title: اولین نبرد البریقه

text: جرقه انقلاب مسالمت‌آمیز مردمی در لیبی در شهرستان‌های البیضاء، الزنتان و بنغازی، در امتداد خطوط انقلاب‌های عربی موجود شراره کشید گردان فضیل بو عمر اقدام به سرکوب تظاهرات و قتل‌عام در بنغازی نمود، امری که اوضاع در بنغازی را به نقطه انفجار رساند؛ و باعث شد شهروندان لیبیایی به گردان فضیل بو عمر و باقی‌مانده مزدوران حمله کنند. درگیری‌ها میان انقلابیون و گردان حسین الجویفی و در فرودگاه الأبرق و البیضاء بوقوع پیوست. پس از تشدید اوضاع فردی به نام المهدی زیو ماشین خود را در مقر گردان منفجر نمود و بر نیروهای حفاظتی قذافی غلبه کردند.


title: اولین نبرد البریقه

text: نفت منبع اصلی درآمد در لیبی است و شهر البریقه شامل بزرگترین مجتمع‌های نفتی در لیبی است [۵] و دارای ترکیبی از شهروندان و کارگران است. این شهر قبل از نقطه درگیری میان انقلابیون لیبی و گردان‌های قذافی بود و به همین دلیل هر طرف که بر آن مسلط می‌شد به یک نقطه استراتژیک دست پیدا می‌کرد.


title: اولین نبرد البریقه

text: هواپیماهای جنگنده قذافی شهرستان البریقه را بمباران کردند و در صبح روز چهارشنبه ۲ مارس ۲۰۱۱ وارد آن شدند. اما نیرویی از انقلابیون در ابعاد هزاران نفر با واحد رعد و برق وفادار به گردان‌های قذافی درگیر شدند. برخی از خودروهای نیروهای مقاومت نزدیک دانشگاه و در مدخل شرکت نفت سرت مستقر شدند. پس از اتمام عقب‌نشینی نیروهای قذافی از البریقه، گردان‌های قذافی در راس لانوف مستقر شدند، و صبح روز پنجشنبه حملات هوایی را بر منطقه صنعتی بشدت آغاز کردند با این حال، قادر به ورود به شهر نشدند.


title: اولین نبرد البریقه

text: گردان‌های قذافی به‌طور کامل برای سازماندهی مجدد به رأس لانوف عقب‌نشینی کردند و پس از نبرد رأس لانوف، آن‌ها به سمت بن جواد که در روز شنبه ۵ مارس ۲۰۱۱ انقلابیون وارد آن شده و شب به‌طور داوطلبانه از آن خارج شده بودند عقب نشستند. روز یکشنبه انقلابیون به سوی بن جواد می‌رفتند که توسط نیروهای قذافی به کمین افتاده و تعدادی کشته دادند و پیشروی آنان به سمت سرت متوقف شد.


title: اولین نبرد البریقه

text: در اثر شروع تهاجم مقابل توسط گردان‌های قذافی روند اوضاع و رویدادها به سرعت در حال دگرگونی شد، به نحوی که دژهای انقلابیون از رأس لانوف، البریقه و الابیاز سقوط کرده و به سمت حومه پایتخت انقلابیون در بنغازی ادامه یافت. این باعث شد که دیپلماسی فرانسه مشروعیت انقلابیون را به رهبری وزیر امور خارجه، آلن ژوبیه به رسمیت بشناسد تا بتواند به تصویب قطعنامه ۱۹۷۳ شورای امنیت سازمان ملل متحد سرعت بدهد.


title: نبرد سابیس

text: نبرد سابیس ()، نبردی است بین جمهوری روم به فرماندهی ژولیوس سزار و قیبله نروآی به رهبری بودوگناتوس که در سال ۵۷ قبل از میلاد در منطقه سالزور رخ داد که ابتدا نروآی‌ها توانستند با غافلگیری رومیان را در آستانه شکست قرار دهند ولی سرانجام این رومیان بودند که توانستند نروآی‌ها را به سختی شکست دهند و فاتح نبرد باشند.


title: باشگاه ورزشی مالکیه

text: باشگاه ورزشی مالکیه () این باشگاه فوتبال در شهر المالکیه، بحرین قرار دارد. این باشگاه ورزشگاه شهرک عیسی را با باشگاه فوتبال النجمه به اشتراک میگذارد.


title: باشگاه ورزشی مالکیه

text: باشگاه مالکیه عنوان قهرمانی لیگ برتر بحرین را ۴۹ سال بعد از تأسیس به دست آورد.


title: مظفر افشار

text: مظفر افشار معروف به پدر بلوط ایران (زادهٔ مهر ۱۳۳۱ در خرم‌آباد)؛ هوادار محیط زیست، نیکوکار و پیمان‌کار ساختمان ایرانی است.


title: مظفر افشار

text: افشار بیش از ۳۰ سال است که در حوزه حمایت و احیای محیط زیست، جنگل‌ها و نیز در بالاترین اولویت، حفاظت و احیای درختان بلوط فعالیت داشته‌است.


title: مظفر افشار

text: به گفتهٔ خود مظفر افشار؛ وی در طول بیش از ۳۰ سال فعالیتش در زمینه حفاظت از محیط زیست و درختان بلوط، بیش از ۴۰۰۰۰ بذر بلوط کاشته‌است و هر ساله چیزی حدود ۳۰۰۰ نهال تازه را با همراهی هواداران محیط زیست به طبیعت می‌افزاید.نهالهای کاشته شده توسط مظفر افشار در بام خرم آباد پس از ۷_۸ سال بذر داده اند که این در نوع خود جالب توجه است.  در کنار بلوط نیز از زالزالک وحشی _ گلابی وحشی _ انجیر و سماق کوهی برای کشت در کوهستان در برنامه های کاشت درخت توسط افشار میتوان نام برد .


title: مظفر افشار

text: وی علاوه بر فعالیت‌های مربوط به محیط زیست در زمینه اقدامات نیکوکارانه نیز فعالیت دارد و عضو مجمع خیران مدرسه‌ساز استان لرستان می‌باشد؛ و در راستای کارهای پیمانکاری حدود ۳۱۰ کلاس آموزشی برای سازمان آموزش و پرورش ساخته‌است. وی در سال ۱۳۹۴ به عنوان چهره برتر محیط زیست کشور انتخاب شدند. در آیین بزرگداشت چهره های ماندگار استان لرستان در شهریور ماه سال نود و هشت در حضور مقامات استانی از مظفر افشار به عنوان چهره ماندگار در حوزه اجتماعی تجلیل به عمل آمد. به گزارش مرکز تحقیق و پژوهش سازندگی در بین افراد خبرساز سال نود و هشت نام مظفر افشار ( پدر بلوط ایران) به عنوان فعال اجتماعی و محیط زیستی آمده است .  در بام خرم آباد حدود ۳۲ هکتار زمین توسط مظفر افشار و دوستداران طبیعت انواع درختان بومی از جمله بلوط کاشته شده است . مظفر افشار در سال نود و نه نامزد جایزه مهرگان علم در بخش یک عمر تلاش در عرصه محیط زیست شد و از ایشان به عنوان کنشگر محیط زیست ، احیا کننده درختان بلوط در رشته کوه زاگرس و مجموعه خدمات آموزشی و ترویجی تجلیل به عمل آمد .


title: مظفر افشار

text: گفتگوی رادیوجوان با مظفر افشار در آپارات


title: محمد ابراهیم شینواری

text: محمد ابراهیم شینواری (زاده: ۱۹۶۹ میلادی ولسوالی شیگل - ولایت کنر) سیاستمدار افغانستانی و سرپرست وزارت معارف افغانستان از ۲۳ عقرب ۱۳۹۶ تا ۵ حمل/فروردین ۱۳۹۷ در دولت وحدت ملی به ریاست جمهوری محمد اشرف غنی بود.


title: محمد ابراهیم شینواری

text: محمد ابراهیم شینواری زاده ۱۹۶۹ میلادی از روستای شینکورک، ولسوالی شیگل ولایت کنر است. وی تحصیلات ابتدایی خود را در زادگاهش و سپس در جلال آباد و تحصیلات متوسطه خود را در لیسه/دبیرستان عالی سروبی کابل به اتمام رسانید. در سال ۱۹۹۷ از دانشگاه کابل در رشته طب معالجه‌ای فارغ التحصیل گردید.


title: عبدالملک یکم سامانی

text: عبدالملک بن نوح پسر بزرگ نوح بن نصر فرمانروای حکومت سامانی بود. نوح بن نصر در سال ۳۴۳ ه.ق درگذشت و بر طبق وصیتش مبنی بر به امارت رسیدن چهار پسرش بر اساس ارشدیت عبدالملک پسر بزرگ او که تنها ده سال داشت به فرمانروایی رسید. وی از سال ۳۴۳ تا ۳۵۰ ه.ق حکمرانی کرد. عبدالملک در یازدهم شوال ۳۵۰ ه.ق هنگام چوگان زدن از اسب افتاد و جان خود را از دست داد. در زمان فرمانروایی وی در سرزمین خراسان امنیت برقرار بود و مردم آسوده‌خاطر بودند. اما با مرگش خراسان را شورش و آشوب فراگرفت. سرانجام برادرش منصور بن نوح به جای او به سلطنت رسید.


title: عبدالملک یکم سامانی

text: پس از مرگ نوح بن نصر پسر بزرگ او «ابوالفوارس عبدالملک بن نوح» (عبدالملک یکم) به حکومت رسید. در این زمان هر کس طمع رسیدن به امارت را داشت. در آغاز فرمانروایی او ابومنصور محمد بن عزیز به مقام وزارت رسید. ابوسعید بکر بن مالک فرغانی که توسط نوح بن نصر به مقام سپهسالاری خراسان انتخاب شده بود در جایگاه خود باقی ماند. او قبل از آنکه بخارا را ترک کند در تثبیت حکومت عبدالملک تلاش کرد و در شعبان ۳۴۳ ه.ق وارد نیشابور شد. ابوعلی محتاج (چَغانی) که از برکناری و عزل خود ناخشنود بود، در نیشابور خطبه به نام خود خواند. اما پس از آنکه وضعیت خراسان را آشفته دید، به رکن‌الدوله حسن دیلمی در ری پناه برد و در سال ۳۴۳ ه.ق حکومت خراسان را با کمک آل بویه به دست گرفت؛ بنابراین ابوعلی محتاج با لشکرکشی خود نیشابور و شهرهای دیگر خراسان را تحت سلطهٔ خود گرفت. اما بعد از به امارت رسیدن عبدالملک بن نوح، او توسط سپهسالار خراسان به نام بکر بن مالک شکست خورد و به رکن الدوله در ری پناه برد. رکن الدوله در سال ۳۴۳ ه.ق با کمک ابوعلی، گرگان را تصرف کرد و آنجا را تحت سلطهٔ خود گرفت و حسن بن فیروزان تا جاجرم پیش‌آمد. سرانجام سپاه خراسان مهاجمان را سرکوب کرد و در اول محرم ۳۴۳ ه.ق آنان به ری بازگشتند. در آخر رجب ۳۴۳ ه.ق ابوعلی محتاج که سامانیان بیم او را داشتند، در اثر بیماری وبا در ری درگذشت. بدون شک مرگ این سپهسالار برای سامانیان خبر خوشی بود.


title: عبدالملک یکم سامانی

text: در سال ۳۴۳ سامانیان به همراه دو لشکر از خراسان به ری و اصفهان رسیدند. محمد بن ماکان پس از تصرف اصفهان در ربیع‌الاول ۳۴۴ در جنگی که با ابوالفضل بن العمید داشت به دست او اسیر شد. سپس رکن الدوله با بکر بن مالک مصالحه کرد و با پرداخت سالانه دویست هزار دینار ری و تمام شهرهای جبل را تحت سلطه خود حفظ کرد. اما پس از این مصالحه دربار شهر بخارا از سپهسالار جدید آزرده خاطر گشت. پس از مدتی لشکریان به منظور شکایت از بکر نزد عبدالملک رفتند و گفتند که بکر آنان را تحقیر کرده و در تحقق نیازهایشان کوتاهی می‌کند. اما احتمالاً هنگامی که رکن الدوله تعهد داد که از خلیفه عباسی برای بکر بن مالک هدایا و حکم فرمانروایی دریافت کند این مسئله باعث شد دربار سامانی از بکر بن مالک رنجیده خاطر شود به همین دلیل زمانی که بکر در رمضان ۳۴۵ به منظور دریافت هدایا از امیر سامانی به بخارا آمد و ادای احترام کرد الپتکین حاجب در دربار امیر بر اساس توطئه‌ای از پیش تعیین شده او را به قتل رساند.


title: عبدالملک یکم سامانی

text: همچنین وزیر، ابن عزیز را زندانی کردند. بعد از این ماجراها مقام وزارت را به ابوجعفر محمد بن حسین (ابوجعفر عتبی) واگذار کردند و ابوالحسن محمد بن ابراهیم (ابوالحسن سیمجور) به مقام سپهسالاری رسید. اما عتبی و سیمجور مدت زیادی در مقام خود باقی نماندند. عتبی در سال ۳۴۸، به دلیل ضبط اموال و املاک مردم مورد خشم و اعتراض آنان قرار گرفت و در نتیجه عبدالملک او را از وزارت برداشت و ابومنصور یوسف بن اسحاق را به جای او منصوب کرد. همچنین ابوالحسن سیمجور در سال ۳۴۹ قمری به دلیل ظلم و ستم فراوان به مردم خراسان و نیشابور توسط عبدالملک از مقام سپهسالاری کنار گذاشته شد و به جای او ابومنصور محمد بن عبدالرزاق به مقام سپهسالاری رسید. ابومنصور در انجام مسئولیت خود موفق بود. وی در مدت زمانی که در این مقام بود، شهر خراسان را با روشی نیکو و همراه با عدالت اداره کرد. همزمان با این حوادث، به دستور عبدالملک یکی از فرماندهان سپاه سامانی به نام نجتکین، دستگیر و سپس کشته شد. در نتیجه خراسان را آشوب و شورش فراگرفت. به هر ترتیب، درباریان سامانی، در کارهای وزیر و سپهسالار جدید دخالت می‌کردند و آنان را آسوده‌خاطر نگذاشتند. مدتی کوتاه بعد از این حوادث، وزیر ابومنصور یوسف از مقام خود برکنار شد و ابوعلی محمد بلعمی به جای او به مقام وزارت رسید. در این زمان روابط عبدالملک و حاجب ترک نژاد او الپتگین به سردی گراییده بود. عبدالملک به الپتگین دستور داد تا به عنوان حاکم بلخ به آن دیار برود. اما او از پذیرش این فرمان سرپیچی کرد. در نتیجه دربار سامانی در سال ۳۴۹ قمری ابومنصور عبدالرزاق را از مقام سپه‌سالاری برکنار کرد و الپتگین را به جای او انتخاب کرد.


title: عبدالملک یکم سامانی

text: کمتر از یکسال بعد از این ماجراها، عبدالملک در یازدهم شوال ۳۵۰ هنگام چوگان زدن از اسب افتاد و مرد. مدت فرمانروایی وی بیش از هفت سال و نیم طول کشید (حک ۳۴۳–۳۵۰). او را بعد از مرگش، رشید لقب دادند. در زمان فرمانروایی او خراسان امنیت و آرامش داشت. اما بعد از مرگ عبدالملک آشوب و شورش خراسان را فراگرفت. سرانجام برادرش منصور بن نوح به جای او به سلطنت رسید.


title: اسماعیل منتصر سامانی

text: ابوابراهیم اسماعیل بن نوح بن منصور بن نصر دارای لقب امیرِ مُنتَصِر آخرین بازمانده از امیران سامانی بود. تحرکات و تلاش‌های اسماعیل در نبردهایی که میان او و ایلک خان که نیروهایش از قبایل مختلف ترک تشکیل یافته بود ثمری نبخشید و سرانجام با شکست اسماعیل، قلمرو سامانی میان حاکمان نوپای ترک تقسیم شد. از میان قبایل ترک، ترکان غز تا آخرین روزهای حیات سامانیان، به آن‌ها وفادار ماندند و اسماعیل را در سال ۳۹۳ ه.ق هنگام نبرد با ایلک خان، یاری رساندند. سرانجام اسماعیل در ربیع‌الاول ۳۹۵ ه.ق توسط عربان بنی بهیج که شبانه بر او تاختند کشته شد. آرامگاه او، در میان مردم به نام «مقبرهٔ علم‌بردار یا علمدار» مشهور است و در فاصلهٔ کمی از روستای آستان بابا نزدیک کِرکی (زَم یا آتامُرادِ کنونی) واقع است.


title: اسماعیل منتصر سامانی

text: پس از دستگیری عبدالملک دوم سامانی یکی از برادرانش یعنی «امیرِ اسماعیلْ اسماعیل» توانست بگریزد. اسماعیل به بخارا رفت و در آنجا برای مدتی کوتاه مخفیانه به سر برد. سپس از بخارا به خوارزم رفت. در خوارزم شماری از بزرگان دولت سامانی، به اسماعیل پیوستند. اسماعیل ارسلان بالو را به عنوان سپهسالار لشکر خود برگزید. ارسلان بالو از سوی اسماعیل به بخارا تاخت. ارسلان در بخارا جعفر تگین و شمار دیگری از امیران ایلک خان را به اسارت گرفت و به پایتخت خوارزم که جُرجانیه (گُرگانْج) بود فرستاد. ارسلان در تعقیب فراریان تا حدود سمرقند پیش رفت. پس از آن اسماعیل به بخارا بازگشت. اهالی بخارا به گرمی از او استقبال کردند. ایلک خان نیز با اطلاع از این موضوع تصمیم گرفت که برای بار دیگر به ماوراءالنهر لشکر بکشد.


title: اسماعیل منتصر سامانی

text: اسماعیل (اسماعیل) و یارانش به خراسان عقب نشستند. در آن زمان امیر نصر برادر سلطان محمود که در نیشابور حکومت می‌کرد از رویارویی با اسماعیل پرهیزید و از نیشابور به هرات رفت. سلطان محمود پس از آگاهی از این موضوع به سوی نیشابور رفت. اسماعیل هم آن شهر را ترک کرد و به سمت اسفراین حرکت کرد. در زمان اقامت سلطان محمود در نیشابور، غلامان ترک او شوریدند. شماری از این غلامان از ترس تنبیه شدن گریختند و به اسماعیل پیوستند. از جملهٔ این افراد ابوالقاسم سیمجوری بود. پس از آن اسماعیل به همراه جمعی از یاران خود و ابوالقاسم سیمجوری برای دریافت کمک نظامی به نزد وشمگیر رفت. این زمان مقارن بود با اوضاع نابسامان و آشفتهٔ حکومت آل بویه. قابوس به اسماعیل توصیه کرد ابتدا قلمرو آل بویه را تصرف کند. اسماعیل نیز به همراه پسران وشمگیر به سمت ری لشکر کشید. در آنجا بزرگان دربار آل بویه با فریب از حملهٔ وی به ری جلوگیری کردند. سپس اسماعیل به سمت نیشابور حرکت کرد. ابومنصور برادر سلطان محمود نیشابور را ترک کرد و این باعث شد نیشابور به تصرف اسماعیل درآید (شوال ۳۹۱ ه.ق). سلطان محمود حاجب التونتاش را به کمک امیرنصر فرستاد و آن‌ها سپاه اسماعیل را شکست دادند و او را مجبور به ترک نیشابور کردند.


