Newsgroup: it.comp.hardware.video-3d
Titolo: De oratore 5

[XXVIII] [126] Illud vero, quod a te dictum est, esse permulta, quae orator
a natura nisi haberet, non multum a magistro adiuvaretur, valde tibi
adsentior inque eo vel maxime probavi summum illum doctorem, Alabandensem
Apollonium, qui cum mercede doceret, tamen non patiebatur eos, quos
iudicabat non posse oratores evaderet, operam apud sese perdere,
dimittebatque et ad quam quemque artem putabat esse aptum, ad eam impellere
atque hortari solebat. [127] Satis est enim in ceteris artificiis
percipiendis tantum modo similem esse hominis et id, quod tradatur vel
etiam inculcetur, si qui forte sit tardior, posse percipere animo et
memoria custodire; non quaeritur mobilitas linguae, non celeritas verborum,
non denique ea, quae nobis non possumus fingere, facies, vultus, sonus:
[128] in oratore autem acumen dialecticorum, sententiae philosophorum,
verba prope poetarum, memoria iuris consultorum, voX] tragoedorum, gestus
paene summorum actorum est requirendus; quam ob rem nihil in hominum genere
rarius perfecto oratore inveniri potest; quae enim, singularum rerum
artifices singula si mediocriter adepti sunt, probantur, ea nisi omnia sunt
in oratore summa, probari non possunt. [129] Tum Crassus "atqui vide"
inquit "in artificio perquam tenui et levi quanto plus adhibeatur
diligentiae, quam in hac re, is quam constat esse maximam: saepe enim soleo
audire Roscium, cum ita dicat, se adhuc reperire discipulum, quem quidem
probaret, potuisse neminem, non quo non essent quidam probabiles, sed quia,
si aliquid modo esset viti, id ferre ipse non posset; nihil est enim tam
insigne nec tam ad diuturnitatem memoriae stabile quam id, in quo aliquid
offenderis. [130] Itaque ut ad hanc similitudinem huius histrionis
oratoriam laudem dirigamus, videtisne quam nihil ab eo nisi perfecte, nihil
nisi cum summa venustate fiat, nisi ita, ut deceat et uti omnis moveat
atque delectet? Itaque hoc iam diu est consecutus, ut, in quo quisque
artificio excelleret, is in suo genere Roscius diceretur. Hanc ego
absolutionem perfectionemque in oratore desiderans, a qua ipse longe absum,
facio impudenter; mihi enim volo ignosci, ceteris ipse non ignosco; nam qui
non potest, qui vitiose facit, quem denique non decet, hunc, ut Apollonius
iubebat, ad id, quod facere possit, detrudendum puto."
[XXIX] [131] "Num
tu igitur" inquit Sulpicius "me aut hunc Cottam ius civile aut rem
militarem iubes discere? Nam quis ad ista summa atque in omni genere
perfecta potest pervenire?" Tum ille "ego vero," inquit "quod in vobis
egregiam quandam ac praeclaram indolem ad dicendum esse cognovi, idcirco
haec eui omnia; nec magis ad eos deterrendos, qui non possent, quam ad vos,
qui possetis, exacuendos accommodavi orationem meam; et quamquam in utroque
vestrum summum esse ingenium studiumque perspexi, tamen haec, quae sunt in
specie posita, de quibus plura fortasse dixi, quam solent Graeci dicere, in
te, Sulpici, divina sunt; [132] ego enim neminem nec motu corporis neque
ipso habitu atque forma aptiorem nec voce pleniorem aut suaviorem mihi
videor audisse; quae quibus a natura minora data sunt, tamen illud adsequi
possunt, ut eis, quae habent, modice et scienter utantur et ut ne dedeceat.
Id enim est maxime vitandum et de hoc uno minime est facile praecipere non
mihi modo, qui sicut unus paterfamilias his de rebus loquor, sed etiam ipsi
illi Roscio, quem saepe audio dicere caput esse artis decere, quod tamen
unum id esse, quod tradi arte non possit. [133] Sed, si placet, sermonem
alio transferamus et nostro more aliquando, non rhetorico, loquamur."
