title: Pijini na krioli

text: Ingawa Pijini ndiyo huizaa Krioli, pana tofauti za kutosha zinazopinga mahusiano baina ya lugha hizO mbili na kupinga hoja kuwa pana mahusiano baina ya lugha ya Pijini na Krioli. Japo lugha za Pijini na Krioli zinao uingiliano mwingi, zipo tofauti za hapa na pale. Tofauti hizO ni kama zifuatavyo:


title: Pijini na krioli

text: Lugha ya Pijini huwa haina wazungumzaji asilia na kwa hali hii, Pijini haiwezi kudaiwa na yeyote yule kuwa ni lugha yake ya kwanza ilihali Krioli hupatikana kutokana na kuwepo kwa kizazi kinachozungumza Pijini kama lugha asilia na Pijini hiyo huwa pana kutokana na kuwa na msamiati mpana. Lugha za Pijini huwa hazina wazawa wanaoweza kuzidai kuwa ni lugha zao za zilizowazaa na kuwalea ingawa kinyume na lugha za Krioli zilizo na wazawa asili.


title: Pijini na krioli

text: Kiulinganishi, muundo wa lugha za Krioli huwa imara kuliko lugha za Pijini. Hii ni kwa sababu lugha za Krioli huangaliwa kama lugha za kawaida na kwa hivyo zaweza kufanyiwa juhudi za kupangwa. Juhudi hizo za kupangwa kwa lugha za Kirioli huzifanya kupewa hadhi ya kutumiwa kama lugha za taifa au hata lugha rasmi.


title: Pijini na krioli

text: Pijini huwa ni zao la maingiliano ya watu walio na lugha tofauti lakini ambao wangependa kuwasiliana. Kutokana na hali hiyo, Pijini huwa na muundo sahili kusudi mawasiliano yaweze kusahilishwa bila ugumu mkubwa. Hivyo basi, lugha za Pijini huwa na muundo wa vokali ulio na vokali tano za msingi ambazo ni a, e, i, o, u. Maumbo ya maneno mara nyingi hujikita katika yale ya lugha-msingi ya Pijini husika. Pijini huwa na msamiati finyu. Muundo wa sentensi za lugha za Pijini huwa sahili na wakati mwingine usio wa sentensi zisizokamilika kisarufi.


title: Pijini na krioli

text: Lugha za Pijini huwa na mawanda finyu ya matumizi kwa sababu mara nyingi Pijini hujikita katika shughuli iliyosababisha kuzuka kwake. Yaani, Pijini ikiwa imezuka kwa sababu za kibiashara au za kivita, msamiati wake utajikita katika sajili hiyo fulani. Krioli hujitokeza kuwa tofauti kabisa na Pijini katika kitengo cha msamiati na miundo wa kisarufi. Krioli huwa na na msamiati mpana na miundo changamano ya kisarufi na maana.


title: Pijini na krioli

text: Lugha ya Pijini hutokana na maingiliano ya watu. Hivi ni kusema kuwa Pijini ni zao la hali ya wingilugha katika jamii. Huzuka tu baina ya wazungumzaji wa lugha tofauti wanaohitaji lugha moja ya dharura ya mawasiliano. Krioli ni lugha ambayo wazungumzaji wake hujifunza kama lugha yao ya kwanza wanapozaliwa.


title: Pijini na krioli

text: Hadhi ya Krioli huwa juu kuliko ya Pijini ambayo hadhi yake huwa ya kiwango cha chini. Hali hiyo hutokea pale ambapo lugha ya Krioli hupangwa na muundo wake wa kisarufi kuimarishwa na kubainishwa. Jambo hilo huchangia hadhi ya lugha za Krioli kupanda na kuwa tofauti na ile ipewayo lugha za Pijini na mawanda ya matumizi ya lugha za Krioli hupanuka ili kukidhi mahitaji ya kimawasiliano ya watumizi wake wote.


title: Pijini na krioli

text: Tofauti nyingine baina ya lugha ya Pijini na Kirioli ni kuwa, wakati mwingine Pijini hukosa kukua na kuimarika hadi kufikia kiwango cha Krioli. Jambo hilo hutokana na kuwa shughuli iliyopelekea kuzuka kwa Pijini fulani kukosa umuhimu na hivyo kupelekea Pijini husika kudidimia na kujifia mbali. Jambo hilo huwa halitokei katika lugha ya Krioli.


title: Lugha za Kibalti

text: Lugha za Kibalti (pia: Kibaltiki) ni kundi la lugha za Ulaya ambazo ni tawi la familia ya lugha za Kihindi-Ulaya.


title: Lugha za Kibalti

text: Wasemaji wao wanapatikana katika maeneo upande wa mashariki-kusini ya Bahari Baltiki. Leo hii kuna lugha 2 za Kibalti ambazo ni Kilithuania na Kilatvia.


title: Lugha za Kibalti

text: Zamani kulikuwa na lugha zaidi lakini hizi zilikwisha hadi karne ya 18. Makabila yaliyotumia lugha hizi ziliwahi kukalia maeneo kati ya mto Vistula na milima ya Urali. Tangu mnamo mwaka 1200 BK yalifikia chini ya utawala wa milki za Waslavoni (Poland, Urusi) au Wajerumani na wasemaji wengi walibadilisha lugha walipokea lugha za Kislavoni au za Kigermanik.


title: Lugha za Kibalti

text: Lugha za ibalti ni maarufu kwa sababu sarufi yao imebaki karibu sana kwa Kihindi-Kiulaya asilia kuliko lugha zote nyingine zilizopo leo hii. Uhusiano huu unaoekana kwa kulinganisha lugha ya Veda ya Uhindi na lugha za Kibalti.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Nyati-maji wa mwitu ni wanyama wakubwa wa pori wa spishi "Bubalus arnee" katika familia Bovidae, ambao pia huitwa nyati-maji wa Uhindi au arni. Nyati-maji wa mwitu anafanana sana na nyati-maji ("Bubalus bubalis") aliye mnyama wa kufugwa.


title: Nyati-maji wa mwitu

text:
Akiwa na uzito zaidi ya tani moja, nyati-maji wa mwitu ni mnyama mkubwa mwenye nguvu sana aliye na pembe pana kuliko wanyama wengine wote katika familia ya Bovidea. Pembe hizo zina umbo wa hilali na ni nzito kwenye tako na nyembamba karibu na ncha, na madume wana pembe pana kuliko majike. Mara nyingi hizo pembe zina upana zaidi ya mita
mbili. Kwato kubwa zinazotanuka pia ni faida kwa kutembea katika matope na vinamasi pale wanapokula nyati hao. Mnyama huyo ana manyoya marefu ya kutawanyika, yenye rangi ya kijivu hadi nyeusi, na ana miguu meupe-michafu chini ya magoti. Mkia wake ni mrefu kiasi mwenye manyoya zaidi kwenye ncha yake, naye ana alama ya 'V' nyeupe katika chini ya shingo yake.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Nyati-maji wa mwitu ana urefu wa mita 2.4–3, urefu wa mkia wa mita 0.6–1, kimo cha mita 1.5–1.9 mabegani, na uzito wa hadi tani 1.2 kwa madume.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Nyati-maji wa mwitu hula asubuhi na jioni, na mara nyingine usiku. Wapendelea manyasi manyevu na majani ya mimea ya majini. Wakati wa joto, wajiogesha na kuvingirika matopeni kupunguza halijoto mwilini na kujikinga na wadudu waumao.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Nyati-maji wa mwitu huishi kwa makundi, lakini hawalindi eneo maalumu wao. Nyati hawa waishi kwa makundi imara yakiwa na majike na ndama wao, nao huongozwa na jike mkuu. Madume huondoka makundi hayo walipo na umri wa miaka mitatu, kwa kawaida kuungana na makundi ya madume wengine takribani kumi. Dume mmoja hujamiiana na majike wawili au zaidi, na kupandisha kunaweza kutokea kwa msimu wa mvua tu, au mwaka wote. Kwa kawaida majike watazaa ndama mmoja kila miaka miwili, na Nyati-maji wa mwitu watabeba mimba kwa muda wa siku 300–340, ambao ni kipindi cha mimba kilicho kirefu kuliko nyati wengine wote. Majike wataendelea kunyonyesha ndama wao kwa miezi sita–tisa, na ndama wa kike watakomaa baada ya mwaka moja na nusu, na ndama wa kiume baada ya miaka mitatu. Nyati-maji wa mwitu wanajulikana kuishi mpaka miaka 12 porini.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Ingawa Nyati-maji wa mwitu ni wenyeji wa Asia ya kusini-mashariki, nyati-maji wengine wamefugwa sana na sasa wamesambaa kufika kwingine. Wanaishi kaskazini mpaka Afrika ya kaskazini na Mashariki ya Karibu, na pia Australia, Brazil na Amerika ya kati. Hata hivyo, Nyati-maji wa kweli wa mwitu wanafikiriwa kubaki Bhutan, Nepal, Uhindi na Uthai. Wanaishi Uhindi kwa wingi kuliko nchi nyingine zozote.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Nyati-maji wa mwitu wategemea sana maji, na watumia muda mwingi wao wakivingirika mitoni au matopeni. Kwa hiyo makazi ya nyati-maji wa mwitu ni makazi manyevu kwa msitu-mtoni, mapori, vinamasi na mabwawa - kwa kawaida katika maeneo ya tambarare, lakini hadi mwinuko wa mita 2800 katika Nepal.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Nyati-maji wa mwitu wameainishwa kama spishi hatarini na IUCN.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Ingawa Nyati-maji wa kufugwa wameshamiri na kustawi, inawezekana kwamba nyati-maji wa kweli wa mwitu watatoweka hivi karibuni - labda wemeshatoweka. Idadi ya Nyati-maji wa mwitu duniani inadhani kuwa chini ya 4000, labda ndogo zaidi, lakini inawezekana sana kwamba nyati-maji wa kweli wa mwitu hawapo kabisa. Kwa bahati mbaya, ni ngumu kuhesabu kamili idadi ya nyati-maji hao kutokana na matatizo ya kutofautiana nyati-maji wa mwitu toka nyati-maji wa kufugwa ambao wametoroka kuishi mwituni. Walakini, spishi hiyo inaaminika kupungukiwa sana kutokana na uwindaji, punguo la makazi, na kuzalishwa na nyati-maji wa kufugwa. Vitisho vingine ni magonjwa na vimelea zinazopitishwa na mifugo, na ushindani wa kupata chakula na maji baina ya nyati wa mwitu na wa kufugwa.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Nyati-maji wa mwitu wanalindwa na sheria katika usambazaji wao katika Bhutan, Nepal, Uhindi na Uthai, na inadhani kwamba nyati-maji wa kweli wanakuwepo katika hifadhi kadhaa. Miradi ya hifadhi inayofanywa sasa inajaribu kuhifadhi makazi ya nyati yanayopunguzwa, lakini hiyo kazi inakuwa ngumu zaidi huku idadi ya watu inaongezeka na angamizi la makazi linaendelea. Kwa huzuni, mustakabali wa nyati-maji wa kweli wa mwitu hauonekani kuwa mzuri, na wapo hatarini sana wa kutoweka kwa muda wote.


title: Nyati-maji wa mwitu

text: Hapo awali nyati-maji wa mwitu alikuwa akiainishwa kama nususpishi ya nyati-maji wa kaya, "Bubalus bubalis arnee". Mnamo 2003, ICZN (Tume ya Kimataifa ya Istilahi za Kizoolojia) iliamua kwamba spishi ya "Bubalus arnee" ni halali, pamoja na spishi 16 nyingine za pori, katika Maoni 2027.


title: Bubalus

text: Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru


title: Bubalus

text: Bubalus ni jenasi katika nusufamilia Bovinae. Spishi zake zinafanana na nyati-maji. Jenasi hii ina spishi sita ndani yake:


title: Utu

text: Utu ni ile hali ya binadamu kutenda kadiri ya hadhi yake kati ya wanyama na viumbe vingine, inayomfanya astahili kupata haki zote za kijamii kama elimu, afya, ajira nk.


title: Ntampata Wapi

text: Ntapata Wapi ni jina la kutaja wimbo uliotungwa na kuimbwa na Diamond Platnumz ikiwa kama single yake ya tatu kutolewa kwa mwaka wa 2014. Mwaka 2014, Diamond Platnumz amepata kutoa vibao vitatu ambavyo ni: Bumbum, Mdogomdogo na huu wa "Ntampata Wapi". Kama ilivyo nia ya msanii huyu, muziki wa video umeongozwa na Godfather kutoka Afrika Kusini na video haijapishana sana na maudhui ya video ya awali, yaani, Mdogomdogo.