title: اسماعیل منتصر سامانی

text: اسماعیل پس از آن به گرگان رفت. در این زمان او ارسلان بالو را که سپهسالارش بود به دلیل استیلای زیاد به قتل رساند. اسماعیل با سپاه امیر نصر درگیر شد ولی از او شکست خورد. در این نبرد و درگیری ابوالقاسم سیمجوری و توزتاش به دام سپاه غزنوی افتادند. اسماعیل پس از شکست مدتی را در نواحی گوناگون سرگردان بود. او به قلمرو ترکان غز رفت و با یاری آن‌ها با ایلک خان درگیرشد و ضربه‌ای بر لشکر ایلک خان وارد کرد.


title: اسماعیل منتصر سامانی

text: پس از آن اسماعیل به خراسان برگشت ولی موفقیت نظامی به دست نیاورد. اسماعیل در حمله به بخارا موفقیت‌هایی کسب کرد. در همین زمان بود که سپهسالار سمرقند به هواداری از اسماعیل با سه هزار تن از سپاهیانش به او پیوست. اسماعیل در شعبان ۳۹۴ ه.ق موفق شد ایلک خان را بتاراند. ایلک پس از شکستی که از وی خورد به ترکستان رفت و به جمع‌آوری سپاه پرداخت و سپس بار دیگر به جنگ با اسماعیل پرداخت. سپاهان غز به دلیل اموال بسیاری که از سپاه ایلک به دست آورده بودند از اسماعیل جدا شدند. از جمله یکی از سران سپاهش به نام ابوالحسن طاق با پنج هزار نفر به ایلک پیوست. این نبرد با شکست اسماعیل تمام شد و وی مجبور شد بگریزد. اسماعیل پس از شکست، بار دیگر برای گردآوری سپاه به خراسان رفت اما به هر کجا می‌تاخت با ناکامی روبه‌رو می‌شد. سرانجام قلمرو سامانیان میان قراخانیان و غزنویان تقسیم شد. غزان از تسلیم اسرا به اسماعیل خودداری کردند. اسماعیل از ترس سازش آن‌ها با ایلک خان از قلمرو غزان خارج شد و به همراه و یاری سیصد سواره و چهارصد پیاده در گذرگاه درغان از جیحون که یخ بسته بود عبور کرد و به آمل شط رفت. در آنجا نامه‌ای شکایت‌آمیز به محمود نوشت و از او برای دفع ایلک خان استمداد کرد. سپس به امید کمک ابوجعفر خواهرزاده از دست پروردگان سامانی به مرو رفت که با ایستادگی او دفع شد و در سال ۳۹۴ وارد ابیورد شد. در آن ناحیه، ابونصر بن محمود حاجب به اسماعیل کمک کرد در نِسا خطبه به نام او خواند. مردم نسا از ترس مخالفت با خوارزمشاه از او کمک خواستند. اسماعیل به جوشان رفت. در جوشان در برابر لشکر اعزامی خوارزمشاه شکست خوردند و تعدادی از یارانش از جمله ابونصر کشته شدند. پس از آن اسماعیل به اسفراین رفت مردم اسفراین هم از ترسی که داشتند او را بیرون کردند. اسماعیل پس از چند روز توقف در سرخس سپاهیانش را که پراکنده شده بودند گرد هم آورد و به ساحل قطنان در آن سوی جیحون حرکت کرد. او در جنگ با مدافعان بخارا به ثغرنور بخارا عقب‌نشینی کرد. اما پس از مدتی در جنگی آنان را شکست داد و تارومار کرد. در این هنگام بود که رئیس‌الفتیان سمرقند، به نام ابن علمدار به همراه سه هزار مرد به او پیوستند. غزان هم دوباره به او پیوستند و اسماعیل نیروهایی تازه یافت و در شعبان سال ۳۹۴ ایلک خان را در نبرد سخت به نام بورنمذ شکست داد.


title: اسماعیل منتصر سامانی

text: باقی لشکریان اسماعیل کشته شدند اسماعیل پس از شکستی که خورد از جیحون عبور کرد و به خراسان فرار کرد. او به اندخوذ از نواحی جوزجان رفت و در تعقیب و گریز از برابر والیان وفادار سلطان محمود به جنابد، جومند و بسطام رفت. قابوس زیاری به کمک دو هزار مرد او را دفع کرد. اسماعیل پس از آن به سمت نسا حرکت کرد و از آنجا به امید وعدهٔ خویشاوند خود به نام ابن سرخک سامانی به بخارا رفت امااین وعده فریب و دروغی بیش نبود. وقتی اسماعیل به چاه حماد در بیابان آمل شط رسید بسیاری از سپاهیان او که از جنگ و گریز چندساله خسته شده بودند از او جداشدند و او را رها کردند و با عبور از جیحون به حاجیان ایلک خان پیوستند. دشمن همهٔ گذرگاه‌های جیحون را محاصره کرد. اسماعیل هم مورد محاصره قرار گرفت. دو برادر اسماعیل اسیر شدند و به اوزکند فرستاده شدند و اسماعیل به منزلگاه ابن بهیج اعرابی از عربهای چادرنشین بیابان گریخت. در ربیع‌الاول سال ۳۹۵ عربان شبانه بر اسماعیل هجوم بردند و او را به قتل رساندند. سپس پیکر اسماعیل را به روستای مایمرغ از نواحی رودبار زم در کرانه جیحون بردند و در همان‌جا او را به خاک سپردند. مقبرهٔ نه چندان بزرگ آخرین بازمانده امیر سامانی، ابوابراهیم اسماعیل اسماعیل که در بین مردم به مقبره علم بردار یا علمدار مشهوراست مسافت کمی باروستای آستان بابا در نزدیکی کرکی دارد. مقبره او مانند آرامگاه سامانیان بنایی است مربع شکل و گنبدپوش. در مقبره علمدار به جای گچ‌بری در شکل‌های گوناگون شاهد کنده‌کاری روی آجر هستیم.


title: اسماعیل منتصر سامانی

text: پس از هجوم ایلک خان به ماوراءالنهر و تسخیر و تصرف بخارا، ایلک خان ادعا می‌کرد برای اطاعت از امیر سامانی آمده‌است، اما بلافاصله شروع کرد به دستگیر کردن فرماندهان نظامی، و بقایای خاندان آل سامان. عبدالملک امیرسامانی، و برادرش منصور دوم، که نابینا شده‌بود و برادر دیگرش ابوابراهیم وابویعقوب و سایر بازماندگان سامانی را بازداشت کرد و هر کدام از آن‌ها را از هم جداکرد و به زندان انداخت تا با یکدیگر توطئه‌ای را ایجاد نکنند. از میان فرزندان نوح سوم سامانی، ابوابراهیم اسماعیل بن نوح که دستگیر شده‌بود توانست با سر کردن چادر کنیزی از خدمت کارانش از میان محبوسان بگریزد و در خانه پیرزنی از اهالی بخارا پنهان شود. قراخانیان تلاش کردند برای پیدا کردن او ولی موفق نشدند تااینکه از پیدا کردنش ناامید شدند. پس از آن اسماعیل به سمت خوارزم گریخت. ارسلان موفق شد با دستیابی بر بخارا بسیاری از امرا و فراریان را دستگیر کند و آن‌ها را تا حدود سمرقند تعقیب کند. حتی در برخوردی هم، مدافعان دیگر سمرقند را به شکست وادار کرد. وقتی این خبرها از بخارا به اسماعیل دوم سامانی رسید، به بخارا رفت. در همین میان وقتی ایلک خان باخبر شد با سپاهی گسترده عازم بخارا شد و زمانی‌که اسماعیل هم این خبر را شنید به سمت ابیورد فرار کرد. اسماعیل در ابیورد، پس از سر و سامان دادن به سپاه به سمت نیشابور رفت. نصر بن سبکتکین، برادر سلطان محودغزنوی، که خلافت نیشابور را در دست داشت وقتی از مقابله با او ناتوان شد به هرات فرارکرد. اسماعیل، با استقرار در نیشابور، به رتق و فتق امور پرداخت این وضع هم دوام نیاورد محمودغزموی، بلافاصله به بخارا رفت و اسماعیل را سرکوب کرد. پس از آن، اسماعیل به اسفراین گریخت. قبل ازآن، ابوالقاسم سیمجوری به او پیوسته بود، او در اسفراین می‌خواست به جمع‌آوری مالیات بپردازد ولی اهالی آنجا، مخالفت کردند و مجبورشد اسفراین را ترک کند. اسماعیل پس از آنکه هجوم محمودغزنوی را به خراسان دید دیگر در آنجا نماند و به سمت گرگان رفت و به نزد شمس المعالی قابوس بن وشمگیر پناه گرفت. قابوس هم پس از استقبال از او، بهترین اقدام را از سوی اسماعیل حرکت به سوی ری، و دست یابی بر این ناحیه خالی از مدعا دید. پس از آن اسماعیل به ری رفت. در وسط راه، با منصرف شدن از این مقصود سردارانش، تصمیم گرفت به نیشابور هجوم برد و آنجا را تسخیر کند. او در شوال سال۳۹۱ در نیشابور مستقرشد. پس از آن سریعاً، مأموران جمع مالیات را به ولایات اطراف فرستاد. با هجوم امیر نصرغزنوی، به نیشابور، اسماعیل مجبورشد به سمت گرگان فرارکند. این بار قابوس، بر خلاف دفعهٔ قبل که از او استقبال کرد، بر بی‌کفایتی اسماعیل و اطمینان از عدم توفیق و موفقیت او در آینده مطمئن شد. به همین دلیل دو هزار سپاهی برای بیرون کردن او از این منطقه فرستاد. ظاهراً پس از شکست در نیشابور که ارسلان بالو، سردار خود را به دلیل قصور در جنگ به قتل رساند و به دنبال رانده‌شدن از گرگان ناگزیر، به سمت سرخس به راه افتاد. در ربیع‌الاول سال۳۹۲، سپاه نصر بن سبکتکین به مقابله با او در سرخس شتافت. در این نبرد اسماعیل شکست خورد و بسیاری از سردارانش به اسارت گرفته شدند و به غزنه فرستاده شدند. اسماعیل پس از شکست مجبورشد که به ترکان غز که به سامانیان اظهاروفاداری می‌کردند روکند. پس در شوال سال ۳۹۳، باکمک آنها، به ماوراءالنهر حرکت کرد تا باایلک خان جنگ کند. در نواحی سمرقند باایلک خان رو به رو شد و او را شکست داد. اسیران بسیاری به دستش افتاد اما زمانی‌که غزان از تسلیم اسیران سپاه قراخانی، خودداری کردند، اسماعیل نسبت به وفاداری آن‌ها دچار گمان شد. پس از اینکه متوجه شد آن‌ها قصد آزادی اسیران را دارند برای اینکه به ایلک خان نزدیک شوند با گروهی از یاران مورد اعتمادش از جیحون گذشت. به دلیل زشت کاری‌های اسماعیل و سوءرفتارهایش با مردم به هر کجا که می‌رفت مردم او را بیرون می‌کردند. در اینجا بود که اسماعیل به دلیل ناامیدی نامه‌ای به محمودغزنوی نوشت و از او برای دفع ایلک خان کمک خواست. اوشعری راهم بیان کرد:


title: اسماعیل منتصر سامانی

text: بنابراین در مرو به سرو سامان دادن به سپاهیانش پرداخت سپس به ابیورد و شهرهای دیگر خراسان رفت. و پس از آن با سپاهیانش به بخارا هجوم برد. با وجود ضربات سنگینی که به سپاهیانش وارد شد به دلیل پیوستن مردم سمرقند و قبایل غزبه او در شعبان سال ۳۹۴، ایلک خان را در حوالی سمرقند شکست داد. چون ایلک خان نمی‌خواست ماوراءالنهر را از دست بدهد با سپاهی عظیم برگشت. در کنار سپاه ایلک خان بسیاری از افراد به اسماعیل پشت کردند و این عوامل باعث شکست اسماعیل می‌شد. پس اسماعیل از جیحون عبور کرد و در حوالی جوزجان رفت. در آنجا شروع به جمع‌آوری مالیات کرد از این رو از آنجا هم بیرون شد و به مرو رفت. سپاهیان محمودغزنوی هم او را از مرو بیرون کردند سپس به بسطام رفت. در بسطام با سپاهیان قابوس رو به رو شد و ناامیدانه به سمت ماوراءالنهر بازگشت. سپاهیان اسماعیل که دیگر از این جنگ و گریزها خسته شده بودند در ناحیه آمل شط او را رها کردند و به سپاهیان ایلک خان پیوستند. در این زمان اسماعیل مورد محاصره ترکان قرار گرفت و راهی جز فرار نداشت. حتی برادرانش به دست ترکان ایلک خانی افتادند.


title: تانوی عظمی

text: تانوی عظمی بازیگر هندی است.


title: تانوی عظمی

text: از فیلم‌هایی که وی در آن نقش داشته است می‌توان به ترس اشاره کرد.


title: تانوی عظمی

text: فهرست برخی از فیلم‌هایی که تانوی عظمی در آن‌ها به ایفای نقش پرداخته است:


title: پال سوره هاگن

text: پال سوره هاگن (زاده [۶ نوامبر ۱۹۸۰) بازیگر نروژی است.


title: پال سوره هاگن

text: از فیلم‌هایی که وی در آن نقش داشته است می‌توان به "چه بر سر دوشنبه آمده؟" و "به‌هوای دزدیدن اسب‌ها" اشاره کرد.


title: استیگ فروده هنریکسن

text: استیگ فروده هنریکسن (زاده ۱۹۷۵) بازیگر نروژی است.


title: استیگ فروده هنریکسن

text: از فیلم‌هایی که وی در آن نقش داشته است می‌توان به چه بر سر دوشنبه آمده؟ اشاره کرد.


title: ولاد رادشو

text: ولاد رادشو (زادهٔ ۱۸ نوامبر ۱۹۵۲) بازیگر رومانیایی است.


title: ولاد رادشو

text: از فیلم‌هایی که وی در آن نقش داشته است می‌توان به "چه بر سر دوشنبه آمده؟" و "خواب جزیره" اشاره کرد.


title: او یک بچه دارد

text: او یک بچه دارد فیلمی محصول سال ۱۹۸۸ و به کارگردانی جان هیوز است. در این فیلم بازیگرانی همچون کوین بیکن، الیزابت مک‌گاورن، الک بالدوین، ویلیام ویندام، هالند تیلور، کاترین دیمون، بیل اروین، جان اشتون، پال گلیسون، دنیس داگن، لری هانکین، ادی مک‌کلرگ، نانسی لنهان، مایکل کیتون، وودی هارلسون، متیو برودریک ایفای نقش کرده‌اند.


title: کفبیخ

text: کَفبیخ یا کَف زَنی نوعی شیرینی و دسر سنتی و قدیمی در خراسان است و بیشتر برای مراسم جشن‌های خانوادگی، دورهمی‌ها، چراغانی‌های دوستانه و بویژه برای جشن شب یلدا بکار می‌رود. امروزه، این رسم هنوز هم در جنوب خراسان و شهرستان های قاینات وگناباد رواج دارد.  ماده اصلی این شیرینی، ریشه گیاه چوبک است که در خراسان به آن بیخ می گویند و دارای خواص پزشکی است.


title: کفبیخ

text: تهیه شیرینی کفبیخ یا کف زنی یکی از آیین‌های شب چله در منطقه جغرافیایی خراسان قدیم، بخصوص گناباد و منطقه ی قهستان و بخصوص قاینات (پایتخت ایالت قهستان قدیم) است. کف نوعی شیرینی یا شربت سنتی مشابه بستنی است که ابتدا باید ریشه(بیخ) بوته چوبک را تمیز کرده و چند بار در آب جوشاند و آب آن را دور ریخت و بار سوم معمولاً جوشانده طعم خوشایندی دارد. سپس آن را در تغار یا ظرف سفالی می‌ریزند و با دسته گز هم می‌زنند.


title: کفبیخ

text: در این مراسم ریشه گیاهی به نام چوبک را که در جنوب خراسان به «بیخ» مشهور است، در آب خیسانده و پس از چند بار جوشاندن، در ظرف بزرگ سفالی به نام «تغار» می‌ریزند. مردان و جوانان فامیل با دسته‌ای از چوب‌های نازک درخت انار به نام «دسته گز» ،مایع مزبور را برای ساعت‌ها هم می‌زنند تا به صورت کف سفت درآید و این کار باید در محیط سرد صورت گیرد تا مایع مزبور ابتدا به صورت کف درآمده و سپس سفت شود که خشک شده آن مانند گز اصفهان می‌شود. کف آماده شده در پایان با مخلوط کردن شیره و یا شکر آماده خوردن شده و پس از تزیین با مغز گردو و پسته برای پذیرایی مهمانان برده می‌شود. در این میان گروهی از جوانان قبل از شیرین کردن کف‌ها مجاز هستند با پرتاب آن به سوی همدیگر و مالیدن کف به سر و صورت یکدیگر شادی و نشاط را به جمع مهمانان بیفزایند.


title: کفبیخ

text: برای درست کردن این شیرینی و شربت مقداری "چوبک" که در گویش بیرجند "پشمشویه" یا "بیخ"(ریشه) می نامند را کوبیده و چند بار در آب می جوشانند و چون این آب تلخ است آن را چند بار دور می ریزند.این کار را آنقدر تکرار می‌کنند که تلخی آب گرفته شود و هیچ طعمی نداشته باشد.


title: کفبیخ

text: آب جوشانده بیخ را می گذارند سرد شود. آنگاه آن را در ظرف بزرگی که بهتر است تغار سفالی باشد ، می ریزند و با "دسته گز" که از ترکه‌های به هم بسته شده درخت گز یا انار است هم می زنند و این زدن را آنقدر ادامه می دهند که آب چوبک "کف" کند و تا زمانی که سفت شود.


title: کفبیخ

text: سپس مقداری شیره انگور یا شیره شکر و یا پودر شکر را ،به بتدریج به آن اضافه می‌کنند و زدن کف را ادامه می دهند تا خوب مخلوط شود و "کف" شیرین شود. وقتی که «کف» از هر جهت آماده شد ،آن را در ظرفهایی ریخته و روی آن را مغز کوبیده گردو، بادام، پسته و تخم رازیانه و بادیان تزیین می کنند و با سرانگشت و یا با قاشق آن را می خورند. کفبیخ معمولاً بیشتر در زمستان برای شب یلدا و جشن‌های خانوادگی بکار می‌رود. در ادبیات خراسان واژه یلدا استفاده نشده ،بلکه در تمام ادوار تاریخی ،تا آنجا که اسناد شفاهی و مکتوب وجود دارد ،شب چله یا چله نشینی بکار رفته است. در این شب طولانی آیین‌ها و مراسم‌های خاصی وجود داشته که شاید در سایر مناطق ایران کمتر مرسوم بوده و یا اینکه به فراموشی سپرده شده است و به آن شب چراغانی یا شب چراغ یابطور خلاصه چِرَقو می‌گفتند. از آنجا که هر میهمانی برای رفتن به شب نشینی، چراغی را همراه خود می‌برده و به دلیل فراوانی چراغ‌ها در این مراسم،عبارت چراغانی و چهل چراغ را که نشانه کثرت است ،بکار می‌بردند.چرقو به معنی گردهمایی نیز بکار می رود.اگرچه انار و هندوانه در اکثر مناطق رایج بوده‌است اما در خراسان بیشتر لبو یا چغندر پخته، شلغم پخته و پختیک (لبوی خشک شده) و شربت و شیرینی «کف» یا کفبیخ مرسوم بوده‌است.


title: کفبیخ

text: یکی دیگر از جشنهای ایرانی چله تموز است که عکس چله زمستان است و آن طولانی‌ترین روز سال است که هنوز هم در خراسان جنوبی گرامی داشته می‌شود.


title: کفبیخ

text: در روستای گیت به گیاه بیخ یا چوبک ،سرسنگی نیز گفته می شود این گیاه به از بوته های اصلی مراتع این روستا است.


title: کفبیخ

text: مجله دریای پارس، بهمن 96، آیین های شب یلدا در گناباد، محمد عجم.


