title: Mwanzo (Biblia)

text: Mwa 3 inasimulia dhambi iliyo asili ya dhambi zote (Rom 5:12). Kwa njia hiyo tunaambiwa hali yetu mbaya haitokani na Mungu, bali na uasi wetu na wa wazee wetu (Hek 2:23-24). Pia tunafundishwa kukataa toka mwanzo vishawishi vyetu tukiamini maagizo yote ya Mungu yametolewa kwa upendo mkuu. Shetani ndiye aliyeanzisha kishawishi. Eva alipaswa asimsikilize. Kosa lake la kwanza ni kumjibu: hivyo shetani akamdanganya kwamba, eti Mungu ana kijicho, hataki watu walingane naye, ndiyo sababu aliwakataza (Yoh 8:44). Tukianza kuzingatia kishawishi tunakubali shaka juu ya wema wa Mungu kwetu katika kutuelekeza. Kwa namna hiyo walianguka watu wa kwanza waliokuwa watakatifu; kwa urahisi zaidi tutaanguka sisi wenye tabia mbaya kutokana na dhambi hiyo na nyingine nyingi.


title: Mwanzo (Biblia)

text: Hata baada ya dhambi Mungu anamtafuta mtu kwa upendo, ila huyo kwa aibu anamkimbia, au akijisikia analaumiwa na dhamiri, basi anatafuta visingizio hata kumlaumu Mungu kana kwamba ndiye aliyesababisha. Kwa utakatifu wake Mungu hawezi kuvumilia maovu, na kwa haki yake anataka makosa yalipwe. Ndiyo sababu tunakuta matatizo maishani, kama vile uchungu wa uzazi, kuhusiana kwa mabavu, kupata riziki kwa shida, na hasa kufa: hayo yote ni matokeo ya dhambi. Pamoja na hayo Mungu hapendi mtu yeyote apotee (2Pet 3:9), hivyo toka mwanzo aliahidi kwamba mzawa wa Eva atamponda kichwa shetani. Ndiyo habari njema ya awali kuhusu wokovu ujao.


title: Mwanzo (Biblia)

text: Baada ya dhambi ya asili watu walianza kuzaa. Mwa 4:1-16 inatuchorea picha ya Kaini na Abeli kama wazaliwa wa kwanza waliotofautiana kiadili (1Yoh 3:11-12). Toka mwanzo mwovu na mwadilifu waliishi pamoja, wa kwanza akimdhulumu wa pili hata kumuua bila ya kujali udugu. Ikisikitishwa kufikiria mzaliwa wa kwanza kuwa muuaji wa mdogo wake, inafurahisha kwamba wa kwanza kufa alikuwa mwema, kielelezo cha Yesu aliyeuawa bila ya kosa (Eb 12:24).


title: Mwanzo (Biblia)

text: Toka mwanzo hao walimuabudu Mungu kwa njia ya dini, ibada na sadaka mbalimbali. Hata hivyo Mungu akakubali zile tu zilizotolewa kwa ukarimu (Eb 11:4). Tangu hapo Biblia inatuonyesha jinsi alivyopendelea wadogo kuliko wakubwa.


title: Mwanzo (Biblia)

text: Kuhusu Kaini tunaonyeshwa ustawi wa dhambi ndani mwake na uongozi wa Mungu aliyemtaka ashinde dhambi bado mlangoni. Hata baada ya dhambi hiyo ambayo ni kubwa kiasi cha kumlilia Mungu alipe kisasi, yeye alizidi kumhifadhi Kaini.


title: Mwanzo (Biblia)

text: Baadaye (Mwa 4:17-24) kukawa na maendeleo ya aina mbalimbali: ujenzi, ufundi, muziki, lakini hasa dhambi. Picha yake ni Lameki, mtu wa kwanza kuwa na mitara, mkatili kama nini. Ingawa hali ilikuwa ya kukatisha tamaa, kwa baraka ya Mungu watu wakazidi kuzaa na kati ya watoto wao wakapatikana waadilifu kama Henoko aliyestahili kutwaliwa na Mungu. Hata hivyo ongezeko la dhambi likasababisha maisha ya binadamu yafupike (Mwa 6:3) kwa kuwa ni kusogea mbali na Mungu, chemchemi ya uhai.


title: Mwanzo (Biblia)

text: Mwa 6:5-9:17 inatufundisha kwamba Mungu anachukizwa na dhambi, hivyo anataka kuondoa maovu duniani ili nchi impendeze kama alivyokusudia alipoiumba. Kwa ajili hiyo zamani za Nuhu alileta maji yafunike dunia na kuzamisha waovu. Lakini alisalimisha waadilifu katika safina kubwa ya kutosha, halafu akafunga nao agano thabiti (Eb 11:7). Hasa maji yanayokusudiwa kutakasa dunia yote ni yale ya ubatizo (1Pet 3:17-22), na safina ambayo iokoe watu ni Kanisa, ambalo ni la lazima kwa wokovu kama vile ubatizo unaotuingiza ndani yake.


title: Mwanzo (Biblia)

text: Uso wa nchi ulipokwishatakaswa na maji njiwa akarukaruka akachuma tawi la mzeituni unaozaa matunda ya kutengenezea mafuta. Njiwa akaonekana tena juu ya maji siku ya ubatizo wa Yesu ambapo alipakwa Roho Mtakatifu na kuyatia maji nguvu ya kutakasa watu (Mk 1:9-11; Tito 3:3-7). Maji na mafuta ndiyo mwanzo mpya kwa binadamu.


title: Mwanzo (Biblia)

text: Mara alipotoka safinani Nuhu alimtolea Mungu sadaka iliyompendeza hata akaahidi hataangamiza tena binadamu kila anapostahili. Sadaka hiyo ni mfano wa ile ya Yesu msalabani, inayoadhimishwa katika ekaristi, ikituondolea adhabu nyingi na kutuletea huruma ya Mungu, yaani nafasi na neema ya kutubu (Tito 2:11-14). Hatimaye kutakuwa na hukumu (Math 24:37-41).


title: Mwanzo (Biblia)

text: Mwa 11:1-9 inatufundisha kwamba kiburi na dhambi kwa jumla vinatenganisha watu wasiweze kuelewana wala kuishi pamoja. Kinyume chake katika Agano Jipya tunasikia kwamba siku ya Pentekoste Roho Mtakatifu, aliye upendo wa Mungu, aliunganisha tena watu wa makabila mbalimbali katika kutangaza sifa zake (Mdo 2:5-12). Palipo na upendo, tofauti za lugha na utamaduni si shida.


title: Mwanzo (Biblia)

text: Mtu huyo, aliyezaliwa Mesopotamia (Iraq) baada ya watu kubuni uandishi, ndiye mwanzo wa taifa teule la Mungu na baba wa waamini wote. Aliishi kwa kuhamahama pamoja na mifugo yake: akipitia Syria alifikia nchi ya Kanaani aliyoahidiwa na Mwenyezi Mungu akashukia Misri kwa muda (Mwa 12). Lakini safari yake muhimu zaidi ni ile ya imani, kwa kuwa Abrahamu aliongozwa na Mungu siku kwa siku, katika mazuri na magumu, akisadiki ahadi zake za ajabu (Eb 11:8-19). Mchungaji huyo alikubali Mungu amchunge maisha yake yote, akamfuata bila ya wasiwasi, akituachia mfano bora wa kumshika mkono Mungu daima bila ya hofu.


title: Mwanzo (Biblia)

text: Hasa Mungu alimuahidia uzao mkubwa kama nyota za mbinguni, naye akaamini ingawa alikuwa hajapata hata mtoto mmoja: ndiyo imani iliyompendeza sana Mungu (Mwa 15:1-6).


title: Mwanzo (Biblia)

text: Mwa 18 inamchora kama mtu mkarimu sana kwa wageni, rafiki wa Mungu anayestahili kuambiwa yote, mwenye huruma, busara na unyenyekevu katika sala. Wageni wake watatu ambao ni kama mtu mmoja tu wanadokeza Utatu Mtakatifu. Mungu alimdai Abrahamu asadiki kwamba anaweza yote kama atakavyomdai Bikira Maria (Lk 1:17), naye alidumu kumuomba awahurumie waovu kwa ajili ya waadilifu (Yak 5:16).


title: Mwanzo (Biblia)

text: Mwa 19 inatuchorea uovu wa watu ambao huko Sodoma ulizidi hata kumdai Mungu alipe kisasi. Lakini kati yao mwadilifu akaokolewa, isipokuwa mke wake akaja kuadhibiwa kwa sababu aliangalia nyuma kinyume cha agizo la Bwana (Lk 17:28-33).


title: Mwanzo (Biblia)

text: Mwa 21:1-21 inatusimulia jinsi Mungu alivyotimiza ahadi yake kwa kumjalia Sara amzalie Abrahamu mtoto Isaka katika uzee na utasa. Isaka ni mtoto wa imani, si wa mwili, naye ni huru, tofauti na Ishmaeli mtoto wa mtumwa ambaye hastahili kurithi pamoja na mdogo wake. Isaka, baba wa Israeli alipata baraka kuu, naye ni mfano wa watu wa Agano Jipya. Ishmaeli, baba wa Waarabu alibarikiwa pia kwa ajili ya baba yake, naye ni mfano wa Agano la Kale ambapo watu wanategemea mambo ya kimwili (kutahiriwa, kunawa, kubagua vyakula n.k.) na hivyo ni watumwa (Gal 4:21-5:1).


title: Mwanzo (Biblia)

text: Mwa 22:1-19 inatuletea habari ya kusisimua kuhusu sadaka ambayo Mungu alimdai Abrahamu, yaani kumchinja Isaka. Ni kimoja kati ya vilele vya imani ya binadamu, imani inayoonyeshwa kwa matendo ya utiifu (Yak 2:21-22). Abrahamu hakusita kumrudishia Mungu kile alichopewa, akaondoka alfajiri akasafiri mpaka mahali alipoambiwa (Wayahudi wanaamini mlima huo ndipo walipojenga hekalu la Yerusalemu). Kwa niaba ya waamini wote Abrahamu alikuwa tayari kumchinjia Mungu mwanae pekee ampendaye. Lakini atakayemtoa kweli Mwana pekee ni Mungu Baba (Yoh 3:16). Mwanae ndiye mwanakondoo aliyeuliziwa na Isaka na ambaye Mungu akajipatia juu ya mlima Kalivari alioupanda huku amejitwika sio kuni bali mti wa msalaba. Abrahamu aliamini uwezo wa Mungu juu ya mauti na hasa uaminifu wake kwa ahadi alizompa: kwa hiyo akarudishiwa mwana hai kama mfano wa ufufuko, na katika yeye, yaani katika mzawa wake, watu wote wakabarikiwa. Maisha ya imani yanadai daima sadaka, hasa ya mambo yanayopendwa zaidi (Rom 12:1-2): ndiyo njia ya kujaliwa baraka zinazopita ubinadamu wetu.


title: Mwanzo (Biblia)

text: Mwa 24 inasimulia kirefu jinsi Abrahamu kabla hajafa alivyomfanyia mpango wa ndoa Isaka kufuatana na mila zao, ila alikataza kabisa asirudi kwao, bali kwa vyovyote abaki katika nchi ile aliyoahidiwa na Mungu. Hivyo imani izidi kuongoza uzao wake kama ilivyomuongoza mwenyewe.


title: Mwanzo (Biblia)

text: Kadiri ya Mwa 25:19-34, Rebeka alimzalia Isaka watoto pacha wenye sura na silika tofauti, Esau na Yakobo. Wa kwanza analaumiwa hasa kwa kupuuzia baraka ya Mungu iliyokuwa haki ya kifunguamimba: kwa sahani ya dengu alikubali kukosa neema zile zote alizojitwalia Yakobo kwa imani yake (Eb 12:16-17).


title: Mwanzo (Biblia)

text: Mwa 27 inasimulia jinsi Yakobo, akifundishwa na mama yake, alivyoweza kubarikiwa na baba. Ingawa uongo wake haukubaliki (Hos 12:3-5), Mungu alithibitisha baraka ya Isaka kadiri ya desturi yake ya kumpendelea mdogo: hivyo Yakobo, aliyekimbia nchi yake ana fimbo tu, alirudi miaka ishirini baadaye ana wake 4, watoto 11 na mifugo wengi ajabu (Mwa 32). Kabla hajaingia nchi yake Mungu alishindana naye usiku kucha akalazimika kumbariki na kumtajia jina jipya, Israeli.


title: Mwanzo (Biblia)

text: Kama kawaida ya mitara, kulikuwa na upendeleo na wivu. Hasa Yosefu alichukiwa na kaka zake wote, ingawa alikuwa mnyofu hata kuwasimulia ndoto zake za ajabu (Mwa 37:2-11). Kijicho na chuki vilifikia hatua ya kuwafanya watamani kumuua. Walipopata nafasi walifanya njama, ingawa si wote. Mwisho uamuzi ukawa kumuacha hai lakini kumuuza kama mtumwa kwa wafanyabiashara walioelekea Misri (Mwa 37:12-36). Lakini katika maovu ya binadamu Mungu akazidi kushughulikia taifa lake teule. Hivyo Yosefu akawa mfano wa Yesu ambaye alichukiwa bure tu akauawa msalabani kwa wokovu wa wadogo zake wakosefu.


title: Mwanzo (Biblia)

text: Mwa 39 inaonyesha jinsi Yosefu alivyozidi kumtiii Mungu na kukwepa dhambi. Hivyo baada ya majaribu mbalimbali akatukuzwa kuwa liwali wa Farao kwa nchi yote, hasa kwa usimamizi wa akiba ya chakula (Mwa 41:1-49) kwa ajili ya miaka saba ya njaa aliyotabiri. Kadiri ya mpango wa Mungu njaa hiyo ikawalazimisha kaka zake waje kumuinamia, naye hakulipa kisasi; halafu, kama vile alivyotafsiri ndoto mbalimbali, aliwafafanulia maana ya matukio ya maisha yao katika mpango wa Mungu: kwamba ndiye aliyemtuma Misri kusudi awaokoe (Mwa 45:1-15).


title: Mwanzo (Biblia)

text: Mwa 46:1-7 inasimulia Yakobo na wazawa wake wote, jumla wanaume 70, walivyohamia Misri. Lakini hawakusahau nchi waliyoahidiwa na Mungu: ndiyo sababu Yakobo na Yosefu walidai waapiwe kuwa watakuja kuzikwa kwao (Mwa 49:29-50:26). Kabla ya kufa Yakobo aliwabariki watoto wake 12 na kwa namna ya pekee Yuda ambaye atatawala moja kwa moja (Mwa 49:8-12).


title: Gertrude Mongella

text: Gertrude Ibengwe Mongella alikuwa Rais wa kwanza wa Bunge la Umoja wa Afrika. Pia alikuwa mbunge wa jimbo la Ukerewe katika bunge la taifa nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM.


title: Gertrude Mongella

text: Gertrude alizaliwa mwaka 1945 katika kisiwa cha Ukerewe katika Mkoa wa Mwanza (Tanzania). Baba yake, Patrice Magologozi alikuwa fundi seremala na mwashi na mama yake, Bibi Nambona, alikuwa mkulima.


title: Gertrude Mongella

text: Gertrude Mongela ameshika nyadhifa mbalimbali za kitaifa na kimataifa. Miaka 1993-1995 alikuwa Katibu Mkuu wa Mkutano wa Umoja wa Mataifa wa Masuala ya Wanawake na kuhudhuria mkutano wake wa nne uliofanyika Beijing, China mwaka 1995. Amewahi kuwa balozi nchini India (1991-1993), Waziri Asiye na Wizara Maalum, Waziri wa Ardhi, Maliasili na Utalii, mshauri maalum wa Shirika la Umoja wa Mataifa la Elimu, Sayansi, na Utamaduni, n.k.


title: Kutoka (Biblia)

text: Kitabu cha Kutoka ni kitabu cha pili katika Tanakh (yaani Biblia ya Kiebrania), na kwa hiyo pia katika Agano la Kale (sehemu ya kwanza ya Biblia ya Kikristo); kitabu cha kwanza ni Mwanzo.


