakingi dhidi ya maambukizi ya baadaye. Upinzani dhidi ya rifampicin umetambulika kuongezeka baada ya kuitumia dawa hii, jambo ambalo limepelekea baadhi ya watu kupendekeza vikolezo vingine. Ingawa antibiotiki hutumika mara nyingi zaidi ili kujaribu kuzuia meninjitisi katika watu walio na hali ya [[kuvunjika kwa basila ya fuvu]], kuna ushahidi usiotosha wa kutambua iwapo hatua hii ina manufaa au hatari. Hatua hii hufanywa katika watu walio au wasio na hali ya kuvuja kwa KMN.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Meninjitisi ina uwezo wa kuhatarisha maisha na ni kisababishi kikuu cha kifo isipotibiwa; kuchelewesha matibabu kumehusishwa na matokeo duni zaidi.Kwa hivyo, matibabu ya kutumia antibiotiki za aina mbalimbali hayafai kucheleweshwa wakati uchunguzi wa kutambua ugonjwa huu ungali unafanywa. Iwapo ugonjwa wa meningokokasi unakisiwa kuwepo katika utunzaji wa kimsingi, maelekezo yanapendekeza kuwa[[benzylpenicillin]] ipeanwe kabla ya rufaa ya hospitalini. [[Mtu anafaa kutiwa kiowevu ndani ya mishipa |ndani ya mishipa]] iwapo ana[[hipotensheni]] (shinikizo la chini la damu) au [[mshtuko (wa kiusambazaji)|mshtuko]]. Kwa sababu meninjitisi inaweza kusababisha matatizo kadhaa makali, uchunguzi wa kila mara unapendekezwa kufanywa ili kuyatambua mapema ili kumlaza mtu huyu katika [[kitengo cha wagonjwa mahututi]] iwapo itahitajika.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: [[Mitambo ya kuingiza hewa]] inaweza kuhitajika iwapo mtu ana kiwango cha chini cha ufahamu, au iwapo kuna ushahidi wa [[kushindwa kupumua]]. Iwapo kuna dalili za kupanda kwa shinikizo la ndani ya fuvu, hatua za kulidhibiti zinaweza kuchukuliwa; hatua hizi zitawezesha kuinua [[shinikizo la kupulizia ubongo]] na matibabu mbalimbali ili kupunguza shinikizo la ndani ya fuvu kwa kutumia dawa (kama vile [[mannitol]]). Mitukutiko hutibiwa kwa [[kikinza mitukutiko]]. Hidrosifalasi (kuzuilika kwa mkondo wa KMN) inaweza kupelekea haja ya kuingiza kifaa cha daima au cha muda mfupi cha kutoa kiowevu, kama vile [[kigeuza njia ya ubongoni]].


