HIYAL DAN MAKHARIJ: KE ARAH KETELUSAN DI DALAM OPERASI PERBANKAN ISLAM

MUZAKARAH
CENDEKIAWAN

SYARIAH
NUSANTARA

4
2010 10 - 11 NOVEMBER 2010

PUTRAJAYA INTERNATIONAL CONVENTION CENTRE

Disediakan oleh:

Mohamed Fairooz Abdul Khir
Dr. Marjan Muhammad

Profesor Dr. Ashraf Dato‘ Md. Hashim
Profesor Madya Dr. Said Bouheraoua

Lokmanulhakim Hussain
Imran Iqbal

Akademi Penyelidikan Syariah Antarabangsa
dalam Kewangan Islam (ISRA)

PARAMETER ×IYAL
DALAM

KEWANGAN ISLAM

MUKADDIMAH

٦ٛ ؤششٍ ا٣ْجُبء و ادلشعٜني وهًٜ آ احل٠ذ هلل سة اٛوبدلني واٛظالح واٛغالٝ هًٜ ثغٞ اهلل اٛشمح٢ اٛشدُٞ،
 ...ؤٟب ثوذ. ج٦ ؤمجونيوطذ

×iyal merupakan istilah fiqh yang sinonim dengan penggunaan kebijaksanaan seseorang

untuk mengatasi sesuatu kesukaran berhubung hukum Syarak terutamanya yang

berkaitan dengan aktiviti perekonomian. ×iyal  digunakan secara meluas dalam aktiviti

muÑÉmalÉt bagi membolehkan hajat dan keperluan pihak-pihak yang berakad dapat

dipenuhi bahkan tanpa penggunaannya transaksi muÑÉmalÉt sukar dijalankan sehingga

boleh juga merencatkan sistem kewangan yang sedia ada dalam keadaan tertentu. Namun

begitu, penggunaan Íiyal  tanpa batasan dan garis panduan yang betul boleh membawa

kepada pembatalan dan pengubahan hukum (ٞ٘بثـبٙ احل) dan ketetapan Syarak yang telah

sedia dimaklumi. Oleh itu, didapati para fuqaha terdahulu mengemukakan perbincangan

yang mendalam mengenai masalah Íiyal  sehingga ada di kalangan mereka yang

membahagikannya kepada Íiyal mashrË‘ah dan Íiyal  muÍarramah. Sesetengahnya pula

menggunakan istilah makhÉrij untuk merujuk kepada misalnya Íiyal yang diharuskan

Syarak. Kepelbagaian istilah ini boleh menyebabkan salah faham dan kekeliruan tentang

ketepatan istilah yang digunakan samada untuk merujuk kepada Íiyal mashrË‘ah atau

Íiyal  muÍarramah. Tidak dinafikan juga, instrumen-instrumen kewangan Islam yang ada

di pasaran hari ini samada instrumen perbankan, pasaran modal atau takaful didapati

banyak sekali menggunakan Íiyal  untuk membolehkannya beroperasi di bawah sistem

kewangan sedia ada dan bersaing dengan produk-produk konvensional. Justeru itu, kertas

ini mensasarkan beberapa objektif penting sebagaimana berikut:

i. Menyoroti konsep Íiyal  dan pandangan ulama mengenainya.

ii. Mengenalpasti isu-isu penting berkaitan Íiyal  yang dibahaskan oleh ulama.

iii. Mengemukakan parameter penggunaan Íiyal  dalam kewangan Islam dan

cadangan ke arah memantapkannya.

Bagi memastikan persembahan idea yang jelas, kertas ini dibahagikan kepada tiga

bahagian. Bahagian (1) kertas ini akan menjelaskan istilah Íiyal, makhÉrij dan istilah-

istilah lain yang berkaitan (اِْٛبف راد اٛظٜخ), pembahagian Íiyal, ciri-ciri Íiyal  serta

pandangan para ulama mengenai Íiyal . Penjelasan ini penting untuk memahami konsep

Íiyal  secara mendalam serta mengenalpasti isu-isu penting yang diperdebatkan dan

diperselisihi oleh ulama dalam masalah Íiyal . Misalnya ialah seperti isu qaÎd al-ShÉri‘,

qaÎd al-mukallaf, rukhÎah dan ‘azÊmah, maÎlaÍah dan wasÉ´il. Bahagian (2) kertas ini

akan memberi tumpuan kepada isu-isu tersebut, perkaitannya dengan penggunaan Íiyal

terutamanya dari aspek pengaruhnya ke atas hukum Íiyal, pandangan ulama

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

mengenainya dan beberapa garispanduan Íiyal  yang boleh dibentuk daripadanya. Namun

begitu, perbincangan isu-isu berkaitan Íiyal  dalam bahagian (2) ini hanyalah sebagai

mukaddimah ke arah pembentukan parameter Íiyal  yang akan diketengahkan dalam

bahagian (3) kertas ini. Sebarang pentarjihan dan pemilihan pandangan ulama mengenai

isu-isu di atas akan dibuat dalam bahagian ini seterusnya mencadangkan parameter Íiyal

dalam kewangan Islam berasaskan kepada isu-isu yang dibahaskan dalam bahagian (2).

Contoh-contoh aplikasi Íiyal  samada klasik atau moden akan dipaparkan dalam

bahagian ini bagi mengukuhkan lagi parameter yang dibentuk. Walaupun konsep Íiyal

digunakan dalam pelbagai bab dalam ilmu fiqh, namun kertas ini hanya akan

menumpukan kepada penggunaannya dalam bidang muÑÉmalÉt dan kewangan Islam.

Diharapkan agar parameter Íiyal  yang dikemukakan dalam kertas ini dapat memastikan

penggunaan Íiyal  yang benar-benar mashrË‘ah atau setidak-tidaknya ghÉlib pada Ðann

bahawa Íiyal  yang berteraskan parameter ini adalah harus di sisi Syarak. WallÉhu

AÑlam.

BAHAGIAN 1: KONSEP ×IYAL

1. Definisi ×iyal

1.1. Definisi ×iyal dari Sudut Bahasa

×iyal dalam bahasa Arab adalah kata nama majmuk bagi perkataan ÍÊlah yang

bermakna kemahiran dan kebolehan dalam mentadbir sesuatu dengan baik
1
. ×Êlah

juga membawa maksud tipu helah dan jalan yang efisyen bagi menukarkan keadaan

luaran sesuatu benda bagi mencapai motif tertentu.
2

Berdasarkan takrif di atas, ternyata perkataan ÍÊlah dari segi bahasa mempunyai

kedua-dua konotasi positif dan negatif, tetapi penggunaannya di dalam ‘urf

masyarakat umum lebih dominan kepada aspek negatif. Walau bagaimanapun, dalam

keadaan tertentu, perkataan ÍÊlah juga digunakan dalam konteks positif bagi

melambangkan kebijaksanaan.
3

Perkataan ÍÊlah juga diguna pakai dalam bahasa Malaysia, tetapi dieja sebagai ‘helah’.

Helah mempunyai dua maksud; pertama ialah akal, muslihat dan tipu daya, dan yang

kedua ialah alasan yang dibuat-buat atau dalih.
4

1
 Ibn ManÐËr, LisÉn al-‘Arab, Beirut: DÉr ØÉdir, t.t., j. 11, h. 184.

2
 Majma‘ al-Luhgat al-‘Arabiyyah, Al-Mu‘jam al-WasÊÏ, Qatar: DÉr IÍyÉ‘ al-TurÉth al-IslÉmÊ, t.t., j. 1, h.

209.
3
 Al-Asfahani, GharÊb al-Qur’Én, h. 138.