"Minime vero," inquit Cotta; "nunc enim te iam exoremus necesse est,
quoniam retines nos in hoc studio nec ad aliam dimittis artem, ut nobis
explices, quicquid est istud, quod tu in dicendo potes; - neque enim sumus
nimis avidi; ista tua mediocri eloquentia contenti sumus - idque ex te
quaerimus, (ut ne plus nos adsequamur, quam quantulum tu in dicendo
adsecutus es), quoniam, quae a natura expetenda sunt, ea dicis non nimis
deesse nobis, quid praeterea esse adsumendum putes?"
[XXX] [134] Tum
Crassus adridens "quid censes," inquit "Cotta, nisi studium et ardorem
quendam amoris? sine quo cum in vita nihil quisquam egregium, tum certe
hoc, quod tu expetis, nemo umquam adsequetur. Neque vero vos ad eam rem
video esse cohortandos, quos, cum mihi quoque sitis molesti, nimis etiam
flagrare intellego cupiditate. [135] Sed profecto studia nihil prosunt
perveniendi aliquo, nisi illud, quo eo, quo intendas, ferat deducatque,
cognoris. Qua re quoniam mihi levius quoddam onus imponitis neque ex me de
oratoris arte, sed de hac mea, quantulacumque est, facultate quaeritis,
exponam vobis non quandam aut perreconditam aut valde difficilem aut
magnificam aut gravem orationem consuetudinis meae, qua quondam solitus sum
uti, cum mihi in isto studio versari adulescenti licebat." [136] Tum
Sulpicius "o diem, Cotta, nobis" inquit "optatum! Quod enim neque precibus
umquam nec insidiando nec speculando adsequi potui, ut, quid Crassus ageret
meditandi aut is dicendi causa, non modo videre mihi, sed ex eius scriptore
et lectore Diphilo suspicari liceret, id spero nos esse adeptos omniaque
iam ex ipso, quae diu cupimus, cognituros."
--------------------------------
Inviato via 
http://usenet.iol.it

[XXXI] [137] Tum Crassus "atqui arbitror, Sulpici, cum audieris, non tam te
haec admiraturum, quae dixero, quam existimaturum tum, cum ea audire
cupiebas, causam cur cuperes non fuisse nihil enim dicam reconditum, nihil
exspectatione vestra dignum, nihil aut inauditum vobis aut cuiquam novum.
Iani principio, id quod est homine ingenuo liberaliterque educato dignum,
non negabo me ista omnium communia et contrita praecepta didicisse: [138]
primum oratoris officium esse dicere ad persuadendum accommodate; deinde
esse omnem orationem aut de infinitae rei quaestione sine designatione
personarum et temporum aut de re certis in personis ac temporibus locata;
[139] in utraque autem re quicquid in controversiam veniat, in eo quaeri
solere aut factumne sit aut, si est factum, quale sit aut etiam quo nomine
vocetur aut, quod non nulli addunt, rectene factum esse videatur; [140]
exsistere autem controversias etiam ex scripti interpretatione, in quo aut
ambigue quid sit scriptum aut contrarie aut ita, ut a sententia scriptura
dissentiat; his autem omnibus partibus subiecta quaedam esse argumenta
propria. [141] Sed causarum, quae sint a communi quaestione seiunctae,
partim in iudiciis versari, partim in deliberationibus; esse etiam genus
tertium, quod in laudandis aut vituperandis hominibus poneretur; certosque
esse locos, quibus in iudiciis uteremur, in quibus aequitas quaereretur;
alios in deliberationibus, quae omnes ad utilitatem dirigerentur eorum
quibus consilium daremus; alios item in laudationibus, in quibus ad
personarum dignitatem omnia referrentur; [142] cumque esset omnis oratoris
vis ac facultas in quinque partis distributa, ut deberet reperire primum
quid diceret, deinde inventa non solum ordine, sed etiam momento quodam
atque iudicio dispensare atque componere; tum ea denique vestire atque
ornare oratione; post memoria saepire; ad extremum agere cum dignitate ac
venustate. [143] Etiam illa cognoram et acceperam, ante quam de re
diceremus, initio conciliandos eorum esse animos, qui audirent; deinde rem
demonstrandam; postea controversiam constituendam; tum id, quod nos
intenderemus, confirmandum; post, quae contra dicerentur, refellenda;
extrema autem oratione ea, quae pro nobis essent, amplificanda et augenda,
quaeque essent pro adversariis, infirmanda atque frangenda.