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text:
[[File:Ceftriaxone structure.png|thumb|fomula ya muundo wa ceftriaxone, mojawapo ya antibiotiki za cefalosporin ya kizazi cha tatu inayopendekezwa katika matibabu ya kwanza ya meninjitisi ya kibakteria.]]
[[Antibiotiki za kijarabati]] (matibabu bila utambuzi maalum) zinafaa kupeanwa punde, hata kabla ya matokeo ya sindano ya mgongo na uchambuzi wa KMN kujulikana. Matibabu ya kwanza yatakayotumika hutegemea pakubwa aina ya bakteria inayosababisha meninjitisi katika eneo fulani na kikundi maalum cha watu. Kwa mfano, kule[[Uingereza|Uingereza]] [[matibabu ya kijarabati]]hujumuisha kizazi cha tatu cha [[cefalosporin]] kama vile [[cefotaxime]] au [[ceftriaxone]]. Nchini Marekani ambapo ukinzani dhidi ya cefalosporin hupatikana zaidi katika streptokosi, nyongeza ya [[vancomycin]] juu ya matibabu ya kwanza hupendekezwa. [[Chloramphenicol]], ikitumika pekee au pamoja na [[ampicillin]], hata hivyo, huonekana kufanya kazi vyema pia.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Matibabu ya kijarabati yanaweza kupendelewa kulingana na umri wa mtu, iwe maambukizi yalitanguliwa na [[jeraha la kichwa]], iwa mtu huyu amefanyiwa [[upasuaji unaohusu mfumo wa neva]] hivi karibuni au iwe mtu huyu ana kigeuza njia ya ubongoni au la. Katika watoto wachanga na watu wa umri wa zaidi ya miaka 50 , na pia wale walio na kingamwili dhaifu, kuongeza[[ampicillin]] hupendekezwa ili kukabiliana na "[[Listeria monocytogenes]]". Matokeo ya mbinu ya Gram ya kupaka rangi yanapopatikana na kisababishi cha kijumla cha kibakteria kimejulikana, inawezekana kubadilisha antibiotiki na kupeana zile zinazoaminika kukabiliana na kikundi cha viini kinachokisiwa kusababisha maambukizi. Matokeo ya [[microbiological uchunguzi viini vya kimikrobiolojia|uchunguzi viini]] kijumla huchukua muda mrefu zaidi kupatikana (saa 24–48). Matokeo haya yanayopatikana, matibabu ya kijarabati yanaweza kubadilishwa na kuwa matibabu maalum ya antibiotiki inayolenga viini maalum vinavyosababisha maambukizi na pia kulenga mwitikio wake dhidi ya antibiotiki.Ili antibiotiki iweze kufaulu kukabiliana na meninjitisi, haifai tu kuwa na uwezo wa kukabiliana na viini vya bakteria lakini pia kufika katika meninjesi kwa viwango vya kutosha; baadhi ya antibiotiki zina uwezo mdogo wa kupenya hivyo zina matumizi madogo dhidi ya meninjitisi. Idadi kubwa ya antibiotiki zinazotumika katika meninjitisi hazijajaribiwa moja kwa moja katika watu wenye meninjitisi katika [[utafiti wa kiafya]]. Badala yake, maarifa yanayotumika yametokana, kwa kiwango kikubwa, na utafiti wa maabara wa [[sungura]]Meninjitisi ya kifua kikuu huhitaji matibabu ya muda mrefu kwa kutumia antibiotiki. Ingawa kifua kikuu ya mapafu kwa kawaida hutibiwa kwa miezi 6, watu walio na meninjitisi ya kifua kikuu kwa kawaida hutibiwa kwa mwaka mmoja au zaidi.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Matibabu [[saidizi]] ya [[steroidi gamba]] (kwa kawaida [[dexamethasone]]) yameonyesha manufaa kama vile kupunguza [[matatizo ya kusikia]], na matokeo ya muda mfupi yaliyo bora zaidi yanayohusu neva katika vijana baleghe na watu wazima wa nchi zilizostawi zilizo na viwango vya chini vya UKIMWI. Kuna utafiti unaoonyesha kima kilichopunguka cha vifo kufuatia matibabu haya, huku utafiti mwingine ukiwa hauonyeshi takwimu zozote.Matibabu haya pia huonekana kuwanufaisha watu walio na meninjitisi ya kifua kikuu, angalau katika wale wasio na viini vya UKIMWI.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Kwa hivyo, maelekezo ya kitaalam hupendekeza kuanzishwa kwa dexamethasone au steroidi gamba sawa na hii, punde kabla ya kipimo cha kwanza cha antibiotiki kupeanwa, na kuendelezwa kwa siku nne . Kwa sababu manufaa mengi ya matibabu haya huwa tu kwa watu walio na meninjitisi ya niumokokasi, baadhi ya maelekezo hudokeza kwamba dexamethasone isitishwe iwapo kisababishi kingine cha meninjitisi kitatambulika. The likely mechanism is suppression of overactive inflammation.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Kazi ya steroidi gamba saidizi ni tofauti kwa watoto na watu wazima. Ingawa manufaa ya steroidi gamba yametambulika kwa watu wazima na pia kwa watoto wa nchi zalizostawi, matumizi yake kwa watoto wa kutoka nchi zenye [[Umaskini|mapato madogo]] hayajapata ushahidi; sababu ya tofauti hii siyo wazi.Hata katika nchi zenye mapato makubwa, manufaa ya steroidi gamba huonekana tu zinapopeanwa kabla ya kipimo cha kwanza cha antibiotiki, na huwa juu zaidi katika visa vya "H. influenzae" meninjitisi, ambapo mathara yake yamepunguka kwa kiwango kikubwa tangu kuanzishwa kwa [[Chanjo ya Hib]]. Kwa hivyo, steroidi gamba hupendekezwa katika matibabu ya meninjitisi ya watoto iwapo kisababishi chake ni "H. influenzae", na iwapo tu zitatumika kabla ya kipimo cha kwanza cha antibiotiki; matumizi mengine yamekumbwa na utata.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: [[Meninjitisi ya virusi]]kwa kawaida huhitaji matibabu saidizi; idadi nyingi ya virusi vinavyosababisha meninjitisi haviitikii matibabu maalum. Meninjitisi ya virusi mara nyingi huendelea kwa utaratibu hafifu zaidi kuliko meninjitisi ya kibakteria. [[virusi vya hepesi ndogo]] na [[virusi vya mbwe ya tetekuwanga]] vinaweza kuitikia matibabu ya dawa ya kinzavirusi kama vile [[aciclovir]]. Hata hivyo, hakuna utafiti wa kimatibabu unaoonyesha haswa iwapo matibabu haya yamekuwa na ufanisi. Matukio hafifu ya meninjitisi ya virusi yanaweza kutibiwa nyumbani kwa kutumia mbinu za kitamaduni kama vile vinywaji, kupumzika na dawa za kuondoa maumivu.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Meninjitisi inayosababishwa na kuvu, kama vile meninjitisi ya kriptokokasi, hutibiwa kwa vipimo vyenye nguvu vya muda mrefu vya [[dawa ya kukinza kuvu|kinza kuvu]], kama vile [[amphotericin B]] na [[flucytosine]]. Ongezeko la shinikizo la ndani ya fuvu ni tukio la kawaida katika meninjitisi ya kuvu, hivyo sindano za mgongoni zinazodungwa mara nyingi (kwa kawaida kila siku) ili kupunguza shinikizo hupendekezwa. la sivyo kuvuta kiowevu mgongoni.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: [[File:Meningitis world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|[[miaka ya hasara ya kulemaa]] ya meninjitisi kwa kila watu 100,000  mwaka wa 2004.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Meninjitisi ya kibakteria isiyotibiwa mara nyingi husababisha kifo. Kwa upande mwingine, meninjitisi ya virusi, mara nyingi hutatulika yenyewe na ni nadra kusababisha kifo. Kufuatia matibabu, [[Kima cha vifo|hali ya kuweza kufa]] (hatari ya kifo) kutokana na meninjitisi ya kibakteria hutegemea umri wa mtu na kisababishi cha ugonjwa huu. Katika watoto wazawa, asilimia 20–30 wanaweza kufa kutokana na tukio la meninjitisi ya kibakteria. Hatari hii iko chini kidogo katika watoto. Kima cha uwezo wa kufa kwa watoto ni asilimia 2, lakini hupanda hadi takriban asilimia 19 - 37 katika watu wazima.Hatari ya kufa hutabiriwa kwa kutumia vipengele mbalimbali kando na umri. Vipengele hivi ni kama vile viini vya magonjwa na muda vinavyochukua kutolewa katika kiowevu cha mfumo mkuu wa neva, makali ya uginjwa wa kijumla, upungufu wa kujifahamu na kiwango cha chini ya kawaida cha seli nyeupe za damu katika kiowevu cha mfumo mkuu wa neva. Meninjitisi inayosababishwa na "H. influenzae" na meningokokasi ina prognosi bora zaidi ya meninjitisi inayosababishwa na kikundi cha B cha steptokosi, kolifomu na "S. pneumonia". Pia katika watu wazima, meninjitisi ya meningokokasi ina kima cha chini cha uwezo wa kufa (3 - 7) zaidi ya ugonjwa numokokasi.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Watoto wengi wanaweza kulemaa, hali inayoweza kusababishwa na kuhadhiriwa kwa mfumo wa neva, ikiwa ni pamoja na [[uziwi unaotokana na kuhadhiriwa kwa neva]], [[kifafa]], [[kutoweza kujifunza kutokana na ulemavu|kujifunza]] na matatizo ya kimwenendo, na pia upungufu wa kiutambuzi. Mambo haya hutokea katika asilimia 15 ya watu wanaoendelea kuishi. Baadhi ya visa vya uziwi yanaweza kutibika..Katika watu wazima, asilimia 66 ya matukio yote huisha bila ya kuwa na ulemavu. Matatizo makuu ni [[uziwi]] (katika asilimia 14) na [[ulemavu wa kukua|ulemavu wa kiutambuzi]] (katika asilimia 10).


