title: علویان طبرستان

text: طبرستان در دوران طاهریان و به گزارش جعفریان از نیمهٔ نخست سدهٔ سوم، تحت نظر آنان اداره می‌شد. شخصی به نام «محمد بن اوس بلخی» از نمایندگان طاهری در طبرستان، زمینی بایر و بدون مالک در مرز دیلم، که مردم کلار و چالوس از آن بهره می‌بردند و از نظر چرای دام و برداشت هیزم برای آنها حیاتی محسوب می‌شد را اشغال کرد. این رویداد باعث ایجاد خشم و نارضایتی مردم آن دو ولایت شد. او همچنین غافلگیرانه وارد دیلم شده، مردم را مورد ضرب و شتم قرار داده، کشتار به راه انداخته و از مردم اسیر گرفت. این مسئله سبب بدنامی طاهریان شد. در سال ۲۵۰ هجری «محمد بن رستم کلاری» و «محمد»، شهریاران رویانی از خاندان معدان، و دو نفر با نام‌های محمد و جعفر فرزندان رستم، رهبری این شورش را عهده‌دار بودند. از اسامی آنها چنین بدست می‌آید که پیش از این خود از پدری نامسلمان با نام رستم متولد شده، اما مسلمان گشته‌اند و از قضا نام جعفر نشان می‌دهد که بر مذهب تشیع بوده‌اند. به یاری مردم کلار، چالوس و دیلم، شورشی در طبرستان برپا نمودند و از عبدالله پادوسبانی نیز تقاضای کمک کردند.


title: علویان طبرستان

text: مردم منطقه «دارفو»، در دیلم، نیز به روستاهای دیلمی‌نشین می‌رفتند و مردم آن ولایت را به قیام علیه عوامل طاهری فرا می‌خواندند. سازماندهی این قیام در غرب رود چالوس به آسانی انجام می‌شد؛ زیرا والیان خلیفه با توجه به اقتدار دیلمیان هنوز به این ناحیه نفوذ نکرده نبودند و حاکمان دیلمی نیز با خلفای عباسی و طاهری دشمنی و مخالفت داشتند. بنابراین، دیلمی‌های این ناحیه با آزادی به سازماندهی این جنبش دست زده و مردم کلار و چالوس نیز با آنها متحد بودند تا «در نبرد با سلیمان بن عبدالله و محمد اوس و دیگر کسان که آهنگ نبرد آنها کنند، همدیگر را یاری دهند».


title: علویان طبرستان

text: مردم طبرستان و دیلم پس از آماده کردن شرایط جنبش، پس از آن برای آن که میان خویش اتحادی استوار بر پا کنند، در اندیشه دعوت یکی از علویان ری به این ناحیه برآمدند. جعفریان در تشریح علل رفتن مردم طبرستان به دنبال یک فرد علوی، به دو علت اشاره دارد:


title: علویان طبرستان

text: آنها از «محمد بن ابراهیم»، که یکی از علویان معروف ناحیه بود، خواستند که رهبری قیام را بپذیرد؛ ولی او که خودش را درخور این کار نمی‌دید، «حسن بن زید» را به آنان معرفی نمود. بزرگان کجور، طوماری نوشتند و پس از امضاء به قاصدی سپردند تا در ری به دست حسن بن زید برساند. حسن بن زید، پس از تحقیق و اطمینان از پدیدار شدن زمینه‌های قیام در منطقهٔ طبرستان، این دعوت را پذیرفت و به همراه خویشان و بستگان از ری به طبرستان کوچید. وی، که به "داعی کبیر" معروف است سرانجام در رمضان ۲۵۰ هجری وارد منطقه رویان شد با پذیرش این دعوت، حکومت علویان طبرستان را در کلار بنیان نهاد. دولت علویان در طبرستان، نخستین دولتی بود که در شرق اسلامی به دور از تأیید خلفای عباسی، شکل گرفت از همین رو این تهدیدی جدی برای خلافت عباسی محسوب می‌شد و آنها به هر قیمت در صدد نابودی آن بودند. این سلسله به نام علویان طبرستان یا سفیدجامگان زیدی علوی مورد معرفی منابع قرار گرفته‌اند. پس از به قدرت رسیدن این سلسله در ناحیه طبرستان، سادات باقی مناطق که تحت فشار سیاسی بودند، به این منطقه مهاجرت کردند.


title: علویان طبرستان

text: به قدرت رسیدن علویان در طبرستان، نتیجهٔ تحولات فکری، سیاسی و نظامی در طبرستان غربی و گیلان و دیلمستان علیه خلافت عباسی بود. مردم و اشراف طبرستان غربی و گیلان و دیلمستان، نقش مهمی در قدرت‌گیری علویان داشتند. تأسیس حکومت علویان طبرستان (برخلاف تصور عامه) نتیجهٔ تلاش‌های حسن بن زید نبود؛ بلکه علت اصلی این بود که مردم طبرستان و گیلان و دیلمستان، منفعت خود را در همکاری با علویان می‌دیدند؛ بنابراین، مردم مناطق مذکور، با دعوت از علویان، از آنها به‌صورت ابزاری برای مخالفت با خلافت عباسی استفاده کردند. حسین اسلامی دربارهٔ این واقعه می‌گوید: «مردم طبرستان از دست خودشان خسته شدند؛ دنبال بیگانه (عرب) رفتند.» کسروی در این باره می‌نویسد:«بزرگترین دشمنان خلافت، یعنی علویان و دیلمی‌ها، دست به دست هم دادند».


title: علویان طبرستان

text: سادات علوی، که مذهب تشیع داشتند، از سمت غرب طبرستان بستر جنبشی شیعی را فراهم می‌کردند. بسترهای درونی و بیرونی جنبش علوی در خلال دو قرن شکل گرفت و کماکان گسترش می‌یافت. پیش از این، در زمان هارون‌الرشید، یحیی بن عبدالله با حمایت حاکم جستانی در دیلمان قیام کرده ولی با اعزام ۵۰٬۰۰۰ سرباز از بغداد، حاضر به پذیرش صلح شده‌بود. حسن بن زید، پس از قبول دعوت طبرستانی‌ها، به آن منطقه کوچ کرد و با ورود او به طبرستان، منطقه شکل جدیدی به خود گرفت. در ۲۵ رمضان ۲۵۰ ه. ق، حاکم نور اسپهبد وندااُمید، عبدالله بن سعید، محمد بن عبدالکریم و بزرگان کجور در کلار با حسن بیعت کردند. حسن پس از بیعت اهالی کجور و کلار، سه نفر از یارانش با اسامی محمد بن عباس، علی بن نصر و عقیل بن مسرور را به چالوس فرستاد تا در آن شهر برایش بیعت بگیرند. «حسین بن محمد مهدی حنفی»، از بزرگان چالوس، مردم چالوس را در مسجد جامع این شهرگرد هم آورد تا بتوانند با نمایندگان حسن بن زید بیعت کنند. با این اقدام عملاً چالوس از سیطرهٔ طاهریان بیرون آمد. عامل طاهریان، محمد بن اوس، از شهر گریخت و اسپهبد جعفر به او و همراهانش پناه داد. همچنین امیران دیلم و بالاخص «جستانیان» نیز در میان کسانی بودند که با وی بیعت نمودند. حسن بن زید روز ۲۶ رمضان به «روستای کورشید» رفت و فردایش به سمت کجور حرکت کرد و تا روز عید فطر در آنجا ماند. وی برای نخستین بار در مصلای کلار نماز عید فطر را اقامه نمود و اهدافش را بیان کرد. از آن پس نمایندگانی به مناطق گوناگون گسیل نمود و مردم را به قیام علیه طاهریان فراخواند. خود نیز پس از اطمینان از وفاداری مردم کجور و کلار، برای کسب بیعت به ناتل و پایدشت رفت. سفرها و جابه‌جایی‌های پیاپی داعی از آغاز کار نشان می‌دهد که بستر برای او آماده بود و خبری از هیچ ممانعتی در برابر او نیست. به گزارش ابن‌اسفندیار، تمام مردم طبرستان با حسن بیعت کردند. بر این اساس، علویان توانستند در طبرستان و پس از مدت‌ها قیام پراکنده، برای نخستین بار دولتی تشکیل دهند.


title: علویان طبرستان

text: پایتخت طاهریان در دوران ظهور حکومت علویان در طبرستان، شهر ساری بود. در دورهٔ ظهور داعی کبیر نیز عامل طاهریان در منطقه سلیمان بن عبدالله نام داشت. به عنوان نخستین درگیری، در پایدشت و بنا به قولی در ناتل نیروهای داعی به فرماندهی محمد علوی و محمد پسر رستم با نیروهای محمد بن اوس به جلوداری «محمد بن اخشید» درگیر شدند که محمد علوی توانست سر محمد بن اخشید را از بدنش جدا کند و برای داعی بفرستد. این نبرد نخستین پیروزی نظامی علویان و حامیانشان علیه حکام طاهری بود.


title: علویان طبرستان

text: مرگ محمد بن اخشید در نبرد موجب تضعیف روحیهٔ سپاهیان طاهری شد و باعث شد عقب‌نشینی کنند. محمد بن اوس نیز نزد سلیمان بن عبدالله طاهری، عامل طاهریان در طبرستان، رفت. سپس علویان به سوی آمل حرکت کردند ولی در میانهٔ راه به سپاه سلیمان برخوردند که محمد بن اوس این بار فرماندهی آن را در دست داشت. در جنگی که در منطقه «لیکانی» رخ داد، علویان شکست خوردند، محمد علوی کشته شد و «حسن بن حسین»، از فرماندهان علوی، به همراه بسیاری از سربازانش اسیر شد. بقیهٔ سپاهیان علوی نیز به پایدشت بازگشتند. اسیران را نزد سلیمان در آمل بردند و پس از مدتی آزاد کردند.


title: علویان طبرستان

text: داعی پس از این شکست، «محمد بن حمزه» را به دیلم فرستاده و از مردم آنجا کمک طلب کرد. ششصد مرد جنگنده به فرماندهی «امیدوار بن لشکرستان»، «ویهان بن سهیل»، «پالیزبان» و «فضل رفیقی» توسط گیلانیان و دیلمیان به پایدشت اعزام شدند و از طرفی بعضی از اسپهبدان طبرستان مانند «پادوسبان»، «مصمغان»، «ویجن»، «خورشید بن حنف»، «خیان»، «پادوسبان بن گردزادلپور» به داعی نامه‌ای نوشته و از عدم یاری وی در برابر طاهریان عذرخواهی نمودند و هنگامی که داعی قصد هجوم به آمل را یافت، ۲۰۰ نفر پیاده و ۲۰ نفر سواره‌نظام را برای کمک به او فرستادند.


title: علویان طبرستان

text: داعی این بار فرماندهی سپاه را به عهدهٔ محمد بن حمزه و حسین بن احمد گذاشت. محمد بن اوس، حاکم وقت آمل، نیز لشکری به فرماندهی ابراهیم بن خلیل برای مقابله با علویان فرستاد. در نبرد سنگینی که بین دو سپاه درگرفت، علویان پیروز شدند و سپاه طاهریان به سوی آمل عقب‌نشینی نمود. علویان تعقیبشان نموده و آمل را تصرف کردند. محمد بن اوس نیز از شهر گریخت. داعی پس از پیروزی در تاریخ ۲۳ شوال سال ۲۵۰ هجری، وارد آمل شد و در مصلای شهر از مردم بیعت گرفت. شهر آمل را نیز مقر حکومتش قرار داد. سپس چند تن از حامیان طاهریان را اعدام نمود ولیکن فرماندهِ شکست‌خوردهٔ آنان، ابراهیم بن خلیل، را امان داد. داعی کبیر پس از رسیدن به حکومت طبرستان، پایتخت خود را از ساری — که جایگاه طاهریان بود — به آمل منتقل کرد تا به حامیان و هوادارانش نزدیک‌تر باشد.


title: علویان طبرستان

text: مصمغان از جمله حامیان داعی بود که با ورود به شهر مامطیر، در روز ۲۶ شوال سال ۲۵۰ هجری قمری برای او بیعت گرفت و موجب شد که این شهر بدست علویان افتد. خود داعی نیز نمایندگانی را برای اخذ بیعت به شهرهای فیروزکوه، دماوند و ری اعزام کرد. همچنین در ۴ ذی‌القعده همان سال گروهی را با «امیر الحاج» قرار دادن محمد بن حمزه، به حج فرستاد.


title: علویان طبرستان

text: در زمان طاهریان، پایتخت سلیمان بن عبدالله شهر ساری بود. داعی پس از آن‌که مامطیر را تصرف کرد، به مصمغان دستور داد تا به ساری رود. مصمغان نیز روستای «پوطم نوروز آباد» در منطقه ساری را لشگرگاه خویش قرار داد. در این ایام، سلیمان بن عبدالله نیز لشکرش را به «اَسد جندان» سپرد. خود داعی نیز در «روستای توجی» سپاهیانش را آماده نبرد می‌کرد. پس از شروع نبرد، داعی به نصیحت پیرمردی به نام «شهریار بن اندیان»، از جنگ با سپاهیان جندان پرهیز نمود و به ظاهر گریخت و سپس از بی‌راهه، وارد شهر ساری شد و در شهر جنگی بین طرفین رخ داد که علویان در آن پیروز شده و شهر را فتح کردند. سلیمان نیز از ساری گریخت و به «روستای دودان» نزد سپاهیانش رفته؛ سپس به سوی ساری هجوم آوردند که در نبردی شهری، سپاهیان طاهری مجدداً شکست را متحمل شدند.


title: علویان طبرستان

text: پس از شکست سپاه طاهری سلیمان به استرآباد گریخت و سپاهیان علوی عمارت وی را به آتش کشیدند. از سوی دیگر حسین بن زید، برادر داعی کبیر، دماوند را فتح کرد و بزرگان شهرهای لاریجان و قصران هم نزد داعی رفته و اظهار تبعیت و فرمانبرداری کردند.


title: علویان طبرستان

text: پس از ۴۰ روز حکومت علویان در شهر ساری، داعی کبیر تصمیم گرفت که به آمل بازگردد؛ ولی به توصیهٔ اسپهبدِ پادوسبانی، به «چمنو» رفت. با پیوستن لشکریان خراسان به سپاه سلیمان بن عبدالله، وی بار دیگر به سوی طبرستان هجوم آورد. دیلمیانی که در سپاه داعی بودند، برای انتقال غنائم جنگی، به منازلشان بازگشته بودند و داعی ناچار به مقابلهٔ با طاهریان با سپاهی کوچک شد. دو سپاه در محلی به نام «تمشکی دشت» به مصاف یکدیگر رفتند که موجب شکست و عقب‌نشینی علویان شد. سربازان علوی در بیشه‌ها پراکنده شدند و توانستند «احمد بن محمد بن اوس» را بکشند. داعی کبیر نیز در زمان عقب‌نشینی، آنقدر روی پُل چمنو ایستاد تا تمامی زخمیان و کشتگان را از آن پل عبور دادند. سپس بازماندگان به سمت چالوس گریختند.


title: علویان طبرستان

text: پس از تمشکی دشت، نبردی هم در «تالابنمان» درگرفت و عدهٔ بسیاری کشته شدند. داعی شبانه به همراه اسپهبد فنا، پسر ونداامید و خورشید پسر جسنف، از راه بالامین به آمل رفت. (از راه سوادکوه و لپور کنونی) صبح نیز توقفی نکرد و از آمل به چالوس گریخت و سلیمان به تعقیبش پرداخت. دربارهٔ سراسیمگی سپاهیان داعی نقل است که لشکرستان، فرماندهٔ او، فرصت پوشیدن جامه نیافت و عریان بود و وقتی به چالوس رسیدند، داعی ده هزار درهم ستاند تا برای سربازان لباس تهیه کند.


title: علویان طبرستان

text: پس از فتح آمل توسط سپاهیان طاهری، این شهر به اسپهبد قارن بن شهریار داده شد. داعی کبیر نیز پس از آن‌که عده‌ای از مردم گیلان و دیلم به او پیوستند، به سوی «لاویجه رود» رفته و آنجا را لشگرگاه خویش قرار داد. سپاهیان طاهری و باوندی نیز از آمل خارج شده و در پایدشت مستقر شدند. داعی نیز به توصیهٔ سپاهیان دیلمی، به لشکرِ اسپهبد باوندی شبیخون زد و آن را در نبرد شبانه، شکست داد. در این شبیخون عدهٔ زیادی از سرداران سپاه طاهری کشته شدند. پس از پایان جنگ، علویان وارد آمل شدند و آن را بار دیگر فتح کردند. اسپهبد پادوسبانیان نیز به فرمان داعی کبیر، برای تعقیب اسپهبد باوندی فرستاده شد و بدین ترتیب او توانست کوهستان کارن را فتح کند و اسپهبد قارن باوندی به گرگان نزد سلیمان بن عبدالله پناه برد. خود داعی نیز پس از ۱۵ روز از آمل به سوی چمنو رفت و برای دومین بار ساری را فتح کرد. پس از شکست‌های پیاپی سلیمان بن عبدالله از شاه طاهریان، محمد بن عبدالله، درخواست کمک کرد و سپاهی به سرداری «عناتور بن بختانشاه» و «جسنف بن ماس» به استراباد گسیل شد. از سویی عده‌ای از سپاهیان داعی در قارن کوه بودند و عدهٔ دیگری از دیلمیان پس از بدست آوردن غنائم، به وطنشان مراجعت نموده بودند. بنابرین داعی کبیر ابتدا از ساری به آمل و سپس به چالوس عقب نشست. در این هنگام خبر پیوستن وهسودان، حاکم دیلم، به طاهریان نیز شایع شده بود.


title: علویان طبرستان

text: وهسودان، حاکم دیلمیان، پس از اندکی چهار هزار تن از جنگجویان دیلمی را نزد داعی کبیر فرستاد و سرانجام دو سپاه در چمنو اردو زدند. در ابتدای نبرد، سپاهیان علوی شکستی را متحمل شدند که موجب عقب‌نشینی آنان به آمل گشت؛ لیکن اندکی بعد دوباره هجوم آورده و در ۸ ذی الحجه ۲۵۲ هجری، طاهریان را شکست دادند و سپاهیان دیلمی در شهر ساری به قتل و غارت روی آوردند سپس عده‌ای از سرداران طاهری را به قتل آوردند. سلیمان بن عبدالله، خود نیز از ساری گریخت؛ ولیکن اقوام و اموالش به دست علویان افتادند.


title: علویان طبرستان

text: داعی پس از این پیروزی چند ماه در ساری ماند و سپس به شهر آمل بازگشت و «سید حسن بن محمد بن جعفر عقیقی» را که از اقوامش بود، در ساری به حکومت نشاند. سلیمان بن عبدالله نیز از استراباد به محمد بن زید، برادر داعی کبیر، نامه‌ای نوشت و در آن از محمد درخواست و التماس نمود که نزد برادرش وساطت و شفاعت نموده، خانواده و بستگانش را از بند رها نماید. داعی کبیر نیز با درخواست برادرش موافقت نمود و آن افراد را به استراباد فرستاد.


title: علویان طبرستان

text: اسپهبد قارن پور شهریار نیز پس از شکست طاهریان در نبرد چمنو، به وساطت مصمغان، تسلیم شد و دو فرزندش، مازیار و سرخاب را در سال ۲۵۲ قمری نزد داعی فرستاد. بدین ترتیب علاوه به دشت‌های طبرستان، مناطق کوهستانی به دست علویان افتاد.