title: Ntampata Wapi

text: Ndani ya wimbo, analalamika juu ya kuachwa na mpenzi wake ambaye awali walikuwa pamoja, ila tu kutokana na shida za pesa wenye mahela wakampora akabaki mpweke. Staili ya uimbaji ni mchanganyiko mkali na ladha za pwani. Huzuni iliyokithiri kuliko nyimbo za awali.


title: Nyati-maji

text: Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru


title: Nyati-maji

text: Nyati-maji ni mnyama mkubwa anayejulikana sana, aliye wa spishi "Bubalus bubalis" katika nusufamilia Bovinae. Spishi hii ina nususpishi tano ndani yake:


title: Kipekal

text: Kipekal ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapekal kwenye kisiwa cha Sumatra. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipekal imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipekal iko katika kundi la Kimalayiki.


title: Kipendau

text: Kipendau ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapendau kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kipendau imehesabiwa kuwa watu 4500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipendau iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Mmeng'enyo

text: Mmeng'enyo au umeng'enyaji ("") ni namna jinsi viumbehai humega chakula kwa pande ndogo zaidi halafu kwa dutu zinazoweza kupokelewa na mwili na kuwa virutubisho vyake.


title: Mmeng'enyo

text: Kazi hii inatekelezwa katika mfumo wa mmeng'enyo wa chakula. Kwa binadamu na wanyama wengi mmengenyo huwa na ngazi mbili


title: Mmeng'enyo

text: Chakula kinaingia mwilini kwenye mdomo. Hapa kinasagwa kwa kukitafuna na kinachanganywa na mate ambayo ina ndani yake kimeng'enya kinachoanza kupasua wanga na sehemu ya mafuta kwenye chakula.


title: Mmeng'enyo

text: Kwa umbo la tope kinapelekwa kwenye tumbo ambako mchanganyo wa asidi na kimeng'enya cha pepsini kinapasua hasa molekuli za protini na yote huwa kama ujiuji. Wakati huohuo musuli za tumbo zinakoroga uji wa chakula kwa kujikaza na kulegea mara kwa mara. Hivyo dutu za chakula na kemikali za mwilini kama asidi na vimeng'enya huchanganywa vizuri zaidi. Chakula hukaa tumboni kwa muda wa takriban masaa matatu.


title: Mmeng'enyo

text: Kutoka hapa uji wa chakula unaendelea katika utumbo wa duodeni na utumbo mwembamba. Vimeng'enya mbalimbali vinaongezwa na sehemu kubwa ya molekuli za mafuta hupasuliwa hapa. Pamoja na sehemu zilizopasuliwa awali molekuli ndogo zinafyonzwa hapa na kuingia kwenye damu. Damu inapeleka molekuli hizi za virutubisho kwenda viungo vya mwili vinavyozitumia. Kwa hiyo kazi kubwa ya mmeng'enyo inatokea kwenye utumbo mwembamba mwenye urefu wa mita sita


title: Mmeng'enyo

text: Katika hatua inayofuata kwenye utumbo mpana maji na minerli na vitamini kadhaa vinafyonzwa na kuingia katika damu. Mabaki yasiyotumiwa na mwili hukandamizwa na kutoka mwilini kwa njia ya puru na mkundo.


title: Mmeng'enyo

text: Mchakato huo hutokea vilevile kwa mamalia yote na kimsingi pia kwenye vetebrata kwa jumla.


title: Zhu Xi

text: Zhu Xi au Chu Hsi (Kichina 朱熹}}, 18 Oktoba 1130 – 23 Aprili 1200) alikuwa mwanafalsafa nchini China wakati wa Nasaba ya Song. Huhesabiwa kati ya wanafalsafa muhimi zaidi wa mwelekeo wa Ukonfusio. Alikuwa mwenyeji wa jimbo la Fujian nchini China.


title: Zhu Xi

text: Zhu Xi alizaliwa huko Fujian ambako babake alikuwa mtumishi wa serikali. Alifundishwa naye hadi baba akafa wakati Zhu Xi alikuwa na umri wa miaka 13. Akaendelea na masomo yake akapita mtihani kwa watumishi wa serikali. Mawazo yake mara nyingi yalipingwa akafukuzwa kazi mara kadhaa lakini aliendelea kutoa mafunzo na kuwa mashuhuri.


title: Zhu Xi

text: Zhu Xi alitunga zaidi ya vitabu 70. Akaanzisha vyuo mbalimbali na kufunza maelfu ya wanafunzi na engi wao waliendelea kuwa wataalamu mashuhuri.


title: Zhu Xi

text: Kati ya vitabu vyake "Kanuni za familia" na "Mafunzo makuu" viliendelea kuwa msingi kwa mitihani ya utumishi wa serikali ya China hadi karne ya 20.


title: Ngoma (ala ya muziki)

text: Ngoma ni ala ya muziki inayopigwa kwa mkono au kwa fimbo.


title: Ngoma (ala ya muziki)

text: Ngoma hufanywa kwa kukaza utando juu ya mzinga. Utando mara nyingi ni wa ngozi na siku hizi pia plastiki. Mzinga unaweza kufanywa kwa ubao, metali, udongo uliofinyangwa au chochote kile kinacholeta nafasi yenye kuta na uwazi ambako utando unafungwa.


title: Ngoma (ala ya muziki)

text: Ngoma ni ala ya jadi katika Afrika na pia sehemu nyingine za dunia. Mara nyingi zilitengenezwa kwa kutumia kipande cha shina la mti na kuondoa ubao wa katikati halafu kukaza ngozi juu yake.


title: El Ninyo

text: El Ninyo (kutoka Kihispania El Niño "tamka "ninyo""), pia El Nino ni tukio la halihewa linalotokea kwenye nusutufe ya kusini ya dunia kila baada ya miaka kadhaa. Dalili za El Ninyo ni kuongezeka kwa mvua kushinda hali ya kawaida.


title: El Ninyo

text: El Ninyo ni tukio la eneo la Bahari Pasifiki lakini athari zake zinaweza kugusa maeneo mengine na pia Afrika ya Mashariki iliwahi kuona mvua mkali kutokana na El Ninyo.


title: El Ninyo

text: Jina El Ninyo kwa Kihispania lamaanisha "mtoto" kwa maana "mtoto Yesu" kwa sababu hutokea wakati wa Krismasi yaani sherehe ya kuzaliwa kwa Yesu. Jina lilibuniwa na wavuvi wa Peru walioona uhaba wa samaki baharini wakati wa tukio hili.


title: El Ninyo

text: Jina kamili la kitaalamu ni "El Ninyo-mbembeo wa kusini" (El Niño-Southern Oscillation (ENSO)).


title: El Ninyo

text: El Ninyo hutokea kama halijoto ya maji kwenye uso wa bahari ya Pasifiki inapanda juu ya kiwango cha kawaida. Mkondo wa maji ya vuguvugu unatokea kila mwaka mnamo wakati wa Krismasi kwenye pwani la Ecuador na Peru na kwa kawaida hudumu wiki chache. Lakini kila baada ya miaka 2-5 unaendelea kwa miezi kadhaa.


title: El Ninyo

text: Kuwepo kwa maji ya vuguvugu kunaongeza mvuke hewani ambayo ni msingi wa kuongezeka kwa mvua katika maeneo fulani pamoja na ukame usio kawaida katika sehemu nyingine. Australia na Asia ya Kusini Magharibi huwezi kuona ukame lakini jangwa la Peru kuona mvua nyingi. Katika Afrika ya Mashariki yote miwili inaweza kutokea ama ukame au mvua nyingi. Mabadiliko haya yanaathiri kilimo.


title: Nilgai

text: Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru


title: Nilgai

text: Nilgai ni mnyama mkubwa wa pori wa spishi "Boselaphus tragocamelus" katika familia Bovidae. Huyo ndiye mnyama pekee katika jenasi "Boselaphus". Nilgai, anayeitwa nilgau pia, ndiye palahala mkubwa kabisa wa Asia. Ni mmoja wa wanyama pori wa kawaida kuonekana Uhindi ya kati na kaskazini, na huona mara nyingi katika ardhi ya shamba au pori. Madume wazima hufanana kidogo na ng'ombe, na hujulikana pia kama "fahali wa buluu". Nilgai wanaishi Uhindi na sehemu za Nepali ya kusini na Pakistani ya mashariki. Spishi hiyo imetoweka Bangladesh.


title: Nilgai

text: Nilgai wana kimo cha mita 1.1–1.5 mabegani, urefu wa kichwa-mwili wa mita 1.7–2.1, na urefu wa mkia wa sm 45–50. Madume ni wakubwa kuliko majike, wakiwa na uzito wa kilo 109–288, hata hadi kilo 308, kulinganishwa na uzito wa majike wazima wa kilo 100–213.


title: Nilgai

text: Nilgai ana miguu myembamba na mwili imara mwenye mgongo ambao wateremka chini kutoka mabegani. Muonekano wa madume na majike hutofautiana kiasi, lakini madume tu wana pembe. Madume wazima wana manyoya ya kijivu hadi kijivu-buluu, yenye madoadoa meupe kwenye mashavu na rangi ya nyeupe pia kando ya midomo. Pia wana mchirizi mwembamba mweupe toka koo kupita chini ya mwili, ulio mpana zaidi karibu na nyuma. Ncha za mkia mrefu na masikio ni nyeusi, na pia wana fungu la nywele ndefu za kukwaruza katika eneo la kati ya koo.


title: Nilgai

text: Madume wana pembe nyeusi mbili zenye umbo la pia zitokazo kichwa kwa kukaribiana tu nyuma ya macho. Pembe hizo huendelea juu, lakini hupinda mbele kidogo; zina urefu wa sm 15–24 kwa nilgai mzima. Ingawa kwa kawaida pembe hizo ni laini, pembe za madume wazee zaidi zinaweza kuwa na migongo ya duara karibu na tako lao.


title: Nilgai

text: Kwa upande mwingine, majike na watoto wana manyoya kahawia, ingawa vinginevyo wana alama zilinganazo na madume. Majike hawana pembe. Madume na majike wana manyoya ya wima nyuma ya shingoni yakimalizwa na vishungi juu ya mabegani.


title: Nilgai

text: Idadi ya nilgai Uhindi inakadiriwa kuwa takribani 100,000. Nilgai wa pori wanakuwepo pia katika majimbo ya Marekani ya Alabama, Florida, Mississipi na Texas, na jimbo la Meksiko la Tamaulipas, ambapo wametoroka mashamba binafsi ya mifugo.


title: Nishati ya nyuklia

text: Nishati ya nyuklia (pia: nishati ya atomi, ing. "nuclear energy") ni matumizi ya nishati inayopatikana ndani ya kiini cha atomi. Atomi ni kitu kidogo sana lakini inatunza ndani yake nishati kubwa ambayo ni ya lazima kwa kushika pamoja neutroni na protoni ndani ya kiini chake. Wakati muundo wa kiini cha atomi unabadilishwa, sehemu ya nishati hii inapatikana. Nishati inayotokea hapo inaweza kutumiwa katika mitambo. Inapatikana hasa kwa njia ya joto ambalo kwa kawaida linatumiwa kuchemsha maji yanayozungusha rafadha za kutengenezea umeme.


title: Nishati ya nyuklia

text: Teknolojia ya nishati ya nyuklia ina uwezo wa kuzalisha umeme kwa viwango vikubwa. Takriban asilimia 15 ya umeme wote unaotengenezwa duniani unatokana na nishati ya nyuklia .


title: Nishati ya nyuklia

text: Kwa upande mwingine nishati ya nyuklia ina matatizo na hatari ambazo ni pamoja na ajali na mnururisho hatari. Tatizo lisilo na utatuzi bado ni suala la kutunza salama zile takataka nururifu hatari zinazobaki baadaye kwa muda wa miaka elfu kadhaa.


title: Nishati ya nyuklia

text: Kuna namna tatu za kutumia nishati iliyomo ndani ya atomi:


title: Nishati ya nyuklia

text: Kati ya hizi tatu myeyungano nyuklia bado iko katika hali ya majaribio. Mbunguo nyuklia ni mchakato asilia unaotokea katika ganda la dunia na kuchangia kwenye joto lililopo chini ya uso wa dunia. Katika nchi mbalimbali joto hilo linatumiwa kwa njia ya maji ya moto kutoka vilindi vya ardhi.