title: T4

text: T4 می‌تواند به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:


title: محاصره قسطنطنیه (۶۷۴-۶۷۸)

text: محاصره اول قسطنطنیه، جنگی است که بین سپاه اسلام و بیزانس درگرفت و در اقتصاد و اوضاع سیاسی هر دو کشور تأثیرات زیادی گذاشت. در نهایت سپاه اسلام موفق به فتح قسطنطنیه نشد و صدمات بسیاری از لحاظ نیروی انسانی و تجهیزات نظامی متحمل شد. پس از جنگ روابط بین اسلام و بیزانس شکل جدیدی به خود گرفت و مسلمانان مانع از بازپس گیری مواضع بیزانس در مصر و شام شدند و بیزانس به آسیای صغیر عقب‌نشینی کرد ولی هر دو برای تصرف این مناطق مهم تلاش می‌کردند.


title: محاصره قسطنطنیه (۶۷۴-۶۷۸)

text: معاویه اولین خلیفه اموی پس از جنگ‌های داخلی به قدرت رسید، او برنامه‌ریزی‌های بسیار در جهت فتح قسطنطنیه پایتخت امپراتوری بیزانس انجام داد:


title: محاصره قسطنطنیه (۶۷۴-۶۷۸)

text: اولین محاصره قسطنطنیه توسط اعراب در سال‌های ۶۷۸_۶۷۴ بوده‌است. حمله مسلمانان با برنامه‌ریزی بوده و آنان نیروهای خود را در پایگاه‌های امتداد سواحل آسیای صغیر اسکان دادند و سپس به محاصره قسطنطنیه پرداختند. در ابتدا مسلمانان به رهبری معاویه جزیره قبرس را فتح کردند و این محل به عنوان پایگاه برای محاصره لازم بود. معاویه از راه خشکی لشکرکشی را آغاز کرد و این سپاه به فرماندهی فضالة بن عبدالله انصاری تا خلقیدونه پیش رفتند و زمستان را در خاک بیزانس گذراندند. سفیان بن عوف با سپاهی به کمک او آمد. معاویه لشکری به رهبری یزید برای تکمیل محاصره فرستاد و به همراه جمعی از صحابه از جمله ابو ایوب انصاری که ایشان در پایین حصار قسطنطنیه دفن شد. نیرو دریایی اسلام با فتح جزیره‌های کوس و خیوس محاصره دریایی را کامل کردند، جناده بن ابی امیه پس از فتح جزیره ارواد به محاصره قسطنطنیه رسید ولی پیروزی چشم گیری بدست نیاورد و امپراتور کنستانتین چهارم توانست با آتش یونانی محاصره را بشکند و اعراب مجبور به عقب‌نشینی شدند.


title: محاصره قسطنطنیه (۶۷۴-۶۷۸)

text: کنستانتین چهارم با استفاده از این سلاح در مقابل حملات دریایی مسلمانان از مرزهای خود دفاع کرد. آتش یونانی نوعی مواد آتش زا است که شامل آهک و گوگرد است و دود غلیظ و انفجار بزرگی به وجود می‌آورد، از طریق لوله ای به سمت کشتی‌های دشمن پرتاب می‌کردند. وجود این سلاح اهمیت زیادی داشته و در تاریخ ماندگار شد به دلیل آنکه نقش خلفای اموی را برای فتح قسطنطنیه باطل ساخت و مانع گسترش اسلام در آنجا شد. بیزانس به شدت فرمول این اختراع را مخفی نگه داشت و امروزه دقیقاً ترکیبات آن مشخص نیست.


title: محاصره قسطنطنیه (۶۷۴-۶۷۸)

text: دلیل این صلح فرسوده شدن سپاه طرفین بود. طبق گفتگوهای انجام شده معاویه هر سال باید سه هزار قطعه طلا و پنجاه اسیر و اسب به رومیان می‌پرداخت. مدت این صلح مسلمانان و رومیان سی سال بوده است.


title: زانتوموناس کمپستریس

text: زانتوموناس کمپستریس گونه‌ای از باکتری است که سبب بیماری‌های گیاهی گوناگون در گیاهان مختلف می‌شود مانند پوسیدگی سیاه که در کلم‌سانان و نیز پژمردگی باکتریایی چمن مشاهده می‌شود.


title: زانتوموناس کمپستریس

text: این باکتری در تولید تجاری صمغ زانتان مورد استفاده قرار می‌گیرد و به دلیل جرم مولکولی‌ی بالای چندقندی‌ها، بویژه در صنایع غذایی بکار می‌رود.


title: زانتوموناس کمپستریس

text: این طبقه‌بندی بر اساس گیاه میزبان صورت گرفته است.


title: ترانه‌شناسی بابک امینی

text: بابک امینی (زادهٔ فروردین ۱۳۴۹ خورشیدی) آهنگساز، تنظیم‌کننده و خواننده‌ی ایرانی است.


title: ترانه‌شناسی بابک امینی

text: قطعاتی برای گیتار


title: مسلمان معتدل

text: مسلمان معتدل () یک برچسب در مقابل اسلام رادیکال در مبارزه با تروریسم است، که یادآوری می‌کند حمایت از تروریسم اسلامی از ویژگی‌های یک جناح «رادیکال» در اسلام است، و یک جناح میانه‌رو از مسلمانان هستند که تروریسم را محکوم می‌کنند.


title: مسلمان معتدل

text: لورنزو جی ویدینو این اصطلاح را به عنوان «ذاتاً بحث‌برانگیز» تعریف می‌کند و دانشمندان استدلال می‌کنند که جمعیت مسلمان به صورت قابل پیش‌بینی دریافته اند که اصطلاح «مسلمان میانه‌رو» یک توهین است. چرنی و مورفی استدلال می‌کنند که دسته‌بندی مسلمانان به افراطی و میانه‌رو بی‌طرفانه نیست، بکارگیری گسترده این ترم دایره مسلمانان را از بحث راجع به مبارزه ضد تروریسم و برچسبی که بر اساس آن به نفع یا علیه تروریسم زده می‌شود، محروم می‌کند. اگر چه بعضی از مسلمانان از چنین زبانی استفاده می‌کنند، اما دیگران آن را بیشتر به عنوان لکه دار کردن جوامع مسلمان و اسلام می‌دانند.


title: مسلمان معتدل

text: برخی معتقدند که برچسب «مسلمان معتدل» توهین است؛ چرا که آن‌ها معتقدند که این امر نشان می‌دهد که اسلام عادی صلح‌آمیز نیست. و گروهی دیگر معتقدند که «مسلمانان معتدل به‌طور کامل مسلمان» نیستند، یا این که این اصطلاح با مترقی" یا "سکولار" با "میانه‌رو برابر است.


title: تورنت (والنسیا)

text: تورنت (به اسپانیایی: Torrente) یک دهستان در اسپانیا است که در Horta Sud واقع شده‌است. تورنت ۶۹٫۳ کیلومتر مربع مساحت و ۷۹٬۸۴۳ نفر جمعیت دارد و ۶۶ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.


title: تورنت (والنسیا)

text: شهرهای Benalup-Casas Viejas, Għarb و زبوگ خواهرخوانده‌های تورنت (والنسیا) هستند.


title: خارائیز د لا ورا

text: خارائیز د لا ورا (به اسپانیایی: Jaraíz de la Vera) یک دهستان در اسپانیا است که در استان کاسرس واقع شده‌است. خارائیز د لا ورا ۶۳ کیلومتر مربع مساحت و ۶٬۷۲۷ نفر جمعیت دارد و ۵۶۱ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.


title: فوئنته-توخر

text: فوئنته-توخر (به اسپانیایی: Fuente-Tójar) یک دهستان در اسپانیا است که در استان کوردوبا (اسپانیا) واقع شده‌است. فوئنته-توخر ۲۴ کیلومتر مربع مساحت و ۷۹۵ نفر جمعیت دارد و ۶۰۰ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.


title: ساریا (اسپانیا)

text: ساریا (به اسپانیایی: Sarria) یک دهستان در اسپانیا است که در استان لوگو واقع شده‌است. ساریا ۱۳٬۵۰۸ نفر جمعیت دارد.


title: پوسیدگی سیاه

text: پوسیدگی سیاه نام انواعی از بیماری‌های گیاهی است که توسط قارچ و یا باکتری به وجود می‌آید و سبب به وجود آمدن تغییر رنگ قهوه‌ای تیره و پوسیدگی برگ‌های میوه و سبزیجات می‌شود.


title: چیویتا (کالابریا)

text: چیویتا (به ایتالیایی: Civita) یک کومونه در ایتالیا است که در استان کزنتزا واقع شده‌است. چیویتا ۲۷ کیلومتر مربع مساحت و ۱٬۱۲۴ نفر جمعیت دارد و ۴۵۰ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.


title: کانچللو ئه آرنونه

text: کانچللو ئه آرنونه (به ایتالیایی: Cancello ed Arnone) یک کومونه در ایتالیا است که در استان کسرتا واقع شده‌است. کانچللو ئه آرنونه ۴۹٫۲ کیلومتر مربع مساحت و ۵٬۳۷۱ نفر جمعیت دارد و ۸ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.


title: شیشانو

text: شیشانو (به ایتالیایی: Scisciano) یک کومونه در ایتالیا است که در استان ناپل واقع شده‌است. شیشانو ۵٫۵ کیلومتر مربع مساحت و ۵٬۱۶۶ نفر جمعیت دارد.


title: ویشانو

text: ویشانو (به ایتالیایی: Visciano) یک کومونه در ایتالیا است که در استان ناپل واقع شده‌است. ویشانو ۱۰٫۹ کیلومتر مربع مساحت و ۴٬۶۰۷ نفر جمعیت دارد.


title: ویشانو

text: شهر Gerena خواهرخواندهٔ ویشانو هست.


title: مسجد جامع اصفهان

text: مسجد جامع اصفهان که به مسجد جامع عتیق و مسجد جمعه اصفهان هم معروف است، یکی از بناهای تاریخی شهر اصفهان است که قدمت آن به قرن دوم هجری قمری بازمی‌گردد. این مسجد در سال ۱۵۶ هجری قمری/۷۷۷ میلادی ساخته شد؛ مسجدی که کوچک و متناسب با جمعیت شهر اصفهان ساخته شده‌بود و باعث رشد شهرنشینی اصفهان شد. در سال ۲۲۶ ه.ق/۸۴۶ م به فرمان خلیفه معتصم عباسی، مسجد پیشین تخریب شد و بنایی ستون‌دار به همراه سقفی چوبی ساخته شد که هم‌اکنون هم قسمتی از ستون‌ها و دیوارهای آن باقی مانده‌است. اما مهم‌ترین تغییرات مسجد در دوران سلجوقی انجام شد؛ معماران این دوره از الگوی «مسجد عربی» فاصله گرفتند و با ساخت چهار ایوان در ضلع‌های شمالی، جنوبی، شرقی و غربی، سبکی جدید پدیدآوردند که به «مسجد ایرانی» معروف شد. در ماه ربیع‌الاول سال ۵۱۵ ه.ق این مسجد توسط اسماعیلیان به آتش کشیده‌شد که در دوران‌های بعد دوباره ترمیم شد. در سده‌های بعد و در دوره‌های ایلخانی، مظفری، تیموری، صفوی و قاجار نیز این مسجد تغییرات مهمی داشته است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: مسجد جامع اصفهان ابتدا از خشت خام ساخته شده‌بود اما به خاطر پایداری آجر، سرعت ساخت بالا و عوامل دیگر، در بازسازی آن از آجر استفاده شد. طاق‌های چشمه‌ای، ایوانهای چهارگانه، سردرها، جرزهای آجری و تزئینات متفاوتی که متناسب با معماری هر دوره از تاریخ ایران و در سبک‌های خراسانی (یا عربی) و رازی در این مسجد به کار برده شده، اثری را پدید آورده که الگویی برای مساجد ایران و حتی مناطق مسلمان‌نشین دیگر شده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: ضلع شمالی مسجد از ایوان درویش، مدرسهٔ مظفری، گنبد تاج‌الملک یا گنبد خاکی، چهلستون، شبستان و کتیبه‌های مختلفی که از دوران‌های سلجوقی و صفوی به‌جا مانده، تشکیل شده‌است. این کتیبه‌ها با استفاده از گچ و آجر ساخته شده و با خط‌هایی چون کوفی، ثلث، نستعلیق و بنایی و آیاتی از قرآن تزئین شده‌است. ضلع جنوبی مسجد، ضلعی است که ساختمان‌های اساسیِ بنا در آن به سبک عربی و به وسیلهٔ خشت خام ساخته شده‌بود. در دوران نظام‌الملک با تخریب شبستان، گنبدی به صورت دوپوسته ساخته شد که باعث می‌شد ترک‌بندی‌ها پوشیده بماند و گنبد بزرگ‌تر نشان داده‌شود. در دوران آل مظفر، آق قویونلو و صفوی نیز کتیبه‌هایی به این قسمت اضافه شد و بنای ضلع جنوبی کمی تغییر کرد. کتیبهٔ شاه طهماسب مبنی بر بخشش مالیات و توبه‌نامهٔ وی، کتیبهٔ شاه اسماعیل برای صدور حواله به نام افراد اصفهان، کتیبهٔ سنگ‌فرش و کتبیهٔ آب مباح مسجد از جمله آثار این ضلع است. ضلع غربی از شبستان زمستانی، مسجد مصلی، مسجد و محراب الجایتو، کتیبه‌های شاهان صفوی و محمد امین اصفهانی ساخته شده‌است. قسمتی از دیوار این ضلع باقی‌ماندهٔ دیوار خشتی ساخته شده در قرن هشتم هجری است. الجایتو، محمد بن بایسنقر تیموری و شاه سلطان حسین صفوی از جمله افرادی بودند که باعث تغییراتی در این قسمت شدند. تازه‌ترین قسمت مسجد، ضلع شرقی است که متعلق به دوران سلجوقی است. این قسمت به مرور زمان تخریب و در دوران شاه سلیمان صفوی دوباره ساخته شد و کتیبه‌ای مربوط به این بازسازی نیز در ایوان شرقی قرار دارد. کتیبه‌هایی از دوران هوتکیان، آل مظفر و شاه طهماسب صفوی نیز در این قسمت باقی مانده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: هم اکنون، مسجد جامع در میدان قیام، خیابان مجلسی و در آخر بازار بزرگ قرار دارد. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران و در سال ۱۳۹۰ هجری شمسی نیز به عنوان میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.


title: مسجد جامع اصفهان

text: مسجد جامع عبادتگاه مسلمانان، محل برگزاری نماز جماعت و به ویژه نماز جمعه و مکان گردهمایی‌های سیاسی، اجتماعی و آموزشی آن‌هاست. در شهرسازی مسلمانان مسجد جامع در مرکز شهر بنا می‌شود. نام مسجد جامع به برپایی نماز جمعه در آن اشاره دارد و بزرگی و وسعت آن هیچ دخلی در نامش نداشته‌است. پس از ظهور اسلام، محمد مسجدی را در مدینه پایه‌گذاری کرد که مسجد النبی نام گرفت و مقر رئیس حکومت و مسجد اصلی بود و دیگر مساجد برای عبادت و تعلیم انتخاب شده‌بودند. این مسجد الگوی اصلی مسجد جامع در تمدن اسلامی بوده‌است. احتمال دارد نخستین بار از زمان عمر بن خطاب یا علی بن ابی‌طالب از خلفای راشدین این نام به کار برده شده باشد. در فتوحات اولیه، مساجد را بسیار کوچک و به همان شیوهٔ مسجد النبی می‌ساختند؛ در واقع معتقد بودند هیچ‌چیز مثل مسجد نمی‌تواند وحدت مسلمانان را حفظ کند. مساجد اولیه با سقفی از حصیر و چوب پوشانده می‌شد و دیواری گلی آن را دربرمی‌گرفت. به مرور زمان و با گسترش شهرها، مساجد تغییر شکل دادند. معماران ایرانی از خشت و آجر برای ساخت دیوارها و سقف استفاده کردند؛ به مرور زمان ایوان‌ها، طاق‌های چشمه‌ای، جرزها، ستون‌ها و… اضافه شد.


title: مسجد جامع اصفهان

text: هانری کربن می‌گوید در مقابل پرستشگاه آسمانی، مسجد پرستشگاهی زمینی است که در واقع، این محل مکان ارتباط میان آسمان و زمین است. در معماری مسجدهای ایرانی، در میان صحن، حوض آبی قرار دارد که تصویری از آسمان، که همان پرستشگاه مثالی است، در آن پدیدار می‌شود و کاشی‌های گنبد را نمایان می‌کند. مساجد دارای ۴ ایوان هستند که در امتداد ۴ افق هم قرار دارند.


title: مسجد جامع اصفهان

text: اصفهان به خاطر وجود زاینده‌رود و شرایط طبیعی مناسب، احتمالاً از نیمهٔ دوم هزاره ۴ ق. م شاهد شکل‌گیری آبادی‌های بسیاری بوده‌است. سال شکل‌گیری شهر اصفهان با ابهام روبه‌رو است و اطلاع دقیقی از آن در دست نیست. در اواخر عصر ساسانیان هفت شهر نزدیک به هم در این ناحیه بوده‌است که عبارت بودند از جی، مهرین، شادریه، درام، قه، کهنه و جار. به گفته لاکهارت اصفهان تا قرن ۴ ه.ق/ ۱۰ م با این عنوان امروزی و به این صورت وجود نداشته، در واقع جی شهر اصلی بوده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: حسن بن محمد قمی می‌گوید اصفهان در سال ۲۱ ه.ق فتح شد، با این حال عده‌ای سال ۲۳/۲۴ ه.ق را سال فتح اصفهان دانسته‌اند. به گفته مجمل التواریخ و القصص مدتی پس از آن، از ۷ شهری که وجود داشت ۳ شهر باقی مانده‌بود، که این ۳ شهر مجموعاً اصفهان نامیده‌می‌شدند. جی، قه و مهرین این سه شهر بودند. "جبل عاملی" معتقد است روستایی به نام «یاوان» هم در مرکز این مجموعه قرار داشته که مسجد جامع آنجا ساخته می‌شود؛ او همچنین به نهری اشاره کرده‌است که به هنگام بهره‌برداری از زاینده‌رود ایجاد شده و دقیقاً از وسط مسجد جامع گذر می‌کرد. در زمان خلافت منصور عباسی اصفهان دوباره رو به آبادانی رفت و افراد بسیاری در شهر ساکن شدند. به نقل از مافروخی به فرمان منصور در سال ۱۵۲ ه. ق، قصر و مسجد جامع در شهر بنا شد، دیواری به دور آن کشیده‌شد اما پیش از آن اصفهان خراب و ده‌های پراکندهٔ بسیاری داشت.


