Newsgroup: it.comp.hardware.video-3d
Titolo: De oratore

[I] [1] Cogitanti mihi saepe numero et memoria vetera repetenti perbeati
fuisse, Quinte frater, illi videri solent, qui in optima re publica, cum et
honoribus et rerum gestarum gloria florerent, eum vitae cursum tenere
potuerunt, ut vel in negotio sine periculo vel in otio cum dignitate esse
possent; ac fuit cum mihi quoque initium requiescendi atque animum ad
utriusque nostrum praeclara studia referendi fore iustum et prope ab
omnibus concessum arbitrarer, si infinitus forensium rerum labor et
ambitionis occupatio decursu honorum, etiam aetatis flexu constitisset. [2]
Quam spem cogitationum et consiliorum meorum cum graves communium temporum
tum varii nostri casus fefellerunt; nam qui locus quietis et
tranquillitatis plenissimus fore videbatur, in eo maximae moles molestiarum
et turbulentissimae tempestates exstiterunt; neque vero nobis cupientibus
atque exoptantibus fructus oti datus est ad eas artis, quibus a pueris
dediti fuimus, celebrandas inter nosque recolendas. [3] Nam prima aetate
incidimus in ipsam perturbationem disciplinae veteris, et consulatu
devenimus in medium rerum omnium certamen atque discrimen, et hoc tempus
omne post consulatum obiecimus eis fluctibus, qui per nos a communi peste
depulsi in nosmet ipsos redundarent. Sed tamen in his vel asperitatibus
rerum vel angustiis temporis obsequar studiis nostris et quantum mihi vel
fraus inimicorum vel causae amicorum vel res publica tribuet oti, ad
scribendum potissimum conferam; [4] tibi vero, frater, neque hortanti deero
neque roganti, nam neque auctoritate quisquam apud me plus valere te potest
neque voluntate.
[II] Ac mihi repetenda est veteris cuiusdam memoriae non
sane satis explicata recordatio, sed, ut arbitror, apta ad id, quod
requiris, ut cognoscas quae viri omnium eloquentissimi clarissimique
senserint de omni ratione dicendi. [5] Vis enim, ut mihi saepe dixisti,
quoniam, quae pueris aut adulescentulis nobis ex commentariolis nostris
incohata ac rudia exciderunt, vix sunt hac aetate digna et hoc usu, quem ex
causis, quas diximus, tot tantisque consecuti sumus, aliquid eisdem de
rebus politius a nobis perfectiusque proferri; solesque non numquam hac de
re a me in disputationibus nostris dissentire, quod ego eruditissimorum
hominum artibus eloquentiam contineri statuam, tu autem illam ab elegantia
doctrinae segregandam putes et in quodam ingeni atque exercitationis genere
ponendam. [6] Ac mihi quidem saepe numero in summos homines ac summis
ingeniis praeditos intuenti quaerendum esse visum est quid esset cur plures
in omnibus rebus quam in dicendo admirabiles exstitissent; nam quocumque te
animo et cogitatione converteris, permultos excellentis in quoque genere
videbis non mediocrium artium, sed prope maximarum. [7] Quis enim est qui,
si clarorum hominum scientiam rerum gestarum vel utilitate vel magnitudine
metiri velit, non anteponat oratori imperatorem? Quis autem dubitet quin
belli duces ex hac una civitate praestantissimos paene innumerabilis, in
dicendo autem excellentis vix paucos proferre possimus? [8] Iam vero
consilio ac sapientia qui regere ac gubernare rem publicam possint, multi
nostra, plures patrum memoria atque etiam maiorum exstiterunt, cum boni
perdiu nulli, vix autem singulis aetatibus singuli tolerabiles oratores
invenirentur. Ac ne qui forte cum aliis studiis, quae reconditis in artibus
atque in quadam varietate litterarum versentur, magis hanc dicendi
rationem, quam cum imperatoris laude aut cum boni senatoris prudentia
comparandam putet, convertat animum ad ea ipsa artium genera
circumspiciatque, qui in eis floruerint quamque multi sint; sic facillime,
quanta oratorum sit et semper fuerit paucitas, iudicabit.