[XXXII]
[144] Audieram etiam quae de orationis ipsius ornamentis traderentur, in
qua praecipitur primum, ut pure et Latine loquamur, deinde ut plane et
dilucide, tum ut ornate, post ad rerum dignitatem apte et quasi decore;
singularumque rerum praecepta cognoram. [145] Quin etiam, quae maxime
propria essent naturae, tamen his ipsis artem adhiberi videram; nam de
actione et de memoria quaedam brevia, sed magna cum exercitatione praecepta
gustaram. In his enim fere rebus omnis istorum artificum doctrina versatur,
quam ego si nihil dicam adiuvare, mentiar; habet enim quaedam quasi ad
commonendum oratorem, quo quidque referat et quo intuens ab eo, quodcumque
sibi proposuerit, minus aberret. [146] Verum ego hanc vim intellego esse in
praeceptis omnibus, non ut ea secuti oratores eloquentiae laudem sint
adepti, sed, quae sua sponte homines eloquentes facerent. ea quosdam
observasse atque collegisse; sic esse non eloquentiam ex artificio, sed
artificium ex eloquentia natum; quod tamen, ut ante dixi, non eicio; est
enim, etiam si minus necessarium ad bene dicendum, tamen ad cognoscendum
non inliberale. [147] Et exercitatio quaedam suscipienda vobis est;
quamquam vos quidem iam pridem estis in cursu: sed eis, qui ingrediuntur in
stadium, quique ea, quae agenda sunt in foro tamquam in acie, possunt etiam
nunc exercitatione quasi ludicra praediscere ac meditari." [148] "Hanc
ipsam" inquit Sulpicius "nosse volumus; ac tamen ista, quae abs te breviter
de arte decursa sunt, audire cupimus, quamquam sunt nobis quoque non
inaudita; verum illa mox; nunc de ipsa exercitatione quid sentias
quaerimus."
[XXXIII] [149] "Equidem probo ista," Crassus inquit "quae
vos facere soletis, ut, causa aliqua posita consimili causarum earum, quae
in forum deferuntur, dicatis quam maxime ad veritatem accommodate; sed
plerique in hoc vocem modo, neque eam scienter, et viris exercent suas et
linguae celeritatem incitant verborumque frequentia delectantur; in quo
fallit eos, quod audierunt, dicendo homines, ut dicant, efficere solere;
[150] vere enim etiam illud dicitur, perverse dicere homines perverse
dicendo facillime consequi. Quam ob rem in istis ipsis exercitationibus,
etsi utile est etiam subito saepe dicere, tamen illud utilius, sumpto
spatio ad cogitandum paratius atque accuratius dicere. Caput autem est,
quod, ut vere dicam, minime facimus (est enim magni laboris, quem plerique
fugimus), quam plurimum scribere. Stilus optimus et praestantissimus
dicendi effector ac magister; neque iniuria; nam si subitam et fortuitam
orationem commentatio et cogitatio facile vincit, hanc ipsam profecto
adsidua ac diligens scriptura superabit. [151] Omnes enim, sive artis sunt
loci sive ingeni cuiusdam ac prudentiae, qui modo insunt in ea re, de qua
scribimus, anquirentibus nobis omnique acie ingeni contemplantibus
ostendunt se et occurrunt; omnesque sententiae verbaque omnia, quae sunt
cuiusque generis maxime inlustria, sub acumen stili subeant et succedant
necesse est; tum ipsa conlocatio conformatioque verborum perficitur in
scribendo, non poetico, sed quodam oratorio numero et modo. [152] Haec
sunt, quae clamores et admirationes in bonis oratoribus efficiunt; neque ea
quisquam, nisi diu multumque scriptitarit, etiam si vehementissime se in
his subitis dictionibus exercuerit, consequetur; et qui a scribendi
consuetudine ad dicendum venit, hanc adfert facultatem, ut, etiam subito si
dicat, tamen illa, quae dicantur, similia scriptorum esse videantur; atque
etiam, si quando in dicendo scriptum attulerit aliquid, cum ab eo
discesserit, reliqua similis oratio consequetur; [153] ut concitato
navigio, cum remiges inhibuerunt, retinet tamen ipsa navis motum et cursum
suum intermisso impetu pulsuque remorum, sic in oratione perpetua, cum
scripta deficiunt, parem tamen obtinet oratio reliqua cursum scriptorum
similitudine et vi concitata.