title: مسجد جامع اصفهان

text: مسجد جامع در طول ۱۲ قرن تغییرات مهمی به خود دیده که باعث تکامل آن نسبت به دوران‌های قبل شد. شکل‌گیری شهر اصفهان را باید مطابق با ساخت مسجد جامع دانست. در سال ۱۵۶ ه.ق/۷۷۷ م مسجدی وجود داشت که متناسب با جمعیت شهر بود و در شمال غربی میدان مرکزی اصفهان قرار داشت. این بنا در دوران منصور و به سبک خراسانی ایجاد شده‌بود و در واقع اولین بنای اسلامی این محل بوده‌است. این احتمال وجود دارد که این بنا بر روی بقایای یک آتشکده ساخته شده‌باشد. این قسمت که بسیار ساده و از خشت خام ساخته شده‌بود، بعداً تخریب شد، و تنها نشانه‌های اندکی از آن در حفاری‌ها یافت شده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: در قرن سوم ه.ق/نهم م. در اثر افزایش جمعیت شهر و گسترش نیازهای مردم و ساکنان آن، نیاز به ایجاد تغییراتی در ساختمان مسجد احساس شد؛ پس در زمان معتصم در سال ۲۲۶ ه.ق/۸۴۶ م. مسجد جامع پیشین را خراب کردند، زمین‌ها و خانه‌های اطراف مسجد را از مردم خریدند و در همان مکان قبلی، مسجدی بزرگتر به مساحت حدود یک هکتار و بنابر شیوه خراسانی ساختند. جهت قبله را که حدود ۲۰ تا ۳۰ درجه با قبلهٔ فعلی اختلاف داشت، اصلاح کردند و شبستان‌های ستون‌دار و سقف چوبی در آن ایجاد کردند. کتابخانه‌ای هم در همین دوران در مسجد ساخته شد که کتب علمی زمانه را در آن جمع‌آوری کردند و کنار هر ستونی کلاس درس تشکیل دادند. شبستان در سمت جنوبی ۶ دهانه، در قسمت شرق و غرب ۲ دهانه و در شمال ۴ دهانه داشت. در ضلع‌های شرقی و غربی مسجد ۲ ردیف ستون، در ضلع شمالی ۴ ردیف و در ضلع جنوبی ۶ ردیف ستون وجود داشت. دیوارها به رنگ قرمز و کاه‌گلی بود و در اطراف آن دیوار خشتی بلند و قطوری بود که مسجد را فرامی‌گرفت. گالدیری طی مطالعات و خاک‌برداری‌هایی که در قسمت‌های گنبد خواجه نظام‌الملک و قسمت‌های شرقی، شمالی و غربی انجام داد، ستون‌های شبستان مسجد متعلق به قرن سوم قمری را کشف کرد و موفق شد نقشهٔ آن را رسم کند. ورودی اصلی مسجد در این دوران، ورودی ضلع شمالی بوده‌است و در ضلع‌های شرقی و غربی نیز ۴ ورودی فرعی وجود داشته‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: پس از ضعف خلافت عباسی، اصفهان به مدت چندین دهه دستخوش ناآرامی سیاسی و رقابت حکام محلی بود. نهایتاً با استقرار آل بویه، این شهر آرامش خود را بازیافت و از ۳۲۳ تا ۴۲۱ قمری، به‌خصوص در دوران وزارت صاحب بن عباد، شهر رونق گرفت و کانون گردهم‌آمدن دانشوران و بازرگانان از اقصی نقاط جهان اسلام شد. توسعهٔ شهر بر مسجد جامع آن هم تأثیر گذاشت و آن را دچار تغییراتی کرد. دهانه‌ای به آن اضافه شد که ارتفاع آن را طبق دیگر دهانه‌ها در نظر گرفتند و ستون‌ها نیز با نوعی از آجر پخته و نقش‌های هندسی تزئین شد. این ستون‌ها در ادوار بعد کاملاً پوشیده شد و معماری جدیدی جایگزین آنها شد، اما در همان زمان ستون‌های آل‌بویه به صورتی متناسب و زیبا و موزون برپا بوده‌اند. "گالدیری" به هنگام کشف ستون‌های قرن سومی بنا، به وجود ستون‌های دیگری پی برد که سبک‌ساخت بودند و مصالح به‌کاررفته در آنها با دیگر ستون‌ها متفاوت بود؛ و این چنین ستون‌های مسجد آل‌بویه را یافتند.


title: مسجد جامع اصفهان

text: آل بویه در مسجد کتابخانه‌ای بنا کرده بودند که فهرست کتاب‌هایش در ۳ جلد قطور ثبت شده‌بود. کتابخانهٔ این قسمت توسط استادالرئیس ابوالعباس احمد الضَبی ساخته شده‌است. وی کتبی را که مربوط به موضوعات تفسیر قرآن، حدیث، صرف و نحو، لغت، ادبیات، شعر، منطق، ریاضی و طبیعیات بوده، در این کتابخانه گرد آورده‌است. بنابه نقلی دیگر، کتاب‌های این کتابخانه به ۱۷۰ هزار جلد می‌رسیده. در دوران بعد کتاب‌هایی که متعلق به کتابخانهٔ اصفهان بوده، به کتابخانهٔ داخل مسجد جامع شهر منتقل شده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: در سال ۴۴۲ هجری قمری طغرل سلجوقی دروازه‌های اصفهان را پس از یک محاصره طولانی و ویرانگر گشود. البته شهر به زودی بازسازی شد. با این حال ناصرخسرو در سال ۴۴۳ اصفهان را پررونق‌ترین و بهترین شهر فارس‌زبانی که از آن گذر کرده، توصیف می‌کند. پس از استقرار پایتخت طغرل در اصفهان، توسعهٔ سریع شهر، مردمی که در جریان درگیری‌ها گریخته بودند را دوباره به شهر کشاند. گسترش شهر در زمان آلب ارسلان نیز ادامه یافت، اما در دوران ملکشاه و وزیر باتدبیرش خواجه نظام‌الملک طوسی بود که شهر به اوج شکوهش رسید به‌طوری‌که جمعیت شهر دو برابر شد و بناهای بسیاری در آن ساخته شد. اصفهان در دوران این سه پادشاه سلجوقی، شاهد پیشرفت شگرفی بود و هر روز بر رونق و شکوه آن افزوده می‌شد. در این زمان آنچه از غنایم جیحون تا انطاکیه به کشور می‌رسید، در این شهر انباشته می‌شد و باعث ساخت‌وسازهای فراوانی شد. امیران سلجوقی و خواجه نظام‌الملک عمارت‌های بسیاری را احداث کردند و اصفهان جزئی از شهرهای مهم شد.


title: مسجد جامع اصفهان

text: بدین ترتیب، مهم‌ترین تحول مسجد جامع اصفهان در پنجم-ششم ه.ق/یازدهم-دوازدهم م رخ داد و مسجد جامع وارد مرحلهٔ جدیدی شد. این تحول همان تبدیل شبستان به ایوان است که بر مبنای سبک رازی صورت گرفته‌است. گنبد نظام‌الملک با تخریب تعدادی از ستون‌های شبستان ضلع جنوبی و به صورت منفرد، به طریقی که ۳ ضلع آن جدا بوده و بدون فضای سرپوشیده ایجاد شد و تنها قسمت جنوبی گنبد به دیوارهای اطراف متصل بود. گنبد تاج‌الملک در شمال ساخته شد و بر هر کدام از محورهای اصلی مسجد ایوانی ساخته‌شد. ایوان شمالی با تخریب تعداد محدودی از ستون‌های دهانهٔ شمالی مسجد ایجاد شده و ایوان جنوبی نیز برای ایجاد فضایی مرتبط با مسجد نظام‌الملک بنا شد. در قسمت شرقی ایوان شاگرد ساخته شد و برای احداث این قسمت معماران ناگزیر تعدادی از ستون‌های قرن ۳ ه.ق را تخریب کردند. ایوان غربی نیز که به ایوان شرقی شباهت بسیار دارد با تخریب همان دهانه‌های قرن ۳ ه.ق ایجاد شد؛ و این چنین مسجد شبستانی به مسجدی به سبک چهارایوانی تبدیل شد. گالدیری از طریق پی‌گردی‌ها و خاک‌برداری‌های پشت‌بام‌ها موفق شد توسعهٔ مسجد از جانب شرق در دورهٔ سلجوقی و از جانب غرب در دورهٔ تیموری را مشخص کند.


title: مسجد جامع اصفهان

text: با مرگ ملکشاه در سال ۴۸۵ قمری، اصفهان کانون رقابت و درگیری جانشینان وی و نیز منازعات مذهبی شد. شهر در اثر اختلافات سیاسی و مناقشات مذهبی به‌تدریج شکوه خود را از دست داد.


title: مسجد جامع اصفهان

text: اسماعیلیان در نقاط مختلف اطراف اصفهان ساکن بودند. آنان به خاطر اعمال‌شان تحت فشار حکومت قرار گرفتند که به دنبال آن سلجوقیان، عبدالملک بن عطاش، داعی بزرگ اسماعیلی را به طرز فجیعی به قتل رساندند و دیگر افراد مشکوک به باطنی‌گری را هم در خرمن‌ها آتش زدند. اسماعیلیان هم که از این اوضاع به شدت خشمگین بودند، در ربیع‌الاول ۵۱۵ ه.ق مسجد جامع و کتابخانهٔ آن را به آتش کشیدند. در آتش‌سوزی سال ۵۱۵ ه.ق آموزشگاه‌ها، صومعهها، مخزن‌ها و کتابخانهٔ بزرگ مسجد از بین رفتند.


title: مسجد جامع اصفهان

text: مافروخی می‌گوید یکی از اصفهانیان معروف به «ابومُضِر دومی»، بر دو فیلوار که ابتدای بازار رنگ‌رزان بوده، یک طاق و دو منار بنا کرد و دری قرار داد که خرج آن مجموعاً هزار دینار می‌شده. پس از این آتش‌سوزی، در ضلع شمالی و جنوبی فضای وسیع و گنبدداری باقی ماند و در ضلع‌های شرقی و غربی هم تنها ویرانه‌ای به چشم می‌خورد.


title: مسجد جامع اصفهان

text: ترمیم مسجد پس از آتش‌سوزی: پس از آتش‌سوزی سال ۵۱۵ ه.ق، تجدید ساختمان مسجد آغاز شد و به جای بناهایی که منهدم شده بودند، ایوان‌هایی چهارگانه، شبستان‌ها و چهلستون‌هایی به شیوهٔ رازی ساخته شدند. این سازه‌ها در قرون بعدی هم تکمیل شدند. در شمال شرق مسجد کتیبه‌ای به خط کوفی وجود دارد که از این آتش‌سوزی حکایت می‌کند:


title: مسجد جامع اصفهان

text: پایتخت در زمان سلطان سنجر از اصفهان منتقل شد و مردم به‌شدت فقیر و آبادی‌ها خراب شدند. نهایتاً، در سال ۵۹۰ با انقراض سلجوقیان عراق، اصفهان به دست علاءالدین تکش خوارزمشاه افتاد. پس از آن تا زمان حمله مغول به ایران، امیران محلی با استقلال نسبی بر اصفهان حکومت می‌کردند. در سال ۶۳۳ ه.ق سپاه مغول به شهر حمله کرد و بر آن چیره شد و چنان کرد که به تعبیر رشیدالدین فضل الله همدانی: «چندان خلق که ایشان کشته‌اند، کس نکشته».


title: مسجد جامع اصفهان

text: در زمان حکومت غازان خان و الجایتو اقداماتی برای بازسازی و رونق شهر اصفهان صورت گرفت و شهر بسیار توسعه یافت. در دورهٔ ایلخانان محرابی در قسمت غربی ساخته شد که با بهترین استفاده از هنر گچ‌بری و خطاطی، مبدل به زیباترین محراب گچ‌بری عصر ایلخانی شد. در مقابل این محراب، شبستانی با ستون‌های متعدد مربوط به قرن سوم هجری وجود داشت. کمتر از نیم قرن بعد این شبستان تخریب شد و فضایی یک‌دست و بدون ستون ایجاد گردید. اما در حفاری‌های ادوار بعد، زیر همین فضای ایجادشده، باقی‌ماندهٔ ستون‌های اعصار قبل همچنان وجود داشته‌است. فضای جدیدی که ساخته شد، طاق و تویزه داشت؛ تویزه‌هایی که به صورت ضربی ایجاد شده بود. طاق‌ها هر کدام پوشش مختلفی داشت؛ پوششی که در دیگر ادوار تاریخی بی‌سابقه بوده‌است. در همین زمان طاق‌های دوطبقه هم ساخته شد.


title: مسجد جامع اصفهان

text: پس از ایلخانان، حکومت به مظفریان رسید. آنها در یزد، شیراز، اصفهان و کرمان قدرت بسیار یافتند و محمودشاه هم حاکم اصفهان شد و اقدامات بسیاری از جمله ساخت مدرسهٔ مظفری و مسجد مصلی در این دوره صورت گرفت.


title: مسجد جامع اصفهان

text: با سقوط ایلخانان، شهر میان حاکمان محلی، آل مظفر و آل اینجو دست‌به‌دست شد و این وضعیت به‌شدت از رونق آن کاست. نهایتاً، تیمور در ۷۸۹ قمری به شهر دست‌یافت و عده زیادی از مردم را کشت. با این حال، در دوران تیموری (طی قرن نهم هجری) این مسجد همچنان اهمیت خود را حفظ کرد و حاکمان در چند قسمت تغییراتی به وجود آوردند و نماهایی از مسجد را هم تزئین کردند. در قسمت جنوب غربی شبستانی ساخته شد که به‌خاطر اینکه خارج از دیوار خشتی قرن سوم ه.ق قرار گرفت، آن را تخریب کردند و ستون‌هایی جایگزین آن کردند تا ارتباط شبستان فعلی با شبستان قبلی باقی بماند. شبستانی که در دورهٔ تیموری ساخته شد، کاملاً ساده بود و تزئین خاصی نداشت و حتی ستون‌های آن هم فاقد تزئینات برجسته بودند. با ایجاد این شبستان، دسترسی به غرب مسجد دچار تغییراتی شد و راهرویی جدید به‌وسیلهٔ ستون و طاق‌نما، با ضخامت بسیار ایجاد شد که قسمت غربی را به حیاط اصلی متصل می‌کرد. سردر این راهرو را در دوران صفوی تزئین کردند.


title: مسجد جامع اصفهان

text: نمای صحن مسجد در دورهٔ عباسی ساده بود. در دورهٔ آل‌بویه هم تنها یک ردیف طاق چشمه به آن اضافه شد. در زمان ایلخانی غرفه‌های داخلی از یک‌طبقه به دوطبقه تغییر یافت و لبهٔ پشت‌بام ۱/۵ متر بالاتر برده شد و همین امر باعث ایجاد معماری جدیدی شد. این تغییرات در دوران تیمور و جانشینانش با کاشی و آجر مرمت شد و این مرمت تا حال باقی مانده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: پس از دوره‌ای طولانی از ضعف زندگی شهری و منازعات خوانین در اصفهان، در سال ۸۷۴ اوزون حسن آق قویونلو به اصفهان دست یافت و کوشید تا شهر را رونق بخشد؛ هرچند بازسازی حیات شهری عملاً یک سده به طول انجامید. با این حال، به عقیدهٔ شماری از باستان‌شناسان، دخالت اوزون حسن در تغییر وضع قبلی مسجد خیلی بیشتر از پادشاهان صفوی بوده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: در عصر صفوی (قرن دهم ه.ق) در جانب غربی مسجد و در شبستان تیموری تغییراتی اعمال شد. این تغییرها برای ایجاد فضایی روباز بود که بتواند برای اجرای نماز استفاده شود و به این خاطر تعدادی از ستون‌ها و دهانهٔ قسمت غربی این شبستان به‌طور کامل تخریب شد. بنایی که ایجاد شد پوشش طاق و تویزه داشت و مدخل ورودی آن در راهروی شمالی قرار داشت. روشنایی این مکان نوساخته به حد کافی نبود پس نورگیرهایی در طاق ایجاد کردند که کمی فضا روشن‌تر شود. در دیوار شمالی هم دری چوبی قرار دادند که طرح‌های گره‌چینی داشت و اطرافش به وسیلهٔ کاشی‌های معقلی تزئین شد. دیوار غربی هم پنجره‌هایی داشت که روشنایی را دوچندان می‌کرد. در این دوران مقبرهٔ علامه مجلسی هم تعمیر شد. صفویان همچنین کاشی‌ها، لوح‌ها و کتیبه‌هایی با خط ثلث و نستعلیق به ضلع‌های شرقی، غربی و جنوبی افزودند. در همین زمان پوشش ایوان شرقی که مربوط به دوران سلجوقی بود فروریخت و با مقرنس‌های صفوی آراسته شد.


title: مسجد جامع اصفهان

text: در دوران قاجار چون وضع اقتصادی و سیاسی کشور خوب نبود و پایتخت هم به تهران منتقل شد، بی‌توجهی به این بنا دوچندان شد. بازسازی‌هایی این دوران هم بسیار محدود است. مثلاً مرمتی در قسمت شرقی و ورودی آن، در دوران فتحعلی شاه قاجار انجام شد. کتیبه‌ای نیز در آن قرار دارد که مربوط به سال ۱۲۱۸ ه.ق است. در همین زمان سکوهایی آجری هم ایجاد شد که حدود نیم‌متر ارتفاع داشت و برای ادای نمازهای مغرب و عشا در تابستان ساخته شده‌بود. مقبرهٔ علامه مجلسی هم که در شمال غربی مسجد قرار داشت در همین زمان مرمت شد. مقبرهٔ علامه مجلسی در بین مردم از احترام بسیاری برخوردار بود و از زمان صفوی تاکنون زیارتگاه عموم بوده‌است. ساخت این بنا از زمان صفویان آغاز شد. در دورهٔ قاجار هم حیاط و غرفه‌هایی که برای زائران تعبیه شده‌بود گسترش یافت، نمای خارجی آن هم به وسیلهٔ کاشی تزئین شد و نقاشی‌های داخل بنا هم دوباره تجدید شدند.


title: مسجد جامع اصفهان

text: از آغاز قرن چهاردهم هجری شمسی رسیدگی به بناهای تاریخی شهر اصفهان اهمیت بسیاری یافت. مسجد جامع اصفهان جز آثار ملی ثبت شد (۱۳۱۰ ه.ش) و هر ساله قسمتی از بودجهٔ دولتی به آن اختصاص داده شده‌است. هنگامی که وزارت فرهنگ و هنر اصفهان تصمیم گرفت مرمت مسجد را آغاز کند، از "حسین معارفی" خواسته شد این کار را به انجام برساند. در این زمان مدرسهٔ مظفری، ایوان شرقی و منارهٔ غربی مسجد دچار ناپایداری شده‌بود و "معارفی" دربارهٔ همین موضوع با باستان‌شناس و آرشیتکتی فرانسوی که در اصفهان حضور یافته بود گفتگو کرد. مشکل این قسمت‌ها چرخیدن لبهٔ خارجی ایوان به بیرون بود، پس آن‌ها به وسیلهٔ نصب دو تیرآهن قرینه و ادامه‌دادن آن‌ها تا انتهای ایوان شرقی، حرکت آجرها را مهار کردند. پایین منارهٔ غربی را هم به وسیلهٔ کمربندی فولادی محکم کردند و با کشیدن سیم بکسلی در جهت عکس آن موفق شدند از حرکت آن جلوگیری کنند. با ایجاد پشت‌بندها و نصب سیم بکسل‌ها از تخریب مدرسهٔ مظفری هم جلوگیری شد. کاشی‌های شبستان الجایتو و نماهای خارجی ایوان شمالی و جنوبی نیز تعمیر شد. مؤسسهٔ ایتالیایی ایزمئو هم به سرپرستی "گالدیری" روابط خوبی را با ایران آغاز کرد و مرمت و مطالعهٔ بناهایی از ایران را به‌عهده گرفت. او از سال ۱۳۴۹ ه.ش/ ۱۹۷۱ م تا ۱۳۶۲ ه.ش/ ۱۹۸۴ م، مرمت قسمت‌های مختلف مسجد را انجام داد. "گالدیری" می‌گوید رطوبتی که از طریق پشت بام یا از طریق صعود از زمین وارد مسجد شده‌بود به شدت معماری آن را دچار آسیب کرده‌بود؛ پس سقف به‌طور کامل به همان شیوهٔ قدیمی کاهگل شد و برای قسمت‌های دیگر هم هواکش قرار داده‌شد.