title: Nishati ya nyuklia

text: Nishati ya nyuklia inayozalishwa kiteknolojia siku hizi inapatikana kwa njia ya mwatuko nyuklia yaani kwa kupasua atomi katika matanuri ya nyuklia.


title: Nishati ya nyuklia

text:
Kiini cha atomi hufanywa na nyutroni na protoni. Kuna njia ya kupasua atomi hizi: kazi hiyo huitwa mwatuko nyuklia. Wakati wa mwatuko nyuklia nyutroni na protoni zinaachana na kuwa atomi mpya mbili, nyutroni kadhaa zinawekwa huru pamoja na sehemu ya nguvu iliyohitajika hadi sasa kushika chembe zote ndani ya kiini.
Kupasuliwa kwa atomi (mwatuko nyuklia) hutekelezwa kwa kufyatulia neutroni zinazopiga kiini cha atomi na kukipasua. Kazi hii inatekelezwa kwa kutumia tabia nururifu ya urani au plutoni. Urani si elementi imara maana kila baada ya muda fulani atomi moja ya urani inajigawa na kutupa nje sehemu ya chembe za kiini chake, hasa nyutroni. Kama idadi kubwa ya kutosha ya urani inakusanywa mahali pamoja chembe hizo zitagonga kiini kingine cha urani na kusababisha kupasuliwa kwake. Hapo ni tena nyutroni mpya zinazoachishwa katika mazingira na kugongana tena na viini vingine vya atomi za urani na kadhalika. Mmenyuko huo unaendelea. Katika mitambo ya tanuri nyuklia mwatuko huo wa atomi unaongozwa na kuna kiasi fulani tu ya urani kinachoingizwa katika mchakato huo na kinachotokea ni mmenyuko mfululizo unaosimamiwa na kutumiwa kwa kuzalisha joto. Mwendo wa mmenyuko unatawaliwa kwa kuongeza au kupunguza vizuizi vya mata inayozuia mwendo wa nyutroni (kama vile kadimi, boroni au kinywe) kati ya vipande vya urani.


title: Nishati ya nyuklia

text: Kama urani yote iliyopo mahali pamoja pa karibu inaruhusiwa kuathiriwa na neutroni zinazojitokeza, mchakato huo wa mmenyuko mfululizo unatokea haraka sana, katika sehemu ya nukta, na nishati yote hupatikana mara moja kwa umbo la mlipuko wa nyuklia. Mbinu hiyo inatumiwa katika bomu la nyuklia.


title: Nishati ya nyuklia

text: Pale ambako mchakato huu unaendeshwa kunatokea viwango vikubwa vya joto linalotumiwa kwa kuzalisha umeme.


title: Nishati ya nyuklia

text: Matanuri ya nyuklia yanatumia ama urani au plutoni. Atomi hizi zikipigwa na nyutroni zinaelekea kupasuka na kuwa atomi mbili nyepesi zaidi. Nishati inayopatikana katika mchakato huo ni kubwa. Gramu 1 ya Urani-235 au Plutoni-239 inatoa nishati ya joto sawa na kuchoma tani 2.8 za makaamawe, tani 10 za makaa kahawia au tani 1.9 za mafuta.


title: Nishati ya nyuklia

text: Urani ni elementi nururifu ya kufaa inayotokea kiasili ilhali imesambazwa katika ardhi bila kufikia kiwango cha kuanzisha mmenyuko . Plutoni inatokea katika matanuri ya nyuklia.


title: Nishati ya nyuklia

text: Majaribio ya kwanza ya kugundua unururifu yalitekelezwa mnamo mwaka 1890 na Antoine Henri Becquerel, Marie Curie na Pierre Curie na wengine.


title: Nishati ya nyuklia

text: Otto Hahn na Fritz Strassmann waligundua mwaka 1938 mwatuko nyuklia wa urani. Mwaka 1939 Lise Meitner na Otto Frisch walifaulu kutoa maelezo yake katika nadharia ya fizikia.


title: Nishati ya nyuklia

text: Frédéric Joliot-Curie na Irène Joliot-Curie waliweza kuonyesha ya kwamba pia mmenyuko mfulizo unawezekana na hivi kudokeza nafasi nyingi za matumuzi ya mwatuko nyuklia.


title: Nishati ya nyuklia

text: Ilionekana pia ya kwamba kiwango kikubwa ya nishati kinachoweza kupatikana kinaruhusu kutengezeza silaha kali sana.


title: Nishati ya nyuklia

text: Habari hiyo ilisambaa kati ya wanafizikia duniani mwaka 1939. Mwaka uleule Vita Kuu ya Pili ya Dunia ilianza, na mara serikali za Ujerumani, Marekani na Umoja wa Kisovyeti zilikusanya wataalamu kwa kusudi la kugundua njia za kutumia elimu hiyo kwa kutengeneza silaha.


title: Nishati ya nyuklia

text: Ilikuwa huko Marekani kwamba serikali iliingiza pesa nyingi katika ujenzi wa taasisi mpya na tangu mwaka 1942 mradi wa Manhattan ulilenga kutengeneza silaha ya nyuklia. Zaidi ya watu 100,000 walishiriki, wataalamu wa fizikia pamoja na wahandisi na wafanyakazi.


title: Nishati ya nyuklia

text: Mwezi wa Julai 1945 mlipuko wa kwanza wa nyuklia ulifaulu. Wakati ule vita kuu katika Ulaya ilikuwa imekwisha tayari. Kwa hiyo mabomu mawili yaliyoweza kutengenezwa yaliangushwa kwa ndege huko Japani kwenye miji ya Hiroshima na Nagasaki.


title: Nishati ya nyuklia

text: Wajerumani hawakufaulu hadi mwisho wa vita kumaliza utengenezaji wa silaha ya nyuklia – ilionekana baadaye ya kwamba wataalamu viongozi Wajerumani walikuwa na wasiwasi kama kweli walitaka kukubali silaha za aina hii kutokana na uharibifu wake mkubwa.


title: Nishati ya nyuklia

text: Baada ya vita wataalamu waliendelea kufanya utafiti wa kuunda matanuri ya nyuklia kwa shabaha ya kutumia nishati nyuklia kwa matumizi ya kiraia – lakini pia kwa sababu tanuri nyuklia ilikuwa lazima kwa kutengeneza plutoni kwa ajili ya silaha kali zaidi.


title: Nishati ya nyuklia

text: Tanuri nyuklia ya kwanza kwa ajili ya uzalishaji wa umeme ulianza kazi mwaka 1951 nchini Marekani.


title: Nishati ya nyuklia

text: Tanuri nyuklia la kwanza lililotengeneza umeme kwa ajili ya nyumba za watu na viwanda lilikuwa mwaka 1954 kituo cha Obninsk karibu na mji wa Moscow nchini Urusi, kikifuatwa na kituo cha Calder Hall, Sellafield huko Uingereza.


title: Nishati ya nyuklia

text: Kuanzia hapo vituo vya matanuri nyuklia vilianza kusambaa haraka katika nchi za viwanda. Uwezo wa kuzalisha umeme ulikua haraka pia. Ilhali kituo cha kwanza Marekani kilikuwa na uwezo wa kilowati 100, kituo cha kwanza cha Kirusi na megawati 5, vituo vya baadaye vilifikia zaidi ya gigawati moja. Mnamo mwaka 1990 uwezo wa vituo vyote duniani ulikuwa wa takriban gigawati 300, na mwaka 2005 wa gigawati 366.


title: Nishati ya nyuklia

text: Tangu miaka ya 1990 ongezeko la matanuri nyuklia likapungua. Mipango mingi ya ujenzi wa matanuri ilifutwa tena kabla ya ujenzi. Sababu zake zilikuwa mbalimbali, pamoja na kupanda kwa gharama, upinzani wa wananchi dhidi ya teknolojia ya nyuklia, suala la kushughulikia takataka na ajali zilizotokea kwenye matanuri ya nyuklia.


title: Nishati ya nyuklia

text: Tangu kuanzishwa kwa teknolojia hii kulikuwa na matumaini ya kwamba matanuri nyuklia yatazalisha umeme kwa bei ndogo sana. Kwa kweli gharama za fueli nyuklia na uendeshaji wa vituo hivi ni za chini.


title: Nishati ya nyuklia

text:
Lakini gharama za kutengeneza matanuri nyuklia ni ya juu. Sababu yake ni hasa sheria nyingi zinazohusu majengo haya. Sheria hizi zimesababishwa na hatari ya ajali kubwa inayoweza kutoa uchafu hatari hewani na kwenye maji na kuhatarisha mali na afya ya wananchi. Gharama kubwa zinatokea pia baada ya muda wa matumizi wa kituo cha nyuklia kwa sababu kubomoa majengo na mashine kunachukua muda mrefu, hasahasa kwa sababu metali na saruji za sehemu za ndani zimekuwa nururifu na ubomoaji unapaswa kutekelezwa polepole na makampuni ya pekee, tena baada ya kipindi cha miaka baada ya mwisho wa kazi ya tanuri kwa kusubiri kupoa kwa unururifu.
Suala ambalo bado halina usuluhisho ni suala la bima. Hakuna kampuni inayoweza kutoa ahadi ya bima kwa uharibifu wote unaoweza kutokea baada ya ajali kubwa. Hata kama wataalamu wanaona uwezekano wa ajali kubwa ya aina hii ni ndogo sana, bado haiwezekani kupata bima kamili. Kwa hiyo ni azimio la serikali kuwa tayari kusaidia hapo kwa pesa za umma kama ajali kubwa inatokea.


title: Nishati ya nyuklia

text: Hali hii imefanya nishati nyuklia kuwa nishati ambayo matumizi yake haiwezi kuamuliwa kiuchumi pekee lakini pia kisiasa. Hivyo majadiliano juu ya nishati hii yamesababisha kutokea kwa vyama vipya vya siasa vinavyopinga matumizi ya nishati nyuklia na kuathiri siasa ya nchi mbalimbali.


title: Nishati ya nyuklia

text: Baada ya ajali mbili za Chernobyl (Ukraine, mwaka 1986) na Fukushima (Japani, mwaka 2011) imeonekana ya kwamba gharama zilikuwa za juu mno.


title: Nishati ya nyuklia

text: Pia suala la kutunza takataka nururifu halijapata usuluhisho. Takataka hiyo itaendelea kuwa nururifu na hatari kwa afya kwa kipindi cha miaka elfu kadhaa. Hadi sasa hakuna nchi iliyopata mahali pa kudumu ambako takataka hii inaweza kutunzwa salama kwa milenia inayokuja.


title: Nishati ya nyuklia

text: Matatizo ya matumizi ya nishati nyuklia ni hasa pamoja na ajali nyuklia, kuathiriwa kwa watu na mnururisho kutoka ajali, fueli au takataka, utunzaji wa takataka nururifu, na mashaka juu ya gharama kwa jumla.


title: Nishati ya nyuklia

text: Hadi mwaka 2014 ajali kadhaa zilitokea na kuathiri maoni ya watu duniani kuhusu nishati hii. Ajali zilizojulikana sana zilikuwa pamoja na:


title: Nishati ya nyuklia

text: Watetezi wa matumizi ya nishati ya nyuklia wanasema ya kwamba hadi sasa ni watu wachache waliokufa au kupata hasara kutokana na ajali hizo kulingana na njia nyingine za kuzalisha umeme. Kuzalisha umeme kwa kutumia makaa mawe, mafuta ya petroli, gesi asilia na umememaji kulisababisha vifo vingi kuliko nishati ya nyuklia.


title: Nishati ya nyuklia

text: Lakini hasara za njia nyingine za kuzalisha nishati hutokea kwa njia ya ajali ndogo zinazoathiri watu wachache na eneo dogo zaidi katika mazingira ya vituo vya umeme au pale makaa yanapochimbwa au mafuta kusafirishwa. Kinyume chake ajali za nyuklia zina uwezo wa kuathiri watu wengi na maeneo makubwa jinsi ilivyoonekana katika ajali za Chernobyl na Fukushima. Gharama za kuhamisha maelfu ya watu, kuwajengea nyumba mpya, kujenga upya viwanda na kadhalika ni kubwa sana na hadi sasa hakuna kampuni iliyokuwa tayari kutoa bima kwa ajili ya ajali za nyuklia.