title: Kutoka (Biblia)

text: Kwa asili kimeandikwa kwa Kiebrania, na katika lugha hiyo kinaitwa "שמות", "Shemot", maana yake “majina”, kutokana na neno lake la kwanza.


title: Kutoka (Biblia)

text: Wengine wanakiita "Kitabu cha Pili cha Mose (au Musa)" kwa vile inafikiriwa kuwa ndiye mwandishi wa kitabu hicho. Kwa lugha ya Kiyunani, kinaitwa "ἔξοδος", "Exodos", maana yake “kuondoka kwa watu wengi pamoja”.


title: Kutoka (Biblia)

text: Kitabu cha Kutoka kina sura arobaini.


title: Kutoka (Biblia)

text: Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.


title: Kutoka (Biblia)

text: Kama ilivyokuwa kwa kitabu cha Mwanzo, hata kitabu cha Kutoka kilipewa jina jipya na watafsiri wa kwanza wa Biblia ya Kiebrania (Agano la Kale) katika lugha ya Kiyunani (tafsiri ya Septuaginta). Maana ya jina hilo ni 'kutoka nje' au 'kuhama', kwa kuwa kitabu kinaeleza habari za kutoka au kuhama Misri.


title: Kutoka (Biblia)

text: Habari za kitabu cha Mwanzo zilimalizika kwa familia ya Yakobo-Israeli) kuhamia nchi ya Misri. Kitabu cha Kutoka kinaanza habari zake muda wa miaka kama 400 hivi baada ya hayo (Mwa 15:13; Kut 12:41).


title: Kutoka (Biblia)

text: Wakati huo wazao wa Israeli walikuwa wameongezeka sana, hata walikuwa taifa la maana, ingawa bado waliishi Misri. Kitabu hiki kinaonyesha jinsi Mungu alivyowaokoa katika utumwa wa Misri, akawapeleka mpaka karibu na Mlima Sinai, na huko alithibitisha rasmi agano alilolifanya na Ibrahimu, ili Israeli liwe kweli taifa na mali ya Mungu, nalo liishi kwa ajili yake. Kisha Mungu, kwa njia ya Musa, aliwapa watu hao kanuni zile ambazo kwa njia yake waishi, pia aliwapa sheria za dini walizotakiwa kuzitimiza ili kufurahia na kufaidi baraka za agano.


title: Kutoka (Biblia)

text: Licha ya thamani yake ya kutoa masimulizi ya matukio ya historia ambayo maisha ya kidini na ya kijamii ya Israeli yalijengwa juu yake, kitabu cha Kutoka pia kina thamani katika kudhihirisha sehemu kubwa ya tabia ya Mungu wa Israeli. Zaidi ya yote, alidhihirishwa kuwa Mungu aokoaye. Waisraeli walitakiwa wamkumbuke daima kuwa ndiye aliyewaokoa na kuwatoa 'katika nchi ya Misri, katika nyumba ya utumwa' (Kut 6:3-8; 20:2).


title: Kutoka (Biblia)

text: Waisraeli walitakiwa watambue historia yao si kama kusanyiko la masimulizi ya matukio, bali kama ufunuo wa tabia ya Mungu. Yeye kwao alikuwa nani, aliwafanyia nini, naye aliwatazamia wafanye mambo gani?


title: Kutoka (Biblia)

text: Mungu alishughulika na kila sehemu ya maisha wa Waisraeli. Matendo yake ya kuokoa yalikuwa yenye ushindi, na hukumu zake ziliangamiza. Kuhifadhiwa kwa taifa na kukua kwake kulikuwa kazi yake (Kut 1:21; 14:21-22:31; 32:35).


title: Kutoka (Biblia)

text: Mungu wa Israeli pia alikuwa Mtakatifu, maana yake watu wake pia wawe watakatifu. Walitakiwa wawekwe wakfu kwa Mungu, wakifuata kwa uangalifu sana matakwa yake kuhusu maisha ya maadili yaliyopangwa wazi naye (Kut 19:5).


title: Kutoka (Biblia)

text: Hata hivyo, Mungu huyo aliyetofautiana kabisa na wanadamu wenye dhambi (Kut 19:12-13), pia alitaka kuishi kati ya watu (Kut 25:8; 33:14). Yule ambaye utakatifu na [[haki] yake vilidai [[adhabu]] na hukumu kwa wenye dhambi (Kut 32:33), alikuwa yuleyule ambaye kwa [[huruma]] na [[neema]] yake aliandaa njia kwa wenye dhambi ili waweze kumkaribia tena, wasamehewe dhambi zao na kurudishwa tena katika [[ushirika]] hai na Mungu Mtakatifu (Kut 29:10-14; 34:6-7).


title: Kutoka (Biblia)

text: 1:1-4:31 Maandalizi ya Musa


title: Kutoka (Biblia)

text: 5:1-15:21 Kuokolewa kutoka Misri


title: Kutoka (Biblia)

text: 15:22-18:27 Safari ya kwenda Sinai


title: Kutoka (Biblia)

text: 19:1-24:18 Kutolewa kwa agano


title: Kutoka (Biblia)

text: 25:1-31:18 Hema la kukutania na ukuhani


title: Kutoka (Biblia)

text: 32:1-34:35 Kuvunjwa kwa agano na matengenezo yake


title: Kutoka (Biblia)

text:
35:1-40:38 Kuandaliwa na kujengwa kwa hema la kukutania[[Jamii:Vitabu vya Agano la Kale]]
[[Jamii:Musa]]


title: Mnandi

text: Minandi ni ndege wa maji wa familia Phalacrocoracidae ambao wanafanana na vibisi lakini wana mkia mrefu zaidi na domo lao ana ncha kwa kulabu. Rangi yao kuu ni nyeusi. Minandi huzamia majini ili kukamata samaki. Hujenga matago yao kwa matawi na mimea ya maji juu ya miti au miamba. Jike huyataga mayai 3-4.


title: Walawi (Biblia)

text: Kitabu cha Walawi (pia: Mambo ya Walawi) ni kitabu cha tatu katika Biblia ya Kiebrania (Tanakh) na katika Agano la Kale la Biblia ya Kikristo, kikifuata kile cha Mwanzo na kile cha Kutoka.


title: Walawi (Biblia)


title: Walawi (Biblia)

text: Katika lugha asili ya Kiebrania kinaitwa "ויקרא" "Wayikra" (maana yake “Na aliita”) ambalo ni neno la kwanza katika kitabu hicho.


title: Walawi (Biblia)

text: Katika tafsiri ya kwanza ya Kiyunani (Septuaginta) kinaitwa "Λευιτικóς", "Levitikos", yaani "Cha Kilawi" kutokana na mada zake zinazohusu Walawi, yaani makuhani.


title: Walawi (Biblia)

text: Wengine wanakiita "Kitabu cha Tatu cha Musa (au Mose)" kwa vile inafikiriwa kuwa ndiye mwandishi wa kitabu hicho.


title: Walawi (Biblia)

text: Katika masimulizi ya kitabu ni Musa anayepokea maagizo ya Mungu akisikia sauti yake kutoka katika hema la mkutano. Maagizo hayo yanahusu hasa ibada za kuendeshwa katika hema la kukutania na baadaye kwenye hekalu la Yerusalemu.


title: Walawi (Biblia)

text: Kwa jumla hakisemi mengi kuhusu maagizo kwa Walawi wenyewe bali juu ya kazi ya makuhani ambao wote walitoka katika ukoo wa Aroni (au Haruni), aliyekuwa wa kabila la Lawi.


title: Walawi (Biblia)

text: Kitabu cha Walawi kina sura ishirini na saba, na sura zote zinahusu amri na maagizo ya Mungu kwa Wanaisraeli hasa sheria za ibada zenye kulenga utakatifu wa makuhani na wa sadaka.


title: Walawi (Biblia)

text: Maagizo hayo yanaeleza sadaka (sura 1-7), walivyowekwa wakfu makuhani wa kwanza, yaani Aroni na wanawe (sura 8-10), utakaso (sura 11-15), sikukuu ya msamaha wa dhambi (sura 16), na maagizo mbalimbali kuhusu maisha ya kila siku na uendeshaji wa ibada (sura 17-27).


title: Walawi (Biblia)

text: Kadiri ya kitabu hicho, watu wa kabila la Lawi tu ndio walioruhusiwa kushughulikia ibada, tena kati yao ukoo wa Haruni tu ndio makuhani kamili kwa sababu Musa aliwateua Aroni na wanawe kwa huduma hii (Law 8,6-13). Ukuhani wa ukoo wa Aroni ukaitwa "ukuhani wa Kilawi" kwa sababu walitoka katika kabila hili.


title: Walawi (Biblia)

text: Kutokana na kazi hiyo Walawi hawakupewa sehemu ya nchi takatifu, ila Mungu mwenyewe awe fungu lao. Lakini taifa lote lilitakiwa liwe takatifu kutokana na uhusiano wake na Mungu (Law 19:1). Polepole maana ya utakatifu huo ilizidi kueleweka kwamba si kukwepa unajisi wa kiibada tu, bali unategemea hasa mwenendo mwadilifu.


title: Berlin

text: Berlin ni mji mkuu, pia mji mkubwa na jimbo la kujitawala la Ujerumani ikiwa na wakazi 3.8 millioni. Berlin iko mashariki ya Ujerumani, palipo mto unaoitwa Spree.


title: Berlin

text: Berlin ilianza kukua kama mji mkuu wa Prussia. Ilikuwa mji mkuu wa Ujerumani tangu kuundwa kwa Dola la Ujerumani mwaka 1871. Kati ya 1949 na 1991 ilikuwa mji mkuu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kijerumani. Tangu maungano ya Ujerumani Berlin imekuwa mji mkuu wa Ujerumani yote.


title: Berlin

text: Kati ya 1961 na 1989 mji ilitengwa kwa ukuta kati ya sehemu za mashariki na magharibi.


title: Tarso

text: Tarso (kwa Kituruki na Kilatini: Tarsus; Kigiriki: Ταρσός) ni mji wa kale na wilaya iliopo katika Mkoa wa Mersin kwenye Kanda ya Mediteranea kusini mwa Uturuki.


title: Tarso

text: Iko mdomoni wa mto "Tarsus Cay" (jina la kale: Kydnos) karibu na mwambao wa Mediteranea.


title: Tarso

text: Mji una wakazi 216,382 (sensa ya mwaka 2000).


title: Tarso

text: Mji ulianzishwa tayari katika milenia ya nne KK.


title: Tarso

text: Tarso ilikuwa na majina mbalimbali katika historia yake kama vile Antiokia kwenye Kydnos au Juliopolis.


title: Tarso

text: Tangu karne ya 1 KK mji ulikuwa chini ya Dola la Roma. Wakazi wake wote (pamoja na Wayahudi wa mji) walipewa uraia wa Roma.


title: Tarso

text: Tarso au Tarsus imejulikana zaidi kama mji alikozaliwa mtume wa Ukristo Paulo wa Tarso. Ndivyo Paulo alivyopata kuwa Mroma ingawa alifika Roma kwa mara ya kwanza akiwa na umri wa miaka 54 hivi.


title: Wanablogu wa Kiswahili wa Tanzania

text: Wanablogu wa Tanzania wa Kiswahili walianza kutumia teknolojia hii mwaka 2004. Toka mwaka huo hadi sasa blogu za Watanzania zimekuwa zikiongeza kwa kasi. Blogu za Kiswahili ndio zilikuwa blogu za kwanza na pia ndio nyingi zaidi ya blogu za lugha nyingine. Hivi sasa zipo pia blogu za kiingereza na pia blogu ya Kichagga.


title: Hesabu (Biblia)

text: Kitabu cha Hesabu ni kitabu cha nne katika Tanakh (yaani Biblia ya Kiebrania) na vilevile katika Agano la Kale ambalo ni sehemu ya kwanza ya Biblia ya Kikristo.


title: Hesabu (Biblia)

text: Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.


title: Hesabu (Biblia)

text: Kwa asili kimeandikwa katika lugha ya Kiebrania (neno lake la kwanza linatumika kama jina la kitabu katika lugha hiyo: במדבר bemidbàr, yaani "jangwani".


title: Hesabu (Biblia)

text: Jina la Kiswahili linatokana na lile la Kigiriki Αριθμοί, aritmòi, na la Kilatini "Numeri", maana yake “hesabu” kwa vile kinaleta hesabu mbalimbali.


title: Hesabu (Biblia)

text: Wengine wanakiita "Kitabu cha Nne cha Mose (au Musa)" kwa vile inafikiriwa kuwa Mose ndiye mwandishi wa kitabu hicho.


title: Hesabu (Biblia)

text: Kitabu cha Hesabu kina sura thelathini na sita, na kinasimulia hasa safari za Waisraeli kutoka Mlima Sinai hadi nchi ya Israeli. Pia, kinataja maagizo mbalimbali ya Mungu na hesabu mbili za Wanaisraeli.


title: Hesabu (Biblia)

text: Kadiri ya kitabu hicho, idadi yao wakati wa kutoka Misri ilikuwa ifuatavyo: wanaume wa kuweza kwenda vitani walikuwa 603,500 (mbali na Walawi waliohesabiwa peke yao: wanaume 22,000 wakiwa pamoja na watoto wa kiume); ukiongeza wanawake na watoto mpaka umri wa miaka ishirini, basi jumla yao iliweza kufikia watu milioni tatu, ingawa si lazima kuamini idadi hiyo ni sahihi (pengine namba hizo hazilingani katika makala za kale kwa kuwa ilikuwa rahisi kukosea wakati wa kunakili).


title: Hesabu (Biblia)

text: Uzito wa kazi ya kuwaongoza watu wengi hivyo wanaonung’unika kila mara ulimchosha Musa hata akamuomba Mungu tena ampunguzie mzigo au amuue kabisa (Hes 11:1-30). Musa alieleza shida yake kama rafiki kwa mwenzake, kwa unyofu uleule wa watu wengine wa Mungu katika Biblia. Mungu akamkubalia akawashirikisha watu sabini roho yake kwa ajili ya uongozi katika ngazi mbalimbali. Huo pia ni mfano wa Agano Jipya, ambapo askofu hawezi kuchunga waamini peke yake, bali anahitaji msaada wa viongozi wa daraja za chini, yaani makasisi na mashemasi (Mdo 6:1-6).


title: Hesabu (Biblia)

text: Katika nafasi hiyo Musa alimueleza Yoshua kwamba hawaonei kijicho kwa kupewa karama, tena angependa kama Waisraeli wote wangekuwa manabii. Hamu hiyo ikatimia siku ya Pentekoste: katika Kanisa wote wanapewa Roho Mtakatifu na kuwa manabii, hata wanawake na watoto (Mdo 2:16-18).


title: Hesabu (Biblia)

text: Kinyume chake Hes 12 inasimulia kijicho kilivyowafanya dada na kaka wa Musa wamseme wakijidai nao pia ni manabii. Lakini Mungu akawaeleza kuna namna mbalimbali za unabii, na Musa ni wa pekee. Kisha akatoa adhabu ambayo ikaondolewa kwa maombezi ya Musa tu: ndiyo sababu anasifiwa kwa upole wake. Kijicho kitasumbua daima taifa la Mungu, hata katika Agano Jipya (1Kor 12:1-31; 14:37-38).


title: Hesabu (Biblia)

text: Waisraeli walipofikia mipakani mwa nchi takatifu walituma wapelelezi ili waivamie, nao waliporudi walisimulia uzuri wake, lakini pia walitisha kwa kuzidisha habari za wananchi na miji yao (Hes 13). Hapo Waisraeli wakaanza kunung’unika usiku kucha (Hes 14) wakapanga kuwaua kwa mawe Kalebu na Yoshua waliotaka kuivamia nchi bila ya hofu kwa jina la Bwana. Lakini Mungu akaonyesha utukufu wake na kutisha ataleta tauni ili kuwaangamiza wote kwa ukaidi wao. Kwa maombezi ya Musa, akakubali kuwahurumia lakini akaamua warudi jangwani na kuzungukazunguka huko mpaka wafe wote; ila watoto wao pamoja na Kalebu na Yoshua ndio watakaoingia nchi takatifu kuimiliki. Maana ya kiroho ni kwamba hatutakiwi kuzitia shaka ahadi za Mungu; hata zikionekana ngumu kupatikana, ni lazima tuwe na moyo mkuu na imani hata tukabili vipingamizi vyovyote.


