Newsgroup: it.comp.hardware.video-3d
Titolo: De oratore 4

[XII] Quid ergo interest aut qui discernes eorum, quos nominavi, in dicendo
ubertatem et copiam ab eorum exilitate, qui hac dicendi varietate et
elegantia non utuntur? Vnum erit profecto, quod ei, qui bene dicunt,
adferunt proprium, compositam orationem et ornatam et artificio quodam et
expolitione distinctam; haec autem oratio, si res non subest ab oratore
percepta et cognita, aut nulla sit necesse est aut omnium inrisione
ludatur. [51] Quid est enim tam furiosum, quam verborum vel optimorum atque
ornatissimorum sonitus inanis, nulla subiecta sententia nec scientia?
Quicquid erit igitur quacumque ex arte, quocumque de genere, orator id, si
tamquam clientis causam didicerit, dicet melius et ornatius quam ipse ille
eius rei inventor atque artifex. [52] Nam si quis erit qui hoc dicat, esse
quasdam oratorum proprias sententias atque causas et certarum rerum
forensibus cancellis circumscriptam scientiam, fatebor equidem in his magis
adsidue versari hanc nostram dictionem, sed tamen in his ipsis rebus
permulta sunt, quae ipsi magistri, qui rhetorici vocantur, nec tradunt nec
tenent. [53] Quis enim nescit maximam vim exsistere oratoris in hominum
mentibus vel ad iram aut ad odium aut ad dolorem incitandis vel ab hisce
eisdem permotionibus ad lenitatem misericordiamque revocandis? Quae nisi
qui naturas hominum vimque omnem humanitatis causasque eas, quibus mentes
aut incitantur aut reflectuntur, penitus perspexerit, dicendo quod volet
perficere non poterit. [54] Atque totus hic locus philosophorum proprius
videtur, neque orator me auctore umquam repugnabit; sed, cum illis
cognitionem rerum concesserit, quod in ea solum illi voluerint elaborare,
tractationem orationis, quae sine illa scientia est nulla, sibi adsumet;
hoc enim est proprium oratoris, quod saepe iam dixi, oratio gravis et
ornata et hominum sensibus ac mentibus accommodata.
[XIII] [55] Quibus
de rebus Aristotelem et Theophrastum scripsisse fateor; sed vide ne hoc,
Scaevola, totum sit a me: nam ego, quae sunt oratori cum illis communia,
non mutuor ab illis, isti quae de his rebus disputant, oratorum esse
concedunt, itaque ceteros libros artis suae nomine, hos rhetoricos et
inscribunt et appellant. [56] Etenim cum illi in dicendo inciderint loci,
quod persaepe evenit, ut de dis immortalibus, de pietate, de concordia, de
amicitia, de communi civium, de hominum, de gentium iure, de aequitate, de
temperantia, de magnitudine animi, de omni virtutis genere sit dicendum,
clamabunt, credo, omnia gymnasia atque omnes philosophorum scholae sua esse
haec omnia propria, nihil omnino ad oratorem pertinere; [57] quibus ego, ut
de his rebus in angulis consumendi oti causa disserant, cum concessero,
illud tamen oratori tribuam et dabo, ut eadem, de quibus illi tenui quodam
exsanguique sermone disputant, hic cum omni iucunditate et gravitate
explicet. Haec ego cum ipsis philosophis [tum] Athenis disserebam; cogebat
enim me M. Marcellus hic noster, qui [nunc aedilis curulis est et]
profecto, nisi ludos nunc faceret, huic nostro sermoni interesset; ac iam
tum erat adulescentulus his studiis mirifice deditus. [58] Iam vero de
legibus constituendis, de bello, de pace, de sociis, de vectigalibus, de
iure civium generatim in ordines aetatesque discriptorum dicant vel Graeci,
si volunt, Lycurgum aut Solonem - quamquam illos quidem censemus in numero
eloquentium reponendos - scisse melius quam Hyperidem aut Demosthenem,
perfectos iam homines in dicendo et perpolitos, vel nostri decem viros, qui
XII tabulas perscripserunt, quos necesse est fuisse prudentis, anteponant
in hoc genere et Ser. Galbae et socero tuo C. Laelio, quos constat dicendi
gloria praestitisse. [59] Numquam enim negabo esse quasdam partis proprias
eorum, qui in his cognoscendis atque tractandis studium suum omne
posuerunt, sed oratorem plenum atque perfectum esse eum, qui de omnibus
rebus possit copiose varieque dicere.