4
 Kamus Melayu DBP. Diambil pada 10 Ogos 2010 dari sesawang berikut:

http://melayuonline.com/dictionary/?a=UlJWWXYvRy9sL01yWWhObEp3dQ%3D%3D=&l=helah

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

3

1.2. Definisi ×iyal dari Sudut Istilah

Definisi Íiyal di kalangan para fuqaha adalah seperti berikut:

1.2.1 Definisi ×iyal di Dalam Mazhab ×anafi

Ibn Nujaym mendefinisikan Íiyal sebagai: Kebijaksanaan di dalam

menguruskan sesuatu perkara iaitu dengan cara menggunakan pertimbangan

akal sehingga mendapat jalan [penyelesaian] untuk mencapai sesuatu maksud.
5

Menurut Al-KhaÎÎÉf, Íiyal adalah sesuatu yang digunakan oleh seseorang

sebagai jalan penyelesaian untuk keluar daripada perkara yang berdosa dan

haram kepada yang halal.
6

Selain daripada dua takrif di atas, fuqaha mazhab ×anafÊ yang lain

membincangkan pengertian Íiyal secara tidak langsung. Antaranya, disebut di

dalam kitab al-MabsËÏ dan al-FatÉwÉ al-Hindiyyah bahawa setiap helah yang

digunakan oleh seorang lelaki dengan tujuan untuk membatalkan hak orang

lain, atau untuk memasukkan ke dalamnya shubhah atau untuk

menyembunyikan kebatilan maka ianya adalah makrËh, dan setiap helah yang

digunakan oleh seorang lelaki untuk melepaskan dirinya daripada sesuatu yang

haram, atau untuk menyampaikan dengan helah tersebut kepada sesuatu yang

halal, maka ianya adalah suatu kebaikan.
7

Al-SarakhsÊ juga menyebut: “…Sesungguhnya apabila sudah jelas kepada

seorang Mufti jawapan kepada soalan yang diajukan kepadanya, maka adalah

tidak mengapa baginya menerangkan kepada yang bertanya jalan [helah] yang

dengannya boleh mencapai maksud dan di dalam masa yang sama dapat

menghindari daripada sesuatu yang haram, dan perbuatan ini tidaklah

dikategorikan sebagai perbuatan yang dicela dan dianggap sebagai mengajar

helah…”
8

5
 Ibn Nujaym, Al-AshbÉh wa al-NaÐÉ’ir, Damsyik: DÉr al-Fikr, 1983, h. 477. Sila rujuk nas asal yang

berbunyi:
ومٌز ًىِ رليْت الكرس دزَ ّيزدُ للَ القلظٌ  الذرق فِ ردثْس األ

6
 Al-KhaÎÎÉf, FÊ Al-×iyal, Kaherah, 1314H, p. 4. Sila rujuk nas asal yang berbunyi:
 الذْل شْئ ّزخيض ثو السجل ومن القآثم ًالذسام ًّخسج ثو للَ الذالل
7
Al-Sarakhsi, Al-MabsËÏ, Beirut: DÉr al-Fikr, 2000, j. 30, h. 373. Sila rujuk nas asal:

فبلذبطل أن ومب ّزخيض ثو السجل ومن الذسام أً ّزٌطل ثو للَ الذالل ومن الذْل فيٌ دعن ًلنقب ّرسه ذلك أن ّذزبل فِ دق

لسجل دزَ ّجطيو أً فِ ثبؽل دزَ ّقٌىو أً فِ دق دزَ ّدخل فْو شجيخ فقب كبن ػيَ ىرا العجْل فيٌ ومرسًه ًومب كبن ػيَ

ب أًال فال ثؤض ثوالعجْل الرُ قين
  Lihat juga: Al-FatÉwÉ al-Hindiyyah, 6/ 390. (Al-Maktabah al-ShÉmilah Edisi 3).

ْثطَبِل َدقِّ الْ  ُجُل ِِلِ ُ رََؼبلََ أَنه ُكله ِدْيٍَخ َّْذزَبُل ثيب السه ْ َخبِل ُشْجيٍَخ ففَنَلٌُُل وَمْرىَُت ُػيََقبئِنَب َزِدَقيُْم َّللاه ِْْس أً ِِلِ َِ َغ ٌِِّو ثَبِؽٍل فَِي ْو أً لِزَْق

َِ َدعَ  َل ثيب للََ َداَلٍل فَِي طه ٌَ ُجُل لَِْزََخيهَض ثيب ػن َدَساٍم أً لَِْزَ ُكلُّ ِدْيٍَخ َّْذزَبُل ثيب السه ًَ نَخٌ وَمْرُسًىَخٌ
8
 Al-SarakhsÊ, Al-MabsËÏ, j. 14, h. 6. Sila rujuk nas asal:

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

1.2.2 Definisi ×Êyal di Dalam Mazhab Maliki

Al-ShÉÏibÊ mendefinisikan Íiyal sebagai melakukan sesuatu perbuatan yang

pada zahirnya harus bagi membatalkan hukum Syarak, dan menukarkannya

kepada hukum yang lain. Natijah perbuatan tersebut akan merosakkan qawÉ‘id

al-sharÊ‘ah.
9

1.2.3 Definisi ×iyal di Dalam Mazhab ShafiÑi

Menurut Zakaria al-AnÎÉrÊ, ÍÊlah ialah sesuatu yang memalingkan seseorang

hamba daripada perkara yang dibencinya kepada perkara yang disukainya.
10

Al-JurjÉnÊ dalam kitabnya al-Ta‘rÊfÉt juga memberikan definisi yang hampir

sama.
11

 Kedua-dua definisi ÍÊlah yang diberikan oleh ulama Shafi‘i ini walau

bagaimanapun dinukilkan dalam kitab-kitab Ma‘Éjim yang menghimpunkan

takrif istilah-istilah secara umum.

Setakat pembacaan dan kajian penulis yang terhad dalam kitab-kitab fiqh

mazhab Shafi‘i, tiada definisi secara langsung bagi perkataan Íiyal yang

diberikan oleh fuqaha Shafi‘i. Al-QazwÊnÊ, pengarang buku “Al-×iyal fi al-

Fiqh” juga tidak menyebut sebarang definisi bagi istilah tersebut. Namun,

secara tidak langsung, al-HaythamÊ menyebut bahawa Íiyal yang membatalkan

hak orang lain selepas ianya wajib adalah diharamkan
12

.

1.2.4 Definisi ×Êyal di Dalam Mazhab Hanbali

Ibn Taymiyyah menakrifkan ÍÊlah secara umumnya sebagai jalan tersembunyi

yang memerlukan kebijaksanaan dan kepandaian bagi mencapai maksud

tertentu. Sekiranya maksud tersebut baik, maka ia dikira helah yang baik,

ػنو فال ثؤض أن ّجْن ليعبئل الطسّق الرُ ّذظل ثو وملظٌ ه ومغ الزذسش ػن الذسام ًال  ًلن القكزِ لذا رجْن جٌاة ومب ظئل

 ّرٌن ىرا ومقب ىٌ ومرومٌم ومن رؼيْم الذْل
9
 Al-ShÉÏibÊ, Al-MuwÉfaqÉt fÊ UÎËl al-SharÊ‘ah, Beirut: DÉr al-Ma‘rifah, 1999, j. 4, h. 558.

ىس الجٌاش ِلثطبل درم شسػِ ًرذٌّيو فِ الظبىس للَ درم آخس، فقآل الؼقل ظب رلدّم ػقل قبػدح الذْل، فإن دلْلزيب القشيٌزح

 فْيب خسم قٌاػد الشسّؼخ فِ الٌاقغ
10

 Zakaria al-AnÎÉrÊ, Al-×udËd al-AnÊqah wa al-Ta‘rÊfÉt al-DaqÊqah. DÉr al-Fikr al-Mu‘ÉÎir, 1411H. h. 73.