title: Hesabu (Biblia)

text: Kinyume chake, Waisraeli walipoamua kuivamia nchi kwa kusikitikia adhabu waliyopewa wakashindwa kabisa, maana ni lazima tumtii Mungu kwa wakati wake. Pia kughairi kutokana na matatizo kunaweza kukatusukuma tutende namna ambayo haimpendezi tena; ni lazima tuchukue majukumu ya matendo yetu na kukubali adhabu au matatizo tuliyojitakia:majuto hayo yanafaa kwa kuonyesha utiifu kwa Mungu (Zab 119:71).


title: Hesabu (Biblia)

text: Manung’uniko ya Waisraeli katika safari yao jangwani yakawaletea adhabu nyingine, mojawapo ile ya kugongwa na nyoka wengi wenye sumu kali. Lakini walipoomba msamaha, Mungu akamuagiza Musa atengeneze nyoka wa shaba na kumuinua juu ya mti ili mtu aliyeumwa akimtazama tu apate kupona (Hes 21:4-9). Ufafanuzi wa tukio hilo ulitolewa na Yesu mwenyewe: ndiye aliyeinuliwa juu ya mti wa msalaba ili watakaomtazama kwa imani wapate kuishi (Yoh 3:14-15).


title: Hesabu (Biblia)

text: Kitabu cha Hesabu kinapoanza, watu wa Israeli walikuwa wameishi karibu na Mlima Sinai kwa muda wa karibu mwaka mmoja. Katika muda huo Mungu aliwaandaa kwa maisha yaliyowakabili, akiwafundisha aina ya dini, kanuni za uadilifu na utamaduni alivyotaka wawe navyo kama watu wake wa agano. (Kwa habari zaidi taz. maelezo katika utangulizi wa kitabu cha Walawi.) Wakati huo muda umewadia kwa Waisraeli waondoke katika Mlima Sinai na wasafiri kuelekea nchi ya ahadi, yaani Kanaani. Kitabu cha Hesabu kinasimulia habari za maandalio kwa safari hiyo, kinaeleza kwa kifupi maagizo mengine yaliyobidi kutimizwa, pia kinasimulia matukio mengine ya maana sana yaliyotokea njiani.


title: Hesabu (Biblia)

text: Katika matukio mawili kati ya muda wa Waisraeli kutoka Misri na kuingia kwao Kanaani, Musa alihesabu watu kwa sensa maalumu ya kitaifa. Sensa hizo mbili zimeandikwa katika kitabu cha Hesabu, na kutokana na sensa hizo kitabu kilipata jina lake.


title: Hesabu (Biblia)

text: Sensa ya kwanza ya mwanzo wa kitabu iliwasaidia watu kuandaa jeshi kwa kuteka nchi ya Kanaani. Ingawa safari ya kwenda Kanaani ingeweza kuchukua majuma machache tu, kwa kweli ilichukua karibu miaka 40. Sababu yake ilikuwa kwamba, watu walimwasi Mungu wakikataa kumtegemea kuwa angewapa ushindi. Matokeo yake, Mungu aliwaacha jangwani mpaka kizazi kile kilipokufa na kizazi kipya kilipokua wawe watu wazima. Sensa ya pili iliandikwa karibu na mwisho wa kitabu, hivyo ilikuwa karibu miaka 40 baada ya ile ya kwanza, na makusudi yake yalikuwa kuwapanga watu wa kizazi kipya ili wateke nchi ya Kanaani.


title: Hesabu (Biblia)

text: Sensa hizo mbili zilichukua sehemu ndogo tu ya kitabu kizima, kwa hiyo jina la Kiswahili la kitabu hiki 'Hesabu' halionyeshi hasa yaliyomo katika kitabu. Jina la Kiebrania, 'Jangwani', linafaa zaidi, kwa sababu kitabu kinasimulia habari za safari yao kutoka Mlima Sinai hadi mpakani mwa nchi ya Kanaani, na sehemu nyingi zaidi ya safari hiyo ilikuwa jangwani. Habari nyingi zilizosimuliwa katika kitabu cha Hesabu zinahusu safari hiyo. Kitabu kinatoa habari chache sana kuhusu miaka yote 40, Waisraeli waliposafiri na kutangatanga jangwani (Hes 32:13).


title: Hesabu (Biblia)

text: 1:1-10:10 Maandalizi ya safari


title: Hesabu (Biblia)

text: 10:11-14:45 Kutoka Sinai hadi Kadeshi


title: Hesabu (Biblia)

text: 15:1-19:22 Mafundisho ya Kadeshi


title: Hesabu (Biblia)

text: 20:1-22:1 Kutoka Kadeshi hadi jangwa la Moabu


title: Hesabu (Biblia)

text: 22:2-32:42 Matukio katika nchi tambarare ya Moabu


title: Hesabu (Biblia)

text: 33:1-36:13 Maandalizi ya kuingia Kanaani


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Kumbukumbu la Sheria (pia: Kumbukumbu la Torati) ni kitabu cha tano katika Tanakh (yaani Biblia ya Kiebrania) na cha Agano la Kale katika Biblia ya Kikristo.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Kwa asili kimeandikwa katika lugha ya Kiebrania, na katika lugha hiyo kinaitwa "דְּבָרִים", "Devarim", maana yake “Maneno”, ambalo ni nomino ya kwanza katika kitabu hicho.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Maelezo yaliyomo ni kama marudio ya sheria iliyotolewa katika Mlima Sinai, kwa hiyo kitabu kimeitwa Kumbukumbu la Torati. Jina hilo linatokana na maneno ya Kigiriki 'deuteros' (maana yake 'ya pili'), na 'nomos' (maana yake 'sheria') yaliyounganika na kuwa "Δευτερονόμιον", "Deuteronomion". Ndivyo kilivyoitwa na waliotafsiri Biblia ya Kiebrania mara ya kwanza katika lugha ya Kiyunani, miaka 200 hivi K.K. (tafsiri yao inaitwa Septuaginta).


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Kwa kweli kitabu hiki kinapitia upya matukio ya wokovu ya wakati wa Musa kikifaidika na ujumbe wa manabii, hasa Hosea. Kwa msingi huo, kitabu hiki kinasisitiza sana uaminifu kwa sheria za Agano la Kale na pia tuzo na adhabu zitakazotolewa kufuatana na matendo ya Waisraeli, lakini pia upendo wa Mungu unaodai kurudishiwa.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Wengine wanakiita "Kitabu cha Tano cha Mose (au Musa)" kwa vile mapokeo yalimdhania kuwa mwandishi wa kitabu hicho. Siku hizi kitabu hicho kinafikiriwa kuwa kiliandikwa kama miaka 600 baada ya Musa, ingawa kina namna ya hotuba alizoweza kuwatolea Waisraeli kabla hajafa.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Vitabu hivyo vitano pamoja kwa jina la Kigiriki vinaitwa Pentateuko.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Kitabu cha Kumbukumbu la Sheria kina sura thelathini na nne, ambazo karibu zote zinasimulia hotuba za Mose kwa Waisraeli. Mahali ni tambarare ya Moabu na wakati ni mwezi wa 11 katika mwaka wa mwisho wa matembezi ya Wanaisraeli.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Ni sura nne za mwisho tu zinazohusu mambo ya kihistoria: Yoshua kuteuliwa mwandamizi wa Mose kama kiongozi wa taifa (Kumb 31:1-8 inasimulia jinsi Musa alivyomuachia Yoshua uongozi wa Waisraeli wote kwa kumwekea mikono = Hes 27:12-23), Mose kuimba wimbo wake wa mwisho (sura 32), baraka ya Mose kwa makabila 12 ya Israeli (sura 33), na mwishoni habari za kifo chake Mose (sura 34).


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Musa alifikia mpakani mwa nchi takatifu asikubaliwe kuiingia kama adhabu ya makosa yake, ila alionyeshwa yote kutoka mlimani (Kumb 32:48-52) halafu akafariki (Kumb 34). Kazi aliyopangiwa iliishia huko, mwingine akampokea na kuendeleza ukombozi wa Kimungu. Binadamu wote ni vyombo tu vinavyotumika kwa muda fulani, halafu vinaweza kuachwa. Kumbe Mungu ndiye mtendaji mwenyewe ambaye hasinzii wala halali, bali anazidi kuwashughulikia watu wake. Kwa imani hiyo mtu anatakiwa kuwa daima tayari kuwaachia wengine nafasi yake.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Katika maneno yake yote ya kukumbukwa ni hasa yale ya 6:4-9 ambayo Mwisraeli yeyote anayakariri kila siku katika sala na kuyashika pengine neno kwa neno.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Maneno mengine muhimu sana yapo 26:5-10: ni kama kanuni ya imani ambayo Mwisraeli alikuwa anaiungama mbele ya Mungu wakati wa kumtolea malimbuko ya ardhi. Hivyo alikuwa akikiri amepewa yote na Bwana, halafu akaweza kuyafurahia mavuno.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Baada ya kupokea sheria katika Mlima Sinai, Waisraeli walikuwa jangwani kwa muda wa karibu miaka 40, wakitangatanga kati ya Sinai na Kanaani.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Katika muda huo watu wote waliokuwa na umri wa miaka 20 na zaidi wakati wa kuondoka Mlima Sinai walikufa, na kizazi kipya kilikuwa kimepata umri wa kutosha.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Kwa hiyo Musa alirudia kueleza sheria kwa watu wa kizazi hicho, kabla hawajavuka Yordani na kuingia Kanaani.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Maelezo hayo yalitolewa katika majuma mawili ya mwisho wa maisha ya Musa, Waisraeli walipokaa katika nchi tambarare ya Moabu, wakifanya maandalizi ya mwisho ya kuingia Kanaani (Hes 22:1; 35:1; Kum 1:1-5).


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Kitabu cha Kumbukumbu si marudio tu ya maagizo na amri zilizotolewa hapo awali, bali kina maelezo mengi ya ziada. Kinataja upya amri za sheria, lakini kinatia mkazo zaidi katika maneno mengine.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Sheria zilizoandikwa katika vitabu vya Kutoka, Walawi na Hesabu zilitoa amri kama madai ya moja kwa moja tu, lakini kitabu cha Kumbukumbu, kwa sababu hakikutaka kutoa mafundisho juu ya vitabu vile tu, kinaongeza kueleza kwamba uhusiano wa Waisraeli na Mungu wao lazima uwe zaidi kuliko sheria na madai ya haki tu. Uwe uhusiano wa kiroho wenye upendo na baraka.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Hali ya kitabu hiki ni ya mfano wa mhubiri kuliko wa mtoaji wa sheria, na wasomaji wake au wasikilizaji wake ni watu kwa jumla, kuliko makuhani na waamuzi tu (Kum 8:5-6; 10:12-13).


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Kitabu kinasisitiza kwamba, watu watimize amri za Mungu ili kumjua na kumpenda Mungu wao zaidi, si kwa sababu tu wamedaiwa kuzitimiza katika maagano (Kum 6:3, 5-9; 7:7-8,11).


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Agano ni msingi wa kitabu, lakini uhusiano baina ya Mungu na watu wake katika agano hilo ulitakiwa uwe wa upendo. Upendo mkuu wa Mungu kwa watu wake usababishe upendo wa kumtii Yeye (Kum 5:6-7; 6:1-3).


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Kwa neema yake Mungu alichagua Israeli kuwa taifa lake akawaahidi kuwapa nchi ya Kanaani iwe nchi yao hasa (Kum 7:6-7; 8:1; 9:4-5).


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Kama watu walitaka kufurahia baraka za agano hilo katika ushirika wa upendo na Mungu, walipaswa kujua sheria yake na kuitimiza. Kizazi kilichotangulia kiliapa kuwa na uaminifu katika agano kwa Mungu huko Sinai (Kut 24:7-8), lakini walikosa vibaya sana. Wakati huo kizazi kipya kilipokuwa tayari kuingia Kanaani, agano lilithibitishwa. Musa alirudia maneno yote ya sheria, na watu waliahidi upya kuitii (Kum 26:17-18).


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Kitabu cha Kumbukumbu la Torati kina mambo mengi yanayofanana na hati za maagano jinsi yalivyofanyika katika nchi za maeneo yale hapo kale, ambapo bwana mkubwa au mfalme fulani alifanya mapatano na watu waliokuwa chini yake au waliomtegemea. Maagano kama hayo hayakutokana na majadiliano ya makundi mawili yaliyokuwa sawa, bali yalikuwa kadiri yaliyoandaliwa na yule mkuu, yakitangaza mamlaka yake juu ya watu na kupanga kanuni za maisha yaliyowapasa. Watu hawakuwa na njia yo yote ila kukubali masharti ya mkuu au ya mfalme wao.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Kwa kawaida hati ya agano ilianza kwa utangulizi wa historia ambapo mkuu alijieleza akiorodhesha mambo yote aliyowafanyia watu wake. Kisha ikafuata orodha ya masharti ya maagano yaliyowekwa juu ya watu. Kwanza, watu walionywa kuwa waaminifu na watiifu kwa mkuu wao, na baadaye walionywa wasianzishe fitina yo yote kwa kufanya mapatano na mfalme mwingine. Baada ya masharti yale ya msingi, amri na sheria zake zilielezwa kinaganaga zilizohusika na matakwa ya sehemu ile.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Kwa kawaida katika hati hizo mashahidi walitajwa. Pia zilieleza faida ambazo zitatokana na utiifu wa watu na adhabu ambazo zitatokana na uasi. Kisha hati ilifungiwa na kutunzwa kwa usalama katika patakatifu pa watu waliohusika, ili iweze kusomwa wakati wowote, na hapo iweze kupata nyongeza zake kama zikitakiwa.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Mara nyingine hati ilimalizika kwa kujumlishwa muhtasari wa maagizo na masharti maalumu, au kwa ahadi kwamba maagano hayo yaendelee kwa muda wote ambao watu wataendelea kuwa waaminifu na watiifu kwa masharti yake.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Kuhusu agano baina ya Mungu na Israeli alama nyingi za namna hiyo zinaonekana katika maandiko ya sheria zilizoandikwa katika vitabu vya Kutoka, Kumbukumbu la Torati na katika kitabu cha Yoshua. Kitabu cha Kumbukumbu la Torati kimeandikwa kwa mtindo ulioelezwa hapo juu.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Licha ya mpangilio wa kitabu kwa jumla kufanana na hati za maagano kama zilivyoandikwa katika nchi zile wakati ule, hata mambo mengi yanayoshughulikiwa katika maagano hayo yanaonekana sehemu mbalimbali katika kitabu hicho.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: 1:1-4:43 Utangulizi wa historia


title: Kumbukumbu la Sheria

text: 4:44-11:32 Maagizo ya msingi kuhusu agano


title: Kumbukumbu la Sheria

text: 12:1-26:19 Amri zote zatajwa kinaganaga


title: Kumbukumbu la Sheria

text: 27:1-30:20 Masharti ya agano


title: Kumbukumbu la Sheria

text: 31:1-34:12 Siku za mwisho za Musa


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Vitabu vinavyofuata katika Biblia ya Kiebrania (Yoshua, Waamuzi, Samweli na Wafalme) vinataka kuthibitisha kwamba kweli ikawa kama hiki kinavyosema: Waisraeli walipofuata agano (wakati wa Yoshua) waliteka nchi ya ahadi na kuifurahia, lakini walipozidi kuasi (wakati wa Waamuzi, Samweli na Wafalme) walikuja kunyang’anywa nchi ile yote, kwanza sehemu nzuri zaidi (kaskazini), halafu ile hafifu zaidi (kusini). Hapo Waisraeli wote wakajikuta tena utumwani katika nchi ya kigeni kama kabla ya Musa, wakikosa hata sanduku la agano, lililopotea wakati wa maangamizi ya Yerusalemu na hekalu lake, baada ya wao kufikia hatua ya kula watoto wao kutokana na njaa.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Vitabu hivyo vilikamilishwa wakati wa kukaa uhamishoni Babeli, vikiwa jibu la swali kuu lililowakwaza huko: je, Mungu wetu ameshindwa? Waandishi walichagua matukio mbalimbali ya historia baada ya Yoshua ili kuthibitisha kuwa aliyeshindwa ni Israeli, si Mungu. Historia hiyo inaonyesha mfululizo wa maasi hata baada ya Mungu kutuma waamuzi na manabii wake ili kuwaonya Waisraeli na kuwaelekeza upya.