title: علویان طبرستان

text: پس از مدتی «محمد بن نوح»، سردار طاهری، علیه داعی شورید و اسپهبد قارن به وی پیوست؛ لیکن شکست خورد و سپاهیانش پراکنده شدند. از سوی دیگر مصمغان با یکی از سرداران علوی، به نام فضل رفیقی، اختلاف یافت و از حکومت داعی جدا گشت. در آمل نیز فرمانده‌ای دیلمی به نام «جایی بن لشکرستان» به مردم ستم پیشه کرد که با شورش روبرو شده و به قتل رسید. «حسن بن محمد عقیقی» نیز در این هنگام مصغان را از عزلت درآورد و به سپاهیان علوی ملحق نمود. فردی به نام «رستم بن زبرقان» نیز در «مهران رستاق» شورید و با محمد بن روح طاهری متحد شد. داعی ابتدا «هرمزد کامه» و «عباس عقیلی» را برای سرکوبش فرستاد که شکست خوردند، سپس حسن بن محمد عقیقی را مأمور سرکوبش نمود. در نبردی که پیش‌آمد، حسن عقیقی توانست چهارصد اسیر بگیرد و به ساری بازگردد.


title: علویان طبرستان

text: اسپهبد قارن بار دیگر از «ابراهیم بن معاذ»، حاکم قومس، یاری خواست اما حسن عقیقی بار دیگر به کوهستان ساری رفته و قیام را سرکوب نمود. سپس داعی به آمل رفت و حسن عقیقی را به جای خود در ساری گذاشت. اسپهبد قارن نیز این‌بار با اتحاد محمد بن روح و مصمغان، به شهر یورش بردند. حسن عقیقی ابتدا از شهر خارج شد و به «ترجی» رفت لیکن توانست با نیروهای کمکی داعی کبیر، مخالفان را شکست دهد.


title: علویان طبرستان

text: سلیمان بن عبدالله، پس از شکست در برابر داعی، از استرآباد (گرگان کنونی) به خراسان رفت و در جای خود نمایندگانی را قرار داد. داعی کبیر نیز پس از سرکوب مخالفان داخلی، در تاریخ ۳ ذی‌الحجه ۲۵۳ هجری قمری، «محمد بن ابراهیم» و «لشکرستان دیلمی» را در رأس سپاهی به سوی استرآباد اعزام نمود که توانستند آن شهر را نیز فتح کنند.


title: علویان طبرستان

text: پس از آنکه روس‌ها متوجه اعلام استقلال طبرستان شدند، در زمان ایگور، شاهزادهٔ کی‌یفی حاکم بر روس‌های واریاگ، با لشکری مجهز به این منطقه حمله‌ور گشتند. این افراد که از راه دریا آمده‌بودند، توانستند جزیرهٔ آبسکون را تصرف کنند. داعی پس از اطلاع از ورود مهاجمان روس به آبسکون، سپاهی را برای مقابله با آنان به درون جزیره فرستاد و توانست آنان را فراری دهد.


title: علویان طبرستان

text: تعدادی سکه از زمان حسن بن زید در اطراف آبسکون پیدا شده که حاوی آیه‌ای هستند با شرح «»؛ مفهوم این آیه چنان است که «به کسانی که جنگ بر آنان تحمیل گردیده، اجازه جهاد داده شده‌است؛ و خدا بر یاری آن‌ها تواناست.» برخی مورخان احتمال داده‌اند، وجود چنین آیه‌ای روی سکه‌ها به جهت تشویق مردم به دفع روس‌ها از آبسکون بوده باشد.


title: علویان طبرستان

text: گسترش قلمرو داعی و محبوبیتش نزد مردم شهرهای سامرا و کوفه، موجب واکنش خلفا عباسی گشت. المستعین بالله، که معاصر داعی و دوازدهمین خلیفه عباسی بود، لشکری را به شهر همدان اعزام نمود؛ ولیکن در محرم سال ۲۵۲ هجری، سرداران عباسی وی را از خلافت عزل نموده و «معتز بالله» را به جایش نشاندند.


title: علویان طبرستان

text: علویان نیز پس از سیطرهٔ کامل بر مناطق کوهستانی و جلگه‌ای طبرستان، به سوی مناطق جنوبی البرز روی آوردند. جستان بن وهسودان، حاکم دیلم و گیلان، در این نبرد نیز داعی را همراهی نمود. ابتدا شهر بزرگ ری و سپس قزوین، ابهر و زنگان به تصرف علویان درآمدند. داعی ری را به «محمد بن جعفر» و قزوین را به «جستان بن وهسودان» سپرد. یک‌بار در ری شورشی رخ داد که محمد بن جعفر از شهر بیرون شد، ولی اندکی بعد به شهر بازگشت.


title: علویان طبرستان

text: از شروع حکومت معتز مدت چندانی نگذشت که وی خبر فتوحات داعی در مناطق جنوبی البرز را شنید. او در سال ۲۵۳ هجری قمری برای سرکوب حسن بن زید، ارتشی را به فرماندهی «موسی بن بغا» و سرداری «مُفْلِح» از عراق به طبرستان گسیل داشت.


title: علویان طبرستان

text: موسی بن بغا ابتدا در همدان مستقر شد و سپس مفلح را برای فتح ری فرستاد. مفلح ابتدا به قزوین و سپس ابهر، زنجان را فتح کرد. حاکمان شهرهای قزوین و زنجان با اسامی «حسین ابن احمد» و «عبیدالله بن علی» پس از هجوم مفلح به طبرستان گریختند، داعی پس از فرار آن‌ها، هر دو را در برکه‌ای غرق کرد و پس از مرگ، جسدشان را در سردابی رها کرد. وی بعدها که دربرابر یعقوب شکست خورد و گریخت، جسد این دو تن را از سرداب بیرون کشیده و دفنشان کرد. سرانجام نیز در ۲۵۵ هجری توانست ری را بازپس بگیرد او بعد از پیروزی، از راه قومس به استرآباد رفت. «احمد بن محمد سکنی» که از عوامل طاهریان بود، در استرآباد، با مفلح متحد شد. سپاهیان خلیفه ابتدا گرگان و سپس تمیشه، ساری و مامطیر را یکی پس از دیگری فتح کردند. در طول این مدت چند نبرد نیز رخ داد که هربار علویان در آن شکست می‌خوردند. در این زمان ده هزار نفر پیرامون داعی گرد آمده‌بودند و پادوسبان سوم نیز در کنار او بود. لیکن داعی یارای مقاومت دربرابر مفلح را نداشت. مفلح آمل را فتح کرد و خانه‌های علویان را به آتش کشید و به تعقیب داعی پرداخت و حتی چالوس را تصرف کرد. داعی پس از شکست‌های متوالی به کلار پناهنده شد و دیلمیان نیز حاضر به همکاری با وی نشدند.


title: علویان طبرستان

text: پس از مرگ معتز عباسی، خلیفه عباسی، مهتدی بر تخت نشست. خلیفهٔ جدید فرمان داد که همهٔ نیروهای نظامی عباسیان به عراق بازگردند تا بتواند با «صاحب الزنج» در بصره مقابله کند. در ماه جمادی‌الآخر سال ۲۵۵ قمری، پیغامی از گرگان به دست مفلح رسید که او را به سامرا فراخواند. موسی بن بغا نیز همراه سپاهیان عباسی به عراق بازگشت و در جای خود احمد بن محمد سکنی را قرار داد. داعی کبیر هم با بهره‌گیری از این فرصت در ۲۵۵ قمری آمل، سال بعد آن ری، در ۲۵۷ قمری گرگان و در ۲۵۹ قمری قومس را گشود و احمد بن سکنی نیز به وی متمایل شده و به یاران وی پیوست و حکومت داهستان و به نقلی دیگر استرآباد را بدست گرفت.


title: علویان طبرستان

text: یعقوب لیث صفار، حاکم صفاریان، پس از برانداختن دودمان طاهریان از نیشابور راهی طبرستان شد. بهانهٔ وی برای این لشکرکشی تعقیب عبدالله سگزی (یا عبدالله بن محمد سِجزی) بوده‌است، زیرا وی یعقوب را ترور کرده‌بود. یعقوب پیش از ورود به خاک طبرستان، مخفیانه با احمد بن سکنی ارتباط برقرار کرده و او را با خود متحد نمود و در برابر به او قول باقی ماندن بر سر حکومتش را داد، سپس نامه‌ای به حسن بن زید نوشت و عبدالله بن صالح و دو برادر او را از داعی خواست. حسن بن زید آن‌ها را تحویل نداد و یعقوب از دهستان و گرگان، به سوی ساری رفت و آنجا حسن بن محمد عقیقی، به مقابله با او برخاست. سرانجام صفاریان توانستند ساری را در سال ۲۶۰ هجری قمری، فتح کنند. سید عقیقی به آمل عقب‌نشینی نمود و نیروهای علوی در آن شهر متمرکز گشتند ولیکن یعقوب با شکست دادن علوی‌ها، داعی را وادار به گریختن سوی گیلان و دیلم کرد.


title: علویان طبرستان

text: یعقوب چهار ماه به تعقیب و گریز در طبرستان ادامه داد ولی مردم از تحویل دادن حسن بن زید، که حال متواری شده‌بود، به یعقوب خودداری می‌کردند. در این مدت، باران شدیدی باریدن گرفت که چهل روز پیاپی بارید؛ درحالی که سپاه صفاری از مناطق خشک و بیابانی سیستان آمده‌بودند و به این بارش‌ها عادت نداشت، عده‌ای از افراد او نیز از زمین‌لرزه و صاعقه تلفات دادند، چهل هزار نفر از سربازان، تمامی شترها و هزاران اسب نیز مُردند و اسباب و وسایل را سواران دیلمی به غارت می‌بردند، همچنین هرگاه شهری را فتح می‌کرد، نایبی بر آن شهر انتخاب می‌کرد که عوام بر آن‌ها می‌شوریدند. چنانچه «لیث بن فنه» را بر رویان و «پادوسبان سوم» را بر طبرستان نشاند ولی حکمش تحقق نیافت.


title: علویان طبرستان

text: یعقوب لیث، در این نبردها فقط توانست مقداری غنیمت کسب کند و محمد بن زید، برادر داعی، را دستگیر کرده و به سیستان بفرستد. سرانجام برای جبران کردن تلفات سنگینش در طبرستان، خراج دو ساله را به زور از مردم گرفت و پس از شنیدن اخبار نامطلوب از خراسان، مجبور به ترک طبرستان شد؛ سپس به حاکم ری نامه‌ای نوشت و از او خواست که سگزی را به وی واگذارد. حاکم ری نیز بدان جهت که گرفتار سرنوشت علویان نشود، پناهندگانش را تحویل داد. یعقوب این افراد را در شادیاخ با میخ‌های آهنین، به دیوار کوباند و به نقلی گردن زد. استیلای یعقوب بر طبرستان و گرگان موجب آزرده شدن خلیفه عباسی شد، علی‌الخصوص که در این مناطق وی به رعایا و عامه ستم رساند. سرانجام داعی در سال ۲۶۱ قمری، دوباره حکومت طبرستان را به دست گرفت. وی دستور داد، به انتقام کمک‌های مردم چالوس به سپاهیان یعقوب لیث، شهرشان را به آتش کشیدند.


title: علویان طبرستان

text: پس از سیطرهٔ دوبارهٔ داعی بر طبرستان، عده‌ای از صحراگردان ترک نژاد، با بیش از هزار تن نیرو، از سوی داهستان به استراباد و گرگان رفته و به کشتار و غارت مردم روی آوردند. از آمل نیز خبر شورش «لیث بن فنه» شایعه گشت. داعی ابتدا ترک‌های نامسلمان را شکست داد و سپس محمد بن ابراهیم را به جای خود در گرگان نهاده، به سوی آمل رفت. لیث گریخت و به ری پناه برد. حاکم ری نیز در نبردی از سپاهیان علوی شکست خورد و داعی دستور داد تا لیث را سر بریدند.


title: علویان طبرستان

text: با خروج داعی از گرگان، عده‌ای از دیلمیان که در آن شهر مانده بودند، دست به غارت و تجاوزگری زدند و از عوامل داعی سرپیچی نمودند. حسن بن زید نیز برادرش، محمد، را در رأس سپاهی راهی گرگان کرد. شورشیان به سوی خراسان گریختند و عامل طاهری در شهر اسفراین، شاری، را تحریک کردند تا گرگان را تصرف نماید. وی عاملان داعی را به آمل عقب نشاند؛ ولیکن وقتی بزرگان گرگان نزد شاری رفته و خیانت دیلمیان را شرح دادند، وی سیاستش را نسبت به شورشیان تغییر داد. شاری با توصیهٔ گرگانی‌ها، به محل گردهمایی دیلمیان هجوم برد و در یک روز سه هزار تن از آنان را به قتل آورد، سپس خود به خراسان رفت و داعی بار دیگر به گرگان بازگشت. وی فرمان داد تا بیش از هزار نفر از دیلمیان خطاکار را دستگیر کرده و دست و پایشان را قطع کردند. رستم بن قارن باوندی، که در این زمان سرزمین‌های پدریش به دست داعی افتاده بود، نیز در تحریک دیلمی‌ها نقش داشت.


title: علویان طبرستان

text: عده‌ای از دیلمیان از ترس مجازات‌هایی که داعی بر آنان روا داشت، گریختند و به رستم بن قارن در کوهستان‌های طبرستان پناه بردند. اسپهبد باوندی که ناخواسته با نیرویی هزار نفری مواجه شد، پیاپی عده‌ای از آنان را به قلمرو داعی فرستاده و غارتگری می‌کرد.


title: علویان طبرستان

text: رستم به دروغ، به قاسم بن علی، حاکم علوی قومس، خبر رساند که لشکر «محمد بن مهدی» از نیشابور در حال حمله به قومس هستند. پس از آن‌که این خبر به گوش داعی رسید، وی از رستم خواست که به کمک قاسم بن علی رود. وی نیز با لشکریانش، به قومس هجوم برد و قاسم بن علی را دستگیر کرده و در «قلعهٔ شاه دزد» در هزارجریب حبس کرد، قاسم بن علی نیز در آن زندان وفات یافت.


title: علویان طبرستان

text: رستم پس از آن نیز نامه‌ای به «احمد بن عبدالله خجستانی» فرستاد و او را تحریک کرد تا با یکدیگر گرگان را تصرف کنند. سپس خودش استرآباد را و احمد خجستانی گرگان را فتح کردند.


title: علویان طبرستان

text: پس از تصرف این دو شهر، شایعه شد که داعی کشته شده. سید حسن بن محمد عقیقی، حاکم ساری و پسرخالهٔ داعی، با این بهانه که حکومت علویان نبایستی بدون رهبر بماند، از مردم بیعت گرفت و خود را حاکم علویان خواند.


title: علویان طبرستان

text: داعی پس از شنیدن اوصاف سید عقیقی، لشکری به سرکردگی «طاهر بن ابراهیم» را به سوی ساری فرستاد. سید عقیقی پس از شنیدن خبر زنده بودن داعی و لشکرکشی طاهر بن ابراهیم، از ساری گریخت و به اسپهبد رستم باوندی ملحق شد. داعی نیز از وی درخواست بازگشت نمود که فایده‌ای نداشت.


title: علویان طبرستان

text: پس از مدتی داعی نیروهایش را گردآورد و مناطق از دست رفته را بازپس ستاند. هنگامی که سپاهیان عبدالله رستم شکست خوردند، خجستانی به نیشابور و رستم بن قارن به کوهستان بازگشتند و سید عقیقی به همراهی چند تن از یارانش، در بیابان‌ها تنها ماند. سرانجام محمد بن زید وی را دستگیر کرده و نزد داعی در ساری فرستاد. سید عقیقی با ملاقات داعی اظهار پشیمانی نمود؛ ولی داعی کبیر فرمان مجازات را صادر کرده و به وسیله یک ترک رومی، در محلهٔ «دروازه گرگان» ساری گردن زده شد و جسدش را در قبرستان زرتشتیان و به روایتی یهودیان دفن کردند.


title: علویان طبرستان

text: حسن بن زید در اواخر عمرش بیمار شد و این مریضی یک سال ادامه داشت. برهمین اساس برادرش، محمد بن زید، در گرگان و خودش در آمل مستقر بودند. دامادش، احمد بن محمد، نیز کارهایش را در آمل انجام می‌داد. وی پیش از مرگ وصیت نمود که برادرش پس از او رهبری علویان را برعهده گیرد و از احمد بن محمد خواست که در آمل و شهرهای اطراف آن برای محمد بیعت جمع نماید. سرانجام داعی در ۳ رجب ۲۷۰ هجری قمری فوت کرد. بدین‌ترتیب، داعی درطی حکومتش سه بار از طبرستان اخراج شد: اولین بار با ضدحمله سلیمان طاهری، دومین بار با حمله مفلح، سومین بار با حمله یعقوب لیث. او هربار به کوهستان‌های دور از دسترس دیلم پناه برد و هربار با حمایت دیالمه، حکومتش را پس گرفت. در خارج از طبرستان، داعی در سال ۲۵۳ گرگان را تصرف کرد ولی پس ازان این شهر چند بار دست‌به‌دست شد. او تلاش‌هایی برای گسترش قلمرو به‌سمت جنوب کوه‌های البرز کرد، در سال ۲۵۰ علویان ری را گرفتند ولی در ۲۵۷ آن را از دست دادند. قزوین و زنجان و قومس نیز چند سالی تحت حکومت آنها بود.


title: علویان طبرستان

text: حسن بن زید بن محمد بن اسماعیل بن حسن بن زید بن علی بن حسین بن علی بن ابیطالب، ملقب به داعی اول، داعی کبیر و داعی الی الحق (داعی الحق) که در زمان متوکل به ری فرار کرده بود، به درخواست مردم طبرستان در سال ۲۵۰ هجری از ری به طبرستان رفته و از مردم بیعت گرفت. حسن بن زید در فاصله حکومت خود از ۲۵۰ تا ۲۷۰ ه.ق چند مرتبه بر مناطق ری و زنجان و قزوین چیره گردید. در سال نخست یکی از علویان را نام محمد بن جعفر، به آن منطقه فرستاد که بعدها به دست طاهریان دچار شد. در سال ۲۵۱ ه.ق حسین بن احمد علوی در قزوین قیام کرد و عمال طاهری را از منطقه بیرون کرد. در همان هنگام بود که حسین بن زید به همراه برادرش بر ساری مسلط شدند و با مردم لاریجان و قصران (شمال تهران فعلی) بیعت کردند. به گزارش ابن اسفندیار، داعی کبیر هر کسی را که هوادار سیاه‌جامگان عباسی بود، به عقوبتی سخت می‌کشت و آنچنان آنان را ملامت می‌کرد تا مردمان به هراس افتاده و جز طاعت و رضای او فکری نکنند. از همین روی بود که عباسیان سعی در سرکوبی قیام او کردند و با وجود آنکه یعقوب لیث در بغداد، عنصری نامطلوب و غیر سالم محسوب می‌شد، اما او را تحریک کردند تا به طبرستان برود و البته شکست خورد. پس از یعقوب، عباسیان بغداد، موسی بن بغا و مفلح ترکی را برای سرکوب به منطقه فرستادند که توفیقی در این امر بدست آوردند اما به جهت مرگ خلیفه معتز بالله، مجبور به بازگشت شدند و حسن همچنان بر منطق مسلط بود. مبارزات داعی کبیر به جنگ با طاهریان خلاصه نمی‌شد و او در جهاد با کفار نیز کوشا بود؛ آنچنان که گزارش کرده‌اند دو هزار کافر را به قتل رسانده و غنیمت بسیاری به دست آورده‌است که در میان دیالمه تقسیم کرد. او در دفع ظلم و ستم از طبرستان می‌کوشید و پس از اطلاعش از سرقت و فساد برخی دیلمیان، پس از تذکر به آنان، دست و پای هزار نفر از آنان را قطع کرد. ابن ندیم چند کتاب به حسن نسبت می‌دهد؛ "الجامع فی الفقه"، "کتاب البیان" و "کتاب الحجه فی الامامه" از جمله این آثار هستند. وی که از امامان مشهور زیدیه بوده‌است، سرانجام به سال ۲۷۰ ه.ق از دنیا رفت.