ػقب ّرسىو للَ ومب ّذجوالذْيخ ومب ّذٌل الؼجد
11

 Al-JurjÉnÊ, Al-Ta‘rÊfÉt, Beirut : DÉr al-KitÉb al-‘ArabÊ, 1405H, h. 127.
ػقب ّرسىو للَ ومب ّذجوالذْيخ اظم ومن االدزْبل ًىِ الزِ رذٌل القسء

12
 Al-HaythamÊ, Al-FatÉwÉ al-FiqÍiyyah al-KubrÉ, 3/15. (Al-Maktabah al-ShÉmilah Edisi 3). Sila rujuk nas

asal:

َمتْ أَْسَقَطْت حَ  قَّ اْلَغْيِر َبْعَد ُوُجوِبِه ُحرِّ َها إَذا  ِريَن في اْلِحَيِل إنَّ ِميَن َواْلُمَتأَخِّ الَِثُة َعْشَرَة َقْوُل َجْمٍع من اْلُمَتَقدِّ  اْلِعَباَرةُ الثَّ

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

5

sebaliknya jika maksud tersebut buruk, maka ia adalah helah yang buruk
13

. Ibn

al-Qayyim juga mengambil pendekatan yang sama seperti Ibn Taymiyyah

dalam menerangkan maksud umum ÍÊlah menurut istilah Syarak.
14

Namun, di dalam tempat yang lain, Ibn Taymiyyah memberi takrif ÍÊlah yang

lebih khusus, iaitu berniat untuk menggugurkan yang wajib atau menghalalkan

yang haram dengan melakukan perbuatan (yang lain) yang tidak dimaksudkan

untuk tujuan tersebut.
15

. Manakala Ibn al-Qayyim menakrifkan ÍÊlah sebagai

mencapai tujuan yang dilarang dari segi Syarak, akal dan adat secara

tersembunyi
16

. Ibn QudÉmah  pula mendefinisikan ÍÊlah sebagai menzahirkan

perkara yang harus bagi mencapai perkara yang haram. Perbuatan sedemikian

adalah jalan tipu daya bagi mencapai tujuan menghalalkan apa yang

diharamkan oleh Allah, menggugurkan apa yang diwajibkan atau menafikan

hak dan seumpamanya.
17

1.2.5 Definisi ×Êyal di Kalangan Fuqaha Kontemporari

Menurut Ibn ‘ÓshËr, ÍÊlah ialah melakukan perbuatan yang dilarang oleh

Syarak dalam bentuk yang diharuskan, atau melakukan perbuatan yang tidak

dibenarkan oleh Syarak dalam bentuk yang dibenarkan bagi mencapai maksud

tertentu.
18

1.3 Ulasan Definisi ×iyal

Berdasarkan kepada definisi Íiyal di atas, antara rumusan yang dapat dibuat adalah

seperti berikut:

Pertama: Terdapat takrif umum dan takrif khusus bagi Íiyal yang telah digunakan

oleh fuqaha. Takrif umum meliputi kedua-dua bentuk Íiyal, iaitu helah yang

13

 Ibn Taymiyyah, Al-FatÉwÉ al-KubrÉ, Beirut: DÉr al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1987, j. 6, h. 106. Sila rujuk nas

asal:
َكبءِ  عٍ وِمْن الره ٌْ ُْْث اَل ُّزَكَطهُن لَوُ لاله ثِنَ ثَِذ ًَ اْلكِْطنَِخ فَإِْن َكبَن اْلَقْلُظٌُ  أوَْمًسا َدَعنًب َكبنَْذ ِدْيَخً  وَمب َُّرٌُن وِمْن الطُُّسِق اْلَخكِْهِخ للََ ُدُظٌِل اْلَغَسِع  ًَ

لِْن َكبَن قَجًِْذب َكبنَْذ قَجِ  ًَ َْذخً َدَعنَخً،
14

 Ibn al-Qayyim, I‘lÉm al-Muwaqqi‘Ên ‘an Rabb al-‘ÓlamÊn, Beirut: DÉr al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1993, j. 3,

h. 188.
15

 Ibn Taymiyyah, Al-FatÉwÉ al-KubrÉ, j. 6, h. 17. (Al-Maktabah al-ShÉmilah Edisi 3). Sila rujuk nas asal:
ًْ وَمب ُشِسعَ أَْن َّْلِظَد ظُ : فَبْلِذْيَخُ  ًْ ِدله اْلَذَساِم، ثِكِْؼٍل لَْم َّْلِظْد ثِِو وَمب ُجِؼَل َذلَِك اْلكِْؼُل لَوُ، أَ اِجِت، أَ ٌَ لٌُؽَ اْل

16
 Ibid., Sila rujuk nas asal:  َومنو شسػب أً ػلال أً ػب حالغسع الققنٌع ًأخض ومن ىرا اظزؼقبليب فِ الزٌطل ال

17
 Ibn QudÉmah, al-MughnÊ, 4/194. (Al-Maktabah al-ShÉmilah Edisi 3). Sila rujuk nas asal yang berbunyi:

ًالذْل كييب ومذسومخ غْس جبئصح فِ شِء ومن الدّن ًىٌ أن ّظيس ومجبدب ّسّد ثو ومذسومب ومخب ػب ًرٌظال للَ فؼل ومب دسم َّللا ًاظزجبدخ

 ومذظٌزارو أً لظلبؽ ًاجت أً  فغ دق ًنذٌ ذلك
18

 Ibn ‘ÓshËr, MaqÉÎid al-SharÊ‘ah al-IslÉmiyyah, Al-BaÎÉ’ir, 1998, h. 251.

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

dibenarkan dan dilarang, manakala takrif khusus lebih menjurus penggunaannya

kepada helah yang dibenarkan sahaja, atau terhad kepada helah yang dilarang sahaja.

Kedua: Kaedah yang digunakan dalam kedua-dua situasi (Íiyal yang dibenarkan dan

yang tidak dibenarkan) adalah sama, iaitu melalui jalan yang harus (dibenarkan oleh

Syarak) dan dibuat secara tidak langsung atau tersembunyi. Ianya adalah natijah

daripada penelitian mendalam, kebijaksanaan dan pertimbangan akal yang

mendalam.

Ketiga: Ulamak secara umum membahagikan Íiyal kepada dua kategori utama:

a. ×iyal yang dilarang (al-Íiyal al-madhmËmah/ghayr al-mashrË‘ah): Sekiranya

jalan yang digunakan adalah untuk mencapai tujuan/maksud yang buruk yang

bertentangan dengan Syarak, sama ada bagi membatalkan hukum Syarak atau

menukarnya kepada hukum yang lain seperti meninggalkan apa yang wajib

dan menghalalkan apa yang haram serta merosakkan qawÉ‘id al-sharÊ‘ah.

Kewujudan Íiyal dalam kategori ini disepakati oleh ulamak semua mazhab. Ia

adalah maksud khas Íiyal sebagaimana yang dinyatakan oleh ulama mazhab

Maliki seperti al-ShÉÏibÊ dan ulama mazhab Hanbali seperti Ibn Taymiyyah,

Ibn al-Qayyim dan Ibn QudÉmah.

b. ×iyal yang dibenarkan (al-Íiyal al-maÍmËdah/al-mashrË‘ah): Sekiranya jalan

yang digunakan adalah untuk mencapai tujuan/maksud yang baik dan tidak

bertentangan dengan Syarak, sama ada bagi menegakka suruhan Allah atau

meninggalkan laranganNya. Kewujudan Íiyal  dalam bentuk ini juga secara

umumnya diterima oleh jumhur fuqaha. Namun penggunaannya secara khusus

dalam konteks ini digunakan secara meluas oleh ulama mazhab Hanafi seperti

al-ShaybÉni, al-KhaÎÎÉf, al-SarakhsÊ dan fuqaha mazhab Shafi‘i seperti al-

QazwÊnÊ, al-HaythamÊ dan lain-lain.

Kesimpulannya, Íiyal dari segi bahasa dan menurut istilah Syarak mempunyai

kedua-dua maksud positif dan negatif. Namun, penggunaannya secara khusus dalam

bentuk negatif lebih dominan, terutamanya dalam mazhab Maliki dan Hanbali.