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text:
[[File:Meningitis-Epidemics-World-Map.png|right|thumb|Demografia ya [[meningokokasi, meninjitisi ya |meningokokasi]]]]
Ingawa meninjitisi ni [[ugonjwa unaopaswa kuripotiwa mara moja]] katika nchi nyingi, kima maalum cha [[mathara (epidemolojia)|mathara ya magonjwa]] ya ugonjwa huu hayajulikani.Meninjitisi ya kibakteria hutokea kwa takriban watu 3 kwa kila 100,000 kila mwaka katika[[Ulimwengu wa Magharibi|Mataifa ya Magharibi]]. Utafiti wa idadi kubwa ya watu umeonyesha kuwa meninjitisi ya virusi hutokea mara nyingi zaidi, kwa watu 10.9 kwa kila 100,000, na kutokea mara nyingi zaidi majira ya joto. Nchini Brazil, kima cha meninjitisi ya kibakteria kiko juu zaidi, yaani 45.8 kwa kila watu 1000,000 kila mwaka.[[Mataifa ya kusini mwa jangwa la Sahara]] yamekuwa yakikubwa na majanga makubwa zaidi ya meninjitisi ya meningokokasi kwa zaidi ya karne moja, hivyo kupelekea kuitwa "ukanda wa meninjitisi." Majanga haya kwa kawaida hutokea katika majira ya kiangazi (Disemba hadi Juni), na wimbi la janga linaweza kudumu kwa miaka miwili hadi minne, huku likikoma katika majira ya mvua yanayoingia. kiwango cha maambukizi katika eneo hili ni matukio 100–800 kwa kila 100,000, ambalo huwa na [[Huduma za kiafya|huduma za kimatibabu]] zilizo duni. Matukio haya hasa husababishwa na meningokokasi. Janga kuu zaidi kuwahi kurekodiwa katika historia lilitanda katika eneo hili lote mnamo mwaka wa 1996–1997, huku likisababisha matukio 250,000 na vifo 25,000.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Ugonjwa wa meningokokasi hutokea katika majanga kwenye maeneo ambapo watu wengi huishi kwa pamoja kwa mara ya kwanza, kama vile kambi za askari wakati wa uhamisho, vyuo vya masomo na safari ya [[Hija]] ya kila mwaka.Ingawa mtindo wa marudio ya majanga barani Afrika hayatambuliki vyema, kuna vipengele kadhaa vinavyohusishwa na kuendelea kwa majanga katika mkanda wa meninjitisi. Vipengele hivi hujumuisha: hali za kimatibabu (uhatarisho wa watu unaohusiana na kingamwili), hali za kidemografia (kusafiri na kuhamishwa kwa idadi kubwa ya watu), hali za kijamii na kiuchumi (msongamano wa watu na hali duni za kimakazi), hali za hewa (ukame na dhoruba ya vumbi), na maambukizi yanayoambatana na ugonjwa huu (maambukizi ya makali ya kipumzi).