[XIV] Etenim saepe in eis causis,
quas omnes proprias esse oratorum confitentur,est aliquid, quod non ex usu
forensi, quem solum oratoribus conceditis, sed ex obscuriore aliqua
scientia sit promendum atque sumendum. [60] Quaero enim num possit aut
contra imperatorem aut pro imperatore dici sine rei militaris usu aut saepe
etiam sine regionum terrestrium aut maritimarum scientia; num apud populum
de legibus iubendis aut vetandis, num in senatu de omni rei publicae genere
dici sine summa rerum civilium cognitione et prudentia; num admoveri possit
oratio ad sensus animorum atque motus vel inflammandos vel etiam
exstinguendos, quod unum in oratore dominatur, sine diligentissima
pervestigatione earum omnium rationum, quae de naturis humani generis ac
moribus a philosophis explicantur. [61] Atque haud scio an minus vobis hoc
sim probaturus; equidem non dubitabo, quod sentio, dicere: physica ista
ipsa et mathematica et quae paulo ante ceterarum artium propria posuisti,
scientiae sunt eorum, qui illa profitentur, inlustrari autem oratione si
quis istas ipsas artis velit, ad oratoris ei confugiendum est facultatem.
[62] Neque enim si Philonem illum architectum, qui Atheniensibus
armamentarium fecit, constat perdiserte populo rationem operis sui
reddidisse, existimandum est architecti potius artificio disertum quam
oratoris fuisse; nec, si huic M. Antonio pro Hermodoro fuisset de navalium
opere dicendum, non, cum ab illo causam didicisset, ipse ornate de alieno
artificio copioseque dixisset; neque vero Asclepiades, is quo nos medico
amicoque usi sumus tum eloquentia vincebat ceteros medicos, in eo ipso,
quod ornate dicebat, medicinae facultate utebatur, non eloquentiae. [63]
Atque illud est probabilius, neque tamen verum, quod Socrates dicere
solebat, omnis in eo, quod scirent, satis esse eloquentis; illud verius,
neque quemquam in eo disertum esse posse, quod nesciat, neque, si optime
sciat ignarusque sit faciundae ac poliendae orationis, diserte id ipsum, de
quo sciat, posse dicere.
[XV] [64] Quam ob rem, si quis universam et
propriam oratoris vim definire complectique vult, is orator erit mea
sententia hoc tam gravi dignus nomine, qui, quaecumque res inciderit, quae
sit dictione explicanda, prudenter et composite et ornate et memoriter
dicet cum quadam actionis etiam dignitate. [65] Sin cuipiam nimis infinitum
videtur, quod ita posui "quaecumque de re," licet hinc quantum cuique
videbitur circumcidat atque amputet, tamen illud tenebo, si, quae ceteris
in artibus atque studiis sita sunt, orator ignoret tantumque ea teneat,
quae sint in disceptationibus atque usu forensi, tamen his de rebus ipsis
si sit ei dicendum, cum cognoverit ab eis, qui tenent, quae sint in quaque
re, multo oratorem melius quam ipsos illos, quorum eae sint artes, esse
dicturum. [66] Ita si de re militari dicendum huic erit Sulpicio, quaeret a
C. Mario adfini nostro et, cum acceperit, ita pronuntiabit, ut ipsi C.
Mario paene hic melius quam ipse illa scire videatur; sin de iure civili,
tecum communicabit, te hominem prudentissimum et peritissimum in eis ipsis
rebus, quas abs te didicerit, dicendi arte superabit. [67] Sin quae res
inciderit, in qua de natura, de vitiis hominum, de cupiditatibus, de modo,
de continentia, de dolore, de morte dicendum sit, forsitan, si ei sit
visum, - etsi haec quidem nosse debet orator -, cum Sex. Pompeio, erudito
homine in philosophia, communicarit; hoc profecto efficiet ut, quamcumque
rem a quoquo cognoverit, de ea multo dicat ornatius quam ille ipse, unde
cognorit. [68] Sed si me audiet, quoniam philosophia in tris partis est
tributa, in naturae obscuritatem, in disserendi subtilitatem, in vitam
atque mores, duo illa relinquamus atque largiamur inertiae nostrae; tertium
vero, quod semper oratoris fuit, nisi tenebimus, nihil oratori, in quo
magnus esse possit, relinquemus. [69] Qua re hic locus de vita et moribus
totus est oratori perdiscendus; cetera si non didicerit, tamen poterit, si
quando opus erit, ornare dicendo, si modo ad eum erunt delata et ei
tradita.