title: علویان طبرستان

text: محمد بن زید، برادر حسن بن زید جانشین بعدی در حکومت علویان بود. او اواخر حیات حسن، به ولایت گرگان منصوب بود. داعی کبیر در هنگام درگذشتش برای برادر بیعت گرفت. اما پس از مرگش، داماد او ابوالحسین، قیام کرد و گروهی با وی بیعت نمودند با آمدن محمد از گرگان ابوالحسین به چالوس گریخت. در دوران حکومت محمد، شمال ایران در کشاکش سه قدرت بود. از سویی عمرو بن لیث صفاری و از دیگر سو، رافع بن هرثمه و محمد بن زید و بغداد نیز از طرف دیگر سعی می‌کرد تا از اختلافات میان آنها برای خویش بهره‌مند شوند. محمد بن زید مرتب یکی را به شهری منصوب می‌کرد و دیگری را تحریک می‌نمود تا آن شهر را به زور از چنگ او درآورد. خود این افراد نیز در خصوص سیطره بر خراسان و ری طمع داشتند و بر سر تصاحب این مناطق به جنگ می‌پرداختند. رافع بن هرثمه در نهایت گریخت و کشته شد و عمرو بن لیث در خراسان به چنگ سامانیان دچار شد و بر همین اساس، طبرستان برای محمد بن زید آزاد شد. مرعشی گزارش می‌کند که در سال ۲۸۷ ه. ق، اسماعیل بن احمد سامانی، عمرو بن لیث را اسیر و به قتل رساند و آوازه همت و مرود محمد پس از فراغت از جوانب مختلف منتشر شد. بر این اساس عرب و عجم و روم و ند به موافقت با حکومت محمد رغبت پیدا کردند و نام نیک او شهرت یافت. جعفریان پس از بیان گزارش مرعشی، عبارات آن را گواه بر رفتار متواضعانه محمد با مردم تعبیر می‌کند. حکومت محمد از جمله حکومت‌های عادلانه علویان در ایران به‌شمار می‌رود. مورخان گزارش کرده‌اند که محمد بن زید کمک مالی به علویانی که تحت سلطه عراق و حجاز بودند می‌فرستاد و از آنان حمایت می‌کرد. پس از کشته شدن عمرو بن لیث و تسلط سامانیان بر ماوراءالنهر، سپاهی به فرمان اسماعیل بن احمد سامانی به سوی طبرستان فرستاده شد تا آن ناحیه را به تسلط سامانیان درآورد. این سپاه در سال ۲۸۷ ه.ق به جنگ با محمد بن زید پرداخت و در اثر همین جنگ، داعی مجروح و سپس کشته شد. پس از آن سامانیان بر ناحیه طبرستان استقرار یافتند. ابن اثیر، داعی صغیر را شخصی ادیب و دانشمند معرفی می‌کند که با مردم حسن سلوک داشته‌است.


title: علویان طبرستان

text: در مدتی که طبرستان به تصرف اسماعیل سامانی درآمد که مذهب سنت را بدانجا بازگرداند و غرامت‌های سخاوتمندانه ای به قربانیان حکومت زیدیان بخشید. مردم رویان و کلار در حمایت از دو داعی مذکور ثابت قدم تر از نواحی دیگر بودند. در طبرستان و گرگان شور و گرمی نخستین نسبت به حکومت جدید بزودی جای خود را به حمایت مردد یا مخالفت درونی داد. دراین هنگام یکنفر علوی که وابسته به یاران دو داعی بود با نام ابومحمد، حسن بن علی بن حسن بن علی بن عمر بن علی (امام سجاد) بن حسین الشهید ملقب به ناصر کبیر، ناصر اطروش، ناصر الحق، سیدنا داعی الی الحق، یکی از مردان خدا و انسانی شریف از سلاله نبوی و علوی بود دست به قیام زد. مرعشی در این زمینه می‌نویسد:[مردمانی که] از طریق زردشتی به یُمن انفاس متبرکه او به دین محمدی نقل کردند و مذهب او اختیار کردند و هزار بار هزار آدمی تقریباً بر او جمع شدند و در سنه سبع و ثمانین ماتین[۲۸۷هجری] خروج کرد و با خلقی انبوه رو به آمل نهاد…[در جنگ با سامانیان] سید منهزم گشت و دیالم بسیار کشته شدند… سید دیگر باره [در سال ۲۹۰ هجری] روی به طبرستان نهاد… چهل شبانه روز حرب و ضرب بود، عاقبت سید مظفر گشته. سید بعد از چند ماه که در طبرستان بود،[به علت شکست مجدد از سامانیان]باز به گیلان رفت… سید ناصر مدت چهارده سال به اجتهاد و علم مشغول بود… تا وقتی که اهالی گیلان و دیلمان سید را به استخلاص طبرستان رغبت نمودند. سید متوجه طبرستان شد… و [در سال ۳۰۱ هجری] به آمل شد و به سرای حسن بن زید [داعی کبیر]نزول فرمود و با خلق طریقه انصاف و عدل پیش گرفت و گناه‌ها عفو فرمود… سید احکام پادشاهی و امر و نهی ملک را به سید حسن بن قاسم که ابن عم[پسر عمو] بود بازگذاشت و او را بر فرزندان صُلبی خود ترجیح داد.. سید پسری بود ابوالحسین احمد… و او امامی مذهب بود… حرص دنیا او را[حسن بن قاسم] از راه سلامت بگردانید… سید را گرفته و دست بسته به قلعه لارجان[لاریجان] فرستاد…[و این چنین دستمزد ناصر اطروش را داد و معرفت را به کمال رسانید]... تعدادی از سپاهیان حسن بن قاسم که این واقعه را دیدند به خانه ناصر اطروش ریخته و به غارت اموال پرداخته، اهل و عیال ناصر اطروش را با خود بردند. برخی از سپاهیان به حسن بن قاسم اعتراض کرده و حسن بن قاسم که اوضاع را وخیم یافت، به مقابله با شورشیان پرداخت، ولی در این حین مجروح گشت و خانه نشین شد. در این هنگام لیلی بن نعمان، نماینده سید ناصر در ساری با عجله خود را به آمل رسانده و اوضاع را به دست گرفت و سید ناصر را آزاد کرد. سید مردانگی را به اتمام رسانده و حسن بن قاسم را بخشید و بعد از چندی دخترش را به عقد حسن بن قاسم درآورد و حکومت گرگان را به وی سپرد. با شرایط پیش آمده ناصر کبیر سیاست را کنار گذاشت و به طاعت و تألیف مشغول گشت. مدرسه ای بنا نهاده و به تعلیم و تربیت شاگردان پرداخت. ناصرالحق با عمری تلاش در راه ترویج شیعه در سال ۳۰۴ هجری دار فانی را وداع گفت و دعوت حق را لبیک نمود. پس از مرگ او، ۱۳ سال حکومت بر ناحیه طبرستان به دست سامانیان بود.


title: علویان طبرستان

text: چون اطروش در گذشت پسرش ابوالحسین احمد حسن را از گیلان فرا خواند و حکومت را به وی سپرد. اما ابوالقاسم جعفر، برادر احمد وی را از این کار سرزنش کرد و به قصد بازگرفتن تاج و تخت پدر با قوه قهریه از آمل بیرون آمد. حسن که نام پادشاهی داعی الی الحق اختیار کرده بود، شروین باوندی و شهریار قارنوندی را به پرداخت خراج بیشتر مجبور کرد و به گرگان دست یافت. مردم طبرستان، خصوصاً از آن جهت که وی سربازان دیلمی را زیر نظارت مستقیم خود داشت دوستش می‌داشتند. در سال ۳۰۶ هجری ابوالحسین احمد داعی را فروگذاشت و در گرگان به برادرش جعفر پیوست. جعفر داعی را شکست داد و حکومت آمل را در دست گرفت. در نتیجه دو برادر گرگان را متصرف شدند. داعی که به محمد بن شهریار قارنوندی پناهنده شده بود هم به دست وی گرفتار گردید، و محمد وی را نزد علی بن وهسودان جستانی فرستاد که در این هنگام از سوی عباسیان ولایت ری داشت. علی داعی را به الموت فرستاد و در آنجا برادرش خسرو فیروز وی را در بند داشت. اما چون محمد بن مسافر سلاری علی را به قتل رساند خسرو فیروز داعی را از بند رها کرد. داعی هفت ماه پس از فرار با سپاهی که در گیلان بر خود فراز آورده بود به طبرستان بازگشت و احمد را نزدیک استرآباد بشکست. سپس با وی مصالحه کرد، اما جعفر به ری و از آنجا به گیلان گریخت. احمد غالباً از سوی داعی والی گرگان بود. در سال ۳۰۹ هجری لیلی بن نعمان سردار داعی (نام واقعی پدر وی شهدوست بود) که پس از تیرداذ شاه گیلها شده بود، دامغان، نیشابور و مرو را گشود، اما از سپاه سامانی شکست یافت و کشته شد. چون سپاه شکست خورده به گرگان بازگشت گروهی از روسای گیلی و دیلمی به کشتن داعی دسیسه کردند. داعی از توطئه خبر یافت و به شتاب به گرگان آمد و پنج تن از آنها را از جمله هروسندان بن تیرداذ را که گیلها پس از مرگ داعی به پادشاهی خود برداشته بودن خائنانه به قتل آورد. این واقعه موجب نارضایی سپاه گیلی و دیلمی گردید، و سرانجام به قتل داعی بر دست مرداویج بن زیار خواهرزاده هروسندان انجامید. حسن که به داعی صغیر شهره بود، در سال ۳۱۶ در نبردی با اسفار بن شیرویه کشته شد و پس از مرگ او، سلسله علویان طبرستان، منقرض شدند.


title: علویان طبرستان

text: پس از دو یا سه نسل علویان طبرستان و گیلان از شعارهای عدالت‌طلبانهٔ نخستین خود عدول کرده و به کنار رانده شدند. این اوضاع زمینه را برای قیام اشرافی که نسب خود را به ساسانیان می‌رساندند، فراهم نمود و در این منطقه نیاز به حکومتی بود که هر دو قشر شیعیان و زرتشتیان را اقناع کند. از سوی دیگر، در اواسط قرن سوم هجری خلافت عباسی با جنبش‌های استقلال‌طلبانه‌ای مواجه شد که ضعف سیاسی او را در پی داشت. این جنبش‌ها در میان ایرانیان، که از پیش منتظر فرصتی برای شورش بودند، با ظهور دولت‌هایی مانند سامانیان و صفاریان این روند آغاز شد و از اوایل قرن چهارم هجری در شمال ایران جنبش‌های گوناگونی علیه خلیفه آغاز شد که اسفار بن شیرویه، ماکان کاکی، سلاریان، زیاریان و آل بویه از این دسته‌اند. عظیمی معتقد است در سال ۳۲۰ هجری، حکومت علویان طبرستان برای همیشه سقوط کرد و پس از هفتاد سال حکومت ناپیوستهٔ زیدیه بر طبرستان، حاکمیت زیدیه سرانجام به دست سامانیان برافتاد. عده‌ای از سپاهیان بلند مرتبهٔ علویان طبرستان پس از افول این حکومت علم استقلال برافراشتند. از جمله این سپاهیان پیشین مرداویج زیاری بود که قصد احیای امپراتوری ساسانیان را داشت. او نواحی بسیاری را در سال ۳۱۹ هجری فتح کرد و سلسلهٔ زیاریان را تأسیس نمود. مرداویج در اوج قدرت خود به قتل رسید. پس از مرگ مرداویج، آل بویه که پیشتر در خدمت او بودند، قدرت یافته و جانشین مرداویج، وشمگیر، را شکست دادند و پس از آن حکومت زیاریان به طبرستان محدود شد ولی آل بویه به چنان قدرتی دست یافت که خلیفه مطیع آنان گشت.


title: علویان طبرستان

text: با شکست داعی صغیر از زیاریان، علویان چیرگی خود بر طبرستان را از دست دادند و حکومت علویان طبرستان فروپاشید. اما حکومت علوی در مناطق شدیداً زیدی دیلمان و شرق گیلان که اطروش در آن برای گرواندن گیلیان فعالیت کرده بود، ادامه یافت. بنیانگذار این حکومت که به نام ثائریان نیز مشهور است، ابوالفضل (ابوطالب) جعفربن محمد، الثائر فی اللّه، نوه برادر ناصر اطروش، بود که این حکومت را در هوسم تأسیس کرد. حکومت او سه دهه ادامه یافت و او در همپیمانی با قدرت‌های علاقمند به این منطقه، سه بار بین سالهای ۳۳۷/۹۴۸ و ۳۴۱/۹۵۳ توانست آمل را فتح کند ولی نتوانست آن را حفظ کند. الثائر سرداری خوب و مدیری موفق بود و جانشینان او حدود یک قرن بر هوسم حکومت کردند. او در سال ۳۵۰ق / ۹۶۱ م درگذشت و پسرش ابوالحسین مهدی القائم بالحق که او برای جانشینی خود تعیینش کرده بود، مدت کوتاهی پس از او در اثر آبله مرغان جان باخت. برادرش ابوالقاسم حسین الثائر جانشین او شد، که کوتاه مدتی بود توسط لنگر، پسر وشمگیر زیاری دستگیر و نیمه کور شد. لنگر پیشتر با ناکامی سعی کرده بود شرق گیلان، موطن زیاریان، را از ابوالفضل بگیرد. به روی هوسم کوتاهی بعد توسط ابومحمد حسن ناصر، از پسران ابوجعفر محمد بن احمد، که با لنگر جنگیده و او را در نبرد کشته بود تسخیر شد. او احتمالاً از حمایت رکن الدوله بویی که مخالف زیاریان بود برخوردار بود. ابو محمد حسن امیرکا، پسر سوم ابوالفضل الثائر، کوتاهی بعد ابومحمد را از هوسم اخراج کرد و او در ری نزد رکن الدوله پناه گرفت.


title: علویان طبرستان

text: امیرکا با مناذر شاه جستانی دیلمان که در الموت اقامت داشت دچار مناقشه شد و مناذر به عبدالله محمد المهدی لدین الله، از پسران حسن بن قاسم داعی نامه نوشت و به او اصرار کرد بین گیلیان و دیلمیان دعوی امامت زیدی کند و به او وعده حمایت داد. او با پذیرفتن دعوت مناذر، بغداد را که در آن تحصیل کرده بود، مخفیانه ترک کرد. در ستیز با امیرکا، ابومحمد حسن ناصری که رکن الدوله برای نبرد با ثائریان به او پول داده بود هم به مهدی پیوست. آنها هوسم را از امیرکا گرفتند، از آنجا که ابو عبدالله المهدی دایی ابو محمد و تحصیلکرده تر از او بود، ابومحمد حکومت را به واگذار کرد. مهدی اولین علوی پس از ناصر در منطقه خزر بود که به عنوان امام به‌طور همگانی مورد پذیرش زیدیان قرار گرفت. او تلاش‌های آموزشی خود را معطوف فائق آمدن بر دشمنی بین ناصریه و قاسمیه کرد و گفت آموزه‌های هر دو مکتب به‌طور برابر معتبرند. با این که این دیدگاه بعدها عموماً مورد پذیرش این دو جماعت قرار گرفت، آنان را از به رسمیت شناختن حاکمان علوی اغلب متفاوت در میان خود بازنداشت. امیرکا همچنان مهدی را از قلعه ای در نزدیکی هوسم آزار می‌داد، ولی نهایتاً دستگیر شد و مورد عفو قرار گرفت. وقتی مهدی سعی کرد رویان را فتح کند، امیرکا را در هوسم به عنوان قائم مقام خود گذاشت. امیرکا در غیاب او شورش کرد و او را مجبور کرد با سراسیمگی بازگردد. مهدی به زودی هوسم را باز تصرف کرد، امیرکا گریخت و حملاتش را ادامه داد. امیرکا در سال ۳۵۸/۹۶۹ مهدی را گرفت ولی پس از چند ماه با فشار مناذر و سایر دیلمیان او را آزاد کرد. مهدی تا زمان وفات در سال ۳۶۰/۹۷۰ که احتمالاً در اثر مسموم شدن بوده به حکومت ادامه داد. مهدی نه تنها یک رهبر سیاسی و نظامی موفق بلکه متالهی بزرگ بود. امیرکا به هوسم بازگشت، ولی ابومحمد ناصری که دو بار در اعتراض به این که مهدی آمریکا را ترجیح می‌داد در اعتراض او را ترک کرده بود، با حمایت رکن الدوله در حکومت او مناقشه کرد. او امیرکا را دستگیر کرد و کشت، و سیادت رکن الدوله را به رسمیت شناخت. بیستون زیاری در عوض حسین الثائر نیمه کور را گسیل کرد و به او پول داد تا شهر را فتح کند. پس از شکست و کشته شدن حسین به دست ابو محمد، پسرش ابوالحسن علی سعی در انتقام گرفت. در ۳۶۴/۹۷۴–۷۵ او ناصریان را از هوسم اخراج کرد و با به رسمیت شناختن سروری زیاریان حکومت کرد. او تا ۳۶۹/۹۸۰ که ابو محمد با ناکامی برای کسب حمایت حاکمان گوناگون تلاش می‌کرد در قدرت بود.