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Kuna tofauti kuu kwa kusambaa katika eneo kwa visababishi vya meninjitisi ya kibakteria. Kwa mfano, huku vikundi vya B na C vya "N. meningitides" vikisababisha visa vingi zaidi ya magonjwa barani Uropa, magonjwa ya kikundi cha A hupatikana bara Asia na kuendelea kuwa tisho kuu barani Afrika, ambapo husababisha idadi kubwa ya majanga katika ukanda wa meninjitisi, yakijumlisha asilimia 80 hadi 85 ya matukio meninjitisi ya meningokokasi yaliyorekodiwa.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Baadhi ya watu hudokeza kuwa huenda [[Hippocrates]] alitambua uwepo wa meninjitisi, na inaonekana kuwa ugonjwa huu ulijulikana na wauguzi wa zama za Mwamko kama vile [[Avicenna]]. Maelezo ya meninjitisi ya kifua kikuu, ambayo wakati huo ilijulikana kama "[[dropisi]] ya ubongo", mara nyingi husifika kuwa ya muuguzi wa Edinburgn[[Robert Whytt|Sir Robert Whytt]] katika ripoti ya baada ya kufa kwake iliyotokea mnamo mwaka wa 1768, ingawa uhusiano wa viini vya kifua kikuu na ugonjwa wenyewe haukubainika hadi karne iliyofuatia.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Inaonekana kuwa janga la meninjitisi ni jambo la hivi majuzi kidogo. Mara ya kwanza ya tukio kuu la kuzuka kwa ugonjwa huu ilikuwa mjini [[Geneva]] mnamo mwaka wa 1805.Majanga mengine mengi katika Ulaya na Marekani yalielezwa muda mfupi baadaye, kisha ripoti ya kwanza ya janga hili kutokea mnamo mwaka wa 1840. Majanga ya Afrika yalianza kutokea mara nyingi katika karne ya 20 , yakianza na janga kuu lililotanda nchini[[Nigeria]] na [[Ghana]] mwaka wa 1905–1908.