title: Nishati ya nyuklia

text: Takataka kutoka tanuri nyuklia inaendelea kuwa nururifu kwa muda mrefu sana. Urani inayotokea kwa mchanganyiko na madini nyingine si nururifu sana katika hali asilia. Lakini baada ya kusafishwa na kuingizwa katika tanuri nyuklia na kuingia katika mchakato wa mwatuko nyuklia elementi nyingine zinatokea mle kama vile Plutoni au Neptuni au isotopi nururifu za elementi nyingine. Hii takataka ni hatari sana kutokana unururifu wake wa juu. Sehemu ya isotopi hizi zinaendelea kuwa nururifu kwa muda wa miaka elfu kadhaa; Plutoni ni hatari kwa muda wa miaka mia elfu na zaidi kutegemeana na kiasi chake. Kwa hiyo ni lazima kuweka takataka hii mahali salama kabisa pasipopatikana kwa binadamu na ambako nururisho haiwezi kufikia watu au kutoka nje na kuingia katika maji na hewa.


title: Nishati ya nyuklia

text: Hadi 2014 mahali pa aina hii hapajapatikana. Wala huko Urusi wala China wala Marekani ghala ya kudumu kwa takataka nururifu zimejengwa kutokana na mashaka kati ya wataalamu na wananchi kama mahali palipopendekezwa ni salama kweli. Uswidi, Ufini na Marekani zina mipango kwa ajili ya takataka nururifu sana. Nchi mbalimbali zina ghala kwa takataka yenye unururifu hafifu. Lakini kuna mifano ambayo imeonekana ya kwamba ghala hizi hazikufaa, kwa mfano baada ya miaka 20 maji yameingia mle.


title: Tanuri la nyuklia

text: Tanuri la nyuklia ni mtambo ambamo mchakato mfululizo wa nyuklia unatokea. Mwatuko wa nyuklia huzalisha joto ambalo latumiwa kutengeneza umeme.


title: Tanuri la nyuklia

text: Kuna aina mbalimbali za matanuri lakini kwa kawaida fueli ni ama urani-235 au plutoni-239.


title: Tanuri la nyuklia

text:
Kiini ni sehemu ya tanuri la nyuklia yenye fueli yote: mwatuko wa nyuklia unatokea hapa. Kiini ni pia mahali pa kutokea kwa joto. Kiini hutengenezwa ndani ya chumba cha pekee ambacho kina kwanza ukuta wa feleji (mara nyingi tufe) unaozungukwa na ukuta mnene wa saruji iliyoimarishwa.
Fueli imo kwa umbo la nondo za urani au plutoni. Nondo za fueli hufanywa kwa pipa la feleji linalojazwa vidonge vya urani. Hapo nyutroni zinatoka katika atomi za urani au plutoni zikigonga atomi nyingine na kuzipasua. Kila upasuaji wa atomi unaachisha nishati nyuklia inayotokea hasa kwa njia ya joto.


title: Tanuri la nyuklia

text: Kiasi cha nyutroni kinachopatikana kwa kazi hii hutawaliwa kwa kuingiza au kuondoa nondo dhibiti. Hizi nondo dhibiti hujaa vidonge vya bori au kadmi na kuzuia mwendo wa nyutroni.


title: Tanuri la nyuklia

text: Kadiri nondo dhibiti zinaingizwa kwa wingi zaidi kati ya nondo za fueli, uenezaji wa nyutroni kutoka urani au plutoni unapungua ni vivyo hivyo kadiri nondo dhibiti zinavyotolewa mwendo wa nyutroni unaongezeka, na hivyo kuongeza kiasi cha nyutroni zinazogonga na kupasua atomi nyingine - au kupungukiwa. Kuingiza na kuondoa nondo dhibiti ni njia ya kusimamia tanuri na joto lake.


title: Tanuri la nyuklia

text: Joto kutokana na mwatuko wa nyuklia linapasha moto kwa maji yanayopitishwa kwenye tanuri na kuwa mvuke. Mwendo wa mvuke huo unasukuma rafadha inayozalisha umeme.


title: Tanuri la nyuklia

text: Matanuri ya nyuklia kadhaa hazina kazi ya kuzalisha umeme, hasa ni matanuri ya utafiti wa kisayansi au ya kutengeneza isotopi nururifu kwa matumizi ya kimatibabu, au kwa kusudi la kuwafundisha wanafunzi kwenye vyuo vikuu.


title: Tanuri la nyuklia

text: 1. Marekani


title: Tanuri la nyuklia

text: 2. U.K.


title: Tanuri la nyuklia

text: 3. Ufaransa


title: Tanuri la nyuklia

text: 4. Russia


title: Tanuri la nyuklia

text: 5. Libya


title: Tanuri la nyuklia

text: 6. Afrika Kusini


title: Tanuri la nyuklia

text: 7. Namibia


title: Tanuri la nyuklia

text: 8. India


title: Tanuri la nyuklia

text: 9. Pakistan


title: Tanuri la nyuklia

text: 10. Korea


title: Tanuri la nyuklia

text: 11. China


title: Tanuri la nyuklia

text: 12. Iran


title: Tanuri la nyuklia

text: 13. Kanada


title: Tanuri la nyuklia

text: 14. Niger


title: Tanuri la nyuklia

text: 15. Israel


title: Tanuri la nyuklia

text:
Tanuri la nyuklia la kwanza liliundwa mwaka 1942 huko Chicago na wanasayansi walioongozwa na Mwitalia Enrico Fermi.
Hii ilikuwa sehemu ya mradi wa Manhattan Project iliyohitaji fueli nururifu kwa kutengeneza bomu nyuklia ya kwanza.


title: Tanuri la nyuklia

text: Tanuri la kwanza la kuzalisha umeme lilijengwa Idaho, Marekani mwaka 1951. Liliweza kung'arisha balbu 1 tu..


title: Tanuri la nyuklia

text:
Mnamo mwaka 2011 kulikuwa na matanuri nyuklia 437 zilizozalisha nishati nyuklia iliyokuwa takriban asilimia 5 za umeme duniani.
Matanuri ya nyuklia ni mitambo ghali sana kwa sababu unururifu wa urani na plutoni ni kali, zinahitaji kufikia kiwango cha juu cha usalama. Tatizo lingine ni kiasi kikubwa cha takataka ya nyuklia inayohitaji kutunzwa salama kwa miaka mia elfu kadhaa.


title: Tanuri la nyuklia

text: Faida ya tanuri la nyuklia ni kwamba halichafui hewa kama kituo cha nguvu ya makaa au mafuta.


title: Bomu la ardhi

text: Bomu la ardhini (ing. "landmine") ni silaha inayofichwa ardhini na kulipuka wakati inaguswa au kusikitishwa na mwendo wa karibu.


title: Bomu la ardhi

text: Bomu la ardhini ni silaha ya utetezi inayotumia kuzuia au kuchelewesha mwendo wa adui karika eneo fulani.


title: Bomu la ardhi

text: Tangu vita kuu ya kwanza ya dunia mabomu ya ardhini yalitengenzwa viwandani na kupatikana kwa wingi. Tangi siku zile teknolojia ya mabomu haya yameendelea sana.


title: Bomu la ardhi

text: Kuna aina tofauti ambazo zinaweza kulenga hasa watu au magari kama kifaru. Wakati wa vita baridi Marekani na Urusi waliandaa pia mabomu ya nyuklia kwa matumizi ya bomu ardhini.


title: Bomu la ardhi

text: Mabomu ya ardhini yalisababisha kifo cha watu milioni 1 katika kipindi cha mika 30 iliyopita. wengi wao walikuwa watu raia, wanajeshi walikuwa asilimia 20 tu. Mara nyingi wantu wanauawa na mabomu ya ardhini baada ya mwisho wa vita kwa sababu ni silaha zilizofichwa na kusahauliwa baadaye. Ni hasa hatari kwa watoto wanaocheza au kwa wakulima.


title: Bomu la ardhi

text: Mabomu ya ardhini hazina gharam,a kubwa, zinatengenezwa kirahisi na sikazi kubwa kuzitega mahai pengi. Kwa hiyo wapagiganaji wasio na uwezo wa kununulia silaha ghali wanayapenda. Lakini hatari yao kubaki baada ya vita na kujeruhi au kuua watu miaka baada ya mwisho wa mapigano


title: Kiperai

text: Kiperai (pia Kitutunohan) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waperai kwenye kisiwa cha Wetar. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiperai imehesabiwa kuwa watu 280 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiperai iko katika kundi la Kitimor-Babar.


title: Kipom

text: Kipom ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapom kwenye visiwa vya Miosnum na Serui. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kipom imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipom iko katika kundi la Kiyapen.


title: Kiponosakan

text: Kiponosakan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waponosakan kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiponosakan imehesabiwa kuwa watu 3000 lakini idadi imepungua sana tangu pale, maana yake lugha ya Kiponosakan imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiponosakan iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kipunan-Aput

text: Kipunan-Aput (pia Kiaput) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapunan kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kipunan-Aput imehesabiwa kuwa watu 370 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipunan-Aput iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.


title: Kipunan-Merah

text: Kipunan-Merah (pia Kimerah) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapunan kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kipunan-Merah imehesabiwa kuwa watu 140 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipunan-Merah iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.


title: Kipunan-Merap

text: Kipunan-Merap (pia Kimerap) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapunan kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kipunan-Merap imehesabiwa kuwa watu 200 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipunan-Merap iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.


title: Kipunan-Tubu

text: Kipunan-Tubu (pia Kitubu) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapunan kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kipunan-Tubu imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipunan-Tubu iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.


title: Kiputoh

text: Kiputoh ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waputoh kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiputoh imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiputoh iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.


title: Kirahambuu

text: Kirahambuu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Warahambuu kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kirahambuu imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kirahambuu iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kirajong

text: Kirajong ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Warajong kwenye kisiwa cha Flores. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kirajong imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kirajong iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Saola

text: Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru


title: Saola

text: Saola ni mnyama wa pori wa spishi "Pseudoryx nghetinhensis" katika familia Bovidae, aliye mmoja wa mamalia adimu zaidi kuliko wote duniani. Huyo ndiye mnyama pekee katika jenasi "Pseudoryx".


title: Saola

text: Saola huishi misitu ya Vietnam na Laos. Saola ana mnasaba na ng'ombe, nyati na baisani, na spishi hiyo iliainishwa baada ya mzoga wake umegunduliwa na kikosi cha pamoja cha Wizara ya Misitu na "WWF", mnamo 1992 katika Hifadhi ya Vũ Quang, Vietnam. Kikosi hicho kiliona fuvu tatu za kichwa zenye pembe nyofu ndefu zisizo za kawaida, zilizowekwa nyumbani mwa wawindaji. Katika makala yao, kikosi kilipendekeza kufanywa "uchunguzi wa miezi mitatu kuangalia mnyama hai", lakini tupo miaka 20 baadaye, na bado hakuna mwanasayansi yeyote ambaye amemwona saola porini. Lakini saola hai alipigwa picha porini, mnamo Septemba ya 2013, na mtego wa kamera. Van Ngoc Thinh, mkurugenzi wa taifa wa WWF Vietnam, alisema "Huu ni ugunduzi muhimu na umetoa tena matumaini kwa ajili ya kufufua kwa spishi hiyo." Idadi ya Saola wanaoishi haijuliwi, kama wanyama 11 tu wamerekodiwa wakiwa hai.


title: Saola

text: Mnamo mwisho wa Agosti 2010, saola mmoja alikamatwa na wanakijiji Laos, lakini alikufa wakati alipokuwepo hali ya kufungwa, kabla ya wanahifadhi wa serikali hawajapanga kumwacha saoga kurudi porini. Mzoga unachunguzwa kuboresha ujuzi wa kisayansi wa saola. Mara nyingine, wanyama hao wategwa katika mitego ambayo imewekwa kushika wanyama kama nguruwe mwitu wajao kula mimea ambayo imepandwa na wakulima. Zaidi ya mitego 26,651 imeondolewa kutoka makazi ambapo saola ameishi kwa miaka mingi.


title: Saola

text: Hadi sasa, saola wote ambao wamekamatwa wamekufa; hayo yamesababisha mawazo kwamba spishi hiyo haiwezi kuishi kwa kufungwa.


title: Saola

text: Saola wameainishwa kama spishi katika hatari ya kipeo na IUCN.


title: Wanjiru Kihoro

text: Wanjiru Kihoro (1953 - 12 Oktoba 2006) alikuwa mwandishi na mwanaharakati wa kike kutoka nchini Kenya. Alikuwa kati ya waanzilishaji wa chama cha Akina Mama wa Afrika (AMwA) na Kamati kwa uhuru wa wafungwa wa kisiasa wa Kenya iliyopinga kufungwa kwa Wakenya wakati wa serikali ya Daniel arap Moi


title: Wanjiru Kihoro

text: Alizaliwa Nyeri, Kenya akamaliza elimu ya sekondari kwenye Kenya High School huko Nairobi. Kihoro alisoma uchumi kwenye Columbia University, New York. Akachukua MA ya Development Studies na PhD kwenye Chuo kikuu cha Leeds (Uingereza) wakati wa miaka ya 1980.