--------------------------------
Inviato via 
http://usenet.iol.it

[XVI] Etenim si constat inter doctos, hominem ignarum astrologiae
ornatissimis atque optimis versibus Aratum de caelo stellisque dixisse; si
de rebus rusticis hominem ab agro remotissimum Nicandrum Colophonium
poetica quadam facultate, non rustica, scripsisse praeclare, quid est cur
non orator de rebus eis eloquentissime dicat, quas ad certam causam
tempusque cognorit? [70] Est enim finitimus oratori poeta, numeris
astrictior paulo, verborum autem licentia liberior, multis vero ornandi
generibus socius ac paene par; in hoc quidem certe prope idem, nullis ut
terminis circumscribat aut definiat ius suum, quo minus ei liceat eadem
illa facultate et copia vagari qua velit. [71] Nam quod illud, Scaevola,
negasti te fuisse laturum, nisi in meo regno esses, quod in omni genere
sermonis, in omni parte humanitatis dixerim oratorem perfectum esse debere:
numquam me hercule hoc dicerem, si eum, quem fingo, me ipsum esse
arbitrarer. [72] Sed, ut solebat C. Lucilius saepe dicere, homo tibi
subiratus, mihi propter eam ipsam causam minus quam volebat familiaris, sed
tamen et doctus et perurbanus, sic sentio neminem esse in oratorum numero
habendum, qui non sit omnibus eis artibus, quae sunt libero dignae,
perpolitus; quibus ipsis si in dicendo non utimur, tamen apparet atque
exstat, utrum simus earum rudes an didicerimus: [73] ut qui pila ludunt,
non utuntur in ipsa lusione artificio proprio palaestrae, sed indicat ipse
motus, didicerintne palaestram an nesciant, et qui aliquid fingunt, etsi
tum pictura nihil utuntur, tamen, utrum sciant pingere an nesciant, non
obscurum est; sic in orationibus hisce ipsis iudiciorum, contionum,
senatus, etiam si proprie ceterae non adhibeantur artes, tamen facile
declaratur, utrum is, qui dicat, tantum modo in hoc declamatorio sit opere
iactatus an ad dicendum omnibus ingenuis artibus instructus accesserit."
[XVII] [74] Tum ridens Scaevola "non luctabor tecum," inquit "Crasse,
amplius; id enim ipsum, quod contra me locutus es, artificio quodam es
consecutus, ut et mihi, quae ego vellem non esse oratoris, concederes et ea
ipsa nescio quo modo rursus detorqueres atque oratori propria traderes.
[75] Quae, cum ego praetor Rhodum venissem et cum summo doctore istius
disciplinae Apollonio ea, quae a Panaetio acceperam, contulissem, inrisit
ille quidem, ut solebat, philosophiam atque contempsit multaque non tam
graviter dixit quam facete; tua autem fuit oratio eius modi, non ut ullam
artem doctrinamve contemneres, sed ut omnis comites ac ministratrices
oratoris esse diceres. [76] Quas ego si quis sit unus complexus omnis,
idemque si ad eas facultatem istam ornatissimae orationis adiunxerit, non
possum dicere eum non egregium quendam hominem atque admirandum fore; sed
is, si quis esset aut si etiam umquam fuisset aut vero si esse posset, tu
esses unus profecto, qui et meo iudicio et omnium vix ullam ceteris
oratoribus - pace horum dixerim laudem reliquisti. [77] Verum si tibi ipsi
nihil deest, quod in forensibus rebus civilibusque versatur, quin scias,
neque eam tamen scientiam, quam adiungis oratori, complexus es, videamus ne
plus ei tribuamus quam res et veritas ipsa concedat." [78] Hic Crassus
"memento" inquit "me non de mea, sed de oratoris facultate dixisse; quid
enim nos aut didicimus aut scire potuimus, qui ante ad agendum quam ad
cognoscendum venimus; quos in foro, quos in ambitione, quos in re publica,
quos in amicorum negotiis res ipsa ante confecit quam possemus aliquid de
rebus tantis suspicari? [79] Quod si tibi tantum in nobis videtur esse,
quibus etiam si ingenium, ut tu putas, non maxime defuit, doctrina certe et
otium et hercule etiam studium illud discendi acerrimum defuit, quid
censes, si ad alicuius ingenium vel maius illa, quae ego non attingi,
accesserint, qualem illum et quantum oratorem futurum?"