title: Ugonjwa wa uti wa mgongo

text: Tukio la kwanza la maambukizi ya bakteria ya meninjitisi fiche liliripotiwa na msomi wa bakteria wa nchi ya Austria [[Anton Weichselbaum]], ambaye mwaka wa 1887 alieleza kuhusu "meningokokasi". Kima cha uwezo wa kufa kutokana na meninjitisi kilikuwa juu sana (zaidi ya asilimia 90) katika ripoti za kwanza. Mnamo mwaka wa 1906, [[antisera]] ilitoleshwa kutoka kwa farasi; ambayo baadaye ilikuzwa zaidi na mwana sayansi Mmarekani [[Simon Flexner]], ambayo ilipunguza pakubwa uwezo wa kufa kutokana na ungonjwa unaosababishwa na meningokokasiMnamo mwaka wa 1944, [[penicillin]] iliripotiwa kwa mara ya kwanza kuweza kukabiliana na meninjitisi.Kuanzishwa kwa chanjo za "[[Haemophilus]]" katika karne ya 20 kulipelekea kushuka pakubwa kwa visa vya meninjitisi iliyohusishwa na viini hivi. Mwaka wa 2002, ushahidi ulitokea kuwa matibabu ya kutumia steroidi yangeboresha prognosi ya meninjitisi ya kibakteria.[[Jamii:Maradhi ya kuambukiza]]


title: Kiakei

text: Kiakei ni lugha ya Kiaustronesia nchini Vanuatu inayozungumzwa na Waakei kwenye kisiwa cha Santo. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiakei imehesabiwa kuwa watu 650. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiakei iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiambae-Magharibi

text: Kiambae-Magharibi ni lugha ya Kiaustronesia nchini Vanuatu inayozungumzwa na Waambae kwenye kisiwa cha Ambae. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiambae-Magharibi imehesabiwa kuwa watu 8700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiambae-Magharibi iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiambae-Mashariki