title: Wanjiru Kihoro

text: Alifunga ndoa na Wanyiri Kihoro wakawa na watoto wanne Wangui, Pambana, Amandla and Wairimu.


title: Wanjiru Kihoro

text:
Mnamo 1982 Kihoro na mumewe walihamia London wakati serikali ya Arap Moi ilizidi kukamata na kufunga wapinzani nchini. Hapa alishiriki kuanzisha Kamati kwa uhuru wa wafungwa wa kisiasa wa Kenya. Alifanya kazi kwa The Africa Centre, London mwaka 1984 na baadaye kwa All African Conference of Churches na National Christian Council of Kenya na United Church Board for World Ministries.
Mwaka 1985 alishiriki kuunda Akina Mama wa Afrika , halafu mwaka 1992 taasisi ya ABANTU for Development inayolenga kufundisha wanawake wa Kiafrika kwa nafasi za uongozi.


title: Wanjiru Kihoro

text: 2002 baada ya uchaguzi wa Mwai Kibaki alirudi Kenya.


title: Wanjiru Kihoro

text: Mwaka 2002 alipata ajali ya ndege akakaa katika hali ya kuzimia kwa muda wa miaka minne akaaga dunia mwaka 2006.


title: Wanjiru Kihoro

text: Baada ya kifo chake gazeti la The Guardian ikaandika ya kwamba "Wanawake wachache wa afrika wamajulikana vema kama Wanjiru Kihoro". Wangui wa Goro aliandika: "alikuwa kiongozi, mwanaharakati kwa demokrasia, uhuru, haki za binadamu, usawa na haki akawa daima kwa upande wa wakereketwa hasa wanawake na maskini. Alichapa kazi bila kuchoka na kwa ujasiri."


title: Kirampi

text: Kirampi (pia Kileboni) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Warampi kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kirampi imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kirampi iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kiratahan

text: Kiratahan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waratahan kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiratahan imehesabiwa kuwa watu 500 tu, na tangu pale, idadi imepungua tena sana, yaani lugha ya Kiratahan imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiratahan iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kirejang

text: Kirejang ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Warejang kwenye kisiwa cha Sumatra. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kirejang imehesabiwa kuwa watu 350,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kirejang iko katika kundi lake lenyewe la Kirejang.


title: Kirembong

text: Kirembong ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Warembong kwenye kisiwa cha Flores. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kirembong imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kirembong iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kiribun

text: Kiribun ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waribun kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiribun imehesabiwa kuwa watu 45,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiribun iko katika kundi la Kiland-Dayak.


title: Kirikou

text: Kirikou (pia Kiringgou au Kirote) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Warikou kwenye kisiwa cha Rote. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kirikou imehesabiwa kuwa watu 12,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kirikou iko katika kundi la Kitimor-Babar.


title: Kiriung

text: Kiriung ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wariung kwenye kisiwa cha Flores. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiriung imehesabiwa kuwa watu 14,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiriung iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kiroma

text: Kiroma ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waroma kwenye kisiwa cha Romang. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiroma imehesabiwa kuwa watu 1700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiroma iko katika kundi la Kitimor-Babar.


title: Kirongga

text: Kirongga ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Warongga kwenye kisiwa cha Flores. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kirongga imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kirongga iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kiroon

text: Kiroon ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waroon kwenye kisiwa cha Roon. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kiroon imehesabiwa kuwa watu 1100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiroon iko katika kundi la Kiyapen.


title: Kisa'ban

text: Kisa'ban ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia na Indonesia inayozungumzwa na Wasa'ban kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisa'ban nchini Malaysia imehesabiwa kuwa watu 1110 na nchini Indonesia watu 850. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisa'ban iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.


title: Kisajau-Basap

text: Kisajau (pia Kisajau-Basap) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasajau kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kisajau imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisajau iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.


title: Kisalas

text: Kisalas ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasalas kwenye kisiwa cha Seram. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kisalas imehesabiwa kuwa watu 50 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisalas iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kisaleman

text: Kisaleman ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasaleman kwenye kisiwa cha Seram. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kisaleman imehesabiwa kuwa watu 4800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaleman iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kisaluan

text: Kisaluan (pia Kiloinang) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasaluan kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1978 idadi ya wasemaji wa Kisaluan imehesabiwa kuwa watu 76,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaluan iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kulungu pembe-nne

text: Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru


title: Kulungu pembe-nne

text: Kulungu pembe-nne ni mnyama mdogo wa spishi "Tetracerus quadricornis" katika familia Bovidae, anayefanana na kulungu na kuishi msituni wazi kwa Uhindi na Nepal. Huyo ndiye mnyama pekee katika jenasi "Tetracerus". Akiwa na kimo cha sm 55–64 tu mabegani, huyo ni mnyama mdogo kabisa katika familia Bovidae huko Asia (suni wa Afrika ni wadogo zaidi). Madume wa spishi hiyo ndio wa pekee miongoni mwa mamalia wote kwa kuwa wana pembe nne za kudumu.


title: Kulungu pembe-nne

text: Kulungu pembe-nne ni miongoni mwa wanyama wadogo zaidi wa familia bovidae wa Asia, akiwa na kimo cha sm 55–64 tu mabegani, na uzito wa kilo 17–22. Ana umbo dogo wenye miguu myembamba na mkia mfupi. Manyoya yake ni kahawia au kahawianyekundu, yakibadili kuwa meupe katika sehemu za ndani za miguu. Mchirizi mweusi wa nywele upo nje ya kila mguu, na ana maeneo meusi puani na sehemu za nyuma za masikio. Majike wana matiti manne, yaliyopo nyuma katika fumbatio.


title: Kulungu pembe-nne

text: Kipengele cha mnyama huyo kisicho cha kawaida ni kuwepo kwa pembe nne; kipengele cha pekee miongoni mwa wanyama hai. Madume tu wana pembe, kwa kawaida wakiwa na pembe mbili kati ya masikio na mbili zaidi mbele yao pajini. Pembe za kwanza hutokea alipo na umri wa miezi michache tu, na za pili hutokea baada ya miezi 10 au 14. Pembe hizo haziambuliwi kamwe, ingawa labda zitadhuriwa wakati wa kupigana. Madume wazima wengine hawana pembe; hasa kwa nususpishi "T. q. subquadricornis" jozi ya pembe za mbele hazipo, au zipo kama nundu ndogo bila nywele. Jozi ya pembe za nyuma hufika urefu wa sm 7–10, huku jozi ya mbele ni kwa kawaida ndogo zaidi, sm 2–5 tu.


title: Kulungu pembe-nne

text: Kulungu pembe-nne wengi sana wa pori wapo Uhindi, na makundi ya wanyama wachache yapo Nepal. Usambazaji wao huenea kusini ya tambarare ya Gangetic mpaka jimbo la Tamil Nadu, na mashariki mpaka Odisha. Wapo pia katika Hifadhi ya Taifa ya Msitu wa Gir, ya Uhindi ya magharibi.


title: Kulungu pembe-nne

text: Kulungu pembe-nne huishi katika makazi mbalimbali mahali kokote ndani ya usambazaji wao, lakini hupendelea misitu wazi, mikavu, na ya kupukutika majani milimani. Kulungu pembe-nne hubaki katika maeneo yenye uoto mwingi wa manyasi marefu au vichaka vizito, na karibu na maji. Wao hukaa mbali na maeneo ya binadamu. Wanyama wawawindao kulungu pembe-nne ni pamoja na chui milia, chui, na dhole (mbwa pori wa Uhindi).


title: Kulungu pembe-nne

text: Kulungu pembe-nne kwa kawaida ni wanyama wa upweke, ingawa mara chache wako katika makundi ya hadi wanne. Wao hupendelea kukaakaa, badala ya kuhamahama, na mara nyingi wakinga eneo lao kuwatimua wanyama wengine. Madume huweza kuwa wagomvi kwa madume wengine wakati wa misimu ya kupandisha. Wanyama wazima hufanya mlio wa kugutusha ulio na sauti kama "froank", na sauti tulivu zaidi nyingine kuwasiliana na watoto au wazima wengine. Wao huwasiliana pia kutumia harufu, wakiacha chungu za kinyesi katika eneo lao na kutia alama uoto kwa kutumia tezi za harufu zilizopo mbele ya macho yao. Kulungu pembe-nne hula majani laini, matunda na maua.


title: Kulungu pembe-nne

text: Msimu wa kupandisha hudumu toka Mai mpaka Julai, na madume na majike kwa kawaida hubaki mbali kwa salio la mwaka. Mwenendo wao wa ubembe ni kuwa dume na jike kupiga magoti na kusukumana huku shingo zao kufungamana, yakifuatwa na dume kutamba. Kipindi cha kubeba mimba ni takribani miezi minane, halafu ndama mmoja au wawili huzaliwa. Wakati wa kuzaliwa, ndama wana urefu wa sm 42–46, na uzito wa kilo 0.74–1.1. Ndama hubaki pamoja na mama wao kwa mwaka moja, na huweza kuzaa wakiwa na umri wa miaka miwili.


title: Kulungu pembe-nne

text: Kwa sababu anaishi katika sehemu ya dunia yenye idadi kubwa ya watu, kulungu pembe-nne anawekwa hatarini na upungufu wa makazi yake unaosababishwa na haja ya ardhi ya ukulima. Pia, fuvu lake la kichwa lisilo la kawaida limetamaniwa na wawindaji. Idadi ya wanyama hao hai porini ni takribani 10,000, ingawa wengi wengine wanalindwa katika maeneo ya hifadhi.


title: Kulungu pembe-nne

text: Kulungu pembe-nne wameainishwa na IUCN kama spishi inayoweza kudhuriwa, kwa sababu maangamizi ya makazi.


title: Orodha ya Watakatifu Wafransisko

text: Orodha ya Watakatifu Wafransisko ifuatayo inaripoti majina ya Wafransisko wote waliotangazwa watakatifu, sifa zao pamoja na miaka ya kuzaliwa na kufa kwao na tarehe za kuadhimishwa na Kanisa Katoliki.


title: Orodha ya Watakatifu Wafransisko

text: Wameorodheshwa kufuatana na utawa na mwaka ya kuzaliwa, isipokuwa mwanzilishi aliyepewa nafasi ya kwanza.


title: Orodha ya Watakatifu Wafransisko

text: Alama ya ulizo inaonyesha wasiwasi kuhusu mtakatifu fulani kujiunga na utawa au kuhusu mwaka wa kuzaliwa au kufa.


title: Orodha ya Watakatifu Wafransisko

text: Katika liturujia wanaadhimishwa pia pamoja tarehe 29 Novemba, siku ya Kanuni kuthibitishwa na Papa Honorius III.


title: VIWAWA

text: VIWAWA (kifupisho cha Vijana Wakatoliki Wafanyakazi; kwa Kiingereza: Young Christian Workers (YCW; kwa Kifaransa: Jeunesse ouvrière chrétienne) ni chama cha kitume cha Kanisa Katoliki. Makao makuu yako Brussels.


title: VIWAWA

text: Vijana wa chama hicho wanapatikana kwenye parokia nyingi ulimwenguni na wana umri wa kuanzia miaka 18 hadi 35.


title: VIWAWA

text: Chama kilianzishwa na padri Joseph Cardijn huko Ubelgiji kikapewa jina hilo mwaka 1924. Kifupisho cha jina la Kifaransa JOC kikawa chanzo cha maneno ya Kiingereza "Jocism" na "Jocist".


title: VIWAWA

text: Mwaka 1925 chama kilipata idhini ya Papa Pius XI, na kuanzia mwaka 1926 kimeenea katika nchi walau 51, ikiwemo Tanzania.


title: VIWAWA

text: Mwaka 1957 kilikuwa na mkutano wa kwanza wa kimataifa huko Roma.


title: VIWAWA

text: Cardijn aliendelea kukishughulikia maisha yake yote, akafanywa askofu na kardinali mwaka 1965.


title: Sukulenti

text: Sukulenti (lat. "sucus" = utomvu; ing. "succulents") au Mimea yenye utomvu mwingi ni mimea iliyojitohoa kwa maisha katika mazingira .


title: Sukulenti

text: Mimea hii ya familia na jenasi tofauti ina uwezo wa kutunza maji ndani ya majani au mashina yao. Kwa hiyo mara nyingi ama majani au shina ni nono kutokana na uwingi wa utomvu ndani yao.