title: Kumbukumbu la Sheria

text: Lengo la waandishi halikuwa kutunza kumbukumbu za mambo yote kwa usahihi na ukamilifu, bali kuelekeza njia ya kupata wokovu hata baada ya Israeli kuonekana imekoma moja kwa moja. Kama vile Biblia nzima, vitabu hivyo vinalenga wokovu wetu, vikihakikisha kuwa Mungu anaweza kuleta mwanzo mpya hata hali ikiwa mbaya namna gani. Ndiyo sababu habari ya mwisho kabisa ni ya kuleta tumaini: kwamba mfalme Yekonia alitolewa gerezani (alipokaa miaka 37) na kufanywa mgeni wa kudumu mezani pa mfalme wa Babeli.


title: Afghanistan

text: Afghanistan "( افغانستان, pia: Afuganistani)" ni nchi ya bara la Asia. Inapakana na nchi za Pakistan, Uajemi, Turkmenistan, Usbekistan, Tajikistan na China.


title: Afghanistan

text: Ni nchi ya milima mirefu mingi inayofunika 3/4 za uso wake. Kutokana na tabia ya nchi wakazi wengi huishi katika jumuiya za kikabila.


title: Afghanistan

text: Mji mkuu ni Kabul.


title: Afghanistan

text: Afghanistan ni nchi bila pwani kwenye bahari yoyote. Sehemu kubwa ya eneo lake lenye km² 652,090 ni milima. Asilimia 90 za nchi iko mita 600 au zaidi juu ya UB ikiendelea kupanda hadi mita 7,485 kwenye ncha ya mlima Noshak. Safu za milima kubwa ni Hindu Kush na Pamir.


title: Afghanistan

text: Katika kaskazini na kusini magharibi kuna maeneo ya tambarare yenye tabia ya jangwa. Maeneo makubwa ni yabisi na nusu jangwa au jangwa. Sehemu za milima zinapokea mvua na theluji, lakini mito mingi inayoanzia huko inapeleka maji yake nje ya nchi, kwenda Iran, Pakistan na Turkmenistan.


title: Afghanistan

text: Hali ya hewa inategemea mahali na kimo. Sehemu za juu milimani huwa na jalidi kali wakati wa majira ya kipupwe na tambarare za chini huwa na joto kali wakati wa majira ya joto.


title: Afghanistan

text: Afghanistan kama nchi ya pekee ilianza kutokea wakati wa karne ya 19. Kabla ya hapo nchi yote au sehemu mbalimbali zilikuwa sehemu ya milki jirani hata kama sehemu za eneo la Afghanistan zilijitegemea chini ya watawala wadogo. Kwa vipindi virefu vya historia Afghanistan ilikuwa sehemu ya milki za Uajemi (Iran).


title: Afghanistan

text: Tangu miaka ya 1980 Afghanistan imekabiliwa na vita; mwaka 1979 Umoja wa Kisovyeti ulivamia nchi lakini ukapaswa kujiondoa tena mwaka 1989.


title: Afghanistan

text: Vita vya wenyewe kwa wenyewe vilifuata kati ya vikundi vya wapinzani ambako nchi jirani ya Pakistan ilikuwa na athira kubwa kwa kutuma silaha na pesa.


title: Afghanistan

text: Baada ya kipindi kifupi cha serikali ya kitaifa, kundi la Kiislamu la Taliban lilifaulu kuteka Kabul kwa msaada kutoka Saudia na Pakistan mwaka 1997.


title: Afghanistan

text: Serikali ya Taliban ilikwisha kwa sababu walimruhusu Osama bin Laden pamoja na kundi lake la Al-Qaide kuwa na kimbilio nchini. Baada ya Shambulio la 11 Septemba 2001 Marekani ililipa kisasi kwa kushambulia Afghanistan.


title: Afghanistan

text: Hali ya vita imeendelea ndani ya Afghanistan katika vita ya Marekani na NATO 2001-2014. Tangu Disemba 2014 nchi za NATO zilitangaza ya kwamba wamemaliza kuhudhuria katika mapigano na kuondoa sehemu kubwa ya wanajeshi kutoka Afghanistan. Vikosi vya NATO vimebakizwa shabaha ya kusaidia jeshi la kitaifa.


title: Afghanistan

text: Mwaka 2015 wakazi walikadiriwa kuwa 32,564,342, wakiwemo wakimbizi milioni 2.5 wanaoishi Pakistan na Iran.


title: Afghanistan

text: Kwa kuwa nchi iko kwenye njia zinazounganisha maeneo mbalimbali ya Asia, wakazi hao ni mchanganyiko mkuuː kabila kubwa ni la Wapashtuni (42%), halafu kuna Watajiki (27%), Wauzbeki (9%), Wahazara (8%) n.k.


title: Afghanistan

text: Wengi wanaongea zaidi ya lugha moja (angalia orodha ya lugha za Afghanistan). Zile rasmi ni Kipashto (35%) na Kidari (50%), ambazo zote mbili ni za jamii ya Kiajemi kati ya Lugha za Kihindi-Kiulaya.


title: Afghanistan

text: Upande wa dini, zaidi ya 99% ni Waislamu (90% Wasuni, 7% Washia n.k.). Ndiyo dini rasmi. Waliobaki ni Wazoroasta, Wakristo, Wahindu, Singasinga n.k.


title: Kabul

text: Kabul ni mji mkuu wa Afghanistan.


title: Mongolia

text: Mongolia (kwa Kimongolia: Монгол Улс, "mongol uls") ni nchi ya bara la Asia.


title: Mongolia

text: Imepakana na nchi za Urusi na Uchina.


title: Mongolia

text: Ni nchi kubwa ya 19 duniani lakini kuna wakazi wachache tuː jumla milioni 2.6 hivyo msongamano wa watu ni mdogo sana.


title: Mongolia

text: Sehemu za kusini mwa Mongolia ya kihistoria ziko ndani ya Jamhuri ya Watu wa China.


title: Mongolia

text: Mongolia ni nchi ya mbuga yabisi, majangwa na milima inayofikia kimo cha mita 4,374 juu ya UB (Nayramadlin Orgil).


title: Mongolia

text: Kaskazini mwa nchi kuna ardhi yenye hali ya sakitu ya kudumu yaani yenye halijoto chini ya 0 C° ndani yake isiyopoa hata wakati wa majira ya joto. Kusini kuna jangwa kubwa la Gobi.


title: Mongolia

text: Asilimia 10 pekee za nchi ina misitu hasa mlimani na ardhi inayolimika ni 1 % tu.


title: Mongolia

text: Hali ya hewa ni ya kibara na ina tofauti kubwa. Majira hubadilishana kuwa na joto pia baridi kali. Wastani wa siku ni kati ya −25 °C na +20 °C. Hali halisi wakati wa joto mchana kuna joto kali lakini usiku huwa baridi.


title: Mongolia

text: Usimbishaji una tofauti kubwa kati ya kaskazini na kusini mwa nchi. Kusini ni yabisi zaidi hadi kushuka kwa mm 100 za mvua pekee kwa mwaka katika jangwa la Gobi.


title: Mongolia

text: Miji mikubwa ni mji mkuu Ulaanbaatar (Улаанбаатар) (takriban wakazi milioni moja - zaidi ya theluthi ya watu wote wa taifa), halafu Erdenet (wakazi 79,649), Darchan (72,386) na Choibalsan (44,367).


title: Mongolia

text: Miaka 800 iliyopita nchi hii ilikuwa chanzo cha moja kati ya milki kubwa kabisa katika historia wakati ambako Chingis Khan alipounda Milki ya Wamongolia iliyoenea kuanzia China hadi Mashariki ya Kati na Ulaya.


title: Mongolia

text: Hadi mwaka 1992 nchi iliitwa Jamhuri ya Watu wa Mongolia.


title: Mongolia

text: Wakazi ni hasa Wakhalkhas (82%), Wakazaki (4%) na wengineo.


title: Mongolia

text: Lugha rasmi na ya kawaida ni Kimongolia.


title: Mongolia

text: Upande wa dini, Wabuddha ni 53%, Waislamu ni 3%, wafuasi wa dini za jadi ni 2.9%, Wakristo ni 2.1%, lakini 38.6% hawana dini yoyote.


title: Mongolia

text: Uchumi wa Mongolia hutegemea hasa migodi na ufugaji. Kihistoria Wamongolia walikuwa wafugaji waliohamahama na wanyama wao na kuishi katika hema. Tangu mapinduzi ya mwaka 1921 sekta ya migodi na viwanda ilijengwa.


title: Mongolia

text: Sekta ya kisasa ya biashara iko hasa kwenye mji mkuu.


title: Mongolia

text: Hadi leo karibu nusu ya wakazi huishi nje ya miji wakifuatana na wanyama wao ambao ni hasa kondoo, mbuzi, ng'ombe, farasi na ngamia.


title: Mongolia

text: Kilimo kipo mahali pachache kufuatana na tabia yabisi ya nchi. Wakati wa baridi sehemu kubwa ya wafugaji hukaa vijijini walipojenga nyumba.


title: Mongolia

text: Migodi ni hasa makaa mawe, shaba, bai na dhahabu.


title: Ulaanbaatar

text: Ulaanbaatar (pia: Ulan Bator; Kimongolia Улаанбаатар - ""mshujaa mwekundu"") ni mji mkuu wa Mongolia mwenye wakazi 844,818. Sehemu ya wakazi hufuata mapokeo ya Mongolia wakiishi mjini miezi ya baridi tu lakini miezi ya joto huhamahama kwenye hema pamoja na mifugo yao.


title: Ulaanbaatar

text: Mji uko kwenye nyanda za juu kwa kimo cha m 1352 kando la mto Tuul na mlima Bogd Khan Uul. Karibu nusu ya wakazi wote wa Mongolia wanaishi hapa. Takriban theluthi ya watu wa Ulanbaatar wanaishi katika hema za yurt (nyumba za kijadi) wanapochoma makaa wakati wa baridi na halii hii inaogeza sana machafuko wa hewa. Machafuko wa hewa katika miezi ya bbadiri ni tatizo kubwa wa jiji hili.


title: Ulaanbaatar

text: Ulanbaatar imeitwa mji mkuu baridi duniani mwenye -2 °C kwa wastani ya halijoto ya mwaka. Sababu yake ni baridi kali katika miezi ya Novemba hadi Machi (mchana -10 bis -15 °C, usiku -25 °C). Wakati wa Juni hadi Agosti kuna joto kiasi (mchana 20 °C, usiku 10 °C).


title: Ulaanbaatar

text: Mji ulianzishwa kama makao ya mkuu wa wamonaki wa Kibuddha katika Mongolia. Awali makao haya yalihamahama lakini tangu 1778 uko mahali ulipo. Majina yalibadilika. Tangu 1924 serikali ya kikomunisti ilianzisha jina la "Ulaanbaatar".


title: Ulaanbaatar

text: Kabla ya mapinduzi ya kikomunisti ilikuwa makao makuu ya kiongozi wa kidini pia ya kisiasa ya Wamongolia. Mjui ulikua tangu 1860 kama kituo cha biashara ya chai kati ya China na Urusi.


title: Ulaanbaatar

text: Kati ya 1904 na 1908 kiongozi wa Tibet Dalai Lama alihamia hapo kwa kuwakimbia Waingereza waliokuwa waliingia Tibet wakati ule.


title: Ulaanbaatar

text: Baada ya kuporomoka ya milki ya China mwaka 1911 na Mongolia kutafuta uhuru wake mji ukawa mji mkuu wa nchi mpya chini ya uongozi wa Wakomunisti waliosaidiwa na Urusi.


title: Ulaanbaatar

text: Sehemu kubwa ya Ulanbaatar ilijengwa wakati wa utawala wa kikomunisti kwa kuiga mfano wa miji ya Urusi.


title: Ulaanbaatar

text: [Booming Ulan Bator, the world's coldest capital, is choking on smoke (Los Angeles Times 16 Mei 2015)


title: Ulaanbaatar

text:
[[Jamii:Miji Mikuu Asia]]
[[Jamii:Miji ya Mongolia]]
[[Jamii:Ulaanbaatar| ]]


title: Indonesia

text: Indonesia ni nchi ya visiwa katika Asia ya Kusini-Mashariki. Iko upande wa Kusini-Mashariki kati ya Bahari ya Uhindi na Pasifiki.


title: Indonesia

text: Visiwa vyake ni sehemu ya funguvisiwa ya Malay.


title: Indonesia

text: Indonesia imepakana na Papua Guinea Mpya kwenye kisiwa cha Guinea Mpya, pia na Timor ya Mashariki kwenye kisiwa cha Timor, halafu na Malaysia kwenye kisiwa cha Borneo.


title: Indonesia

text: Nchi nyingine zilizo karibu ni Australia, Singapore na Ufilipino.


title: Indonesia

text: Indonesia ni nchi ya visiwa 18,000 ilhali zaidi ya 6,000 kati ya hivyo vinakaliwa na watu.


title: Indonesia

text: Visiwa vikubwa vyenye wakazi wengi ni hasa vitano:Visiwa vya Indonesia viliathiriwa na utamaduni wa Uhindi. Kisiasa kulikuwa na falme nyingi.


title: Indonesia

text: Tangu karne ya 17 Waholanzi walianza kujenga vituo na kueneza utawala wao. Waliita koloni lao "Uhindi wa Kiholanzi" ("Nederlands-Indië").


title: Indonesia

text: Wakati wa vita kuu ya pili ya dunia Japani ikatwaa visiwa na kuwafukuza Waholanzi.


title: Indonesia

text: Mwisho wa vita kiongozi Sukarno akatangaza Indonesia kama nchi huru. Waholanzi walijaribu kurudisha utawala wao lakini walilazimishwa na Marekani kukubali uhuru wa nchi.


title: Indonesia

text: Nchi ina wakazi 238,452,952 (2004) hivyo ina nafasi ya nne kati ya mataifa makubwa duniani. Ni nchi yenye Waislamu wengi kuliko nyingine zote duniani. Makabila asili ni 300 hivi; kubwa zaidi ni Wajava (42 %).


title: Indonesia

text: Lugha rasmi ni Bahasa Indonesia (Kiindonesia) iliyoundwa katika karne ya 20 kama lugha ya taifa kutokana na lahaja ya Kimalay. Nchini kote kuna lugha za asili zaidi ya 700 (angalia orodha ya lugha za Indonesia).


title: Indonesia

text: Idadi kubwa ya wakazi (87.2 %) wanahesabiwa kuwa Waislamu (karibu wote Wasuni), 9.8 % kama Wakristo (Waprotestanti 6.9 %, Wakatoliki 2.9 %), 1.6 % Wahindu na 0.7 % Wabuddha. Wahindu wako hasa kwenye kisiwa cha Bali. Hizo zote ni dini zilizotambulika rasmi pamoja na ile ya Konfusio (0.05 %).


title: Kamboja

text: Kamboja au Kampuchia ni ufalme katika bara la Asia upande wa Kusini-Mashariki, katika rasi ya Indochina.


title: Kamboja

text: Inapakana na nchi za Thailand, Laos na Vietnam.


title: Kamboja

text: Wakazi wengi (90%) ni Wakhmer. 5% ni Wavietnam, 1% ni Wachina na 4% makabila mbalimbali.


title: Kamboja

text: Kuna lugha 22 ambazo huzungumzwa nchini Kamboja. Lugha rasmi na ya kawaida ni Kikhmer.


title: Kamboja

text: Upande wa dini, 96.4% ni Wabuddha, madhehebu ya Theravada. 2.1% ni Waislamu na 1.5% ni Wakristo.


title: Kamboja

text: Jamii


title: Phnom Penh

text: Phnom Penh ni mji mkuu wa Kamboja.


title: Laos

text: Laos ni nchi ya bara la Asia upande wa Kusini-Mashariki.


title: Laos

text: Inapakana na Vietnam, Kamboja, Thailand, Myanmar na Uchina.