[XVIII] [80] Tum
Antonius "probas mihi" inquit "ista, Crasse, quae dicis, nec dubito quin
multo locupletior in dicendo futurus sit, si quis omnium rerum atque artium
rationem naturamque comprehenderit; [81] sed primum id difficile est factu,
praesertim in hac nostra vita nostrisque occupationibus; deinde illud etiam
verendum est ne abstrahamur ab hac exercitatione et consuetudine dicendi
populari et forensi. Aliud enim mihi quoddam orationis genus esse videtur
eorum hominum, de quibus paulo ante dixisti, quamvis illi ornate et
graviter aut de natura rerum aut de humanis rebus loquantur: nitidum
quoddam genus est verborum et laetum, et palaestrae magis et olei, quam
huius civilis turbae ac fori. [82] Namque egomet, qui sero ac leviter
Graecas litteras attigissem, tamen cum pro consule in Ciliciam proficiscens
venissem Athenas, compluris tum ibi dies sum propter navigandi
difficultatem commoratus; sed, cum cotidie mecum haberem homines
doctissimos, eos fere ipsos, qui abs te modo sunt nominati, cum hoc nescio
quo modo apud eos increbruisset, me in causis maioribus sicuti te solere
versari, pro se quisque ut poterat de officio et de ratione oratoris
disputabat. [83] Horum alii, sicuti iste ipse Mnesarchus, hos, quos nos
oratores vocaremus, nihil esse dicebat nisi quosdam operarios lingua celeri
et exercitata; oratorem autem, nisi qui sapiens esset, esse neminem, atque
ipsam eloquentiam, quod ex bene dicendi scientia constaret, unam quandam
esse virtutem, et qui unam virtutem haberet, omnis habere easque esse inter
se aequalis et paris; ita, qui esset eloquens, eum virtutes omnis habere
atque esse sapientem. Sed haec erat spinosa quaedam et exilis oratio
longaque a nostris sensibus abhorrebat. [84] Charmadas vero multo uberius
eisdem de rebus loquebatur, non quo aperiret sententiam suam; hic enim mos
erat patrius Academiae adversari semper omnibus in disputando; sed cum
maxime tamen hoc significabat, eos, qui rhetores nominarentur et qui
dicendi praecepta traderent, nihil plane tenere neque posse quemquam
facultatem adsequi dicendi, nisi qui philosophorum inventa didicisset.
[XIX] [85] Disputabant contra diserti homines Athenienses et in re publica
causisque versati, in quis erat etiam is, qui nuper Romae fuit, Menedemus,
hospes meus; qui cum diceret esse quandam prudentiam, quae versaretur in
perspiciendis rationibus constituendarum et regendarum rerum publicarum,
excitabatur homo promptus atque omni abundans doctrina et quadam
incredibili varietate rerum atque copia: omnis enim partis illius ipsius
prudentiae petendas esse a philosophia docebat neque ea, quae statuerentur
in re publica de dis immortalibus, de disciplina iuventutis, de iustitia,
de patientia, de temperantia, de modo rerum omnium, ceteraque, sine quibus
civitates aut esse aut bene moratae esse non possent, usquam in eorum
inveniri libellis; [86] quod si tantam vim rerum maximarum arte sua
rhetorici illi doctores complecterentur, quaerebat, cur de prooemiis et de
epilogis et de huius modi nugis - sic enim appellabat - referti essent
eorum libri, de civitatibus instituendis, de scribendis legibus, de
aequitate, de iustitia, de fide, de frangendis cupiditatibus, de
conformandis hominum moribus littera nulla in eorum libris inveniretur.
[87] Ipsa vero praecepta sic inludere solebat, ut ostenderet non modo eos
expertis esse illius prudentiae, quam sibi asciscerent, sed ne hanc quidem
ipsam dicendi rationem ac viam nosse: caput enim esse arbitrabatur
oratoris, ut et ipse eis, apud quos ageret, talis, qualem se esse optaret,
videretur; id fieri vitae dignitate, de qua nihil rhetorici isti doctores
in praeceptis suis reliquissent; et uti ei qui audirent sic adficerentur
animis, ut eos adfici vellet orator; quod item fieri nullo modo posse, nisi
cognosset is, qui diceret, quot modis hominum mentes et quibus et quo
genere orationis in quamque partem moverentur; haec autem esse penitus in
media philosophia retrusa atque abdita, quae isti rhetores ne primoribus
quidem labris attigissent. [88] Ea Menedemus exemplis magis quam argumentis
conabatur refellere; memoriter enim multa ex orationibus Demostheni
praeclare scripta pronuntians docebat illum in animis vel iudicum vel
populi in omnem partem dicendo permovendis non fuisse ignarum, quibus ea
rebus consequeretur, quae negaret ille sine philosophia quemquam nosse
posse.