text: Kiambae-Mashariki ni lugha ya Kiaustronesia nchini Vanuatu inayozungumzwa na Waambae kwenye kisiwa cha Ambae. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiambae-Mashariki imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiambae-Mashariki iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiamblong

text: Kiamblong ni lugha ya Kiaustronesia nchini Vanuatu inayozungumzwa na Waamblong kwenye kisiwa cha Santo. Idadi ya wasemaji wa Kiamblong imehesabiwa kuwa watu 300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiamblong iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiambrym-Kaskazini

text: Kiambrym-Kaskazini ni lugha ya Kiaustronesia nchini Vanuatu inayozungumzwa na Waambrym kwenye kisiwa cha Ambrym. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiambrym-Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 5250. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiambrym-Kaskazini iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiambrym-Kusini-Mashariki

text: Kiambrym-Kusini-Mashariki ni lugha ya Kiaustronesia nchini Vanuatu inayozungumzwa na Waambrym kwenye kisiwa cha Ambrym. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiambrym-Kusini-Mashariki imehesabiwa kuwa watu 3700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiambrym-Kusini-Mashariki iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kianeityum

text: Kianeityum ni lugha ya Kiaustronesia nchini Vanuatu inayozungumzwa na Waaneityum kwenye kisiwa cha Aneityum. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kianeityum imehesabiwa kuwa watu 900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kianeityum iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiaore

text: Kiaore ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Vanuatu iliyozungumzwa na Waaore kwenye kisiwa cha Santo. Siku hizi hakuna wasemaji wa Kiaore, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaore iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiapma

text: Kiapma ni lugha ya Kiaustronesia nchini Vanuatu inayozungumzwa na Waapma kwenye kisiwa cha Raga. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiapma imehesabiwa kuwa watu 7800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiapma iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiaraki

text: Kiaraki ni lugha ya Kiaustronesia nchini Vanuatu inayozungumzwa na Waaraki kwenye kisiwa cha Araki. Idadi ya wasemaji wa Kiaraki haijulikani lakini ni wachache tu na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaraki iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiaulua

text: Kiaulua ni lugha ya Kiaustronesia nchini Vanuatu inayozungumzwa na Waaulua kwenye kisiwa cha Malekula. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiaulua imehesabiwa kuwa watu 750. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaulua iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiavava

text: Kiavava ni lugha ya Kiaustronesia nchini Vanuatu inayozungumzwa na Waavava kwenye kisiwa cha Malekula. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiavava imehesabiwa kuwa watu 700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiavava iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiaxamb

text: Kiaxamb ni lugha ya Kiaustronesia nchini Vanuatu inayozungumzwa na Waaxamb kwenye kisiwa cha Malekula. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiaxamb imehesabiwa kuwa watu 750. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaxamb iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiaiwoo

text: Kiaiwoo ni lugha ya Kiaustronesia nchini Visiwa vya Solomon inayozungumzwa na Waaiwoo. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiaiwoo imehesabiwa kuwa watu 8400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaiwoo iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kianuta

text: Kianuta ni lugha ya Kiaustronesia nchini Visiwa vya Solomon inayozungumzwa na Waanuta kwenye kisiwa cha Anuta. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kianuta imehesabiwa kuwa watu 270. Lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kianuta iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiareare

text: Ki'are'are ni lugha ya Kiaustronesia nchini Visiwa vya Solomon inayozungumzwa na Wa'are'are kwenye kisiwa cha Malaita. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Ki'are'are imehesabiwa kuwa watu 17,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Ki'are'are iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiarosi

text: Kiarosi ni lugha ya Kiaustronesia nchini Visiwa vya Solomon inayozungumzwa na Waarosi kwenye kisiwa cha Makira. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiarosi imehesabiwa kuwa watu 6750. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiarosi iko katika kundi la Kioseaniki.