title: Laos

text: Wakazi wengi (55%) ni Walao, 11% ni Wakhmu, 8% Wahmong n.k.


title: Laos

text: Lugha rasmi ni Kilao pamoja na Kifaransa.


title: Laos

text: Upande wa dini, 67% ni Wabuddha wa madhehebu ya Theravada. 30.7% wanafuata dini za jadi (Satsana Phi) na 1.5% ni Wakristo, wakiwemo kwanza Waprotestanti, halafu Wakatoliki.


title: Vientiane

text: Vientiane ni mji mkuu wa Laos.


title: Amerika ya Kaskazini

text: Amerika ya Kaskazini ni bara upande wa Kaskazini mwa Ikweta. Inapakana na Bahari ya Pasifiki upande wa Magharibi, na Bahari ya Atlantiki upande wa Mashariki.


title: Amerika ya Kaskazini

text: Ina nchi mbili hadi tatu kutegemeana na hesabu:


title: Amerika ya Kaskazini

text: Kisiwa cha Greenland ni sehemu ya Amerika Kaskazini kijiografia maana kipo juu ya bamba la gandunia lileile, lakini si nchi huru, bali kipo chini ya Denmark.


title: Amerika ya Kaskazini

text: Nchi za Amerika ya Kati zinahesabiwa kuwa sehemu za bara hilo katika hesabu ya kawaida ya mabara saba. Kijiolojia ziko juu ya bamba la gandunia tofauti na Amerika Kaskazini: ni bamba la Karibi pia kihistoria na kiutamaduni ziko tofauti na nchi mbili kubwa katika kaskazini.


title: Amerika ya Kaskazini

text: Neno "Amerika" limetokana na jina la kwanza la Mwitalia Amerigo Vespucci (1451-1512). Vespucci alikuwa baharia na mfanyabiashara katika utumishi wa familia ya Medici kutoka Firenze (Italia). Tangu mwaka 1499 alisafiri kwenye pwani za Amerika ya Kusini na Amerika ya Kati akaandika kitabu juu ya safari zake. Humo aliandika ya kwamba hakukubaliana na Kristoforo Kolumbus ya kwamba visiwa na nchi zilizofikiwa na Kolumbus zilikuwa sehemu ya Uhindi. Amerigo alipendekeza ya kwamba zilikuwa sehemu za "dunia mpya" au bara jipya akiwa mtu wa kwanza kuandika hivyo.


title: Amerika ya Kaskazini

text: Mwanajiografia Mjerumani Martin Waldseemüller alitumia jina la "Amerika" kwa heshima ya Amerigo alipochora ramani yake ya dunia ya mwaka 1507.


title: Amerika ya Kati

text:
Amerika ya Kati ni eneo upande wa kusini ya Marekani au Meksiko (taz. chini) na upande wa kaskazini ya Kolombia. Inajumisha nchi za shingo ya nchi kati ya Marekani na Kolombia pamoja na visiwa vya Karibi.
Kwenye shingo hiyo kuna nchi zifuatazo:
Pia kuna nchi za visiwani katika bahari ya Karibi:


title: Amerika ya Kusini

text: Amerika ya Kusini ni bara la magharibi ambalo kwa kiasi kikubwa sana linaenea upande wa kusini wa Ikweta.


title: Amerika ya Kusini

text: Inapakana na Bahari ya Pasifiki upande wa Magharibi, na Bahari ya Atlantiki upande wa Mashariki.


title: Amerika ya Kusini

text: Kaskazini inaunganika na Amerika ya Kaskazini kwa njia ya shingo ya nchi ya Panama.


title: Amerika ya Kusini


title: Amerika ya Kusini


title: Amerika ya Kusini

text: Amerika ya kusini huwa na kanda 3 kubwa:


title: Amerika ya Kusini

text: Zote ziko juu ya bamba la Amerika ya Kusini


title: Amerika ya Kusini

text: Andes ni safu ya milima ndefu zaidi duniani, ikiwa na urefu wa kilomita 7,500 kuanzia Venezuela hadi Patagonia (Argentina).


title: Amerika ya Kusini

text: Kutokea kwa milima hii kulisababishwa na mgongano wa mabamba ya gandunia ya Amerika Kusini na Nasca, ilhali bamba la Nasca linasukumwa chini ya bamba la Amerika ya Kusini na kulipandisha juu, hapo pia milima ya Andes inakunjwa juu na mchakato huu unaendelea. Ndiyo asili ya mitetemeko ya ardhi inayotikisisha pwani ya Pasifiki mara kwa mara.


title: Amerika ya Kusini

text: Mlima mrefu ni Aconcagua yenye kimo cha mita 6962 juu ya UB; uko mpakani kati ya Argentina na Chile.


title: Amerika ya Kusini

text: Sehemu ya kusini kabisa ni rasi ya Cape Hoorn.


title: Amerika ya Kusini

text: Tambarare kubwa ni beseni ya mto Amazonas ulio na urefu wa kilomita 6,448 na tawimito 10,000. Mto mazonas unapokea maji yake hasa kutoka Andes.


title: Amerika ya Kusini

text: Upande wa kaskazini iko beseni ya Orinoco inayotengwa na Amazonas na milima ya Guayana.


title: Amerika ya Kusini

text: Kusini mwa bara iko beseni ya mto Paraguay na mto Parana inayokutana katika Rio de la Plata.


title: Amerika ya Kusini

text: Nyanda za juu ziko Guayana, Brasil na Patagonia ya mashariki (Argentina).


title: Amerika ya Kusini

text: Kuna visiwa ambavyo kisiasa ni sehemu ya nchi za Amerika Kusini ingawa kijiografia ziko nje ya bara lenyewe:


title: Amerika ya Kusini

text: Kibiolojia Amerika ya Kusini ni eneo lenya tabia za pekee pamoja na spishi nyingi za mimea na wanyama zinazopatikana huko tu. Sababu yake ni kwamba katika historia ya sayari yetu bara hili lilikaa miaka milioni 100 bila kugusana na mabara mengine, hadi kutokea kwa shingo ya nchi ya Panama miaka milioni 3 iliyopita. Kwa hiyo huko zilitokea spishi ambazo hazipatikani kwenye sehemu nyingine za dunia.


title: Amerika ya Kusini

text: Kati ya wanyama ambao ni wa pekee kuna


title: Amerika ya Kusini

text: Kufuatana na wachunguzi wengi, watu wa kwanza waliingia Amerika takriban miaka 15,000 - 20,000 iliyopita kutoka Asia.


title: Amerika ya Kusini

text: Jenetikia inaonyesha kuwa DNA za Waindio na za wakazi asilia wa Siberia (Asia ya Kaskazini) zinaonyesha urithi wa pamoja .


title: Amerika ya Kusini

text: Wakati wa enzi ya barafu kulikuwa na shingo ya nchi baina ya Asia na Amerika kwa sababu uwiano wa bahari ulikuwa wa chini zaidi kuliko leo; hapo vikundi vya wawindaji na wavuvi waliweza kupita.


title: Amerika ya Kusini

text: Wachunguzi wengine huona ya kwamba uhamiaji huu ulianza mapema zaidi, labda miaka 40,000 hivi iliyopita.


title: Amerika ya Kusini

text: Kutoka Alaska na Amerika ya Kaskazini waliendelea kuelekea kusini; wanaaminiwa walifika karibu na ncha ya bara.


title: Amerika ya Kusini

text: Dalili za kwanza za kilimo zinajulikana kutoka beseni ya Amazonas tangu miaka 8,500 iliyopita. hapo watu walianza kulima viazi, pilipili na maharagwe.


title: Amerika ya Kusini

text: Ufugaji wa Lama na alpaka ulianza mnamo mwaka 3500 KK.


title: Amerika ya Kusini

text: Mabaki ya vijiji na miji ya kudumu katika Andes yanajulikana tangu milenia ya pili KK.


title: Amerika ya Kusini

text: Tamaduni za Waindio wa Amerika Kusini ziliboresha kilimo na kugundua mazao mengi ambayo yanatupa leo hii vyakula muhimu kama vile mahindi, viazi, viazi vitamu, muhogo na karanga.


title: Amerika ya Kusini

text: Watu hao walianza pia kujenga jamii kubwa zilizoendelea kuwa madola na milki na kuendesha biashara ya mbali. Kabla ya kuja kwa Wahispania mnamo mwaka 1500 ni hasa milki ya Inka iliyounganisha sehemu kubwa ya nchi za Andes.


title: Amerika ya Kusini

text: Jamii hizo ziliweza kuwasiliana katika maeneo makubwa sana na kujenga miji mikubwa.


title: Amerika ya Kusini

text: Mafanikio yao ya kijamii, ya kiuchumi na ya kisanii ni ya ajabu kwa sababu katika teknolojia waliendesha shughuli bila matumizi ya vyombo vya metali. Ingawa walitengeneza mapambo mazuri sana ya dhahabu, fedha, shaba na bronzi, kuna mifano michache sana ya matumizi ya bronzi au metali nyingine kwa vifaa na silaha.


title: Amerika ya Kusini

text: Kuna makadirio ya kwamba idadi ya wakazi asilia, yaani Waindio, ilikuwa milioni 30 hivi katika Amerika ya Kusini kabla ya kufika kwa Wazungu.


title: Amerika ya Kusini

text: Mwaka 1492 Kristoforo Kolumbus alifika kwenye visiwa vya Karibi na kwenye safari yake ya tatu mwaka 1498 alipita kwenye pwani ya Venezuela.


title: Amerika ya Kusini

text: Nchi mbili jirani za Hispania na Ureno, zilizokuwa viongozi wa teknolojia ya usafiri kwa bahari wakati ule, zilifanya mkataba wa kugawana dunia kati yao. Kutokana na mkataba huo maeneo ya Brazil ya leo yalikuwa chini ya Ureno na sehemu nyingine za Amerika Kusini chini ya Hispania.


title: Amerika ya Kusini

text: Nchi zote mbili zilituma wamisionari Wakatoliki na kuruhusu Kanisa Katoliki pekee kufanya kazi kule. Hapo ndipo msingi kwa lugha za Kihispania na Kireno kuwa lugha ya watu wengi kwenye bara hili na asilimia kubwa kuwa wafuasi wa Kanisa Katoliki hadi leo.


title: Amerika ya Kusini

text: Wahispania wachache walifaulu kuvamia na kuteka madola yote ya wenyeji. Sababu muhimu ilikuwa tofauti kubwa ya teknolojia, maana wakazi asilia bado walitumia zaidi silaha za mawe na ubao, ilhali Wahispania walifika na panga za feleji, gobora na farasi wa vita.


title: Amerika ya Kusini

text: Sababu nyingine ni ya kibiolojia, kwa sababu Wazungu walileta magonjwa yasiyojulikana kwa wenyeji wa Amerika. Kuna makadirio ya kwamba magonjwa hayo yaliua mamilioni ya Waindio na hivyo kudhoofisha upinzani wao dhidi ya wavamizi Wazungu waliokuwa wachache kwa miaka mingi.


title: Amerika ya Kusini

text: Kiutawala Wahispania waliunda majimbo makubwa yaliyosimamiwa na afisa mwenye cheo cha "mfalme mdogo" (his. "virrei", ing. "viceroy"). Majimbo hayo yalikuwa chini ya serikali kuu ya Madrid, lakini yalijitawala chini ya wafalme wadogo waliotumwa kutoka Hispania.


title: Amerika ya Kusini

text: Majimbo ya kwanza yalikuwa "Hispania Mpya" (Meksiko na Venezuela) na "Peru" (maeneo makubwa ya Andes pamoja na Panama). Mwaka 1717 maeneo ya Ekuador, Kolombia na Venezuela yalikunganishwa kuwa jimbo kubwa la "Granada Mpya". Mwaka 1776 Bolivia, Chile, Argentina na Paraguay zilikuwa "Rio de la Plata".


title: Amerika ya Kusini

text: Fedha kutoka migodi ya Peru ilikuwa msingi wa utajiri wa Hispania na nafasi yake kama dola muhimu katika Ulaya.


title: Amerika ya Kusini

text: Kijamii kulikuwa na matabaka. Tabaka la juu walikuwa Wahispania waliotumwa kutoka kwao pamoja na familia wenyeji Wahispania. Sehemu kubwa ya wakazi walikuwa na asili ya mchanganyiko wa Wazungu na Waindio; katika nchi kadhaa, hasa katika nyanda za juu za Andes na katika misitu ya mvua kulikuwa bado na idadi kubwa ya Waindio. Kwenye maeneo ya pwani watumwa kutoka Afrika waliingizwa. Serikali ya Kihispania ilijaribu kuwatenganisha wakazi kufutana na rangi na kutenga vyeo vya juu kwa Wazungu watupu, lakini hii ilikuwa vigumu kutokana na asilimia kubwa ya mchanganyiko.


title: Amerika ya Kusini

text: Mnamo mwaka 1800 harakati ya kutafuta uhuru ilipata nguvu. Kwa upande moja walowezi Wahispania walisikia juu ya uhuru wa makoloni ya Uingereza katika Marekani. Walisikitika pia kutawaliwa na nchi iliyo mbali katika Ulaya, ambayo haikuangaliwa tena na sehemu ya wenyeji kama nchi mama. Kwa upande mwingine Hispania ilidhoofika kutokana na vita za Napoleon, uvamizi wa Wafaransa na mapinduzi katika Hispania.


title: Amerika ya Kusini

text: Tangu mwaka 1808 Simon Bolivar aliongoza kikosi cha wanamgambo na kupigana na jeshi la kikoloni hadi kushinda mwaka 1813. Argentina ilifuata mwaka 1816 na kujitangazia uhuru, Chile na Kolombia zikafuata mwaka 1818. Mapigano ya mwisho yalitokea mwaka 1824 huko Peru: waasi walishinda na Hispania iliondoka katika Amerika ya Kusini ikibaki kwenye visiwa vya Karibi.


title: Amerika ya Kusini

text: Baada ya uhuru sehemu kubwa ya Amerika Kusini iliunganishwa katika "Kolombia Kubwa" lakini hili dola jipya haikudumu, hivyo tangu mwaka 1832 madola ya leo yalitokea.


title: Amerika ya Kusini

text: Kwa lugha zake mbalimbali bara linahesabiwa katika "Amerika ya Kilatini" kwa sababu wakazi wengi hutumia lugha za Kirumi, hasa Kihispania na Kireno, zilizotokana na Kilatini.


title: Amerika ya Kusini

text: Sababu yake ni ya kwamba sehemu kubwa ya bara hili lilikuwa koloni la Hispania. Brazil ilikuwa koloni la Ureno. Nchi zote mbili ziliacha tabia za utamaduni wao pamoja na dini (Kanisa Katoliki) na lugha zilizokuwa lugha za kitaifa.


title: Amerika ya Kusini

text: Nchi za Guyana pekee zilikuwa makoloni ya mataifa mengine ya Ulaya zilizoacha lugha zao:


title: Amerika ya Kusini

text: Katika bara hilo kuna nchi huru zifuatazo:


title: Amerika ya Kusini

text: Maeneo chini ya utawala wa mataifa ya nje ni:


title: Amerika ya Kusini

text: Taarifa zaidi zinapatikana katika jedwali lifuatalo:


title: Belize

text: Belize ni nchi ya Amerika ya Kati upande wa pwani ya mashariki.


title: Belize

text: Inapakana na nchi za Mexiko, Guatemala na Honduras.


title: Belize

text: Makao makuu yako Belmopan, lakini mji mkubwa zaidi ni Belize.


title: Belize

text: Hadi mwaka 1973 ilijulikana kama koloni la British Honduras (Honduras ya Kiingereza).


title: Belize

text: Tangu 1964 koloni lilikuwa na serikali yake na madaraka ya kujitawala katika mambo ya ndani.


title: Belize

text: Uhuru kamili ukafuata tarehe 21 Septemba 1981.


title: Belize

text: Uhusiano na nchi jirani ya Guatemala ulikuwa mgumu kwa miaka mingi kwa sababu serikali ya Guatemala ilidai kuwa Belize ni sehemu ya eneo lao.


title: Belize

text: Ingawa wakazi si wengi, wana asili tofauti sana. Walio wengi ni machotara, 50% wana damu ya Waindio zaidi, 21% damu ya Kiafrika zaidi.