title: علویان طبرستان

text: پس از این زمان، تاریخ حکومت علوی در دیلمان و گیلان به خاطر کمبود منابع گنگ است. دو امام بعدی زیدی منطقه خزر، ابوالحسین احمد بن حسین الموید بالله از خانواده بطحانی و برادر بزرگش ابو طالب یحیی الناطق بالحق بودند. این دو که متولد آمل بودند، در بغداد تحصیل کرده بودند و بعدها به حلقه صاحب بن عباد وزیر بویی و عبدالجبار قاضی ارشد او در ری تعلق داشتند. آنان به عنوان عالمان ممتاز فقه و شریعت که آموزه قاسمیه را داشتند و به شرح آن می‌پرداختند شهرت پیدا کردند. آثار متعددی از آنها باقی مانده‌است. مؤید در ۳۸۰/۹۹۰ در شرق گیلان قیام کرد و دعوی امامت زیدی کرد. در ابتدا سعی داشت اقامت خود را در هوسم که محل نزاع بازماندگان ثائر و ناصر بود، تثبیت کند. با این که او دو بار شهر را به دست گرفت و چند سال آن را در دست داشت، حمایت گیلیان ناصری از او مشتاقانه نبود و او هر دو بار اخراج شد و به ری بازگشت. در بار سوم، او در بازگشت به ساحل خزر لنگا را که منطقه دیلمیان قاسمی بین هوسم و چالوس بود به عنوان اقامتگاه خود برگزید. دیگر علویان قاسمی در این منطقه پیش از او فعال بودند، که از جمله آنها نوه یحیی الهادی الی الحق بود که آموزه‌های شرعی نیای خود را در بین زیدیان ساحل خزر انتقال داد. در زمانی که مؤید خود را در لنگا تثبیت می‌کرد، کیا ابوالفضل ثائری، از متحدان او، هوسم را گرفت و سروری او به عنوان امام را به رسمیت شناخت. در حدود ۴۰۰/۱۰۰۹–۱۰ مؤید با پشتیبانی کیا ابوالفضل و استندار رویان، سعی کرد آمل را از یک ناصری که بر این شهر برای قابوس زیاری حکومت می‌کرد به چنگ آورد. او شکست خود و استندار به زیاریان پیوست و سروری آنان را به رسمیت شناخت. بعدها مؤید با منوچهر پسر و جانشین قابوس پیمان صلحی بست که به موجب آن سالانه ۲۰۰۰ دینار دریافت می‌کرد. او در ۴۱۱ قمری درگذشت. لنگا مدتی تختگاه امرای علوی مدعی امامت در بین قاسمیه ماند، گرچه تواریخ حکومت آنها چندان معلوم نیست. ابوطالب ناطقمدتی پس از مرگ برادرش موید در آنجا فعال بود. احمد بن ابی هاشم مانکدیم حسینی که به خاطر تفسیرش بر شرح اصول خمسه قاضی عبدالجبار در ۴۱۷/۱۰۲۶ قیام کرد و نام حکومتی المستظهر بالله را اختیار کرد ولی مدت طولانی زنده نماند. احتمالاً کوتاهی پس از مرگ ناطق، علی بن جعفر حقینی المهدی لدین الله که حسنی بود، به عنوان امام به رسمیت شناخته شد. او نیز شاگرد قاضی عبدالجبار در ری بود و به عنوان متاله و فقیه قاسمیه شهرت پیدا کرده بود. حکومت او ممکن است بیش از یک دهه ادامه یافت و در لنگا دفن شد.


title: علویان طبرستان

text: در قرن چهارم هجری، که سیصد سال از سقوط ساسانیان و فتح ایران توسط مسلمانان می‌گذشت، اکثر مناطق ایران زمین به دین اسلام درآمده‌بودند؛ ولی در طبرستان و گیلان وضع متفاوت بود. مردم این نواحی هنوز به دیانت زرتشتی وفادار بودند. چون تا آن زمان حاکمان مسلمان نتوانسته بودند بر این مناطق چیره شوند، نوعی آزادی دینی و سیاسی در منطقه حاکم بود. بخشی از مردم تحت تأثیر علویان زیدی، که از دست خلفا به منطقه می‌گریختند، به مذهب تشیع گرویدند و تا قرون چهارم و پنجم هجری هنوز نیمی از مردم زرتشتی بودند و نیمی دیگر شیعه شده بودند. حضور داعی کبیر در طبرستان سبب شد تا بسیاری از مردمان غیرمسلمان منطقه نیز به کیش اسلام درآیند.اسلامی‌نیزگزارش‌می‌کند که مردم غالباً زرتشتی شرق طبرستان، ابتدا با انگیزه‌های صرفاً سیاسی علویان را پذیرفتند ولی تدریجاً جذب مذهب تشیع شدند. به گزارش جعفریان، داعی کبیر با تألیف کتاب‌هایی که عموماً مورد توجه زیدیان قرار می‌گرفت، بنیاد علمی فقهی و اعتقادی شیعی را در طبرستان ترویج و تقویت می‌کرد. داعی کبیر در طول دوران حکومتش، نکاتی را به عاملان خود در خصوص سیاست‌های مذهبی‌اش متذکر بود:


title: علویان طبرستان

text: این بیانیه با اعتقادات زیدیان امروزی تفاوت داشته و به اعتقادات شیعیان دوازده امامی نزدیک‌تر است؛ با این حال عقیده داعی کبیر معمولاً تشیع زیدی عنوان شده‌است و منابعی چون ریاض‌العلماء، او را از سادات و علمای شیعه امامیه به‌حساب آورده‌اند. به عقیده جعفریان، نسبت امامیه بودن داعی کبیر، نسبتی درست نیست و احتمالاً او یکی از پیروان مذهب زیدیه بوده‌است که بر فقه حنفی فتوا می‌داده‌است؛ همچنین برخی از آثار او، در زیدی بودن او مورد استناد قرار گرفته‌است. وجود قیام‌های متعدد شیعی در آن دوران، نشان‌دهنده اوج فکر شیعی در سطحی گسترده‌است؛ البته جعفریان بر این باور است که این تشیع، نه یک تشیع اعتقادی، بلکه تشیعی سیاسی بود. داعی در سیاست دینی، قوانین و مناسک شیعه و الهیات معتزله را به‌طور رسمی اجرا، و از آن حمایت می‌کرد. وی جنبش خود را بر سه اصل اقامه کتاب الله، احیای سیره نبوی و امر به معروف و نهی از منکر، بنا نمود. وی پس از رسیدن به حکومت، مذهب زیدیه را دین رسمی کشور اعلام نمود. داعی و برادرش، محمد بن زید، هیچ‌کدام در سال‌های پس از خود به عنوان امام زیدی شناخته نشدند، به‌ویژه پیروان نوادهٔ ابراهیم بن قاسم، یعنی «یحیی الهادی الی الحق» بنیادگذار زیدیه در یمن، آن‌ها را متهم به «ظلم و ستم» کرده‌اند. الهادی اندکی پیش از ظهورش در یمن، در زمان حکومت محمد بن زید به آمل سفر کرده‌بود. زیدیان متعلق به مدرسهٔ قاسم بن ابراهیم در طبرستان نوادهٔ او را به عنوان مرجع خود در امور مذهبی می‌دانستند، حتی افرادی که از حکومت داعی کبیر و برادرش حمایت می‌کردند. تعدادی از طبری‌های زیدی، پس از روی کارآمدن الهادی در یمن به او پیوستند و حامی وی شدند.


title: علویان طبرستان

text: داعی کبیر، برخورد بسیار سخت‌گیرانه با مخالفین خود داشت. داعی در دوران حکومت بر طبرستان به‌شدت بر ناصبان (دشمنان علی بن ابیطالب و شیعیان) سختگیری می‌کرد. همچنین گزارش‌هایی از سخت‌گیری او بر شیعیان امامی در منابع منعکس شده‌است که می‌تواند گواهی بر زیدی‌مسلک بودن او باشد. طبق آنچه از پاره‌ای از گزارش‌ها برداشت می‌شود، اهالی جرجان و طبرستان در اواسط قرن سوم تا قرن چهارم ه. ق، به مذهب امامیه گرایش داشتند. چنانچه در سنت رسمی زیدیه، وی را به عنوان امام نمی‌شناسند، که دلیلش احتمالاً همین رفتارهای خشونت‌آمیز او بوده‌است. گروهی از زیدیان طبرستان به «ابوجعفر زُباره»، نیای خاندان بنوزباره نیشابور ساکن در مدینه، نامه‌ای نوشته و با شکایت از رفتارهای داعی، از او خواستند تا برای امامت زیدی‌ها به طبرستان رود. ابوجعفر زباره خواسته آنها را پذیرفت و به‌سوی طبرستان آمد؛ اما در طبرستان با پیمان‌شکنی روبرو شد و در نبردهایی که میان وی با داعی درگرفت، شکست خورد. ابونصر بخاری در گزارشی می‌گوید «داعی به روزگار حکومتش گروهی از دانشمندان بزرگ و سادات برجسته و مهتران علوی را کشت.» همچنین در کتاب "تاریخ قم" از قتل «محمد بن علی خزری» توسط داعی و به وسیلهٔ زهر، سخن گفته شده. حسن عسکری، امام شیعیان امامیه، نیز از کشتار داعی به علت خبرچینی زیدیان، شکوه کرده‌است. ابن اسفندیار نیز گفته‌است داعی هر کسی که علاقه‌ای به مسوّده داشت را به قتل می‌رساند. حتی سمعانی گزارشی دارد که یکی از اهالی استرآباد در زمان داعی حسن بن زید تمام اموالش را فروخت تا از ظلم او خلاص شده و به نیشابور کوچ کند. به گفته رابینو، داعی کبیر، پیش از آن که بمیرد، به دروغ خبر مرگ خود را در شهر آمل منتشر کرد و تشییع جنازه‌ای برای خودش ترتیب داد و افرادی که از مرگ او شادمان شده‌بودند و علیه حکومتش اقدام کردند را در مسجد جامع شهر محاصره کرده و به قتل رساند و اجسادشان را در گودالی در شرق مسجد انداخت که سال‌ها به «مزار شهدا» معروف بوده‌است. یکی از دلایل خشونت داعی کبیر و برادرش علیه دیگر علویان، احتمالاً ترس این دو از رقابت دیگر سادات برای رسیدن به حکومت و گرفتن جایگاهشان بوده‌است. از آنجا که در مذهب زیدیه هر یک از سادات می‌توانند با قیام علیه ظلم به مقام «امامت» دست یابند و وجود چند امام در یک زمانه نیز ممکن بوده‌است، داعی و برادرش حتی به تمایلات احتمالی دیگر سیدها عکس‌العمل نشان می‌دادند.


title: علویان طبرستان

text: گرچه حکومت علویان در نواحی جنوبی دریای طبرستان عمر چندانی نداشت، ولی تا تأثیرات فرهنگی آن تا قرن‌ها قابل مشاهده بود. ایجاد جوامع زیدی در شهرهای دیلمان تا خراسان و پس از آن انتقال فرهنگ زیدی در چند مرحله به یمن و نتیجتاً رشد و شکوفایی فرهنگی یمنی‌ها در اثر همین حکومت کوتاه مدت بوده‌است. علویان، پویش‌هایی فرهنگی و مدارسی برای سوادآموزی عمومی تأسیس کردند. ناصر کبیر در زمان استقرار در هوسم، چنین مدارسی را در شرق گیلان ایجاد کرد که بعدتر به سمت غرب گسترش یافتند. برای این کار، می‌توان سه دلیل به شمار آورد:


title: علویان طبرستان

text: پس فوت ناصرکبیر در سال ۳۰۴ ه.ق، (یعنی ۳ سال پس از بازپس‌گیری طبرستان از سامانیان) میراث فرهنگی او توسط جانشینانش در بخش جلگه‌ای در طبرستان ادامه یافت؛ حتی پس از سقوط دولت علویان طبرستان. در زمان حکومت داعی کبیر، فضای جامعهٔ طبرستان در کوهستان و جلگه متفاوت بود. در شهرهای دشت زبان عربی غالب شده بود و بحث پیرامون قرآن و گرایش‌های مذهبی و دسته‌بندی‌های دینی بسیار بود؛ و از همین بستر، افرادی مانند محمد بن جریر طبری رشد یافتند که هیچ عنایتی به طبرستان ندارند. حتی سه قرن بعد، هنگامی که ابن اسفندیار تاریخ سرزمین طبرستان را به نگارش درآورد، زبان عربی در آن می‌چلبد. اما در کوهستان‌های طبرستان فضای متفاوتی وجود داشته؛ در آنجاست که زبان طبری به بقای خود ادامه می‌دهد و مرزبان بن رستم، شاهزادهٔ باوندی، کتاب‌هایی به این زبان نوشته‌است. گرچه بیانیهٔ رسمیت تشیع در زمان داعی کبیر در دشت‌های طبرستان ابلاغ گشت و جلگه‌نشینان طبرستان به این مذهب درآمدند ولی در کوه‌ها حتی تا دو قرن بعد، هنوز نشانه‌هایی از ادیان باستانی مردم وجود دارد.


title: علویان طبرستان

text: از آنجا که سادات علوی طبرستان در ادبیات عربی دستی داشته‌اند، بارگاه آنان محل «نشو و نما و ملجاء و ملاذ» پژوهشگران دینی و سایر ادیبان زمانه بوده‌است. به عنوان مثال، قصیدهٔ «ابی مقاتل ضریر»، شاعر نابینای رازی، در وصف حسن بن زید، هنوز هم شهرت بسیاری دارد. همچنین کتاب "اخبار الخلفاء صولی" حسن بن زید را شاعر و آگاه به نقد شعر معرفی می‌کند و شعرهایی را به او نسبت می‌دهد؛ از جمله ابیاتی که بصورت فی‌البداهه به همراه خانوادهٔ سلیمان بن عبدالله برای او فرستاد.


title: علویان طبرستان

text: پیروان مذهب زیدیه، در دوره‌ای در شمال ایران کنونی و دارای اکثریت نسبی بودند. در طبرستان و دیلم چند قرن حکومت در دست دولت‌هایی زیدی بود و آنها دارای کتابت و صاحب قلم نیز بودند. از آنجا که اکثر آنان تباری عرب داشتند، به زبان عربی آثاری نگاشتند؛ که سرآمد این افراد ناصر کبیر بوده‌است. با این حال از قرون هشتم و نهم هجری به بعد، در آثار ایشان، زیان عربی با با زبان مناطق طبرستان و دیلم با عربی آمیخته‌است. یکی از این آثار، "تفسیر کتاب‌الله" است که در قرون هشتم، نهم یا دهم هجری نوشته شده‌است. نوشته‌های به جا مانده از این قرون، اغلب دو زبانه و مخلوطی از عربی، فارسی و زبان‌های منطقه‌ای هستند. نویسندگان از کلمات و عباراتِ زبان منطقه‌ای برای توضیح کلمات دشوار فارسی و عربی استفاده می‌کرده‌اند. بنا بر مطالبی که در "تفسیر کتاب‌الله" آمده‌است، مشخص است که نویسندهٔ کتاب مذکور، یعنی ابوالفضل دیلمی، یک شیعه زیدی بوده‌است؛ چنان‌که علاقه ویژه‌ای به زید بن علی نشان داده‌است و آرا و روایاتش را بیان می‌کند، وی تنها یکی از فرزندان علی بن ابی‌طالب را جانشین او می‌داند، پس از نام ائمه زیدی «ع» (کوتاه‌شدهٔ علیه‌السلام) می‌گذارد و در مسائلی چون «خالی نبودن زمانه از حجت» و رجعت نظرات شیعیان امامی را مردود می‌داند و همچنین توجه خاصی به ناصر کبیر دارد. از آخرین مورد می‌توان حدس زد که وی از زیدیان ناصری بوده‌است. ترجمه‌هایی که از زبان عربی به زبان طبری انجام شده‌اند، مانند قرآن و مقامات الحریری، از میراث مکتوب مهم مازندرانی به‌شمار می‌روند جدول زیر، ترجمهٔ آیهٔ چهارم سوره قارعه در "تفسیر کتاب‌الله" است:


title: علویان طبرستان

text: در حدود سه قرن اول هجری، اشراف نظامی دیلمی با اعمال یک حکومت نظامی-امنیتی به وسیلهٔ بهانه قراردادن دادن مبارزه با اعراب، توانستند در این مدت طولانی اهالی محدودهٔ بزرگی از رود چالوس تا سفیدرود را تحت سلطهٔ خود داشته و مانع از پیشرفت مردم در زمینهٔ کشاورزی شوند. نظامیان و فرمانروایان دیلمی هرگونه تحرک اقتصادی، اجتماعی و فرهنگیِ مستقل از قدرت را به بهانهٔ هم‌سویی با دشمن (خلافت عباسی) سرکوب می‌کردند و بنابراین در این مدت، ناحیه دیلم از لحاظ یکجانشینی و تمدن دچار عقب‌ماندگی شده‌بود. اما با پیدایش جنبش علویان زیدی و ورود علویان، این شرایط برهم ریخت؛ و به‌تعبیر ناصر عظیمی، «دیوارهای این قلعهٔ بزرگ تحت حاکمیت دیالمه، به‌ناچار فروریخت». کسروی نیز می‌نویسد: «معلوم است که اسلام آوردن پذیرفتن دیلمان و درآمیختن ایشان با مسلمانان، کانون سیصدساله‌ی آن طایفه را برهم زد».


title: علویان طبرستان

text: تا پیش از تعامل و همکاری علویان با دیالمه، دیالمه از بزرگترین و ترسناکترین دشمنان اسلام به شمار می‌آمدند. مهم‌ترین وظیفه والی منطقهٔ جبال، این بود که با مهاجمین دیلمی مبارزه کند. خلافت، در حالی از تعدادی مردم کوهستان‌نشین در شمال ایران شکست می‌خورد که امپراتوری مسلمانان در شرق تا ترکستان چین و در غرب از کوه‌های پیرنه رد شده‌بودند و در نزدیکی رود لوار حضور داشتند و به تعبیر کسروی: «سرتاسر اروپا از شنیدن نام آنها (اعراب) می‌ترسیدند». خلافت عباسی شهر قزوین را دژی در مقابل دیالمه قرار داده‌بود تا مانع هجوم آنها به سایر مناطق شود. در همین زمان، احادیثی از پیامبر اسلام روایت می‌شده که هرکس یک شبانه‌روز در قزوین به مجاهدت بپردازد، بهشت بر او واجب می‌شود. گرچه نمی‌توان صحت این احادیث را باور کرد، ولی از این احادیث می‌توان اینطور برداشت کرد که مجاهدین مسلمان از حضور در قزوین (ولو برای یک شبانه‌روز) وحشت داشتند. کسروی معتقد است فضای کوهستانی و جنگلی دیلم تأثیری در عدم موفقيت مسلمانان نداشته؛ زیرا مجاهدین مسلمان قبلاً هم از این دست مناطق زیاد دیده‌بودند و این شرایط جغرافیایی مانعشان نشده‌بود. وی بدین‌ترتیب نتیجه‌گیری می‌کند که عدم پیشروی مسلمانان در دیلم، فقط به‌دلیل جنگاوری و شجاعت دیالمه بوده. دیالمه که سیصد سال علیه مسلمانان جنگیده بودند، پس از مسلمان شدن بدست داعیان علوی، در کمتر از ۵۰ سال بر بخش اعظم جهان اسلام حاکم شدند؛ دیالمه که سال‌ها توسط مسلمین لعن و نفرین می‌شدند، پس از این بر سر منبرها (حتی در مکه و مدینه) خطبه به نامشان بود.


title: علویان طبرستان

text: گزارش شده‌است که محمد اولین کسی بوده‌است که بر مقبره علی بن ابی‌طالب و حسین بن علی، بنایی را بنا کرد و در این خصوص بیست هزار دینار خرج کرد. به گزارش ابن اسفندیار، هر سال مبلغ سی هزار درهم سرخ به مقابر علی بن ابی‌طالب، حسن بن علی و حسین بن علی و دیگر سادات و اقربای خویش می‌فرستاد و متوکل پس از مشاهده آبادانی مقابر ائمه شیعه، قبور آنان را خراب کرد. منتصر که خود را «شیعه» می‌خواند، پس از به روی کار آمدن بعد از متوکل، سعی در نزدیکی با علویان داشت و اجازه به مرمت ابنیه شیعیان داد. داعی کبیر با استفاده از این فرصت، به تعمیر، بازسازی و تأسیس ابنیه بر مقابر مسلمانان روی آورد و حرم امام حسین که در عهد متوکل تخریب شده‌بود را اندکی بازسازی کرد. بنا بر نقلی، داعی کبیر نخستین فردی بود که بر مرقد علی بن ابی‌طالب در نجف، دیواری بنا کرد و به تعمیر آنجا پرداخت. این در حالی است که عده‌ای دیگر محمد بن زید را نخستین فردی می‌دانند که قبر علی را تعمیر نموده‌است.ایسنا در این باره نوشته‌است: همچنین تله تئاتری با عنوان «ناصرالحق» با نگاه به قیام علویان در مازندران و زندگی ناصر کبیر، در ۱۳ قسمت ۴۰ دقیقه‌ای در شبکه تبرستان تولید شد که در دههٔ صفر سال ۱۳۹۱ به نمایش درآمد.