[XX] [89] Huic respondebat non se negare Demosthenem summam
prudentiam summamque vim habuisse dicendi, sed sive ille hoc ingenio
potuisset sive, id quod constaret, Platonis studiosus audiendi fuisset, non
quid ille potuisset, sed quid isti docerent esse quaerendum. [90] Saepe
etiam in eam partem ferebatur oratione, ut omnino disputaret nullam artem
esse dicendi: idque cum argumentis docuerat, quod ita nati essemus, ut et
blandiri eis subtiliter, a quibus esset petendum, et adversarios minaciter
terrere possemus et rem gestam exponere et id, quod intenderemus,
confirmare et, quod contra diceretur, refellere, ad extremum deprecari
aliquid et conqueri, quibus in rebus omnis oratorum versaretur facultas; et
quod consuetudo exercitatioque intellegendi prudentiam acueret atque
eloquendi celeritatem incitaret; tum etiam exemplorum copia nitebatur. [91]
Nam primum quasi dedita opera neminem scriptorem artis ne mediocriter
quidem disertum fuisse dicebat, cum repeteret usque a Corace nescio quo et
Tisia, quos artis illius inventores et principes fuisse constaret;
eloquentissimos autem homines, qui ista nec didicissent nec omnino scire
curassent, is innumerabilis quosdam nominabat; in quibus etiam, sive ille
inridens sive quod ita putaret atque ita audisset, me in illo numero, qui
illa non didicissem et tamen, ut ipse dicebat, possem aliquid in dicendo,
proferebat; quorum ego alterum illi facile adsentiebar, nihil me didicisse,
in altero autem me inludi ab eo aut etiam ipsum errare arbitrabar. [92]
Artem vero negabat esse ullam, nisi quae cognitis penitusque perspectis et
in unum exitum spectantibus et numquam fallentibus rebus contineretur; haec
autem omnia, quae tractarentur ab oratoribus, dubia esse et incerta;
quoniam et dicerentur ab eis, qui omnia ea non plane tenerent, et
audirentur ab eis, quibus non scientia esset tradenda, sed exigui temporis
aut falsa aut certe obscura opinio. [93] Quid multa? Sic mihi tum
persuadere videbatur neque artificium ullum esse dicendi neque quemquam
posse, nisi qui illa, quae a doctissimis hominibus in philosophia
dicerentur, cognosset, aut callide aut copiose dicere; in quibus Charmadas
solebat ingenium tuum, Crasse, vehementer admirari: me sibi perfacilem in
audiendo, te perpugnacem in disputando esse visum.


[XXI] [94] Itaque ego hac eadem opinione adductus scripsi etiam illud
quodam in libello, qui me imprudente et invito excidit et pervenit in manus
hominum, disertos cognosse me non nullos, eloquentem adhuc neminem, quod
eum statuebam disertum, qui posset satis acute atque dilucide apud
mediocris homines ex communi quadam opinione hominum dicere, eloquentem
vero, qui mirabilius et magnificentius augere posset atque ornare quae
vellet, omnisque omnium rerum, quae ad dicendum pertinerent, fontis animo
ac memoria contineret. Id si est difficile nobis, quod ante, quam ad
discendum ingressi sumus, obruimur ambitione et foro, sit tamen in re
positum atque natura: [95] ego enim, quantum auguror coniectura quantaque
ingenia in nostris hominibus esse video, non despero fore aliquem
aliquando, qui et studio acriore quam nos sumus atque fuimus et otio ac
facultate discendi maiore ac maturiore et labore atque industria superiore,
cum se ad audiendum legendum scribendumque dederit, exsistat talis orator,
qualem quaerimus, qui iure non solum disertus, sed etiam eloquens dici
possit; qui tamen mea sententia aut hic est iam Crassus aut, si quis pari
fuerit ingenio pluraque quam hic et audierit et lectitarit et scripserit,
paulum huic aliquid poterit addere."
[96] Hoc loco Sulpicius
"insperanti" inquit "mihi et Cottae, sed valde optanti utrique nostrum
cecidit, ut in istum sermonem, Crasse, delaberemini; nobis enim huc
venientibus satis iucundum fore videbatur, si, cum vos de rebus aliis
loqueremini, tamen nos aliquid ex sermone vestro memoria dignum excipere
possemus; ut vero penitus in eam ipsam totius huius vel studi vel artifici
vel facultatis disputationem paene intimam veniretis, vix optandum nobis
videbatur. [97] Ego enim, qui ab ineunte aetate incensus essem studio
utriusque vestrum, Crassi vero etiam amore, cum ab eo nusquam discederem,
verbum ex eo numquam elicere potui de vi ac ratione dicendi, cum et per me
ipsum egissem et per Drusum saepe temptassem; quo in genere tu, Antoni,
vere loquar - numquam mihi percontanti aut quaerenti aliquid defuisti et
persaepe me, quae soleres in dicendo observare, docuisti. [98] Nunc,
quoniam uterque vestrum patefecit earum ipsarum rerum aditum, quas
quaerimus, et quoniam princeps Crassus eius sermonis ordiendi fuit, date
nobis hanc veniam, ut ea, quae sentitis de omni genere dicendi, subtiliter
persequamini; quod quidem si erit a vobis impetratum, magnam habebo,
Crasse, huic palaestrae et Tusculano tuo gratiam et longe Academiae illi ac
Lycio tuum hoc suburbanum gymnasium anteponam."
[XXII] [99] Tum ille
"immo vero," inquit "Sulpici, rogemus Antonium, qui et potest facere, quod
requiris, et consuevit, ut te audio dicere: nam me quidem [fateor semper] a
genere hoc toto sermonis refugisse et tibi cupienti atque instanti
saepissime negasse, [ut] tute paulo ante dixisti; quod ego non superbia
neque inhumanitate faciebam neque quod tuo studio rectissimo atque optimo
non obsequi vellem, praesertim cum te unum ex omnibus ad dicendum maxime
natum aptumque cognossem, sed me hercule istius disputationis insolentia
atque earum rerum, quae quasi in arte traduntur? inscitia." [100] Tum Cotta
"quoniam [id,] quod difficillimum nobis videbatur, ut omnino de his rebus,
Crasse, loquerere, adsecuti sumus, de reliquo iam nostra culpa fuerit, si
te, nisi omnia, quae percontati erimus, explicaris, dimiserimus." [101] "De
eis, credo, rebus," inquit Crassus "ut in cretionibus scribi solet: QVIBVS
SCIAM POTEROQVE." Tum ille "nam quod tu non poteris aut nescies, quis
nostrum tam impudens est qui se scire aut posse postulet?" "Iam vero ista
condicione, dum mihi liceat negare posse quod non potero et fateri nescire
quod nesciam, licet" inquit Crassus "vestro arbitratu percontemini." [102]
"Atqui" inquit [Sulpicius] "hoc ex te, de quo modo Antonius euit, quid
sentias, quaerimus, existimesne artem aliquam esse dicendi?" "Quid? mihi
vos nunc" inquit Crassus "tamquam alicui Graeculo otioso et loquaci et
fortasse docto atque erudito quaestiunculam, de qua meo arbitratu loquar,
ponitis? Quando enim me ista curasse aut cogitasse arbitramini et non
semper inrisisse potius eorum hominum impudentiam, qui cum in schola
adsedissent, ex magna hominum frequentia dicere iuberent, si quis quid
quaereret? [103] Quod primum ferunt Leontinum fecisse Gorgiam, qui
permagnum quiddam suscipere ac profiteri videbatur, cum se ad omnia, de
quibus quisque audire vellet, esse paratum denuntiaret; postea vero vulgo
hoc facere coeperunt hodieque faciunt, ut nulla sit res neque tanta neque
tam improvisa neque tam nova, de qua se non omnia, quae dici possint,
profiteantur esse dicturos. [104] Quod si te, Cotta, arbitrarer aut te,
Sulpici, de eis rebus audire velle, adduxissem huc Graecum aliquem, qui nos
istius modi disputationibus delectaret; quod ne nunc quidem difficile factu
est: est enim apud M. Pisonem adulescentem [iam] huic studio deditum, summo
homo ingenio nostrique cupidissimus, Peripateticus Staseas, homo nobis sane
familiaris et, ut inter homines peritos constare video, in illo suo genere
omnium princeps."


[XXIII] [105] "Quem tu mihi" inquit Mucius "Staseam, quem Peripateticum
narras? Gerendus est tibi mos adulescentibus, Crasse, qui non Graeci
[alicuius] cotidianam loquacitatem sine usu neque ex scholis cantilenam
requirunt, sed ex homine omnium sapientissimo atque eloquentissimo atque ex
eo, qui non in libellis, sed in maximis causis et in hoc domicilio imperi
et gloriae sit consilio linguaque princeps, cuius vestigia persequi
cupiunt, eius sententiam sciscitantur. [106] Equidem te cum in dicendo
semper putavi deum, tum vero tibi numquam eloquentiae maiorem tribui laudem
quam humanitatis; qua nunc te uti vel maxime decet neque defugere eam
disputationem, ad quam te duo excellentes ingeniis adulescentes cupiunt
accedere." [107] "Ego vero" inquit "istis obsequi studeo neque gravabor
breviter meo more, quid quaque de re sentiam, dicere. Ac primum illud -
quoniam auctoritatem tuam neglegere, Scaevola, fas mihi non esse puto -
respondeo, mihi dicendi aut nullam artem aut pertenuem videri, sed omnem
esse contentionem inter homines doctos in verbi controversia positam. [108]
Nam si ars ita definitur, ut paulo ante euit Antonius, ex rebus penitus
perspectis planeque cognitis atque ab opinionis arbitrio seiunctis
scientiaque comprehensis, non mihi videtur ars oratoris esse ulla; sunt
enim varia et ad vulgarem popularemque sensum accommodata omnia genera
huius forensis nostrae dictionis. [109] Sin autem ea, quae observata sunt
in usu ac tractatione dicendi, haec ab hominibus callidis ac peritis
animadversa ac notata, verbis definita, generibus inlustrata, partibus
distributa sunt - id quod video potuisse fieri -, non intellego, quam ob
rem non, si minus illa subtili definitione, at hac vulgari opinione ars
esse videatur. Sed sive est ars sive artis quaedam similitudo, non est ea
quidem neglegenda; verum intellegendum est alia quaedam ad consequendam
eloquentiam esse maiora."
[XXIV] [110] Tum Antonius vehementer se
adsentiri Crasso dixit, quod neque ita amplecteretur artem, ut ei solerent,
qui omnem vim dicendi in arte ponerent, neque rursus eam totam, sicut
plerique philosophi facerent, repudiaret. "Sed existimo" inquit "gratum te
his, Crasse, facturum, si ista eueris quae putas ad dicendum plus quam
ipsam artem posse prodesse." [111] "Dicam equidem, quoniam institui,
petamque a vobis," inquit "ne has meas ineptias efferatis; quamquam
moderabor ipse, ne ut quidam magister atque artifex, sed quasi unus ex
togatorum numero atque ex forensi usu homo mediocris neque omnino rudis
videar non ipse a me aliquid promisisse, sed fortuito in sermonem vestrum
incidisse. [112] Equidem cum peterem magistratum, solebam in prensando
dimittere a me Scaevolam, cum ita ei dicerem, me velle esse ineptum, id
erat, petere blandius, quod, nisi inepte fieret, bene non posset fieri; -
hunc autem esse unum hominem ex omnibus, quo praesente ego ineptum esse me
minime vellem - quem quidem nunc mearum ineptiarum testem et spectatorem
fortuna constituit: nam quid est ineptius quam de dicendo dicere, cum ipsum
dicere numquam sit non ineptum, nisi cum est necessarium?" [113] "Perge
vero," inquit "Crasse," Mucius; "istam enim culpam, quam vereris, ego
praestabo."
[XXV] "Sic igitur" inquit "sentio," Crassus "naturam primum
atque ingenium ad dicendum vim adferre maximam; neque vero istis, de quibus
paulo ante dixit Antonius, scriptoribus artis rationem dicendi et viam, sed
naturam defuisse; nam et animi atque ingeni celeres quidam motus esse
debent, qui et ad excogitandum acuti et ad explicandum ornandumque sint
uberes et ad memoriam firmi atque diuturni; [114] et si quis est qui haec
putet arte accipi posse, - quod falsum est; praeclare enim res se habeat,
si haec accendi aut commoveri arte possint; inseri quidem et donari ab arte
non possunt; omnia sunt enim illa dona naturae - quid de illis dicam, quae
certe cum ipso homine nascuntur, linguae solutio, vocis sonus, latera,
vires, conformatio quaedam et figura totius oris et corporis? [115] Neque
enim haec ita dico, ut ars aliquos limare non possit - neque enim ignoro,
et quae bona sint, fieri meliora posse doctrina, et, quae non optima,
aliquo modo acui tamen et corrigi posse -, sed sunt quidam aut ita lingua
haesitantes aut ita voce absoni aut ita vultu motuque corporis vasti atque
agrestes, ut, etiam si ingeniis atque arte valeant, tamen in oratorum
numerum venire non possint; sunt autem quidam ita in eisdem rebus habiles,
ita naturae mulieribus ornati, ut non nati, sed ab aliquo deo ficti esse
videantur. [116] Magnum quoddam est onus atque munus suscipere atque
profiteri se esse, omnibus silentibus, unum maximis de rebus magno in
conventu hominum audiendum; adest enim fere nemo, quin acutius atque acrius
vitia in dicente quam recta videat; ita quicquid est, in quo offenditur, id
etiam illa, quae laudanda sunt, obruit. [117] Neque haec in eam sententiam
disputo, ut homines adulescentis, si quid naturale forte non habeant,
omnino a dicendi studio deterream: quis enim non videt C. Coelio, aequali
meo, magno honori fuisse, homini novo, illam ipsam, quamcumque adsequi
potuerat, in dicendo mediocritatem? Quis vestrum aequalem, Q. Varium,
vastum hominem atque foedum, non intellegit illa ipsa facultate, quamcumque
habuit, magnam esse in civitate gratiam consecutum?
[XXVI] [118] Sed
quia de oratore quaerimus, fingendus est nobis oratione nostra detractis
omnibus vitiis orator atque omni laude cumulatus. Neque enim, si multitudo
litium, si varietas causarum, si haec turba et barbaria forensis dat locum
vel vitiosissimis oratoribus, idcirco nos hoc, quod quaerimus, omittemus.
Itaque in eis artibus, in quibus non utilitas quaeritur necessaria, sed
animi libera quaedam oblectatio, quam diligenter et quam prope fastidiose
iudicamus! Nullae enim lites neque controversiae sunt, quae cogant homines
sicut in foro non bonos oratores, item in theatro actores malos perpeti.
[119] Est igitur oratori diligenter providendum, non uti eis satis faciat,
quibus necesse est, sed ut eis admirabilis esse videatur, quibus libere
liceat iudicare; ac, si quaeritis, plane quid sentiam enuntiabo apud
homines familiarissimos, quod adhuc semper tacui et tacendum putavi: mihi
etiam qui optime dicunt quique id facillime atque ornatissime facere
possunt, tamen, nisi timide ad dicendum accedunt et in ordienda oratione
perturbantur, paene impudentes videntur, - [120] tametsi id accidere non
potest; ut enim quisque optime dicit, ita maxime dicendi difficultatem
variosque eventus orationis exspectationemque hominum pertimescit; - qui
vero nihil potest dignum re, dignum nomine oratoris, dignum hominum auribus
efficere atque edere, is mihi, etiam si commovetur in dicendo, tamen
impudens videtur; non enim pudendo, sed non faciendo id, quod non decet,
impudentiae nomen effugere debemus; [121] quem vero non pudet, - id quod in
plerisque video hunc ego non reprehensione solum, sed etiam poena dignum
puto. Equidem et in vobis animum advertere soleo et in me ipso saepissime
experior, ut et exalbescam in principiis dicendi et tota mente atque
artubus omnibus contremiscam; adulescentulus vero sic initio accusationis
exanimatus sum, ut hoc summum beneficium Q. Maximo debuerim, quod continuo
consilium dimiserit, simul ac me fractum ac debilitatum metu viderit."
[122] Hic omnes adsensi significare inter sese et conloqui coeperunt; fuit
enim mirificus quidam in Crasso pudor, qui tamen non modo non obesset eius
orationi, sed etiam probitatis commendatione prodesset.
[XXVII] Tum
Antonius "saepe, ut dicis," inquit "animadverti, Crasse, et te et ceteros
summos oratores, quamquam tibi par mea sententia nemo umquam fuit, in
dicendi exordio permoveri; [123] cuius quidem rei cum causam quaererem,
quidnam esset cur, ut in quoque oratore plurimum esset, ita maxime is
pertimesceret, has causas inveniebam duas: unam, quod intellegerent ei,
quos usus ac natura docuisset, non numquam summis oratoribus non satis ex
sententia eventum dicendi procedere; ita non iniuria, quotienscumque
dicerent, id, quod aliquando posset accidere, ne illo ipso tempore
accideret, timere; [124] altera est haec, de qua queri saepe soleo; quod
ceterarum homines artium spectati et probati, si quando aliquid minus bene
fecerunt quam solent, aut noluisse aut valetudine impediti non potuisse
consequi id, quod scirent, putantur: "noluit" inquiunt "hodie agere
Roscius," aut "crudior fuit"; oratoris peccatum, si quod est animadversum,
stultitiae peccatum videtur; [125] stultitia autem excusationem non habet,
quia nemo videtur, aut quia crudus fuerit aut quod ita maluerit, stultus
fuisse; quo etiam gravius iudicium in dicendo subimus: quotiens enim
dicimus, totiens de nobis iudicatur, et, qui semel in gestu peccavit, non
continuo existimatur nescire gestum, cuius autem in dicendo quid
reprehensum est, aut aeterna in eo aut certe diuturna valet opinio
tarditas.