title: Sukulenti

text: Kwa hiyo "sukulenti" si jina la spishi au familia maalumu ya mimea lakini neno hili linataja tu umbo la mimea ya aina mbalimbali iliyo imekuwa tofauti kutokana na mazingira yake. Jenasi moja ya mimea inaweza kutia ndani aina zenye majani nono yenye utomvu mwingi na pia aina nyingine zenye majani ya kawaida zinazomea katika mazingira tofauti.


title: Sukulenti

text: Pia kuna tofauti kati ya watalaamu eti ni nini inayostahili kuitwa sukulenti. Wengi wanaangalia majani na mashina pekee lakini kuna wengine wanaoingiza mle pia mizizi inayotunza maji lakini wengine hawakubali.


title: Sukulenti

text: Mifano ya sukulenti iliyokubalika na pande zote ni mbuyu, mkonge, mshubirimani na aina za mpungate.


title: Maji ya chumvi

text: Maji ya chumvi ni maji yenye kiasi cha myeyusho wa chumvi ndani yake. Kwa kawaida kila aina ya maji huwa na kiwango cha chumvi iliyoyeyushwa. Mwili wa binadamu huwa na kiasi cha chumvi ndani yake kwa hiyo hatusikii chumvi kidogo katika maji au chakula.


title: Maji ya chumvi

text: Wataalamu mara nyingi hutaja kiwango cha 0.1 % kuwa maji matamu, kiwango juu ya 1% - 1.5% kuwa maji ya chumvi, na hali ya kati kuwa maji ya chumvi kidogo. Maji ya kunywa yasiwe na zaidi ya 0.1-0.2 gramu chumvi kwa kila lita.


title: Maji ya chumvi

text: Asilimia kubwa cha maji duniani inapatikana kwa umbo la maji ya chumvi kwa sababu bahari kuu ya dunia ina karibu maji yote ya duniani. Maji ya bahari huwa na kiwango cha chumvi cha asilimia 3,5 iliyoyeyushwa ndani yake. Kiwango hiki kinatofautiana kidogo na mazingira. Katika tabianchi ya joto uvukizaji ni kubwa zaidi; maji ya uso wa bahari yanavukiza lakini chumvi inabaki hivyo kiwango cha chumvi ni juu kidogo. Karibu na midomo ya mito maji matamu huchanganywa na maji ya bahari kwa hiyo kiwango cha chumvi inaweza kupungua.


title: Maji ya chumvi

text: Kwa wastani, maji katika bahari ya dunia ina chumvi kwa karibu 3.5% (35 g / L, 599 mM). Hii ina maana kwamba kila kilo ("takriban lita moja na kiasi") ya maji ya bahari ina takriban 35 gramu (1.2 oz) ya chumvi zilizoharibiwa (Zaidi ya sodiamu (Na+) Na kloridi (Cl-) Ions). Wastani wa wiani juu ya uso ni 1.025 kg / L. Maji ya bahari ni denser kuliko maji safi na maji safi yana ("wiani 1.0 kg / L saa 4 ° C (39 ° F)") kwa sababu chumvi zilizoharibiwa huongeza wingi kwa kiasi kikubwa. Sehemu ya kufungia ya maji ya bahari inapungua kama ongezeko la chumvi linapo ongezeka. Katika salinity ya kawaida, inafungia saa 2 ° C (28 ° F). Maji ya bahari ya baridi ("katika hali ya kioevu") ilikuwa mwaka 2010, katika mkondo chini ya glacier ya Antarctic, na kipimo cha -2.6 ° C (27.3 ° F). Maji ya bahari ya pH ni kawaida kwa kiwango cha kati ya 7.5 na 8.4. Hata hivyo, hakuna kiwango cha pH kinachokubaliwa kwa kiwango kikubwa kwa maji ya bahari na tofauti kati ya vipimo kulingana na mizani tofauti ya kumbukumbu inaweza kuwa hadi vipimo 0.14.


title: Maji ya chumvi

text: Kuna maziwa kadhaa ambako kiwango cha chumvi kiko juu sana. Mfano mashuhuri ni Bahari ya Chumvi ya Palestina yenye kiwango cha chumvi ya 28%. Maziwa kadhaa huwa na viwango vya juu zaidi.


title: Maji ya chumvi

text: Matumizi ya maji ya chumvi ni zaidi ya bahari yaani kwa usafiri wa meli na uvuvi. Matumizi kwenye nchi kavu si kubwa sana. Haifai kwa kilimo kwa sababu mimea ya bara hawezi kumwagiliwa kwa maji ya chumvi. Matumizi ni hasa kusafisha udongo na miamba inayochimbwa kwenye migodi halafu kupoza vituo vya nguvu.


title: Jani

text: Jani ni ogani ya mimea na kazi yake ya msingi ni usanisinuru na upumuaji (badiliko la gesi). Kwa hiyo ni sehemu ya mmea iliyopo juu ya ardhi.


title: Jani

text: Umbo lake mara nyingi ni bapa na nyembamba. Ubapa unaisaidia kuwa na uso mkubwa kwa kupokea nuru nyingi iwezekanavyo, na wembamba unasaidia nuru kufikia seli ambako inatumiwa na vyembe vya viwiti kuendesha usanisinuru.


title: Jani

text: Umbo tofauti ni kama sindano. Maumbo ya jani kama sindano au miiba yanatokana na mazingira ambayo ni yabisi, ama kwa miezi kadhaa au kwa muda mrefu zaidi.


title: Jani

text: Hili ni pia umbo la majani ya kudumu ya miti inayoweza kustawi katika mazingira yenye jalidi kama vile misunobari.


title: Uchaguzi

text: Uchaguzi ni mchakato wa kumteua mtu kwa nafasi maalumu katika jamii, hasa cheo na majukumu yanayotokana nacho.


title: Uchaguzi

text: Uchaguzi hufanyika kwa nafasi za uongozi au nafasi za mamlaka fulani. Uchaguzi hutokea mara nyingi kwa njia ya kupiga kura kwa wenye haki ya kura.


title: Uchaguzi

text: Katika chama, jumuiya binafsi au klabu ni wanachama wanaopigia kura kamati ya uongozi, mwenyekiti na maafisa wengine.


title: Uchaguzi

text: Katika shirika za hisa ni wenye hisa wanaopigia kura uongozi.


title: Uchaguzi

text: Katika dola ni raia au wawakilishi wao wanaochagua. Hapa kuna mbinu tofauti kufuatana na katiba ya nchi.


title: Kisanggau

text: Kisanggau ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasanggau kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kisanggau imehesabiwa kuwa watu 45,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisanggau iko katika kundi la Kiland-Dayak.


title: Kisangir

text: Kisangir ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia na Ufilipino inayozungumzwa na Wasangir kwenye visiwa vya Sangir, Mindanao, Balut na Sarangani. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kisangir nchini Indonesia imehesabiwa kuwa watu 200,000, na mwaka wa 1981 kumehesabika wasemaji 55,000 nchini Ufilipino. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisangir iko katika kundi la Kifilipino. Kisangir na lugha ya Kisangil nchini Ufilipino huelewana hadi wataalamu wengine wameziangalia lugha hizo kuwa lahaja za lugha moja tu.


title: Kisaparua

text: Kisaparua ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasaparua kwenye kisiwa cha Saparua. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kisaparua imehesabiwa kuwa watu 10,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaparua iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kisarudu

text: Kisarudu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasarudu kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kisarudu imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisarudu iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kemia kichambuzi

text: Kemia kichambuzi ni tawi la sayansi ya kemia. Inachunguza dutu mbalimbali kwa shabaha ya kujua viwango na hali za kemikali ndani yao.


title: Karate

text: Karate (pia kareti, jap. 空手) ni aina ya michezo ya mapigano kutoka nchini Japan. Ilianzishwa kwenye kisiwa cha Okinawa ikafika Japani penyewe kwenye chanzo cha karne ya 20 na kusambaa duniani baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia.


title: Karate

text: Karate inatumia pande zote za mwili kama silaha za mapigano kama vile mkono, ngumi, kisugudi au mguu.


title: Karate

text: MAfunzo ya karate huwa na ngazi tatu:


title: Karate

text: Kati ya michezo ya mapigano kama mchezo wa ngumi au kupiga mwereka karate inaweka mkazo kwa nguvu ya kiroho sawa na nguvu ya mwili.


title: Karate

text: Karate ilifahamika duniani zaidi kutoka filamu za karate kuanzia miaka ya 1960s.


title: Karate

text: Wakati wa kucheza karate watu huvaa nguo za pekee zinazoitwa karategi ambazo ni suruali na jaketi nyeupe. Juu ya jaketi huwa na ukanda mwenye rangi fulani. Rangi inaonyesha cheo mtu amefikia katika ujuzi wa karate. Ukanda mweusi huonyesha cheo cha juu.


title: Maambukizi nyemelezi

text: Magonjwa nyemelezi, ambayo unaweza kuyapata baada ya kuambukizwa ugonjwa wa ukimwi, ni kutokwa na jasho wa usiku, kutokwa na vipele mwilini au ukurutu, kuwashwa sehemu za mikononi na miguuni, kuharisha mfululizo zaidi ya mwezi mmoja, kutapika, kutokwa na tezi sehemu za shingoni, kuishiwa nguvu mwilini, kutokwa na mafua, kukosa hamu ya kula, maumivu makali kiunoni au mgongoni na kupelekea kuathiri akili, kupotea kwa kumbukumbu akilini, kuambatana pamoja na kifua kikuu, kuumwa na tumbo, kupungua uzito zaidi ya asilimia kumi.


title: Maambukizi nyemelezi

text: Hizi dalili hutokea baada ya miezi mitatu mbele, na si kila dalili uipatayo kati ya hizi una ugonjwa wa ukimwi, ila ni vyema kwenda hospitalini kucheki mwili wako sababu dalili hizi hutokea na kupotea sababu vijidudu vya ugonjwa wa ukimwi huwa vinapambana na kinga mwilini, baada ya kinga kushindwa magonjwa nyemelezi ya hapo juu yanaaza kujitokeza upya; ni vyema kwenda kupima hospitalini na kupata ushauri wa daktari na jambo tu la kukumbushia ugonjwa huu hauna dawa wala chanjo, ni janga kubwa kwa taifa zima na gharama zake ni kubwa mno.


title: Maambukizi nyemelezi

text: Kwa mtu aliyeambukizwa ugonjwa huu ni vyema kuanza dozi au kutumia dozi ipasavyo kwa muda mwafaka sababu ugonjwa huu ukiacha tu kutumia dozi wadudu hawa wanajizalisha upya tena kwa kasi na dozi hiyo haiponeshi bali inawafanya wadudu wa HIV walewe ili wasiendelee kujizalisha na kuupa mwili nguvu.


title: Kisasak

text: Kisasak (pia Kilombok) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasasak kwenye kisiwa cha Lombok. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kisasak imehesabiwa kuwa watu 2,100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisasak iko katika kundi la Kibali-Sasak-Sumbawa.


title: Ugonjwa

text: Ugonjwa (pia "maradhi") ni hali ya mvurugo katika utendaji wa kawaida wa shughuli za mwili na roho inayoathiri vibaya starehe ya kiumbehai. Hakuna tofauti kamili baina ya ugonjwa na hali ya kujisikia vibaya.


title: Ugonjwa

text: Sayansi inayochungulia magonjwa ni tiba.


title: Ugonjwa

text: Siku hizi magonjwa hupangwa kufuatana na sababu zao kama vile


title: Judo

text: Judo (jap. 柔道|柔道]] jūdō) aina ya michezo ya mapigano kutoka nchini Japan iko pia kati ya michezo ya Olimpiki. Ilianzishwa mwaka 1882 na Jigorō Kanō.


title: Judo

text: Judo ni mchezo wa kifalsafa unaoathiriwa na mafundisho ya Ubuddha. kati ya misingi yake si kumshambulia mpinzani lakini kutumia nguvu ya mpinzani kw kumshinda.


title: Judo

text: Judo ilianzishwa kwenye msingi wa mchzo wa mapigano ya kale zaidi inayoitwa Jujutsu.


title: Judo

text: "Jujutsu" ilikuwa mchezo wa makabaila na askari wa Japani ya Kale iliyofundisha kumshinda mpinzani hadi kumwua. Kano aliondoa sehemu hatari akaunda Judo.


title: Kisawai

text: Kisawai ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasawai kwenye kisiwa cha Halmahera. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisawai imehesabiwa kuwa watu 12,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisawai iko katika kundi la Kihalmahera-Kusini.