title: علویان طبرستان

text: "تاریخ‌های محلی" مجموعه کتاب‌هایی هستند که دربارهٔ تاریخ منطقه یا شهر خاصی نوشته شده‌اند. این دسته از کتاب‌ها دارای ارزش بالایی هستند. از کتب مهم این جرگه می‌توان به "تاریخ طبرستان، تاریخ رویان، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران و تاریخ جرجان" اشاره کرد. ابن اسفندیار، نویسندهٔ کتاب "تاریخ طبرستان"، از دبیران دربار باوندیان بود و به سختی به منابع خود دسترسی پیدا کرده‌بود، کتبی که هم‌اکنون از بین رفته‌اند و بنابرین کتاب وی ارزش ویژه‌ای دارد. در جلد اول تاریخ طبرستان از ابتدا تا اواسط تاریخ زیاریان پرداخته که نثری روان دارد. دو کتاب "تاریخ رویان" نوشتهٔ اولیاءالله آملی (بعد از سال ۸۰۵ هجری قمری) و "تاریخ طبرستان و رویان و مازندران" نوشتهٔ ظهیرالدین مرعشی (وفات ۸۹۲ هجری قمری) نیز اغلب مطالب ابن‌اسفندیار را تکرار کرده‌اند.


title: علویان طبرستان

text: "تاریخ عمومی" دسته‌ای از منابع هستند که به شرح وقایع و حوادث سرزمین‌های اسلامی و خلافت عباسی می‌پردازند. در این میان تعدادی از تاریخ‌نگاران معاصر با علویان به موجب حضور ایشان در اوضاع سیاسی زمانه، به آن نیز پرداخته‌اند. "مروج‌الذهب، تجارب‌الامم، زین‌الاخبار، الکامل، العبر، تاریخ یمینی و حبیب‌السیر" نمونه‌هایی از تاریخ عمومی مذکور هستند. برخی از این کتب متناسب با جهت‌گیری امیری که مورخ برایش می‌نوشته، هستند و عدم بی‌طرفی‌شان مشهود است؛ به‌طور مثال برخی از مورخان خلافت عباسی چهره‌ای زشت از زیاریان را نمایش داده‌اند.


title: علویان طبرستان

text: "تاریخ‌نگاری زیدی" گونه‌ای خاص از تاریخ‌نگاری اسلامی است که در آن به صورت خاص به یکی از ائمه زیدی می‌پردازند و مشابه «سیره‌نویسی» است. هدف از چنین شیوه‌ای توسط مورخان زیدی، مشروعیت بخشیدن به قیام‌های امامان زیدیه و نشان دادن شایستگی آن‌هاست. علی بن بلال آملی یکی از پیشگامان نگارش تاریخ زیدیه در کتاب "المصابیح" خود ضمن پرداختن به سرگذشت بسیاری از امامان مذهب زیدیه، بر عدم به رسمیت شناخته شدن داعی کبیر و داعی صغیر به عنوان امام تأکید کرده‌است. نام این دو علوی در سنت رسمی زیدیه یمن، به دلیل برخورد تند آن‌ها با الهادی الی الحق است. چنان‌که تاریخ‌نگاری زیدی از دوره امامت الهادی شیوع یافت.


title: علویان طبرستان

text: در سال ۱۹۸۷ میلادی ویلفرد مادلونگ کتابی تحت عنوان "اخبار ائمه زیدیه در طبرستان، دیلمان و گیلان" را در بیروت چاپ کرد که برای نخستین بار در آن از منابع یمنی مرتبط با زیدی‌های شمال ایران استفاده شده‌بود. این کتاب از نظر فنی، ویراستاری علمی، دقت و صحت بسیار ممتاز بوده‌است. منابع مورد نظر این کتاب از منابع دست اول مرتبط با علویان طبرستان در قرون سوم تا هفتم هجری است که برخی مستقیماً و برخی بر اساس منابع دیگری نوشته شده‌اند. مادلونگ معتقد است که در نتیجهٔ ضعیف شدن زیدی‌های حاشیهٔ دریای مازندران، در دوران صفویه، منابع دست اول آنان در این ناحیه از بین رفته و تنها در یمن گردآوردی شده‌است.


title: میمنت حسینی چاوشی

text: میمنت حسینی چاوشی جمعیت‌شناس ایرانی و پژوهشگر جمعیت در دانشگاه ملی استرالیا است. کتاب وی با عنوان "تحولات باروری در ایران" (با همکاری پیتر مک‌دونالد و محمدجلال عباسی شوازی) به عنوان برنده جایزه جهانی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران معرفی شد.


title: میمنت حسینی چاوشی

text: میمنت حسینی چاوشی اوایل آذر ۱۳۹۷ بازداشت شد. روزنامه کیهان علت این بازداشت را «جاسوسی اجتماعی» عنوان کرد و نوشت: در این راستا فرد مزبور با بنیادهای متعدد برانداز از قبیل فورد و راکفلر، همچنین بنیاد بیل و ملیندا گیتس و برخی دیگر از این دست، در ارتباط بوده‌است.


title: لاتاری (فیلم ۱۳۹۶)

text: لاتاری فیلمی به کارگردانی محمدحسین مهدویان، نویسندگی ابراهیم امینی و محمدحسین مهدویان و به تهیه‌کنندگی سید محمود رضوی محصول سال ۱۳۹۶ است. این فیلم به سبک اجتماعی-عاشقانه (درام-رمانتیک) و در فضای حماسی و تلخ؛ به زبان فارسی می‌باشد.


title: لاتاری (فیلم ۱۳۹۶)

text: این فیلم در تاریخ ۲۳ اسفند ۱۳۹۶ در سینماهای ایران اکران شده‌است؛ و پرمخاطب‌ترین فیلم سی و ششمین دوره جشنواره فیلم فجر و تاریخ جشنواره فیلم فجر است. لاتاری اکنون چهارمین فیلم پرفروش غیرکمدی در تاریخ سینمای ایران و پر مخاطب‌ترین فیلم اکران نوروزی ۱۳۹۷ می‌باشد. این فیلم به دلیل موضوع خاص و حساسی که دارد ماه‌ها در انتظار گرفتن پروانه ساخت بود.


title: لاتاری (فیلم ۱۳۹۶)

text: پس از پخش نسخهٔ نمایش خانگی لاتاری، این فیلم عنوان پر فروش‌ترین فیلم شبکه نمایش خانگی سال ۱۳۹۷ را بدست آورد.


title: لاتاری (فیلم ۱۳۹۶)

text: امیرعلی (ساعد سهیلی) و نوشین (زیبا کرمعلی) دو جوان بیست و یک-بیست و دو ساله قصد ازدواج با یکدیگر را دارند. خانواده‌هایشان چندان موافق نیستند. آنها صبر پیشه کرده‌اند تا به مرور زمان رضایت خانواده‌هایشان را جلب کنند. آن دو یک رؤیای مشترک دارند؛ برنده شدن در لاتاری و دریافت گرین کارت آمریکا، اما نوشین به واسطه دوست یکی از آشنایان برای کار ترجمه به دبی می‌رود. پس از مدتی امیرعلی خبر دار می‌شود نوشین خودکشی کرده و او برای پی بردن به راز خودکشی به دبی می‌رود و می‌فهمد نوشین گرفتار باندهای قاچاق جنسی شده بوده‌است.


title: معناشناسی زایشی

text: معناشناسی زایشی نام یک نظریه زبان‌شناسی است که توسط دو دانشجوی نوام چامسکی آغاز شد. معناشناسی زایشی به همراه نظریه معیار (Standard Theory)، نظریه معیار بسط یافته (Extended Standard Theory) و نظریه معیار بسط و تجدیدیافته (Revised Extended Standard Theory) همه نسخه‌های مختلفی از دستور گشتاری (Transformational Grammar) هستند.


title: معناشناسی زایشی

text: قواعد مولد نظریه‌ای است که نوام چامسکی در اواسط قرن ۲۰ ارائه داد و بیان می‌دارد گرامر یک زبان در واقع یک سیستم از قواعدی است که ترکیب آن‌ها دقیقاً یک جمله از زبان را به ما می‌دهد. در واقع اینکه یک نفر با داشتن قواعد یک زبان می‌تواند جملات به خوبی شکل گرفته (well-formed) بسازد و جملات غلط به لحاظ گرامری را مشخص کند ناظر بر زایا بودن گرامر است. در یک زبان بی‌شمار جمله وجود دارد که الزاماً یک نفر که به آن زبان آشنایی دارد تمام آن جملات را نشنیده‌است. در واقع با داشتن گرامر زبان می‌توان هر چقدر که بخواهیم جمله درست بسازیم. این ویژگی را نوام چامسکی خلاقیت (creativity) نامید. ""زبان صرفاً با تقلید ساخته نمی‌شود بلکه این قواعد هستند که زبان را شکل می‌دهند."" این یکی از عوامل بی‌شمار بودن تعداد جملات یک زبان است. دلیل دیگر خاصیت بازگشتی زبان است به این معنی که می‌توان با استفاده از حروف ربط آن زبان عبارات را تا هر جا که بخواهیم طولانی کنیم. به‌طور مثال: codice_1 اما با وجود بی‌شمار بودن تعداد جملات زبان همه این جملات قابل قبول نیستند. این عدم مورد قبول واقع شدن یا ناشی از مشکلات معنایی جمله است یا ناشی از مشکلات ساختار قواعدی آن (syntactic - semantic). هسته سازنده گرامر زایشی شامل دو چیز است: این دو مفهوم با هم تعامل دارند. هدف ساختار عبارت توصیف ساختاری تمام جملات قابل قبول یک زبان است. نیل به این هدف نیازمند داشتن یک سیستم قاعده برای زبان است. واژگان اطلاعات واژگان زبان را نگه می‌دارد (اطلاعات از جنبه‌های معنایی، قاعده‌ای، مورفولوژیکی و ...). دستور گشتاری در واقع نسخه اولیه نظریه گرامر مولد است. نوام چامسکی بیان کرد هر جمله یک زبان دو نمایش دارد: ساختار عمیق و ساختار سطحی. ساختار عمیق در این بررسی چامسکی یک سازه انتزاعی است که تلاش می‌کند چند ساختار مرتبط به هم را یکی کند. این بررسی بیشتر در سطح syntax مطرح می‌شود. بیان دیگر ساختار عمیق این است که یک معنی را می‌توان به طـُرق مختلف در زبان بیان کرد. به این معنی ساختار عمیق گفته می‌شود. ساده‌ترین مثال این موضوع بیان یک جمله یکی به صورت معلوم و دیگری به صورت مجهول است. ساختار سطحی دقیقاً برعکس مورد قبل است. به این معنی که چند معنی مختلف می‌توانند توسط یک جمله بیان شوند. در واقع این ساختار به ابهام و کژتابی‌های زبان اشاره دارد. یک مثال این ساختار جمله codice_2 است.


title: معناشناسی زایشی

text: نحو به گرامر اشاره دارد، یعنی قواعد ساخت جمله. به‌طور مثال در نحو زیان ریاضی عبارت codice_3 به لحاظ نحوی غلط است چون حتماً باید در هر دو طرف نامساوی عبارت عددی دیده‌شود. اما ممکن است جمله‌ای به لحاظ نحوی درست باشد یعنی طبق قواعد زبان‌شناسی بتوان چنین جمله‌ای ساخت ولی این جمله معنی درستی نداشته باشد. مثل جمله codice_4 این جمله اگر چه ساختار زیان فارسی را رعایت کرده‌است (ابتدا فاعل در جمله دیده می‌شود و سپس فعل) ولی نمی‌تواند معنی درستی داشته باشد چون فیل نمی‌تواند پرواز کند. درگیری بین زبان‌شناسان روی این مسئله است که آیا جمله‌ای که به لحاظ نحوی غلط است می‌تواند معنی درستی داشته‌باشد یا نه. برخی می‌گویند پیش‌نیاز درست بودن معنی یک جمله درست بودن آن جمله از لحاظ نحوی‌است و در غیراینصورت جمله‌ای برای فهمیدن وجود ندارد که بتوان معنای آن را دریافت ولی در جبهه مقابل زبان‌شناسانی هستند که می‌گویند این دو مفهوم کاملاً از هم جدا هستند. مثلاً جمله codice_5 جمله‌ای است که به لحاظ نحوی درست نیست (فاعل آن با وجه فعل همخوانی ندارد) ولی در عمل شخصی که مخاطب این جمله است می‌تواند مقصود گوینده را بفهمد.


title: معناشناسی زایشی

text: معناشناسی زایشی خود نسخه دیگری از دستور گشتاری است. دستور گشتاری هم در واقع یک نوع از انواع زبان‌شناسی زایشی است که طی دهه‌های 1950 تا 1980 میلادی نظریه غالب در حیطه زبان‌شناسی ساختارگرا به‌شمار می‌رفت. در زبان‌شناسی ساختارگرا دستور زبانی که تنها جملات دستوری همان زبان را تولید کند باید تلاشی باشد تا به بالاترین سطح کارآیی دستوری دست یابد به این معنی که چنین دستوری باید توضیح دهد که چرا زبان مربوط به شکل فعلی خود فراگرفته می‌شود.


title: معناشناسی زایشی

text: معانی مولد از مفهوم ساختار عمیق چامسکی کمک می‌گیرد و فرض می‌کند این ساختار عمیق تنها ورودی به مفسر معنایی است. در معانی مولد یک گرامر توصیفی با یک ساختار عمیق که خود معنایی است و از چندین ساختار عمیق کوچک‌تر درست شده شروع می‌کند. این ساختارهای عمیق کوچک در نهایت تبدیل می‌شوند تا ساختارهای سطحی را به وجود بیاورند.


title: معناشناسی زایشی

text: بعد از مطرح شدن مفاهیم دقیق نوام چامسکی در زمینه زبان‌شناسی دو روش مختلف برای رسیدن از جمله به معنا مطرح شد. در روش اول که در آن سعی شده‌بود بیشترین سازگاری با نظریه دستور گشتاری وجود داشته‌باشد بحث معانی تفسیری بود که طی آن نحو به کلی از معنا جدا بود. نوام چامسکی خود این طرح را بیشتر می‌پسندید. در مقابل معانی مولد وجود داشت که می‌گفت تفسیرها مستقیماً حاصل گرامر هستند و در نهایت به جملات بامعنی تبدیل می‌شوند. روش دوم نسبت به روش اول پیچیدگی بیشتری در خود داشت و در نتیجه تبدیل‌های پیچیده‌تری در سطح گرامر می‌طلبید ولی در عین حال مزیت‌های خاص خودش را هم داشت. به‌طور مثال این روش مکانیزم قدرتمندی برای توضیح ترادف در زبان ارائه می‌کرد.


title: پادشکنندگی

text: پادشکنندگی یک ویژگی در سامانه ها است که اگر در معرض تنش و ضربه یا هر نوع ناملایمت قرار بگیرد، به موقعیتی بهتر از قبل خواهد رفت و در برابر آن عامل، مقاوم‌تر خواهد شد. مفهوم پادشکنندگی فراتر از قابلیت ارتجاع و استحکام ساختاری است چرا که سامانه را در موقعیت بهتری از وضعیت پیشین قرار می‌دهد. این مفهوم ابتدا توسط نسیم نقولا طالب ارائه شده است.


title: پادشکنندگی

text: تیمی از محققان ایرانی به همراه محققی از اسلوونی حالتی را شناسایی کرده‌اند که در آن، افزودن بی‌نظمی به سیستمی خاص منجر به منظم شدن بیشتر آن می‌شود.


title: پادشکنندگی

text: این رفتار، پادشکنندگی نام دارد و مفهومی است که اخیراً برای توصیف پدیده‌های مشابه در آمار، اقتصاد و علوم اجتماعی معرفی شده است. علی ناجی، ملیحه قدرت و هانیه کمایی‌مقدم به همراه رودولف پودگورنیک اسلوونیایی، نوعی فعل و انفعال متضاد با منطق را بین دو نوع مختلف بی‌نظمی یافتند. یکی از این بی‌نظمی‌ها، بی‌نظمی ترمودینامیکی یا آنتروپی است و دیگری بی‌نظمی ساختاری یا نقص‌های موجود در سیستمی ایده‌آل است که می‌تواند ویژگی‌های آن را تغییر دهد.


title: پادشکنندگی

text: علی ناجی، نویسنده ارشد این مقاله و محقق پژوهشگاه دانش‌های بنیادی در تهران، گفت: انتظار می‌رود اگر انواع مختلف بی‌نظمی به یکدیگر اضافی شوند، منجر به نوعی بی‌نظمی نهایی شوند، اما ما با کمال تعجب دریافتیم در برخی حالات، بی‌نظمی ساختاری می‌تواند بی‌نظمی حرارتی را خنثی کرده و در مجموع سیستم را منظم‌تر کند. استثنائی که محققان کشف کردند، شامل تعامل بین بی‌نظمی ساختاری سطوح باردار و بی‌نظمی حرارتی مایعات کولن است. این مایعات مجموعه‌ای از ذرات سیال باردار (یون‌ها یا مولکول‌های بزرگ‌تر) هستند که با یکدیگر تعامل دارند.


title: پادشکنندگی

text: تیم علمی دو نوع مختلف سطح باردار را مقایسه کرد. در یکی از این سطوح، بارها به صورت مساوی در سراسر سطح توزیع شده بودند اما در سطح نامنظم، بارهای مثبت و منفی به صورت تصادفی پخش شده بودند. هنگامی که محققان هر یک از این سطوح را در تماس با مایع کولن قرار دادند، دریافتند یون‌های موجود در مایع به صورت قوی‌تری به سمت سطوح نامنظم جذب شدند تا سطوح منظم. زمانی که آن‌ها آنتروپی (بی‌نظمی ترمودینامیکی) هر دو سیستم را محاسبه کردند، با کمال تعجب دریافتند سیستمی که به طور تصادفی باردار شده، در مقایسه با سیستم باردار منسجم، دارای آنتروپی پایین‌تری بود و افزایش بی‌نظمی ساختاری، اثرات بی‌نظمی حرارتی مایع کولن را خنثی کرده بود.


title: پادشکنندگی

text: ناجی گفت: این یافته‌ها فقط در حالت‌های خاص و تحت شرایط ویژه‌ای عمل می‌کنند و ما دریافتیم بارهای بی‌نظم باید به طور قوی با بارهای سیال در مایع کولن تعامل داشته باشند تا این رفتار را بروز دهند. وی و همکارانش امیدوارند این سیستم‌ها را در حوزه‌هایی شناسایی کنند که مستقیماً به زندگی انسان‌ها قابل‌اعمال باشند. رودولف پودگورنیک، محقق موسسه جوزف استفان و دانشگاه لیوبلیانا در اسلوونی نیز گفت: در صورتی که بتوان حالت‌های قابل‌توجه‌تری از این سیستم را مشاهده کرد، به ما در دفع تخریب، بی‌نظمی آنی، پیری مواد و استحکام القائی کمک می‌کند.