title: Belize

text: Lugha rasmi ni Kiingereza, lakini kwa kawaida zinazungumzwa Krioli na Kihispania.


title: Belize

text: Upande wa dini, 40.1% ni Wakatoliki na 31.8% Waprotestanti wa madhehebu mbalimbali. 15.5% hawana dini yoyote.


title: Belmopan

text: Belmopan ni mji mkuu wa Belize. Idadi ya wakazi ni takriban watu 15,000. Jina la mji liliundwa na maneno mawili ya "Belize" (=nchi) na "Mopan" ambayo ni mto wa karibu.


title: Belmopan

text: Belmopan iko kando la mto Belize kwenye 17°15′N 88°46′W takriban mita 76 juu ya UB. Ilichukua nafasi ya Belize City mji mkuu wa awali ulioharibika kabisa na dhoruba ya tufani mwaka 1961. Mji ulipangwa kwa ajili ya wakazi 40,000 lakini haikukua ipasavyo.


title: Belmopan

text: Pamoja na ofisi za serikali na bunge kuna pia chuo kikuu cha Belize.


title: Belize City

text: Belize City ni mji mkubwa kabisa wa Belize. Zamani ilikuwa pia mji mkuu lakini baada ya kuharibiwa na dhoruba ya tufani mwaka 1961 mji mkuu mpya uliundwa kwa jina la Belmopan.


title: Belize City

text: Mji ulikua tena baada ya tufani kuwa na wakazi 50,000 hadi 60,000. Belize City ni kitovu cha uchumi na utamaduni na pia bandari kuu ya nchi kando la bahari ya Karibi.


title: Guatemala

text: Guatemala (kutoka lugha ya Kinahuatl Cuauhtēmallān, "kwenye miti mingi") ni nchi ya Amerika ya Kati. Inapakana na Bahari ya Pasifiki upande wa Magharibi, na Atlantiki upande wa Mashariki, tena na nchi za Mexiko, Belize, Honduras na El Salvador.


title: Guatemala

text: Eneo lake ni km2 108,890 ambamo wanaishi watu 15,806,675 (2014).


title: Guatemala

text: Wakazi wengi (41.4%) ni machotara waliotokana na Waindio na Wazungu au watu wenye asili ya Ulaya tu. Waindio wenyewe ni 40.9%.


title: Guatemala

text: Lugha rasmi na inayotumika zaidi ni Kihispania, lakini zipo pia nyingine 23 za wakazi asili.


title: Guatemala

text: Upande wa dini, wakazi wengi ni wafuasi wa Yesu katika Kanisa Katoliki (47.9%) na madhehebu mengine ya Ukristo, hasa ya Uprotestanti (38.2%).


title: Guatemala City

text: Guatemala City ni mji mkuu wa Guatemala.


title: Matajiri wakuu duniani

text: Matajiri wakuu duniani kulingana na jarida la Forbes mnamo Aprili 2006, wanaongozwa na mwanzilishi wa kampuni ya Microsoft, Bill Gates. Bill Gates ametangaza kuwa atastaafu baada ya miaka miwili toka sasa ili kuchukua muda wake kuongoza Taasisi ya Bill na Melinda Gates.


title: Matajiri wakuu duniani

text: Mmarekani huyu, mwenye umri wa miaka hamsini (50) ana ameongoza orodha hii ya Forbes kwa miaka kumi iliyopita. Mwaka huu mali ya yake yamekadiriwa kuwa dola bilioni hamsini, kama ilivyo miaka yake. Kuna uwezekano kuwa utajiri huu utaongezeka katika miaka ya hivi karibuni kwa vile kampuni yake ya Microsoft inakua kwa kiwango kikubwa vile vile.


title: Bata

text: Mabata ni ndege wa maji wa familia ya Anatidae wenye madomo mafupi na mapana na miguu yenye ngozi kati ya vidole. Manyoya yao huwa na uwezo bora wa kufukuza maji kwa msaada wa mafuta maalumu. Mabata ndiyo moja ya familia za ndege ambazo spishi zao zina uume, kwa sababu mabata wanapandana majini tu.


title: Bata

text: Mabata huchanganywa pengine na aina kadhaa za ndege wa maji wasiohusiana wenye maumbo yanayofanana, kama wazamaji, vibisi, kukuziwa na shaunge.


title: Bata

text: Mwili wote wa mabata kwa ujumla ni mrefu na mpana, na mabata wengi kwa wastani wana shingo fupi lakini shingo la mabata bukini na mabata-maji ni ndefu. Umbo la mwili la mabata kwa kiasi fulani hutofautiana na hawa kwa kuwa kidogo wa duara kidogo. Miguu yenye magamba ni yenye nguvu na iliyokuwa vizuri, na kwa kawaida, na hurushwa nyuma kabisa ya mwili, hivyo zaidi hasa kwenye spishi za majini. Mbawa zake ni zenye nguvu na kwa ujumla ni ndogo na zilizochongoka, na kupaa kwa bata kunahitaji mapigo ya haraka bila ya kupumzika, hivyo kuhitaji misuli yenye nguvu sana. Hata hivyo spishi tatu za bata aina ya steamer hawawezi kuruka kabisa. Spishi nyingi za bata hushindwa kuruka vizuri kipindi cha kupukutisha manyoya ya zamani na kuotesha mapya; hutafuta mazingira salama yenye chakula kingi wakati huo. Hivyo basi kipindi hiki hufuata baada ya kipindi cha kuhama.


title: Bata

text: Ndege hawa wana rangi mbalimbali. Spishi kubwa hutafuta chakula aghalabu ardhini au kwa maji machache. Spishi ndogo nyingine hula mimea ya maji na huzamia kichwa chao tu, nyingine huzamia kabisa ili kukamata samaki, wanyamakombe au mimea ya maji, lakini spishi kadhaa hutafuta chakula ardhini. Hujenga matago yao ardhini, juu ya mwamba, ndani ya shimo la miti au ndani ya pango la sungura, mhanga, k.y.k.


title: Bata

text: Manyoya ya spishi kadhaa hupendwa sana kama kijazo cha mito, mifarishi, mafuko ya kulalia na makoti. Spishi nyingi za mabata hutumika kama chakula.


title: Bata

text: Wataalamu hawakubaliana kuhusu uainisho wa mabata ndani ya familia yao. Kuna ainisho mbalimbali na mmoja tu unaonyeshwa hapa:


title: Bata

text: Mabata wenye miguu mirefu ambao wanafanana na mabata bukini. Jenasi moja itokeayo kila mahali pa kufaa nchini kwa tropiki:


title: Bata

text: Wana mnasaba na , lakini wanafanana na familia ndogo . Jenasi moja kwa Afrika:


title: Bata

text: Spishi 27 za mabata wakubwa ndani ya jenasi 7 ambazo zinatokea kanda za halijoto wastani hasa kaskazini mwa ikweta lakini spishi chache kusini mwa ikweta (spishi kadhaa, kama bata-maji domo-fundo, zimewasilishwa kwa Afrika):


title: Bata

text: Jenasi moja kwa Australia ambayo ilikuwa imeainishwa zamani ndani ya , lakini anatomia yake ionyesha mnasaba na :


title: Bata

text: Jenasi moja kwa Afrika ambayo ilikuwa imeainishwa zamani kama 'bata anayetua', lakini iko karibu zaidi na :


title: Bata

text: Jamii hii ya mabata makubwa wanaotokea mara nyingi nchini kavu ni kati ya na . Juzijuzi wataalamu wameainisha jenasi 10 na spishi 23 (moja imekwisha labda) ndani ya familia ndogo hii, nyingi zaidi kutoka kusini mwa ikweta:


title: Bata

text: Jamii ya mabata wachovya ambao wanatokea sehemu zote duniani ilikuwa imeainishwa kwa jenasi mbili tu, lakini ina jenasi 8 sasa na spishi 55:


title: Bata

text:
Jamii ya mabata wazamaji ambao wantokea sehemu zote duniani ina spishi 16 ndani ya jenasi 3. "Marmaronetta" ilikuwa imeainishwa zamani miongoni mwa mabata wachovya lakini inaainishwa hapa sasa.
Jamii ya moa-nalo (jina kwa Kihawaii) ni ya pekee. Mabata hawa walitokea Hawaii lakini wamekwisha sasa. Walikuwa wakubwa sana na domo nene sana na walifanana na mabata bukini ambao hawakuweza kuruka angani. Walikuwa na mnasaba na jenasi "Anas".


title: Bata

text: Familia ndogo hii ina spishi 20 (moja au mbili zimekwisha). Spishi nyingi zaidi zinatokea kaskazini mwa ikweta, lakini kuna spishi mbili za "Mergus" kusini mwa ikweta.


title: Bata

text:
Jamii ndogo ya mabata iliyo na spishi 8 ndani ya jenasi 4:1 filter teeth edit.jpg
Utando wa Pecten mdomoni


title: Bata

text:
Bata hula aina mbalimbali ya chakula kama vile kama vile nyasi, mimea ya majini, samaki, wadudu, amfibia wadogo , minyoo na moluski.
Bata wanaoogelea na bata wa baharini wanakula wanyama chini kabisa ya kina cha maji. Ili kuweza kuzama kwa urahisi, bata wanaoogelea ni wazito kuliko bata aina ya dabbling, hivyo inakuwa vigumu kwa wao kuruka.
Bata hawa wa dabbling hula kwenye uso wa maji au ardhini, au chini ya ardhi kwa kadiri ya uwezo atakaoweza kufikia bila ya kuzama kabisa.[4] Kuzunguka mdomo wa bata kuna umbo mithili ya kitana, iitwayo "pecten". Hii huchuja majimaji kwa kuyapitisha kwenye pande za mdomo na kubakiza chakula chochote ndani. "Pecten" pia hutumika kupuna manyoya.
Baadhi ya spishi kama vile "smew", "goosander" na "mergansers" wanauwezo wa kumeza samaki wakubwa.
Bata wengine wana midomo bapa mahsusi kwa kazi za kuzoa na kuvuta kama vile kuvuta magugumaji, kuvuta minyoo na moluski nje ya matope, kutafuta lava wa wadudu, na kazi kubwa.


title: Bata

text:
1. ^ "Duckling". The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition Copyright 2006 by Houghton Mifflin Company. Republished by dictionary.com, http://dictionary.reference.com/browse/duckling, Accessed 05-01-2008.
2. ^ "Duckling". Kernerman English Multilingual Dictionary (Beta Version), 2000-2006 K Dictionaries Ltd., Republished by dictionary.com, http://dictionary.reference.com/browse/duckling, Accessed 05-01-2008.
3. ^ Photo of a duck eating a frog
4. ^ Ogden, Evans. "Dabbling Ducks". CWE. http://www.sfu.ca/biology/wildberg/species/dabbducks.html. Retrieved 2006-11-02.
5. ^ Amos, Jonathan. "Sound science is quackers". BBC News. http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3086890.stm. Retrieved 2006-11-02.
6. ^ "Mythbusters Episode 8". 12 Desemba 2003. http://mythbustersresults.com/episode8.
7. ^ "Mallard - Nature Notes". Ducks Unlimited Canada. http://www.ducks.ca/resource/general/naturenotes/mallard.html. Retrieved 2006-11-02.


title: Bata

text:
• Wild Ducks Info – Maelezo ya kina kuhusu bata wa mwituni.
• Duck videos kwenye Mkusanyiko wa Ndege kwenye Wavuti.
• list of books (sehemu bora ya kutazama)
• Ducks at a Distance, by Rob Hines at Project Gutenberg - Mwongozo wa kisasa wa kuwatambua bata maji wa Marekani.
Imerekebishwa kutoka "http://en.wikipedia.org/wiki/Duck


title: AfrophoneWikis

text: AfrophoneWikis ni kundi linalojadili jinsi ya kuendeleza Kamusi Elezo Huria (Wikipedia) za lugha za Kiafrika.


title: Jay Rosen

text: Jay Rosen (amezaliwa 5 Mei 1956, Buffalo, New York) ni mwandishi na mwalimu wa uandishi wa habari katika Chuo Kikuu cha New York. Jay Rosen anajihusisha kwa karibu na masuala ya Uandishi wa Raia. Kitabu chake kiitwacho What Are Journalists For? kilichotolewa mwaka 1996 kinazungumzia juu ya umuhimu wa kutumia zana mpya za habari kwa ajili ya mawasiliano na masikilizano.


title: Jay Rosen

text: Jay anaandika katika blogu yake iitwayo Pressthink ambayo inazungumzia juu ya taaluma ya uandishi katika zama za Intaneti. Pia huwa anaandika katika blogu ya The Huffington Post. Pressthink ilishinda tuzo ya Freedom Blog Award inayotolewa na shirika lisilo la kiserikali la Reporters Withouth Borders mwaka 2005.


title: Tumbusi

text: Tumbusi au tai mzoga ni ndege wakubwa wa nusufamilia Aegypiinae na Gypaetinae katika familia Accipitridae ambao hula mizoga. Wana mnasaba na tai. Huko Amerika kuna ndege wafananao na tumbusi, lakini wale hawana mnasaba sana na huwekwa katika familia Cathartidae. Tumbusi huvumbua mizoga kwa macho, lakini wale wa Marekani wananusa vizuri pia.


title: Tumbusi

text: Spishi nyingi za tumbusi zina kichwa bila manyoya. Sifa bainifu hii imekua kuzuia manyoya ya kichwa yasichafuliwe kwa damu wakati tumbusi akiingiza kichwa chake ndani ya mzoga. Kichwa chenye upara kinaweza kusafishwa kwa urahisi ndani ya mto au ziwa.


title: Kipondya

text: Vipondya ni ndege mbuai wa jenasi "Circus", jenasi pekee ya nusufamilia "Circinae" katika familia Accipitridae, ambao hukamata wanyama na ndege wadogo. Wakitafuta mawindo vipondya huruka kwa mwinuko mfupi juu ya viwanja na vinamasi na huweka mabawa yao kwa V fupi. Rangi za manyoya ya dume na jike ni tofauti. Hulitengeneza tago lao ardhini au juu ya mti na jike huyataga mayai 1-8.


title: Mike Tyson

text: Michael Gerard Tyson (amezaliwa 30 Juni 1966) ni mpiga ngumi wa uzito wa juu duniani unaotambuliwa na Shirikisho la Ngumi Duniani (WBC). Ni bondia wa kwanza kuwahi kutwaa taji hilo akiwa na umri mdogo. Mike alizaliwa katika mji wa Brooklyn New York. Alikuwa mtoto mtukutu akijihusisha na matukio ya uporaji mitaani. Alipelekwa katika shule ya kurekebisha tabia (Jela ya watoto) huko New York. Akiwa huko alionekana mwenye kipaji na mwalimu wa ngumi Mmarekani aitwaye Cus D'Amato ambaye matunda yake mengine ni mwanamasumbwi aitwaye Floyd Petterson na kutwaa taji la ngumi 1956.


title: Otto von Bismarck

text: Otto von Bismarck (1 Aprili 1815 – 30 Julai 1898) alikuwa mwanasiasa mashuhuri wa Ujerumani katika karne ya 19.


title: Otto von Bismarck

text: Akiwa waziri mkuu wa Prussia alijenga umoja wa Ujerumani katika vita tatu dhidi ya Denmark (1864), Austria (1866) na Ufaransa (1870/71).


title: Otto von Bismarck

text: Kama Chansella wa Dola la Ujerumani aliongoza siasa ya nchi hadi 1890 alipoachishwa na Kaisari kijana Wilhelm II.


title: Otto von Bismarck

text: Jina lake kamili lilikuwa Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen. Alizaliwa katika familia ya kitemi wa cheo cha chini katika ufalme wa Prussia, mama yake alikuwa wa asili ya kiraia.


title: Otto von Bismarck

text: Alisoma sheria na kilimo kwenye chuo kikuu baada ya kumaliza elimu ya sekondari, halafu akajiunga na jeshi kwa utumishi wake wa lazima.


title: Otto von Bismarck

text: Baada ya kifo cha baba mwaka 1845 akachukua utawala wa mashamba ya familia yake.