[III] [9]
Neque enim te fugit omnium laudatarum artium procreatricem quandam et quasi
parentem eam, quam philosophian Graeci vocant, ab hominibus doctissimis
iudicari; in qua difficile est enumerare quot viri quanta scientia
quantaque in suis studiis varietate et copia fuerint, qui non una aliqua in
re separatim elaborarint, sed omnia, quaecumque possent, vel scientiae
pervestigatione vel disserendi ratione comprehenderint. [10] Quis ignorat,
ei, qui mathematici vocantur, quanta in obscuritate rerum et quam recondita
in arte et multiplici subtilique versentur? Quo tamen in genere ita multi
perfecti homines exstiterunt, ut nemo fere studuisse ei scientiae
vehementius videatur, quin quod voluerit consecutus sit. Quis musicis, quis
huic studio litterarum, quod profitentur ei, qui grammatici vocantur,
penitus se dedit, quin omnem illarum artium paene infinitam vim et materiem
scientia et cognitione comprehenderit? [11] Vere mihi hoc videor esse
dicturus, ex omnibus eis, qui in harum artium liberalissimis studiis sint
doctrinisque versati, minimam copiam poetarum et oratorum egregiorum
exstitisse: atque in hoc ipso numero, in quo perraro exoritur aliquis
excellens, si diligenter et ex nostrorum et ex Graecorum copia comparare
voles, multo tamen pauciores oratores quam poetae boni reperientur. [12]
Quod hoc etiam mirabilius debet videri, quia ceterarum artium studia fere
reconditis atque abditis e fontibus hauriuntur, dicendi autem omnis ratio
in medio posita communi quodam in usu atque in hominum ore et sermone
versatur, ut in ceteris id maxime excellat, quod longissime sit ab
imperitorum intellegentia sensuque disiunctum, in dicendo autem vitium vel
maximum sit a vulgari genere orationis atque a consuetudine communis sensus
abhorrere.
--------------------------------
Inviato via 
http://usenet.iol.it

[IV] [13] Ac ne illud quidem vere dici potest aut pluris ceteris inservire
aut maiore delectatione aut spe uberiore aut praemiis ad perdiscendum
amplioribus commoveri. Atque ut omittam Graeciam, quae semper eloquentiae
princeps esse voluit, atque illas omnium doctrinarum inventrices Athenas,
in quibus summa dicendi vis et inventa est et perfecta, in hac ipsa
civitate profecto nulla umquam vehementius quam eloquentiae studia
viguerunt. [14] Nam postea quam imperio omnium gentium constituto
diuturnitas pacis otium confirmavit, nemo fere laudis cupidus adulescens
non sibi ad dicendum studio omni enitendum putavit; ac primo quidem totius
rationis ignari, qui neque exercitationis ullam vim neque aliquod
praeceptum artis esse arbitrarentur, tantum, quantum ingenio et cogitatione
poterant, consequebantur; post autem auditis oratoribus Graecis cognitisque
eorum litteris adhibitisque doctoribus incredibili quodam nostri homines
discendi studio flagraverunt. [15] Excitabat eos magnitudo, varietas
multitudoque in omni genere causarum, ut ad eam doctrinam, quam suo quisque
studio consecutus esset, adiungeretur usus frequens, qui omnium magistrorum
praecepta superaret; erant autem huic studio maxima, quae nunc quoque sunt,
eita praemia vel ad gratiam vel ad opes vel ad dignitatem; ingenia vero, ut
multis rebus possumus iudicare, nostrorum hominum multum ceteris hominibus
omnium gentium praestiterunt. [16] Quibus de causis quis non iure miretur
ex omni memoria aetatum, temporum, civitatum tam exiguum oratorum numerum
inveniri? Sed enim maius est hoc quiddam quam homines opinantur, et
pluribus ex artibus studiisque conlectum.
[V] Quid enim quis aliud in
maxima discentium multitudine, summa magistrorum copia, praestantissimis
hominum ingeniis, infinita causarum varietate, amplissimis eloquentiae
propositis praemiis esse causae putet, nisi rei quandam incredibilem
magnitudinem ac difficultatem? [17] Est enim et scientia comprehendenda
rerum plurimarum, sine qua verborum volubilitas inanis atque inridenda est,
et ipsa oratio conformanda non solum electione, sed etiam constructione
verborum, et omnes animorum motus, quos hominum generi rerum natura
tribuit, penitus pernoscendi, quod omnis vis ratioque dicendi in eorum, qui
audiunt, mentibus aut sedandis aut excitandis expromenda est; accedat eodem
oportet lepos quidam facetiaeque et eruditio libero digna celeritasque et
brevitas et respondendi et lacessendi subtili venustate atque urbanitate
coniuncta; [18] tenenda praeterea est omnis antiquitas exemplorumque vis,
neque legum ac iuris civilis scientia neglegenda est. Nam quid ego de
actione ipsa plura dicam? quae motu corporis, quae gestu, quae vultu, quae
vocis conformatione ac varietate moderanda est; quae sola per se ipsa
quanta sit, histrionum levis ars et scaena declarat; in qua cum omnes in
oris et vocis et motus moderatione laborent, quis ignorat quam pauci sint
fuerintque, quos animo aequo spectare possimus? Quid dicam de thesauro
rerum omnium, memoria? Quae nisi custos inventis cogitatisque rebus et
verbis adhibeatur, intellegimus omnia, etiam si praeclarissima fuerint in
oratore, peritura. [19] Quam ob rem mirari desinamus, quae causa sit
eloquentium paucitatis, cum ex eis rebus universis eloquentia constet, in
quibus singulis elaborare permagnum est, hortemurque potius liberos nostros
ceterosque, quorum gloria nobis et dignitas cara est, ut animo rei
magnitudinem complectantur neque eis aut praeceptis aut magistris aut
exercitationibus, quibus utuntur omnes, sed aliis quibusdam se id quod
expetunt, consequi posse confidant.