title: ماشین امگا

text: ماشین امگا (formula_1)(انگلیسی: Omega-Automaton) گونه‌ای از ماشین حالات متناهی است که ورودی آن رشته‌های نامتناهی به جای رشته‌های متناهی می‌باشد. از آنجایی که رشته‌های ورودی نامتناهی می‌باشند، ماشین‌های امگا به جای مجموعه وضعیت‌های قبول، شرایط قبول دارند.


title: ماشین امگا

text: با توجه به ورودی ماشین‌های امگا که نامتناهی است، می‌توان از آن‌ها برای توصیف وضعیت سامانه‌هایی از قبیل سخت‌افزارها، سیستم‌های عامل، سیستم‌های کنترلی، تصدیق سیستم‌ها و محاسبات استفاده کرد.


title: ماشین امگا

text: ماشین‌های امگا همانند ماشین‌های حالت متناهی به دو گونهٔ قطعی و غیرقطعی تقسیم می‌شوند. انواع گوناگون ماشین‌های امگا عبارتند از: ماشین بوخی، ماشین رابین، ماشین زوجیت، ماشین مولر و … تمامی این ماشین‌ها به هر دو صورت قطعی و غیرقطعی وجود دارند و تفاوت آن‌ها در شرایط قبولی می‌باشد. به غیر از ماشین بوخی قطعی که از تمامی مدل‌های دیگر ضعیف‌تر است، تمامی این مدل‌ها زبان‌های منظم امگا را تشخیص می‌دهند.


title: ماشین امگا

text: مجموعه اعداد صحیح نامنفی را با formula_2 نشان می‌دهیم، یعنی formula_3. الفبای ورودی متناهی را نیز با formula_4 نمایش می‌دهیم. در حالی که formula_5 مجموعهٔ تمام کلمات متناهی بر روی الفبای formula_4 است، formula_7 مجموعهٔ تمام کلمات نامتناهی بر روی الفبای مذکور می‌باشد. زبان formula_8 را یک formula_2-زبان گوییم هرگاه کلمات آن زیرمجموعه‌ای از formula_5 باشند، یعنی formula_11.


title: ماشین امگا

text: یک ماشین امگا قطعی formula_12 یک چندتایی به صورت formula_13 است. در ادامه به تبیین هر کدام از مؤلفه‌ها می‌پردازیم:


title: ماشین امگا

text: یک ماشین امگا غیرقطعی formula_12 یک چندتایی به صورت formula_29 است. در ادامه به تبیین هر کدام از مؤلفه‌ها می‌پردازیم: در اینجا بر خلاف ماشین امگا قطعی برای انتقال بین وضعیت‌های مختلف به جای یک تابع از یک رابطه استفاده می‌کنیم. در این حالت وضعیت بعدی لزوماً به صورت یکتا تعیین نمی‌شود بلکه می‌تواند حالات گوناگونی داشته باشد و به صورت غیرقطعی وارد تمامی آن‌ها می‌شود. یک ورودی به ماشین غیرقطعی formula_12 مثل formula_21 به صورت رشته‌ای نامتناهی formula_22 است. اجرای formula_12 بر روی formula_21 برابر با دنباله‌ای نامتناهی از وضعیت‌ها مثل formula_25 و به صورت مقابل است:


title: ماشین امگا

text: در ماشین‌های حالات متناهی، اجرای هر ماشین بر روی رشتهٔ ورودی در یک وضعیت خاص پایان می‌یابد و بنا بر آنکه آن وضعیت عضوی از مجموعه وضعیت‌های قابل قبول باشد، رشته ورودی تأیید یا رد می‌شود. در ماشین‌های امگا، بر خلاف ماشین‌های حالت متناهی، باید به اجرای ماشین بر روی رشته توجه کرد و با توجه به وضعیت‌هایی که اجرا به خود می‌بیند تصمیم به تأیید یا رد رشته گرفت. یک رشته دلخواه مورد قبول ماشین قرار می‌گیرد هرگاه خروجی وضعیت‌های اجرای مربوط به آن درون formula_18 باشد. زبان ماشین امگای formula_12 برابر است با تمامی کلماتی که توسط این ماشین قبول می‌شوند و با formula_47 نشان داده می‌شود. برای هر اجرا مانند formula_25 مجموعهٔ formula_49 را برابر با وضعیت‌هایی از ماشین در نظر می‌گیریم که هر کدام نامتناهی بار در اجرا ظاهر می‌شوند، یعنی formula_50. حال با استفاده از این تعریف به بیان انواع گوناگون ماشین‌های امگا می‌پردازیم.


title: ماشین امگا

text: در این ماشین مجموعه formula_18 برابر با زیرمجموعه‌ای از وضعیت‌ها مانند formula_52 است و در آن اجرای formula_25 قبول می‌شود هرگاه شرط formula_54 برقرار باشد. به تعبیری دیگر یک وضعیت مورد قبول باشد که در اجرای formula_25 بینهایت بار ظاهر شود.


title: ماشین امگا

text: در این ماشین مجموعه formula_18 برابر است با formula_57. در این ماشین اجراهایی مورد قبول واقع می‌شوند که در آن‌ها عضوی از formula_58 مانند formula_59 وجود داشته باشد که formula_60 و formula_61.


title: ماشین امگا

text: در این ماشین مجموعه وضعیت‌ها را به صورت formula_62 در نظر می‌گیریم و شرط قبول شدن اجرای formula_25 آن است که formula_64.


title: ماشین امگا

text: در این ماشین مجموعه formula_18 برابر با زیرمجموعه‌ای از مجموعه توانی وضعیت‌ها مانند formula_66 است و در آن اجرای formula_25 قبول می‌شود هرگاه شرط formula_68 برقرار باشد. به تعبیری دیگر تمام وضعیت‌هایی که بینهایت بار تکرار می‌شوند مجموعه‌ای را تشکیل دهند که در formula_69 آمده باشد.


title: ماشین امگا

text: در اینجا مثالی از ماشین امگای قطعی بوخی آورده‌ایم. توصیف این ماشین به صورت مقابل است: زبان این ماشین برابر است با تمام کلمات امگایی که در آن‌ها بینهایت بار حرف formula_78 آمده باشد. حال اگر داشته باشیم formula_79 آنگاه زبان ماشین برابر است با تمام کلمات امگایی که در آن‌ها بینهایت بار حرف formula_80 آمده باشد.


title: اتوماتای نخی

text: در نظریه اتوماتا، شاخه‌ای از علوم کامپیوتر نظری، اتوماتای نخی (به انگلیسی: ) ماشینی قدرمتند است، که اولین بار در سال ۲۰۰۲ توسط اریک کلرگری (به انگلیسی: Eric Clergerie) معرفی شد. این ماشین، طیف گسترده‌ای از زبان‌های نیمه حساس به متن (به انگلیسی: ) را می‌پذیرد. به‌طور خاص، اتوماتای نخی دستهٔ سیستم های بازنویسی مستقل از متن خطی (به انگلیسی: ) را به‌طور کامل می‌پذیرد و حتی قدرت پذیرش زبان‌هایی فراتر از این دسته را نیز دارد. اتوماتای نخی، نسخه‌ای گسترده‌تر و ساده‌تر از ماشین‌هایی است که قبل از آن برای تجزیه زبان‌های نیمه حساس به متن پیشنهاد شده بودند. از این قبیل ماشین‌ها می‌توان به اتوماتای دو پشته‌ای (به انگلیسی: Two-stack automata) که برای گرامرهای درخت مجاورت (به انگلیسی: ) پیشنهاد شده بود، اشاره کرد.


title: اتوماتای نخی

text: اتوماتای نخی غیرقطعی می‌باشد، و اگر تمام حالات ممکن، مستقل از یکدیگر دنبال شوند، پیچیدگی محاسباتی آن‌ها نمایی خواهد شد. اما به همراه نمایش فشردهٔ زیراشتقاق‌ها و نیز تکنیک‌های جدول‌بندی، پیچیدگی محاسباتی آن‌ها چندجمله‌ای می‌شود. ایدهٔ کلی اتوماتای نخی بر این اساس است که در هر لحظه مجموعه‌ای از نخ‌ها وجود دارند که یکی از آن‌ها فعال است. حرکات در اتوماتا نیز به این صورت است که نخ‌ها ممکن است یک زیرنخ جدید را ایجاد کنند، تمام شوند، و یا معلق شده و کنترل را به پدر و یا یکی از فرزندان خود بازگردانند.


title: اتوماتای نخی

text: اتوماتای نخی به یک نه‌تایی formula_1 گفته می‌شود، بدین صورت که: حال اگر formula_1 یک اتوماتای نخی باشد: زبان یک اتوماتای نخی، مجموعه‌ای از کلمات است که می‌توان با شروع از مجموعه نخ formula_31 و بعد از خواندن تمام ورودی به مجموعه نخ formula_32 رسید.


title: فینال جام باشگاه‌های آسیا ۱۹۹۱

text: دیدار نهایی جام باشگاه‌های آسیا ۱۹۹۱ بازی نهایی یازدهمین دوره جام باشگاه‌های آسیا است که در تاریخ ۲۲ دسامبر ۱۹۹۱ در دوحه قطر بین دو تیم استقلال ایران و الهلال عربستان در جام باشگاه‌های آسیا ۱۹۹۱ برگزار شد.


title: فینال جام باشگاه‌های آسیا ۱۹۹۱

text: این دیدار در وقت‌های قانونی و اضافه با نتیجه ۱-۱ مساوی به پایان رسید. گل تیم استقلال را امیر هاشمی‌مقدم در دقیقه ۵۸ و گل تیم الهلال را حسین الحبشی در دقیقه ۷۳ به ثمر رساند. بازی با همین نتیجه در وقت‌های قانونی به پایان رسید و بعد از ۳۰ دقیقه وقت اضافی نیز گلی رد و بدل نشد و در ضربات پنالتی تیم الهلال ۴-۳ پیروز شد و برای نخستین بار عنوان قهرمانی جام باشگاه‌های آسیا را به دست آورد.


title: فینال جام باشگاه‌های آسیا ۱۹۹۹

text: دیدار نهایی جام باشگاه‌های آسیا ۹۹–۱۹۹۸ بازی نهایی انجام شده در جام باشگاه‌های آسیا ۹۹–۱۹۹۸ است که در تاریخ ۳۰ آوریل ۱۹۹۹ برابر با دهم اردیبهشت ۱۳۷۸ در ورزشگاه آزادی شهر تهران بین دو تیم استقلال از ایران و جوبیلو ایواتا از ژاپن برگزار شد. این بازی با بیش از ۱۲۱٬۰۰۰ تماشاگر، از پرتماشاگرترین بازی‌های قدیم آسیا محسوب می‌شود.


title: فینال جام باشگاه‌های آسیا ۱۹۹۹

text: منبع


title: إسراء عبدالفتاح

text: إسراء عبدالفتاح (؛ زادهٔ ) فعال اینترنت و وبلاگنویس اهل مصر است.


title: إسراء عبدالفتاح

text: إسراء در سال ۲۰۰۸ جنبش جوانان ششم آوریل مصر را تأسیس کرد. این گروه برای حمایت از کارگران محله الکبری یک شهر صنعتی که قصد داشت در ششم آوریل دست به اعتصاب بزند تأسیس شد. این گروه به تدریج به یک جنبش سیاسی مردمی تبدیل شد.


title: إسراء عبدالفتاح

text: او در سال ۲۰۰۸ توسط نیروهای امنیتی مصر دستگیر شد. او توجه تعدادی از رسانه‌های مصری را که علیه سیاست سانسور دولت مبارزه می‌کردند را جلب کرد و به نماد مقاومت در برابر فساد و بی عدالتی تبدیل شد.


title: إسراء عبدالفتاح

text: پس از گذراندن دو هفته در زندان او آزاد شد و در اطلاعیه ای اعلام کرد که دست از فعالیت سیاسی برمی‌دارد.


title: إسراء عبدالفتاح

text: اسرا عبدالفتاح مجدداً در اعتراضات سراسری و انقلاب ۲۰۱۱ مصر که برای برکناری رژیم حسنی مبارک برگزار شده بود فعال شد. او در اینترنت فعالیت می‌کرد و نیز شبکه خبری الجزیره را با آخرین اخبار اپوزیسیون مصر روزآمد می‌کرد.


title: إسراء عبدالفتاح

text: هنگامی که ساختمان‌های امنیتی دولت در مارس ۲۰۱۱ مورد حمله قرار گرفتند، به موجب نشانه‌هایی از پرونده‌ها که در آن تخریب شده بود، یک پرونده ده صفحه ای از اسراء پیدا شد که حاوی ده صفحه از اسناد و مدارک مربوط به سه سال کار اینترنتی و هک ایمیل، و اطلاعات شخصی در مورد او بود.


title: إسراء عبدالفتاح

text: او گفت: «احساسش در این رابطه متناقض و غیرقابل توصیف است.»


title: إسراء عبدالفتاح

text: نام او به عنوان کاندید جایزه صلح نوبل پیشنهاد شد.


title: إسراء عبدالفتاح

text: در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۱ توسط گلامور به عنوان زن سال نامیده شد.


title: مبدل با حالت محدود

text: مبدل با حالت محدود (انگلیسی:Finite-state transducer)، ماشین حالت محدودی است که دو یا بیشتر از دو نوار ورودی دارد. حالت ساده‌اش دو نوار یکی نوار ورودی و دیگری نوار خروجی دارد که با خواندن از روی نوار ورودی، نوار خروجی را ایجاد می‌کند.


title: مبدل با حالت محدود

text: تفاوت مبدل با حالت متناهی با ماشین با حالت متناهی در این است که ماشین تنها برای تشخیص اینکه رشته‌ای در زبان منظم است به کار می‌رود ولی مبدل علاوه بر تشخیص وجود رشته، رشتهٔ خروجی را از رشته ورودی می‌سازد. در واقع این مبدل شکل بسط داده شده‌ای از ماشین با حالت متناهی است و دو مجموعه از نمادها را به هم می‌نگارد و مترجم و مربوط‌کننده رشته دو نوار تعبیر می‌شود.


title: مبدل با حالت محدود

text: یک مبدل حالت متناهی را با ۶ تاپل (چندتایی)formula_1 نمایش می‌دهند:


title: مبدل با حالت محدود

text: برای نمایش مبدل حالت متناهی می‌توانیم از گراف جهت‌دار که گراف انتقال نیز نامیده می‌شود استفاده کنیم. راس‌های این گراف، مجموعه حالت‌های مبدل اند و formula_11به معنی وجود یالی از رأس formula_12به رأس formula_13است که نماد formula_14برچسب ورودی و formula_15برچست خروجی یال است و متناسب با نوع مبدل، در دو نوار اعمال می‌شود.


title: مبدل با حالت محدود

text: شکل زیر یه نمونه ساده ای از این مبدل است:


title: مبدل با حالت محدود

text: این مبدل روی زبان با الفبای {۰٬۱} تعریف شده‌است. یال ۰:۱ به این معنی است که در این انتقال، مبدل نماد ۰ را از نوار اولی می‌خواند و در دومین نوار می‌نویسد.


title: مبدل با حالت محدود

text: برحسب اینکه از کدام نوار بخواند و در کدام نوار بنویسد، مبدل به چند نوع تبدیل می‌شود. نوع تولیدکننده، که قادر است در هر دو نوار بنویسد و نوع تشخیص دهنده که قادر است از هر دو نوار بخواند. نوع چپ به راست، از نوار اول می‌خواند و در نوار دوم می‌نویسد و نوع راست به چپ هم برعکس قبلی عمل می‌کند.


title: مبدل با حالت محدود

text: با افزودن وزن به هر یک از انتقالات مبدل با حالت متناهی، مبدل وزن‌دار آن تشکیل می‌شود. ایده این نوع مبدل تنها در وجود وزن به انتقال‌ها نیست، بلکه یک سطحی از مفاهیم ریاضی را که به نام نیم-حلقه را در مبدل‌ها را موجب می‌شود. در واقع این مفهوم ریاضی مشخص می‌کند چگونه در طی عملیات‌ها روی مبدل، این وزن انتقال‌ها ترکیب می‌شود.


title: مبدل با حالت محدود

text: این نوع مبدل در پردازش زبان طبیعی و تشخیص گفتار کاربرد فراوانی دارد.


title: مبدل با حالت محدود

text: همان‌طور که ماشین حالت محدود، هم متناظر زبان‌های منظم است، مبدل حالت محدود نیز متناظر روابط منظم و نمایش دهندهٔ آنهاست. روابط منظم، مجموعه از زوج رشته‌هایی هستند که تحت قواعدی به هم نظیر شده‌اند. همانند زبان‌های منظم، تحت اجتماع بسته‌اند ولی تحت تفاضل و مکمل‌گیری و اشتراک بسته نیستند. (البته بیشتر روابط منظم که در آن از formula_10استفاده نشده‌است، به احتمال زیاد تحت این عملیات‌ها بسته هستند)


title: مبدل با حالت محدود

text: مبدل با حالت محدود، کاربرهای فراوانی هم در کامپایلرها و هم در حوزه پردازش زبان طبیعی دارد.


title: مبدل با حالت محدود

text: رای پیدا کردن ریشه کلمه‌ها و حالت سادهٔ آن‌ها می‌توان استفاده کرد. مثلاً گل‌ها ←گل، می‌رود ← رو.


title: مبدل با حالت محدود

text: جهت به دست آوردن ویژگی‌ها و ساختار یک واژه از جمله اسم یا فعل کاربرد دارد. مثلاً رایانه‌ها ← اسم + علامت جمع


title: مبدل با حالت محدود

text: برای مثال ترجمه از زبان فارسی به انگلیسی (به صورت کلمه به کلمه)


title: مبدل با حالت محدود

text: در ترجمه دستورهای صوتی که به وسیله الکترونیکی از طریق دستیار شخصی صوتی هوشمند مثل نرم‌افزارهایی همچون سیری، وارد می‌شود نیز کاربرد مورد استفاده است.


title: ماشین حالت یو.ام.ال

text: ماشین حالت یو.ام. ال (UML state machine) ماشین حالتی است که از نماد گذاری زبان مدلسازی یکپارچه استفاده می‌کند تا حالت‌های مختلف یک فرایند را نمایش دهد.


title: ماشین حالت یو.ام.ال

text: هر حالت، ممکن است ساده یا مرکب باشد. حالت مرکب، از یک یا چند ناحیه تشکیل شده‌است که هر ناحیه، خودش یک ماشین حالت یو.ام. ال است و حالت شروع و پایان دارد و وقتی وارد این حالت شدیم، ماشین، از حالت شروع درون این حالت، شروع به کار می‌کند و زمانی که به حالت پایانی رسید، بر اساس یال‌های خروجی آن، به حالت‌های دیگر می‌رود.