title: Otto von Bismarck

text: Mwaka 1847 akafunga ndoa na Marie von Thadden akazaa naye watoto watatu: Marie (1847–1926), Herbert (1849–1904) na Wilhelm (1852–1901).


title: Otto von Bismarck

text: Wakati wa mapinduzi ya kwanza ya kidemokrasia katika Ujerumani (1848/49) alijiunga na siasa akawa mtetezi wa haki za mfalme na mpinzani wa wanademokrasia. Akachaguliwa katika Bunge la Prussia.


title: Otto von Bismarck

text: Mwaka 1851 mfalme wa Prussia alimteua kuwa mwakilishi wa Prussia katika halmashauri ya Shirikisho la Kijerumani huko Frankfurt - wakati ule Ujerumani ilikuwa shirikisho lisilo na nguvu ya madola 38 yaliyojitegemea. Madola makubwa katika shirikisho hili yalikuwa Austria na Prussia. Bismarck alikuwa pia na vipindi vifupi vya utumishi kama balozi wa Prussia huko St. Petersburg na Paris.


title: Otto von Bismarck

text: Mwaka 1862 aliteuliwa na mfalme Friedrich Wilhelm IV kuwa waziri mkuu wa Prussia. Shabaha yake kuu ilikuwa kuongeza uwezo wa nchi. Aliimarisha jeshi la Prussia dhidi ya upinzani wa wabunge wengi. Jeshi hilo lilipewa nafasi ya kuonyesha uwezo wake katika vita dhidi ya Denmark ya mwaka 1864. Matokeo ya vita yaliongeza mashindano kati ya Prussia na Austria juu ya kipaumbele ndani ya Shirikisho la Kijerumani.


title: Otto von Bismarck

text: Matokeo yake yalikuwa vita ya mwaka 1866. Prussia, pamoja na madola kadhaa madogo, ilishinda Austria na jeshi la Shirikisho la Kijerumani. Shirikisho lilivunjika, Prussia ilimeza madola kama Hannover na Hesse yaliyokuwa yameshikamana na Austria ikawa dola kabisa ndani ya Ujerumani. Austria ilijiondoa katika siasa ya Kijerumani na idadi kubwa ya madola ya Kijerumani ilijiunga na Prussia katika shirikisho la Ujerumani ya Kaskazini.


title: Otto von Bismarck

text:
Bismarck alilenga sasa kukamilisha kipaumbele cha Prussia katika Ujerumani. Alitumia nafasi ya magongano na Ufaransa juu ya uchaguzi wa mfalme mpya wa Hispania. Kaisari Napoleon III wa Ufaransa alitaka Mfaransa achaguliwe lakini Bismarck alimsukuma mgombea Mjerumani. Katika vita ya maneno ya kidiplomasia chansella aliweza kumwaibisha mtawala wa Ufaransa. Napoleoni III alitangaza hali ya vita dhidi ya Prussia lakini madola ya Ujerumani ya Kusini, kama falme za Bavaria na Wuerttemberg, yalijiunga na Prussia.
Vita hii ilikuwa mara ya kwanza ya kwamba Wajerumani wote -isipokuwa Austria- walishikamana pamoja tangu muda mrefu sana. Bismarck alitumia nafasi ya ushindi wa jeshi la Wajerumani kuwakusanya viongozi wa madola yote ya Ujerumani katika jumba la Kifalme la Ufaransa huko Versailles. Mfalme wa Prussia Friedrich Wilhelm IV alitangazwa kuwa Kaisari Wilhelm I wa Ujerumani - cheo hiki hakikutumika katika Ujerumani tangu mwaka 1806. Dola la Ujerumani liliunganisha madola yote ya Ujerumani ya kale, isipokuwa Austria, chini ya mfalme wa Prussia aliyekuwa sasa pia na cheo cha Kaisari wa Ujerumani.


title: Otto von Bismarck

text: Bismarck alikuwa mkuu wa serikali kama Chansella wa Ujerumani.


title: Otto von Bismarck

text: Bismarck alikuwa kiongozi wa Ujerumani wakati nchi za Ulaya ziliendelea kujipatia pande kubwa za dunia kama koloni. Mwanzoni alipinga makoloni kwa Ujerumani. Aliona gharama kubwa za kupata, kujenga na kutetea koloni akaona ya kwamba faida yoyote ya kuwa nazo hailingani na gharama hizo.


title: Otto von Bismarck

text: Tangu miaka ya 1870 iliongezeka idadi ya watu katika Ujerumani waliodai koloni kwa sababu mbalimbali. Wengine walidai koloni kama ishara ya nchi kubwa na muhimu, wengine walikuwa wafanyabiashara waliotafuta ulinzi wa manowari za Kijerumani kwa ajili ya biashara yao dhidi ya wenzao wa mataifa mengine. Bismarck aliona ya kwamba hali ya Ujerumani haitegemei kuwepo kwa bendera yake katika pembe za dunia, bali uhusiano na majirani makubwa katika Ulaya hasa Uingereza, Ufaransa na Urusi. Tamko maarufu alipotembelewa na mgeni aliyetaka kumhamasisha kuunda koloni katika Afrika likawa "Ramani yako ya Afrika ni ya kuvutia sana. Lakini ramani yangu ya Afrika iko Ulaya. Ufaransa iko upande wa kushoto, Urusi upande wa kulia, katikati tuko sisi".


title: Otto von Bismarck

text: Alipenda kuwahamisha Wafaransa kujipatia koloni kwa matumaini ya kwamba watatumia nguvu zao Afrika na kusahau fikra za kulipiza kisasi baada ya kushindwa na Ujerumani katika vita ya 1870/71.


title: Otto von Bismarck

text: Tangu mwaka 1880 Bismarck alitegemea bungeni vyama vya kisiasa vilivyotaka kuunda makoloni, hivyo alilegea na polepole kukubali kuanzishwa kwa makoloni kadhaa. Mwanzoni alitoa tu nyaraka za ulinzi kwa makampuni yaliyopatana kukodi maeneo na watawala wa Afrika na wa Pasifiki.


title: Otto von Bismarck

text: Baada ya makampuni hayo kushindwa kuendesha maeneo hayo alikubali pia kuingilia moja kwa moja, kwa mfano baada ya Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki kushindwa katika vita ya Abushiri mwaka 1889. Kwa hiyo Ujerumani ikajiunga na mataifa mengine ya Ulaya katika ugawaji wa Afrika kwa sababu za siasa ya ndani.


title: Orodha ya makabila ya Tanzania

text: Hii orodha ya makabila ya Tanzania inaweza kuwa na matatizo kwenye majina kadhaa, kwa sababu mbalimbali.


title: Orodha ya makabila ya Tanzania

text: Orodha hii inatokana na orodha ya lugha za Tanzania inayopatikana katika Ethnologue, pamoja na tovuti nyingine.


title: Orodha ya makabila ya Tanzania

text: Inawezekana kwamba baadhi ya majina ya makabila ni majina ya lugha au lahaja tu, badala ya makabila, na labda majina mengine yaliandikwa vibaya.


title: Orodha ya makabila ya Tanzania

text: Juu ya hiyo, hakuna ufafanuzi wa wazi kusema kikundi fulani ni kabila au siyo. Vikundi kadhaa katika orodha hii vina wenyeji mamia tu, lakini vikundi vingine vina mamilioni ya watu; labda kila kikundi kinaitwa "kabila," lakini ni jamii za aina tofauti kabisa. Vikundi katika ukurasa huu vimeorodheshwa kuwa vikundi tofauti kutokana na ushahidi kutoka Ethnologue kutofautisha lugha zao.


title: Orodha ya makabila ya Tanzania

text: Hii ni orodha ya makabila ya watu ambao wamekuwa wanaishi tangu zamani katika eneo ambalo sasa linaitwa Tanzania, pamoja na makabila yaliyogawiwa na mipaka baina ya Tanzania na nchi za jirani.


title: Orodha ya makabila ya Tanzania

text: Orodha hii haizingatii makabila yanayoishi katika Tanzania kama wakimbizi tu, hasa kutokana na vita katika nchi za jirani. Vilevile ukurasa huu hauorodheshi vikundi vya wahamiaji kutoka nchi za kigeni, kama wahamiaji au wazao wao kutoka Uarabuni au Uhindi.


title: Wazyoba

text: Wazyoba ni kabila la watu kutoka eneo la Ziwa Tanganyika, nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Tanzania.


title: Wazyoba

text: Lugha ya Wazyoba inaitwa Kijoba .


title: Wazinza

text: Wazinza ni kabila la watu kutoka eneo la kusini-magharibi kwa Ziwa Viktoria na visiwa vya jirani, nchini Tanzania.


title: Wazinza

text: Mwaka 1987 idadi ya Wazinza ilikadiriwa kuwa 138,000 .


title: Wazinza

text: Lugha yao ni Kizinza.


title: Wazinza

text: Kazi yao ilikuwa uvuvi, lakini kwa sasa wamejikita katika anga la wasomi maana wametapakaa kila taaluma na kila mahali.


title: Wazinza

text: Wazinza walio wengi hupenda kula ugali wa mhogo, samaki (hasa sato, sangara, mumi, kamongo, dagaa, mbete, nshonzi).


title: Wazinza

text: Lakini pia kutokana na uhaba wa vyakula hivyo na mgawanyo wa makazi na kazi, Wazinza wamekuwa wakila vyakula vya aina nyingine nyingi. Mfano ni wali, ugali wa mtama, ugali wa mahindi, mboga za majani kama vile msusa, kisamvu, mchicha, n.k.


title: Wazinza

text: Vyakula asilia kama maboga, viazi vitamu, mihogo mitamu, kunde, maharage ni miongoni mwa vyakula muhimu sana kwa Wazinza.


title: Wazigula

text: Wazigula (au Wazigua) ni kabila la watu kutoka eneo karibu na Bahari Hindi baina ya Dar es Salaam na Tanga, nchini Tanzania. Baadhi ya kabila ya Wazigula wanapatikana kusini mwa Somalia,


title: Wazigula

text: Mwaka 1993 idadi ya Wazigula ilikadiriwa kuwa 355,000 .


title: Wazigula

text: Lugha yao ni Kizigula, ya jamii ya lugha za Kibantu.


title: Wazigula

text: Wazigua ni mojawapo wa makabila ya asili ya mkoa wa Tanga. Wazigua yasemekana wamekuwepo mkoani Tanga, wilaya ya Handeni kwa karne nyingi zilizopita.


title: Wazigula

text: Maana ya Zigua ni kuchukua au kukamata eneo. Miaka mingi iliyopita Wazigua walipigana vita na kuyashinda makabila ya Wabondei na Wasambaa. Makabila hayo yaliyoshindwa vita yalikimbilia maeneo ya mabondeni na mengine kusambaa milimani, Wabondei huko Mabondeni, na Wasambaa walisambalia milima ya Usambara. Ndio chanzo cha majina ya makabila haya, kwani kabla ya hapo walikuwa wakiishi pamoja kama koo za jamii moja iliyojulikana kwa jina la Boshazi maana yake Bondei, Zigua, Sambaa.


title: Wazigula

text: Unaweza kumtambua Mboshazi kwa jina lake; kwa mfano Mzigua Samamboe, Sakuzindwa, Sannenkondo, Sankanakono, Samboni, Shundi, Butu, Sebbo, Chamdoma n.k. Kuzungumza kwao huvuta maneno, mfano wa kusalimiana, Ahooni niheedi hanginyuwe n.k.


title: Wazigula

text: Msambaa utamtambua kwa jina lake, mfano Shekimweli, Sherukindo, Shekiondo, Shekazi, Shemndorwa n.k. Hawa wote ni Wasambaa na hutamka maneno yao ulimini, kwa mfano, tinakwenda, titarudi, titaonana kesho n.k.


title: Wazigula

text: Katika karne ya sayansi na teknolojia, kutokana na utandawazi, makabila mengi ya Kiafrika yamekumbwa na mabadiliko yasioepukika katika mila na desturi zao.


title: Wazigula

text: Mila ya kukeketa wanawake imekuwa ikipigwa marufuku na serikali mbalimbali za ulimwenguni kuwa ni kinyume cha haki za binadamu, hivyo basi kuna mila ambazo zinakomeshwa na serikali za nchi na nyingine zinapotea zenyewe taratibu, kutokana na kubadilika kwa hali ya maisha, hivyo, ili kutunza mambo haya yasije kusahaulika ni vyema kuweka kumbukumbu ya asili zetu. Tumetumbukia katika masuala ya utandawazi kiasi ambacho tunashindwa hata kutambua miiko yetu ili kuwarithisha watoto, wajukuu, vitukuu au vizazi vijavyo kwa ujumla.


title: Wazigula

text: Katika kabila la Wazigua, kutoa majina kwa watoto wanaozaliwa huzingatia wakati, mahali, na mahusiano. Kila Mzigua lazima awe na jina la asili na la kidini, mfano Andrew Kizenga Shundi jina lake la asili anaitwa Chamdoma (dyauta netangwa Chamdoma, Dyamwale). Kiasili majina hutolewa wakati mtu anapozaliwa (Chamdoma), Dyamwale anapotoka kutahiriwa, kuchezewa ngoma na kukabidhiwa upinde, hivyo hupewa jina na kuwa kijana wa Kizigua aliyefikia utu uzima. Anapooa huitwa Samachau, na anaeolewa Wanamachau.


title: Wazigula

text: Idizina bya Ngasu netangwa Samachau ni jina apewalo mtu mzima aliyepata mchumba na kuoa. Wazigula hupewa jina litakalotumika wakati na baada ya ndoa, badala ya kuitwa Andrew hivi sasa naitwa Samachau na mke wangu anaitwa Wanamachau. Hivyo utaona kuwa “SA” inakwenda kwa mwanamume na “WA” inakwenda kwa mama wa watoto.


title: Wazigula

text: Kwa maana hiyo baada ya kumaliza tukio la kuoa na kumaliza deni la mahari na vihendo (zawadi au vitu vitolewavyo kutoka upande wa muoaji kwenda kwenye familia ya muolewaji) ulivyotakiwa kupeleka ukweni kwa mfano zawadi kama zogoro dya chunji, koti dya sachibwela, ngubula mlomo, kisingisa magutwi, kumwonelahi n.k.


title: Wazigula

text: Mila na desturi za Kizigua, kama zilivyo mila nyingine za Kiafrika zina miiko yake, kwa mfano, “Hachikungigwa kudya mbara unadya au unagonela umkota wa mbara wabambuka / Waholomoka mwili mjima”. Maana yake, Mzigua hatakiwi kula paa (mnyama).


title: Wazigula

text: “Kulagasama” ni tukio la kuagwa kwa waliooana mara baada ya kukamilisha mahari na taratibu zote za kimila. Katika mila za Kizigua, mtu anapofunga ndoa, yeye na mkewe hutakiwa kukaa katika familia ya mke wake huyo kwa muda fulani ili aweze kukamilisha mahari kama alikuwa hajamaliza. Hivyo kumaliza kulipa mahari na mambo mengine yanayohitajika, huomba ruhusa toka kwa wakwe zake ili akaanzishe maisha yake na mkewe.


title: Wazigula

text: Kama akishindwa kulipa ataendelea kuishi upande wa mkewe kwa maisha yake yote na hata kama akifariki atazikwa upande wa ukweni kama ukoo wa upande wa mume hautamlipia, ila kama wakimlipia watapewa mwili kuzika upande wa mume.


title: Wazigula

text: Wazigua wana ngoma nyingi za asili na huchezwa kutokana na wakati na tukio husika, mfano kuna ngoma za wakati wa mavuno, harusi, jando na msibani; hujulikana kwa majina ya Mkweso, Machindi, Tukulanga n.k.


title: Wazigula

text: Pia mtoto akishazaliwa hukaa ndani, na baada ya siku 40 hutolewa nje na kupewa jina la Lungo. Katika tukio hili la kumtoa mtoto nje, mtoto hupakwa unga na kunyolewa nywele zake za utotoni na bibi yake ambaye mara nyingi ni mama wa baba yake.


title: Wazigula

text: Vyakula vya asili vinavyopendelewa kuliwa na Wazigua ni ugali unaopikwa kutokana na unga wa mahindi yaliyokobolewa na kuvundikwa kwa muda mrefu kabla ya kusagwa au kutwangwa. Baada ya kusagwa hutoa unga mweupe na laini sana. Ugali huliwa na mboga za asili kama vile, Kungujulu, Sunga, Kididi, Mnavu, nyama za pori na uyoga.