title: مسجد جامع اصفهان

text: پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران با وقفه‌ای یک‌ساله مرمت مسجد ادامه پیدا کرد و سازمان میراث فرهنگی هم ایجاد شد. در اسفند ماه سال ۱۳۶۳ ه.ش/ ۱۹۸۵ م بود که بمبی از هواپیمای بمب‌افکن عراقی در شبستان جنوب شرقی افتاد و باعث تخریب کامل این محوطه شد. البته تأثیرات این بمب فراتر از تخریب یک قسمت بود. امواج حاصل شده از آن طاق‌ها و چشمه‌ها را لرزاند و ترکِش‌هایش باعث ضربه به کاشی‌ها و گنبد شد. مدتی بعد آوارها جمع‌آوری شد، آجرهای سالم برای بهره‌برداری دوباره جدا شد، نقشه‌ای از محیط برای بازسازی آماده شد، کاشی‌های گنبد خاکی و نظام‌الملک هم تعمیر شد، سنگ‌های مرمر به وسیلهٔ بست‌های فلزی به زمین متصل شد، سنگفرش‌های مسجد کامل جدا شد و پس از زیرسازی دوباره نصب شد. سکوهای آجری مسجد مرمت شده و در نهایت ایوان شمالی که گاهی برای نماز استفاده می‌شد و سنگ‌فرش‌هایش دچار نم‌زدگی شده‌بود، دوباره کف‌سازی شده و هواکشی برای تهویهٔ هوا قرار داده‌شد.


title: مسجد جامع اصفهان

text: هم اکنون، مسجد جامع فعلی که به «مسجد عتیق» هم معروف است در میدان قیام، خیابان مجلسی و در آخر بازار بزرگ قرار دارد. برای حفظ بنا ورودی‌های مختلف آن را مسدود کرده‌اند و تنها ورودیِ جنوب شرقی باز است. مسجد جامع اصفهان در طول این سال‌ها به دلیل تأثیرپذیری از اندیشه‌های مختلف و شیوهٔ زندگی مردم دچار تغییرات بسیار شده‌است. به عقیدهٔ "قلعه‌نویی" «نقشه و موقعیت مسجد نسبت به سال‌های قبل در نظام شهر و به عنوان فضایی شهری تضعیف شده‌است.»


title: مسجد جامع اصفهان

text: ساخت این مسجد و معماری آن، اثرات ماندگاری هم بر شهر اصفهان و هم بر مساجدی که پس از آن ساخته شدند داشته‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: ساخت مسجد جامع باعث یکی شدن روستاهای منطقهٔ سپاهان شد و اینچنین در قرن دوم ه.ق هستهٔ اولیهٔ شهر اصفهان ایجاد شد و از همان زمان بود که تأثیرگذاری این مسجد آغاز شد. اولین میدان در کنار آن شکل گرفت، بازارها در نزدیک آن ایجاد شدند و به مرور زمان مردمان بیشتری در کنار آن سکنی گزیدند و محلات و بناهای عمومی ساختند؛ معابر و گذرگاه‌ها تشکیل شد و به تدریج شهرسازی رونق گرفت. مصادف با قرن سوم ه.ق/دهم م بود که مسجد همزمان با گسترش شهر توسعه یافت و وسیع‌تر و جدیدتر از پیش شد. در واقع از همان دوران بود که نقش چشمگیر آن آغاز شد و به مرکزی برای فعالیت‌های فرهنگی و مذهبی مردم در دوران آل‌بویه، سلجوقی، ایلخانان و تیموریان تبدیل شد.


title: مسجد جامع اصفهان

text: اصفهان شهری است که زندگی، کار مردم و عبادت در آن در نزدیکی یکدیگر انجام می‌شود. مردم در روز چند نوبت برای ادای نماز و همچنین برای برپایی نماز جمعه وارد مسجد می‌شدند و به خاطر دسترسی آسان به مسجد، در نزدیکی آن بازار و خانه‌های مردم هم ایجاد شده و گسترش محله‌ها از آن منطقه آغاز شده‌است. مدتی بعد حمام، مدرسه و دیگر عناصر مهم شهری نیز در مجاورت آن پدید آمد. راه‌های شهر به سوی مسجد جامع می‌رفته؛ چنان که مسجد جزئی از این راه‌ها بوده‌است. به‌خاطر اینکه دسترسی آسان مدنظر بوده، ورودی‌های مسجد در معابر مهم شهری قرار گرفته‌است. درست است که مسجد در شاهراه‌های اصلی و معابر قرار داشت و جزئی از شهر بود، اما نمی‌توان قداست و قوانین مربوط به آن را در نظر نگرفت. مسجد برای ورود، خروج، توقف، عبور و… دارای احکام خاصی است و مردم هم برای آن احترام ویژه‌ای قائل هستند که همین موضوع باعث می‌شود مکانی آرام و امن ایجاد شود. صحن اصلی مسجد هم به عنوان یک "میدان محلی" عمل می‌کند؛ مردم پس از عبور از قسمت‌های مختلف وارد صحن می‌شوند و تعاملات اجتماعی در آنجا صورت می‌گیرد.


title: مسجد جامع اصفهان

text: در گذشته به سبب اینکه مردم در طول شبانه‌روز در مسجد به عبادت و طلاب در آنجا به تحصیل می‌پرداختند و مسافران در آن استراحت می‌کردند، در مساجد بسته نمی‌شد، اما ورود غیر مسلمان به آن ممنوع بود؛ تا اینکه در دوران رضاشاه پهلوی امکان ورود به مسجد به غیر مسلمانان هم داده شد. در مسجد جامع تنها فعالیت‌های مذهبی انجام نمی‌شد، بلکه آنجا محلی بود برای تبادل علوم مختلف. بزرگان و علما، هنگامی که وارد شهر می‌شدند، به مسجد می‌رفتند تا خود و عقایدشان را در آنجا معرفی و مطرح کنند. حاکمان هنگامی که قصد بخشش مالیات‌ها یا تغییر مذهب را داشتند، آنها را بر سنگ‌های مسجد حک می‌کردند. مردم هم برای آگاهی از اخبار شهر وارد مسجد می‌شدند و به تعامل می‌پرداختند. مسجد شادی، هیجان و غم را در خود جای می‌داد و همانند "قلب تپندهٔ شهر" بود. ضرب‌المثلی هم در این باره هست که «اگر خواستی نسبت به شهری اسلامی که تازه وارد آن شده‌ای، اطلاعات کاملی حاصل کنی، کافی است ابتدا سری به مسجد جامع آن شهر بزنی».


title: مسجد جامع اصفهان

text: عمده تغییرات این مسجد مربوط به عصر سلجوقی است. پیش از آن مساجد از تزئینات و ساخت هنرمندانه‌ای برخوردار نبودند. مسجد النبی، مسجد قرطبه در اندلس، مسجد جامع قیروان در تونس، مسجد ابن طولون در قاهره، و مسجد جامع سامرا و مسجد جامع بغداد نمونه این نوع مساجد بودند. در قرن پنجم هجری معماری مسجد جامع اصفهان تغییر یافت و مسجد شبستانی قبلی به مسجدی چهارایوانی تبدیل شد. سبک چهارایوانی جدیدی که ایجاد شده‌بود به عنوان «مسجد ایرانی» شناخته شد و از آن پس بود که مساجد جامع ایران به صورت چهارایوان ساخته شده و حتی تعدادی از مساجدی هم که پیش‌تر ایجاد شده‌بود تغییر یافته و به این صورت درآمد. این سبک از معماری به کشورهای مسلمان‌نشین خارج از ایران هم رسید و باعث شد آن‌ها هم تغییر یابند. مسجد جامع اصفهان نقطه‌عطفی بود که باعث ایجاد الگویی جدید در تاریخ معماری ایران شد. مسجد جامع اصفهان بر مساجد بِرسیان و زَوارِه هم اثر گذاشت و مساجد گلپایگان و اردستان هم از آن سبک پیروی کردند و قسمت‌هایی را مطابق اصول آن تغییر دادند. ایلخانان و تیموریان هم از همین سبک و الگو برای ساخت مساجد بهره بردند. تیمور ضمن ساخت مساجدی در مناطقی از اصفهان، تبریز و شیراز، معماران ماهر این شهرها را هم به سمرقند انتقال داد تا در آنجا هم دست به خلق آثار جدید بزنند و این چنین بود که مساجدی به سبک چهارایوانه حتی در سمرقند ایجاد شد و گنبدها هم از چهارضلعی به شانزده‌ضلعی تغییر شکل دادند. بنابراین مسجد جامع اصفهان الگوی ساخت و تغییر بسیاری از مساجد بوده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: مسجد جامع اصفهان، ساختمانی مستطیل‌شکل است که صحن اصلی آن ابعادی برابر ۷۰×۶۰ متر دارد. این مسجد دو حوض دارد؛ یک حوض میانی چهارضلعی که دقیقاً در وسط صحن قرار دارد و سکویی در دوران شاه محمد خدابنده صفوی بر آن ساخته شده‌است. از این سکو بیشتر برای تمرین اعمال حج و صداکردن طلاب مسجد به هنگام اجتماع مردم استفاده می‌شده‌است و یک حوض دیگر که در قسمت شمالی ساخته شده و چند ضلعی است. این مسجد ده ورودی دارد؛ دو ورودی در ضلع شمالی، دو ورودی در ضلع شرقی، چهار ورودی در ضلع جنوبی و دو ورودی دیگر در ضلع غربی قرار دارد؛ قدیمی‌ترین ورودی مسجد در ضلع شمالی قرار دارد. بنای مسجد دارای چهارده محراب است؛ شش محراب از کاشی، پنج محراب از سنگ و سه محراب از گچ ساخته شده‌است. چهار ایوان در وسط چهار ضلع آن ساخته‌شده که محلی برای حضور پادشاهان، عبادت مردم و برگزاری نماز و تحصیل طلاب و تدریس استادان بوده‌است. این ایوان‌ها در دورهٔ سلجوقی و بر اساس سبک رازی ایجاد شده‌اند. ایوان جنوبی ابعادی برابر با ۱۳/۵×۱۳/۸۰ متر دارد. این ضلع دارای دو مناره به ارتفاع سی‌وپنج‌متر و گنبدی به نام گنبد نظام‌الملک است؛ مناره‌ها احتمالاً مربوط به دوران صفوی و گنبد مربوط به زمان سلجوقی است. در کنار گنبد نظام‌الملک هم دو چهلستون قرار دارد که در زمان حکمرانی ملکشاه سلجوقی ایجاد شده‌است. شبستان صفوی نیز در این ضلع قرار دارد؛ عموماً شبستان‌ها برای برگزاری نمازها و عبادت در نظر گرفته می‌شدند. ایوان غربی به طول و عرض ۱۲ متر است و دارای کتیبه‌های فراوان و یک شاه‌نشین است. شبستان الجایتو و محراب الجایتو هم در این قسمت قرار دارد. شبستان دیگری به نام شبستان زمستانی درست در محل مصلای مظفری در دورهٔ صفوی ایجاد شده‌است. ایوان شمالی به ابعاد ۲۱/۶۰×۹ متر است و دارای دو گنبد به نام‌های خسروی و تاج‌الملک است. گنبد تاج‌الملک از قدمت بیشتری برخوردار است و تاج‌الملک بر سر رقابت با نظام‌الملک آن را ایجاد کرده‌است؛ اما گنبد خسروی متعلق به دوران صفوی است. ایوان شرقی با طول و عرض ۱۲ متر ایجاد شده‌است. این ضلع دارای دو شبستان، یک محراب در دالان ورودی شرقی، یک شاه‌نشین و یک مدرسه که محل تحصیل طلاب در دورهٔ آل مظفر بوده، است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: مسجد در کل دارای ۴۸۴ فضای سرپوشیده است؛ هرکدام از طاق‌ها دارای یک نوع معماری و سبکی متمایز است و به جرئت می‌توان گفت ۴۸۴ طاق‌چشمهٔ متفاوت در مسجد جامع موجود است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: در مسجد جامع اصفهان از سبک‌های مختلف معماری ایران استفاده شده‌است و البته می‌توان معماری کشورهای همسایه را هم در آن یافت. ستون‌های آجری دوبخشی، سه‌بخشی و چهاربخشی، جرزهای آجری طاق‌های چشمه‌ای، ایوان‌های چهارگانه، سردرهای دوگانه که هر کدام برای معبری است و تزئینات متفاوت در هر بخش از مسجد و روش‌های ابداعی جدید از اجزای مهم آن محسوب می‌شود. طرح نخستین مسجد از نوع مسجد شبستانی بود که در سبک مسجد عربی یا خراسانی ساخته می‌شد. در قرن پنجم هجری معماری مسجد تغییر کرد و مسجد شبستانی قبلی به مسجدی چهارایوانی تبدیل شد. مسجدهایی که به سبک چهارایوانی جدید ساخته شده‌بود «مسجد ایرانی» نامیده می‌شود.


title: مسجد جامع اصفهان

text: اصل مهمی که در معماری چهارایوانی وجود دارد، فضاهای داخلی است؛ فضای روبروی محراب و گنبدخانه در مسجد جزو همین اجزای مهم است. در قرن پنجم هجری فضای شبستانی با ستون‌های متعددی که در مقابل محراب کار می‌شد، تغییر یافت و فنونی به کار رفت که جزو معماری دورهٔ اسلامی ایران بود. دیگر خصوصیات منحصربه‌فرد این بنا اسکلت باربر گنبد است که گنبد ترکینه نام دارد و باعث شده امکان ایجاد صدها گنبد فراهم شود؛ این شیوه نخستین بار در مسجد جامع اصفهان اجرا شد. پلان گنبدها نیز از چهارضلعی به هشت‌ضلعی، هشت‌ضلعی به شانزده‌ضلعی و در نهایت به سی‌ودوضلعی تغییر پیدا کرد و در آخر به شکل دایره درآمد. در این سبک ابتدا گنبد ترکینه بر استوانهٔ گنبد ایجاد می‌شود. سپس از داخل و خارج پوسته‌ای قرار می‌گیرد تا ترک‌ها و اسکلت باربر را بپوشاند. در گنبد تاج‌الملک چنین چیزی دیده نمی‌شود و گنبد از جرزهای مکعبی ساخته شده‌است، اما در گنبد نظام‌الملک ستون‌هایی با چهار دایره دیده می‌شود. در مسجد جامع اصفهان نباید از پوشش طاق چشمه‌ها غافل شد؛ ۴۷ دهانه ساخته شده و از ۵۰ روش مختلف برای تزئین آن استفاده شده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: در کتیبه‌های مسجد نام پادشاهانی همچون ملکشاه سلجوقی، شاه عباس صفوی و… نوشته شده‌است و اسم هفت وزیر و مشاور هم ثبت شده که خواجه نظام‌الملک و محمدحسین خان صدر از آن جمله بوده‌اند. نام ۹ نفر از بانیان و ۲۰ نفر از هنرمندان و خطاطان نیز در کتیبه‌ها حک شده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: مادهٔ اصلی ساختمانی که در ساخت مسجد به کار رفته‌است آجر است. ما فروخی، ابن اثیر، مقدسی، ابن حوقل، یاقوت و ناصرخسرو همگی معتقدند بنای اصلی مسجد با خشت خام تکمیل شده اما بنای فعلی تنها از آجر است و با بنای پیشین نامرتبط است. در دورهٔ سلجوقی استفاده از آجر هم از جهت زیبایی و هم از جهت ساختاری به حد اعلی رسید؛ در همین زمان گنبد مسجد با آجرهایی که اغلب هفده در بیست‌ودو سانتی‌متر بودند و دوونیم کیلو وزن داشتند، ساخته شد. گاهی معماران این دوره آنقدر مجذوب شکل، اندازه و رنگ آجرهای تزئینی می‌شدند که تزئینات دیگری استفاده نمی‌کردند؛ مانند آنچه در گنبد شمالی مسجد به چشم می‌خورد. آجر به غیر از آنکه برای تزئین اماکن مختلف به‌کار می‌رود، جهت نشان دادن فشارها هم استفاده می‌شود. مثلاً در طاق‌های قدیمی مسجد جامع ساختار آجری به شکلی است که جهت فشارهای مختلف احساس می‌شود.


title: مسجد جامع اصفهان

text: صحن اصلی مسجد با ابعاد تقریبی ۷۰×۶۰ متر دارای چهار ایوان در چهار ضلع، رواق‌ها و غرفه‌های دوطبقه در اطراف و دو حوض در مرکز صحن است. حوضی مربعی‌شکل در مرکز و حوض چند ضلعی دیگری در قسمت شمالی قرار دارد. براساس کتیبه‌ای که از قسمت دهلیز روبه‌روی درِ مجلسی یافت شده، صحن مسجد در سال ۱۰۸۴ ه.ق توسط محمدقلی سنگ‌فرش شده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: لوحی که در قسمت غربی قرار دارد، مربوط به سال ۹۸۵ ه.ق مصادف با دوران محمد خدابنده است که از سال سلطنت شاه حکایت می‌کند. لوحی دیگر در قسمت شرقی قرار دارد که اشعاری به فارسی روی آن نوشته شده‌است. این اشعار به خط نستعلیق است و به این اشاره دارد که به فرمان صدراعظم، فردی به نام یوسف آقا، بر روی این حوض بنا و سجده‌گاهی ساخته‌است. در شبستان‌ها و صحن اصلی مسجد، محلی برای اعلان مراحل نماز پیش‌بینی شده بود تا مکبر حین نماز جماعت بر آن مستقر شود. به این محل‌ها «دکه» می‌گویند که در مسجد جامع اصفهان هم در حدفاصل صفهٔ صاحب و گنبد نظام‌الملک قرار دارد و در وسط صحن نیز موجود است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: در قرن ششم هجری بخشی از ستون‌ها و دهانهٔ شبستان ضلع شمالی برای ایجاد ایوان وسط این ضلع تخریب شد. سنگی مرمری در قسمت انتهایی این ایوان نصب شده‌است؛ این سنگ با گُل، بوته‌ها و خطوط کوفی تزئین شده‌است. ایوان این ضلع تزئیناتی آجری و کتیبه‌ای گچ‌بری‌شده دارد که متعلق به دورهٔ شاه سلیمان صفوی در اواخر قرن یازدهم هجری است. دو طرف این ایوان چهلستون‌های بزرگی از دورهٔ دوم سلجوقی (سده ششم) قرار دارد. طاق‌های آجری چهلستون شرقی آن از لحاظ تنوع و جنبهٔ معماری جزو قسمت‌های جالب مسجد جامع است. در این ضلع نیم‌طبقه‌ای قرار دارد که از طریق دو ردیف پله در خارج بنا می‌توان به آن دست پیدا کرد.


title: مسجد جامع اصفهان

text: در شمال این ایوان و چهلستون‌های آن، چهلستون دیگری نیز وجود دارد که واسطهٔ اتصال ساختمان‌های دورهٔ دوم سلجوقی با گنبد تاج‌الملک (سدهٔ پنجم) ایجاد شده‌است. این چهلستون در انتهای ضلع شمالی مسجد قرار گرفته‌است. آخرین بنای این ضلع، گنبد تاج‌الملک است که به «گنبد خاکی» مشهور است و آن را وزیر ملکشاه سلجوقی ساخته و در کتیبه‌ای که در آن نصب شده، نام وزیر و سال ساختمان آن، ۴۸۱ ه.ق ذکر شده‌است. حفاری‌هایی که در شبستان شمال شرقی انجام شد، تا دو متر ادامه داشت و بقایایی از روستای یاوان به دست آمد. در کتب تاریخی اصفهان اشاره شده که روستای یاوان و خانه‌های آن خریداری و مسجد بر روی آن ساخته شده‌است. همین کشفیات باعث شد به تاریخی از مسجد که قبل از قرن سوم ه.ق است، دست پیدا کنند.