title: Kiseberuang

text: Kiseberuang ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waseberuang kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiseberuang imehesabiwa kuwa watu 37,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiseberuang iko katika kundi la Kimalayiki.


title: Kisedoa

text: Kisedoa (pia Kitawaelia) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasedoa kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kisedoa imehesabiwa kuwa watu 900 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisedoa iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kisegai

text: Kisegai ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasegai kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kisegai imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisegai iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.


title: Kiseit-Kaitetu

text: Kiseit-Kaitetu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waseit na Wakaitetu kwenye kisiwa cha Ambon. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kiseit-Kaitetu imehesabiwa kuwa watu 10,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiseit-Kaitetu iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kisekak

text: Kisekak (pia Kilonchong) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasekak kwenye kisiwa cha Bangka. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisekak imehesabiwa kuwa watu 420 tu, maana yake lugha iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisekak iko katika kundi la Kimalayiki.


title: Kisekar

text: Kisekar ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasekar kwenye kisiwa cha Bomberai. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kisekar imehesabiwa kuwa watu 450 tu, maana yake lugha iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisekar iko katika kundi la Kibomberai-Kaskazini.


title: Kiseko-Padang

text: Kiseko-Padang (pia Kiwono) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waseko kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1985 idadi ya wasemaji wa Kiseko-Padang imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiseko-Padang iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.


title: Kiseko-Tengah

text: Kiseko-Tengah (pia Kipewanean) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waseko kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kiseko-Tengah imehesabiwa kuwa watu 2500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiseko-Tengah iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.


title: Kiselaru

text: Kiselaru ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waselaru kwenye visiwa vya Selaru, Yamdena na Nuswotar. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiselaru imehesabiwa kuwa watu 8000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiselaru iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kiselayar

text: Kiselayar ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waselayar kwenye kisiwa cha Selayar. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiselayar imehesabiwa kuwa watu 128,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiselayar iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.


title: Kiselungai-Murut

text: Kiselungai-Murut (pia Kimurut) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia na Malaysia inayozungumzwa na Wamurut kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiselungai-Murut imehesabiwa kuwa watu 640 nchini Indonesia na watu 600 nchini Malaysia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiselungai-Murut iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.


title: Kiseluwasan

text: Kiseluwasan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waseluwasan kwenye kisiwa cha Yamdena. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kiseluwasan imehesabiwa kuwa watu 2840. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiseluwasan iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kisemandang

text: Kisemandang ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasemandang kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kisemandang imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisemandang iko katika kundi la Kiland-Dayak.


title: Kisembakung-Murut

text: Kisembakung-Murut (pia Kitingalun) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia na Malaysia inayozungumzwa na Wamurut kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisembakung-Murut imehesabiwa kuwa watu 3180 nchini Indonesia na watu 2000 nchini Malaysia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisembakung-Murut iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.


title: Kisepa (Indonesia)

text: Kisepa ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasepa kwenye kisiwa cha Seram. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kisepa imehesabiwa kuwa watu 2600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisepa iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kiserili

text: Kiserili ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waserili kwenye kisiwa cha Marsela. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kiserili imehesabiwa kuwa watu 300 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiserili iko katika kundi la Kibabar.


title: Kiserua

text: Kiserua ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia iliyozungumzwa na Waserua kwenye kisiwa cha Serua. Hakuna wasemaji wa Kiserua siku hizi. Waserua wote walihamishwa na serikali kutoka kisiwa chao cha Serua kwa sababu ya madhara ya kivolkeno, wakapoteza lugha yao na kutumia lugha nyingine wakiishi kisiwani kwa Seram sasa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiserua iko katika kundi la Kitimor-Babar.


title: Kiserui-Laut

text: Kiserui-Laut (pia Kiarui) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waserui-Laut kwenye visiwa vya Serui na Nau. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kiserui-Laut imehesabiwa kuwa watu 1200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiserui-Laut iko katika kundi la Kiyapen.


title: Kisiang

text: Kisiang ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasiang kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kisiang imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisiang iko katika kundi la Kibarito.


title: Kisika

text: Kisika (pia Kikrowe au Kimaumere) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasika kwenye kisiwa cha Flores. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kisika imehesabiwa kuwa watu 175,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisika iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kisikule

text: Kisikule ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasikule kwenye kisiwa cha Simeulue. Idadi ya wasemaji wa Kisikule imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisikule iko katika kundi la Kinias.


title: Kisimeulue

text: Kisimeulue ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasimeulue kwenye visiwa vya Simeulue, Babi na Banjak. Idadi ya wasemaji wa Kisimeulue imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisimeulue iko katika kundi la Kisumatra.


title: Kiso'a

text: Kiso'a ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waso'a kwenye kisiwa cha Flores. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kiso'a imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiso'a iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kisobei

text: Kisobei ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasobei kwenye kisiwa cha [[Papua. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisobei imehesabiwa kuwa watu 1000. Hata hivyo, idadi ya Wasobei ni watu 1850, yaani wengi wameanza kutumia lugha nyingine badala ya lugha ya Kisobei, na Kisobei iko hatarini kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisobei iko katika kundi la Kioseaniki.[[Jamii:Lugha za Indonesia]]


title: Kisula

text: Kisula ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasula kwenye visiwa vya Sulabesi, Mangole na Buru. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kisula imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisula iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kisumbawa

text: Kisumbawa ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasumbawa kwenye visiwa vya Sumbawa na Moyo. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kisumbawa imehesabiwa kuwa watu 300,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisumbawa iko katika kundi la Kibali-Sasak-Sumbawa.


title: Kisunda

text: Kisunda ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasunda kwenye kisiwa cha Java. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Ki imehesabiwa kuwa watu milioni 34. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisunda iko katika kundi lake lenyewe la Kisunda.


title: Kisunum

text: Kisunum (pia Kiyamna) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasunum kwenye kisiwa cha Papua. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kisunum imehesabiwa kuwa watu 560 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisunum iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kisuwawa

text: Kisuwawa ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasuwawa kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2012 idadi ya wasemaji wa Kisuwawa imehesabiwa kuwa watu 5000. Kwa vile Wasuwawa wengi wameanza kuacha lugha yake na kutumia lugha nyingine, lugha ya Kisuwawa iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisuwawa iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitae'

text: Kitae' (pia Kirongkong) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watae' kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitae' imehesabiwa kuwa watu 340,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitae' iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.


title: Kitagal-Murut

text: Kitagal-Murut (pia Kisemambu) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia na Malaysia inayozungumzwa na Wamurut kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitagal-Murut imehesabiwa kuwa watu 2000 nchini Indonesia na watu 13,000 nchini Malaysia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitagal-Murut iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.


title: Kitaje

text: Kitaje ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wataje kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kitaje imehesabiwa kuwa watu 350 tu; lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitaje iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kitajio

text: Kitajio ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watajio kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kitajio imehesabiwa kuwa watu 12,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitajio iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kitalaud

text: Kitalaud ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watalaud kwenye visiwa vya Talaud. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitalaud imehesabiwa kuwa watu 82,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitalaud iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitaliabu

text: Kitaliabu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wataliabu kwenye visiwa vya Taliabu na Mangole. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitaliabu imehesabiwa kuwa watu 4520. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitaliabu iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kitaloki

text: Kitaloki ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wataloki kwenye kisiwa cha Buton. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kitaloki imehesabiwa kuwa watu 550 tu. Kwa vile Wataloki wengi wameanza kuacha lugha yao na kutumia lugha nyingine, Kitaloki iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitaloki iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kitalondo'

text: Kitalondo' ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watalondo' kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kitalondo' imehesabiwa kuwa watu 1200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitalondo' iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.


title: Paa-chonge

text: Paa-chonge ni wanyama wadogo wa familia Tragulidae katika oda Artiodactyla. Spishi kadhaa za paa-chonge ni wanyama wadogo kabisa miongoni mwa oda hii. Wapewa jina lao kwa sababu wana chonge zilizorefuka. Zile za madume ni ndefu sana na zinachomoza nje kutoka kila upande wa utaya wa juu na hutumika wakati wa mapigano. Paa-chonge hawana pembe lakini wana miguu mifupi na myembamba yenye vidole vinne. Manyoya yao yana rangi ya kahawa au kahawianyekundu na tumbo ni jeupe. Wana michirizi na madoa meupe au njano isipokuwa spishi za jenasi "Tragulus". Spishi moja inatokea misitu ya mvua ya Afrika lakini spishi nyingine zinatokea misitu ya Asia ya Kusini na ya Kusini-Mashariki. Hula nyasi na majani, lakini paa-chonge wa Afrika hula wadudu, kaa na mizoga ya wanyama na samaki pia.


title: Kitaman

text: Kitaman ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wataman kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kitaman imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitaman iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.


title: Kitandia

text: Kitandia ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia iliyozungumzwa na Watandia kwenye kisiwa cha Papua. Siku hizi hakuna watu wanaotumia lugha ya Kitandia kama lugha yao ya kwanza. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitandia iko katika kundi la Kicenderawasih.


title: Kitarangan-Magharibi

text: Kitarangan-Magharibi ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watarangan kwenye kisiwa cha Tarangan. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kitarangan-Magharibi imehesabiwa kuwa watu 7910. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitarangan-Magharibi iko katika kundi la Kiaru.


title: Kitarangan-Mashariki

text: Kitarangan-Mashariki ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watarangan kwenye kisiwa cha Tarangan. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kitarangan-Mashariki imehesabiwa kuwa watu 6110. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitarangan-Mashariki iko katika kundi la Kiaru.


title: Kitarpia

text: Kitarpia ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watarpia kwenye kisiwa cha Papua. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kitarpia imehesabiwa kuwa watu 630 tu. Lugha ya Kitarpia imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitarpia iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kitausug

text: Kitausug (pia Kisulu) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino, Malaysia na Indonesia inayozungumzwa na Watausug kwenye visiwa vya Palawan, Basilan na Kalimantan. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitausug imehesabiwa kuwa watu 900,000 nchini Ufilipino na watu 150,000 nchini Malaysia. Pia kuna wasemaji 12,000 nchini Indonesia (1981) Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitausug iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitawoyan

text: Kitawoyan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watawoyan kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kitawoyan imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitawoyan iko katika kundi la Kibarito.


title: Kitela-Masbuar

text: Kitela-Masbuar ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watela na Wamasbuar kwenye kisiwa cha Babar. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kitela-Masbuar imehesabiwa kuwa watu 1050. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitela-Masbuar iko katika kundi la Kibabar.


title: Kiteluti

text: Kiteluti ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wateluti kwenye kisiwa cha Seram. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kiteluti imehesabiwa kuwa watu 17,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiteluti iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kitengger

text: Kitengger ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watengger kwenye kisiwa cha Java. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitengger imehesabiwa kuwa watu 80,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitengger iko katika kundi la Kijava.


title: Kiteor

text: Kiteor ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wateor kwenye visiwa vya Teor na Ut. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kiteor imehesabiwa kuwa watu 1100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiteor iko katika kundi lake lenyewe la Kiteor. Wengine huiangalia kuwa lugha moja na Kikur.


title: Kitermanu

text: Kitermanu (pia Kirote) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watermanu kwenye kisiwa cha Rote. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kitermanu imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitermanu iko katika kundi la Kitimor-Babar.


title: Kitetun

text: Kitetun ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia na Timor ya Mashariki inayozungumzwa na Watetun kwenye kisiwa cha Timor. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kitetun nchini Indonesia imehesabiwa kuwa watu 400,000. Pia kuna wasemaji 63,500 nchini Timor ya Mashariki (2010). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitetun iko katika kundi la Kitimor-Babar.


title: Kite'un

text: Kite'un ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia iliyozungumzwa na Wate'un kwenye kisiwa cha Teun. Wate'un walihamishwa na serikali kutoka kisiwa chao kwenda kisiwa cha Seram kwa ajili ya matukio ya kivolkeno]]. Siku hizi Wate'un hawatumii lugha yao ya asili tena, yaani lugha ya Kite'un imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kite'un iko katika kundi la Kitimor-Babar.


title: Kitidong

text: Kitidong ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia na Indonesia inayozungumzwa na Watidong kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kitidong nchini Indonesia imehesabiwa kuwa watu 27,000. Nchini Malaysia kuna wasemaji 20,000 (2000). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitidong iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.


title: Kitii

text: Kitii (pia Kirote) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watii kwenye kisiwa cha Rote. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kitii imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitii iko katika kundi la Kitimor-Babar.