title: Wazigula

text: Katika hadithi za kale za Wazigua yasemekana kwamba hapo kale katika Uzigua, uliopo leo Tanzania, kulikuwa na familia ya wawindaji yenye watoto watatu: Zulu, dada yake na kaka yake. Katika harakati za uwindaji kaka yake Zulu aliuawa na nyati, hivyo Zulu alibaki na dada yake tu. Kulitokea ukame mkubwa, hivyo Zulu alikuwa akihamahama mpaka akafika eneo moja la Afrika ya Kusini na kuamua kukaa hapo na dada yake. Aliendeleza shughuli zake za uwindaji, hivyo wakinamama wa maeneo ya karibu walipokwenda kutafuta kuni porini ndipo walipokutana na mwindaji huyu hodari. Alikuwa akiwapa nyama alizowinda, hivyo akazoeleka na kuoa huko na kuanzisha familia yake na watu waliita eneo hilo Kwa Zulu. Kadiri ya hadithi hiyo, KwaZulu-Natal ya leo, asili yake ni Mzigua Zulu.


title: Wazaramo

text: Wazaramo ni kabila la watu kutoka eneo la Dar es Salaam, baina ya Rufiji na Bagamoyo, nchini Tanzania. Mwaka 2000 idadi ya Wazaramo ilikadiriwa kuwa 656,730 . Lugha yao ni Kizaramo. Katika eneo la Rufiji wanajulikana pia kwa jina la Wamyagatwa.


title: Wazaramo

text: Wazaramo ni sehemu ya Wabantu. Mababu wanaaminika waliingia katika eneo la Tanzania katika milenia ya kwanza BK. Historia yao ya kimdomo inasema ya kwamba walihamia pwani katika mazingira ya Dar es Salaam kutoka Uluguru (Morogoro) katika karne ya 18.


title: Wazaramo

text: Walipokaa kwenye pwani walikuwa karibu na makazi ya Waswahili wakaanza kufahamiana na Waislamu. Taarifa za wakoloni Wajerumani mwanzoni mwa karne ya 20 zinaonyesha ya kwamba wakati ule Uislamu ulikuwa umeenea kati ya Wazaramo na waliendelea kujiunga nayo haraka . Siku hizi idadi kubwa wa Wazaramo ni Waislamu.


title: Wazaramo

text: Jiji la Dar es Salaam lilikua haraka na kumeza vijiji vingi vya Wazaramo na wengine walihamia jijini wakitafuta kazi.


title: Wazaramo

text: Taarifa za mwanzo wa karne ya 20 zasema ya kuwa Wazaramo walikuwa na desturi za pekee tofauti na wakazi wengine ya pwani:


title: Wazaramo

text: Jambo muhimu ni kwamba, kama Waluguru, Wakaguru, Wakutu na Wakwere, kabila hilo linafuata mfumojike, yaani ukoo wa mama ndio unaoongoza familia na watoto wote wanahesabiwa kuwa wa ukoo huo.


title: Wazanaki

text: Wazanaki ni kabila la watu kutoka eneo la kaskazini-magharibi mwa nchi ya Tanzania, jamii ya Wakurya.


title: Wazanaki

text: Mwaka 1987 idadi ya Wazanaki ilikadiriwa kuwa 62,000 . Lugha yao ni Kizanaki.


title: Wazanaki

text: Hili ni kabila la Mwl. Julius Kambarage Nyerere aliyezaliwa mwaka 1922 na alipata elimu ya kikoloni. Mkoa aliozaliwa Nyerere ni Mara, kata ya Butiama.


title: Wazanaki

text: Mwaka [1961] aliipatia Tanganyika uhuru, halafu mwaka 1964 Tanganyika na Zanzibar ziliungana kuunda Tanzania. Mwl. Julius Kambarage Nyerere alifariki mwaka 1999 na kifo chake kilihuzunisha watu wa taifa lote la Tanzania.


title: Wazanaki

text: Vifaa alivyotumia katika kazi tofauti za utawala wake vilikuwa sehemu ya ukumbusho wa baba wa taifa la Tanzania. Vifaa hivyo ni kama vile fimbo aliyokuwa akitembea nayo kila aendapo. Kitu cha pili ni kiti alichopenda kukalia wakati wa kupumzika. Vitu hivyo vipo katika eneo aliloishi na vinawavutia watalii kwa kiasi kikubwa na kuongeza uchumi wa nchi.


title: Wazanaki

text: Kaburi lake lipo karibu na nyumbani kwake na makaburi ya ndugu zake yapo nyumbani kwake pia.


title: Wayao (Tanzania)

text: Wayao ni kabila la Kibantu kutoka eneo la karibu na Ziwa Nyasa.


title: Wayao (Tanzania)

text: Mwaka 2001 idadi ya Wayao ilikadiriwa kuwa 1,942,000, ambao kati yao 1,000,000 wanaishi Malawi, 450,000 ni wakazi wa Msumbiji, na 492,000 wako Tanzania


title: Wayao (Tanzania)

text: Wayao ni miongoni mwa Wabantu wanaopatikana katika mataifa kadhaa barani Afrika na kwa ujumla wao wameenea Malawi, Msumbiji na Tanzania katika mikoa ya Mtwara na Ruvuma.


title: Wayao (Tanzania)

text:
Wakipatikana zaidi katika eneo kati ya Ruvuma na karibu na mto Lugenda kaskazini mwa Msumbiji.
Wanasifika sana kwa kuwa na utambulisho wenye nguvu wa kiutamaduni unaovuka mipaka.


title: Wayao (Tanzania)

text: Shughuli yao kubwa ni kilimo cha hapa na pale.


title: Wayao (Tanzania)

text: Upande wa lugha Wayao wenyewe wanaongea Kiyao; vilevile wanazungumza lugha rasmi ikiwamo ile ya Kiswahili kwa wale waliopo Tanzania, Kiingereza kwa wale wa Malawi na Tanzania na Kireno kwa wale waliopo nchini Msumbiji.


title: Wayao (Tanzania)

text: Wengi wao ni waumini wa dini ya Uislamu.


title: Wayao (Tanzania)

text: Miongoni mwao waliopata umaarufu mkubwa ni pamoja na marais wawili wa zamani wa Malawi: Bakili Muruzi pamoja na Joyce Banda.


title: Wayao (Tanzania)

text: Waarabu walipokuwa wakiwasili pwani ya Afrika walianza kufanya biashara na Wayao kwa kubadilishana nguo na bunduki na bidhaa za pembe za ndovu na watumwa; hivyo walikuja kuwa matajiri na kuwa kabila linalovutia barani Afrika.


title: Wayao (Tanzania)

text: Kukua kwa kabila la Wayao kulikuja baada ya kuchukua kwa mkoa wa Niassa huko Msumbiji katika karne ya 19. Tangu hapo Wayao walianza kuondoka katika makazi yao ya kiutamaduni, ambayo yalikuwa Malawi na Tanzania ya leo, hali iliyopelekea kusambaa kwa kabila hilo nchini.


title: Wayao (Tanzania)

text: Baada ya vita vya kwanza vya dunia katika karne ya 20 kabila la wayao lilijikita katika dini ya Uislamu kufuatia biashara iliyokuwepo kati ya Waswahili na Waarabu ambapo machifu walihitaji wenyeji wenye uwezo wa kusoma na kuandika.


title: Wayao (Tanzania)

text: Waalimu wa Kiislamu walioajiriwa kuishi katika vijiji vya Wayao walifanikiwa kueneza dini yao kupitia mafunzo mbalimbali waliyowapa Wayao ikiwemo elimu, vitabu vya dini, mavazi ya dini ya Kiislamu na nyumba zenye pembe badala ya zile za mduara.


title: Wayao (Tanzania)

text: Hata hivyo kiongozi wa Wayao alipambana kwa nguvu zote na ukoloni wa Wareno, Waingereza na Wajerumani lakini pia utawala wowote wa kikoloni ambao ulionekana ni tishio kwa uchumi wake.


title: Wayao (Tanzania)

text: Chifu wa Wayao Mataka aliupinga Ukristo kwani Waislamu waliwapa mahitaji yao ya kijamii ambayo yaliwafaa kwa tamaduni zao, kwa sababu siasa na ibada ya utawala wa machifu, uongofu wao kwa Uislamu ulisababishwa masomo yao kufanya Vivyo hivyo.


title: Wayao (Tanzania)

text: Walikuwa wakiishi kaskazini mwa taifa hilo lililotawaliwa na Wareno. Ukiangalia kwa ukaribu historia ya Wayao wa Msumbiji katika jiografia yao ipo katika kijiji kidogo cha Chiconono, katika jimbo la Niassa, kaskazini magharibi mwa Msumbiji.


title: Wayao (Tanzania)

text: Nao ni wakulima wa hapa na pale ingawaje vilevile walikuwa wamejikita kwenye uuzaji biashara ya pembe za ndovu na biashara ya watumwa.


title: Wayao (Tanzania)

text: Walikumbwa na anguko la kisiasa na kiuchumi baada ya Wareno kufika katika jimbo la Niassa ambako walianzisha kampuni ambapo walijenga makazi na kuvunja mashamba na kuharibu biashara na kubadilisha kuwa uchumi unaotegemea mazao uliokuwa ukichungwa na Wareno.


title: Wayao (Tanzania)

text: Kupanuka kwa himaya ya Kireno kulianzisha kituo muhimu cha biashara, ngome ya jeshi, na bandari tangu karne ya 15 kiasi cha kuwavutia majeshi ya Waislamu, wakiwamo Wasomali na Waswahili.


title: Wayao (Tanzania)

text: Misafara ya Wareno na uenezwaji wa dini ya Ukristo ndio kuliwafanya zaidi Wareno kujitanua ingawaje baadaye (karne ya 19) Wareno walikuja kujihusisha na biashara ya utumwa kutoka Msumbiji hadi Brazil.


title: Wayao (Tanzania)

text: Himaya ya Wareno kwa wakati huo ilikuwa tawala kubwa kisiasa na kiuchumu duniani, kwa wakati huo walikuwa wakiendesha kilimo kilichopata mafanikio kwa kuwalipa makundi makubwa ya wakulima ya makabila, na katika kundi la Wayao uzalishaji wao ulikuwa chini ya uongozi wa Wareno.


title: Wayao (Tanzania)

text: Ingawaje Wayao walikuwa wanaenzi mila na tamaduni zao, namna ya kilimo chao cha hapa na pale, kama waisali Wayao hawakuzisimamia na kujikuta wameanza kufunzwa elimu ya Ukristo, na kuanza kufundisha lugha ya Kireno kwa Waislamu.


title: Wayao (Tanzania)

text: Kwa sasa, Wayao wanaoishi Msumbiji wanakadiriwa kufikia 450,000, ambao ni asilimia 40 za wakazi wa Lichinga.


title: Wayao (Tanzania)

text: Miaka ya 1830 Wayao, wakiwa wafanyabiashara na wakulima, walianza kuenea mashariki mwa Malawi, ambako walikuwa matajiri katika mila na muziki ambao wengi wao walikuwa Waislamu.


title: Wayao (Tanzania)

text: Wayao walikuwa na mahusiano ya karibu na Uswahili katika pwani wakati wa karne ya 19, na kukubaliwa baadhi ya maeneo ya utamaduni wao, kama vile usanifu na Uislamu.


title: Wayao (Tanzania)

text: Wayao walikuwa na uhusiano wa karibu na Waswahili wa pwani katika karne ya 19 na kuiga baadhi ya tamaduni zao, ikiwamo usanifu na Uislamu, ingawaje waliendelea utamaduni wao wa kitaifa.


title: Wayao (Tanzania)

text: Ushirikiano wao na Waarabu uliwapa fursa ya kupata silaha za moto ambazo walizitumia katika vita baina yao na Wangoni na Wachewa. Wayao walikuwa wapinzani wa utawala wa Wajerumani kusini mwa Afrika katika eneo la Tanzania, Rwanda na Burundi za leo.


title: Wayao (Tanzania)

text: Wayao, ambao jina la kabila lao linatokana na "mlima Yao" katika nchi ya "Unangwa" huko Msumbiji, kati ya mto Lujendo na ziwa Nyasa. Waligawanyika katika koo nyingi ambazo ni Amasaninga, Amangochi, Amalambo, Wamakale, Wambemba, Wankula, Wanjese, na Achingoli.


title: Wayao (Tanzania)

text: Hapo awali Wayao walijulikana kwa jina la "Akinankunde", waliishi "Kumbemba" Msumbiji. Hapo aliishi mtu mmoja aliyeitwa Kawina ambaye alimposa binti wa ukoo wa "Akinankunde". walimzaa mtoto ambaye alisababisha vita akampindua baba yake aliyelazimika kuhamia "Unangu" na kuishi huko mpaka alipovamiwa na Wangoni hapakuwepo mshindi.


title: Wayao (Tanzania)

text: Baada ya muda, Wayao walioishi Unangu walitelemka kutoka milimani na kuishi kwenye sehemu zilizokuwa tambarare. Mnamo karne ya 15 Wareno walipoivamia nchi ya Wayao na kuwataka kuamini dini yao ya kigeni, wazalendo walizigundua njama zao za kutaka kuwatawala, hivyo wakapanga kuwapiga vita. "Chemataka" akiwa ndiye kiongozi wao shupavu alitumua kla njia ili apate ushindi kwa bahati mbaya aliishiwa baruti.


title: Wayao (Tanzania)

text: Ndipo ikamlazimu atume ujumbe wa watu 36 ulioongozwa na "Kadewele" kwa Waarabu waliokuwa wanaishi ng'ambo ya pili ya mto Ruvuma. Kwa kuwa Kadewele alikuwa mtumwa, hakuwa na la kufanya ila kutii.


title: Wayao (Tanzania)

text: Kadewele akifuatana na "Mandingo", Mbunda, Makelele, Kachoko na akina Mkubango aliuvuka mto Ruvuma na kufika Sasawala kwa Mkupeni. Hapo hapakumpendeza, hivyo akahamia na kufanya makazi yake kando ya mto Tunguru.


title: Wayao (Tanzania)

text: Hata hvyo Waarabu hawakuamini kama Che Mataka alikuwa na nia ya dhati ya kuomba msaada kwani alikuwa amemtuma mtumwa tu. Che Mataka alipopata habari hizo aliamua kumtuma mama yake mzazi "Bibi Kundenda" binti Kawina avuke mto na kuomba msaada.


title: Wayao (Tanzania)

text: Kadewele alipoona mama yake sultani Che Mataks amefika akahisi kuwa kusudi la Bibi Kundenda lilikuwa ni kumrudisha utumwani, hivyo ilimpasa kutoroka na kuhamia mahali palipoitwa "Tunduru" tarehe 14 Aprili 1901.


title: Wayao (Tanzania)

text: Jina Tunduru linatokana na ukoo wa Machemba ambaye alikuwa mtawala na mke wake aliyekuwa bibi mkubwa aliitwa "Akwitunduru". Mpelelezi wa Kidachi wa kwanza Linder alimkuta Kadewele akiishi Akwitunduru.


title: Wayao (Tanzania)

text:
Kadewele alipokuwa akimkimbia Bibi kundenda alifika mahali palipoitwa "Mlingoti" ambapo sasa panajulikana kwa jina la Najoka, aliamua kuishi hapo. Jina Mlingoti lilitokana na Wangoni, kwa sababu walipofika hapo walivutiwa na miti mirefu iliyokuwepo, walipumzika na kupiga kambi. Miti hyo waliita Mlingoti.
Kadewele na kikundi chake waliishi Mlingoti wakiwa wawindaji maarufu. Ili Kadewele ajikomboe kutoka utumwani alimpelekea Bonomali Mataka zawadi ya meno ya tembo aliyekuwa mkubwa sana. Inasemekana fuvu la tembo huyu lilipelekwa Dar es Salaam na Mjerumani mmoja aliyetokea Lindi. Baadhi ya mifupa ya tembo huyo imewekwa kwenye jumba la makumbusho Dar es Salaam