title: مسجد جامع اصفهان

text: در جانب شمال غربی مسجد جامع، غسالخانه‌ای وجود دارد که محلی برای غسل و کفن افراد بوده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: در قسمت شرقی ایوان شمالی، ساعتی آفتابی از جنس سنگی مستطیل‌شکل وجود دارد که در روزهای آفتابی از آن برای آگاهی از زمان استفاده می‌شد و به‌وسیلهٔ آن از وقت شرعی برای اقامهٔ نماز آگاه می‌شدند. وَتَر این سنگ در جهت شمال - جنوب است. صفهٔ درویش پیش از سال ۵۱۵ ه.ق به عنوان آخرین ایوان در دورهٔ سلجوقی در ضلع شمالی این مسجد به صورتی متفاوت ایجاد شد. ابعاد آن ۲۱/۶۰×۹ متر است و کم‌عرض‌ترین و عمیق‌ترین ایوان این مسجد است. یکی از وجوه تسمیهٔ این ایوان که به دوران صفوی بازمی‌گردد، فردی است به نام درویش محمد که جد مادری علامه مجلسی بود و در روزهای تابستان در این ایوان حدیث تدریس می‌کرد. داخل بنا تزئینات آجری و گچی دارد، اما خارج آن ساده است. ایوان مزبور بزرگ‌تر از دیگر ایوان‌های این بنا است. طاق آن را با نام «طاق آهنگ» می‌شناسند که به صورت کشیده و عمیق است. این سقف دارای گهواره است و هیچ مقرنسی در آن کار نشده‌است؛ ایوانی مستطیل‌شکل دارد و می‌توان گفت تنها ایوانی است که دارای شالودهٔ عمیق است. صفهٔ درویش در آغاز درگاه‌هایی داشته، اما امروزه به‌وسیلهٔ آجر مسدود شده‌است. در قرون هشتم، نهم و دهم ه.ق این قسمت از مسجد تغییرات اندکی به خود دید و جرزهای آن به شکلی که امروزه است، درآمد. با این حال بخش بزرگی از دیواره‌های این بنا، محدود به دیوار خشتی قدیمی مسجد است و سالن انتهایی آن احتمالاً راهرویی تشریفاتی بوده‌است. کتیبه‌های گچ‌بری شده به خط کوفی و بر زمینهٔ قرمز، عناصر تزئینی این قسمت است. این ایوان از پنج جهت با شبستان‌های دیگر مرتبط است و چون فاقد دیوارهای مسطح است، جایی برای تزئین ندارد. در انتهای این ایوان، شاه‌نشینی با پنجره‌های مشبک مرمری وجود دارد که قسمت فوقانی آن به وسیلهٔ گچ مقرنس‌کاری شده‌است. کتیبه‌ای هشت‌ضلعی به وسیلهٔ همین گچ‌ها و به صورت برجسته ساخته شده که آیات ۳۶ یا ۳۸ سورهٔ نور بر آن حک شده و به وسیلهٔ گُل و بوته هم تزئین شده‌است. ستون‌های ایوان‌ها به وسیلهٔ خط کوفیَ بنایی و آجر تزئین شده‌اند، اما به خاطر بافت یک‌دستی که دارند، قرائت آنچه بر آن حک شده، دشوار است. کتیبه‌هایی که در این صفه یافت می‌شود، به آداب شرعی، اخلاقی و فضیلت‌های نماز اشاره می‌کنند. این ایوان به خاطر استفادهٔ نمازگزاران و عوامل دیگر دچار نم‌زدگی شده بود و پس از خارج‌سازی خاک‌ها، نصب هواکش در اطراف ایوان و کف‌سازی، مرمت آن به پایان رسید. در قسمت انتهایی ایوان هم دهانهٔ تورفته‌ای وجود داشت که شبیه بالکن بود و به شدت تخریب شده بود. به همین جهت با استفاده از پایه‌های چوبی و شمع‌گذاری در زیر گچ‌ها، از ریزش بیشتر مواد جلوگیری شد.


title: مسجد جامع اصفهان

text: در سال‌های ۱۳۳۴ ه.ق و ۱۳۳۷ ه.ق نمای خارجی این ایوان با لوح‌های بنایی جدید تزئین شد. این نما هم به‌وسیلهٔ چند اسپر تشکیل شده و با گود، برجسته شدن، سایه‌روشن‌ها و به‌وسیلهٔ آجر و کاشی تزئین شده‌است و نوشته‌های کوفی، بنایی، کاشی‌کاری مَعْقِلی دارد.


title: مسجد جامع اصفهان

text: قرینهٔ گنبد نظام‌الملک، در شمال مسجد گنبد دیگری هست به نام «تاج‌الملک» که مردم آن را «گنبد خاکی» یا «خاگی» نیز می‌نامند. به دلیل رقابتی که میان تاج‌الملک و نظام‌الملک وجود داشت، این گنبد به سبک رازی ساخته شد و در آن زمان خارج از مسجد قرار داشت و ملکشاه سلجوقی پیش از ادای نماز جمعه در زیر این گنبد تشریفات را انجام می‌داد. البته کاربری کتابخانه و مکان بارعام نیز به آن نسبت داده شده‌است و چون دو سمت این اثر باز است و تنها سمت شمالی و غربی آن بسته است و محراب هم ندارد، عده‌ای معتقدند حکم مقبره را داشته‌است. بنای مذکور کوچکتر از سازهٔ نظام‌الملک است، اما از نظر ظرافت و تناسب بر آن برتری دارد. آجرها و تزئینات هندسی و نقوشی که در گنبد تاج‌الملک کار شده بسیار هنرمندانه است و همین امر باعث شده این گنبد دارای ارزش و اعتبار بسیاری باشد. این گنبد همانند گنبد نظام‌الملک از صورت مربعی به هشت‌ضلعی و سپس به شانزده‌ضلعی رسیده و بر استوانه‌ای بنا گشته‌است. قطر آن ۱۰/۵ متر و ارتفاع آن ۱۹/۵ متر است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: گنبد دارای دو پوسته است و پوستهٔ خارجی به وسیلهٔ آجرهای زیبا پوشانده شده‌است. در داخل همین گنبد، کتیبه‌ای موجود است که سال ساخت آن ۴۸۱ ه.ق/۱۱۰۱ م ذکر شده و بانی آن تاج‌الملک معرفی شده‌است. به این خاطر تعدادی از باستان‌شناسان معتقدند این بنا آرامگاه، سایبان، آب‌نما یا کتابخانه بوده‌است. اما این نظریه‌ها مورد قبول واقع نشد چرا که اگر کتابخانه بود دلیلی برای بازبودن دو سمت گنبد نداشت و البته برای سایبان بودن هم بسیار گران بوده‌است. مدخل اصلی ورودی آن در ادوار بعدی در جانب شرقی گنبد ایجاد شد.


title: مسجد جامع اصفهان

text: این گنبد در قسمت شمال شرقی، درست در کنار قدیمی‌ترین سردر مسجد قرار دارد. کاربرد و سال ساخت آن به درستی مشخص نیست، اما براساس آنچه در ساخت آن استفاده شده و شیوهٔ ایجاد آن، احتمالاً مربوط به دوران صفوی است. بسیاری از جهانگردان و محققان که در مورد مسجد جامع اصفهان نوشته‌اند به این گنبد اشاره نکرده‌اند، البته بی‌ربط هم نیست چرا که این گنبد اصلاً با گنبد تاج‌الملک و نظام‌الملک برابری نمی‌کند. طاق آن به قطر ۱۰/۲۰ متر و ارتفاع آن ۱۲/۲۰ است. آجری که در این گنبد استفاده شده‌است همانند آجرهای استفاده شده در شبستان صفوی است. راه‌پله‌ای در قسمت شمالی آن وجود دارد که به پشت‌بام وصل می‌شود و سبک آن حدوداً جدید است. طبق آنچه مافروخی در کتاب خود به ثبت رسانده، در قسمت شمالی کتابخانه‌ای وجود داشته‌است و طی بررسی‌ها و حفاری‌های شراتو نیز ستون‌ها و دیوارهای آجری در عمق این قسمت پیدا شده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: در این ضلع مسجد ساختمان‌های اساسی و اصلی مسجد به سبک عربی و از خشت خام ساخته شده‌است. در مجاورت این بناها در قرن پنجم ه.ق مصادف با عصر سلجوقیان، مسجدی زیباتر با تزئیناتی آجری و گچی ساخته شده و مابین سال‌های ۴۶۵ تا ۴۸۵ ه.ق گنبد نظام‌الملک در همین ضلع از مسجد ساخته شده‌است. در برابر همین گنبد آجری شکل، صحن جنوبی مسجد واقع شده‌است؛ در اوایل قرن ششم ه.ق ساختمان آن به سبک معماری سلجوقیان و با مقرنس‌های درشت ساخته شد. در قرن نهم ه.ق این بنا از نو به فرمان حسن‌بیک آق‌قویونلو ساخته شد و مناره‌های اطراف ایوان آن هم ظاهراً در زمان او بنا شده‌است. ازاره‌های آن مرمری‌شکل است و کاشی‌کاری‌های معرق برجسته‌ای دارد که قسمت‌های پایینی ایوان را تزئین کرده و کاشی‌کاری اطراف صحن هم از دورهٔ اوزون حسن باقی مانده‌است. پوشش ایوان دو لایه است، لایهٔ اول وظیفهٔ پوشش ایوان را داشته و لایهٔ دوم برای تزئینات آجری آن بوده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: بیشتر اقداماتی که در این ایوان صورت گرفته مربوط به قرن دهم ه.ق/شانزدهم-هفدهم م یعنی دورهٔ صفوی است. در زمان شاه طهماسب چهار لوح بزرگ و سیزده لوح کوچک برای نمای دور طاق و داخل هلال این بنا به‌کار رفته‌است و کتیبه‌ای مربوط به سال ۹۳۸ ه.ق مربوط به این پادشاه در مسجد قرار دارد. کتیبه‌ای دیگر مربوط به دورهٔ شاه عباس از سال ۱۰۷۰ ه.ق در ایوان جنوبی قرار دارد که تعمیرات آن زمان در آن شرح داده شده‌است. در دو طرف گنبد دو چهلستون است که در دورهٔ دوم سلجوقی، در قرن ششم ه.ق زمان ملکشاه ساخته شده‌است. در دو طرف چهلستون‌ها در سمت شرق، بناهای مربوط به دورهٔ آل مظفر است. از قرن ششم ه. ق، سمت چپ دالان ورودی مسجد است. طاق‌ها و ستون‌های آن آجری شکل و جالب است و یک راهرو، جنوب شرقی مسجد را از ساختمان‌های دورهٔ سلجوقی تفکیک می‌کند. در غرب آن چهلستون دیگری باقی مانده که مربوط به دوران شاه عباس است. طاق‌ها و ستون‌ها از سبک سلجوقی بهره گرفته‌است و آن را به نام «چهلستون شاه عباسی» می‌شناسند. در سمت راست بنایی که ایوان جنوبی مسجد یا همان صفه صاحب را به گنبد نظام‌الملک متصل می‌کند دو فرمان از شاه اسماعیل و شاه طهماسب صفوی در یک صفحهٔ بزرگ کاشی‌کاری که متعلق به قرن نهم ه.ق است، وجود دارد: در سال ۹۱۱ ه.ق این فرمان به خط ثلث و بر سنگ سفید شرح داده شده که مضمونش چنین است که شاه اسماعیل صفوی خلیفه پیامبر است و «من بعد هر کس که بر خان‌ها و محلات اصفهان و سکنه آن‌ها چیزی حواله نماید یا هرکس که دهد و… ستاند واجب القتل باشد.» در این کتیبه رنگ و خط تغییر یافته و کلماتی قابل خواندن نیست اما مفهوم آن این است که از بابت عوارض و عبور و مرور به دستور سابق چیزی مطالبه نکنند. در بین این الواح، لوح‌های بسیار کوچکی هستند به شکل مربع، که با خط بنایی به وسیلهٔ کاشی در زمینهٔ گچی در آن «یا حجة الله، یا یدالله، یا اسدالله، یا عصمة الله، یا صفوة الله، یا ولی‌الله» نوشته شده‌است. در زیر همین الواح سه لوح دیگر است که اشعار فارسی در آن گچ‌بری شده‌است. در دو طرف ضلعی که ایوان جنوبی را به گنبد خواجه نظام‌الملک متصل می‌کند دو محراب از جنس سنگ مرمر وجود دارد که هرکدام دارای عباراتی است:


title: مسجد جامع اصفهان

text: در دو طرف این مدخل دو ستون سنگی و مرمری وجود دارد که شامل نقوش برجسته‌ای است و عبارات دعای نادعلی به خط ثلث بر آن نوشته شده‌است؛ ستون سمت راست: «ناد علیا مظهر العجائب تجده عونا لک فی النوائب» ستون سمت چپ: «کل هم و غم سینجلی بولایتک یا علی یا علی یا علی.»


title: مسجد جامع اصفهان

text: در دوران حکمرانی ملکشاه در اصفهان (۴۶۵–۴۸۵ ه.ق) توسط خواجه نظام‌الملک — وزیر سلجوقی — در ضلع جنوبی مسجد با تخریب شبستان گنبدی عظیم با دهانه‌ای بیش از ۱۵ متر و ارتفاعی بیش از ۳۰ متر به سبک رازی ایجاد شد. بنایی که ایجاد شد به صورت کاملاً آزاد بود یعنی در قسمت شرقی، غربی و شمالی هیچ فضای سرپوشیده‌ای قرار نداشت و بناهایی که اکنون به چشم می‌خورد، بعداً اضافه شده‌اند. قاعدهٔ این گنبد مربع‌شکل است، در قسمت‌های بالاتر هشت‌ضلعی و بعد دایره‌ای می‌شود و پس از آن ساختمان گنبد شروع می‌شود؛ این گنبد عظیم بر گوشواره‌های سه‌پره‌ای قرار دارد و دارای دو پوسته است که پوستهٔ اول بین ترکبندی‌ها قرار دارد و پوستهٔ دوم که همان پوستهٔ خارجی است ترکبندی‌ها را می‌پوشاند. گنبد بر هشت ستون گچ‌بریشدهٔ چندبخشی قرار گرفته که این ستون‌های باربر از ترکیب چهار دایره ایجاد شده تا به جای ستون‌های مربع‌شکل و حجیم باشد. اضلاع داخلی تالار این گنبد ۱۴/۳۰ تا ۱۴/۶۰ متر است و اضلاع خارجی آن ۲۱ متر و ارتفاعی حدود ۲۶/۸۱ بنا شده‌است. این گنبد نسبت به جمعیت آن زمان کوچک ساخته شده و در واقع برای شهری مثل اصفهان که یکی از مهم‌ترین مراکز حکومتی بود کافی نبوده و احتمال دارد که این بنا تنها برای اعیان و اشراف ساخته شده‌باشد، نه مردم عادی.


title: مسجد جامع اصفهان

text: کتیبهٔ داخل این گنبد به خط کوفی سادهٔ آجری است و نام ملکشاه سلجوقی و خواجه نظام‌الملک و اجراکنندهٔ این بنا، ابی الفتح احمد بن محمد خازن بر روی آن حک شده‌است. زمان دقیق ساخت این گنبد و نصب کتیبه ذکر نشده اما "پوپ" سال ۴۷۳ ه.ق/۱۰۸۰ م را تاریخ ساخت بنا می‌داند. شیلا بلر نیز با بررسی این کتیبه و القاب ملکشاه و مقایسه آن با ۱۱ نوشتهٔ دیگر، تاریخ این بنا را میان سال‌های جمادی‌الثانی ۴۷۹- ذی الحجه ۴۸۰ ه.ق/ سپتامبر ۱۰۸۶ و مارس ۱۰۸۸ م می‌داند. محراب این مسجد احتمالاً در قرن دهم ه.ق مصادف با دورهٔ سلطنت شاه طهماسب اول با مرمر و کاشی بر روی محرای عصر سلجوقی ساخته و تزئین شده‌است. کتیبه‌ای به خط ثلث در این قسمت وجود دارد که جمله «قال الله تبارک و تعالی» و آیهٔ ۱۴۲ و ۱۴۳ تا اواخر ۱۴۴ سورهٔ بقره بر آن نوشته شده‌است. در ضلع شمالی گنبدخانه هم سوره‌های انشراح و دهر گچ‌بری شده‌است. گروه باستان‌شناسی «ایزمئو» به سرپرستی «"اومبرتو شراتو"» حفاری‌هایی در گنبد نظام‌الملک انجام دادند. لایهٔ اول سنگ مرمر بود و متعلق به دوران صفوی، لایهٔ دوم مربوط به سنگ‌فرش‌های دوران سلجوقی بود که حدود ۵۰ سانتی‌متر پایین‌تر از کف‌سازی دوران صفوی بود. سپس کف‌سازی قرن سوم ه.ق قرار داشت که به دیوار محراب و کف‌سازی آن قرن برخورده‌اند، اما پس از آن به گل‌های هشت‌پر و ستونی دست یافتند که به وسیلهٔ گچ تزئین شده‌بود و تاکنون آن را مربوط به دوران ساسانی دانسته‌اند. در غرب گنبد نظام‌الملک یک چهلستون از دورهٔ سلجوقیان باقی مانده که محرابی از جنس مرمر دارد و با عبارت «قال النبی صلی الله علیه و آله و سلم انا مدینه العلم و علی بابها» تزئین شده‌است. در قسمت جنوب غربی مسجد چهلستون دیگری است که مربوط به دوران شاه عباس اول است. چهلستون مذکور محرابی از جنس مرمر دارد و در دو طرف آن به خط ثلث عباراتی به صورت برجسته نوشته شده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: گابریل معتقد است مناره‌های اطراف ایوان جنوبی، قدمت بسیاری ندارد و بررسی مقیاس، جزئیات و تناسب آن نشان می‌دهد که همانند مناره‌های مسجد جامع عباسی است، پس تاریخ ساخت آن هم نباید خیلی قبل‌تر از دورهٔ صفوی باشد. ایوان جنوبی و مناره‌های آن در طول زمان دچار آسیب‌های جدی شده‌بودند که در سال ۱۳۲۸ ه.ق/ ۱۹۴۹ م مرمت و با کلاف‌های فلزی محکم شد. کتیبهٔ مناره‌ها در دو طرف ایوان جنوبی بنا شده‌است و از جمله بناهایی است که در دورهٔ اوزون حسن آق‌قویونلو در زیر مقرنس‌های هر دو مناره بر زمینهٔ فیروزه‌ای و به خط کوفی نوشته شده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: ایوان صاحب به ابعاد ۱۳/۸۰ × ۱۳/۵۰ متر در ضلع جنوبی واقع شده‌است. نام این ایوان از نام صاحب بن عباد — ادیب، نویسنده، شاعر و وزیر شیعه‌مذهب دربار رکن‌الدوله دیلمی — گرفته شده‌است که در این مکان تدریس می‌کرد. او در سال ۳۸۵ ه.ق در ری درگذشت و جسدش را به اصفهان انتقال داده و در منزلش به خاک سپردند. مردم پس از گذشت چندین سال همچنان مقبرهٔ او را که در محلهٔ طوقچی است زیارت می‌کنند. در دورهٔ شاه طهماسب، کاشی‌های معرق بسیاری در نمای خارجی این ایوان به کار رفت که از طرح‌ها و رنگ‌های مختلف تشکیل شده‌بود، اما بنای اصلی این ایوان به سبک رازی است. در داخل مقرنس‌های صفهٔ صاحب، عبارت‌هایی به خط بنایی مشکی بر زمینهٔ شطرنجی آجری حک شده‌است که تعدادی از آن‌ها اسامی خداوند است. روی دیوار جنوبی صفهٔ صاحب یک صفحهٔ کاشی‌کاری‌شده موجود است که دقیقاً قرینهٔ الواح شاه طهماسب و اسماعیل است. بالای کتیبهٔ کاشی‌کاری — که به خط کمال‌الدین حسین حافظ هروی است — نام یکی از استادان بر لوحه‌ای شش‌ضلعی در کتیبه‌ای مستطیلی بر زمینهٔ لاجوردی نوشته شده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: ایوان ضلع غربی با تخریب ستون‌هایی که متعلق به دورهٔ عباسی بود و در قرن ششم ه.ق ساخته شد. البته قسمت غربی آن به دیوارهای خشتی قرن سوم ه.ق می‌رسد. ایوان، اساسی سلجوقی دارد و سقف آن همانند ایوان جنوبی از مقرنس‌های درشت ساخته شده‌است. در ابتدای قرن دوازدهم ه.ق در دورهٔ شاه سلطان حسین، داخل و خارج آن با خطوط بنایی و کاشی‌های مختلف تزئین و از صورت سادهٔ سلجوقی خارج شد. در قسمت جنوب ایوان، شبستان بزرگ و کوچک مسجد قرن نهم ه.ق باقی مانده‌است. شمال این ایوان با کاشی‌های نفیس قرن نهم ه.ق تزئین شده‌است. شبستان کوچک دیگری از عهد الجایتو ایلخان در این قسمت واقع شده که محراب آن دارای گچ‌بری‌های ارزنده‌ای است و این گچ‌بری‌ها شامل گل، بوته و کتیبه‌های ترکیب شده‌است و در وسط آن کتیبه‌ای تاریخی قرار دارد که نام الجایتو، وزیر دانشمندش و تاریخ ساخت اثر به سال ۷۱۰ ه.ق در آن بیان شده‌است. در آخرین قسمت این ساختمان شبستان بزرگی مربوط به دورهٔ سلطان محمد پسر بایسنقر تیموری واقع شده‌است، که سال ساخت آن در کتیبه‌ای قرن هشتم ه.ق ذکر شده‌است. جدا از سبک معماری ساختمان، مرمرهای شفاف و درخشانی در طاق این شبستان به کار رفته‌است که آن را از فضای تاریک خود دور می‌کند و به آن روشنایی و جلوه می‌بخشد. این شبستان دارای ۱۸ چشمه طاق است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: ایوان غربی به طول و عرض ۱۲ متر با طاق‌های گهواره‌ای و مقرنس‌های درشت ایجاد شده‌است. این ایوان به «صفه استاد» معروف بوده‌است که این نام به زمانی بازمی‌گردد که استادی این ایوان را به «سبک رازی» بنا کرده و شاگردش نیز ایوان شرقی را ساخته‌است؛ به همین خاطر مردم این دو ایوان را به نام صفه استاد و شاگرد می‌شناسند. داخل و خارج این صفه در دوران شاه سلطان حسین صفوی با نقوش، خطوط و کتیبه‌های کاشی تزئین شده‌است. بالای این ایوان گلدسته‌ای برای اذان نیز ساخته شده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: بالای این شاه‌نشین پنجره مشبک بزرگی قرار دارد که از کاشی ساخته‌شده و در هلال خارجی این شاه‌نشین اشعار عربی و فارسی بسیاری در لوح‌های مجزا و به خط نستعلیق بر زمینهٔ کاشی خشت لاجوردی نوشته شده‌است: چون به حکم کارفرمای جهان (علی حبه جنه)شد عمارت سجده‌گاه مسلمان (قسیم النار و الجنه)خسرو دوران شه کیوان غلام (ناد علیا مظهر العجائب)