Sebaliknya, kebanyakan ulama mazhab Hanafi dan Shafie menggunakan istilah ÍÊlah

ini dalam bentuk positif. Justeru, kertas kerja ini tidak akan mentarjihkan mana-mana

definisi kerana ternyata jumhur ulama mengiktiraf kewujudan kedua-dua bentuk

Íiyal, walaupun mereka berbeza pendapat mengenai penggunaannya secara khusus.

Perbincangan lanjut mengenai pandangan ulama terhadap Íiyal secara umum serta

dalil-dalil yang dijadikan sandaran akan dibuat kemudian.

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

7

1.4  Istilah-istilah Lain Yang Berkaitan

a) KhidÉ‘ ( ِخدددا)
19

 dan makr (َمْكددر): Secara literal, perkataan khidÉ‘ dan makr

bermaksud menzahirkan perkara yang berlawanan dengan apa yang

tersembunyi
20

. Dari segi istilah juga khidÉ‘ adalah sinonim dengan perkataan

makr, iaitu menghubungkan sesuatu perkara kepada yang lain secara tersembunyi.

Kedua-dua istilah ini mempunyai dua bentuk, iaitu baik dan buruk. Sekiranya

khidÉ‘  dan makr digunakan terhadap orang yang sepatutnya bagi menghapuskan

kezaliman, maka ia dikira baik. Sebaliknya ia dikira buruk jika digunakan ke atas

orang yang tidak berhak menerimanya
21

. Ini bermakna kedua-dua istilah ini mirip

maksud ÍÊlah. Ini terbukti dalam hadis Rasulullah yang bermaksud: “Peperangan

adalah tipu muslihat”.
22

 Namun, khidÉ‘ dan makr berbeza daripada ÍÊlah kerana keduanya tidak

memerlukan penelitian, pemikiran dan pemerhatian yang mendalam
23

.

b) Ma‘ÉrÊÌ ( َمَعداِرْي)24
: Antara istilah lain yang sering digunakan dalam konteks yang

sama seperti helah ialah ma‘ÉrÊÌ yang berasal dari kata kerja ‘araÌa ( عدر), yang

mempunyai beberapa makna antaranya membentang, menunjuk, mempamerkan,

mengikut, menyerahkan, menawarkan, mencadangkan dan mendalami
25

.

 Menurut Ibn Taymiyyah seperti yang disebut oleh Ibn al-Qayyim, ma‘ÉrÊÌ dalam

istilah fiqh ialah:

19

 Terdapat beberapa istilah lain yang diguna pakai secara meluas dan membawa maksud yang sama seperti

khud‘ah, mukhÉda‘ah dan khadÊ‘ah.
20

 Ibn ManÐËr, LisÉn al-‘Arab, j. 8, h. 63. Lihat juga: Al-FayyËmÊ, Al-MiÎbÉÍ al-MunÊr, Beirut: Al-

Maktabah al-‘Ilmiyyah, j. 2, h. 577.
21

 Ibn al-Qayyim, I‘lÉm al-Muwaqqi‘Ên, j. 3, h. 171.

لّظبل الشِء الَ الغْس ثطسّق خكِ ًكرلك الرْد ًالقخب ػخ ًلرنو نٌػبن قجْخ ًىٌ لّظبل ذلك لقن ال ّعزذلو ًدعن ًىٌ  القرسفإن

 لّظبلو الَ ومعزذلو ػلٌثخ لو فبالًل ومرومٌم ًالثبنِ ومقدًح

22
 ×adÊth ÎaÍÊh yang diriwayatkan oleh Al-BukhÉrÊ, ØaÍÊh al-BukhÉri, 3/1102, ÍadÊth no. 2685, 2952, 3422,

6255; ØaÍÊh Muslim, 5/143, ÍadÊth no. 4637, 4638; Sunan al-TirmÊdhÊ, 4/ 193, ÍadÊth no. 1675; Sunan AbÊ

Dawud, 2/347, ÍadÊth no. 2638, 2639; Sunan al-NasÉ’Ê, 5/193, ÍadÊth no. 8643; Sunan Ibn MÉjah, 2/945,

ÍadÊth no. 2833. Nasnya ialah: « اْلَذْسُة ٌُخْدَػخ»
23

 Al-MawsË‘ah al-FiqÍiyyah, Kuwait: WizÉrat al- AwqÉf wa al-Shu’Ën al-Islamiyyah, j. 18, h. 329.
24

 Terdapat istilah lain, iaitu tawriyah (رٌزّخ) yang sinonim dengan istilah ma‘ÉrÊÌ, tetapi berbeza dari sudut

penggunaan secara ‘explicit’ dan ‘implied’, di mana tawriyah lebih cenderung kepada penggunaan sesuatu

lafaz yang mempunyai dua makna atau lebih dengan terang (explicit), manakala ma‘ÉrÊÌ lebih berbentuk

penggunaan tersirat sesuatu perkataan (implied use of word). Antara contoh tawriyah ialah alasan Nabi
Ibrahim (أنب ظلْم) -saya sakit- apabila diajak untuk mengahadiri satu majlis keraian, sedangkan beliau

sebenarnya tidak menderita sebarang penyakit fizikal. Apa yang dimaksudkan oleh Nabi Ibrahim ialah

kesakitannya terhadap perbuatan salahlaku kaumnya yang menyembah berhala.  Sila rujuk: Shafiq ur

Rahman, “Islamic Banking Based on ×Êlah: Some Perspective”, dalam Journal of Islamic Banking and

Finance, Januari-Mac 2010, h. 96-97.
25

 Al-Ba‘albakÊ, Al-Mawrid, Beirut: DÉr al-‘Ilm lil-MalÉyÊn, 2001, p. 756.

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

26

ثرالم جبئص ّلظد ثو ومؼنَ طذْذب ًٌّىم غْسه أنو ّلظد ثو ومؼنَ آخس ّزريم السجل أن

 Maksudnya: Seseorang berbicara menggunakan kata-kata yang dibenarkan

dengan tujuan melahirkan makna yang betul, tetapi menyebabkan orang lain

menyangka bahawa dia mempunyai maksud yang lain.

 Antara faktor yang menyebabkan pendengar menyangka penutur dalam konteks

ma‘ÉrÊÌ mempunyai maksud yang lain adalah disebabkan lafaz yang digunakan

mempunyai pelbagai makna (lafÐ mushtarak), indikasi semasa (qarÊnah ÍÉliyyah)

menunjukkan makna yang sebaliknya, atau lafaz yang tersurat berbeza dengan

makna tersirat yang dimaksudkan oleh penutur. Contoh ma‘ÉrÊÌ ialah kata-kata

Rasulullah s.a.w yang berbunyi: “ ٍ نحدن مدن مدا” yang bermaksud: “Kami (berasal)

dari air”.
27

 Perkataan “ مدا” adalah istilah umum yang merujuk kepada pelbagai

jenis air.

 Ma‘ÉrÊÌ juga terbahagi kepada dua bentuk, iaitu ma‘ÉrÊÌ yang dibenarkan

sekiranya ia merupakan penipuan yang dibenarkan oleh Allah bagi membenteras

kezaliman, atau mengembalikan hak. Bentuk yang kedua ialah ma‘ÉrÊÌ yang

digunakan untuk menghalalkan yang haram secara penipuan. Ma‘ÉrÊÌ dalam

bentuk yang kedua telah diqiyaskan dengan al-Íiyal ghayr al-mashrË‘ah,

manakala bentuk yang pertama ditashbihkan sebagai al-Íiyal al-mashrË‘ah.
28

Walau bagaimanapun, terdapat perbezaan kecil antara kedua-dua istilah, di mana

ma‘ÉrÊÌ kebanyakannya berlaku dalam bentuk pertuturan, manakala Íiyal berlaku

dalam bentuk perbuatan.

c) MakhÉrij ( َمخداِر): Dari sudut bahasa, makhÉrij ialah kata nama majmuk bagi

perkataan makhraj yang bermaksud jalan atau tempat keluar.