title: ماشین حالت یو.ام.ال

text: هر حالت ساده، از ۲ بخش تشکیل شده‌است. یک بخش، به نام این حالت اختصاص دارد و دیگری، شامل ۳ اطلاع است:


title: ماشین حالت یو.ام.ال

text: - در زمان ورود به این حالت، چه اتفاقاتی باید رخ دهد که به این صورت نمایش داده می‌شود: عمل / entry


title: ماشین حالت یو.ام.ال

text: - در زمان خروج از این حالت، چه اتفاقاتی باید رخ دهد که به این صورت نمایش داده می‌شود: عمل / exit


title: ماشین حالت یو.ام.ال

text: - در زمانی که در این حالت هستیم، چه اتفاقاتی باید رخ دهد که به این صورت نمایش داده می‌شود: عمل / do همچنین، یال‌های این گراف که نشان‌دهنده انتقال‌های بین حالت‌ها هستند، شامل شرط و عمل هستند که به این‌گونه بر روی یال قرار می‌گیرند: عمل / شرط


title: ماشین حالت یو.ام.ال

text: حالت شروع این ماشین حالت، با یک دایره توپر نمایش داده می‌شود و حالت پایان آن، با دایره توپری که دور آن یک حلقه وجود دارد، نشان داده می‌شود.


title: ماشین حالت یو.ام.ال

text: همان‌طور که بالاتر ذکر شد، در حالت‌های مرکب، ممکن است چند ناحیه داشته باشیم و این ناحیه‌ها بخواهند همزمان اجرا شوند. در این صورت، بین یال‌های ورودی به آن ناحیه‌ها، یک خط عمودی رسم کنیم و بین یال‌های خروجی از آن‌ها نیز یک خط عمودی رسم می‌کنیم.


title: ماشین حالت یو.ام.ال

text: این حالت برای زمانی استفاده می‌شود که از یک حالت مرکب خارج شویم و بخواهیم دوباره به آن وارد شویم و بخواهیم اطلاعات مرحله قبل حفظ شود. برای این منظور، هنگام ورود مجدد به درون حالت مرکب، ابتدا به حالتی به نام "H" یا "*H" می‌رویم و سپس به حالت مدنظر منتقل می‌شویم.


title: ماشین حالت یو.ام.ال

text: "H" برای زمانی استفاده می‌شود که بخواهیم فقط اطلاعات خود حالت مرکب را ذخیره کنیم اما "*H" برای زمانی است که بخواهیم اطلاعات تمام ماشین را ذخیره کنیم.


title: زبان توصیف کامپایلر

text: زبان توصیف کامپایلر یک زبان برنامه‌نویسی است که برای توسعهٔ کامپایلرها و بر پایهٔ دستور زبان‌های ضمیمه بنا شده‌است.


title: زبان توصیف کامپایلر

text: زبان توصیف کامپایلر در سال ۱۹۷۰ طراحی و در سال ۱۹۷۱ توسط Cornelis H. A. Koster در دانشگاه رادبود پیاده‌سازی شد. ظهور این زبان هم‌زمان بود با ظهور زبان برنامه‌نویسی الگول۶۸ و اولین آزمایش زبان توصیف کامپایلر با این زبان انجام شد. این زبان سال‌ها در دانشگاه صنعتی برلین(غربی) برای درس طراحی کامپایلر تدریس می‌شد. در کشورهای دیگری نظیر فرانسه، مجارستان و جمهوری دموکراتیک آلمان نیز از این زبان استفاده می‌شده است. بسیاری از کسانی که از این زبان استفاده می‌کردند آن را مطابق خواست خود گسترش داده‌اند.


title: زبان توصیف کامپایلر

text: در سال ۱۹۷۵ با اعمال تغییراتی نسخهٔ جدید این زبان با نام CDL2 تثبیت شد. برای این که این زبان روی ماشین‌های مختلف قابل اجرا باشد، چند نسخه تولیدکنندهٔ کد برای آن نوشته شد. این زبان ویژگی‌هایی داشت که نسخهٔ قبلی فاقد آن‌ها بودند. از قبیل: این زبان مبانی CDL1 را پابرجا نگه داشته بود، ولی برای اجرای پروژه‌های بزرگتر مناسب‌تر بود. بهینه‌سازی‌های استفاده شده در این زبان فقط مختص زمان و مکان خود نبودند و در سطح جهانی مطرح شدند.


title: زبان توصیف کامپایلر

text: در سال ۱۹۷۶ زبان توصیف کامپایلر پا از حوزهٔ دانشگاهی فراتر گذاشت و سازندگان آن با چند سازندهٔ آلمانی قرارداد بستند. در نتیجهٔ این قرارداد پروژه‌ای در سال ۱۹۷۷ در دانشگاه صنعتی برلین با هدف ساختن یک سیستم برنامه‌نویسی مبتنی بر CDL2 و مناسب استفاده در صنعت کلید خورد. در کنار این پروژه در دانشگاه رادبود توسعه و نگه‌داری کامپایلر CDL2 در حال انجام بود.


title: زبان توصیف کامپایلر

text: در سال ۱۹۸۶ نسخهٔ ساده و با پیاده‌سازی مستقیمی از CDL2 با نام Tiny CDL2 به زبان پاسکال پیاده‌سازی شد. هدف این پیاده‌سازی آشنایی قشر گسترده‌تری از مردم با این زبان و فلسفهٔ ایجاد آن بود.


title: زبان توصیف کامپایلر

text: نسخهٔ سوم این زبان در سال ۲۰۰۴ و با نام CDL3 ارائه شد. این زبان تغییرات زیادی نسبت به CDL1 کرده. بسیاری از مفاهیم در این نسخهٔ جدید به جای معنای صریح، با نحو بیان شده‌اند. عملگرهای ابتدایی برای دسترسی به داده و عملیات ریاضی هم به زبان اضافه شده‌اند.


title: زبان توصیف کامپایلر

text: نسخهٔ اوّلیهٔ این زبان بسیاری از ویژگی‌های زبان‌های معمول برنامه‌نویسی را ندارد. از جملهٔ این ویژگی‌ها داشتن عملگرهای توکار مثل جمع، ضرب، مقایسه و یا عمل تخصیص است. قواعد ارزیابی این زبان شبیه به نحو قواعد فرم باکوس نائور است که برای بیان قواعد زبان‌های مستقل از متن ارائه شده‌است.


title: زبان توصیف کامپایلر

text: این زبان اساساً از یک سری قاعده تشکیل شده‌است که می‌تواند به موفقیت یا شکست منجر شود. این قواعد خود متشکل از جایگزین‌هایی هستند که توالی فراخوانی قواعد دیگر است. در صورتی که هر یک از آن جایگزین‌ها موفق شود، قاعده موفق می‌شود. به خاطر این که هر اجرای قاعده مطابق است با ارزیابی موفقیت یا عدم موفقیت آن، به هر اجرا یک ارزیابی می‌گویند. هر قاعده زمانی که ارزیابی می‌شود می‌تواند روی داده‌هایی که نوعشان مشخص‌نشده است عمل انجام دهد. در شرایط ایده‌آل نتیجهٔ این عمل تا وقتی که آن قاعده موفق ارزیابی نشود اعمال نمی‌شود. زمانی که داده‌ها به‌طور ایستا بررسی می‌شوند، این مشکل وجود دارد که حتی اگر قاعده‌ای موفق باشد، ممکن است قاعده‌ای که آن را فراخوانی کرده موفق نبوده باشد. این مشکل در بررسی پویای داده‌ها که از پشته استفاده می‌کند پیش نمی‌آید. در زبان CDL2 برای رفع این مشکل می‌توان به ناقض‌های احتمالی علامت مناسب را زد.


title: زبان توصیف کامپایلر

text: این زبان عملگرهایی را برای ساختن حلقه‌های ارزیابی بدون بازگشت فراهم می‌کند. همچنین میانبرهایی را برای بالا بردن کارایی ارزیابی بازگشتی فراهم می‌کند.


title: زبان توصیف کامپایلر

text: قطعه‌ای کد از دستورالعمل CDL2 برای شهود به ساختار این زبان در زیر آمده‌است. شایان ذکر است که این قطعه برنامه برنامهٔ کاملی نیست. عملگرهای ابتدایی به زبان جاوا(یا سی) نوشته شده اند و لازم است اعضای آرایه تعریف شوند. ACTION quicksort +>from +>to -p -q:


title: زبان توصیف کامپایلر

text: ACTION split +>i +>j + p> + q> -m:


title: زبان توصیف کامپایلر

text: FUNCTION move up +>j +>p> +>m:


title: زبان توصیف کامپایلر

text: FUNCTION move down +>i +>q> +>m:


title: زبان توصیف کامپایلر

text: TEST less+>a+>b:=a"+>b:=a"="b. FUNCTION add+>a+>b+sum>:=sum"="a"+"b. FUNCTION halve+>a>:=a"/=2". FUNCTION incr+>a>:=a"++". FUNCTION decr+>a>:=a"--".


title: زبان توصیف کامپایلر

text: TEST smaller item+>i+>j:="items["i"]i+>j-t:=t"=items["i"];items["i"]=items["j"];items["j"]="t. زبان توصیف کامپایلر هم برای طراحی کامپایلرها و هم مقاصد دیگر استفاده شده‌است.


title: زبان توصیف کامپایلر

text: کامپایلری برای زبان کوبول روی رایانه‌های شخصی و سیستم MProlog با زبان CDL2 نوشته شده‌اند. سیستم MProlog پیاده‌سازی‌ای صنعتی از زبان برنامه‌نویسی منطقی پرولوگ است که بر روی معماری‌های عظیم مانند رایانهٔ بزرگ آی‌بی‌ام و اینتل اجرا می‌شد.


title: زبان توصیف کامپایلر

text: علاوه بر این‌ها یک نرم‌افزار رابط کاربری گرافیکی تجاری هم به زبان CDL نوشته و نگه‌داری شده. این برنامه یک برنامهٔ گرفتن تصویرهای دندان بوده و مالکیت آن اکنون با  DEXIS  است. یک نرم‌افزار مدیریت مطب دندانپزشکی و برنامهٔ Mephisto که یک رایانهٔ شطرنج‌باز است نیز با CDL نوشته شده‌است.


title: زبان توصیف کامپایلر

text: __بافهرست__


title: مورچه لنگتون

text: مورچهٔ لنگتون گونه‌ای خاص از ترمایت (نوعی ماشین محاسبهٔ تورینگ دو بعدی) است که در سال ۱۹۸۶ توسط کریس لنگتون ابداع شده‌است، همچنین می‌توان مورچهٔ لنگتون را اتوماتون سلولی با همسایگی فون نویمان دانست. این ماشین همانند بسیاری از دیگر نمونه‌های اتوماتای سلولی مصداقی از یک سیستم پیچیده با قواعد ساده است که بر حسب قواعد می‌تواند رفتاری پیچیده، تصادفی یا ساده داشته باشد. در سال ۲۰۰۰ با اثبات امکان شبیه‌سازی هر مدار دیجیتال دلخواه با مورچهٔ لنگتون، ماشین محاسبهٔ تورینگ بودن این ماشین اثبات شد. افراد مختلفی ایدهٔ مورچهٔ لنگتون را در جهات مختلف گسترش داده‌اند، برای مثال ترمایت‌ها با الگو گرفتن از مورچهٔ لنگتون ابداع شده‌اند که خود گونه‌ای از ماشین محاسبهٔ تورینگ هستند.


title: مورچه لنگتون

text: مورچهٔ لنگتون از یک صفحهٔ شطرنجی دو بعدی نامتنهاهی تشکیل شده‌است که یک مورچه بر روی آن در چهار جهت اصلی حرکت می‌کند. مورچه بر یکی از این خانه‌های صفحه قرار دارد. در هر نوبت، مورچه با توجه به رنگ خانه‌ای که بر روی آن قرار دارد رنگ آن خانه را به رنگ دیگری تغییر می‌دهد و جهت حرکتش را تغییر می‌دهد و یک خانه حرکت می‌کند.


title: مورچه لنگتون

text: در نمونهٔ اولیه هر خانه می‌تواند یکی از دو رنگ سفید یا سیاه را داشته باشد. مورچه در صورتی که بر خانهٔ سفید قرار داشته باشد ۹۰ درجه به راست می‌چرخد، رنگ خانه را تغییر می‌دهد و به خانهٔ بعدی می‌رود. در صورتی که مورچه بر روی خانهٔ سیاه قرار داشته باشد ۹۰ درجه به چپ می‌چرخد، رنگ خانه را تغییر می‌دهد و به خانهٔ بعدی می‌رود.


title: مورچه لنگتون

text: می‌توان با گسترش مجموعهٔ رنگ‌ها، یا تغییر دادن قاعدهٔ حرکت مورچه نمونه‌های متعددی از مورچهٔ لنگتون را به دست آورد که هرکدام رفتاری متفاوت با دیگری دارند. در واقع می‌توان صفحهٔ دو بعدی را مشابه نوار حافظهٔ ماشین تورینگ، محل مورچه را سر ماشین تورینگ و قاعدهٔ حرکت مورچه را قاعدهٔ حرکت سر ماشین تورینگ در نظر گرفت. همچنین می‌توان مورچهٔ لنگتون را یک ماشین سلولی در نظر گرفت که در آن، صفحهٔ شطرنجی صفحهٔ ماشین است و به ازای n رنگ در مورچهٔ لنگتون در ماشین سلولی ۵n رنگ وجود دارد. هر خانهٔ خالی در صفحهٔ مورچهٔ یکی از n رنگ را دارد و برای خانهٔ مورچه دار، یکی از 4n رنگ دیگر را انتخاب می‌کنیم که نشان‌دهندهٔ رنگ خانه در مورچهٔ لنگتون، حضور مورچه در آن و جهت‌گیری مورچه است. قوانین تغییر ماشین هم همسایگی فون نویمان هر خانه را در نظر می‌گیرد و آن خانه و همسایگی آن را مشابه قوانین مورچهٔ لنگتون تغییر می‌دهد.


title: مورچه لنگتون

text: در صورتی که مورچه در نمونهٔ اولیه بر صفحه‌ای سفید حرکت خود را شروع کند، ابتدا طرح‌هایی ساده و عموماً متقارن تولید می‌کند، سپس در صفحه الگوهایی پیچیده تصویر می‌کند و در نهایت شروع به ساختن بزرگراه می‌کند که تکرار مداوم ۱۰۴ حرکت مورچه است و در صفحه ساختاری مشابه نوار به وجود می‌آورد.


title: مورچه لنگتون

text: اثبات می‌شود که در صورتی که شرایط اولیهٔ صفحهٔ مورچهٔ لنگتون متناهی باشد، رفتار مورچه در نهایت به ساخت بزرگراه منتهی می‌شود.


title: مورچه لنگتون

text: مورچهٔ لنگتون مثالی از یک سیستم پیچیده‌است که قوانینی بسیار ساده دارد و کریس لنگتون به منظور نشان دادن همین مفهوم (امکان بروز رفتار ظهوریافتهٔ پیچیده، حتی در ساده‌ترین ساختارها) ماشین لنگتون را ابداع کرد. انواع مختلف مورچهٔ لنگتون رفتارهای مختلفی از خود نشان می‌دهند که پیچیده، ساده یا تصادفی است. تفاوت این ماشین‌ها در قواعد حرکت مورچه و شرایط اولیهٔ صفحه است.


title: مورچه لنگتون

text: مورچهٔ لنگتون یک ماشین محاسبه تورینگ است، این مسئله به آن معنی است که رفتار هر ماشین تورینگی را به ازای ورودی مشخص می‌توان با یک ماشین لنگتون شبیه‌سازی کرد. همان‌طور که پیش‌تر ذکر شد، در صورتی که شرایط اولیهٔ صفحهٔ مورچهٔ لنگتون متناهی باشد، رفتار مورچه در نهایت به ساخت بزرگراه منتهی می‌شود. پس رفتار نهایی هر مورچهٔ لنگتون با صفحهٔ اولیهٔ قابل پیش‌بینی است که عبارت است از تکرار کردن یک پترن ۱۰۴ حرکتی مداوم که به اسم بزرگراه شناخته می‌شود. از طرفی اما می‌دانیم که مسئلهٔ رفتار نهایی ماشین تورینگ یا مسئله توقف تصمیم‌ناپذیر است. تصمیم‌ناپذیری این مسئله به آن معنی است که نمی‌توان ماشینی داشت که به ازای هر ماشین تورینگ و هر ورودی w تعیین کند ماشین تورینگ داده‌شده بر روی ورودی w توقف خواهد کرد یا نه.


title: مورچه لنگتون

text: با توجه به آنچه که گفته شد، ممکن است به نظر برسد که می‌توان مسئله توقف را به مسألهٔ رفتار نهایی مورچهٔ لنگتون کاهش داد و این مسئله تصمیم پذیر است؛ اما این تصور غلط است، چرا که هر ماشین تورینگی به مورچهٔ لنگتونی با شرایط اولیهٔ متناهی کاهش داده نمی‌شود و مسألهٔ تعیین رفتار نهایی مورچهٔ لنگتون در شرایط کلی مسئله‌ای تصمیم ناپذیر است.


title: مورچه لنگتون

text: می‌توان برای مورچهٔ لنگتون در فضای سه‌بعدی نیز تعریفی مشابه فضای دو بعدی ارائه داد با این تفاوت که به جای صفحه، فضای سه بعدی محل حرکت مورچه است و مورچه در هر گام به بالا، پایین، چپ یا راست خود حرکت می‌کند. با این تعریف، مورچهٔ لنگتون در فضای سه بعدی نیز رفتاری مشابه با فضای دو بعدی دارد و در بسیاری از اوقات در نهایت شروع به ساختن بزرگراه می‌کند که حرکتی تناوبی با دورهٔ تناوب ۱۰۴ گام است. همچنین می‌توان برای فضاهای n بعدی نیز تعریفی مشابه برای مورچهٔ لنگتون ارائه داد.


title: مورچه لنگتون

text: می‌توان انواع مختلفی از مورچهٔ لنگتون را با تغییر دادن شرایط اولیهٔ صفحه و تعداد رنگ‌ها به وجود آورد. منطق پشت حرکت مورچه را می‌توان با رشته‌ای از R و L نمایش داد که مشخص می‌کند به ازای هر رنگ مورچه به کدام سمت حرکت می‌کند. با این شیوه مورچهٔ لنگتون اولیه را می‌توان با RL نمایش داد. برخی از این مورچه‌ها در گذر زمان ساختاری متقارن می‌سازند، برای مثال مورچه‌هایی که در قاعدهٔ خود LL یا RR داشته باشند ساختارهای متقارنی را به وجود خواهند آورد. تصاویر زیر چند نمونه از رفتار این‌گونه مورچه‌هاست.می‌توان به مورچهٔ لنگتون چند وضعیت متفاوت اضافه کرد و گونه‌ای از ترمایت‌ها را تولید کرد. رفتار چند ترمایت از این دست در اشکال زیر قابل مشاهده است.


title: مورچه لنگتون

text: گونهٔ دیگری از مورچهٔ لنگتون با قرار دادن چندین مورچه بر روی صفحه ساخته می‌شود. این مورچه‌ها می‌توانند از قواعد یکسان یا متفاوتی پیروی کنند که در صورتی که قواعد حرکت مورچه‌ها با یکدیگر متفاوت باشد باید از شرایطی که دو مورچه بر یک خانه قرار دارند با تعیین سرنوشت رنگ خانه رفع ابهام کرد.


title: مورچه لنگتون

text: با افزایش تعداد رنگ‌ها می‌توان نمونه‌هایی مشابه تصویر مقابل به دست آورد: همچنین به جای صفحه، می‌توان فضایی n بعدی در نظر گرفت که خانه‌های همسایه در آن خانه‌هایی هستند که تنها یک درایهٔ آن‌ها به خانهٔ اولیه متفاوت است. در فضای سه بعدی نیز مورچه‌ها برای شرایط اولیهٔ متنهای در نهایت شروع به ساختن بزرگراه‌های با دوره تناوب ۱۰۴ قدم می‌کنند.