title: مسجد جامع اصفهان

text: محراب الجایتو در شمال «ایوان استاد» واقع شده‌است. در قرن هشتم هجری ایلخانان دست به بازسازی اماکن مختلف می‌زدند و در همین زمان بناهایی عالی دارای گچ‌بری‌های بسیار ماهرانه ساخته شده است. البته ساخت طبقهٔ دوم نمای اصلی مسجد که رو به صحن قرار دارد هم در همین دوره و به دستور اولجایتو و به شیوهٔ رازی انجام شده‌است. محراب الجایتو جزو این نمونه‌هاست که اجزای آن با منطقی دقیق ترکیب شده‌است. این محراب دارای گچ‌بری، نقوش گیاهی و هندسی بسیار زیبایی است و بنابر کتیبه‌ای که بر لوح مرکزی طاق فوقانی آن قرار گرفته‌است. در ۷۱۰ ه.ق به کمک وزیر محمد ساوی و زیر نظر عضد بن علی ماستری ایجاد شده‌است. در سمت راست این محراب منبری قرار دارد که سال ساخت آن ذکر نشده و اطلاعاتی از آن در دست نیست اما زیباترین منبر منبت‌کاری شده موجود در کل بناست. محراب الجایتو دارای چهار کتیبه است؛ در کتیبهٔ اول نام سلطان محمد خدابنده ذکر شده که برای احترام در قسمت بالا قرار دارد و سه کتیبهٔ دیگر هم آیات قرآنی، احادیث و اخبار را دربردارد که به خط ثلث نوشته‌شده‌اند. احتمالاً این کتیبه‌ها پس از آتش‌سوزی به مسجد اضافه شده و حاوی اطلاعاتی از ساخت محراب، محمد خدابنده و وزیرش محمد ساوی است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: سلطان محمد بن بایسنقر بن شاهرخ که در دوره تیموری حاکم اصفهان بود، دستور ساخت «بیت الشتاء» را داد. این بنا در ضلع غربی، پشت ایوان استاد، کنار شبستان الجایتو و به سبک رازی بنا شده‌است. طاق متقاطع باعث می‌شد حرارت داخل بنا از آن خارج نشود و بالعکس، پس در نتیجه در تابستان خنک و در زمستان گرم بود و همچنین پشت‌بام‌های مسطحی را به وجود می‌آورد که اجازه می‌داد گاهی نماز صبحگاهی در آن برپا شود. این شبستان همچون مدرسهٔ مظفری ساخته شده‌است. این مکان دارای ستون‌های بسیار قطور، قوس‌های مغولی و سقف‌های خیمه‌ای شکل است و در میان هر یک از چشمه طاق‌ها، قطعه سنگ مرمری وجود دارد که برای روشنایی بیشتر فضا و دریافت نور خورشید به کار رفته‌است و برای ادای نماز در زمستان از آن استفاده می‌شده‌است و دارای ۱۸ طاق چشمه‌ای است. علت این پوشش بیشتر به دلیل جلوگیری از تبادل حرارت در زمستان بوده‌است. طول این شبستان ۵۰ متر و عرض آن ۲۵ متر است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: ورودی شبستان در قسمت جنوبی ایوان غربی قرار دارد در زمان ایلخان مغول، الجایتو برای آن دری دیگر ایجاد شد. این شبستان تزئین خاصی ندارد و با گچ پوشیده شده، اما به دلیل معماری خاصی که داراست ویژگی‌های مهمی نسبت به دیگر شبستان‌های ایران دارد. "گدار" معتقد است این شبستان در سال ۸۵۱ ه.ق به دست محمد فرزند بایسنقر از طریق تغییر نمای روبه‌روی صحن ایجاد شده‌است، اما در سال ۸۸۰ ه.ق در دوران اوزون حسن آق قویونلو بوده که این قسمت تزئین شده و همچنان هم پابرجاست.


title: مسجد جامع اصفهان

text: دری در مسجد وجود داد که به خاطر نزدیکی به مقبرهٔ مجلسی به این نام خوانده می‌شود. در گوشهٔ شمال غربی مسجد بقعه‌ای قرار دارد که آخوند محمد تقی مجلسی و فرزندش محمدباقر مجلسی و البته چند نفر دیگر در آن به خاک سپرده شدند و به این خاطر این بقعه با نقاشی، ازاره‌های کاشی و آیینه‌کاری تزئین شده‌است. همچنین دو تصویر موجود در آن زیبایی‌اش را دوچندان کرده‌است. نقاشی توسط شخصی به نام ملا محمد باقر، طراحی و بر آیینه‌کاری نصب شده‌است. در شب‌های جمعه و ایام سوگواری این مکان جزو زیارت‌گاه‌های مهم است. حیاط آن به کوچه‌ای در شمال مسجد متصل می‌شود.


title: مسجد جامع اصفهان

text: بر لنگه‌های این در مطالبی به قلم صحیفی جوهری نوشته شده‌است که شامل بخش‌هایی از آیات ۳۶ و ۳۷ سوره نور است. کتیبه‌ای سنگی نیز بر سردر مقبره مجلسی وجود دارد. این دو کتیبه با مقرنس‌های گچی تزئین شده‌است و مضمون آن حاکی از تعمیر و بازسازی مقبره است و علت آن را حضور حجت بن الحسن در خواب مؤمنی در این مکان دانسته‌اند.


title: مسجد جامع اصفهان

text: این مکان که پشت دیوار غربی مسجد قرن سوم ه.ق قرار دارد فضایی سر باز برای ادای نماز است و ورود و خروج آن از طریق راهروی جنوبی ایوان غربی صورت می‌پذیرد. این مصلی الان به شبستانی زمستانی با طاق‌های مخصوص تبدیل شده و حالت اولیهٔ خود را از دست داده‌است ،اما پیش از آن دیوارهای آجری و طاق‌های بلند داشته و در ضلع جنوبی آن محراب وجود داشته‌است. "گالدیری" در بررسی‌های خود به وجود این اجزا پی برده‌است که بر اساس نوع معماری و مصالحی که استفاده شده این مصلی را به دوران آل مظفر نسبت می‌دهند اما در واقع کتیبه یا نشانه‌ای که سال ساخت آن را مشخص کند وجود ندارد.


title: مسجد جامع اصفهان

text: این گاوچاه که در غرب مسجد واقع است از سمت شرق به شبستان الجایتو، از سمت جنوب به بیت‌الشتاء و از سمت شمال به وضوخانه می‌رسد. این محل در دورهٔ صفوی به مسجد اضافه شده‌است. این نقاشی روی دو طاق حک شده‌است و به این خاطر که هیچ تناسبی با دیگر نقاشی‌ها و تزئینات داخل مسجد ندارد، جذاب است. این نقاشی به صورت سنتی طراحی و ایجاد شده‌است؛ اما به سبک اروپایی است، تاریخ دقیق ساخت آن هم مشخص نیست، اما بنابر تاریخی که زیر اثر ثبت شده، سال ۱۱۹۹ ه.ق برای آن در نظر گرفته شده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: دروازه‌ای در این قسمت قرار دارد که ورودی فعلی مسجد است و در سال ۱۲۱۸ ه.ق توسط محمدحسین‌خان صدر ترمیم شده‌است. این قسمت دارای تزئیناتی از دورهٔ قاجاریه است و بر سردر آن نام فتحعلی شاه قاجار به چشم می‌خورد. سال ساخت این دروازه به‌درستی مشخص نیست اما اشخاصی همچون گالدیری و گدار معتقد هستند، این بنا در قرن ۸ ه.ق ایجاد شده‌است. ایوانی که در وسط این ضلع بنا شده از بیرون معماری سلجوقی و در واقع سبک رازی خود را حفظ کرده و از داخل هم دارای تزئینات و معماری دوران سلاجقه است. دیوار قسمت شرقی آن به همان دیوار خشتی قرن سوم ه.ق بازمی‌گردد. سقف مقرنس‌کاری‌شده آن نیز به دوران سلجوقی مربوط بوده که به‌خاطر تخریبی که به مرور زمان دچار آن شده در زمان صفوی دوباره ساخته شده‌است. در داخل این ایوان کتیبه‌ای کاشی‌کاری‌شده وجود دارد که تحولات و تعمیراتی که در دوران شاه شاه سلیمان صفوی در این بنا ایجاد شده را نشان می‌دهد. در شمال این ایوان، صفه، مدرسهٔ عمر و شبستان وسیعی وجود دارد که ۱۸ ستون دارد. این بنا مربوط به دورهٔ آل‌مظفر است، یعنی حدود قرن هشتم ه.ق و طاق‌های آجری‌شکل زیبایی دارد. صفه و مدرسهٔ عمر بین ایوان سلجوقی و شبستان هجده‌ستونی آل‌مظفر قرار دارد. این بنا نیز مربوط به قرن ششم-هفتم ه.ق و دوران آل‌مظفر است و در دوران سلطنت قطب‌الدین شاه محمود بنا شده‌است. کتیبه‌ای در داخل این صفه موجود است که نام پادشاه و تاریخ ساخت بنا در آن ذکر شده‌است. کاشی‌کاری مقرنس محراب صفهٔ عمر متعلق به سال ۷۷۸ ه.ق و جزو اولین نمونه‌های کاشی‌کاری داخل مساجد است. در اطراف این صفه کتیبه‌هایی هم از دورهٔ حکومت اشرف افغان باقی مانده که جزو جدیدترین آثار به‌جامانده در مسجد جامع اصفهان است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: ایوان ضلع شرقی — که معروف به ایوان شاگرد و صفهٔ سنگ‌تراشان است — مقابل ایوان استاد که در ضلع غربی واقع شده بنا شده و طول و عرض ۱۲ متری و ارتفاع ۱۹/۲۰ متری دارد. نمای خارجی این ایوان تزئیناتی آجری دارد که مربوط به دورهٔ سلجوقیان است. این ایوان در طول مدتی که بنا شده دچار تغییراتی شده و می‌توان سبک تزئینات سلجوقی در مسجدها را که مربوط به قرن ششم ه.ق است به‌خوبی مشاهده کرد. نمای داخلی دچار تغییرات بسیاری شده به‌طوری که در طول تاریخ حکمرانان، خیرخواهان و سلاطین مختلف با نیات متفاوت قسمتی از بنای داخلی را تغییر داده یا تعمیر کرده‌اند؛ مثل سنگ‌های سنگ مرمر، کتیبه‌های متعدد، گچ‌بری‌ها و معرق‌کاری‌های متفاوتی که در این زمان در بنا تعبیه شده‌اند. در قسمت مرکزی دیوار شرقی کتیبه‌ای وجود دارد که متعلق به شاه سلطان حسین صفوی است و کاتب معروف آن دوران، محمدصالح آن را نوشته‌است. کتیبهٔ داخلی ایوان که متعلق به دورهٔ شاه سلیمان صفوی است و در سال ۱۰۹۳ ه.ق به خط ثلث سفید و بر زمینهٔ کاشی خشت لاجوردی حک شده‌است و هنر محسن امامی است؛ این کتیبه به فضیلت‌های مسجد و آداب شرعی اشاره می‌کند.


title: مسجد جامع اصفهان

text: در جانب شمال ایوان شرقی و غرب مدرسهٔ مظفری مسجدی قرار دارد که متعلق به قرن ۸ ه.ق است. این شبستان از هجده ستون و طاق‌های آجری تشکیل شده‌است. طی مطالعاتی که انجام شد این بنا هم همانند قسمت‌های دیگر در دوران عباسی ایجاد شده‌است و دارای ستون‌های استوانه‌ای شکل است. در کاوش‌هایی که در سال ۱۳۵۳ ه.ش انجام شده، کف این بنا آثاری کشف شده که متعلق به دوران پیش از اسلام است و دچار آسیب‌های جدی شده‌اند. نکتهٔ مهم دیگر وجود قبری در زیر یکی از این ستون‌هاست.


title: مسجد جامع اصفهان

text: در قسمت جنوبی ایوان شرقی و شمال راهروی جنوب شرقی، فضایی قرار گرفته‌است که بر اساس معماری‌اش مربوط به دورهٔ صفوی است. طبق بررسی‌هایی که در این قسمت صورت گرفته، مشخص شده که در دورهٔ عباسی این قسمت به صورت فضایی پوشیده، همانند دیگر قسمت‌های مسجد ایجاد شده‌است. این قسمت در همان دوران عباسی دارای ستون‌های استوانه‌ای بوده و قسمت نزدیکِ حیاط نیز از ستون‌های سه‌بخشی تشکیل شده‌است. در دورهٔ صفوی شش دهانه از این قسمت برای ایجاد محل اجتماعات تخریب شد و سپس به شیوهٔ صفوی در همان عصر طاق‌ها و چشمه‌های بزرگ‌تری جایگزینش شدند.


title: مسجد جامع اصفهان

text: در انتهای این ضلع صفهٔ عمر ساخته شده که عده‌ای بدون توجه به کتیبه‌های داخل بنا آن را به دوران عمر عبدالعزیز خلیفهٔ اموی و بعضی دیگر به عمربن عبدالعزیز ابی دُلَف از سلسلهٔ آل ابی دلف نسبت داده‌اند که آثار بسیاری ساخته‌است. این مدرسهٔ دینی با ابعاد ۲۵×۶۵ متر و در سال‌های ۷۵۷–۷۷۸ ه.ق ساخته شده‌است. مدرسه دارای دو طبقه است و حجره‌هایی در دو طرف شرقی و غربی دارد و سمت جنوبی آن هم ایوان، گنبدخانه و محراب است. ایوان اصلی آن به ابعاد ۱۰×۱۰ متر است و عرض دالان‌ها هرکدام پنج متر است. این ایوان یک ورودی به ابعاد ۵ متر و عمق ۲/۵ متری دارد. در این مکان هم تدریس و تعلیم صورت می‌پذیرفت و هم عبادت. کاشی‌کاری‌ها و خط ثلثی که در آن به‌کار رفته بر زیبایی مدرسه افزوده‌است. شبستان این قسمت با ابعاد ۱۹×۱۱ متر ساخته شده‌است و هشت درگاه دارد که هرکدام با آجرهای رنگی مختلفی تزئین شده‌است. کتیبه‌های این مسجد از روزگار سلطان محمد و آل مظفر حکایت دارد. بانی آن را مرتضی بن الحسین العباسی الزینبی می‌دانند که قصد داشته قسمتی به بناهای موجود بیفزاید. راهروی اصلی این مدرسه بین ایوان شاگرد و شبستان قرار دارد. صفهٔ عمر ۱۰ متر طول و ۱۰ متر عرض دارد و به شیوهٔ رازی ساخته شده‌است. در طرفین آن دو دالان دوطبقهٔ سرپوشیده بنا شده و عرض هر یک از آن‌ها به پنج متر می‌رسد. دیوار غربی بسیار قطور و قدیمی است و از خشت خام ساخته شده‌است. دالان ورودی شرقی را عده‌ای مربوط به دورهٔ ساسانی می‌دانند که به جای مسجد، آتشکده برپا بوده و عده‌ای دیگر آن را مربوط به دورهٔ منصور دوانیقی می‌دانند. این ایوان از طریق ورودی دیگری که پنج متر طول و ۲/۵ متر عرض دارد به شبستان جنوبی متصل می‌شود. این شبستان ۱۹ متر طول و ۱۱ متر عرض دارد. از نظر معماری ساختمانی هشت‌درگاه است که هرکدام از آن‌ها به وسیلهٔ مقرنس‌های آجری سفید، قرمز و سبز تزئین شده‌است. این ترکیب رنگ مربوط به سبک هنرمندان قرن هشتم ه.ق است و در ادوار بعد به چنین چیزی برنمی‌خوریم. به این مکان کتابخانه هم می‌گویند و علت آن گفته‌های مافروخی، نویسندهٔ کتاب محاسن اصفهان است؛ اما این مکان بیشتر برای نماز و عبادت در نظر گرفته می‌شده‌است. پس از تخریب سبک سلجوقی، این قسمت در دوره‌های بعد ترمیم و بازسازی شد. در تاریخ ۷۶۸ ه.ق/ ۱۳۸۸ م سردری برای این قسمت ساخته شد که ورودی آن از بازار بود و راه اتصال آن با حیاط از طریق راهروی ایوان شرقی صورت می‌گرفت.