[XXXIV] [154] In cotidianis autem
commentationibus equidem mihi adulescentulus proponere solebam illam
exercitationem maxime, qua C. Carbonem nostrum illum inimicum solitum esse
uti sciebam, ut aut versibus propositis quam maxime gravibus aut oratione
aliqua lecta ad eum finem, quem memoria possem comprehendere, eam rem
ipsam, quam legissem, verbis aliis quam maxime possem lectis, pronuntiarem;
sed post animadverti hoc esse in hoc viti, quod ea verba, quae maxime
cuiusque rei propria quaeque essent ornatissima atque optima, occupasset
aut Ennius, si ad eius versus me exercerem, aut Gracchus, si eius orationem
mihi forte proposuissem: ita, si eisdem verbis uterer, nihil prodesse; si
aliis, etiam obesse, cum minus idoneis uti consuescerem. [155] Postea mihi
placuit, eoque sum usus adulescens, ut summorum oratorum Graecas orationes
explicarem, quibus lectis hoc adsequebar, ut, cum ea, quae legeram Graece,
Latine redderem, non solum optimis verbis uterer et tamen usitatis, sed
etiam exprimerem quaedam verba imitando, quae nova nostris essent, dum modo
essent idonea. [156] Iam vocis et spiritus et totius corporis et ipsius
linguae motus et exercitationes non tam artis indigent quam is laboris;
quibus in rebus habenda est ratio diligenter, quos imitemur, quorum similes
velimus esse. Intuendi nobis sunt non solum oratores, sed etiam actores, ne
mala consuetudine ad aliquam deformitatem pravitatemque veniamus. [157]
Exercenda est etiam memoria ediscendis ad verbum quam plurimis et nostris
scriptis et alienis; atque in ea exercitatione non sane mihi displicet
adhibere, si consueris, etiam istam locorum simulacrorumque rationem, quae
in arte traditur. Educenda deinde dictio est ex hae domestica exercitatione
et umbratili medium in agmen, in pulverem, in clamorem, in castra atque in
aciem forensem; subeundus visus hominum et periclitandae vires ingeni, et
illa conimentatio inclusa in veritatis lucem proferenda est. [158] Legendi
etiam poetae, cognoscendae historiae, omnium bonarum artium doctores atque
scriptores eligendi et pervolutandi et exercitationis causa laudandi,
interpretandi, corrigendi, vituperandi [refellendi]; disputandumque de omni
re in contrarias partis et, quicquid erit in quaque re, quod probabile
videri possit, eliciendum [atque dicendum]; [159] perdiscendum ius civile,
cognoscendae leges, percipienda omnis antiquitas, senatoria consuetudo,
disciplina rei publicae, iura sociorum, foedera, pactiones, causa imperi
cognoscenda est; libandus est etiam ex omni genere, urbanitatis facetiarum
quidam lepos, quo tamquam sale perspergatur omnis oratio. Effudi vobis
omnia quae sentiebam, quae fortasse, quemcumque patremfamilias
adripuissetis ex aliquo circulo, eadem vobis percontantibus respondisset."