title: Kitobati

text: Kitobati (pia Kienggros au Kijotafa) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watobati kwenye kisiwa cha Papua. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kitobati imehesabiwa kuwa watu 100. Lugha ya Kitobati imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitobati iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kitolaki

text: Kitolaki (pia Kikonawe) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watolaki, Wamekongga na Wawiwirano kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitolaki imehesabiwa kuwa watu 331,000, yaani Wakonawe 298,000, Wamekongga 33,000 na Wawiwirano 200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitolaki iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kitomadino

text: Kitomadino ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watomadino kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kitomadino imehesabiwa kuwa watu 600 tu. Lugha ya Kitomadino imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitomadino iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kitombelala

text: Kitombelala (pia Kibaria) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watombelala kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kitombelala imehesabiwa kuwa watu 1100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitombelala iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kitombulu

text: Kitombulu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watombulu kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kitombulu imehesabiwa kuwa watu 60,000 lakini idadi imepungua sana tangu pale. Watombulu wengi wameanza kuacha lugha yao na kutumia lugha nyingine. Kwa hiyo, Kitombulu iko hatarini mwa kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitombulu iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitomini

text: Kitomini ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watomini kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kitomini imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitomini iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kitondano

text: Kitondano ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watondano kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kitondano imehesabiwa kuwa watu 92,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitondano iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitonsawang

text: Kitonsawang ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watonsawang kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kitonsawang imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitonsawang iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitonsea

text: Kitonsea ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watonsea kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kitonsea imehesabiwa kuwa watu 90,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitonsea iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitontemboan

text: Kitontemboan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watontemboan kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kitontemboan imehesabiwa kuwa watu 150,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitontemboan iko katika kundi la Kifilipino.


title: Kitopoiyo

text: Kitopoiyo ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watopoiyo kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kitopoiyo imehesabiwa kuwa watu 450 tu. Lugha ya Kitopoiyo imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitopoiyo iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kitoraja-Sa'dan

text: Kitoraja-Sa'dan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watoraja-Sa'dan kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitoraja-Sa'dan imehesabiwa kuwa watu 750,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitoraja-Sa'dan iko katika kundi la Kisilawesi-Kusini.


title: Kitotoli

text: Kitotoli ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watotoli kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kitotoli imehesabiwa kuwa watu 25,000. Kwa vile Watotoli wengi wameanza kuacha lugha yao na kutumia lugha nyingine, lugha ya Kitotoli iko hatarini mwa kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitotoli iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kitugun

text: Kitugun ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watugun kwenye kisiwa cha Wetar. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kitugun imehesabiwa kuwa watu 1200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitugun iko katika kundi la Kitimor-Babar.


title: Tume ya Kuratibu Udhibiti wa Dawa za Kulevya

text:
Tume ya Kuratibu Uthibiti wa Dawa za Kulevya Tanzania (Kiingereza: Drugs Control Commission of Tanzania au kwa kifupi DCC ni chombo cha umma ambacho kinashirikiana na serikali ya . kilianzishwa kwa sheria ya bunge Bunge la Jamhuri ya Muungano ya Tanzania ya mwaka wa 2013 ili kupambana na utumiaji wa dawa za kulevya pamoja na usafirishaji. Tume hii ipo chini ya Ofisi ya Waziri mkuu. Ofisi zake kuu zipo Jijini Dar es Salaam.
Mawaziri wengine wanaweza kukaribishwa kutegemeana na ajenda za kikao. Vile vile Tume inaweza kumkaribisha mtu yeyote mwingine aliyemstari wa mbele katika mapambano dhidi ya dawa za kulevya.
Kwa mujibu wa sheria, Tume inatakiwa kukutana si chini ya mara mbili kwa mwaka. Katibu wa vikao hivyo ni Kamishna wa Tume ambaye pia ni mtendaji mkuu wa shughuli za kila siku za Tume.
Kifungu cha 5 cha sheria hiyo kinataja majukumu ya Tume kuwa ni kuainisha, kuhamasisha na kuratibu utekelezaji wa sera ya Serikali ya udhibiti wa matumizi na biashara haramu ya dawa za kulevya kwa kufanya mambo yafuatayo:-
 ==Marejeo==


title: Kitukang-Besi-Kaskazini

text: Kitukang-Besi-Kaskazini (pia Kibuton) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watukang-Besi kwenye visiwa vya Tukang-Besi, Kaledupa, Wangiwangi na Ruduma. Watukang-Besi wengine wamehamia visiwa vya Bacan, Taliabu, Mongole, Buru, Sulabesi, Seram na Ambon. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kitukang-Besi-Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 120,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitukang-Besi-Kaskazini iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kitukang-Besi-Kusini

text: Kitukang-Besi-Kusini (pia Kibuton) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watukang-Besi kwenye visiwa vya Tukang-Besi, Binongko, Tomea, Madu, Bonerate na Karompa. Watukang-Besi wengine wamehamia visiwa vya Taliabu, Mongole, Buru, Sulabesi, Seram, Ambon na Alor. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kitukang-Besi-Kusini imehesabiwa kuwa watu 130,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitukang-Besi-Kusini iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kitulehu

text: Kitulehu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watulehu kwenye kisiwa cha Ambon. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kitulehu imehesabiwa kuwa watu 18,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitulehu iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kitunjung

text: Kitunjung ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Watunjung kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kitunjung imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitunjung iko katika kundi la Kibarito.


title: Kibuton

text: Kibuton ni jina lingine kwa lugha mbili za karibu nchini Indonesia:


title: Kiuab-Meto

text: Kiuab-Meto (pia Kiatoni) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wauab-Meto kwenye kisiwa cha Timor. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kiuab-Meto imehesabiwa kuwa watu 700,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiuab-Meto iko katika kundi la Kitimor-Babar.


title: Kiujir

text: Kiujir ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waujir kwenye visiwa vya Ujir na Wokam. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kiujir imehesabiwa kuwa watu 1030. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiujir iko katika kundi la Kiaru.


title: Kiulumanda'

text: Kiulumanda' ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waulumanda' kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kiulumanda' imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiulumanda' iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.


title: Kiuma

text: Kiuma (pia Kipipikoro) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wauma kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kiuma imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiuma iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Kiuma'-Lasan

text: Kiuma'-Lasan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia na Malaysia inayozungumzwa na Wauma' kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kiuma'-Lasan nchini Indonesia imehesabiwa kuwa watu 1500. Pia kuna wasemaji 1250 nchini Malaysia (1981). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiuma'-Lasan iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.


title: Kiuma'-Lung

text: Kiuma'-Lung ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wauma' kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kiuma'-Lung imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiuma'-Lung iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.


title: Kiuruangnirin

text: Kiuruangnirin ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wauruangnirin kwenye kisiwa cha Karas. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kiuruangnirin imehesabiwa kuwa watu 400 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiuruangnirin iko katika kundi la Kibomberai-Kaskazini.


title: Kiwabo

text: Kiwabo ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wawabo kwenye kisiwa cha Serui. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kiwabo imehesabiwa kuwa watu 1500. Kwa vile Wawabo wengi wameanza kuacha llugha yao na kutumia lugha nyingine, Kiwabo iko hatarini mwa kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwabo iko katika kundi la Kiyapen.


title: Kiwae-Rana

text: Kiwae-Rana ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wawae-Rana kwenye kisiwa cha Flores. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiwae-Rana imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwae-Rana iko katika kundi la Kibima-Lembata.


title: Kiyalahatan

text: Kiyalahatan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wayalahatan kwenye kisiwa cha Seram. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kiyalahatan imehesabiwa kuwa watu 1700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyalahatan iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kiyarsun

text: Kiyarsun ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wayarsun kwenye kisiwa cha Papua. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiyarsun imehesabiwa kuwa watu 200 tu. Inawezekana kuwa lugha imetoweka hadi 2005. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyarsun iko katika kundi la Kioseaniki.


title: Kiyaur

text: Kiyaur ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wayaur kwenye kisiwa cha Papua. Mwaka wa 1978 idadi ya wasemaji wa Kiyaur imehesabiwa kuwa watu 350 tu. Lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyaur iko katika kundi la Kicenderawasih.


title: Kiyeresiam

text: Kiyeresiam (au Kiiresim) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wayeresiam kwenye kisiwa cha Papua. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiyeresiam imehesabiwa kuwa watu 70 tu. Lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyeresiam iko katika kundi la Kicenderawasih.


title: Kiyeretuar

text: Kiyeretuar (pia Kigoni) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wayeretuar kwenye kisiwa cha Papua. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiyeretuar imehesabiwa kuwa watu 350 tu. Lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyeretuar iko katika kundi la Kicenderawasih.


title: Kiyamdena

text: Kiyamdena ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wayamdena kwenye visiwa vya Tannembar, Yamdena na Selaru. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiyamdena imehesabiwa kuwa watu 25,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyamdena iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kiwaigeo

text: Kiwaigeo ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wawaigeo kwenye kisiwa cha Waigeo. Mwaka wa 1978 idadi ya wasemaji wa Kiwaigeo imehesabiwa kuwa watu 300 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwaigeo iko katika kundi la Kicenderawasih.


title: Kiwandamen

text: Kiwandamen (pia Kibintuni) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wawandamen kwenye kisiwa cha Papua. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kiwandamen imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwandamen iko katika kundi la Kiyapen.


title: Kiwanukaka

text: Kiwanukaka ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wawanukaka kwenye kisiwa cha Sumba. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiwanukaka imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwanukaka iko katika kundi la Kisumba-Hawu.


title: Kiwaropen

text: Kiwaropen ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wawaropen kwenye kisiwa cha Serui. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kiwaropen imehesabiwa kuwa watu 6000. Kwa vile Wawaropen wengi wameanza kuacha lugha yao na kutumia lugha nyingine, lugha ya Kiwaropen iko hatarini mwa kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwaropen iko katika kundi la Kicenderawasih.


title: Kiwaru

text: Kiwaru ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wawaru kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiwaru imehesabiwa kuwa watu 350 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwaru iko katika kundi la Kicelebiki.


title: Lama (mnyama)

text: Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru


title: Lama (mnyama)

text: Lama ni mnyama wa kufugwa wa spishi "Lama glama" katika familia Camelidae, anayeishi Amerika Kusini. Lama ametumiwa kwa upana na watu wa milima ya Andes tangu kabla ya historia, kwa nyama yake na kubeba mizigo.


title: Lama (mnyama)

text: Lama mzima ana kimo cha mita 1.7–1.8 juu ya kichwa, na uzito wa kilo 130–200. Wakati wa kuzaliwa, lama mchanga ana uzito wa kilo 9 hadi 14. Kwa kawaida, lama wanaishi miaka 15–25, na lama wengine wamejulikana kuishi zaidi ya miaka 30.


title: Lama (mnyama)

text: Lama ndio wanyama wa kijamii sana, na huishi pamoja katika makundi. Sufu ya lama ni laini sana na haina lanolini. Lama wana akili na huweza kufundishwa kazi rahisi baada ya kuzirudia mara chache. Wakitumia tandiko la mzigo, wanaweza kubeba takribani asilimia 25–30 ya uzito wa mwili wao kwa safari ya km 8–13.


title: Lama (mnyama)

text: Jina la lama lilitokea jina la Kingereza "llama", lililochukuliwa toka lugha ya wenyeji wa Peru.


title: Lama (mnyama)

text: Inaonekana kwamba lama wamekuja kwa asili kutoka nyanda za Amerika Kaskazini takribani miaka milioni 40 iliyopita. Walihamia Amerika Kusini takribani miaka milioni tatu iliyopita. Mwishoni mwa zama ya barafu ya mwisho (miaka 10,000–12,000 iliyopita), wanyama wa familia Camelidae walikuwa wametoweka Amerika Kaskazini. Mnamo 2007, idadi ya lama na alpaka pamoja ilikuwa zaidi ya milioni saba Amerika Kusini, na kutokana na uingizaji kutoka Amerika Kusini mwishoni mwa karne ya 20, sasa kuna zaidi ya lama 158,000 na alpaka 100,000 wanaoishi Marekani na Kanada.


title: Kiwatubela

text: Kiwatubela ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wawatubela kwenye visiwa vya Watubela. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kiwatubela imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwatubela iko katika kundi la Kimaluku.


title: Kiwauyai

text: Kiwauyai ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wawauyai kwenye kisiwa cha Waigeo. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiwauyai imehesabiwa kuwa watu 300 tu. Wawauyai wengi wameanza kuacha lugha yao na kutumia lugha nyingine, maana lugha ya Kiwauyai iko hatarini mwa kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwauyai iko katika kundi la Kicenderawasih.