title: مسجد جامع اصفهان

text: تغییرات دورهٔ هوتکیان: در دورانی که افغان‌ها بر ایران مسلط شده و اصفهان را به تصرف خود درآورده‌بودند، به فرمان اشرف افغان صفهٔ عمر برای نماز اهل تسنن، سربازان افغان و نزدیکان اشرف در نظر گرفته شد، اما به خاطر جلوگیری از اختلاف آن‌ها با اهل تشیع، دری دیگر به سمت بازار باز کرده و راهروی صفهٔ عمر را به صحن مسدود کردند؛ این در همچنان موجود است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: در ابتدای دالان شرقی سمت جنوبی آن، سه لوح قرار دارد که مربوط به شاهان صفوی است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: ین اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.


title: مسجد جامع اصفهان

text: در سال ۱۳۸۹ ه.ش بود که موضوع ارسال پرونده «مسجد جامع اصفهان» به یونسکو پیش آمد و مدیران میراث فرهنگی اصفهان مسئول این امر شدند. البته به گفتهٔ "جبل عاملی" در سه دهه پیش از آن هم تلاش‌هایی صورت گرفته، اما به دلیل وسعت بنا و عدم تداوم آن هربار به صورتی کار بی‌نتیجه می‌ماند. تا اینکه در دی ماه سال ۱۳۸۹ ه.ش تمام معیارهای یونسکو برآورده شده و در پرونده‌ای جامع ثبت و ارسال شد. پس از آن موزه‌ای برای آثار کشف‌شده در مسجد و ماکتی برای بنا ایجاد شد. تابلوهای راهنما را به دو زبان در مسجد قرار دادند؛ پایگاه و فضایی برای معرفی مسجد مختص آشنایی بازدیدکنندگان ایجاد شد و دستگاه‌هایی برای نمایش و فیلم هم در مسجد قرار داده‌شد. در سال ۱۳۹۰ متخصصان از مسجد دیدن کردند و پس از بررسی‌های لازم، این بنا ثبت جهانی شد.


title: مسجد جامع اصفهان

text: سیاحان و مورخان در قرون مختلف اطلاعاتی از اماکن تاریخی شهر را در متون تاریخی ثبت کردند که حاوی اطلاعاتی از مسجد جامع اصفهان نیز هست.


title: تیپ ضدتروریسم رومانی

text: تیپ ضدتروریسم رومانی ()، یک واحد عملیاتی ویژه از اداره اطلاعاتی رومانی است.


title: تیپ ضدتروریسم رومانی

text: این واحد در تاریخ ۱۵ دسامبر سال ۱۹۷۷ تحت عنوان "واحد ویژه ضدتروریستا"(واحد مبارزه با تروریسم) با نام مخفف USLA، به دلیل تهدیدات تروریستی که به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم رومانی با آن روبرو بود، تأسیس شد.


title: تیپ ضدتروریسم رومانی

text: USLA با تلاش‌های اعضا یا هواداران سازمان‌های تروریستی مختلف برای ورود به رومانی مواجه شد. سازمانهای تروریستی خود را به تهیه طرح‌های خشونت‌آمیز محدود نمی‌کردند، بلکه آنها سعی می‌کردند حملات تروریستی نیز انجام دهند، اهداف آنها به‌طور کلی نمایندگان رسمی خارجی ساکن در بخارست بودند.


title: تیپ ضدتروریسم رومانی

text: در ۲۶ می ۱۹۸۵ دو تروریست عرب یک بمب را در زیر خودروی متعلق به رهبران دانشجویان سوریه در پارکینگ دانشگاه گروژوچه در بخارست نصب کردند. دو تن از افسران USLA در حالی که سعی می‌کردند بمب را خنثی کنند، با انفجار آن کشته شدند.


title: تیپ ضدتروریسم رومانی

text: واحدهای USLA در دوران تظاهراتهای خشونت‌آمیز ضد کمونیستی در دوران انقلاب رومانی در دسامبر ۱۹۸۹، ابتدا در شهر تیمیشوارا، و سپس در شهر بخارست دخالت کردند. بین ۱۶ دسامبر و ۲۰ دسامبر، نیروهای ارتش ایالات متحده به‌طور مخفیانه در میان نیروهای ارتش نفوذ کردند (در تیمیشوارا، برای فرونشاندن شورش) و بر روی تظاهرکنندگان آتش گشودند.


title: تیپ ضدتروریسم رومانی

text: در شب ۲۱ دسامبر ۱۹۸۹، نیروهای USLA همراه با ارتش و نیروهای "سکوریتاته" چندین بار برای پاکسازی بخارست تلاش کرده‌اند و در نهایت موفق به پاکسازی مرکز شهر بخارست از معترضین ضد کمونیست شدند. نتیجه عملیات ۴۹ نفر کشته، ۴۶۳ زخمی و ۶۹۸ نفر دستگیری بود.


title: تیپ ضدتروریسم رومانی

text: در دسامبر ۲۴، ۱۹۸۹، وزیر دفاع جدید نیکولا میلیتارو، نیروهای USLA را به مأمور حفاظت از سایت وزارت دفاع از حملات تروریستی کرد. تانکهای حفاظتی در این محل آتش گشودند و هشت افسر را کشتند، و شش نفر دیگر دستگیر و یک نفر فرار کرد. این حمله مرگبار توسط مقامات جدید مورد استفاده قرار گرفت تا ادعا کند که تهدید تروریستی واقعی وجود داشته‌است.


title: تیپ ضدتروریسم رومانی

text: در ۲۶ دسامبر ۱۹۸۹، یگان USLA به وزارت دفاع رومانی وصل شد. در ۱ ژوئیه ۱۹۹۰، نام واحد به تیپ ضدتروریسم تغییر یافت و به سرویس اطلاعاتی جدید رومانیای (SRI) متصل شد.


title: تیپ ضدتروریسم رومانی

text: در ۲۰ اوت ۱۹۹۱، چهار تروریست سیک سعی داشتند سفیر هند را، در حالی که با همسرش در بلوار آیریتلیلو در بخارست پیاده‌روی می‌کرد را ترور کنند. مداخله سریع افسران ضد تروریست محافظ سفیر باعث خنثی شدن عمل تروریست‌ها شد، یک نفر از تروریست‌ها کشته و دیگری دستگیر شد، نفر سوم زخمی شد و نفر چهارم ناپدید شد. تحقیقات جنایی نشان داد که چهار تروریست متعلق به یک گروه تروریستی افراطی سیک هندوستان بودند.


title: تیپ ضدتروریسم رومانی

text: در حال حاضر افزایش تبادل اطلاعاتی با سرویس‌های خارجی کشورهای دوست به منظور مبارزه با تروریسم وجود دارد. این دستگاه همیشه به تجهیزات هشداری پیشرفته مبارزه با تروریسم مجهز شده‌است.


title: تیپ ضدتروریسم رومانی

text: پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ در ایالات متحده، بازرسان برای پیشگیری و مبارزه با تروریسم با چالش‌های جدید مواجه شدند. برای مقابله با تهدیدات تروریستی جدید، واحدهای تخصصی سرویس اطلاعاتی رومانی برنامه‌های ویژه ای را برای چنین شرایطی اجرا کردند.


title: محمود عرفانی

text: محمود عرفانی (متولد ۱۳۱۶ در اردبیل) حقوقدان برجسته، استاد تمام دانشکدهٔ حقوق دانشگاه تهران، نویسنده، وکیل دادگستری، عضو کانون وکلای دادگستری، عضو کانون وکلای کانادا، استاد دانشگاه اتاوا (کانادا)، کارشناس رسمی ثبت شرکتها و اختراعات و علایم تجارتی، عضو آکادمی بین‌المللی حقوق تطبیقی از سال ۱۳۶۲، عضو انجمن بین‌المللی دوستداران حقوق فرانسه از سال ۱۳۷۶ تا کنون، عضو انستیتوی حقوق بین‌المللی فرانسه از سال ۱۳۷۰ می‌باشد. بیشتر کتاب‌های وی از منابع اصلی درسِ حقوق تجارت دانشجویان حقوق به‌شمار می‌رود.


title: محمود عرفانی

text: به پاس خدمات ارزشمند ایشان مراسم تکریمی به همت بنیاد نخبگان استان اردبیل در سال ۱۳۹۹ به دلیل شیوع بیماری کرونا با حضور تعداد محدودی از مسئولان، اساتید دانشگاه، دانشجویان و مستعدین برتر برای ایشان برگزار شد.


title: محمود عرفانی

text: وی تحصیلات ابتدایی را در مدرسه انوری و متوسطه را در دبیرستان صفویه اردبیل به اتمام رسانید. پس از اخذ دیپلم در سال ۱۳۴۷ موفق به دریافت لیسانس در رشته حقوق دانشگاه تهران گردید. در سال ۱۳۴۹ جهت تحصیل کارشناسی ارشد حقوق به فرانسه اعزام و در سال ۱۳۵۲ از دانشگاه پاریس در رشته حقوق خصوصی و اسلامی فارغ‌التحصیل گردید. در سال ۱۳۵۵ موفق به اخذ دکتری حقوق در زمینه حقوق تجارت با مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه، آلمان، انگلیس و آمریکا گردید.


title: کنوانسیون تروریسم هسته‌ای

text: کنوانسیون تروریسم هسته‌ای ()؛ (به‌طور رسمی: کنوانسیون بین‌المللی برای جلوگیری از اعمال تروریسم هسته ای) در سال ۲۰۰۵ در معاهده سازمان ملل متحد برای غیرقانونی کردن اعمال تروریسم هسته ای و برای ترویج پلیس و همکاری قضایی برای بررسی و مجازات تروریسم هسته ای طراحی شد. در سپتامبر ۲۰۱۶، این کنوانسیون با ۱۱۵ امضاء کننده و ۱۰۶ کشور شرکت کننده، از جمله قدرت‌های هسته ای چین، فرانسه، هند، روسیه، انگلیس و ایالات متحده بتصویب رسید.


title: کنوانسیون تروریسم هسته‌ای

text: این کنوانسیون طیف گسترده‌ای از اقدامات و اهداف احتمالی، از جمله نیروگاه‌های هسته ای و رآکتورهای هسته ای را شامل می‌شود، تهدید و اجبار و تلاش برای ارتکاب یا به عنوان یک همدست در چنین جنایاتی را پوشش می‌دهد؛ تصریح می‌کند که مجرم یا باید مسترد یا تحت پیگرد قانونی قرار گیرد. این کنوانسیون دولت‌ها را تشویق می‌کند تا در پیشگیری از حملات تروریستی با به اشتراک گذاری اطلاعات و کمک به یکدیگر در ارتباط با تحقیقات جنایی و اقدامات استرداد و آئین دادرسی کیفری همکاری کنند؛ و با هر دو وضعیت بحرانی کمک دولتها برای حل وضعیت پیش آمده و حل بحران پیش آمده با ارائه مواد هسته ای امن از طریق آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) برخورد بکند.


title: کنوانسیون تروریسم هسته‌ای

text: ماده ۲ این کنوانسیون، تخطی از تروریسم هسته ای را به شرح زیر تعریف می‌کند:


title: کنوانسیون تروریسم هسته‌ای

text: در عین حال، ماده ۴ این کنوانسیون به صراحت استفاده از دستگاه‌های هسته ای در طی درگیری‌های مسلحانه بدون تشخیص قانونی بودن استفاده از سلاح‌های هسته ای را منع می‌کند: در سپتامبر ۲۰۱۶، ۱۰۶ کشور عضو کنوانسیون وجود داشت. اسامی کشورهای عضو: کشورهای زیر عضو کنوانسیون هسته‌ای نیستند. این کشورها معاهده را امضا کرده‌اند اما تصویب نکرده‌اند.


title: کودکان کار در بوتسوانا

text: کودکان کار در بوتسوانا () در مورد شرایط کار کودکان در بوتسوانا بحث می‌کند. اطلاعات کمی در باره ماهیت و ابعاد کار کودکان در بوتسوانا در دسترس است، با اینهمه اخیراً نشانه‌هایی از برخورد به این پدیده دراین کشور دیده شده‌است.


title: کودکان کار در بوتسوانا

text: بین سالهای ۲۰۰۶ و ۲۰۰۸ دولت بوتسوانا در حال اجرای قانون ملی برنامه بسوی حذف کودکان کار شد. دولت این قانون را در فوریه ۲۰۰۸ تصویب کرده بود. این پیشنهاد با همکاری سازمان بین‌المللی کار ILO برنامه بسوی از میان بردن کار کودکان انجام شد. یک کمیته برنامه مشاورتی در باره کودکان کار (PACC) که معرف ادارات دولتی، سازمان پیشه و کار، و انجمن مدنی بود، راهنمایی و اجرای طرح را بعهده داشت.


title: کودکان کار در بوتسوانا

text: مراحل مختلف اجرای برنامه بدین شرح است. دولت بوتسوانا در سال ۱۹۹۷ پیمان حداقل سن کودکان کار (C138) و در سال ۲۰۰۰ پیمان از بین بردن اشکال کار سخت کودکان (C182) سازمان بین‌المللی کار ILO را امضا کرد. بعلاوه این کشور قبلاً یعنی در سال ۱۹۹۵هر دو پیمان حقوق کودکان سازمان ملل متحد و منشور آفریقا در مورد حقوق و رفاه کودکان را امضا کرده بود.


title: کودکان کار در بوتسوانا

text: قانون استخدام بوتسوانا اصلی‌ترین قانونی است که مسائل مختلف اشتغال زیر چتر آن تنظیم می‌شود. در این قانون اطفال در مقابل بهره‌کشی و استخدام در کارهای سخت حفاظت می‌شوند. کارهای سخت هر کاری است که برای سلامت کودک و رشد روانی او خطرناک باشد. در قانون استخدام به کسی کودک اطلاق می‌شود که زیر ۱۵ سال سن داشته باشد، و نوجوان کسی است که سن او بالای ۱۵ سال و زیر ۱۸ سال باشد.


title: زمین‌ناودیس

text: زمین‌ناودیس یا ژئوسنکلین () مفهومی زمین‌شناسی است که در سده‌های ۱۹ و ۲۰ میلادی و پیش از ارائه نظریه زمین‌ساخت صفحه‌ای ارائه شد. یک زمین‌ناودیس منطقه‌ای خطی و در حال فرونشینی است که از تجمع و نهشته‌شدن چینه‌های رسوبی در یک حوضه رسوبی تشکیل شده و سپس دچار فشردگی، تغییرشکل و بالاآمدگی به شکل یک رشته‌کوه همراه با فعالیت‌های آتشفشانی و ژرف‌توده‌ای شده‌است. پرشدن زمین‌ناودیس از رسوبات در آخرین مرحله رسوب‌گذاری با چین‌خوردگی، فشردگی و گسل‌خوردگی رسوبات همراه بوده‌است. نفوذ سنگ آذرین بلوری و بالاآمدگی محلی در امتداد محور فرورفتگی زمین‌ناودیس کامل‌کننده تاریخچه و نحوه تشکیل زمین‌ناودیس هستند. در مرحله بعد زمین‌ناودیس به شکل کمربندی از کوه‌های چین‌خورده در می‌آید. توالی‌های ستبر آتشفشانی به همراه ماسه‌سنگ گل‌خمیره‌ای (ماسه‌سنگ‌های غنی از قطعات سنگی و گِلی)، چرت و رسوبات دیگر نشان‌دهنده رسوب‌گذاری در محیط دریایی عمیق هستند.


title: زمین‌ناودیس

text: زیرگونه‌ها:


title: زمین‌ناودیس

text: زمین‌ناودیس ناآتشفشانی شیار یا فرورفتگی است که بین دو منطقه برآمده حوضه‌های اقیانوسی و کرایتونی محصور شده‌است به عبارت دیگر شامل یک رشته حوضه‌هایی است که در طول لبه کرایتون قرار دارند. به‌طور خلاصه رسوبات بخش کم عمق هستند که سنگ‌های آتشفشانی در آن دیده نمی‌شود.


title: زمین‌ناودیس

text: نظریه زمین‌ناودیس (ژئوسنکلینال) نخستین بار توسط زمین‌شناسان آمریکایی جیمز هال و جیمز دوایت دانا در نیمه سده ۱۹ میلادی و طی مطالعات کلاسیک رشته‌کوه آپالاچی ارائه شد. دانا نخستین بار از اصطلاح "ژئوسنکلینال" برای اشاره به حوضه‌هایی که دارای فرونشینی تدریجی هستند، استفاده کرد. فرضیه ژئوسنکلینال سپس در اواخر سده ۱۹ و اوایل سده ۲۰ به شکل گسترده‌ای برای تشریح منشأ بیشتر رشته‌کوه‌ها مورد پذیرش قرار گرفت تا اینکه نظریات منطقه فرورانش، کوه‌زایی و برخورد قاره‌ای و زمین‌ساخت صفحه‌ای در دهه ۱۹۶۰ جایگزین آن شد. گرچه کاربرد این نظریه طی صد سال گذشته دچار تغییر شده ولی زمین‌ناودیس همچنان به مفهوم چاله بزرگ خطی وسیع در امتداد حاشیه قاره‌ای است که در بخش‌هایی از مناطق کوهستانی دچار تغییرشکل و بالاآمدگی شده‌است.


title: دفتر یادداشت شیطان

text: دفتر یادداشت شیطان چهارمین کتاب انتان لاوی است که در سال ۱۹۹۲ توسط انتشارات "فرال هاوس" (Feral House) منتشر شد. این کتاب دارای مقدمه‌ای از آدام پارفری روزنامه‌نگار آمریکایی است. کتاب شامل ۴۱ مقاله می‌باشد که لاوی در آن به تفسیر راجع به برخی موضوعات مثل سنت گریزی، علم غیب، مد روز، نازیسم، تروریسم، کانیبالیسم، اروتیسم، سیاست، تضعیف روحیه و مواردی دیگر می‌پردازد.این کتاب به دستورالعملهایی اشاره می‌کند برای ایجاد آنچه که لاوی آن‌ها را «محیط های کامل» یا «مکان‌های انگیزش جادویی» می‌نامد. جایی که شخص روشنفکر می‌تواند از اثرات مخرب موجودیت معاصر بگریزد.


title: آب فسیل

text: آب فسیل () یا آب دیرینه به پهنه‌ای قدیمی از آب گفته می‌شود که برای هزاران سال در فضایی دست‌نخورده که معمولاً یک سفره آب زیرزمینی است جای گرفته باشد. دریاچه زیریخی مانند دریاچه وستوک در جنوبگان و حتی آب‌های قدیمی در سیاره‌های دیگر را می‌توان از انواع دیگر آب‌های فسیل برشمرد.


title: آب فسیل

text: یونسکو آب زیرزمینی فسیل را به این صورت تعریف می‌کند: آبی که معمولاً هزاران سال پیش و اغلب در شرایط اقلیمی متفاوت از امروز، در زیر زمین ذخیره شده‌است.


title: آب فسیل

text: برآورد می‌شود که بیشتر آب‌های فسیل طی دوره‌های پلیستوسن و هولوسن (۴۰٬۰۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ سال پیش) در زمین نفوذ کرده‌اند. تشکیل برخی از منابع آب‌های فسیل در ارتباط با ذوب یخ‌ها پس از آخرین بیشینه یخچالی است. سن‌سنجی آب زیرزمینی با اندازه‌گیری میزان غلظت ایزوتوپ‌های پایدار مشخص شامل تریتیوم و ایزوتوپ‌های اکسیژن و مقایسه مقدار آن‌ها با غلظت‌های مشخص آن در مقیاس زمانی زمین‌شناسی انجام می‌شود.


title: زولیخا بوعبدالله

text: زولیخا بوعبدالله (؛ زادهٔ ۲۰ ژوئن ۱۹۷۷ در مسکو) هنرمند معاصر و عکاس الجزایری است. او در کازابلانکا و پاریس به زندگی و فعالیت مشغول است.