[VI] [20] Ac mea quidem sententia
nemo poterit esse omni laude cumulatus orator, nisi erit omnium rerum
magnarum atque artium scientiam consecutus: etenim ex rerum cognitione
efflorescat et redundet oportet oratio. Quae, nisi res est ab oratore
percepta et cognita, inanem quandam habet elocutionem et paene puerilem.
[21] Neque vero ego hoc tantum oneris imponam nostris praesertim oratoribus
in hac tanta occupatione urbis ac vitae, nihil ut eis putem licere nescire,
quamquam vis oratoris professioque ipsa bene dicendi hoc suscipere ac
polliceri videtur, ut omni de re, quaecumque sit proposita, ornate ab eo
copioseque dicatur. [22] Sed quia non dubito quin hoc plerisque immensum
infinitumque videatur, et quod Graecos homines non solum ingenio et
doctrina, sed etiam otio studioque abundantis partitionem iam quandam
artium fecisse video neque in universo genere singulos elaborasse, sed
seposuisse a ceteris dictionibus eam partem dicendi, quae in forensibus
disceptationibus iudiciorum aut deliberationum versaretur, et id unum genus
oratori reliquisse; non complectar in his libris amplius, quam quod huic
generi re quaesita et multum disputata summorum hominum prope consensu est
tributum; [23] repetamque non ab incunabulis nostrae veteris puerilisque
doctrinae quendam ordinem praeceptorum, sed ea, quae quondam accepi in
nostrorum hominum eloquentissimorum et omni dignitate principum
disputatione esse versata; non quo illa contemnam, quae Graeci dicendi
artifices et doctores reliquerunt, sed cum illa pateant in promptuque sint
omnibus, neque ea interpretatione mea aut ornatius explicari aut planius
exprimi possint, dabis hanc veniam, mi frater, ut opinor, ut eorum, quibus
summa dicendi laus a nostris hominibus concessa est, auctoritatem Graecis
anteponam.
[VII] [24] Cum igitur vehementius inveheretur in causam
principum consul Philippus Drusique tribunatus pro senatus auctoritate
susceptus infringi iam debilitarique videretur, dici mihi memini ludorum
Romanorum diebus L. Crassum quasi conligendi sui causa se in Tusculanum
contulisse; venisse eodem, socer eius qui fuerat, Q. Mucius dicebatur et M.
Antonius, homo et consiliorum in re publica socius et summa cum Crasso
familiaritate coniunctus. [25] Exierant autem cum ipso Crasso adulescentes
et Drusi maxime familiares et in quibus magnam tum spem maiores natu
dignitatis suae conlocarent, C. Cotta, qui [tum] tribunatum plebis petebat,
et P. Sulpicius, qui deinceps eum magistratum petiturus putabatur. [26] Hi
primo die de temporibus deque universa re publica, quam ob causam venerant,
multum inter se usque ad extremum tempus diei conlocuti sunt; quo quidem
sermone multa divinitus a tribus illis consularibus Cotta deplorata et
commemorata narrabat, ut nihil incidisset postea civitati mali, quod non
impendere illi tanto ante vidissent. [27] Eo autem omni sermone confecto,
tantam in Crasso humanitatem fuisse, ut, cum lauti accubuissent, tolleretur
omnis illa superioris tristitia sermonis eaque esset in homine iucunditas
et tantus in loquendo lepos, ut dies inter eos curiae fuisse videretur,
convivium Tusculani; [28] postero autem die, cum illi maiores natu satis
quiessent et in ambulationem ventum esset, [dicebat] tum Scaevolam duobus
spatiis tribusve factis dixisse "cur non imitamur, Crasse, Socratem illum,
qui est in Phaedro Platonis? Nam me haec tua platanus admonuit, quae non
minus ad opacandum hunc locum patulis est diffusa ramis, quam illa, cuius
umbram secutus est Socrates, quae mihi videtur non tam ipsa acula, quae
describitur, quam Platonis oratione crevisse, et quod ille durissimis
pedibus fecit, ut se abiceret in herba atque ita [illa], quae philosophi
divinitus ferunt esse dicta, loqueretur, id meis pedibus certe concedi est
aequius." [29] Tum Crassum "immo vero commodius etiam"; pulvinosque
poposcisse et omnis in eis sedibus, quae erant sub platano, consedisse
dicebat.