title: تأثیر رنگ بر انسان

text: تأثیرات رنگ‌ها بر حالات مختلف روحی و روانی انسان از دو طریق امکان‌پذیر می‌باشد. تأثیر اولیه رنگ به دریافت احساسی رنگ (فامداری) مربوط می‌شود که از طیف نور مرئی رنگ ناشی شده و از آن به احساس ذهنی تعبیر شده‌است. به عنوان نمونه فشار ملایم بر پلک‌ها و قرارگیری انسان تحت شوک الکتریکی در یک محیط تاریک احساس رنگ را برای انسان ایجاد می‌نماید که این احساس اثر مرئی، از خارج چشم نیست. دلیل این امر تحریک سلسله اعصاب شبکیه توسط الکتریسیته یا فشار ملایم می‌باشد. تأثیر دیگر رنگ‌ها اثرات ذهنی رنگ‌های عینی می‌باشد و احساس‌های معینی را شامل می‌گردد که رنگ‌ها در بیننده ایجاد می‌نماید. در این شکل از تأثیر فامها به دو دسته پیش آینده و پس رونده تقسیم‌بندی می‌گردند که به ترتیب نزدیک بودن و دور بودن اشیا را در ذهن تداعی می‌نماید. بر همین اساس فام‌های دارای طول موج بلندتر (مثل قرمز و نارنجی) گرمتر از فام‌های طول موج کوتاه تر (مثل آبی و سبز) احساس می‌شوند. احساس گرمی و سردی، پیش آیندگی و پس روندگی در واقع اثرات ذهنی رنگ‌های عینی هستند که از جنبه روان‌شناسی رنگ نه از جنبه فیزیولوژیک رنگ، مورد بحث قرار می‌گیرد. (Erdogan، 2008: 2129-2139)


title: تأثیر رنگ بر انسان

text: تأثیر رنگ‌ها علاوه بر روان و روح بر عملکرد و فیزیولوژیک انسان نیز تأثیر می‌گذارد. تأثیر رنگ بر فشار خون، میزان تنفس و زمان از نمونه این تأثیرات می‌باشد. پاسخ‌های فیزیولوژیکی و بیو مکانیکی فعال و دقیق از تشعشعات خورشیدی و محیط‌های مصنوعی بر روی بدن انسان اثبات این موضوع می‌باشد. انطباق ریتم‌های هورمونی بدن با شبانه روز و تاریکی و روشنی از پاسخ‌های بدن به رنگ‌ها می‌باشد. (موعدی، 1379: 56)


title: تأثیر رنگ بر انسان

text: در سال ۱۹۷۱ دکتر یوگن شورل ۱۴ در یک کلینیک در سوئیس با تحقیقاتی در زمینه رنگ درمانی تأثیر رنگ‌ها بر فشار خون، ضربان قلب، سرعت تنفس، حواس جسمانی، اثرات درد و واکنش‌های روانی مورد آزمایش قرار داد که به نتایج قابل ملاحظه ای در این زمینه دست یافت. تحقیقات مشابه دیگر از سوی فرانک گبرت بر روی دانشجویان ۲۰ تا ۴۰ ساله صورت گرفت. در این آزمایش‌ها رنگ قرمز و زرد به عنوان رنگ‌های محرک و رنگ سبز آرام‌کننده بود؛ بنابراین رنگ هابا طول موج بلند محرک تر از رنگ‌ها با طول موج کوتاه هستند. (بختیاری فرد، 1388: 85-88)


title: تأثیر رنگ بر انسان

text: نکته حائز توجه به این رنگ‌ها در ارتباط با طبیعت، فرهنگ، باورهای دینی و تجربه‌های زندگی، هر یک معنایی ویژه به خود اختصاص می‌دهند. این ادراک رنگ در میان ملل و اقوام گاه متفاوت و گاه مشابه است. اما به هر حال تابع موقعیت‌های زمانی، مکانی و جغرافیایی بوده یا از فرهنگ، دین و آیین مردم نشات گرفته‌است. از سوی دیگر مفاهیمی که زمانی توسط افرادی برای رنگ‌ها برگزیده شده، در همان دوره اعتبار داشته‌است. (باخزری، 1345: 34-37)


title: تأثیر رنگ بر انسان

text: در یک دسته‌بندی کلی رنگ‌ها به دو دسته رنگ‌های اصلی شامل زرد، آبی، قرمز و رنگ‌های فرعی نظیر سبز، بنفش، نارنجی، زرد مایل به سبز، سبز مایل به آبی، آبی مایل به سبز، بنفش مایل به قرمز و… که از ترکیب رنگ‌های دیگر به وجود می‌آیند تقسیم‌بندی شده‌است. (لوشر، 1379: 264). بر این اساس هر رنگ ویژگی‌های منحصر به فردی را در طبیعت دارا بوده و بنا به این ویژگی‌ها استفاده از هر رنگ در معماری و محیط شهری جایگاه ویژه ای را به خود اختصاص داده‌است (ولان، 1387: 194).


title: نمایش میانی

text: نمایش میانی داده‌ساختار یا کدی است که کامپایلر یا ماشین مجازی کد منبع را پس از پردازش به آن تبدیل می‌کند و در نهایت به کد زبان مقصد که عموماً زبان اسمبلی است تبدیل می‌شود. می‌توان از نمایش میانی استفاده نکرد و کد کاربر را مستقیماً به نمایش مقصد تبدیل کرد اما از نمایش میانی برای ساده کردن برخی از تغییرات در کد، مانند ترجمه به زبان سطح پایین‌تر و بهینه‌سازی، استفاده می‌شود. نمایش میانی باید بتواند بدون از دست دادن اطلاعات کد مبدأ را توصیف کند و بتواند به راحتی به کد زبان مقصد تبدیل شود.


title: نمایش میانی

text: از آن جایی که نمایش میانی نمایش درونی کامپایلر است، تقریباً هیچ‌گاه کاربر برنامه‌ساز با آن ارتباطی ندارد (مگر در موارد خاص بهینه‌سازی)، پس نیازی نیست که نمایش میانی از ساخت‌های پیچیده که برنامه‌نویسی را برای کاربر برنامه‌ساز آسان می‌کنند بهره‌ای ببرد. این ساده‌سازی راه را برای بهینه‌سازی بهتر کد توسط کامپایلر باز می‌کند.


title: نمایش میانی

text: عملیات یک کامپایلر به دو بخش کلی عقب و جلو تقسیم می‌شود. در بخش جلو پس از پردازش کد کاربر، کد به نمایش میانی برده می‌شود و در بخش عقب کد از نمایش میانی به نمایش مقصد برده می‌شود. در صورتی که ویژگی‌های نمایش میانی مستقل از زبان منبع باشد، می‌توان از بخش عقب مشترکی برای کامپایلرهای مختلف استفاده کرد؛ بنابراین نمایش میانی خوب نمایش میانی‌ای است که مستقل از هر ویژگی نمایش مبدأ یا مقصد باشد؛ بنابراین اگر نیاز داشته باشیم کد n زبان متفاوت را به کد m زبان متفاوت ترجمه کنیم، بدون داشتن IR مناسب به mn کامپایلر نیاز داریم اما در صورت داشتن IR مناسب این امر با داشتن n بخش جلو و m بخش عقب قابل حل است.


title: نمایش میانی

text: نمایش میانی می‌تواند اشکال متفاوتی داشته باشد، اعم از داده‌ساختار موجود در رم یا کدی به زبان ماشینی مجازی که به مورد دوم زبان میانی نیز گفته می‌شود.


title: نمایش میانی

text: وظیفهٔ ترجمهٔ زبان‌های متفاوت به یکدیگر وظیفه‌ای پیچیده‌است که با شکسته شدن به دو بخش ساده‌تر می‌شود و می‌تواند بهتر صورت پذیرد. این شکستن با اضافه شدن نمایش میانی به فرایند ترجمه و تبدیل ترجمه به دو مرحلهٔ ترجمه از زبان منبع به زبان میانی و ترجمه از زبان میانی به زبان مقصد صورت می‌پذیرد.


title: نمایش میانی

text: زبان میانی مناسب سطح معنایی‌ای نزدیک به اسمبلی دارد و باید بتواند با حفظ معنا در مسیر تبدیل کد زبان منبع به کد زبان مقصد (که عموماً کد اسمبلی است) قرار بگیرد. نمایش میانی‌ای که به درستی این خاصیت را داشته باشد می‌تواند به پودمانی کامپایلر کمک کند. در چنین شرایطی کامپایلر به دو بخش کلی عقب و جلو تقسیم می‌شود که کارشان از یکدیگر مجزا است. به واسطهٔ این جدایی در کامپایلر می‌توان علاوه بر بهره بردن از طراحی ساده‌تر و قابل نگه‌داری‌تر، از یک کد چند بار استفاده کرد و به این صورت هزینهٔ توسعهٔ کامپایلرها را کاهش داد. بخش جلو، که وظیفهٔ ترجمهٔ دقیق حافظ معنا از زبان مبدأ به نمایش میانی را بر عهده دارد، تنها به زبان منبع وابسته است و کاملاً از بخش عقب که وظیفهٔ ترجمه دقیق از نمایش میانی به زبان مقصد را برعهده دارد و به زبان مقصد وابسته است جداست؛ بنابراین می‌تواند برای زبان‌های مبدأ و مقصد متفاوت به صورت مجزا بخش‌های عقب و جلو را طراحی کرد و در نهایت به یکدیگر متصلشان کرد. از آنجایی که زبان مقصد عموماً زبان ماشین است، عموماً بخش عقب به زبان ماشین وابسته است.


title: نمایش میانی

text: با طراحی بخش‌های عقب متفاوت برای هر ماشین می‌توان زبان مبدأ را به صورت مجزا از طراحی داخلی ماشین بر روی ماشین‌های مختلف اجرا کرد و برای زبان‌های برنامه‌نویسی جدید تنها کافی است که با طراحی بخش جلو زبان مبدأ به نمایش میانی تبدیل شود و مابقی مسیر با بخش‌های عقبی که پیش از این وجود داشته‌است طی خواهد شد.


title: نمایش میانی

text: دوری نمایش میانی از زبان مبدأ و سادگی ذاتی آن زمینه را برای بهینه‌سازی کد فراهم می‌کند که نمایش میانی را به یکی از مهمترین پیش‌نیازهای بهینه‌سازی مناسب تبدیل می‌کند. با گسترش استفاده از یک نمایش میانی و استاندارد شدن آن زمینه برای بهبود پردازشگران شرکت‌های مختلف در سایهٔ این دانش فراهم می‌شود. نمایش میانی استاندارد می‌تواند به حل مشکل سازگاری نرم‌افزارها کمک کند. همچنین نمایش میانی استاندارد می‌تواند به بهبود روش‌های بهینه‌سازی کد با متمرکز کردن گروه‌های مختلف بر یک مسئلهٔ بهینه‌سازی بینجامد.


title: نمایش میانی

text: در حل مسائل توزیع شده نیز نمایش میانی به عنوان کدی مجزا از پلتفرم می‌تواند مورد استفاده قرار بگیرد و بر روی تمامی کامپیوترهای مجموعه اجرا شود.


title: نمایش میانی

text: در گونه‌های متفاوت کامپایلرها نمایش‌میانی چهره‌های متفاوتی به خود می‌گیرد. در صورتی که بخش عقب به عنوان یک زیربرنامه توسط بخش جلو صدا زده بشود، احتمالاً نمایش میانی یک درخت تجزیهٔ علامت‌گذاری شده به همراه جدول مربوطه خواهد بود؛ اما در صورتی که بخش عقب برنامه‌ای مجزا از بخش جلو باشد، احتمالاً نمایش میانی زبان ماشینی مجازی است و به آن زبان میانی گفته می‌شود. به دلیل جدایی بیشتر و بیشتر میان بخش عقب و بخش جلو، به مرور زمان عمدهٔ نمایش‌های میانی به صورت زبان میانی درآمده‌اند.نمایش میانی انواع مختلفی دارد که به دو دستهٔ کلی داده ساختارها و زبان میانی تقسیم می‌شوند. داده‌ساختارها عموماً به صورت گراف یا درخت به همراه توضیحات مربوطه که در جدول قرار دارند هستند. گراف معنا و گراف کنترل جریان از این دسته به‌شمار می‌آیند. زبان میانی نیز زبان یک ماشین فرضی است که عمدتاً به صورت پشته‌ای یا سه‌آدرسه است.


title: نمایش میانی

text: نمایش میانی می‌تواند سطوح مختلفی داشته باشد. در مثال زیر سه نمایش میانی در سه سطح متفاوت برای یک قطعه کد نمایش داده شده‌اند.


title: نمایش میانی

text: قطعات کد به ترتیب نشانگر سطح بالا، سطح میانی و سطح پایین هستند. (COPY, 0, i) i := 0 (LABEL, L1) L1: (JGE, i, n, L2) if i>= n goto L2 (INDEX, a, i, t0) t0 := a[i] (ADD, j, 2, t1) t1 := j + 2 (INDEX, t0, t1, t2) t2 := t0[t1] (COPY_TO_DEREF, j, t2) *t2 := j (INCJUMP, i, di, L1) i += di, goto L1 (LABEL, L2) L2: در سطح بالا ساختار زبان منبع به صورت صریح حفظ می‌شود، برنامهٔ منبع قابل بازسازی است، عملوندها اشیاء معنادار هستند، آرایه‌ها و محاسبات ساده نمی‌شوند، ثباتی در کار نیست و به زمان اجرای ماشین توجهی نمی‌شود. (COPY, 0, i) i := 0 (LABEL, L1) L1: (JGE, i, n, L2) if i>= n goto L2 (MUL, i, 80, t0) t0 := i * 80 (ADD, a, t0, t1) t1 := a + t0 (ADD, j, 2, t2) t2 := j + 2 (MUL, t2, 8, t3) t3 := t2 * 8 (ADD, t1, t3, t4) t4 := t1 + t3 (COPY_TO_DEREF, j, t4) *t4 := j (ADD, i, di, i) i := i + di (JUMP, L1) goto L1 (LABEL, L2) L2: در سطح میانی نمایش از زبان و ماشین مستقل است، داده به اعداد صحیح و ممیز شناور فروکاسته می‌شود و بهینه‌سازی مستقل از معماری ماشین صورت می‌پذیرد. (LDC, 0, r0) r0 := 0 (LOAD, j, r1) r1 := j (LOAD, n, r2) r2 := n (LOAD, di, r3) r3 := di (LOAD, a, r4) r4 := a (LABEL, L1) L1: (JGE, r0, r2, L2) if r0>= r2 goto L2 (MUL, r0, 80, r5) r5 := r0 * 80 (ADD, r4, r5, r6) r6 := r4 + r5 (ADD, r1, 2, r7) r7 := r1 + 2 (MUL, r7, 8, r8) r8 := r7 * 8 (ADD, r6, r8, r9) r9 := r6 + r8 (TOFLOAT, r1, f0) f0 := tofloat r1 (STOREIND, f0, r9) *r9 := f0 (ADD, r0, r3, r0) r0 := r0 + r3 (JUMP, L1) goto L1 (LABEL, L2) L2: در سطح پایین نمایش میانی به معماری ماشین نزدیک است و به معماری وابسته است، تفاوت اندکی با زبان مقصد دارد، درگیر مسائل زمان اجرا مانند مدیریت حافظه است و بهینه‌سازی وابسته به معماری انجام می‌دهد.


title: اتوماتای سلولی زندگی-گونه

text: اتوماتای سلولی زندگی-گونه(انگلیسی:Life-like cellular automaton) به نوعی از اتوماتای سلولی می‌گویند که بسیار شبیه بازی زندگی کانوی است، این نوع از اتوماتا معمولاً در فضای دکارتی دوبعدی بیان می‌شود و هر بعد از دو طرف تا بی‌نهایت ادامه دارد. به هر خانه از این فضا یک سلول گفته می‌شود.


title: اتوماتای سلولی زندگی-گونه

text: در این نوع اتوماتا هر خانه دو حالت زنده یا مرده دارد و وضعیت هر خانه در هر مرحله از وضعیت همسایه‌هایش و خودش در مرحله قبل به صورت یکتا تعیین می‌شود.


title: اتوماتای سلولی زندگی-گونه

text: قاعده همسایگی برای یک خانه مطابق قانون همسایگی مور تشخیص داده می‌شود که در این قاعده هر دو خانه که در حداقل یک نقطه اشتراک دارند با هم همسایه هستند، پس هر خانه در این نوع اتوماتا با ۸ خانه دیگر همسایه است.


title: اتوماتای سلولی زندگی-گونه

text: قاعده اتوماتای سلولی زندگی-گونه با استفاده از دو رشته تعیین می‌شود، قاعده برای همه خانه‌ها یکسان است و با توجه به این دو رشته مشخص می‌شود در مرحله بعد سلول وضعیتش چگونه تغییر می‌کند.


title: اتوماتای سلولی زندگی-گونه

text: دو رشته به این صورت مشخص می‌شوند که رشته اول مربوط به سلول‌های زنده است، این رشته مشخص می‌کند در چه صورتی سول در مرحله بعد زنده می‌ماند و اگر هیچ‌کدام از شرایط رشته درست نباشد در مرحله بعد سلول می‌میرد. رشته دوم مشخص می‌کند برای یک سلول مرده در مرحله بعد تحت چه شرایطی سلول زنده می‌شود و اگر هیچ‌کدام از شرایط این رشته درست نباشد سلول در مرحله بعد نیز مرده باقی می‌ماند.


title: اتوماتای سلولی زندگی-گونه

text: هر رشته به صورت یک دنباله از اعداد ۱ تا ۸ است که مشخص می‌کند چه تعداد از همسایه‌های زنده در این قاعده صدق می‌کنند، رقم‌هایی که در دنباله آمده‌اند در شرط دنباله صدق می‌کنند و سایر رقم‌ها در شرط دنباله صدق نمی‌کنند. معمولاً دو رشته را به صورت x/y نشان می‌دهند که x رشته قاعده برای سلول‌های زنده است و y رشته قاعده برای سلول‌های مرده‌است. مثلاً برای بازی زندگی کانوی قاعده‌ها به صورت ۲۳/۳ است.


title: اتوماتای سلولی زندگی-گونه

text: مدل‌های دیگری نیز برای بیان قواعد اتوماتای سلولی زندگی-گونه بیان شده‌اند، از جمله ولفرم و پکارد در سال ۱۹۸۵ روش کدینگ ولفرم را پیشنهاد دادند، که در این روش از نمایش تبدیل شده باینری به دهدهی برای وضعیت زندگی یک سلول با توجه به همسایه‌هایش تعریف شده‌بود.


title: اتوماتای سلولی زندگی-گونه

text: در نوع دیگری از بیان قواعد مطابق روش گالی که از فرمت آر ال ای استفاده می‌کرد مشابه قواعد نوع اول دو رشته داریم که ابتدای رشته نوع اول حرف 'S' می‌آید که برای مشخص کردن قاعده زنده ماندن "Survival" است و ابتدای قاعده دوم حرف 'B' می‌آید که برای نشان دادن قاعده زنده شدن "Birth" یک سلول مرده‌است.


title: اتوماتای سلولی زندگی-گونه

text: اتوماتای سلولی زندگی-گونه را بر حسب الگوی رشدشان و منظم بودن یا نبودن به تعدادی دسته تقسیم می‌کنند: