title: نادرشاه

text: همراه با ارتقای مقام، وسواس فزایندهٔ نادرشاه نسبت به تیمور شدت می‌گرفت. او بناهای عهد تیموریِ هرات را بازسازی کرده بود. او حتی سنگِ قبرِ تیمور را به آرامگاهِ خود منتقل کرد، اگرچه بعداً آن را دوباره به سَمَرقَند فرستاد. تلاشِ نادرشاه برای پیروی از راهِ تیمور برای مشروعیت‌بخشی به خود، توسط شرح‌حال‌نویسانِ معاصرش مورد توجه قرار گرفته‌است؛ اگرچه زمینه‌های تاریخیِ مختلفِ فعالیت این دو رهبر، اثرگذاریِ اقداماتِ مشابه‌شان را کاملاً متفاوت می‌کرد. یک تفاوتِ آشکار، در چگونگیِ رویارویی‌شان با سیستم‌های مشروعیتِ موجود است. تیمور فقط مدت کوتاهی پیش از مرگش، عنوان مغولی و چنگیزیِ «ایلْخان» را حفظ کرد و هرگز به خود اجازه نداد عنوان دیگری غیر از «امیر» بدو داده شود، و بحثِ اساسی دربارهٔ مشروعیت را به جانشینانِ خویش سپرد. در مقابل، نادرشاه در مراسمی که در آن پادشاه اعلام شد، به‌طور رسمی در دشتِ مُغان جایگزینِ صفوی شد، و این باعثِ عدم اطمینانِ طولانی‌مدت در ایران دربارهٔ چگونگیِ تعریفِ حاکمیتِ قانونی بود که تا هنگامِ استقرارِ قاجار ادامه داشت. گرچه نادرشاه به‌عنوان یک رهبرِ نظامی صادقانه از تیمور پیروی می‌کرد، اما به دو دلیل او و اَخلافَش از ثمرهٔ تلاش‌هایش لذت نبردند. نادر فرماندهی مؤثر اما پادشاهی ضعیف بود. افزون‌بر این، در طی سه سده از زمانِ تیمور تغییرات زیادی رخ داده بود که دیگر تکنیک‌های سنتیِ فتحِ سرزمین برای حفظِ قدرت کافی نبود. به‌نظر می‌رسد جنگ‌هایش علیه عثمانی، مغول‌ها و حاکمانِ مختلفِ آسیای میانه مستقیماً از کارِ تیمور الهام گرفته شده‌است. این امر به‌ویژه در حمله‌اش به هند صادق بود. تیمور و نادرشاه بدون توجیهِ ایدئولوژیکِ قابل‌توجهی به آنجا رفتند و به نیروهاشان اجازه دادند تا غارت و تخریبِ بسیار کنند. هردو حمله با غارتِ دهلی به اوج رسید که نتایج‌شان به‌طور مشابهی سخت و ناگوار بود. مقام هردو با تمرکزِ متناوب بر فتوحات در شرق و غرب روشن شده‌است. به‌عنوان مثال تیمور پیش از قصدِ حمله به ماوَراءُالنَّهر و رفتن به‌دنبال رقبایش در سرزمین‌های آسیای میانه، در نبردِ آنکارا در سال ۸۰۴ ه.ق/۱۴۰۲ م عثمانی را تازه شکست داده بود. نادرشاه مجبور شد مرزِ خود را با عثمانی درست قبل از حمله به هند تثبیت کند و در بازگشت از هند، از مسیرش منحرف شد تا خودش به آسیای میانه حمله کند. در هردو مورد، هر کارزارِ جدید فقط مرحلهٔ دیگری از کارهایی بود که عملاً به‌عنوان جنگ‌های فتحِ مستمر تعبیر می‌شد. نادر تصرفِ سلطنتِ خود را با استفادهٔ خلاقانه از مفهومِ قورولْتای توجیه کرد. تیمور در طول زندگیِ حرفه‌ایش چندین بار چنین جلساتی را ترتیب داده بود که از مهم‌ترین‌شان می‌توان به کنگره‌ای اشاره کرد که وی در پاییز ۸۰۷ ه.ق/۱۴۰۴ م برای بحث دربارهٔ حملهٔ احتمالی به چین برپا کرد. در مورد نادر، نکتهٔ اصلی به‌اصطلاح قورولتای وی در مغان، توجیهِ تصرفِ سلطنت به طریقی بود که کاملاً از سابقهٔ صفوی خارج شد، و با استفاده از یک «سنت ابداع‌شده» تصورش را از پادشاهیِ ایران مطابق با روشِ سنتیِ سرزمینی برای تأییدِ مشروعیتِ یک حاکم به نمایش می‌گذارد.


title: نادرشاه

text: پیروزیِ نادرشاه در هند، سبب «پیدایش سنتی» حیرت‌انگیز شد؛ نادرشاه اکنون به‌عنوان رییسِ اُمَّتِ اسلامی تازه «متحدشده» و خاندانی از سلسله‌ای از نژاد ترک–مغول — که دارای روابط خانوادگی از طریق ازدواج با او و خانواده‌اش شدند — معرفی شد. توصیف مروی از ازدواجِ نصرالله میرزا با شاهزادهٔ مغول، تنها فرصتی بود تا وی دربارهٔ مفهومِ «تبارِ ترکمانِ» نادرشاه بحث کند. به‌گزارشِ مروی نادرشاه اعلام کرد، «از آنجا که تبارِ والای نایب‌السّلطنه [نادر] ترکمان است و پادشاهِ [مغول]، که سرچشمهٔ سخنوری و ادب است، نیز ترکمان است، هیچ‌گونه جدایی یا اختلافی میان‌شان دیده نمی‌شود؛ به‌ویژه در این مواقع که روابط تجدید، و وحدت عملی شده‌است، هدفی که مبارزاتِ ما در اینجا انجام می‌دهد برای همیشه ثابت خواهد ماند.» اگرچه وابستگیِ قومیِ غیرقابل انکاری میان تیمور و ترکمانان مانند اعضای ایلِ افشار وجود داشت، اما چنین ادعای قویِ خویشاوندی حتی ابداعِ سنتیِ بزرگ‌تر از روابطِ ایجادشده میان نادرشاه و عثمانی بود. حتی مورخی مانند مروی — که نادرشاه را حاکمی با مشروعیت یکسانی با نوه‌اش شاهرخ نمی‌دانست — توصیف کرد که نادرشاه چگونه این اختراعِ سنت را در هند ترویج داد.


title: نادرشاه

text: نادرشاه و تیمور هردو با برنامه‌های بزرگ و چشم‌اندازِ دیپلماتیک به سراغِ حاکمانِ همسایه رفتند. در دههٔ ۷۹۰ ه.ق/۱۳۹۰ م، تیمور در نامه‌ای به سلطانِ عثمانی بایَزیدِ اول اظهار داشت که از آنجا که او و عثمانی، میراث‌دارِ جناح چپ و راست از قلمروهای مغولِ قدیمی پسر چنگیز، جوجی بودند، آنان باید از این موضوع به‌عنوان راهی برای تقسیم جهان در اتحاد علیه نیروهای اروپایی و نیز علیه خانِ اردوی زَرّین، توقْتَمِش — که تیمور در آن زمان با او در جنگ بود — استفاده کنند. نادرشاه نیز در نامه‌هایش به پادشاهانِ مغول و عثمانی، با توسل به اصل و نسبِ مشترکش با این حُکّام به‌عنوان پایه‌ای برای نظمِ سیاسیِ جدید در جهانِ اسلام، به یک سنت «خیالی» متوسل شد. هدفِ تیمور تثبیتِ امپراتوریِ اسلامی مبتنی بر چگونگیِ سازماندهیِ قلمرو چنگیز بود. نادرشاه نیز به‌دنبال تأسیسِ امپراتوری بود، اما امپراتوری مبتنی بر این بود که چگونه می‌توان حاکمانِ معاصرِ هند، ایران، آسیای میانه و عثمانی را مشروع دانست؛ زیرا هر کدام نمایندهٔ ایلی بودند که یک جانشینیِ مغولِ ترکمان یا تیموریِ مشروع در مناطقِ خاصی از جهانِ اسلام را تشکیل داده بودند. نادرشاه در مذاکراتِ مختلفِ دیپلماتیک با عثمانی و مغول، به جلوه‌های معاصرِ میراثِ تیمور استناد کرد. پس از فتحِ هند، نادرشاه بسیار توجه کرد تا امپراتورِ مغول را به‌خاطر تبارِ تیموریش به‌عنوان حاکمِ قانونیِ هند به رسمیت بشناسد. هنگامی که او در اوایل دههٔ ۱۱۵۰ ه.ق/۱۷۴۰ م مجدداً مذاکرات دیپلماتیکش را با عثمانی آغاز کرد، شروع به ادعا کرد که از آنجا که هر دو منطقهٔ عراقِ عَجَم و عرب به تیمور تعلق داشتند، اکنون به او تعلق دارند زیرا او به‌خاطر پیروزی‌های سپاهِ خود، اکنون به‌عنوان جانشینِ تیمور شناخته شده‌است. رویکردِ نادرشاه به روابطِ بین‌الملل دستاوردِ تیمور را به اثبات رسانده بود و به روش‌های مختلفی به‌ویژه در دورهٔ پس از حمله به هند، به میراثِ تیمور نزدیک شد.


title: نادرشاه

text: پیروزی در نبردهای بیشتر، می‌توانست نگرانی‌های مربوط به جانشینیِ صفویان را کاهش دهد؛ ازاین‌رو نادر به‌عنوان نایب‌السّلطنهٔ عباس سوم، تحت فشارِ شدید قرار گرفت تا مشروعیتش را به‌عنوان فرماندهی پیروز در نبردها با عثمانی تثبیت کند. موفقیتِ نادرشاه در حملهٔ هند سبب شد تا او ادعاهایی بزرگ در نجف دربارهٔ مشروعیتِ سیاسیِ خویش مطرح کند. سُوَیْدی گزارش داد که او اعلام کرد «افغانستان، ترکستان و همهٔ مردم ایران تسلیمِ او شدند…، و وی محمدشاه [شاهنشاه مغول] را به‌عنوان نایبِ خود قرار داد. ازاین‌رو، [نادر] خود را شاهنشاه (پادشاه پادشاهان) خواند.» سویدی به شرحِ تاریخ‌نگاریِ درباریِ نادرشاه اشاره، و دربارهٔ چگونگیِ اعطای مقامِ «داماد» به وی به‌واسطهٔ ازدواجِ نادرشاه با چندین خانوادهٔ حکومتی مهم بحث، و خاطرنشان کرد که شاه ادعای سرزمین‌های عراقی را دارد که متعلق به تیمور بود. دفاع از حاکمی مانند نادرشاه صرفاً برپایهٔ پیروزی‌ها و استعدادِ جنگیَش، رویکردی نبود که فیلسوفانِ سیاسیِ مسلمانِ پیشامدرن از آن استقبال کنند. مدت‌ها بود که دانشمندان این نوع دولت را به‌عنوان «امارتِ اِستیلا» توصیف می‌کردند؛ عبارتی که به‌عنوان «حکومت توسط شخصی که صرفِ کنترلِ یک سرزمین، حاکمیتِ او را قانونی می‌کرد» تعریف می‌شد. این ایده هرگز توسط نظریه‌پردازانِ سیاسیِ مسلمان به‌عنوان پایه‌ای مطلوب برای مشروعیتِ بی هیچ‌گونه حمایتِ مذهبی یا دودمانیِ مشخص دیده نشده‌است. تلاشِ نادر برای تأمینِ جایگاهش در پادشاهیِ ایران با تداومِ احساساتِ طرفدارِ صفویه در داخل و خارج از کشور شکل گرفت. استرآبادی احساس کرد که مجبور است اقداماتِ نادر را با این استدلال توجیه کند که نادرشاه تختِ سلطنت را تنها پس از آنکه صفویان واقعاً شایستگیِ آن را از دست داده بودند و حکومت باید تنها برپایهٔ قدرتِ نظامی باشد. هدفِ عثمانی برقراریِ رابطه با نادرشاه تا حد امکان و برپایهٔ آن‌گونه رابطه‌ای بود که آنان با صفویه داشته‌اند. توجهِ جدی به پیشنهادهای نوآورانهٔ نادرشاه باعث می‌شد که آنان بیش از حد در این رابطهٔ برقرارشده تجدید نظر کنند، بنابراین وی را وادار به پذیرش توافقنامه‌ای کردند که بیشتر شامل بازگشت به عهدنامهٔ زَهاب بود. تلاش نادرشاه برای ایجادِ مشروعیت از نظرِ خودش با مرگِ وی به‌دست گروهی از اطرافیانِ نزدیکش قطع شد. افزون‌بر تلاش‌های نادرشاه برای پیوند با گذشته از راه پیوند نسبیَش با سایر سلسله‌ها، از اواسط ۱۱۴۶ ه.ق/اوایل ۱۷۳۴ م نیز گزارش‌هایی مبنی بر تغییرِ سیاستِ مذهبیِ وی وجود داشت، و آن هنگامی بود که گزارش شد نادرشاه پیامی را به عثمانی ارسال کرده که دستور می‌دهد نام چهار خلیفهٔ اول در خطبه خوانده می‌شوند و عبارتِ «علیٌ ولیُّ الله» برداشته شده‌است.


title: نادرشاه

text: گمراه‌کننده خواهد بود اگر بخشِ عمده‌ای از توسعهٔ سیستم‌های مشروعیت و روابطِ بین‌الملل در ایران و جهانِ اسلامِ پس از نادرشاه، به دورهٔ کوتاهِ آشفته و ناآرامِ سلطنتِ نادرشاه نسبت داده شود. سختگیری و بیرحمیش، همراه با ماهیتِ تصادفیِ برنامه‌هایش برای تغییر، به شکستِ حتمیِ رؤیاها و نقشه‌هایش کمک کرد. بااین‌حال، واکنش‌های خارجی و داخلی نسبت به تلاش‌های او برای نوآوری در حوزه‌های مختلف نشان می‌دهد که نادرشاه تأثیرِ مهمی در تحولِ سیاست، فراتر از مقامِ خود به‌عنوان چهرهٔ افسانه‌ای و اسطوره‌ایِ تاریخِ ایران داشته‌است. پایداریِ مفادِ معاهدهٔ کردان که وی در سال ۱۱۵۹ ه.ق/۱۷۴۶ م با عثمانی امضا کرد، همراه با افزایشِ بیگانگی میان روحانیت و سلطنت که به‌طور عمده نتیجهٔ اتفاقات در دورهٔ سلطنتِ وی است، هردو نقشِ مهمی در توسعه‌های بعدیِ سیاسی و مذهبی در آغازِ دورهٔ ایرانِ مدرن داشتند.


title: نادرشاه

text: چشم‌اندازِ سیاسیِ قفقازِ جنوبی پس از سقوطِ صفویه به‌طور قابل‌توجهی تغییر کرد. لشکرکشیِ روس‌ها و اشغالِ عثمانی، هرچند کوتاه بود، نظامی را که یک سده از زمان ایجادش توسط شاه عباس یکم دوام آورده بود، درهم شکسته بود. فرمانروایان گرجستان، مانند خان‌ها، بیگ‌ها و سلطان‌های قفقاز جنوبی، پایگاه‌های قدرتمندِ محلی را شکل داده بودند. بعضی از آنان برای تحققِ اهداف‌شان با روس‌ها، ایرانی‌ها و عثمانی همکاری کرده بودند. این الگو در ادامهٔ سدهٔ هجدهم میلادی تکرار شد و در هنگام دورِ نخستِ جنگ‌های روسیه و ایران ادامه یافت. تلاشِ نادرشاه برای بازگرداندنِ نظم مرکزی در دورانِ حکومتِ کوتاهش در بعضی مناطق موفقیت‌آمیز بود، اما در بعضی مناطق با مقاومت روبه‌رو شد. درهمین‌حال، پس از مرگِ امپراتریس آنا، روسیه علاقه‌اش به قفقاز جنوبی را از دست داده بود. ملکه الیزابِت درگیرِ جنگِ جانشینیِ اتریش و جنگِ هفت‌ساله شد و هرج‌ومرجِ داخلیِ آینده را در ایران نادیده گرفت. نادرشاه تلاش کرد تا ساختارِ اداریِ سه بیگلربیگیِ سابقِ صفوی را احیا کند. وی خانواده‌های حاکمِ بعضی مناطق را حفظ کرد، اما فرماندهانِ وفادارِ خود را جایگزینِ بعضی دیگر کرد. بااین‌حال، مردمِ محلی همیشه از گزینه‌های نادرشاه — که موجب بروزِ تعدادی از شورش‌ها شد — استقبال نکردند. قتلِ غیرمنتظرهٔ نادرشاه در ۱۷۴۷ م، تمامِ آن چیزی بود که برای پرتابِ ایران به آنچه که بعضی از تاریخ‌نگاران به‌عنوان یک دورهٔ پنجاه‌سالهٔ هرج‌ومرجِ داخلی توصیف می‌کنند، لازم بود. سرانِ قبایلِ مختلفِ قفقازِ جنوبی از این آشوب در ایران استفاده کردند تا قدرتِ خویش را مستحکم کنند. میان سال‌های ۱۷۶۳ تا ۱۷۸۵ م، افزون‌بر پادشاهیِ کارتلی–کاختی، حدودِ بیست خان و سلطان، نواحیِ بزرگ یا کوچک را به‌عنوان حوزه‌های خود ادعا کرده بودند.


title: نادرشاه

text: در گرجستان، نادر پس از بازگشت به تِفلیس در ۱۷۳۵ م، از سوی تعدادی از امیرانِ گُرجی — که یکی از آنان را والیِ گرجستان نامید — مورد استقبال قرار گرفت. درخواست‌های نقدی و غَلّاتِ نادرشاه در خلالِ لشکرکشی به داغِستان و لشکرکشی‌اش در سال ۱۷۴۳ م علیه عثمانی، منجر به شورش شد. در سال ۱۷۴۴ م، نادرشاه تصمیم گرفت از تهمورث دوم، از خانوادهٔ سلطنتیِ باگْراتیونی، به‌عنوان پادشاهِ کارْتْلی نام بَرَد، درحالی‌که پسر تهمورث، ایراکْلیِ دوم، به‌عنوان حاکم کاخِتی انتخاب شد. پدر و پسر هر دو نه تنها وفاداری‌شان را نشان داده بودند، بلکه خدماتِ بزرگی نیز به پادشاهِ ایران انجام داده بودند. تهمورث از نادرشاه در لشکرکشی‌اش به‌سمت تفلیس پشتیبانی، و ایراکلی یک گروهِ گرجی را در لشکرکشیِ هند رهبری کرده بود. پدر و پسر هر دو در مهارِ شورشِ ۱۷۴۳ م شرکت داشتند.


title: نادرشاه

text: صفویان بیگْلَربِیْگیِ قَرَه‌باغ را — که شاملِ گَنجه نیز بود — به قبیلهٔ زیاداُوغلو قاجار سپرده بودند. نادر پس از بیرون راندنِ عثمانی‌ها در سال ۱۷۳۵ م، اوغورلوخان زیاداوغلو قاجار را به‌عنوان «خان» تأیید کرد؛ بااین‌حال، پس از اطلاع از اینکه اوغورلوخان تنها خانی بوده که از نامزدیش برای پادشاهی در شورای مغان حمایت نکرده‌است، تصمیم گرفت با تقسیمِ بیگلربیگیِ قره‌باغ، قدرتِ این قبیله را کاهش دهد. وی ناحیهٔ زانْگِزور را به بیگلربیگیِ تبریز تحویل داد و استقلالِ پنج منطقهٔ ارمنستان را مجدداً تأیید کرد. افزون‌بر این، نادرشاه مناطق بورچالی، قَزاق و شمس‌الدّین را به تهمورثِ دوم، پادشاه کارتلی داد؛ بنابراین، قدرتِ اوغورلوخان تنها به شهرِ گنجه و منطقهٔ اطرافش منتهی شد. در تابستان سال ۱۷۳۷ م، ابراهیم‌خان، برادرِ نادرشاه، در جریانِ مبارزه‌های نادر در افغانستان و هند، به‌عنوان بیگلربیگیِ موقتِ آذربایجان و قفقازِ جنوبی لقب گرفت. ابراهیم‌خان برای مطیع کردنِ قبایلِ داغستانی — که به حمله به گنجه و گرجستان ادامه می‌دادند — از اوغورلوخان و تهمورث دوم خواست تا در لشکرکشیِ تنبیهی علیه داغستان به وی ملحق شوند. شاه‌وِردی‌خان زیاداوغلو، پسر اوغورلوخان، در سال ۱۷۴۰ م جانشین پدر شد، اما حمایتش از سام میرزا — مدعیِ تاج‌وتختِ ایران — وی را مجبور کرد در سال ۱۷۴۳ م به کارتلی فرار کند و به تهمورث دوم پناهنده شود. سپس نادرشاه توپچی‌باشیِ خود، حاجی‌خان را به‌عنوان حاکمِ گنجه منصوب کرد. به‌دنبال قتلِ نادرشاه در سال ۱۷۴۷ م، شاهوردی‌خان با کمک تهمورث و ایراکلی دوم به گنجه بازگشت و حاجی‌خان را از بین بُرد.


title: نادرشاه

text: در شَکّی پس از آنکه نادرشاه عثمانی‌ها را از قفقازِ جنوبی بیرون راند، ابتدا علیمردان خان و سپس نجف‌قلی خان را به ولایتِ شکی منصوب کرد. بااین‌حال، سوءمدیریتِ منصوبانِ نادر در شکّی در سال ۱۷۴۳ م، منجر به شورشی به‌رهبری حاجی چَلَبی شد. شورشیان، نجف‌قلی را کشتند و حاجی چلبی را خانِ خود نامیدند. گرچه نادرشاه حاکمِ محلیِ دیگری به‌نام جعفر را به‌عنوان خان شناخت، اما تلاش‌هایش برای بیرون راندنِ حاجی چلبی از دژِ وی بی‌نتیجه ماند.


title: نادرشاه

text: در باکو در خلالِ لشکرکشیِ پِترِ یکم، درگاه‌قلی‌بیگ تسلیمِ روسیه شد و تا سال ۱۷۳۰ م — هنگامی‌که وی به‌خاطر همکاری با ایران توسط فرماندهِ روس برکنار شد — مسئولیتِ سلطنتِ قبیله‌ای را بر عهده داشت. پس از آن، وی به‌عنوان یکی از فرماندهانِ نادر به وی پیوست و پس از خروجِ روس‌ها، به حکومتِ باکو بازگردانده شد. وی در سال ۱۷۳۹ م در جریانِ نبرد ایرانیان در جار و تَله کشته شد. پسرش میرزامحمدخان جانشینِ پدر شد و به‌عنوان یکی از افسرانِ نظامی در خدمتِ نادرشاه بود.


title: نادرشاه

text: در شیروان معاهدهٔ روس و عثمانی در سال ۱۷۲۴ م، قسمتِ اعظمِ شیروان را به عثمانی‌ها داد. در سال ۱۷۳۴ م، نادر شیروان را بازپس گرفت و محمدمهدی‌خان، زنبورکچی‌باشیِ خود را به‌عنوان بیگلربیگی منصوب کرد. یک سال بعد، بزرگانِ محلی با تشویقِ مُرادعلی‌سلطان اُستاجْلو، حاکمِ دربند، قیام کردند و محمدمهدی‌خان را کشتند. گرچه شفاعتِ محمدقاسم‌بیگ، یکی از افرادِ بانفوذِ شیروان و ایشیک‌باشیِ نادرشاه شیروان را از خشمِ نادرشاه نجات داد، اما نادرشاه در سال ۱۷۳۵ م، تصمیم به انتقالِ ساکنانِ شَمّاخی به شماخیِ جدید یا آقْ‌سو در حدودِ هجده مایلیِ شمالِ رودخانهٔ کُر گرفت. وی سردارخان قِرِقلو را به‌عنوان والی منصوب کرد. اندکی پس از آن، نادرشاه حیدرخان افشار را به حکمرانیِ شیروان و دربند منصوب کرد. در سال ۱۷۴۳ م، جمعیت به‌رهبری سام میرزا، مدعیِ تاج‌وتخت، طغیان و حیدرخان را برکنار کردند.


title: نادرشاه

text: در قَرَه‌باغ سقوطِ صفویان، بیگلربیگی‌های گنجه–قره‌باغ را به دو منطقهٔ جداگانهٔ تحت سلطهٔ ایلاتِ محلی تقسیم کرد. ایلِ جَوانشیر به‌رهبری پناه‌خان به شهرت رسیدند و به نادرشاه خدمت کردند. وقتی نادرشاه تصمیم گرفت بعضی از ایلاتِ قره‌باغی را — که پایگاهِ قدرتِ ایلِ جوانشیر را تشکیل می‌دادند — را به‌زور به خراسان کوچ دهد، پناه‌خان امتناع کرد و در منطقه‌ای هم‌مرز با شکّی پنهان شد. پسرش ابراهیم‌آقا به‌همراه ایلِ جوانشیر را به‌اجبار به خراسان فرستادند.


title: نادرشاه

text: در ایرَوان نادرشاه پس از اخراجِ عثمانی‌ها، بار دیگر آن را به حاکمانِ قاجار سپرد و ارامنه و بنای مقدسِ اِچمیادْزین به‌خاطر وفاداری پاداش گرفتند.


title: نادرشاه

text: نادرشاه از فرمانروایانی بود که برای آخرین بار ایران را به محدودهٔ طبیعیِ فلاتِ ایران رسانید و با تدارکِ کشتی‌های عظیم جنگی، کوشید تا استیلای حقوقِ تاریخیِ کشور را بر آب‌های شمال و جنوب تثبیت کند. او در سال ۱۱۵۵ ه.ق/۱۷۴۲ م، جان اِلتون دریانوردِ بریتانیاییِ مقیمِ سن پترزبورگ را به‌رغم کارشکنیِ روس‌ها و انگلیسی‌ها برای ساختنِ کشتی جنگی به خدمت گرفت. التون در ذیقعدهٔ ۱۱۵۵ ه.ق/ژانویهٔ ۱۷۴۳ م با سِمتِ دریاسالاری به ریاستِ کشتی‌سازیِ ایران منصوب و به «جمال بیگ» ملقب شد. با وجود تمام دشواری‌های اجرایی و سیاسی، با حمایت‌های نادرشاه و تلاش‌های التون، نخستین ناوِ ایران مجهز به بیست قبضه توپ به‌نامِ «نادرشاه» در کرانهٔ گیلان به آب انداخته شد. پس از آن به‌فرمانِ نادرشاه، تمام کشتی‌های روسی موظف شدند به پرچمِ ناوِ جدید سلام دهند.


title: نادرشاه

text: نادرشاه به‌عنوان یک استراتژیستْ سرآمد بود و به‌خاطر نجاتِ ایران از تجزیه و سلطهٔ بیگانگان اعتبار دارد. مبارزات وی علیه عثمانی به‌طور غیرمستقیم به سودِ روسیه بود و تحقیری که نسبت به امپراتوری مغول داشت، سقوطِ نهاییِ آن تحت دخالتِ بریتانیا را تسریع کرد. کارِ فتحِ او به موازاتِ تیمور است، و حتی آگاهانه استدلال می‌کند: به‌عنوان مثال، نوهٔ او به پیروی از فرزندِ تیمور، شاهرخ نامیده شد و نادرشاه سنگ قبرِ تیمور را از سمرقند به مشهد برده‌است. او آزادانه از سیاستِ سنتیِ تبعیدِ جمعیتِ قبیله‌ای — به‌ویژه کردها و افغان‌ها به خراسان — استفاده کرد، اما این کار به جای سازندگی، مُخِلّ بود. وی مزایای تجارت و قدرتِ دریایی را درک کرد و کشتی‌هایی را برای دریای خزر و خلیج فارس خریداری کرد یا ساخت. پیشینهٔ شیعی‌اش و هدایای دوره‌ای‌اش به عبادتگاه‌های شیعه نشان می‌دهد که هدفِ اعلام‌شدهٔ وی از بازگرداندنِ نوعی اسلامِ سنی به ایران، بیشتر جنبهٔ عملی داشت تا باطنی، یعنی تسهیلِ معاهده‌ای با عثمانی و شاید به‌عنوان آمادگی برای یک امپراتوریِ بزرگ‌ترِ اسلامی. شخصیتِ شاهنشاهی و بی‌رحمیش، اطاعت را حتی پس از اضمحلالِ فتوحاتش تضمین می‌کرد. سیاست‌های داخلیِ نادرشاه تغییراتِ عمدهٔ اقتصادی، نظامی و اجتماعی را به‌وجود آورد. وی دستور داد که همهٔ موقوفات به عنوان «رَقَباتِ نادری» در دفترِ مخصوص ثبت شود. به‌خاطر تأسیسِ مذهب جعفری، چهارچوبِ بنیادهای مذهبیِ صفوی به حالتِ تعلیق درآمد، اگرچه درآمدِ آنها منبعِ اصلیِ حمایتِ مالی برای علمای مهم بود. نادرشاه تنها در سالِ پایانیِ سلطنتش، فرمانِ ازسرگیریِ بنیادهای مذهبی را صادر کرد. پس از جلوس بر تختِ سلطنت، خواستارِ حقِّ حاکم برای ضربِ سکه به‌نامِ خود شد. سیاستِ پولیِ وی، سیستمِ پولِ رایجِ ایران را به سیستمِ مغول پیوند داد، زیرا او سکهٔ عباسی دورهٔ صفوی را منسوخ کرد و سکهٔ نقرهٔ نادری ضرب کرد که استانداردِ وزنِ آن با روپیهٔ مغول برابر بود. نادرشاه همچنین به‌جای درآمدهای حاصل از تصرفِ زمین، سعی در افزایشِ حقوقِ ثابت برای سربازان و مقامتِ خود داشت. با ادامهٔ تحولی که در دورهٔ صفوی آغاز شده بود، تعدادِ سربازانی را که مستقیماً تحت فرمانش بودند، افزایش داد، درحالی‌که واحدهای تحتِ فرماندهیِ رهبرانِ استانی و قبیله‌ای از اهمیتِ کمتری برخوردار شدند. سرانجام، او سیاستِ صفویان مبنی بر اسکانِ اجباریِ گروه‌های قبیله‌ای را ادامه و گسترش داد. همه این اصلاحات را می‌توان به‌عنوان تلاش برای مقابله با ضعف‌های موجود در دورهٔ صفوی در نظر گرفت، اما هیچ‌یک از مشکلاتی را که در ابعادِ بزرگ‌تر در اقتصادِ جهانی گره خورده بود، حل نمی‌کند. ایران از افزایشِ سریعِ محبوبیتِ ابریشم هندی در اروپا در طی چند دههٔ اخیرِ حکومتِ صفوی رنج می‌بُرد، تغییری که درآمدِ خارجیِ ایران را به‌طرز چشمگیری کاهش داده و به‌طور غیرمستقیم به تخلیهٔ شمش‌های طلا از خزانهٔ دولت ایران کمک کرد. این بحران به نوبهٔ خود فشارِ بیشتری بر ولایات برای تولیدِ عوایدِ مالیاتی وارد کرد و همین امر سبب شد تا والیانِ ولایات به اقدامات سرکوب‌گرانه بپردازند و شورشِ افغان‌ها را که در وهلهٔ نخست منجر به فروپاشیِ صفویه شده بود، تقویت کنند. اما اثرِ فزایندهٔ برگشتش از سیاست‌های صفوی — مصادرهٔ وی از موقوفاتِ خاصّه و تهدید به براندازیِ دولتِ شیعی، طرفداری از افغان‌ها و ازبک‌های سنی نسبت به افسرانِ اصلیِ شیعهٔ ایرانی و ترکمنِ قزلباش، اقتصادِ درنده و مجازاتِ خودسرانهٔ مقامات — عناصرِ کلیدیِ جامعه را — که نگرش‌ها و انتظارات‌شان تحتِ حکومتِ صفوی شکل گرفته بود — بیگانه کرد.


title: نادرشاه

text: نادرشاه با بازتعریفِ تشیّع به‌عنوان «مذهب جعفری» از اسلامِ سنی و ترویجِ تبارِ مشترکِ ترکمنِ حاکمانِ مسلمانِ معاصر به‌عنوان پایه‌ای برای روابطِ بین‌الملل، اساساً از پیشینهٔ صفوی خارج شد. مشروعیتِ صفوی بستگی به ارتباط نزدیکِ این سلسله با شیعهٔ دوازده‌امامی به‌عنوان یک عقیده و سنّتِ قائم به خود و مستقل از فقه اسلامی و نیز تبارِ ادعاییِ صفویان از امام هفتم، موسی کاظم داشت. دیدگاهِ نادرشاه دربارهٔ تشیعِ دوازده امامی به‌عنوان یک مکتبِ صرفِ حقوقی در جامعهٔ بزرگ‌تر مسلمان — اُمَّت — بر کلِ ساختارِ پیچیدهٔ مؤسساتِ حقوقیِ شیعه تفسیر شد، زیرا هدفِ اصلیِ وی محدود کردنِ پتانسیلِ درگیریِ سنی و شیعه برای دخالت در رؤیاهای ساختِ امپراتوری‌اش بود. همچنین به‌نظر می‌رسد که پیشنهادِ مذهب جعفری به‌عنوان ابزاری برای هموارسازیِ روابطِ بین ارکانِ سنی و شیعهٔ سپاهِ خود است. افزون‌براین، این پیشنهاد دارای پیامدهای اقتصادی بود، زیرا کنترلِ کاروانِ حج، به شاه اجازهٔ دسترسی به درآمدِ حاصل از تجارتِ حَجِّ تَمَتُّع را می‌داد. تمرکزِ نادرشاه بر روی تبارِ ترکمن نیز، به همین ترتیب طراحی شد تا چارچوبِ سیاسیِ گسترده‌ای ایجاد کند که بتواند او را نزدیک‌تر از پیشینیانِ صفویش، هم با عثمانی‌ها و هم با مغول‌ها مرتبط کند. میرزا مهدی استرآبادی هنگام توصیفِ تاج‌گذاریِ نادرشاه، گردآوریِ یک مجلس در دشت مغان را بازخوانیِ عرفِ انجمن‌های مغولی و تیموری می‌داند که به‌طور دوره‌ای برای انتخابِ خان‌های جدید تشکیل جلسه می‌دادند. در اسنادِ رسمیِ مختلف، نادرشاه یادآوری می‌کند که چگونه او، عثمانی‌ها، ازبک‌ها و مغول‌ها میراثِ مشترکِ ترکمن را به اشتراک گذاشتند. این مفهوم برای او، به‌طور گسترده‌تر، سرچشمهٔ اسطوره‌های سلسله‌های ترکمنِ آناتولی در سدهٔ پانزدهم میلادی بود. بااین‌حال، از آنجا که او امپراتور مغول را یک حاکمِ «ترکمن» خطاب کرده بود، نادرشاه به‌طور ضمنی کلمهٔ «ترکمن» را نه تنها به فرزندانِ بیست و چهار قبیلهٔ غُز، بلکه به فرزندانِ تیمور نیز تعمیم داد.


title: نادرشاه

text: مفاهیمِ جدیدِ نادرشاه دربارهٔ مذهب جعفری و تبارِ مشترکِ ترکمن، عمدتاً به عثمانی‌ها و مغول‌ها معطوف شده‌است. او ممکن است نیاز به اتحادِ اجزای متمایزِ امت را علیه قدرتِ درحال گسترشِ اروپا در آن زمان درک کرده باشد، اما نظرش دربارهٔ وحدتِ مسلمانان از مفاهیمِ بعدی دربارهٔ آن متفاوت بوده‌است؛ اما هر دو ایده، اهمیتِ داخلیِ کمتری داشتند. روی سکه‌ها و مُهرها و در اسنادی که به کارگزارانش صادر شده بود، نادرشاه در ادعای مشروعیتش محافظه‌کارتر بود. به‌عنوان مثال، در دوبیتی بر روی یکی از مهرهای رسمیش، تنها بر احیای ثبات متمرکز شده‌است: «بسم الله/ نگین دولتِ دین رفته بود چون از جا/ به نامِ نادرِ ایران قرار داد خدا». در اعلامیه‌ای که بلافاصله پس از تاج‌گذاری به علمای اصفهان فرستاده شد، مذهب جعفری به‌عنوان چیزی بیش از تلاشی برای برقراریِ صلح میان اهل سنت و شیعیان به‌تصویر کشیده شده‌است. در این سند توضیح داده شده‌است که: «علی بن ابی‌طالب همچنان به‌عنوان محبوبِ خاصِّ خدا مورد ستایش قرار خواهد گرفت، هرچند که زین‌پس، عبارتِ شیعیِ «علیٌ وَلیُّ الله» ممنوع خواهد بود.» برخلاف نامه‌های شاه به حاکمانِ خارجی، این اعلامیه حتی از صفویان نیز یاد نکرده‌است.


title: نادرشاه

text: جِیمْز فِرِیْزِرِ انگلیسی که معاصرِ نادرشاه بود در کتابش، "تاریخِ نادرشاه"، او را چنین توصیف می‌کند: «قدش نزدیکِ شش پا (۱۸۰ سانتی‌متر) می‌شود. اندکی تنومند ولی نیرومند و با اندامی ورزیده‌است. دارای چهره‌ای گیراست. صدایش رسا و خشن است و تا ۱۰۰ متری فرمان می‌دهد. می‌گساری‌اش به اندازه است. دلبستهٔ زنان است، اما این رفتار او را از کارش بازنمی‌دارد. خوراکش بسیار اندک است. در اردو یا شهر همیشه بیرون است و بارِ عام می‌دهد. و درصورتِ نبودِ بارعام نیز هرکس می‌تواند به او پیام برساند یا نزدش دادخواهی کند. پرداختِ مقرری و پوشاکِ سپاه به عهدهٔ خودش است و اجازه نمی‌دهد افسران هیچ مبلغی به هر عنوانی از سرباز بگیرند. ماهانه گزارشی از سراسرِ کشور به او می‌رسد و خودش هم با جاسوسانش نامه‌نگاری دارد. بسیار بخشنده و سخاوتمند است به‌ویژه دربارهٔ سربازانش. گناهکاران را با کشتن و لغزشکاران را با بریدنِ گوش مجازات می‌کند. در جنگ یا همراه با سپاه در اردوکشی یا راه‌پیمایی، خوراک و نوشیدنی‌ای مانند دیگر سربازان دارد. نیروی بدنی‌اش چنان است که در هوای یخبندان در بیابان روی زمین می‌خوابد و تنها یک بالاپوش به خود می‌پیچد و بالشتش زین اسبش است. هرگز در روز به خوشگذرانی مشغول نمی‌شود. در هنگام خوشگذرانی کسی حق ندارد از امور مملکتی و روزانه سخن بگوید و در هنگام کار نیز کسی نباید با او به شوخی و خندهٔ شبانه رفتار کند. هوش فراوانی دارد، گفته‌ها و کارهایش را به‌یاد دارد، افسرانش را به نام می‌شناسد و بیشتر سربازانش را که کهنه‌کارند می‌شناسد. در همهٔ نبردهایش همیشه پیشاپیشِ سپاه است. کارهایش سند بزرگی برای تاریخ است که در گذشته کمتر مانندش دیده شده‌است. مردی که با نداشتنِ ثروت و سپاه به چنان جایی رسد که چنین کارهایی از او سر زند و گنجینهٔ عظیمی به‌دست‌آورد، چه کارهای شگفتِ دیگری می‌تواند انجام دهد؟!»


title: نادرشاه

text: ارزیابیِ تأثیرِ تاریخیِ واقعیِ نادرشاه، نوآوری‌های سیاسی و مذهبیِ وی را عمیقاً کاوش نکرده‌است. درحالی‌که بیشترِ کارهای پژوهشیِ مدرن دربارهٔ وی، اظهارنظرش مبنی بر وابستگیش به «ترکمان» را اصلاً بررسی نکرده‌اند، مفهومِ «مذهب جعفری» را گیج‌کننده‌تر می‌دانند. موردِ اخیر به‌عنوان وسیله‌ای برای تبدیلِ ایران به کشوری سنی و پاک کردنش از میراثِ صفوی به‌تصویر کشیده شده‌است. لارِنس لاکْهارْت معتقد بود که معرفیِ ایدهٔ مذهبِ جعفری و تصاحبِ تاج و تخت توسطِ نادرشاه، دو دلیلِ اصلیِ سقوطش بودند. لاکهارت نتیجه گرفت که سیاستِ مذهبیِ نادر از جایگزینیِ اهل سنت به‌جای مذهبِ شیعه قوام یافته‌است، اما این احتمال را عنوان نکرد که ممکن است به‌طرز کاملاً متفاوت و ماهرانه‌ای برای مخاطبانِ خارجی و داخلی طراحی شده باشد. او بیان کرد اقتباسِ اصطلاحِ «جعفری» توسط نادر برای تعیینِ فرقهٔ پنجمِ اهل سنت که دربرگیرندهٔ مردمِ ایران باید باشد، تا حدودی گیج‌کننده است. رفتارِ وی این واژه را مبهم نشان داد. اشمیت عدمِ مخالفتِ شدیدِ علمای ایران با برنامه‌های مذهبیِ نادرشاه را ترسِ آشکارِ آنان از او دانست. اشمیت نتیجه‌گیری می‌کند با توجه به آشتیِ واقعیِ سنی‌ها و شیعیان — حتی در منطقهٔ تحت کنترلِ نادرشاه — سیاست‌های نادر درنهایت نتایجِ واقعی نداشت. مطالعهٔ جامعِ آرونوا و اشرفیان دربارهٔ بحران‌ها و شورش‌های اقتصادی که دولتِ نادرشاه را در سرتاسرِ حکومتش متلاشی کرد، عملاً هیچ بحثی دربارهٔ پیشنهادهای مذهبی یا سیاسی وی ندارد. به‌طور کلی، آنان تلاش دارند تا نادرشاه را در چارچوبِ تحلیلیِ مارکسیستیِ متناسب با جزئیاتِ ویژهٔ تلاشِ وی برای تقویتِ تغییراتِ مذهبی و سیاسی قرار دهند. رضا شعبانی معتقد است که نادر در امورِ مذهبی، یک فرصت‌طلب بود و نمادهای سنی و شیعه را تنها به‌عنوان ابزاری برای قدرت‌طلبی ارج می‌نهاد. شعبانی جنبه‌های دیگرِ برنامهٔ مشروعیتِ نادرشاه، از جمله مفهومِ تبارِ ترکمن را به همان اندازه بررسی نمی‌کند. حامد الگار «مذهبِ جعفریِ» نادر را «ترکیبی غیرطبیعی» می‌نامد و بر این نکته متمرکز است که چگونه این پیشنهاد، اگر به‌عنوان تلاشی جدی برای آشتی دادنِ مُتَکَلِّمانِ سنی و شیعه تلقی می‌شود، نیاز به کنار گذاشتنِ بخش‌های بنیادینِ امام‌شناسیِ شیعهٔ دوازده‌امامی دارد. بااین‌حال، او چنان بر نشان دادنِ پوچ بودنِ کلامیِ مفهومِ جعفری متمرکز است که بیشترِ برنامه‌های سیاسی و دیپلماتیکِ نادرشاه را بررسی، و دربارهٔ مفهومِ تبارِ ترکمانِ نادرشاه بحث نمی‌کند. رُودی مَتی می‌گوید رابطه میان شهرتِ ناپلئون و نادرشاه در ایران و اروپا، چیزی شبیهِ یک تعاملِ گفتگومحور به‌نظر می‌رسد: ناپلئون خود را به‌عنوان نادرِ امروزی می‌دید؛ ایرانیان نیز به نوبهٔ خود ناپلئون را به‌عنوان فردِ قدرتمندی که در سدهٔ نوزدهم میلادی از دست داده بودند، تحسین کردند. نادر در زمانِ مناسب و به سبکِ شرق‌شناسیِ پسندیده، ابتدا در اروپا و سپس در ایران به‌عنوان «ناپلئونِ آسیایی یا ایرانی» شناخته شد؛ و با تکمیلِ چرخه به روشی ضدشرق‌شناسانه، اکنون اغلب ناپلئون «نادرشاهِ اروپا» نامیده می‌شود.


title: نادرشاه

text: لارنس لاکهارت در کتابش، "نادرشاه"، می‌گوید از گزارش‌های گوناگونِ رسیده روشن می‌شود که نادر چیزی بیش از یک نبوغِ نظامی نبود. او می‌گوید کرزن در مبالغه تقصیری ندارد هنگامی‌که می‌گوید: «کمتر از بیست سال پس از فاجعهٔ سرنگونیِ سلطنتِ صفوی به‌دست محمودِ غل‌زایی در سال ۱۷۲۲ م، ما با نمایشِ یک فاتحِ ایرانیِ درحالِ غلبه بر آسیای میانه روبه‌رو می‌شویم که پادشاهی‌ها و امپراتوری‌ها را سرنگون می‌کند و در سدهٔ هجدهم در آسیا همان اثری را می‌گذارد که اروپا در سدهٔ نوزدهم از ناپلئون پذیرفت.» اجتناب‌ناپذیر است که لاجرم نادر را به اسکندر تشبیه می‌کردند؛ چنین مقایسه‌ای یک‌سره به‌خاطرِ دلبستگیِ طرفدارانش به اغراق نبود. نادر بسیار فراتر از صرفاً یک فرمانده بود. او یک سازمان‌دهندهٔ باشکوه بود و درعین‌حال می‌توانست که با قدرتِ مطلق و شخصیتِ خویش، ارادهٔ خویش را بر قدرتِ انسانیِ به‌ظاهر غیرجنگ‌طلبِ در اختیارش تحمیل و آن را کاملاً دگرگون کند. لاکهارت در سخنرانیش در انجمنِ سلطنتیِ آسیایِ مرکزیِ لندن می‌گوید نادر را به اسکندر و ناپلئون و تیمور مانند می‌کنند، اما شباهتِ نادر به تیمور بیش از دو تنِ دیگر است. او ادامه می‌دهد نادر مردِ بزرگی بوده‌است و با وجودِ همهٔ خطاها و اشتباه‌ها، او را باید در گروهِ مردانِ بزرگِ جهان به‌شمار آورد. لاکهارت می‌گوید «گرچه در این‌باره بر من خرده گرفته‌اند، اما من به‌طور قاطع او را مردِ بسیار بزرگی می‌دانم. آیا مردی که بی یاری یا نفوذِ دیگران، خویشتن را از هیچ به جایگاهِ رفیعِ فاتحِ آسیا رسانده‌است، مرد بزرگی نیست؟ البته که هست.»


title: نادرشاه

text: پیتر ایوری در "تاریخ ایران کمبریج" می‌گوید مشروعیتِ مقدسِ دولت صفوی و پایداریش در ذهنِ ایرانیان، برای حکومتِ نادر تهدیدی نهان بود. از میان برداشتنِ این تهدید سخت بود به‌ویژه با ظهورِ مدعیانِ دروغین که از سوی دشمنانِ نادر برای به زحمت انداختنش موردِ استفاده واقع می‌شدند. ازاین‌رو او در شبِ تاجگذاریش از حاضران در دشتِ مغان خواست تا سندهایی برای اعلامِ وفاداری بدو و جانشینانش مُهر و امضا کنند؛ جانشینانی که از میان‌شان تنها کسی توانست حکومتِ ولو ضعیف‌شدهٔ نادری را ادامه دهد که خود از مادرْ نسب به صفویان می‌رساند. نادر خود چنین امتیازی نداشت و ازاین‌رو ناچار شد با ترس بر مردمانِ فاقدِ وفاداریش حکومت کند آنچنانکه آنان از او هراس داشته باشند. ایوری ادعا می‌کند تاریخ‌نگارانِ معاصر در شگفتند که چگونه چنین حکومتِ تباه و استوار بر وحشتی توانسته چنین طولانی دوام آورد. ایوری ادامه می‌دهد نادرشاه در بنیانگذاریِ افشاریه شکست خورد همان‌گونه که تیمور در محکم کردنِ حکومت تیموری ناکام ماند. او نشانهٔ شکستِ نادرشاه را آن می‌داند که ۴۸ سال بعد، آقامحمدخان ناچار شد دوباره شهرهای قفقاز را فتح کند. او کوشید تا سرزمین‌های شمال شرقی را نیز مطیع و به‌ویژه مرو را آباد کند اما در این کار موفق نبود. ایوری می‌گوید هرچند نادر در برپاییِ وحدتِ کامل و دوامِ سلطنتش ناکام بود، اما بیرون راندنِ افغان‌های غل‌زایی و ترکانِ عثمانی از ایران، سهمِ بزرگی در ایجاد هویتِ مستقلِ نهاییِ ایران به‌عنوان یک دولتِ ملیِ مستقلِ تازه داشت.


title: نادرشاه

text: رودی مَثی کتابِ "بحران، فروپاشی، نظامی‌گری و جنگ داخلی" می‌گوید تمایلِ ایرانیانِ امروزی برای مشاهده و برخورد با هر دوره‌ای از تاریخِ کشورشان به‌عنوان یک قسمتِ معنادار در روایتی ملی، بی وقفه و غایت‌شناسانه که از هخامنشیان تا جمهوری اسلامی امتداد می‌یابد، ارزیابیِ مناسب از سدهٔ هجدهمِ کوتاهِ ایران را پیچیده کرده‌است که تقریباً هفتاد و پنج سالی است که سقوطِ صفویان را از ظهورِ قاجار جدا می‌کند. درحالی‌که کریم‌خان هرگز نیروی تخیلِ ناظرانِ غربی را برهم نزده‌است، پذیرشِ نادرشاه در اروپا در سدهٔ هجدهم میلادی به همان اندازه که پیچیده بود، چابک و دراماتیک به‌نظر می‌رسید. انتشارِ تاریخِ تهماسب‌قلی‌خان از نویسندهٔ ناشناس در ۱۷۴۱–۱۷۴۰ م، یعنی شش سال پیش از قتلش، و کتابِ "تاریخ نادرشاه"ِ جیمز فریزر، که در ۱۷۴۲ م در لندن منتشر شد، لحنِ این جذابیت را تعیین کرد. عمومِ مردمِ باسوادِ غربی، نادر را پس از حمله‌اش به عثمانی به‌عنوان مستبدی بیرحم، متضادِ صفویانِ فرهیخته، مفید به‌خاطر ضدعثمانی بودن، و نیز به‌عنوان نجات‌دهندهٔ ملتش در برابرِ ترکانِ بَربَر برای بازگرداندنِ عظمتِ ایران درک کردند. اندکی پس از انتشارِ این دو اثر، نادر در فرانسه و هلند دستمایهٔ نمایشنامه‌های گوناگون شد که او را به‌عنوان فرمانروایی پیچیده، نه‌تنها به‌عنوان مستبدی خونخوار، بلکه به‌عنوان مستبد که بیرحمی را با بزرگواری قرین می‌کرد، معرفی کردند. مهم‌تر از همه، حرفهٔ غرق در خونِ او به‌عنوان بخشِ آخرین از ترکانِ آسیایی به‌دنبال هون‌ها، مغول‌ها در زمان چنگیز و تیمور بود که تمدنِ اروپا را تهدید می‌کرد. داستانِ نادر، با حکومت بر ویرانه‌هایی که زمانی تمدنی باشکوه بود، به یک داستانِ اخلاقی، تجسمی از بی‌ثباتیِ سرنوشت، و درنتیجه نمایشِ نگرانی‌های عصرِ روشنگریِ اروپایی تبدیل شد. در اوایلِ سدهٔ نوزدهم میلادی، اروپایی‌ها او را «ناپلئونِ ایرانی» و آخرین فاتحِ بزرگِ آسیای میانه می‌دانند. تا آنجا که نادرشاه و ایران در سدهٔ هجدهم میلادی در ذهنِ مدرنِ غربی ظاهر می‌شوند، او همچنان به این صورت به تصویر کشیده می‌شود.


title: نادرشاه

text: مایکل آکسورثی دربارهٔ نادرشاه می‌گوید درست است که نادرشاه درگیرِ جنگ بود، اما اگر سلسلهٔ او پایدار می‌ماند و نظامِ اداری را به کامیابی‌های نظامی‌اش گره می‌زد، ساختارهای کشور و اصلاحات و تجددگرایی هم‌پای پیشرفت‌های نظامی پیش می‌رفت و اینچنین می‌شد اگر رضاقلی پس از او به سلطنت می‌رسید. این روند در کشورهای اروپاییِ فرانسه و پِروس در سده‌های هفدهم و هجدهم میلادی روی داده بود و می‌توانست در ایران هم روی دهد. در صورت چنین روندی، شاید سَروریِ ایران بر جهانِ اسلام چیرگی می‌یافت و کشمکش میان شیعه و سنی هم در درازمدت از میان می‌رفت. ایران با دارا بودنِ طبقاتِ اجتماعیِ بازرگان و بازاری و صنعتگرِ اصیل، نسبت به دیگر حکومت‌های منطقه، آن ظرفیتِ لازم برای برپاداشتنِ تحولاتِ اقتصادی، اجتماعی و سیاسی را داشت. اگر نادرشاه و فرزندانش در چنین مسیری می‌افتادند، شاید امروز او در تاریخِ ایران با پِطرِ کبیر در تاریخ روسیه مقایسه می‌شد. نادرشاه برتریش بر امپراتوری مغول را ثابت، و خود را به دستاوردهای امپراتوری عثمانی نزدیک کرد. سپاه او اگر قدرتمندترین در جهان نبود، دست‌کم قدرتمندترین در آسیا بود. اما آنچه که مورد سنجشِ تاریخ‌نگاران است، واقعیات است و نه احتمالات. به‌گفتهٔ جان مِلکُم در کتابش، "تاریخ ایران"، دو نسل پس از مرگِ نادرشاه، هنوز با افتخار و غرور از او یاد، و بی‌رحمی‌های اواخرِ زندگیش، نه با وحشت بلکه با همدردی قضاوت می‌شود. با همهٔ کشتارهایی که او انجام داد، اما برای احیای احساسِ عظمتِ تاریخِ ایران و بازگرداندنِ استقلالِ کشور مورد تحسین و ستایش ایرانیان قرار می‌گیرد. با آنکه از گمنامی برخاست اما بر سرزمینی پهناور مسلط شد و به موفقیت‌های سیاسیِ بسیاری دست یافت و این دستاوردها در تاریخ ایران نظیر ندارد و در تاریخِ جهان هم شخصیت‌های نادری چنین هستند. پیروزی‌هایش بقای ایران را در جایگاهِ یک ملت تضمین کرد و این تضمین از اثراتِ پایدارِ دورانِ حکومتِ اوست. اما سال‌های پایانیِ حکومتش فاجعه‌بار بود و نه تنها آسیبش به مردمانِ روزگارِ خودش و حتی شخصِ خودش — با قتلش — وارد شد، بلکه ایران فرصت‌های بسیاری را پس از سقوطش از دست داد و درواقع آسیبِ سقوط او سالیانِ بعد هویدا شد که هرج‌ومرج و تحقیرهای ملی پس از مرگش، از آن نتایج بود.


title: نادرشاه

text: آکسورثی در کتاب "بحران، فروپاشی، نظامی‌گری و جنگ داخلی" به نقدها دربارهٔ اثرش، "شمشیر ایران، نادرشاه" پاسخ می‌دهد و می‌گوید روشن است که در حکومتِ ناپایدارِ نادر، هیچ دولتِ مدرنی پدید نیامد. اما بااین‌حال، نشانه‌هایی از آغازِ این کار وجود دارد. یکی از نخستین نشانه‌های احتمالی، اصرارش بر حقِّ افزایشِ مالیات در سراسر ایران در توافق با تهماسب بود. دیگر، سلبِ مالکیت از موقوفات مذهبی بود. مانندِ بسیاری دیگر از فرماندهانِ نظامیِ دورانِ مدرنِ نخستین، نادر همیشه توجهِ بسیاری به جمع‌آوریِ پول داشت. نادرشاه در اکتبر تا نوامبرِ ۱۷۳۶ م در اصفهان، دست به تغییراتِ گسترده‌ای در ادارهٔ کشور زد که درصورت تکمیل‌شان، مدرنیزاسیونی بزرگ ایجاد می‌کرد. او ملزوماتِ دیوان‌سالاریِ قدیمِ صفوی را به‌خدمت گرفته بود، اما دولتِ خود را به شکل تازه‌ای درآورد. حکومتِ حاکمانِ بعدی — به‌ویژه کریم‌خان زند — برپایهٔ سوابقِ مالیاتی گردآمده در روزگارِ نادرشاه بنا شدند که به‌خاطر صحت و دقت‌شان تحسین شدند. درست است که فرسودگیِ اقتصادی در حکومتِ نادرشاه غیرقابل انکار است، اما از نظرِ تئوریِ انقلابِ نظامی، این مقایسه‌ها نشان می‌دهد که آسیبِ اقتصادیِ نادرشاه به ایران به‌جای انکارِ آن، متناسب با این نظر است. نیز تفکیک میان سیاستِ ظالمانه و به‌شدت متمرکز و دقیقِ نادرشاه در سال‌های ۱۷۳۹–۱۷۲۶ م و رفتارِ بیرحمانه و زیاده‌خواهانه‌اش، و سرانجام رفتارِ نابه‌جا و خودویرانگر در سال‌های ۱۷۴۷–۱۷۴۲ م مهم است. آکسورثی می‌گوید نادرشاه رهبرِ ایلِ افشار نبود، از جهاتِ مهم او اصلاً رئیسِ ایل نبود. برخلاف آقامحمدخان، نسبِ وی به هیچ‌یک از خانواده‌های اصلیِ ایلی که به آن‌ها تعلق داشت، نمی‌رسید و در طولِ زندگیِ حرفه‌ایش، خانواده‌های سرشناسِ افشارها دشمنش بودند. گذشته از خانوادهٔ خودش، معتمدترین همراهانش جلایری‌ها، افغان‌ها، کُردها و فارس‌های شیراز و استرآباد بودند، اما در میان آنان، افشارها کم بودند. سبکِ جنگیِ او بیشتر نوآورانه بود تا قبیله‌ای یا سنتی.


title: نادرشاه

text: آکسورثی پس از پاسخ به هر یک از نقدها می‌گوید:


title: نادرشاه

text: این وضعیتِ عجیبی است. چرا کسی می‌خواهد این دوره از تاریخِ ایران را نادیده بگیرد یا به حاشیه براند؟ من در "شمشیرِ ایران" دلایلی را پیشنهاد کردم که چرا نادرشاه در سدهٔ نوزدهمِ میلادی نادیده گرفته شده بود — دیدگاهِ خامِ ویکتوریایی دربارهٔ ایران و مشرق‌زمین به‌طور کلی این بود که آنها به‌صورتِ غیرقابل اصلاحی، غیرفعال، منحط و فاسد بودند — و شرایط را برای استعمارِ ایران و کنترل از سمتِ خارج آماده کرده بود. یک حاکمِ نیرومند، بیرحم و کارآمد مانند نادر در آن تصویر جا نمی‌گرفت، بنابراین او به حاشیه رانده شد. افزون‌بر این، به‌نظر می‌رسید موفقیت‌های نظامیِ وی در هند، شکوه و جلالِ رابِرت کلایْوْ و دیگر استعمارگران را از بین ببرد و ظاهراً می‌توانست برتریِ ذاتیِ سلاح‌های غربی را نیز — که مهم‌ترین افسانهٔ امپراتوریِ بریتانیا است — زیر سؤال ببرد؛ بنابراین باوجودِ احترامی که او در میان معاصرانِ اروپاییش به‌وجود آورده بود، در سدهٔ نوزدهم میلادی چیزی بیش از یک ناهنجاری در تاریخِ هند محسوب نمی‌شد.


title: نادرشاه

text: اما این تصور وجود دارد که او هنوز هم مسئله است، چرا که مردم هنوز او را از تاریخ‌نگاریِ معاصر کنار می‌گذارند. چرا؟ آکسورثی در ادامه می‌گوید یک دلیلِ احتمالی این است که به‌نظر می‌رسد نادرشاه در چشم‌انداز ویژه‌ای از ایران — که از نظرِ اقتصادی و سیاسی در دورانِ مدرنِ نخستین ضعیف است — قرار نمی‌گیرد. دلیلِ دیگرِ کنار گذاشتنش می‌تواند این باشد که ممکن بود به‌نظر برسد به کسانی اعتبار ببخشد که در طول تاریخ و نیز درحال حاضر احمقانه ادعا می‌کنند ایران ذاتاً اصلاح‌ناپذیر، توسعه‌طلبانه و امپریالیستی بوده‌است. او ادامه می‌دهد شاید دلیل دیگری نیز وجود داشته باشد: «گرایشی از سال ۱۹۷۹ م تاکنون برای بررسی تاریخِ علما به‌عنوان مهم‌ترین مسئله در این دوره». این موضوع می‌گوید که آنچه در ایران مهم است، روحانیت و ظهورِ روحانیت و سیرِ صعودیش به سال ۱۹۷۹ م است. بخشی از آن شاید تمایل به نادیده گرفتنِ واقعیت‌های سختِ سیاستِ قدرت به نفعِ حکومتِ صفوی است که البته مورد توجهِ علماست. ازاین‌رو شاید موضوع، ایدهٔ تداومِ صفویه باشد. آکسورثی بخشی از دلایلِ سقوطِ صفویان را اعتقادشان به تبلیغات خود عنوان می‌کند. او می‌گوید تجدیدِ حیاتِ علمای شیعه پس از همدستی‌شان در سقوطِ صفویان مهم است؛ حتی ممکن است این موضوع، مهم‌ترین پدیدهٔ تاریخی در ایرانِ سدهٔ هجدهم میلادی باشد. اما این تنها پدیدهٔ مهم نیست، و حتی اگر هم باشد، درکِ سیاستِ مذهبیِ نادرشاه نیز در این داستان سهمِ مهمی دارد.


title: نادرشاه

text: مهدی کیوانی (زادۀ ۱۳۱۹)، استاد تاریخ دانشگاه اصفهان، در "تاریخ جامع ایران" می‌نویسد که نادرشاه بعد از روبرو شدن با وقایع تلخی مانند کوری فرزند، خیانت اطرافیان، شورش معتمدان دیروز و نیز غوغاسالاری رهبران عوام، دچار فروپاشی روانی شد. او نه‌تنها شرایط صلح تحقیرآمیز عثمانی را پذیرفت بلکه در برابر شورش محمدتقی‌خان بلوچ —که از کارگزاران سابق خودش بود— و حتی برادرزاده‌اش علی‌قلی‌خان نیز نتوانست ایستادگی کند. نادر در مواجهه با اهل سنّت، نتوانست جایگاه مذهب جعفری را به عنوان رکن پنجم مذاهب اسلام تثبیت کند و در اختصاص رکنی در مسجدالحرام برای شیعیان دوازده‌امامی نیز ناموفق بود. ناکامی‌های سیاست‌های مذهبی نادرشاه تا بدان‌جا بود که او حتی نتوانست اختیاردار عتبات عالیات —که به منزلۀ مکّۀ دوم برای شیعیان است— شود. این‌ها در مقایسه با سیاست‌های اقتدارگرایانه و آمرانۀ شاه اسماعیل صفوی و جانشینانش در برابر خلفای عثمانی، تحقیرآمیز و شرم‌آور بود.


title: نادرشاه

text: شورش ناراضیان و مدعیان خودی، در سراسر دوران نادرشاه برقرار بود و او نیز هیچ‌گاه با این شورش‌ها، برخورد سیاستمدارانه و خردمندانه نکرد بلکه همه را از دم تیغ گذراند. این شورش‌ها دو نوع بودند: نخست شورش رؤسای ایلات که در ابتدا برای رسیدن به مال و جلال، با نادر و افرادش متحد شده بودند اما سهمی به آن‌ها داده نشده یا به تدریج رانده شده بودند؛ دوم قشر دیوانسالاران و علمای متنفذ و سرکردگان قزلباش که از قدرت افتاده بوده و به یاد گذشته، با دولت جدید درگیری داشتند. ایل بختیاری از بزرگ‌ترین طرفداران دودمان صفوی بود و در سال ۱۱۳۷ ه.ق به حمایت از صفی میرزا، مدعی فرزندی شاه سلطان‌حسین، قیام کردند. محمدحسین خان، والی بختیاری، وی را شاه خواند و رؤسای ایلات دور شاهِ مدعی جمع شدند. سرانجام صفی میرزا در محرم ۱۱۴۰ ه.ق به قتل رسید و شورش فیصله یافت. دومین مدعی، عباس میرزا بود که به نام برادری شاه سلطان‌حسین، مدعی سلطنت شد. سپس علیمرادخان بختیاری، از رؤسای لشکریان شاه، بر سر تقسیم غنائم از شاه فاصله گرفت و ادعای سلطنت کرد. علیمراد با خانواده‌اش دستگیر و به وضعی فجیع به قتل رسید. چهارمین و پرغوغاترین شورش علیه نادرشاه را محمدعلی رفسنجانی، مشهور به صفی میرزا، به راه انداخت. او در محرم ۱۱۴۴ ه.ق وارد شوشتر شد اما چون حمایت کافی از او نشد، به عثمانی رفت و عثمانی‌ها که به دنبال این‌گونه فرصت‌ها بودند، از او استقبال کرده و وعده دادند که تاج‌وتخت ایران را برایش فراهم خواهند کرد. وی در دوران اقامت در قارص، نامه‌هایی خطاب به ایرانیان ارسال می‌کرد. به محض این که نامه‌های صفی میرزا به دست سرداران ایران می‌افتاد، از ترس جاسوسان شاه، نامه‌ها را پاره کرده و بعضی که بیشتر ترسیده بودند، نامه‌ها را به نزد شاه می‌فرستادند. عثمانی با حمایت از صفی میرزا و ترسی که در دل نادر انداخت، نه تنها مسئله داغستان را حل کرد بلکه پاشایان از هر طرف، بنای جنگ به نیت سرنگونی نادر را گذاشتند. پنجمین مدعی، سام میرزا معروف به «بینی بریده» است که به دروغ، خود را فرزند شاه سلطان‌حسین خوانده بود. سام میرزا توسط ابراهیم‌خان افشار، حاکم آذربایجان، دستگیر شده و به دستور او، بینی‌اش بریده شده بود اما مدتی بعد به داغستان گریخت و در آنجا مدعی شد که در خواب دیده که ایران به دست او آزاد خواهد شد. سام میرزا دوباره و این بار از شابران —خاستگاه صفویان— قیام کرد و شمخال غازی‌قُمُق ( ۱۷۸۹–۱۷۴۳) نیز با سام میرزا متحد شد. سرانجام این قیام در ذیقعدهٔ ۱۱۵۶ ه.ق سرکوب شد.


title: نادرشاه

text: از رقبای قومی و ایلی می‌توان به محمدخان بلوچ، حاکم کهگیلویه، اشاره کرد. محمدخان برای سلطنت مجدد صفویان قیام کرد. اعراب گرمسیرات و بنادر، شیخ جبار رئیس اعراب هوله، شیخ احمد مدنی و بسیاری از مخالفان نادر به او پیوستند. نادر در رجب ۱۱۴۶ ه.ق محاصره بغداد را رها کرد تا با محمدخان و متحدانش بجنگد. محمدخان به هنگام فرار در کیش دستگیر شد. به دستور نادر، بلوچ و سایر رؤسای شورشی و کدخدایان بختیاری را در اصفهان اعدام کردند. شورش اهالی داغستان که مورد حمایت دولت‌های عثمانی و روسیه بود، هرگز متوقف نشد. شورش محمدتقی‌خان شیرازی، بیگلربیگی فارس، که از بلندپایه‌ترین کارگزاران دولت نادرشاه بود، آخرین ضربه را به پیکرهٔ رو به زوال نادر وارد کرد. محمدتقی‌خان به نام حمایت از ستم‌دیدگان فارس و دفاع از بازگشت دولت صفوی، در ۱۱۵۷ ه.ق / ۱۷۴۴ م. و به تحریک کمپانی‌های هند شرقی بریتانیا و هلند شورش کرد. محمدتقی‌خان قشون فارس را متحد کرده و پس از به قتل رساندن کلبعلی خان کوسه احمدلو، سردار فارس و برادرزن نادرشاه، به جنگ با محمدحسین‌خان افشار، سردار فارس رفت. شورش به انقلاب تبدیل شد و علاوه بر محمدحسین‌خان قرقلو، بعضی سرکردگان عراق عجم نیز به انقلابیون پیوستند. به دستور نادر، الله‌وردی‌خان افشار عازم شیراز شد و قیام را سرکوب کرد. نادر فرمان داد تا تقی‌خان را اخته و از یک چشم کور کنند، فرزندان و برادرانش را که در اصفهان بودند به قتل رساندند و زنان خانه‌اش را بدون چادر و مقنعه، وارونه سوار بر خر کرده و به اصفهان بردند. شورش‌ها و نافرمانی‌ها فراگیر شدند به طوری که سران قاجار به ریاست محمدحسن‌خان قاجار علیه حاکم استرآباد، فتحعلی‌خان کیانی حاکم زابل علیه دولت مرکزی، محمدرضاخان افشار با جماعت اویماقات به نافرمانی علیه نادر، محمدحسین‌خان کُرد و جعفرخان کُرد در خبوشان، شاهقلی‌خان حاکم مرو، میرحسن‌خان اصفهانی داروغهٔ اصفهان علیه حاکم اصفهان، و بالاخره علیقلی‌خان که برای سرکوبی قیام فتحعلی‌خان کیانی به سیستان رفته بود، با شورشیان علیه نادرشاه متحد شد. آخرین و مطمئن‌ترین سردار نادر یعنی تهماسب‌قلی‌خان جلایر را برای دستگیری علیقلی‌خان اعزام کرد اما با قتل جلایر به دست علیقلی‌خان، روند فروپاشی دولت نادرشاه سرعت بیشتری گرفت.


title: نادرشاه

text: عدم توجه به نهادینه کردن قدرت فرمانروایی از طریق قرار گرفتن در محلی به نام پایتخت و سازمان‌دهی به این قدرت، که به دلیل ترس از بازگشت دولت صفوی به همین قدرت بود، به همراه اشتغال به جنگ‌های پایان‌ناپذیر از مهم‌ترین علت‌های انقراض حکومت نادر بود. نادر با برابر کردن شیعه و سنّی، و زدودن آیین‌های تولی و تبری شیعیان به منظور سست کردن پایه‌های ایدئولوژیک صفویه، روح پردازش حرکت‌های جمعی را از مردم گرفت. از سوی دیگر، گرایش نادر به لشکریانِ عمدتاً سنّی‌مذهب مانند افاغنه، ازبکان، اکراد، خوارزمیان و سندیان به منظور تضعیف قزلباشان و سران ایران چون بختیاری‌ها، فارسیان و ایلات شاهسون، باعث بریدن مردم از نادر شد. دلیل دیگر، فروپاشی اتحاد ایلات با ایل افشار به خاطر عدم پرداخت حق‌وحقوق آن‌هاست. با این حال، علت اصلی فروپاشی دولت نادری را باید در استبدادِ خشن، بدون‌وقفه و همه‌جانبهٔ نادر دید که حتی لحظه‌ای حاضر نشد از سختی و تندی آن ذره‌ای بکاهد. اگرچه استبداد نادری در آغاز موفق شده بود که جامعهٔ تکه‌تکه‌شدهٔ ایران صفوی را که مورد هجوم تهدیدات داخلی و خارجی بود را نجات دهد اما تداوم آن، موجب شد که هر دولت‌مردی، به نام نادر، در حوزهٔ اختیاراتش استبداد کند و افرادی متملق و غیرمسئول را به بار آورد که فقط به فکر سود و زیان خودشان بودند. این‌گونه استبدادهای خرد، به ابتذال استبداد منجر شده بود. بعد از بازگشت نادر از هند، هر صاحب ثروت و موقعیتی، برای خودش رفتار نادرگونه داشت. در همین مرحله است که رضاقلی‌میرزا نایب‌السلطنه فرزند نادر، شاه تهماسب دوم را که در زندان بود، خودسرانه به قتل رساند و حتی برای قتل پدرش دسیسه‌چینی کرد. در این ابتذال استبداد، از محمدتقی‌خان بیگلربیگی فارس گرفته تا سام میرزا بینی‌بریده، همه به بهانهٔ عدالت‌خواهی و مبارزه با ظلم، جامعه را به جهنمی تبدیل کردند که مردمان بسیاری از مرزهای شرقی راهی هند، و از مرزهای غربی عازم عثمانی شدند. از این‌ها گذشته، نظام استبدادی نادرشاه قادر به انجام اصلاحات نبود. تندی و تیزی استبداد نادری، هیچ مرد عادل و فرهیخته‌ای را در درون طبقهٔ حکومت‌گر باقی نگذاشته بود که در اندیشهٔ اصلاح‌گری برآید و آخرین افرادی که در گروی نجات ایران داشتند را نیز به حاشیه راند. به عنوان نمونه، میرزا محمدزکی مشهدی که از نزدیکان مورد اعتماد شاه بود، به بهانهٔ خدمت به عتبات عالیات، از استبداد نادری گریخت. بنا به اسناد آرشیوی روسیه که در کتاب "دولت نادرشاه افشار" (۱۹۵۸) منتشر شده‌است، فقط در ابتدای سال ۱۷۴۷، حدود ۲۰٬۰۰۰ نفر از قشونی که در آذربایجان و ارمنستان مستقر بودند، به همراه سرکرده‌هایشان گریختند. در این مرحله، نادر از مردم برید و تصمیم گرفت که انتقام سختی از ایرانیان بگیرد. به دنبال شکست از عثمانی و انعقاد صلح، لشکری را که با هدف برکنار کردن خلیفهٔ عثمانی روانهٔ استانبول کرده بود، به اصفهان آورد تا خشم و غضب خود را بر سر اصفهانی‌ها خالی کند.


title: نادرشاه

text: آخرین کسانی که از نادر جدا شدند خوانین کردستان بودند. خوانین زعفرانلو، کیوانلو و ریش‌سفیدان چمشگزک به یک باره شوریده و در خبوشان، سپاهی را گرد آوردند. نادر دیگر هیچ جایی در جهان نداشت و گفته شده که در خواب دید شمشیر را از کمرش باز کردند. نادر تصمیم گرفت که همهٔ صاحب‌منصبان لشکری و کشوری را نابود کند و به افغانان سپاهش پناه آورد. نادر سرداران افغان را به خیمهٔ خودش دعوت کرد و به آن‌ها دستور داد که تمام سران قزلباش را دستگیر کرده و هر کدام که گستاخی کرد را فوراً به قتل برسانند. آخرین کسی که به نادر خیانت کرد، حسنعلی‌بیگ معیرباشی از ملازمان خاص شاه بود. نادر که در این هنگام، در نزدیکی‌های خبوشان اردو زده بود، قصد داشت شبانه و مخفیانه با چند اسب به کلات برود اما حسنعلی‌بیگ مانع شد و این کار را خلاف هیبت شاهنشاهی دانست. در شب ۱۱ جمادی‌الثانی ۱۱۶۰ محمدبیگ قاجار، موسی‌بیگ افشار، قوجه‌بیگ افشار، با هدایت علیقلی‌خان و همکاری صالح‌خان افشار و محمدتقی‌خان افشار و جمعی از کشیکان، وارد خیمه شده و شاه را به قتل رساندند. حسنعلی‌بیگ معیرباشی و ملا علی‌اکبر خراسانی ملاباشی امان گرفتند ولی نظرعلی‌خان رئیس تشریفات دربار به قتل رسید. احمدخان ابدالی، رئیس نگهبانان ازبک و افغان اردوی نادرشاه، با افشارها به مقابله پرداخت اما نتیجه نداشت بنابراین احمد خان و افرادش به هرات و سپس قندهار رفتند تا با آرایش نیروهای جدید، اهداف محمود و اشرف غل‌زایی را دنبال کنند.


title: نادرشاه

text: از جدی‌ترین مشکلاتِ مطرح‌شده دربارهٔ دورهٔ افشار و زند، نبودِ منبعِ کافی به‌نسبتِ تعدادِ منابع در دویست سالِ پیش از سقوطِ صفویه یا اطلاعاتِ فراوانِ موجود دربارهٔ سدهٔ نوزدهم میلادی است. سلطنتِ نادرشاه سببِ پیدایشِ وقایع‌نگاری‌های گوناگونی شد که بیشترشان بر مدارِ او و برای جلال و شکوهِ بیشترش نوشته شده‌اند، مانند "تاریخِ عالَم‌آرای نادری" و "تاریخِ جهانگشای نادری". این‌دست آثار اطلاعاتِ مفیدی را ارائه می‌دهند، حتی اگر دربردارندهٔ مبالغه و اغراقِ شدیدی باشند.


title: نادرشاه

text: گزارش‌های خارجی به‌طور نامتناسب و ناموزون توزیع شده‌اند که در تکمیلِ منابعِ فارسی‌زبان در سدهٔ هفدهم میلادی بسیار مفید هستند، و گاهی اوقات برای روشن ساختنِ آنچه که منابعِ داخلی بیان نمی‌کنند — مانند کشاورزی، زندگیِ تجاری، جامعهٔ شهری، زندگیِ روزمره، مردمِ عادی، دهقانان، کارگران و زنان — ضروری است. گزارشِ دو تن از وقایع‌نگارانِ ارمنی، آبْراهامْ یِرِوانْتْسی و آبْراهامْ کرِتاتْسی، برای دورهٔ تا سال ۱۷۳۸ م مهم است. تا دههٔ ۱۷۵۰ و ۱۷۶۰ م، هلندی‌ها و انگلیسی‌ها به‌ترتیب در خلیج فارس در سطحی تقلیل‌یافته به فعالیت‌شان ادامه دادند؛ و گزارشِ آنان برای مناطقِ ساحلیِ خلیج فارس، به‌ویژه در دورانِ سلطنتِ نادرشاه، ضروری است. با توجه به اجتنابِ گردشگرانِ خارجی از ایران، سفرنامه‌های اروپاییِ پس از سال ۱۷۲۲ م و پس از سلطنتِ نادرشاه از نظرِ کمی و کیفی به‌طور قابل توجهی کاهش می‌یابد. در دهه‌های اول پس از سقوطِ صفویان، هنوز شاهدِ مهمِ عینی، مُبَلِّغِ لهستانی یوداش تادِئوش کِرزینْسْکی، نوشته‌های راهبهٔ ایتالیایی چِچیلیا دِ لیاندْرو و گزارشِ بازرگان و جهانگردِ انگلیسی جوناس هنوی موجود است. دورهٔ بعد توسط هوسپ امین ایرانیِ ارمنی، باسیل واتاتیزِ یونانی — که با نادر ملاقات کرد — و جاکوب لِرچ که مأمورِ فرستاده از سوی نادرشاه نزد روس‌ها را همراهی کرد، پوشش داده می‌شود. در میان معدود مسافرانِ فرانسوی که پس از ۱۷۲۲ م واردِ ایران شدند، تنها ژان اوترِ سوئدی که در سال ۱۷۳۸ م به دربارِ نادرشاه رفت و لوئیز بازن، یَسوعیِ فرانسوی که به‌عنوان پزشکِ نادر خدمت می‌کرد، گزارش‌هایی عینی نوشته‌اند.


title: نادرشاه

text: جلدِ هفتمِ "تاریخ ایرانِ کمبریج"، این دوره را با یک فصل پوشش می‌دهد که نادرشاه و کریم‌خان را شامل می‌شود. پس از کارِ پیشگامانهٔ لارنس لاکهارت و مطالعهٔ آرونوا و اشرفیان به زبانِ روسی — که بیست سالِ بعد منتشر شد — اکنون مطالعاتی دربارهٔ زندگی و حرفهٔ نادرشاه از اِرنِست تاکِر و مایکل آکْسْوُرثی داریم، که از منابعِ ویلِم فِلُور خلاصه شده‌است. به‌تازگی، تجزیه و تحلیلی روانی–تاریخی از جنونِ احتمالی نادرشاه نیز انجام شده است. پژوهشگرانِ ایرانی با مانعِ محدودیتِ دسترسی به مطالبِ موجود روبه‌رو، و بیشتر وابسته به وقایع‌نگاریِ فارسیِ آن دوره هستند؛ بااین‌حال سهمِ قابل توجهی در این زمینه نیز داشته‌اند. در این زمینه باید از رضا شعبانی و نورالله لارودی و احمدپناهی سمنانی نام برد.


title: نادرشاه

text: میرزا محمدمهدی اَستَرآبادی، زادهٔ اَستَرآباد در شمال ایران است. مشخص نیست نخستین بار چه هنگام نادر را ملاقات کرده یا در چه تاریخی به خدمتش درآمده است. با توجه به استرآبادی بودنش، احتمال دارد توسط فتحعلی‌خان، رئیس قاجارهای اَشاقه‌باش استخدام شده باشد. میرزا مهدی مجبور بود کتابش را به‌گونه‌ای بنویسد که خوشایند نادرشاه باشد؛ درنتیجه "تاریخ جهانگشای نادری" یا "تاریخ نادری"، در موارد خاص، نسخه‌های اغراق‌آمیز و تحریف‌شده از آنچه واقعاً رخ داده، دارد؛ نیز، چندین حادثهٔ مهم کاملاً زدوده می‌شوند. "تاریخ نادری" اطلاعات کمی دربارهٔ ظاهر و ویژگی‌های نادرشاه ارائه می‌دهد. مسئلهٔ دیگری که میرزا مهدی کمتر به آن توجه می‌کند، ماهیت واقعی اعتقادات مذهبی نادر است. میرزا مهدی به‌سختی به موضوع سیاست دریایی نادر می‌پردازد و این موضوع یک معما است. باوجود این کاستی‌ها، "تاریخ نادری" ثبت ارزشمندی از زندگی نادرشاه است، و بدین ترتیب، پایه و بنیادی را ارائه می‌دهد که می‌توان گزارش انتقادی از سراسر زندگی حرفه‌ای نادرشاه را با آن تنظیم کرد. "تاریخ نادری" با جزئیات فراوان، جزئیات جنگ‌های نادر و لشکرکشی‌های تنبیهیش را بیان می‌کند. میرزا مهدی "تاریخ نادری" را پس از بازگشت از استانبول در سال ۱۷۴۷ م به پایان برد. در زمان غیبتش، نادرشاه کشته شد و ازاین‌رو سرانجام می‌توانست بدون محدودیت بنویسد. میرزا مهدی در قسمت پایانی کتابش، دگرگونی‌های وحشتناک رخ‌داده پس از سوءقصد به جان نادرشاه در سال ۱۷۴۱ م در شخصیت نادرشاه، کور کردن رضاقلی میرزا — که پیشتر از ذکرش صرف نظر کرده بود — و وحشت چند سال آخر سلطنت نادرشاه را به‌صورت تصویری شرح می‌دهد.


title: نادرشاه

text: دومین کار میرزا مهدی دربارهٔ نادرشاه، "دُرّهٔ نادری" است. این متن به سَبکِ مصنوع افراطی نوشته شده‌است. "درّهٔ نادری" دربردارندهٔ موارد اندکی است که در "تاریخ نادری" یافت نمی‌شود. بااین‌حال، بعضی از آنها به منظور بررسی نام مکان‌ها و تاریخ‌های یادشده در کار بعدی استفاده می‌شود. بعضی از نمونه‌های دیگر نوشته‌های میرزا مهدی وجود دارد. نامه‌ای از نادر به رضاقلی‌میرزا وجود دارد که وی برای آگاهی‌رسانی پیروزی در کرنال به رضاقلی، آن را نوشت. نامه‌های دیگر میرزا مهدی در مجموعه اسنادی است که در سال ۱۲۸۵ ه.ق در تهران منتشر شده‌است.


title: نادرشاه

text: برای سال‌های متمادی "تاریخ نادریِ" میرزا مهدی، زندگی‌نامهٔ رسمی نادرشاه، به‌عنوان مهم‌ترین منبع اطلاعاتی دربارهٔ وی مورد توجه بود. واسیلی بارتُلْد ابراز عقیده کرد که شرح‌حال محمدکاظم — که به نام‌های "نادرنامه" و "کتابِ نادری" معروف است — از اهمیت بیشتری برخوردار است. کارهای محمدکاظم در اصل سه جلد بود که جلد اولش مفقود است. جلدهای باقی‌مانده دورهٔ ۱۷۵۶ تا ۱۷۴۷ م را شامل می‌شود.


title: نادرشاه

text: محمدمحسن مستوفی، مستوفی یا خزانه‌دار نادرشاه بود. وی در مقدمهٔ تاریخِ عمومیش با عنوان "زُبدَةُالتَّواریخ" می‌گوید که نادرشاه به او دستور داده‌است تا این اثر را برای استفادهٔ پسر بزرگش رضاقلی میرزا تدوین کند. این اثر در سال ۱۱۵۴ ه.ق/۱۷۴۲–۱۷۴۱ م، پس از بازگشت نادرشاه از بُخارا و خوارَزم تکمیل شد. بخش پایانیِ فصل صفوی از اهمیتِ ویژه‌ای برخوردار است زیرا پیشینهٔ سرنگونیِ صفویان و ظهورِ نادرشاه تا زمان تصدیِ عنوانِ سلطنتی را دربردارد. "زبدةالتّواریخ" گرچه به‌اندازهٔ "تاریخ نادری" کامل نیست، بااین‌حال دربردارندهٔ جزئیاتِ ویژه‌ای است که در کارِ پیشین یافت نمی‌شود. این اثر یکی از مهم‌ترین منابعِ معاصرِ اوایلِ کارِ نادر است. این کار با جلوسِ وی بر تختِ پادشاهی در ۱۷۳۶ م متوقف می‌شود. این موضوع نشان می‌دهد که به‌طور مستقل از "تاریخ نادری" نوشته شده‌است.


title: نادرشاه

text: "تَذکِرَةُالْاَحوال" از حَزینِ لاهیجی سهمِ مهمی در تاریخِ دورانِ نادرشاه دارد. این اثر، نشان‌دهندهٔ دیدگاهِ یکی از اندک شخصیت‌های فرهنگی و ادبیِ آن دورانِ ناآرام است که از آن جانِ سالم به‌در بُرد. حزین دربارهٔ ویرانیِ واردآمده از سوی نادر بر کشوری که در آغازِ نجات‌دهنده‌اش بود، چیزهای زیادی برای گفتن دارد.


title: نادرشاه

text: عَبدُالْکریمِ کِشمیری، نویسندهٔ "بیانِ واقع"، در اثرش پیش از بازگو کردنِ تجربیاتِ شخصیش در روزگارِ خدمت به نادرشاه، تعدادی از صفحات را به خاستگاهِ نادرشاه تا زمانِ حملهٔ هند اختصاص می‌دهد. گرچه این بخش از "بیان"، مبتنی بر مشاهده و آگاهیِ دست اول نیست، اما بااین‌وجود از ارزشِ چشمگیری برخوردار است. نویسنده، بی هیچ دلیلی برای ترس از کینهٔ نادر، آزادانه و بی اغراق از خاستگاهِ پایینِ نادر در زندگیش می‌نویسد؛ افزون‌بر این، او حکایات و جزئیاتِ شخصیِ جالب دربارهٔ نادر آورده‌است که در شرح‌حالِ رسمیِ میرزا مهدی یافت نمی‌شود. بخشی از "بیان" که مبتنی بر مشاهدات و تجربیاتِ شخصیِ نویسنده است با شرحِ اقامتِ نادرشاه در دهلی — جایی که عبدالکریم در آن زمان بود — آغاز می‌شود. عبدالکریم بخشی از جزئیاتِ بازگشتِ سپاه به ایران و فتحِ بخارا و خوارزم را ارائه می‌دهد که توسط میرزا مهدی فراموش شده‌است، درحالی‌که شرحِ سختی‌های سربازان هنگام عبور از درّهٔ خُرّم در دسامبر ۱۷۳۹ م و تجربیاتِ مشابه‌شان در گورگان در پانزده ماهِ بعد، در تقویتِ گزارشِ رسمی بسیار مفید است.


title: نادرشاه

text: میرزا محمد کلانتر، "روزنامهٔ" خود را در سال ۱۲۰۰ ه.ق/۱۷۸۶–۱۷۸۵ م نوشت. میرزا محمد در زندگینامه‌اش به رویدادهای فارس و بیش از همه به شیراز اهمیت زیادی می‌دهد و نکاتی ارائه‌شده از سوی وی دربارهٔ اخراجِ افغان‌ها از آن شهر توسط نادر، مورد توجه است. طبیعی است میرزا محمد دربارهٔ شورشِ محمدتقی خان شیرازی، بیگلربیگیِ فارس، در سال ۱۷۴۴ م، حرف‌های زیادی برای گفتن دارد.


title: نادرشاه

text: لُطفعلی‌بیْگ آذر، نویسندهٔ اثر مشهورِ "آتشکده"، در بخشی از کتابش با عنوان «احوالُ الْمُعاصِرین» خلاصهٔ تاریخیِ کوتاهی از دورانِ حملهٔ افغان تا ظهورِ کریم‌خان در نیم‌سده بعد ارائه می‌دهد. در این اثر، نویسنده به نادر و مبارزاتش و به وقایعِ دورانِ سلطنتش اشاره‌های مختلفی می‌کند.


title: نادرشاه

text: طاهربیگ، که به‌نظر می‌رسد اهلِ منطقهٔ دَرگَزِ خراسان باشد، تاریخِ نادرشاه را با عنوان "تاریخ نادر" نوشت. طاهربیگ در سپاهِ نادر خدمت کرد، اما در هنگامِ بازگشتِ نادر به ایران، در هند ماند. وی سپس به خدمتِ شجاعُ‌الدّوله درآمد.


title: نادرشاه

text: مکاتبات میان وایْتْ‌هال و نمایندگانِ دیپلماتیکِ بریتانیا در استانبول و سَن پِتِرْزْبورْگ در طول سال‌های ۱۷۴۷–۱۷۲۹ م، اگرچه بیشتر مربوط به عثمانی و روسیه و سیاستِ دولتِ بریتانیا در این زمینه بود، بااین‌حال شاملِ منابعِ زیادی دربارهٔ نادرشاه است.


title: نادرشاه

text: بایگانیِ کمپانی هند شرقی در دفترِ هند، منبعی غنی از اطلاعات دربارهٔ دورهٔ نادرشاه است که نه‌تنها بسیاری از این اطلاعات در جای دیگر یافت نمی‌شود، بلکه بخشِ عمده‌ای از آن پیشتر استفاده نشده‌است. از جمله مهم‌ترینِ این سوابق، تا آنجا که به موضوعِ نادرشاه مربوط می‌شود، "دفترِ خاطراتِ گُمبُرون" است که در آن، نمایندهٔ شورای بندرعباس افزون‌بر ذکرِ بسیاری از وقایع رخ‌داده در جاهای دیگر، فعالیت‌ها و معاملاتِ روزمرهٔ کمپانی در آن مکان را نیز ثبت کرده‌است.


title: نادرشاه

text: کتابِ "سفر به ترکیه و ایران با گزارش لشکرکشی تهماسب‌قلی خان" از ژان اُوتِر در سال ۱۷۴۸ م در پاریس منتشر شد. مشخص نیست که رونمایی از این کتاب پیش یا پس از مرگ اوتر — که در ۲۶ سپتامبر رخ داد — بوده‌است.


title: نادرشاه

text: کتابِ "تاریخ ایران از آغاز تا قرن حاضر" نوشته لوئی آندرِه دُ لَ مَمی اثری است که به‌طور قابل ملاحظه‌ای، منظم و بادقت آماده شده‌است. اگرچه نویسنده هرگز از استانبول به ایران نزدیک‌تر نبود، اما از طریق دوستانی که در آنجا پیدا کرده بود و نیز مقاماتِ دیپلماتیک و کنسولیِ فرانسه، با حجمِ زیادی اطلاعاتِ دربارهٔ ایران آشنا شد. بخشِ عمده‌ای از کتابش مربوط به حملهٔ افغان‌ها و دیگر حوادثِ پیش از ظهورِ نادر است. روایتِ واقعیِ نویسنده با سال ۱۷۳۰ م به پایان می‌رسد.


title: نادرشاه

text: جوناس هَنْوِیْ از دیرباز به‌عنوان مرجعِ اصلیِ انگلیسی در موضوعِ نادرشاه تلقی می‌شده، و "سفرها"یش توسط نویسندگانِ بعدی، چه بریتانیایی و چه غیرِ آن، بسیار گسترده نقل شده‌است. کیفیتِ "سفرها"ی هنوی نابرابر است.


title: نادرشاه

text: لوئیز بازن از ۱۷۴۱ م نادر را در سفرهایش همراهی کرد. بازن همواره در دربار نبود. در دسامبر ۱۷۴۶ م بازن به‌عنوان پزشکِ ارشدِ نادرشاه منصوب شد و تا زمانِ قتلش نزد وی ماند. در ناآرامیِ وحشتناکِ پس از قتلِ نادر، بازن به‌سختی فرار کرد. در "نامه‌های عبادی و کنجکاوانه" و همچنین "مأموریت‌های شرق"، دو نامهٔ بازن به پدر روژه، ژنرالِ سرپرستِ مأموریت‌های شرق چاپ شده‌است. بازن آن‌ها را در ۲ فوریهٔ ۱۷۵۱ م در بندرعباس نوشت. در نخستینِ این نامه‌ها، بازن به‌طور مختصر به خاستگاه و قدرت گرفتنِ نادر اشاره کرد. با توجه به اینکه بازن در چند ماهِ پایانیِ زندگیِ نادرشاه همراه وی بود، شهادتش دربارهٔ رویدادهای آن دوره، از ارزشِ بالایی برخوردار است. بازن در چادرِ مجاورِ شاه بود که وی کشته شد و ازاین‌رو توانست نسخه‌ای دقیق از هر آنچه رخ داده، ارائه دهد.


title: نادرشاه

text: از مسافرِ یونانی باسیل واتاتیز نیز بیشتر به‌خاطر تماسِ اولیه با نادر یاد می‌شود تا اهمیتِ اطلاعاتی که او می‌دهد. واتاتیز یکی از نخستین اروپایی‌هایی بود که با نادر ملاقات کرد. واتاتیز از ارائهٔ هرگونه شرحِ مفصل دربارهٔ نادر و رفتارهای بدِ وی خودداری می‌کند، زیرا می‌گوید پیشتر در شرح‌حالی دقیق، این کار را انجام داده‌است.


title: نادرشاه

text: جان مَلکُم، در کتابِ "تاریخ ایران"، ترجمه‌هایی از بعضی از دستنویس‌های ایرانی که ظاهراً معاصر یا تقریباً نزدیک به نادر هستند، ارائه می‌دهد. او در همهٔ موارد، نامِ نویسندگان را ارائه نمی‌دهد. بیشتر نویسندگانِ هندی — به‌جز عبدالکریم کشمیری — که دربارهٔ نادر نوشته‌اند توجه خود را به حملهٔ نادر به هند محدود می‌کنند. ویلیام ایروین، در مقالهٔ مختصرش با عنوان «برخی یادداشت‌ها دربارهٔ جیمز فریزر»، کتابِ "نادرشاه" فریزر را «مشارکتِ دستِ اول در تاریخِ آن دوره، نه‌تنها به‌خاطر تاریخِ اولیه‌اش، بلکه به‌خاطرِ تعدادی اسناد مهم که در آن حفظ شده» توصیف می‌کند اسنادی که در جاهای دیگر یافت نمی‌شوند. تنها کلمه‌ای که ممکن است استثناء شود، واژهٔ «دست اول» است؛ زیرا فریزر هرگز در ایران نبود و گرچه در هنگام حملهٔ نادر به هند در آنجا بود، اما با شخصِ نادرشاه تماس نداشت. اگرچه سِرگِئی سولویوف متعلق به دوره‌ای بسیار بعدتر از نادر است، اما به‌خاطر حجمِ بالای مطالبِ معاصر با نادرشاه یافت‌شده در بایگانی‌های رسمیِ روسیه و گردآوری در بخش‌هایی از کتابِ "تاریخ روسیهٔ" خود که مربوط به روابطِ ایران و روسیه در دورهٔ موردِ بررسی است، قابل توجه است. بروسه، مانند سولویوف، متعلق به نسلِ بعدی بود، اما در بایگانیِ رسمیِ مسکو نیز کار می‌کرد و از مطالبِ معاصر بهره می‌بُرد. علتِ اصلیِ شهرتش کتابِ "تاریخ گرجستانِ" او است که در آن، ترجمهٔ تاریخ‌های سِخنیا چِخایِدْزه، تزارِویچ واخِشت و پاپونا اُربِلیان ارائه شده‌است. این تاریخ‌ها دربردارندهٔ اطلاعاتِ زیادی دربارهٔ رابطهٔ ایران با گرجستان در دورهٔ نادر است. اثرِ بروسه شاملِ ترجمهٔ نامه‌ای جالب دربارهٔ حمله نادر به هند نیز است که ایراکلی هنگامِ بازگشت از دهلی در سال ۱۷۳۹ م برای خواهرش نوشت. برخی از جزئیاتِ روابطِ نادر با تهمورث دوم و ایراکلی در ترجمهٔ بروسه از "زندگی ایراکلی" اثر اُمان خِرخولیدْزه، و در "اصولی برای پرداختن به تاریخ گرجستان" آمده‌است. سرانجام، باید به ترجمهٔ بروسه از ارزشمندترین گزارشِ دست اول نوشتهٔ روحانیِ ارمنی، آبراهام کرتاتسی، دربارهٔ حوادثِ روزهای پیش از تاج‌گذاریِ نادر و نیز مراسمِ تاج‌گذاری اشاره کرد. "تاریخ امپراتوری عثمانی" اثر فون هامر پورگشتال است. به‌واسطهٔ فون هامر، گزارش‌های تاریخ‌نگارانِ رسمیِ عثمانی و دیگر نویسندگان از مبارزات نادر علیهِ عثمانی و روابطِ دیپلماتیکش با آن کشور به‌آسانی در دسترسِ خوانندگانِ اروپایی قرار گرفته‌است. تحقیقاتِ جامعِ فون هامر منجر به جمع‌آوریِ پازلِ نسبتاً کاملی از تاریخِ آن دوره شده‌است، که در بیشترِ موارد از زاویهٔ عثمانی مشاهده می‌شود. افزون‌بر منابعِ معاصرِ اروپایی، تعداد قابل توجهی مقاله و کتاب احترام‌آمیز دربارهٔ نادر در طول زندگیش در اروپا پدید آمد که بعضی از آن‌ها برپایهٔ یک واقعیتِ بسیار ضعیف و بعضی دیگر فانتزیِ محض بود. یک نویسندهٔ آلمانی، که خود را «پیتاندِر فون دِر کوله» می‌نامد، اظهار می‌کند که داستان‌هایی میان سال‌های ۱۷۳۴ تا ۱۷۳۶ م وجود داشت که نادر از نظر خاستگاه، فرانسوی، آلمانی، انگلیسی و برابانکون بود، درحالی‌که دیگران تصور می‌کردند که او اسکاتلندی یا ایرلندی است.


title: بی‌پی

text: بی‌پی یا بریتیش پترولیوم شرکت نفت و گاز بریتانیایی و چندملیتی است، که دفتر مرکزی آن در شهر لندن قرار دارد. شرکت بی‌پی در سال ۲۰۱۱ به‌عنوان چهارمین شرکت جهان بر پایه میزان درآمد و سومین تأمین‌کننده بزرگ انرژی در جهان شناخته شد. شرکت بی‌پی به همراه شرکت‌های رویال داچ شل، شورون، اکسان‌موبیل و توتال، پنج شرکت بزرگ نفتی جهان به‌شمار می‌آیند، که تحت عنوان «سوپرمیجر» طبقه‌بندی می‌شوند.


title: بی‌پی

text: حوزه فعالیت شرکت بی‌پی کلیه بخش‌های عملیاتی صنایع نفت و گاز را در بر می‌گیرد. این شرکت در زمینه اکتشاف و تولید، پالایش، توزیع و بازاریابی نفت خام، گاز طبیعی و میعانات گازی، همچنین تولید محصولات پتروشیمی و طیف وسیعی از مواد شیمیایی فعالیت می‌نماید. بی‌پی همچنین دارای فعالیت در حوزه تولید انرژی‌های تجدیدپذیر، سوخت‌های زیستی و تولید برق با استفاده از انرژی بادی و خورشیدی است.


title: بی‌پی

text: ظرفیت تولید نفت خام بی‌پی به‌طور متوسط معادل ۳٫۴ میلیون بشکه در روز می‌باشد. این شرکت محصولات خود را در ۸۰ کشور عرضه می‌نماید. شرکت بریتیش پترولیوم مالک شبکه‌ای از ۱۸٫۳۰۰ جایگاه سوخت در سرتاسر جهان می‌باشد.


title: بی‌پی

text: بزرگترین شعبه بین‌المللی بی‌پی در ایالات متحده مستقر است که به‌عنوان دومین تولیدکننده نفت و گاز در ایالات متحده محسوب می‌شود.


title: بی‌پی

text: شرکت بی‌پی ( ,) در فهرست اولیه بازار بورس لندن قرار دارد و در تاریخ ۶ ژوئیه ۲۰۱۲ با ارزش بازار ۸۱٫۴ میلیارد پوند، در رتبه چهارم از بزرگترین شرکت‌های فهرست شده در بازار بورس لندن، قرار گرفت. سهام این شرکت همچنین در بازار بورس نیویورک و بورس فرانکفورت معامله می‌شود.


title: بی‌پی

text: در ماه مه سال ۱۹۰۱، ویلیام ناکس دارسی از سوی مظفرالدین شاه قاجار، امتیاز اکتشاف نفت را دریافت کرد و متعاقب آن، تیم ارسالی توسط وی، در ماه مه سال ۱۹۰۸ پس از هفت سال اکتشاف در مناطق جنوبی و جنوب‌غربی فلات ایران، سرانجام در شهر مسجدسلیمان، به نفت رسیدند.


title: بی‌پی

text: شرکت نفت ایران و انگلیس در تاریخ ۱۴ آوریل ۱۹۰۹، به عنوان یک شرکت تابعه از شرکت نفت برمه، تأسیس شد و بلافاصله شروع به بهره‌برداری از چاه نفت شماره یک نمود. یک سال بعد، یک خط لوله از این میدان، به شهر بندری آبادان کشیده شد و با حمل وسایل و تجهیزات کارخانه‌ای، پالایشگاه آبادان احداث گردید و با کارگران مختلف هندی، چینی و برمه‌ای شروع به کار کرد.


title: بی‌پی

text: در سال ۱۹۱۲ شرکت نفت آنگلو-پرشین و تاجر ارمنی؛ کالوست گلبنکیان، شرکت نفت ترکیه را، تأسیس نمودند و در پی آن در سال ۱۹۱۴، آنگلو پرشین، به‌طور رسمی، مالک ۵۰٪ درصد از سهام شرکت نفت ترکیه شد. هدف از تأسیس این شرکت، دستیابی به نفت منطقه میان‌رودان (عراق کنونی) بود، که امتیاز اکتشاف نفت آن، از سوی دولت عثمانی به این شرکت وعده داده شده بود.


title: بی‌پی

text: در سال ۱۹۲۳ شرکت نفت برمه، وینستون چرچیل (نخست وزیر سال‌های بعدی بریتانیا) را، به عنوان وکیل و مشاور حقوقی شرکت، استخدام نمود. وی به منظور دریافت حقوق انحصاری فروش نفت ایران، به نفع شرکت متبوع خود، شروع به رایزنی با دولت وقت بریتانیا نمود و در نهایت، چرچیل موفق شد تولید انحصاری از منابع نفتی ایران را، برای شرکت نفت آنگلو پرشین (که بازوی عملیاتی شرکت نفت برمه بود) دریافت نماید.


title: بی‌پی

text: با افزایش شمار اتومبیل‌ها، در دهه ۱۹۲۰ میلادی، پمپ بنزین‌هایی با نشان بی‌پی، در بریتانیا راه‌اندازی شدند و تعدادشان از ۷۹ جایگاه، در سال ۱۹۲۱ به ۶٫۰۰۰ جایگاه سوخت، در ۱۹۲۵ افزایش یافت، که بنزین موردنیاز آن‌ها را، شرکت نفت آنگلو پرشین، از استخراج نفت خام در جنوب ایران، تأمین می‌کرد. در سال ۱۹۲۵، شرکت نفت ترکیه نیز موفق شد، امتیاز استخراج از میدان‌های نفتی عراق را، از دولت تازه تأسیس عراق، که تحت قیومیت بریتانیا بود، دریافت کند. شرکت نفت ترکیه در نهایت در تاریخ ۱۴ اکتبر ۱۹۲۷ به منابع نفتی عراق، دست یافت.


title: بی‌پی

text: در سال ۱۹۲۸، بر اثر تغییرات ژئوپولتیک ایجاد شده، در عراق و در پی شکست امپراتوری عثمانی و تصویب توافقنامه خط قرمز (رد لاین)، این منطقه استقلال یافت و در نتیجه، نام شرکت نفت ترکیه به شرکت نفت عراق تغییر پیدا کرد و در شرکت جدید، سهام آنگلو پرشین نیز، به ۲۳٫۷۵٪ درصد کاهش یافت.


title: بی‌پی

text: در سال ۱۹۳۵، بنا به درخواست رضاشاه، از جامعه بین‌المللی، نام کشور، از پرشیا به ایران تغییر پیدا کرد. این تغییر، بلافاصله در شرکت نفت آنگلو-پرشین نیز، اعمال شد و نام آن، به شرکت نفت ایران و انگلیس تغییر یافت. در جنگ جهانی دوم شرکت‌های دارنده نشان‌های «بی‌پی» و «شل»، با هم ادغام شدند و به عرضه بنزین پرداختند. اما چرچیل شرکت نفت ایران و انگلیس را ملزم به حمایت از دولت وقت بریتانیا، در طول جنگ دوم جهانی کرد. در این دوره، دو شرکت آمریکایی آموکو و سوهایو، که بعدها توسط بی‌پی خریداری شدند نیز، به تولید و عرضه سوخت هواپیما و روغن موتور برای استفاده ماشین جنگی متفقین پرداختند. در طول جنگ دوم جهانی، شمار ۴۴ فروند نفت‌کش از شرکت نفت ایران و انگلیس، غرق شد.


title: بی‌پی

text: بعد از جنگ، شرکت نفت ایران و انگلیس به سرمایه‌گذاری در ساخت پالایشگاه‌های مختلف در فرانسه، آلمان، ایتالیا و نیز بازاریابی فراورده‌های نفتی در یونان، هلند و سوئد پرداخت و بنزین بی‌پی در نیوزلند، برای اولین بار عرضه و به فروش رفت. پس از جنگ جهانی دوم، احساسات ناسیونالیستی در خاورمیانه ظهور کرد، مهم‌ترین آن‌ها ناسیونالیسم ایرانی و ناسیونالیسم عربی بود. در آشفتگی‌های آن دوره، مدیران ایرانی شرکت نفت ایران و انگلیس، با پشتیبانی نخست وزیر وقت؛ حاجی علی رزم آرا، از موقعیت ایجاد شده، استفاده کردند به منظور تجدید نظر در قوانین و مقررات امتیازی در کنسرسیوم، برای افزایش سهم ایران، به دولت بریتانیا فشار وارد کردند.


title: بی‌پی

text: در مارس ۱۹۵۱، علی رزم آرا ترور شد و در پی آن، محمد مصدق از سوی مجلس شورای ملی به‌عنوان نخست وزیر جدید انتخاب شد. در آوریل سال ۱۹۵۱، مجلس شورای ملی، به اتفاق آراء صنعت نفت ایران را ملی اعلام کرد، سپس شرکت ملی نفت ایران تأسیس شد. در پی آن، شرکت نفت ایران و انگلیس، مدیریت و کارکنان خود را از ایران خارج و اقدام به تحریم بین‌المللی فروش نفت ایران نمود. دولت بریتانیا نیز که مالک اصلی این شرکت بود، ابتدا پرونده این مجادله را، در دیوان بین‌المللی دادگستری مطرح کرد و علیه ایران، اقامه دعوی نمود، ولی پس از مدتی از شکایت خود، صرفنظر کرد.


title: بی‌پی

text: پس از کودتای ۲۸ مرداد در ایران، دولت مصدق کنار گذاشته شد و در ماه اوت سال ۱۹۵۳ فضل‌الله زاهدی به عنوان نخست وزیر جدید، انتخاب شد و کمی بعد، محمدرضا پهلوی که از زمان شروع نا آرامی‌ها، در ایتالیا به سر می‌برد نیز، به ایران بازگشت. از آن پس، برنامه‌ای هماهنگ با هدف تضعیف مصدق، تحت نام «عملیات آژاکس» توسط سازمان سی‌آی‌ای و سازمان اطلاعات و امنیت خارجی بریتانیا به اجرا درآمد.


title: بی‌پی

text: بریتیش پترولیوم، سرانجام در سال ۱۹۵۴، با تغییر نام شرکت نفت ایران و انگلیس، تشکیل شد. پس از کودتای ۲۸ مرداد عملاً صادرات نفت ایران، قطع شد. به منظور خارج کردن نفت ایران و انتقال آن به بازار بین‌المللی، در ماه اکتبر سال ۱۹۵۴ شرکتی بنام «شرکت‌کنندگان نفت ایران»، در لندن تأسیس شد.


title: بی‌پی

text: بریتیش پترولیوم یکی از اعضای مؤسس آن بود و با دارا بودن ۴۰٪ درصد از سهام این شرکت، مالک اصلی آن بحساب می‌آمد. این شرکت، به نمایندگی از شرکت ملی نفت ایران، وظیفه مدیریت تأسیسات نفتی را برعهده داشت. در نهایت، با مذاکرات نهایی و پذیرفتن دو شرط از سوی هیئت ایرانی، کنسرسیوم موافقت نمود، که سود بر اساس ۵۰–۵۰ با ایران، محاسبه شود، اما شرط اول حسابرسان ایرانی حق بازرسی دفاتر این شرکت را نخواهند داشت و شرط دوم ایرانیان حق داشتن عضو در هیئت مدیره شرکت را نیز نخواهند داشت.


title: بی‌پی

text: چند سال پیش از آن، در سال ۱۹۵۳، بریتیش پترولیوم فراتر از خاورمیانه گسترش یافته و وارد بازار نفت کانادا شد. سپس به منظور گسترش بیشتر، در سال ۱۹۵۹ وارد فعالیت اکتشاف نفت، در آلاسکا گردید. در سال ۱۹۶۵، به عنوان اولین شرکت، شروع به تولید نفت، از دریای شمال نمود. در ۱۹۶۹ شرکت تابعه «بی‌پی کانادا» تأسیس شد. در سال ۱۹۷۱، در کشور کانادا ۹۷٫۸٪ درصد از سهام شرکت نفتی «سوپر تست پترولیوم» را خریداری نمود، سپس آن را با «بی‌پی کانادا» ادغام کرد.


title: بی‌پی

text: بی‌پی ۵۰ سال را به دنبال نفت در انگلیس بدون کسب نتیجه گذراند، ولی در سال ۱۹۶۶ در کانال انگلیس، گاز طبیعی کشف کرد و با رکود این دهه، به دنبال کشف نفت در آلاسکا و نیز دریای شمال بود و در نهایت در سال ۱۹۷۰ موفق به کشف نفت، در «میدان فورتیز» شد…


title: بی‌پی

text: استاندارد اویل اوهایو، که بنام سوهایو نیز شناخته می‌شود، از شرکت‌های اولیه تشکیل‌دهنده کمپانی استاندارد اویل بود، که در سال ۱۹۷۸ توسط بریتیش پترولیوم خریداری شد. هدف از خرید این شرکت، نفوذ و حضور هرچه بیشتر به بازار ایالات متحده آمریکا بود.


title: بی‌پی

text: علی‌رغم ملی شدن تدریجی صنعت نفت در اکثر کشورهای نفت‌خیز، کشتیرانی بی‌پی در سال ۱۹۷۲، معادل ۱۴۰ میلیون تن نفت از خاورمیانه جابجا کرد و در ۱۹۸۳ این ظرفیت را به ۵۰۰٫۰۰۰ بشکه رسانید، زیرا خاورمیانه ۸۰٪ درصد از نفت بی‌پی را تأمین می‌کرد. اما عمده فعالیت بی‌پی در دهه ۱۹۷۰ میدان فورتیز اسکاتلند بود، که به ساخت یک سکوی خط لوله زیردریایی همراه شد.


title: بی‌پی

text: انتقال نفت اکتشافی در آلاسکا و خط لوله ۱۲۰۰ کیلومتری «ترانس-آلاسکا» به لحاظ زیست‌محیطی، مباحث زیادی را برانگیخت و اجرای آن را منوط به تأیید دولت ایالات متحده آمریکا کرد. این پروژه، بزرگ‌ترین پروژه عمرانی آن سال بی‌پی بود.


title: بی‌پی

text: در ساخت این خط لوله ۲۸٫۰۷۲ نفر مشارکت داشتند و طراحی آن، به‌گونه‌ای صورت گرفت، تا به اندازه کافی، از سطح زمین بالاتر قرار گیرد، که لایه یخی روی زمین، به‌علت دمای بالای نفت داخل لوله، ذوب نشود و بر رفتار و مهاجرت گونه‌ها، اثر منفی نگذارد.


title: بی‌پی

text: در سال ۱۹۷۲ دولت بریتانیا آخرین سهام خود در بی‌پی را به فروش گذاشت و بی‌پی کاملاً خصوصی شد و از سوی دیگر بی‌پی نیز، با فروش سهام متفرقه خود (مانند معادن و موادغذایی) که جزء فعالیت‌های محوری آن نبود، به یک شرکت کاملاً نفتی تبدیل شد.


title: بی‌پی

text: کانون توجه بی‌پی تا ۶ دهه اول فعالیتش، منطقه خاورمیانه بود، اما از دهه ۱۹۶۰ به بعد، کانون توجه آن به سوی غرب، آمریکا و خود انگلیس معطوف شد. این شرکت با تجدید ساختار و فرهنگ از دهه ۱۹۸۰ (و بعدها در دهه ۱۹۹۰ توسط سر جان بران رئیس وقت هیئت مدیره) از یک شرکت قدیمی، به یک شرکت بین‌المللی تبدیل شد و اینک در ۷۰ کشور جهان فعالیت دارد و سال ۲۰۰۶ دومین شرکت بزرگ جهان، از لحاظ میزان درآمد، انتخاب شد.


title: بی‌پی

text: با گسترش دامنه فعالیت‌های بی‌پی در روسیه و دریای خزر و تجهیزات تحقیقاتی جدید، بی‌پی به مرزهای جدید انرژی روی آورد و محیط زیست را نیز در اولویت‌های خود قرار داد. بی‌پی در طرح «شهرهای سبز» اروپا شرکت کرد و کسب‌وکار انرژی خورشیدی خود را، در قالب شرکت بی‌پی سولار، توسعه بخشید.


title: بی‌پی

text: نصب نیروگاه خورشیدی در فیلیپین، کمک به ارائه اتوبوس‌های هیدروژنی در لندن و نیز سوخت‌های موتور جدید و پاک‌تر و ایجاد واحد انرژی‌های جایگزین، در راستای این سیاست جدید بی‌پی، برای حفاظت محیط زیست بوده‌است.


title: بی‌پی

text: شرکت بی‌پی که در اوج ناامیدی از کشف نفت در ایران متولد شد، در آغاز قرن ۲۱ میلادی، پس از در حدود ۱۰۰ سال فعالیت در این صنعت، با راه‌اندازی خط لوله جیحان-تفلیس-باکو (آذربایجان، گرجستان و ترکیه) و سایر پروژه‌های عظیم بالادستی آنگولا، روسیه و خلیج مکزیک، به یکی از بزرگترین شرکت‌های انرژی در جهان تبدیل شده و سعی دارد با فعالیت بر روی انرژی‌های جایگزین، موقعیت خود را در آینده نیز حفظ نماید.


title: بی‌پی

text: آموکو یا استاندارد اویل ایندیانا، شرکت نفتی و پتروشیمی آمریکایی است. این شرکت در سال ۱۸۸۹ به عنوان زیرمجموعه‌ای از استاندارد اویل تأسیس شد. در سال ۱۹۲۲ به آموکو تغییر نام داد و در سال ۱۹۸۷ بی‌پی ۲۵٪ درصد از سهام آموکو را خریداری کرد.


title: بی‌پی

text: در ابتدای دهه ۱۹۹۰ میلادی کمپانی بی‌پی برای گسترش بیشتر نفوذ خود در آمریکا، تصمیم گرفت از تأسیسات خود برای رساندن بنزین آلاسکا به این کشور، استفاده کند. بی‌پی که فقط ۲۵ درصد سهام استاندارد اویل ایندیانا (آموکو) را داشت، در سال ۱۹۹۸ تمامی سهام آن را خریداری نمود. سپس دو شرکت با هم ادغام شدند. شرکت جدید «بی‌پی آموکو» نام گرفت.


title: بی‌پی

text: آرکو (مخفف آتلانتیک ریچفیلد کمپانی) شرکت نفتی آمریکایی است که حوزه فعالیت‌های آن، در ایالات متحده، اندونزی و میدان های نفتی دریای شمال و دریای جنوبی چین می‌باشد.


title: بی‌پی

text: این شرکت در سال ۱۹۶۶ در شهر لا پالما، کالیفرنیا تأسیس شد. شرکت آرکو در سال ۲۰۰۰ توسط بی‌پی خریداری شد. شرکت آرکو در حال حاضر دارای ۱٫۳۰۰ جایگاه پمپ بنزین در ایالات متحده می‌باشد.


title: بی‌پی

text: کسترول برند جهانی تولیدکننده و فروشنده روغن موتور بریتانیایی است، که در سال ۱۸۹۹ در شهر لیورپول تأسیس شد. این شرکت در سال ۱۹۶۶ با شرکت نفت برمه ادغام گردید و شرکت جدید برمه-کسترول نام گرفت.


title: بی‌پی

text: سپس در سال ۲۰۰۰ این شرکت توسط بی‌پی و با مبلغ ۳ £ میلیارد پوند، خریداری شد و پس از ادغام شرکت نفت برمه با بی‌پی، نام کمپانی بار دیگر به کسترول تغییر یافت. این شرکت در حال حاضر به عنوان یکی از شرکت‌های زیرمجموعه بی‌پی به‌شمار می‌آید، ولی مدیریت آن کاملاً مستقل می‌باشد.


title: بی‌پی

text: آرال آگ شرکت نفتی آلمانی-لوگزامبورگی است، که دارای جایگاه‌های پمپ بنزین در اروپای غربی و اروپای مرکزی می‌باشد. این شرکت در سال ۱۸۹۸ تأسیس شد.


title: بی‌پی

text: در تاریخ ۱۵ ژوئیه ۲۰۰۱ شرکت «بی‌پی آگ آلمان» ۵۱٪ از سهام این شرکت را تصاحب نمود و در ۱ فوریه ۲۰۰۲ بی‌پی بقیه سهام آرال را نیز خریداری کرد. در حال حاضر شرکت آرال آگ از شرکت‌های تابعه بی‌پی به‌شمار می‌آید.


title: بی‌پی

text: تی‌ان‌کی-بی‌پی شرکت نفتی روسی است، که دفتر مرکزی آن در شهر مسکو قرار دارد. این شرکت سومین تولیدکننده بزرگ نفت خام در روسیه است و در فهرست ده شرکت بزرگ نفتی خصوصی جهان نیز جای دارد. ۵۰ ٪ درصد از سهام این شرکت نفتی، متعلق به کمپانی بی‌پی و ۵۰٪ درصد دیگر آن، متعلق به گروه آلفا می‌باشد، که توسط شماری از بازرگانان روسی، تشکیل شده‌است.


title: بی‌پی

text: در حال حاضر تی‌ان‌کی-بی‌پی، در روسیه مالک ۶ پالایشگاه و ۲۱۰۰ جایگاه پمپ بنزین است. با توجه به منابع عظیم نفت و گاز کشور روسیه، این ائتلاف برای بی‌پی بسیار مهم بوده و همراه با آن، یک تیم مشارکتی تکنولوژی را نیز برای کاربرد روش‌ها و تکنولوژی‌های بی‌پی، در منطقه خاص و جدید روسیه تأسیس کردند.


title: بی‌پی

text: در حدود ۲۸٫۰۰۰ کیلومتر خط لوله و ۲۴٫۵۰۰ حلقه چاه تولیدی، معرف وسعت منطقه عملیاتی بی‌پی در روسیه است و تاکنون این شرکت ۴٫۷ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری کرده و برای توسعه اکتشاف و بهره‌برداری، تصمیم دارد در دهه آتی ۱۵ میلیارد دلار دیگر نیز در این شرکت سرمایه‌گذاری کند.


title: بی‌پی

text: تیم تکنولوژی بی‌پی در این شرکت، از ۹۰ عضو تشکیل شده، که در ۷ کارگروه تخصصی شامل: حفاری، ارزیابی چاه، تزریق آب، پمپ‌های سرچاهی و مدیریت یکپارچه مخازن، فعالیت می‌کنند و نیز به شبکه اطلاعاتی متخصصان بی‌پی، در نقاط دیگر برای حل مشکلات حفاری و بهره‌برداری متصل می‌باشند.


title: بی‌پی

text: این تیم توانسته است با به‌کارگیری سیستم ارزیابی مسیر چاه، که در آلاسکا بکار گرفته شده، با تکنولوژی شکاف هیدرولیکی و افزایش نفوذپذیری نفت خام، برای افزایش تولید و بازیافت مخازن، استفاده از نرم‌افزار «استیم‌پلن» شبیه‌سازی و تحلیل سه‌بعدی مخازن (که توسط بی‌پی و آرکو در آلاسکا به کار گرفته شده) و ترجمه و آموزش آن، به روسی، به‌کارگیری پمپ‌های الکتریکی مکشی در چاه‌هایی که با سیالات و افزایش نفوذپذیری، باید سیالات سنگین را پمپ کنند، لوله‌های کربن استیل و تهیه بانک اطلاعاتی خطوط لوله از جمله این تکنولوژی‌هاست.


title: بی‌پی

text: بی‌پی سولار شرکت زیرمجموعه بی‌پی است، که فعالیت‌های مرتبط با تولید انرژی‌های تجدیدپذیر را بر عهده دارد. این شرکت در زمینه نصب، احداث و راه‌اندازی نیروگاههای انرژی تجدیدپذیر و سلول‌های خورشیدی فتوولتاییک فعالیت می‌نماید.


title: بی‌پی

text: دفتر مرکزی شرکت بی‌پی سولار در شهر مادرید، اسپانیا قرار دارد و دارای عملیات در کشورهای هند، جمهوری خلق چین و بریتانیا می‌باشد.


title: بی‌پی

text: شرکت بی‌پی در حال حاضر در ۶ قاره دارای فعالیت است و فراورده‌های آن، در بیش از ۱۰۰ کشور به فروش می‌رسد. این شرکت در قاره آسیا در چین، اندونزی، هند و پاکستان در زمینه اکتشاف و تولید نفت و گاز به فعالیت پرداخته، همچنین در جمهوری خلق چین، فیلیپین، کره جنوبی و مالزی دارای کارخانجات تولید محصولات پتروشیمی است.


title: بی‌پی

text: بی‌پی در چین، پیشرو در فعالیت مرتبط با گاز طبیعی مایع‌شده «ال‌ان‌جی» بوده و وارد چندین سرمایه‌گذاری مشترک شده‌است و این قبیل روابط مشترک تجاری را با کشورهایی مانند کویت و امارات متحده عربی نیز برقرار کرده‌است. یک واحد انرژی خورشیدی بی‌پی نیز، در هند فعالیت می‌کند و در چین و هند بازاریابی گسترده‌ای از روغن موتور و فراورده‌های نفتی دارد.


title: بی‌پی

text: فعالیت‌های بخش عملیاتی بی‌پی در مجموع به سه حوزه تقسیم می‌شود:


title: بی‌پی

text: بخش بالادستی بی‌پی، از زنجیره گسترده فعالیت‌های اکتشاف، حفاری، تولید و انتقال نفت و گاز تشکیل شده‌است.


title: بی‌پی

text: بخش بالادستی بی‌پی دارای فعالیت در هر دو بخش خشکی و دریایی بوده و دارای عملیات در بیش از ۳۰ کشور است و در حال حاضر، روزانه به‌طور متوسط معادل ۳٫۴ میلیون بشکه نفت تولید می‌نماید.


title: بی‌پی

text: شرکت بریتیش پترولیوم یکی از توانمندترین شرکت‌های نفتی جهان در حوزه بالادستی به‌شمار می‌آید و هم‌اکنون در مناطق نفتخیز سراسر جهان، دارای پروژه‌های اکتشاف و استخراج نفت خام و گاز طبیعی می‌باشد. این شرکت همچنین یکی از تخصصی‌ترین تیم‌های حفاری را در میان کمپانی‌های نفتی دارا می‌باشد، که از لحاظ ماشین‌آلات و تجهیزات، در هر دو بخش خشکی و فراساحلی، از پیشروهای صنعت حفاری به‌شمار می‌آید. در ماه دسامبر ۲۰۱۱ کلیه ذخایر تجاری مایعات هیدروکربوری کمپانی بی‌پی، معادل ۱۷٫۷۵ میلیارد بشکه نفت خام اعلام گردید.


title: بی‌پی

text: از پروژه‌های بزرگ اکتشاف و تولید این شرکت، در حال حاضر، می‌توان به ۴ پروژه توسعه میدان عظیم «تاندر هورس» در بخش نروژی دریای شمال، میدان های نفتی تگزاس و ساخت سکوی عظیم «پی‌دی‌کیو» برای آن، با گنجایش ۲۳۰ نفر، سکوی «هلستین» (برای بهره‌برداری در عمق ۱۳۲۴ متری) و نیز سکوهای «آتلانتیس» و «مد داگ» اشاره کرد، که جزء سکوهای عظیم این شرکت هستند.


title: بی‌پی

text: پروژه کینگ ساب-سی پمپ نیز اولین کاربردهای پمپ‌های چند فازی زیردریایی، در عمق ۳۰۰۰ فوتی، در میدان نفتی کینگ، خلیج مکزیک بوده‌است. از طرح‌های بزرگ دیگر این شرکت می‌توان به بهره‌برداری از سکوی عظیم آتلانتیس در آب‌های عمیق خلیج مکزیک در سال ۲۰۰۷ اشاره کرد، که با تکنولوژی روز ساخته شده‌است.


title: بی‌پی

text: بی‌پی در خلیج مکزیک دارای ۳٫۰۰۰ پرسنل است، که بر روی ۱۴ $ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری این شرکت، در این منطقه کار می‌کنند. در سال ۲۰۰۷ این شرکت، دست به توسعه میدان نفتی گریت پلاتینیو در آنگولا زد و در آب‌های عمیق آن، از ۴۳ چاه حفاری شده، نفت استخراج نمود.


title: بی‌پی

text: ناوگان کشتیرانی بی‌پی، اولین بار در سال ۱۹۱۵ برای انتقال فراورده‌های شرکت نفت ایران و انگلیس تأسیس شد و اینک بیش از هزار دریانورد دارد، که ۴۰۰ نفر نیز در ساحل، ناوگان بی‌پی را پشتیبانی می‌کنند.


title: بی‌پی

text: تا آخر سال ۲۰۰۶ این ناوگان ۵۷ فروند کشتی دریاپیما (۴ فروند غول‌پیکر، ۴۲ متوسط، هفت ال‌ان‌جی بر، سه ال‌پی‌جی بر)و ۲۴ فروند کشتی ساحلی سبک، را در اختیار داشته‌است.


title: بی‌پی

text: به‌طورکلی این شرکت دارای ۱۰۰ کشتی ۶۰۰ تنی است، که متوسط سن آن‌ها ۲٫۵ سال می‌باشد. سال ۲۰۰۳ پانزده نفت‌کش و سال ۲۰۰۷ چهل تانکر به آن اضافه شده‌است.


title: بی‌پی

text: ناوگان کشتیرانی این شرکت دارای بارج، انواع یدک‌کش و نفت‌کشها، شناورهای FPSO و کشتی‌های حمل مواد نفتی و ال‌ان‌جی در کلاس‌های مختلف است و سالانه ۲۵۱ میلیون تن ماده حمل می‌کند و ۵٪ درصد ظرفیت حمل‌ونقل دریایی نفت جهان را به خود اختصاص داده است و در سال ۲۰۰۶، سالانه ۷٫۰۰۰ سفر دریایی داشته‌است.


title: بی‌پی

text: شرکت بی‌پی تابه‌حال، در احداث خطوط لوله نفت و گاز بسیاری مشارکت داشته و می‌توان گفت، که در اکثر پروژه‌های بزرگ احداث خط لوله در سرتاسر جهان، حضور داشته‌است.


title: بی‌پی

text: خط لوله باکو-تفلیس-جیحان به طول ۱۷۰۰ کیلومتر، نفت دریای خزر را، به سواحل دریای مدیترانه در ترکیه می‌رساند و بی‌پی در آن ۳۰٪ سهم دارد.


title: بی‌پی

text: خط لوله گاز میردی، در خلیج مکزیک اولین خط لوله آب‌های عمیق در جهان است (در عمق ۷۰۰۰ فوتی و خطوطی به طول ۷۴ کیلومتر که ۱ میلیون بشکه نفت را در روز انتقال می‌دهد) و بی‌پی مالک ۶۴٫۵٪ از این خط لوله می‌باشد. اجرای این طرح در سال ۲۰۰۳ آغاز شد و در ۲۰۰۶ به بهره‌برداری رسید و ۱۴٪ از کل تولید گاز بی‌پی و ۵۰٪ از کل تولید خلیج مکزیک را به بازارهای عرضه گاز طبیعی انتقال می‌دهد.


title: بی‌پی

text: خطوط لوله‌ای که بی‌پی به‌طور مستقیم در ساخت آن‌ها مشارکت داشته، عبارتند از:


title: بی‌پی

text: خط لوله باکو-سوپسا، خط لوله نفت بطول ۸۳۳ کیلومتر است، که از ترمینال سانگاچال در نزدیکی باکو در جمهوری آذربایجان، آغاز شده و در ترمینال سوپسا کشور گرجستان خاتمه می‌یابد. این خط لوله، توسط کمپانی بی‌پی احداث شده و نفت، میدان نفتی آذری-چیراگ-گونشلی را منتقل می‌نماید..


title: بی‌پی

text: خط لوله فورتیز، خط لوله نفت خام بطول ۱۶۹ کیلومتر است، که از سکوی دریایی میدان نفتی فورتیز در دریای شمال، در نزدیکی آبردین اسکاتلند آغاز شده و در شهر کینیل بریتانیا خاتمه می‌یابد.


title: بی‌پی

text: خط لوله فورتیز، ۳۰٪ درصد از نفت بریتانیا را تأمین می‌کند. این خط لوله، با مشارکت کمپانی بی‌پی و آپاچی کورپوریشن ساخته شده‌است.


title: بی‌پی

text: خط لوله نی‌نیان، خط لوله نفت خام بطول ۱۷۵ کیلومتر است، که از پلتفرم نی‌نیان سنترال در جزایر شتلند در اسکاتلند آغاز شده و تا ترمینال سولام وئه در بریتانیا خاتمه می‌یابد. این خط لوله، توسط بی‌پی ساخته شده‌است.


title: بی‌پی

text: خط لوله اوسنسا، خط لوله نفت خام، بطول ۸۲۹ کیلومتر است، که از میدان نفتی کوپیاگوا در کوزیانا کلمبیا آغاز شده و تا شهر کووناس در سواحل دریای کارائیب در این کشور خاتمه می‌یابد. این خط لوله توسط کنسرسیوم مشترک اکوپترول، توتال و بی‌پی احداث شده‌است.


title: بی‌پی

text: خط لوله گاز آلاسکا، خط لوله گاز طبیعی بطول ۲٫۷۶۰ کیلومتر است، که از شمال آلاسکا آغاز شده و در شهر کالگری، استان آلبرتا، کانادا خاتمه می‌یابد. این خط لوله با مشارکت کمپانی‌های اکسان‌موبیل، ترانس‌کانادا و بی‌پی احداث شده‌است.


title: بی‌پی

text: خط لوله غرب شتلند، خط لوله گاز طبیعی بطول ۱۸۸ کیلومتر است، که از مجموع ۳ میدان گازی دریایی در غرب شتلند، در دریای شمال آغاز شده و تا ترمینال سولام وئه در کشور اسکاتلند خاتمه می‌یابد. این خط لوله با مشارکت شرکت‌های بی‌پی و ماراتن اویل احداث شده‌است.


title: بی‌پی

text: خط لوله اروپای شرقی، خط لوله نفت خام بطول ۱۸۴۸ کیلومتر است. این خط لوله از کشور فرانسه آغاز شده، تا سوئیس و سپس آلمان ادامه دارد.


title: بی‌پی

text: خط لوله شاه دنیز، خط لوله گاز طبیعی بطول ۶۹۲ کیلومتر است، که از میدان گازی شاه دنیز در دریای خزر و در نزدیکی باکو در جمهوری آذربایجان آغاز شده و در ارزروم ترکیه خاتمه می‌یابد. این خط لوله با مشارکت شرکت‌های بی‌پی، استات اویل، سوکار، لوک اویل، توتال، نفت‌ایران و شرکت نفت ترکیه احداث شده‌است.


title: بی‌پی

text: خط لوله باکو-تفلیس-جیحان، خط لوله نفت، بطول ۱٫۷۶۸ کیلومتر است، که از میدان نفتی آذری-چراغ-گونشلی در دریای خزر آغاز شده و تا سواحل دریای مدیترانه ادامه دارد. این خط لوله، شهر باکو در جمهوری آذربایجان را به تفلیس در گرجستان متصل کرده و تا شهر جیحان در کشور ترکیه، در سواحل دریای مدیترانه ادامه دارد.


title: بی‌پی

text: بی‌پی در ۱۷ پالایشگاه نفت، سهام‌دار است، که از میان آن‌ها ۵ پالایشگاه در آمریکا، ۷ مورد در اروپا و بقیه در آفریقا و شرق دور قرار دارند.


title: بی‌پی

text: از ۱۷ پالایشگاه، ۱۱ پالایشگاه توسط بی‌پی اداره می‌شوند (۱۰ پالایشگاه در مالکیت ۱۰۰٪ درصد بی‌پی قرار دارند) و در بقیه، سهام این شرکت زیر ۵۰٪ درصد است.


title: بی‌پی

text: سهم پالایش جهانی این شرکت، روزانه در حدود ۲٫۸ میلیون بشکه می‌باشد، که ۱٫۵ میلیون بشکه در روز، از این ظرفیت مربوط به ۵ پالایشگاه مستقر در آمریکا، ۹۰۰ هزار بشکه در روز، مربوط به پالایشگاه‌های اروپایی و ۴۰۰ هزار بشکه در روز نیز، متعلق به ۵ پالایشگاه در سایر نقاط جهان است.


title: بی‌پی

text: حوزه‌های فروش بی‌پی، به سه بخش تقسیم می‌شود:


title: بی‌پی

text: تجارت آروماتیک‌ها و استیلن نیز با تجارت فراورده‌های پالایشی همراه شده‌است. بی‌پی در ۱۰۰ کشور جهان، اقدام به تجارت فراورده‌های نفتی می‌نماید.


title: بی‌پی

text: این شرکت اخیراً دست به تولید فراورده‌های جدید به نام اولتیمیت زده است. این ماده، یک سوخت با عملکرد بالاست که بهتر از سوخت‌های معمولی می‌سوزد و به صورت بنزین و دیزل وجود دارد.


title: بی‌پی

text: بنزین بی‌پی التیمیت انلیدد با اکتان ۹۷ (۲ درجه بالاتر از حد استاندارد) به‌طور متوسط ۷٪ در قدرت، ۵٪ در شتاب و ۶٪ در اقتصاد سوخت افزایش ایجاد می‌کند (در مقایسه با سوخت بدون سرب ۹۵٪).


title: بی‌پی

text: دیزل بی‌پی قدرت وسایل نقلیه را تا ۱۰٪ افزایش می‌دهد. بی‌پی اخیراً "بی‌پی اولتیمیت ۱۰۲" را ارائه کرده، که مخصوص وسایل نقلیه ورزشی و مسابقه‌ای، با عدد اکتان ۱۰۲ است.


title: بی‌پی

text: بی‌پی با ایجاد مشارکت با شرکت تی‌ان‌کی-بی‌پی به ۴ پالایشگاه روسیه نیز دسترسی دارد. به‌علاوه دارنده دومین پالایشگاه بزرگ در آمریکای شمالی است.


title: بی‌پی

text: کلیه فراورده‌های نفتی بی‌پی و جایگاه‌های پمپ بنزین آن، با ۴ نام تجاری ارائه می‌شوند:


title: بی‌پی

text: ایر بی‌پی، بخش خدمات حمل‌ونقل هوایی بی‌پی است، که ارائه‌دهنده سوخت جت و بنزین هواپیما می‌باشد. این شرکت در بیش از ۱۰۰۰ فرودگاه، در ۷۰ کشور جهان فعالیت می‌نماید.


title: بی‌پی

text: بی‌پی آخرین استراتژی خود را در چهار بخش اعلام کرده‌است:


title: بی‌پی

text: هدف اصلی بی‌پی بازگشت مطمئن و رقابتی سرمایه، با استفاده از کاربست قابلیت‌های متمایز، بر مجموعه واحدی از دارایی‌ها و اصول مدیریت قدرتمند بنگاهی، نظام شفاف، سپردن مسئولیت و مجموعه ارزش‌ها و سیاست‌هایی، که هدایت‌گر رفتار کارکنان می‌باشد، ذکر شده‌است.


title: بی‌پی

text: این شرکت واکنش به تغییرات و قرار داشتن در خط مقدم فرایند تغییر را، از دیگر اهداف فرعی خود می‌داند و البته این اهداف، در شرایط متحول بی‌پی، با معیارها و شاخص‌ها و نیز بازخوردهایی که از سرمایه‌گذاران و سایر سهامداران گرفته می‌شود، بازنگری خواهد شد.


title: بی‌پی

text: گستره دامنه فعالیت و کارکنان این شرکت، «جهانی» است و بی‌پی در زمینه منابع انسانی، سیاست تکثر و عدم تبعیض را دنبال می‌کند. بیشتر کارکنان این شرکت، در بخش پالایش و بازاریابی، مشغول به کار هستند و به لحاظ جغرافیایی، تعداد آن‌ها در آمریکا بیشتر از سایر نقاط جهان است.


title: بی‌پی

text: برای بی‌پی، افراد مستعد و باهوش جهت توسعه پایدار این شرکت کلیدی هستند و جذب، توسعه، مشارکت و بهره‌گیری از بالاترین عملکرد آن‌ها، در تمام سطوح، اساسی است.


title: بی‌پی

text: این امر، در حال حاضر که در صنعت، کمبود نیروهای مستعد و باهوش، بیشتر از قبل احساس می‌گردد، بسیار لازم است. بی‌پی بر تقویت محیط کاری فراگیر (غیرانحصاری) و ارائه‌کننده فرصت برای تمام افراد، براساس شایستگی، تأکید دارد و فرصت برابر و تنوع و فراگیری، جزء فرایند مدیریت منابع انسانی آن است. مثلاً از پانل‌ها یا لیست‌های متنوع کاندیداها، برای پر کردن پست‌های ارشد خالی، استفاده می‌کنند.


title: بی‌پی

text: بی‌پی برای سنجش رضایت کارکنان از محیط کاری خود، از شاخص معتبر «ای‌اس‌آی» استفاده می‌کند و مدعی است، که رضایت کارکنانش، هم‌راستا با الگویابی سایر صنایع بوده و ۲٪ بالاتر از معیار جهانی قرار دارد. وفاداری و تعهد کارکنان به بی‌پی نیز از طریق پیمایش اطمینان کارکنان «پی‌اس‌آ»، هر ۲ سال یک‌بار، مورد سنجش قرار می‌گیرد و این پیمایش مربوط به حقوق و مزایا و شهرت شرکت می‌باشد.


title: بی‌پی

text: در زمینه جذب نیرو، بی‌پی تمرکز خود را روی جذب فارغ‌التحصیلان، به‌ویژه فارغ‌التحصیلان فنی، نهاده است (۶۰٪ از فارغ‌التحصیلانی که جذب می‌شوند، مهندس یا کارشناس به بالا هستند). در انگلستان ۲۶٪ از تمام فارغ‌التحصیلان جذب شده؛ زن و در آمریکا؛ این مقدار ۳۵٪ است و ۳۴٪ از این افراد، متعلق به اقلیت‌های قومی می‌باشند. دلیل این امر، سیاست متنوع‌سازی و دربرگیری بی‌پی است، که در سال ۲۰۰۵ به‌خاطر آن، جایزه نیز دریافت کرده‌است.


title: بی‌پی

text: برنامه «اینترن شیب» بی‌پی نیز، ذخیره استعدادیابی خوبی را برای آن فراهم می‌کند. به‌علاوه این شرکت برای جذب نیرو از کشورهای مختلف، که دارای فعالیت تولید و اکتشاف نیستند، شرکتی به نام «خدمات بین‌المللی بی‌پی» را تأسیس کرد، که یک شرکت استخدام بین‌المللی است و در بریتانیا به ثبت رسیده‌است.


title: بی‌پی

text: افراد داوطلب برای یک شغل بین‌المللی و جابه‌جایی پس از ۳ تا ۴ سال کار در هر جا، در آن ثبت نام و جذب می‌شوند و تاکنون از کشورهای مختلفی چون: نیجریه، تونس، هند، تایلند و کامرون برای پر کردن پست‌های روسیه، انگلیس، آنگولا و آذربایجان استفاده شده‌است.


title: بی‌پی

text: سیاست دیگر بی‌پی، جذب مدیران و سرپرستان بومی، در مراکز عملیاتی این شرکت می‌باشد. به عنوان مثال در جمهوری آذربایجان ۷۲٪ از کارکنان حرفه‌ای، بومی‌اند.


title: بی‌پی

text: حقوق و فوق‌العاده‌ها در این شرکت به مانند تمام شرکت‌های بین‌المللی، بسیار رقابتی و میزان آن، با توجه به سایر شرکت‌های رقیب، تعیین می‌شود. این دستمزدها براساس سطح تجربه و نوع مدرک تحصیلی اخذشده، برای افراد تازه‌استخدام یک سال سابقه در سال ۲۰۰۷ برای لیسانس: ۱۷٫۰۰۰ پوند، فوق لیسانس ۱۸۰۰۰ پوند و دکترا ۱۹٫۰۰۰ پوند در سال بوده‌است.


title: بی‌پی

text: شرکت بی‌پی از لحاظ حقوق و مزایا جزء رتبه‌های اول بهترین شرکت‌های انگلیسی قرار دارد. حقوق فردی با درجه لیسانس از سپتامبر ۲۰۰۶ به بعد حدود ۲۸۰۰۰ پوند در سال است و این حقوق هر دو سال یک بار تغییر می‌کند و براساس عملکرد افراد، افزایش می‌یابد.


title: بی‌پی

text: کلیه افراد تازه‌استخدام، یک فوق‌العاده یکجا و بدون مالیات (در سال ۲۰۰۷ به مقدار ۲۰۰۰ پوند) خالص را به عنوان فوق‌العاده جذب دریافت می‌کنند تا در چند ماه اول کار خود بتوانند هزینه‌هایشان را تأمین نمایند.


title: بی‌پی

text: مزایایی که براساس عملکرد پرداخت می‌شود، در سال اول تا ۹ درصد حقوق را شامل می‌شود. هزینه مسافرت از محل کار به منزل نیز به افرادی که در لندن یا حومه آن به کار اشتغال دارند اعطا می‌شود. معمولاً در هر سال، ۲۵ روز تعطیلات وجود دارد (به علاوه تعطیلات رسمی) و تعطیلات جابجایی از محل کار و نیز ازدواج نیز به آن‌ها اضافه می‌شود.


title: بی‌پی

text: علاوه بر حقوق پایه، پاداش‌های موردی نیز توسط مدیران، در زمان تکمیل موفقیت‌آمیز پروژه‌ها، یا کسب نتایج استثنایی و عالی، پرداخت می‌شود و در برنامه‌های اعطای سهام نیز امکان خرید سهام برای کارکنان واجد شرایط وجود دارد.


title: بی‌پی

text: شیوه‌های منعطف زیادی در بی‌پی به اجرا درمی‌آید تا کار و زندگی کارکنان در تعادل باشد. این شیوه‌ها بسته به مکان و نوع کار متفاوت بوده و در یکی حالات زیر قرار می‌گیرد.


title: بی‌پی

text: این سیاست و شیوه زمان منعطف در برخی مشاغل و در برخی نقاط دنیا که بی‌پی فعالیت دارد، اجرا می‌شود. از لحاظ امکانات ورزشی و تفریحی بیشتر واحدهای بی‌پی تسهیلات ورزشی دارند، یا اماکنی را با ارائه تخفیف جهت استفاده کارکنان مشخص کرده‌اند. برخی از خدمات و کالاها نیز با مقداری تخفیف به کارکنان ارائه می‌شود. رستوران‌ها و اماکن تفریحی زیادی نیز با تخفیف بالا در واحدها یا شرکت‌های بی‌پی در اختیار کارکنان قرار می‌گیرد.


title: بی‌پی

text: در این شرکت به کارکنان تازه‌استخدام، برنامه آشنایی با سازمان بی‌پی ارائه می‌شود و با مرور تاریخچه شرکت و فعالیت‌های آن، به افراد کمک می‌کند، تا دریابند چگونه می‌توانند به سرعت به شرکت کمک کنند.


title: بی‌پی

text: در زمینه توسعه شغلی عموماً برای افراد در بدو ورود، یک همراه مشخص می‌شود، تا فرد با تجارب و راهنمایی آن، در خصوص مسایل و ارائه چشم‌انداز ارزشمند، کمک بگیرد.


title: بی‌پی

text: در زمینه برنامه‌های آموزشی «اچ‌اس‌ای» برای مدیران ارشد، برنامه آموزشی ایمنی و عملیات و یک برنامه دو قسمتی مدیریت اصول ضروری، جهت شفاف‌سازی موضوعاتی که از مدیران بی‌پی در خصوص نقش آن‌ها شامل مسئولیت، ابتکارات و مدیریت عملکرد خواسته می‌شود، برگزار می‌گردد.


title: بی‌پی

text: شرکت بی‌پی در سال ۲۰۰۵ قراردادی را برای اجرای آموزش الکترونیک در واحدهای خود منعقد کرده‌است. در این طرح، تعداد ۸۰٫۰۰۰ نفر از کارکنان شرکت بی‌پی، پیمانکاران و تعدادی از مشتریان، به یک سیستم مدیریت آموزش، که مختص بی‌پی طراحی و آماده شده‌است، دسترسی خواهند داشت.


title: بی‌پی

text: این سیستم به صورت شبانه‌روزی کار ارائه آموزش و نیز پایشگری را انجام داده و ۴۵۰۰ سرفصل آموزشی در آن، برای کارکنان بی‌پی در دسترس است.


title: بی‌پی

text: برنامه آموزشی دیگر این شرکت، به «کوارتز بی‌پی» موسوم است. این دوره از سال ۱۹۹۵ برای حل مشکلات استخدام نیروهای مناسب، در واحدهای محلی و بومی، ابلاغ شد. این برنامه توسط واحد اروپایی بی‌پی، با همکاری «کالج هال» و یک انجمن آموزشی مهندسی، جهت ارائه آموزش تخصصی و دانشگاهی برای تکنسین‌های بهره‌برداری و فارغ‌التحصیل شدن آن‌ها، در سطح بالاتر شروع شد.


title: بی‌پی

text: این افراد توانایی کار در تیم‌های دارای مهارت چندگانه و با درجه بالایی از قابلیت و ایمنی را بدست می‌آورند. برنامه آموزش، دوره‌های آموزش آکادمیک را با دوره‌های آموزش تخصصی و کاربردی، در محل کار، تلفیق کرده‌است.


title: بی‌پی

text: این دوره، اینک به یک برنامه بین‌المللی تبدیل شده و در مناطق مختلف عملیاتی بی‌پی، به ویژه واحد اکتشاف، پایانه‌ها و خطوط لوله، مورد استفاده قرار می‌گیرد، تا افراد را برای کار در بخش‌های بالادستی، آماده کند. با توجه به رشد کارآموزان، گروه آموزشی این برنامه، تجهیزات، متخصصان و زمان، بودجه قابل توجهی را، به مبلغ ۷٫۹۵ میلیون پوند برای ساخت و توسعه مؤسسه‌ای به نام «کتچ» (مرکز اروپایی قابلیت فنی هامبر) اختصاص داده است.


title: بی‌پی

text: در این مجموعه یک کارخانه شیمیایی مخصوص و مجهز به تجهزات شبیه‌سازی کنترل فرایند امرسون و دی‌سی‌اس، به شبیه‌سازی و آموزش زنده کارآموزان کمک می‌کند.


title: بی‌پی

text: در سال ۲۰۰۶ این برنامه ۲۳۹ تکنیسین عملیاتی را، در حوزه‌هایی چون تجهیزات کنترل ابزار دقیق، نصب تأسیسات فرآورشی، جوشکاری، بهره‌برداری و تحلیل آزمایشگاهی، تربیت کرده، که ۱۵۶ نفر آن‌ها در محل آموزش، یعنی «مجتمع هال» فعالیت می‌کنند.


title: بی‌پی

text: دانشگاه مجازی بی‌پی، در سال ۲۰۰۵ با ۴ دانشکده پیش‌رو در زمینه: مدیریت امور مالی، حسابداری و کنترل هزینه، تجارت و تأمین یکپارچه کالا، ادغام و تملیک، آغاز به کار کرد و یک سال بعد با ارائه دروس و منابع مجازی در دسترس کلیه کارکنان از نقاط مختلف قرار گرفت و نیازهای مالی شرکت را به صورت چهره به چهره، آموزش الکترونیک و ارائه دروس متناسب با نیازهای خاص آن‌ها، برآورده کرد.


title: بی‌پی

text: از زمان ایجاد این دانشکده مجازی، تعداد افراد مراجعه‌کننده به سایت آن، افزایش یافته‌است و دانشکده‌های جدیدی مثل دانشکده برنامه‌ریزی (سال ۲۰۰۶) و دانشکده مالیات (سال ۲۰۰۷) به آن اضافه شده‌است. به‌طورکلی بیشتر از ۲۵۰ درس حضوری، با ۹۰٪ ابراز رضایت‌مندی، در سال ۲۰۰۶ ارائه شده و دسترسی تا ۲۸ کشور از ۴ قاره گسترش یافته‌است.


title: بی‌پی

text: در حال حاضر «دانشکده حسابداری و کنترل مالی بی‌پی»، تأیید ۴ مؤسسه حسابداری را به منظور آموزش حسابداری حرفه‌ای، بدست آورده‌است. بانک‌های اطلاعاتی جدید نیز، به این دانشکده‌ها اجازه استفاده بیشتر از محتویات را، به کاربران و بخش آموزش، می‌دهند.


title: بی‌پی

text: اعضای فعلی هیئت مدیره شرکت بی‌پی عبارتند از:


title: بی‌پی

text: براساس اعلام این شرکت، کسب‌وکار بی‌پی براساس اصول حاکمیت بنگاهی، نظام شفاف و مجموعه سیاست‌ها و ارزش‌هایی، که هدایت‌کننده و راهنمای فعالیت در این کمپانی است، صورت می‌گیرد. چارچوب مدیریت در شرکت بی‌پی، دربرگیرنده و ناشی از ارزش‌های گروه بی‌پی است، که مشخص‌کننده شیوه کسب‌وکار این شرکت، برای کارکنان و نحوه جریان یافتن اقتدار، از هیئت مدیره به مدیریت‌ها، تا کارکنان صف است.


title: بی‌پی

text: این ارزش‌ها، حول مسئولیت‌های ایمنی، بهداشت و محیط زیست و کمک به پیشرفت با کاربست دوستانه منابع انرژی، عنوان شده‌است. به علاوه سیستم کنترل داخلی این شرکت نیز، یکی دیگر از مؤلفه‌های چارچوب مدیریتی بی‌پی است، که مجموعه کاملی از سیستم‌های مدیریتی، ساختارهای سازمانی، فرایندها، استانداردها و فعالیت‌هایی است، که برای هدایت کسب‌وکار شرکت و بازگشت سرمایه و منافع سهام‌داران، به کار گرفته می‌شوند. در مجموع در بطن چارچوب مدیریتی این شرکت، اصولی برای اعطای اختیارات تعیین شده‌است، تا افراد به سادگی بدانند، دقیقاً چه انتظاراتی از آن‌ها هست و محدودیت‌ها و خطوط قرمز آن‌ها، برای عملکرد بالاتر و خلاقیت، کدام است.


title: بی‌پی

text: هدف از این چارچوب مدیریتی آن است که، هم اختیار دهنده و هم اختیار گیرنده، روی عوامل مختلف، توافق داشته باشند، که از جمله آن‌ها عبارتند از: قصد و غایت، اهداف مربوط، منابع تخصیصی، محدودیت‌ها و فرایندهای پایش عملکرد. هر ساله باید گزارش عملکرد شرکت، به نظر و تأیید صاحبان سهام برسد و سود و زیان این شرکت، در گرو عملکرد بهتر بخش سهام شرکت است. عملکرد بهتر نیز با بهبود مداوم در فعالیت‌ها و تحقق اهداف داخلی تعیین شده، با در نظر گرفتن محدودیت‌های قانونی و اخلاقی، بدست می‌آید. به علاوه این عملکرد، صرفاً مالی نیست و شرکت دارای مسئولیت اجتماعی در قبال انواع خطرات برای کارکنان و محیط زیست آن‌ها است.


title: بی‌پی

text: باتوجه به آن‌که عملکرد مطلوب در گرو نیروی انسانی مناسب و واجد قابلیت‌های لازم است، این کارکنان و توسعه قابلیت‌های آن‌ها یکی دیگر از ارزش‌های بنگاهی بی‌پی می‌باشد. توجه به رشد توانایی‌های آن‌ها، افزایش رضایت کارکنان، جبران خدمات آن‌ها متناسب با استانداردهای روز و جهانی، رفتار همراه با احترام و توجه به انتظارات آن‌ها و به علاوه عدم وجود تبعیض جنسی، مذهبی و نژادی و رعایت تکثر و توجه به شایسته‌سالاری، از جمله اصول مورد توجه در مورد کارکنان است.


title: بی‌پی

text: سرانجام این‌که یک شرکت فراملیتی و بین‌المللی، بدون داشتن روابط مناسب و دوستانه با دولت‌ها، سازمان‌های غیردولتی، گروه‌های فشار و منتقدان اجتماعی، قادر به فعالیت سودآور در اقصی نقاط جهان نخواهد بود؛ لذا رعایت حقوق بیشتر در این کشورها، تأثیر اجتماعی مثبت و رابطه خوب با دولت‌ها، همراه با شفافیت و خوشنامی در ارائه سوابق، آمار و عملکرد و مسئولیت‌های اجتماعی نیز، یکی از ۴ اصول اساسی بی‌پی است.


title: بی‌پی

text: نمونه‌هایی از برنامه‌ها و فرایندهای برجسته و موفق یا تجارب عالی بی‌پی در زیر ارائه می‌شوند:


title: بی‌پی

text: بی‌پی، به این منظور ۲ نوع استخدام منحصربه‌فرد را برای جذب این افراد برقرار کرده‌است. یکی «فلوشیپ تکنولوژی» و دیگری «برنامه دستیار بی‌پی» است.


title: بی‌پی

text: این دو برنامه بر کیفیت متمرکز است، تا کمیت؛ لذا در برنامه اول هدف جذب استعدادهای در سطح جهانی یا متفکران بزرگ از تمام رشته‌های فنی و از دانشگاه‌های معتبر جهان و هدف دوم ارائه یک مسیر در جهت منحصربه‌فرد و حمایتی برای محققان دارای مهارت‌های خاص و در حوزه‌های علمی کلیدی است؛ لذا تا سال ۲۰۰۶ یک فلوشیپ در کارشناسی بازیافت نفت و به ۶ کارشناس نیز به عنوان دستیار در انرژی تجدیدپذیر، کربن‌زدایی، مهندسی مخزن، مدیریت ریسک، مهندسی بهینه‌سازی و تحلیل پالایش به بی‌پی پیوسته‌اند. بی‌پی مصمم به اجرای این برنامه، برای ایجاد یک منبع تازه و مداوم استعداد، در هر سال، با ۲ فلوشیپ و ۲۰ دستیار در رشته‌ها؛ از کاهش کربن و انرژی‌های تجدیدپذیر، تا مدیریت پروژه و طراحی مفهومی است.


title: بی‌پی

text: باتوجه به انجام پروژه‌های عظیم و بزرگ در سراسر جهان، بی‌پی در یک برنامه آموزشی علمی یک ساله برای مدیران ارشد پروژه خود، تحت عنوان؛ «پروژه‌های آکادمی»، تاکنون به تربیت ۱۰۴ مسئول پروژه‌های بزرگ، همت گماشته است. این دوره متشکل از ۳ جلسه آموزش تمام‌وقت و حضوری دوهفته‌ای، در مؤسسه فناوری ماساچوست، همراه با آموزش مجازی است، که از سوی اساتید برجسته این دانشگاه، طراحی شده‌است و مباحث و مفاهیم رهبری، کسب‌وکار و مهندسی در مدیریت پروژه‌های سرمایه‌ای بزرگ، تلفیق و ادغام شده‌است.


title: بی‌پی

text: این برنامه علی‌رغم این‌که ابتدا تصور می‌شد، با توجه به زمان کاری مدیران، عملی نباشد، برای ۲ سال برگزار شده و در سال ۲۰۰۷ تعداد ۸۷ نفر در آن ثبت نام کردند. مدیرانی که این دوره را می‌گذرانند، مجهز به مهارت‌های لازم برای اداره پروژه‌هایی خواهند شد، که حدود ۹۰٪ از سرمایه‌گذاری‌های بی‌پی را در بر می‌گیرند.


title: بی‌پی

text: شرکت اگزالت، مسئول ارائه خدمات به ۵۰٫۰۰۰ نفر از کارکنان آمریکایی و انگلیسی بی‌پی می‌باشد. در قراردادی به ارزش ۶۰۰ میلیون دلار و طی ۷ سال، شرکت مذکور موظف است با کمک بی‌پی در ۱۸ فرایند متفاوت فعالیت کند. (آموزش، توسعه سازمانی، استراتژی روابط کار، جبران خدمات، اداره و تخصیص کارکنان خارجی، خدمات اطلاعات، مزایا، پذیرش، روابط کارکنان، استخدام، حقوق و دستمزد، توسعه کارکنان، جداسازی، مدیریت عملکرد، جابجایی داخلی و فناوری اطلاعات).


title: بی‌پی

text: این امر بین دو طرف تقسیم شده و شرکت اگزالت مسئول طراحی سیستم‌ها و راه‌اندازی، روتین کارکنان، جمع‌آوری اطلاعات، پردازش و بازیابی اطلاعات، گزارش‌دهی به مدیریت، مدیریت فروش و اداره وظایف بی‌پی است. بی‌پی نیز مسئول برنامه‌ریزی راهبردی، تصمیمات سیاست‌گذارانه، روابط کارکنان، پیگیری شکایات حقوقی و ارائه منابع تخصصی می‌باشد.


title: بی‌پی

text: بی‌پی برای ساده کردن امور، دست به استانداردسازی زده است و مثلاً ۱۰۰ نوع قرارداد استخدامی را به ۱۰ نوع کاهش داده است و شرکت اگزالت هم با ارائه اطلاعات عملیاتی مثل پرداخت‌های دستمزد، کارکنان را قادر ساخته تا با ارائه خدمات کار و فرصت‌های شغلی خود را مدیریت و به فرصت برابر دست یابند.


title: بی‌پی

text: این شرکت در اقدام دیگر و در نواحی فاقد نیروی جوان، با توجه به پیری جمعیت و کاهش نیروهای متخصص و عدم امکان تأمین نیروی جدید، مبادرت به استخدام نیروهای قدیمی و بازنشسته و جذب آن‌ها کرده‌است. مثلاً در استرالیا، با توجه به ممنوعیت قانونی استخدام افراد بازنشسته در سال ۱۹۸۶ در این کشور، جهت برابری فرصت‌ها، واحد منابع انسانی این شرکت، توانست با کسب مجوز قانونی معافیت از این قانون برای ۲ سال، به استخدام افراد بالای ۴۵ سال مبادرت کند.


title: بی‌پی

text: شرکت بی‌پی، با راه‌اندازی واحد خدمات «اُپن تاک هلپینگ»، به پرسنل خود، این امکان را می‌دهد، که با تماس با اپراتور، ضمن پشتیبانی از زبان‌های مختلف، از طریق فکس، ایمیل و ارسال نامه نیز، به صورت ۲۴ ساعته در ۷ روز هفته در دسترس بوده و نگرانی‌های حقوقی، مقرراتی و آیین‌نامه‌های شرکت و عدم رعایت آن‌ها را طرح کنند. تمام گزارش‌های این مرکز خدماتی، قبل از ارسال به اشخاص مرتبط، به یک واحد و فرد مستقل ارسال می‌شود. این فرد یکی از مدیران ارشد بی‌پی است، که به موارد طرح شده، دستور پاسخ یا در صورت لزوم، بازرسی صادر خواهد کرد. نام افراد تماس گیرنده نیز، افشا نمی‌شود و در صورت افشا و تلافی‌جویی، خاطیان مجازات خواهند شد!


title: بی‌پی

text: این مرکز در سال ۲۰۰۵ افتتاح شده و در سال ۲۰۰۶ با آگاه شدن کارکنان از آن، ۱۰۴۶ مورد شکایت از ۵۶ کشور، در آن طرح شده‌است. پیمایش این مرکز، سال ۲۰۰۶ نشان داده که ۸۶٪ درصد کارکنان، از وجود آن آگاهند و ۶۷٪ درصد، فکر می‌کنند، می‌توانند نگرانی خود را بدون ترس از انتقام، در آن مطرح کنند. نگرانی‌های طرح‌شده این سال، مربوط به سرپرستی کارکنان، رعایت مقررات «اچ‌اس‌ای» و نیز برخورد منافع، بوده‌است. سایر مراکز تسلیم شکایات کارکنان نیز، عبارتند: از شورای کار، مرکز مشاوره کارکنان، اتحادیه‌های کارکنان و واحد رسیدگی به شکایات. هریک از این واحدها، از طریق اینترانت شرکت، قابل دسترسی می‌باشد. این شرکت مجلات با سابقه و حرفه‌ای متعددی را، در میان کارکنان خود منتشر می‌کند. «بی‌پی مگزین»، مجله‌ای است، که در سطح بین‌المللی منتشر می‌شود و یک کادر حرفه‌ای، آن را اداره می‌کنند، کیفیت عکس و انتشار این مجله، جوایز متعددی را برای آن، به ارمغان آورده‌است.


title: بی‌پی

text: در مجله فرانتیز به موضوع تکنولوژی و نوآوری در این شرکت پرداخته می‌شود و مجله هورایزن، به کارکنان، پیمانکاران و سایر ذی‌نفعان این شرکت، تعلق دارد، که نظرات و مطالب مربوط به آن‌ها را منعکس می‌نماید. «فلگ»، نشریه دیگری از این کمپانی است، که به کارکنان و مشخصا، بخش کشتیرانی بی پی، اختصاص دارد و ۱۰ شماره آن، در سال منتشر می‌شود. این شرکت، با ایجاد آرشیو عکس و فیلم به لحاظ تبلیغاتی در وب‌گاه رسمی خود و در بخش مطبوعات فعال است. از سویی، خلاصه آمار انرژی جهان نیز، از جمله آمار و اطلاعاتی است، که هر ساله، این شرکت منتشر می‌کند و مورد توجه و ارجاع مراکز زیادی واقع شده‌است. گزارش‌های آماری عملکرد سالانه، عملکرد مالی و گزارش پایداری این شرکت نیز، از جمله گزارش‌هایی است، که از سوی بی پی در دسترس عموم قرار داده می‌شود. در سایت بی‌پی، بخش «اینوستر» مسئول تعامل میان سهام‌داران و سرمایه‌گذاران، با شرکت می‌باشد. در این صفحه، اطلاعات قیمت سهام این کمپانی، هر ۲۰ دقیقه، ارائه و علاوه بر ارائه انواع آمار و اطلاعات مالی به افراد ذی‌نفع، انواع خدمات نیز ارائه می‌شود. اقدام دیگر، ایجاد کلاس‌های زبان انگلیسی در مدارس محلی، یا برای اجتماعات نزدیک به واحدهای تولیدی بی‌پی (مثلاً در جمهوری آذربایجان) می‌باشد.


title: تشخیص صدا

text: تشخیص صدا یا شناسایی گوینده (به انگلیسی: Speaker Recognition یا Speaker Identification) یکی از مسائل علوم رایانه و هوش مصنوعی و مهندسی صدا است که هدف آن شناسایی یک فرد تنها از روی صدای شخص است.


title: تشخیص صدا

text: یکی از اصلی‌ترین ابزارهای ریاضی برای حل این مسئله مدل‌های پنهان مارکوف یا به اختصار م.پ.م هستند.


title: تشخیص صدا

text: برای حل این مسئله با استفاده از روش فوق، مدل‌های آماری ابتدا باید مورد آموزش قرار بگیرند. بدین منظور ابتدا مقدار قابل توجهی از صدای ضبط شده افراد پردازش می‌شود. داده‌های پردازش شده که در حقیقیت مجموعه عظیمی از اعداد می‌باشند، متناوباً مورد استفاده قرار می‌گیرند تا م.پ.م برای هر گوینده به دست آید. در حقیقت م.پ.م‌ها مانند یک ماشین عمل می‌کنند که ورودی آن‌ها یک سری داده‌است و خروجی‌شان یک عدد برای هر مجموعه‌ای از داده‌ها، به این صورت که آن عدد نشان دهنده اختلاف داده‌های ورودی با م.پ.م هر ماشین است. برای آموزش م.پ.م، در هر تناوب داده‌ها به م.پ.م داده می‌شود و پارامترهای م.پ.م ذره‌ای تغییر داده می‌شود تا عدد خروجی (که نشان دهنده اختلاف داده‌ها با م.پ.م است) کوچک‌تر شود. برای اطمینان از اینکه تغییر پارامترهای م.پ.م در جهت درست انجام می‌گیرد و نهایتاً به حداقل شدن عدد خروجی می‌انجامد از یک روش ریاضی به نام Expectation Maximization استفاده می‌شود.


title: تشخیص صدا

text: در نهایت بعد از آموزش این مدل‌ها که با استفاده از صدای مرجع انجام شده، می‌توان برای آزمایش سامانه صدای یکی از افرادی که قبلاً از صدای وی برای آموزش م.پ.م استفاده شده را به هر یک از م.پ.م‌ها داد. م.پ.م‌ای که کوچک‌ترین عدد را تولید می‌کند به عنوان فرد شناسایی شده در نظر گرفته می‌شود.