Setakat pencarian terhad penulis di dalam kitab-kitab fiqh dan usul fiqh klasik,

ulamak tidak memberi takrif yang khusus kepada istilah makhÉrij. Imam

MuÍammad al-ShaybÉnÊ dari Mazhab HÉnafÊ merupakan antara ulamak terawal

yang menggunakan istilah ini dalam karangannya yang bertajuk “al-MakhÉrij  fÊ

al-×iyal”. Namun, beliau tidak memberikan sebarang definisi menerangkan

maksud istilah tersebut. Selain daripada ianya disebut sebgai tajuk, kalimah

makhÉrij telah tidak digunakan oleh al-ShaybÉnÊ dalam tulisannya. Sebaliknya,

perkataan yang digunakan adalah “Íiyal”.

Menurut al-MawsË‘ah al-Fiqhiyyah
29

, makhÉrij dalam istilah fuqaha merujuk

kepada Íiyal yang dibenarkan (al-Íiyal al-mubÉÍah). Ini terbukti dalam ungkapan

26

 Ibn al-Qayyim, I‘lÉm al-Muwaqqi‘Ên, j. 3, h. 183.
27

 Ibid.
28

 Ibid.
29

 Al-MawsË‘ah al-FiqÍiyyah, j. 36, h. 240.

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

9

al-SarakhsÊ yang menyebut bahawa Íiyal yang dibuat dalam bentuk makhraj

adalah harus di sisi majoriti ulamak.
30

 Ibn Nujaym dalam penelitiannya mengenai

penggunaan kedua-dua istilah Íiyal dan makhÉrij membuat kesimpulan bahawa:

 واختلف مشايخنا رحمهم هللا تعالى في التعبير عن ذلك فاختار كثير التعبير بكتاب الحيل واختار كثير كتاب المخار

Maksudnya: Ulama kami berselisih dalam menentukan perkataan untuk

menggambarkan yang demikian. Kebanyakan mereka memilih sebutan 'KitÉb al-

Íiyal ', dan ramai juga yang memilih 'KitÉb al-MakhÉrij'
31

.

Ulamak kontemporari pula menakrifkan makhÉrij sebagai jalan penyelesaian yang

digunakan untuk keluar daripada kesempitan bagi mencapai maksud tidak

bertentangan dengan maqÉÎid al-sharÊ‘ah.
32

Sebagai kesimpulan, dapatlah disebut di sini bahawa hubungan antara Íiyal dan

makhÉrij adalah hubungan antara am dan khas. ×iyal adalah am bagi jalan yang

dibenarkan dan juga yang tidak dibenarkan. Manakala makhÉrij adalah khas bagi

jalan yang dibenarkan sahaja.

d) RukhÎah (ُرْخَصدددة): Menurut kamus Arab, perkataan rukhÎah bermaksud

meringankan dan memudahkan, iaitu berlawanan dengan perkataan membebankan

33(َتْشدِدْيد)
. Terdapat beberapa takrif rukhÎah yang diberikan oleh fuqaha, antaranya:

Hukum yang berlawanan dengan dalil (Syarak) disebabkan keuzuran, sedangkan

hukumnya adalah haram ke atas orang yang tidak uzur.
34

 Ia juga ditakrifkan

sebagai menghalalkan perbuatan yang haram walaupun terdapat dalil

pengharamannya, disebabkan keadaan tertentu yang mengecualikannya daripada

hukum asal.
35

Dapat difahami melalui kedua-dua takrif ini bahawa rukhÎah merupakan

pengecualian daripada hukum asal -iaitu al-‘azÊmah- berdasarkan dalil Syarak.

 Contoh rukhÎah ialah kebenaran mengucapkan kata-kata kufur kerana dipaksa

sedangkan hatinya masih tetap beriman. Keuzuran yang membenarkan rukhÎah

dalam konteks ini ialah paksaan, manakala dalil asal ialah mewajibkan beriman

30

 Al-SarakhsÊ, Al-MabsËÏ, j. 30, h. 371. ِػن اِلومبم جبئصح ػند جقيٌز الؼيقبء األدربم القخسجخ فإن الذْل ف
31

 Ibn Nujaym, Al-AshbÉh wa al-NaÐÉ’ir, h. 477.
32

 MuÍammad ibn IbrÉhÊm, Al-×iyal al-FiqÍiyyah fÊ al-Mu‘ÉmalÉt al-MÉliyyah, Tunisia: DÉr SuÍnËn,

2009, h. 91. Lihat juga:ØÉliÍ ibn IsmÉ‘il, Al-×iyal al-FiqÍiyyah: ÖawÉbiÏuhÉ wa TaÏbÊqÉtuhÉ ‘alÉ al-AíwÉl

al-ShakhÎiyyah, Kaherah: Maktabah al-Rushd, 2005, h. 28. Nas asal berbunyi:
 كل ومب ّزٌطل ثو للَ الزخيض ومن الذسج ًالخسًج ومن القؼبّق ومن غْس ومخبلكخ وملظٌ  الشبزع
33

 Ibn ManÐËr, LisÉn al-‘Arab, j. 7, h. 40.
34

 Al-ZarkashÊ, Al-BaÍr al-MuÍÊÏ fÊ UÎËl al-Fiqh, j.1, h. 407. (al-Maktabah al-Shamilah, Edisi 3). Rujuk nas

asal:
ِْْس اْلَقْؼُرًزِ  نِِو َدَساوًمب فِِ َدقِّ َغ ٌْ لِِْل لُِؼْرٍز وَمَغ َك  اْلُذْرُم الثهبثُِذ َػيََ ِخاَلِف الده
35

 Koutoub Mustapha Sano, Mu‘jam MuÎÏalaÍÉt UÎËl al-Fiqh, Beirut: DÉr al-Fikr, 2000, h. 217.

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

dan mengharamkan kekufuran, berdasarkan firman Allah dalam Surah al-NaÍl:

106 yang berbunyi:

( ِ وِمنْ  قَْيجُوُ وُمْطَقئِنٌّ ثِبِلَّقبنِ ثَ  وَمْن َككََس ثِبَّلله ًَ ْؼِد لَِّقبنِِو لاِل وَمْن أُْكِسهَ  )

 Maksudnya: “Sesiapa yang kufur kepada Allah sesudah dia beriman (maka

baginya kemurkaan dan azab dari Allah), kecuali orang yang dipaksa (melakukan

kufur) sedang hatinya tenang tenteram dengan iman”.

 Secara ringkasnya, rukhÎah mempunyai beberapa bentuk persamaan dan

perbezaan jika dibandingkan dengan ÍÊlah. Dari segi kesan, kedua-dua istilah

membawa kepada pertukaran dari satu hukum kepada yang lain. RukhÎah

menukarkan hukum Syarak yang asal (al-‘azÊmah) kepada hukum Syarak lain

yang lebih ringan dan tidak membebankan. ×Êlah juga menukarkan hukum Syarak

yang asal kepada hukum lain yang lebih memudahkan. Namun, rukhÎah adalah

berdasarkan dalil Syarak, sedangkan ÍÊlah tidak berasaskan dalil Syarak
36

 kecuali

ÍÊlah yang digunakan oleh Nabi Ayub
37

 dan Nabi Yusuf yang disebut secara jelas

dalam al-Quran
38

 dan ÍÊlah yang digunakan oleh Rasulullah dalam menghukum

lelaki berzina yang sakit tenat (nas asal hadis dan penerangannya akan dibuat

kemudian dalam bahagian pandangan ulama mengenai Íiyal).

 Selain itu, orang yang melakukan rukhÎah tidak khuatir perbuatannya diketahui

umum, kerana jalan yang digunakan tidak berbentuk tersembunyi malah

berdasarkan nas Syarak. Manakala orang yang melakukan helah yang dilarang

(al-Íiyal al-madhmËmah) akan berusaha sedaya upaya menyembunyikan

perbuatannya kerana jalan yang diambil tidak disyariatkan. Dalam konteks al-

Íiyal al-mashrË‘ah atau al-makhÉrij -dalam penggunaannya secara khusus-, orang

yang melakukannya juga tidak khuatir perbuatannya diketahui umum, tetapi ianya

dibuat tidak bersandarkan dalil Syarak yang jelas, berbeza dengan rukhÎah yang

disokong oleh nas Syarak
39

.

 Perbincangan lanjut mengenai topik ‘azÊmah dan rukhÎah akan dibuat dalam

bahagian kedua.

e) DharÉ´i‘ (َذَزائِعغ): Perkataan dharÉ’i‘ adalah katanama majmuk bagi dharÊ‘ah yang

bermaksud jalan
40

. Dari segi istilah, dharÉ’i‘ juga mempunyai takrif umum dan

khusus. Menurut Ibn al-Qayyim, dharÊ‘ah adalah mekanisma dan jalan ke arah

36

 MaÍmËd ‘Abd al-RaÍÊm al-DÊb, Al-×iyal fi al-QÉnËn al-MadanÊ, Kaherah: DÉr al-JÉmi‘ah, 2008, h. 124.
37

 Sila rujuk Surah ØÉd: 44. Penerangan lanjut mengenai ayat ini akan dibuat kemudian.
38

 Sila rujuk Surah YËsuf: 76.
39

 MaÍmËd ‘Abd al-RaÍÊm al-DÊb, Al-×iyal fi al-QÉnËn al-MadanÊ, h. 124.
40

 Al-ZÉwÊ, MukhtÉr al-ØiÍÍÉÍ, Al-DÉr al-‘Arabiyyah lil KitÉb, 1983, h. 227.

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

11

sesuatu
41

, tidak kira sama ada jalan tersebut baik atau buruk. Namun, kebanyakan

ulama mazhab Maliki memberi takrif yang lebih khusus, iaitu perkara yang pada

dasarnya (zahirnya) dibenarkan, tetapi dikhuatiri boleh membawa kepada perkara

yang dilarang
42

. Oleh itu, jalan ini perlu disekat kerana akan membawa kepada

keburukan.

 Berdasarkan takrif yang diberikan di atas, ternyata istilah dharÉ’i‘ dan Íiyal

mempunyai hubung kait. Secara amnya, melihat kepada takrif umum, ternyata

kedua-dua mempunyai persamaan kerana dharÉ’i‘ dan Íiyal merupakan jalan -

baik dan buruk - bagi mencapai sesuatu.

Apabila kita melihat kepada takrif khusus dharÉ’i‘ (sadd dharÉ’i‘) dan al-Íiyal

al-madhmËmah, kedua-duanya mempunyai persamaan dari aspek kedua-duanya

menggunakan jalan yang baik bagi mencapai sesuatu yang haram. Walau

bagaimanapun, terdapat beberapa perbezaan di antara kedua-duanya, antaranya

ialah sadd al-dharÉ’i‘ tidak memerlukan niat (qaÎd), sedangkan syarat al-Íiyal al-

madhmËmah ialah niat. Justeru, sebarang dharÉ’i‘ yang membawa kepada natijah

yang buruk mesti disekat, tanpa mengambil kira niat pelakunya. Sebaliknya, Íiyal

tidak dikira madhmËmah kecuali terdapat niat pelakunya untuk menggunakan

helah tersebut sebagai jalan bagi menafikan maqÉÎid al-sharÊ‘ah dan

membatalkan hukum Syarak.

Kesimpulannya, jika terdapat niat dalam dharÉ’i‘ ia dikira Íiyal madhmËmah,

tetapi sekiranya tiada niat ia dikira dharÉ’i‘. Oleh itu, hubungan antara kedua-

duanya berbentuk am dan khusus. Semua Íiyal adalah dharÉ’i‘ dan bukan

sebaliknya.

2. Petunjuk (indicator) ×iyal

Sebagaimana yang dirumuskan di atas, Íiyal adalah suatu jalan penyelesaian yang

bersifat “tidak langsung” dan “tersembunyi”. Perkara ini perlu diperjelaskan agar Íiyal

dapat dikenal pasti. Setelah merujuk kepada tulisan para fuqaha mengenai Íiyal,

khususnya contoh-contoh dan juga penggunaan kalimah Íiyal di kalangan mereka, maka

dapatlah dirumuskan bahawa Íiyal mempunyai salah satu, kombinasi sebahagian atau

semua ciri-ciri yang berikut:

41

 Ibn al-Qayyim, I‘lÉm al-Muwaqqi‘Ên, j. 3, h. 109. Lihat juga: Abu Zahrah, UÎËl al-Fiqh, Kaherah: DÉr

al-Fikr al-‘ArabÊ, 1997, h. 253.
42

 Al-QurÏubÊ, Al-JÉmi‘ li AÍkÉm al-Qur’Én, j. 2, h. 57-58. (al-Maktabah al-Shamilah, Edisi 3). Lihat juga

takrif yang seakan sama dalam: Abu al-WalÊd al-BÉjÊ, Al-IshÉrÉt fÊ UÎËl al-Fiqh, Beirut: DÉr Ibn ×azm,

2000, h. 113.

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

a) ×iyal adalah suatu jalan yang di luar kebiasaan bagaimana sesuatu perkara itu

dilakukan dan terhasil daripada kebijaksanaan dan pengamatan yang mendalam.

Supaya ciri ini lebih difahami, contoh-contoh berikut bolehlah diamati:

i. Di dalam akad (kontrak) sewaan berjangka panjang, contohnya selama lima

tahun, penyewa bimbang yang pemberi sewa akan menamatkan kontrak

sewaan lebih awal yang sudah tentu akan menimbulkan kesulitan kepada

penyewa. Sebagai penyelesaian, penyewa membuat ÍÊlah dengan meletakkan

syarat bahawa kadar sewaan untuk beberapa tahun pertama lebih rendah, dan

kadar sewaan untuk tahun terakhir lebih tinggi.
43

 Maka jika berlaku sesuatu

terhadap pemberi sewa yang mendorongnya untuk menamatkan kontrak

sewaan sebelum tamat tempoh perjanjian, ÍÊlah di atas dapat mengurangkan

risiko kontrak sewaan tersebut ditamatkan lebih awal kerana penyewa hanya

mendapat keuntungan minima dari kontrak sewaan, iaitu sewaan kadar

rendah.Tetapi jika pemberi sewa tetap berkeras menamatkan kontrak sewaan,

penyewa juga dapat meminimakan kerugian dengan bayaran sewa yang rendah

untuk tahun-tahun pertama.

Begitu juga sebaliknya jika pemberi sewa yang khuatir penyewa akan

menamatkan kontrak sewaannya lebih awal. Maka kadar sewaan yang tinggi

akan dikenakan pada beberapa bulan atau tahun yang awal.
44

 Jika selepas itu

penyewa menamatkan kontrak sewaannya, maka kesannya ke atas pemberi

sewa adalah minima.
45

Daripada contoh di atas, dapat diperhatikan bahawa “ÍÊlah” yang digunakan

adalah diluar kebiasaan struktur kontrak ijÉrah di mana kadar sewaan adalah

tetap dan sekata
46

 di sepanjang tempoh sewaan.

ii. Seorang pemilik tanah jika menyewakan tanahnya kepada seseorang, dan

mensyaratkan supaya penyewa membayar cukai (kharÉj) tanah tersebut, maka

syarat ini adalah batal kerana membayar cukai adalah tanggungjawab pemilik

tanah. ×ilah bagi membolehkan perkara ini dilakukan adalah dengan cara

43

 Ilustrasi: Kontrak sewaan adalah untuk tempoh lima tahun. Kadar sewa bagi tiga tahun pertama adalah

sebanyak dua ribu setahun. Manakala kadar sewa bagi dua tahun yang terakhir adalah sebanyak sepuluh

ribu setahun. Ini menjadikan jumlah kadar sewa bagi tempoh lima tahun adalah sebanyak dua puluh enam

ribu.
44

 Ilustrasi: Kontrak sewaan adalah untuk tempoh lima tahun. Kadar sewa bagi dua tahun pertama adalah

sebanyak sepuluh ribu setahun. Manakala kadar sewa bagi tiga tahun yang terakhir adalah dua ribu setahun.

Ini menjadikan jumlah kadar sewa bagi tempoh lima tahun adalah sebanyak dua puluh enam ribu.
45

 Contoh ini disebut oleh al-ShaybÉnÊ dan al-SarakhsÊ. Sila rujuk: Al-ShaybÉnÊ, Al-MakhÉrij fi al-×iyal,

Baghdad: Maktabah al-MuthannÉ, 1930, h. 9; Al-SarakhsÊ, Al-MabsËÏ, j. 30, h. 383.
46

 Ilustrasi: Kontrak sewaan adalah untuk tempoh lima tahun. Kadar sewa setahun adalah sebanyak lima

ribu dua ratus. Ini menjadikan jumlah kadar sewa bagi tempoh lima tahun adalah sebanyak dua puluh enam

ribu.

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

13

pemilik tanah menyewakan tanahnya kepada penyewa dengan mengenakan

kadar sewaan yang lebih mahal, iaitu lebihan senilai dengan kadar bayaran

cukai kharÉj.
47

 Kemudian, pemilik tanah memberi keizinan (mewakilkan)

kepada penyewa untuk membayar kadar lebihan yang dikenakan kepadanya

untuk bayaran cukai tersebut.
48

Perkara ini adalah dianggap ÍÊlah kerana ianya diluar kebiasaan struktur ijÉrah

yang membezakan antara kadar sewa yang menjadi tanggungjawab penyewa

dengan bayaran lain yang menjadi tanggungjawab pemilik aset.

b) Apabila dimasukkan ke dalam barang pertukaran sesuatu yang tidak diperlukan

atau dimaksudkan oleh pihak-pihak yang berkontrak.
49

 Antara contoh-contohnya

adalah seperti berikut:

i. Sebagaimana yang dimaklumi, antara syarat-syarat pertukaran barang ribawÊ

yang sama jenis, ianya hendaklah dilakukan di dalam jumlah yang sama.

Misalnya, satu kilo perak dengan satu kilo perak. ×Êlah untuk melakukan

pertukaran dalam jumlah yang tidak sama adalah dengan memasukkan sesuatu

yang tidak dimaksudkan oleh kedua-dua pihak yang berkontrak.
50

ii. Di dalam kontrak muÌÉrabah, pengusaha (muÌÉrib) tidak boleh memberi

jaminan terhadap modal yang dikeluarkan oleh pelabur. ×Êlah pelabur supaya

modalnya terjamin oleh pengusaha ialah dengan cara pelabur memberikan

modalnya kepada pengusaha secara pinjaman (qarÌ), kecuali satu satu nilai

yang sangat kecil sebagai modal
51

. Kemudian pelabur membuat kontrak

muÌÉrabah  dengan pengusaha di atas jumlah yang kecil tersebut sebagai

modal. Keuntungan yang diperolehi oleh mereka berdua akan dibahagikan

antara mereka mengikut nisbah yang dipersetujui bersama. Ini adalah diluar

kebiasaan muÌÉrabah dari dua aspek. Pertama, adalah diluar kebiasaan akad

muÌÉrabah untuk penyumbang modal memberikan pinjaman kepada

47

 Ilustrasi: Kadar sewaan adalah satu ribu setahun dan kadar cukai adalah dua ratus setahun. Di dalam

Íilah ini, penyewa menyewakan tanahnya dengan kadar satu ribu dua ratus setahun dan mewakilkan

penyewa untuk membayar cukai tanah tersebut.
48

 Lihat Ibn al-Qayyim, A‘lÉm al-Muwaqqi‘Ên, j. 3, h. 201.
49

 Lihat Ibn Taymiyyah, al-QawÉ‘id al-NËrÉniyyah al-FiqÍiyyah, Beirut: DÉr al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1994,

h. 83.
50

 Ilustrasi: Satu kilo gandum dimasukkan bersama satu kilo perak sebagai pertukaran dengan dua kilo

perak. Sekilo gandum adalah sesuatu yang tidak diperlukan oleh kedua-dua pihak yang berkontrak dan

tiada nilai jika dibandingkan dengan harga perak. Ianya dimasukkan sebagai ÍÊlah untuk menukar sekilo

perak dengan dua kilo perak. Lihat Ibn Taymiyyah, al-QawÉ‘id al-NËrÉniyyah al-FiqÍiyyah, h. 83.

51
 Ilustrasi: Modal sebanyak sepuluh ribu diperlukan oleh sebuah syarikat muÌÉrabah. Penyumbang modal

(rabb al-mÉl) memberikan hutang (qarÌ) sebanyak sembilan ribu sembilan ratus kepada pengusaha

(muÌÉrib). Manakala satu ratus lagi diserahkan kepadanya sebagai modal syarikat muÌÉrabah.

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

pengusaha. Kedua, adalah juga diluar kebiasaan bagi muÌÉrib menyumbang

apa-apa modal. Di dalam kes ini, muÌÉrib sebenarnya menyumbang modal

yang lebih besar melalui hutang yang diperolehinya.

iii. Antara contoh aplikasi semasa adalah akad tawarruq untuk produk pembiyaan

peribadi. Bank dan pelanggan menjalankan jual beli komoditi, misalnya besi,

yang tidak diperlukan atau dimaksudkan oleh pihak-pihak yang berkontrak.

Ianya adalah ÍÊlah untuk memberi wang tunai kepada pelanggan dan

mensabitkan hutang ke atasnya.

c) Apabila dimasukkan ke dalam sesuatu kontrak, akad-akad lain atau syarat-syarat

yang tidak diperlukan atau dimaksudkan.
52

 Akad-akad tambahan ini ada kalanya

menyokong kontrak utama atau menafikannya. Antara contoh-contohnya adalah

seperti berikut:

i. Antara syarat dalam kontrak muÌÉrabah, aset yang dijadikan modal pelaburan

hendaklah terdiri daripada emas atau perak, ataupun matawang. Tidak sah

muÌÉrabah dengan menjadikan barangan lain sebagai modal pelaburan. Ini

adalah pandangan majoriti fuqaha. Syarat ini menyukarkan individu yang

hanya memiliki barangan lain (bukannya emas, perak atau matawang) untuk

dijadikan modal pelaburan. ×Êlah bagi menyelesaikan kesukaran ini adalah

dengan cara pemodal (rabb al-mÉl) menjual barangannya kepada seseorang

individu lain yang dipercayainya. Wang hasil jualan itu diserahkan kepada

pengusaha (muÌÉrib) dalam kontrak muÌÉrabah. Kemudian, pengusaha

tersebut membeli balik barangan yang dibeli oleh lelaki tadi.
53

 Syarat tambahan

di sini adalah pembelian balik barangan tersebut oleh pengusaha. Syarat ini

sepatutnya tiada dalam kontrak jual beli yang biasa.

ii. Antara contoh-contoh yang lain adalah syarat pembelian balik dalam akad

‘Ênah, hibah yang wajib bagi produk deposit berasaskan muÌÉrabah, syarat

penjualan barang sewaan kepada penyewa di akhir kontrak sewaan, syarat

pemulangan semula barang pembelian oleh pembeli apabila penjual

mengembalikan harga barang tesebut dalam kontrak bay‘ al-wafÉ‘, dan

sebagainya.

Ciri-ciri di atas adalah semata-mata untuk mengenalpasti samada sesuatu akad atau

struktur produk termasuk di dalam kategori Íiyal atau sebaliknya. Manakala hukum

samada apa yang dikategorikan sebagai Íiyal mengikut ciri-ciri di atas termasuk dalam

Íiyal yang dibenarkan atau sebaliknya akan dibincangkan kemudian di dalam kertas ini.

52

 Ibn Taymiyyah, al-QawÉ‘id al-NËrÉniyyah al-FiqÍiyyah, h. 84.
53

 Al-Zayla‘Ê, TabyÊn al-×aqÉ´iq, j. 14, h. 83.

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

15

3. Pandangan Ulama Mengenai ×iyal Secara Umum

Secara umumnya, setelah meneliti takrif Íiyal yang diberikan oleh setiap mazhab

termasuk ulama kontemporari dan melihat kepada ciri-ciri yang menunjukkan sesuatu

perbuatan atau produk itu menggunakan kaedah Íiyal, ternyata fuqaha mempunyai dua

pandangan berikut mengenai hukum Íiyal:

Pendapat Pertama: ×iyal adalah dibenarkan.  Antara fuqaha’ yang secara zahirnya

membenarkan Íiyal  adalah daripada kalangan mazhab Hanafi dan Shafie.

Antara sandaran dan dalil daripada al-Quran dan Sunnah yang menunjukkan bahawa

penggunaan Íiyal (makhÉrij di dalam istilah khas) dibenarkan adalah seperti berikut;

i. Firman Allah dalam surah al-NisÉ’: 98 yang berbunyi:

َجبلِ  لاِل}  ْلَداِن ال َّْعزَِطُْؼٌَن  اْلُقْعزَْؼَؼكَِْن وِمَن السِّ ٌِ اْل ًَ النَِّعبِء  ال َّْيزَُدًَن َظجِْالً  ِحيلَة ًًَ ًَ}

Maksudnya: “Kecuali orang-orang yang lemah (lagi uzur) dari kaum lelaki dan

perempuan serta kanak-kanak, yang tidak berdaya upaya mencari helah (untuk

melepaskan diri) dan tidak pula mengetahui sesuatu jalan (untuk berhijrah)”

Berdasarkan ayat ini, Allah memberi kelonggaran kepada golongan yang tidak

berupaya mencari ÍÊlah untuk berhijrah ke Madinah, dan tidak menganggap

mereka sebahagian daripada ahli neraka jahannam. Menurut Imam Al-QurÏËbÊ

dalam tafsirnya, perkataan ÍÊlah dalam ayat ini adalah lafaz am yang merangkumi

pelbagai bentuk jalan keluar ( أظجبة الزخيضًالذْيخ لكع ػبم ألنٌاع ).
54

 Justeru, walaupun

Allah menggunakan perkataan ÍÊlah, tetapi dalam konteks ayat ini, ia bermaksud

jalan keluar bagi melepaskan diri daripada kekangan orang-orang kafir.

ii. Firman Allah dalam surah ØÉd: 44 yang berbunyi:

ُخْر ثَِِْدكَ  } ال رَْذنَثْ ِػْغثًب  ًَ ًَ اٌة  فَبْػِسْة ثِِو  ًه َجْدنَبهُ َطبثًِسا نِْؼَم اْلَؼْجُد لِنهوُ أَ ًَ {لِنهب

Maksudnya: Dan (Kami perintahkan lagi kepadanya): Ambillah dengan tanganmu

seikat jerami kemudian pukullah (isterimu) dengannya dan janganlah engkau

merosakkan sumpahmu itu. Sesungguhnya Kami mendapati Nabi Ayub itu

seorang yang sabar; dia adalah sebaik-baik hamba; sesungguhnya dia sentiasa

rujuk kembali (kepada Kami dengan ibadatnya).

Menurut Ibn KathÊr, Nabi Ayub telah memarahi isterinya dan bersumpah akan

memukulnya dengan 100 sebatan sekiranya Allah menyembuhkan baginda

daripada penyakit yang dialaminya. Apabila baginda telah sembuh, beliau tidak

sanggup untuk memukul isterinya, maka Allah telah memberinya idea supaya

menggunakan jerami yang mengandungi 100 helai dan memukulnya dengan satu

54

 Al-QurÏubÊ, Al-JÉmi‘ li AÍkÉm al-Qur’Én, j.5, h. 347.

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

pukulan sahaja. Tindakan Nabi Ayub ini dikira sebagai jalan keluar (al-farj wa al-

makhraj) bagi melaksanakan sumpahnya dan mengelakkan baginda daripada

melanggarinya
55

.

iii. Hadis Rasulullah s.a.w berkaitan dengan hukum hudud ke atas lelaki yang berzina

dalam hadis riwayat Abu Daud yang berbunyi:

 ِ ٍْْف أَنهوُ أَْخجََسهُ ثَْؼُغ أَْطَذبِة َزُظٌِل َّللاه وِمَن  -طيَ َّللا ػيْو ًظيم-أَْخجََسنَِ أَثٌُ أوَُمبوَمخَ ْثُن َظْيِل ْثِن ُدنَ

ِْْو َجبِزَّخٌ لِجَ  ََ فََؼبَ  ِجْيَدحً َػيََ َػْظٍم فََدَخيَْذ َػيَ قََغ األَْنَظبِز أَنهوُ اْشزََرَ َزُجٌل وِمْنيُْم َدزَه أُْػنِ ٌَ ْؼِؼِيْم فَيَشه لَيَب فَ

وِمِو َُّؼٌُ ًنَوُ  ٌْ ب َ َخَل َػيَِْْو ِزَجبُل قَ ْْيَب فَيَقه ِ  َػيَ قَبَل اْظزَْكزٌُا لَِ َزُظٌَل َّللاه ًَ  -طيَ َّللا ػيْو ًظيم-أَْخجََسىُْم ثَِرلَِك

َه  قَْؼُذ َػيََ َجبِزٍَّخ َ َخيَْذ َػيَ ًَ ِ فََرَكُسًا َذلَِك . فَإِنَِّ قَْد  ّْنَب ثِؤََدٍد  -طيَ َّللا ػيْو ًظيم-لَِسُظٌِل َّللاه قَبلٌُا وَمب َزأَ ًَ

ٌَ لاِله ِجْيدٌ  َْْك لَزَكَعهَخْذ ِػظَبوُموُ وَمب ىُ ٌْ َدَقْينَبهُ لِلَ ٌَ ثِِو لَ سِّ وِمْثَل الهِرٍ ىُ َػيََ َػْظٍم فَؤوََمَس َزُظٌُل  وِمَن النهبِض وِمَن الؼُّ

 ِ اِدَدحً وِمبئَخَ ِشْقَساٍر أَْن َّؤُْخُرًا لَوُ  -طيَ َّللا ػيْو ًظيم-َّللاه ًَ فََْْؼِسثٌُهُ ثِيَب َػْسثَخً
56

Maksudnya:

Abu Umamah ibn Sahl ibn Hunayf mengkhabarkan kepadaku bahawa sesetengah

sahabat Nabi s.a.w dari golongan AnÎÉr memberitahunya tentang seorang lelaki

yang menderita kesakitan hingga kelihatan tulangnya. Seorang hamba wanita

milik orang lain menziarahinya, lalu mereka melakukan hubungan seksual.

Apabila segolongan daripada kaum lelaki menziarahinya (pesakit), dia

memberitahu mereka mengenai ketelanjuran yang telah dilakukan. Dia berkata:

Tanyakan Rasulullah bagi pihakku mengenai hukum perbuatan zina yang telah

aku lakukan. Maka mereka menceritakan perkara tersebut kepada Rasulullah

dengan berkata: Kami tidak pernah melihat seseorang yang lebih lemah akibat

kesakitan daripadanya. Sekiranya kami membawa dia kepada Engkau, maka

terlerailah tulangnya. Badannya hanya tinggal kulit dan tulang sahaja. Maka

Rasulullah s.a.w menyuruh mereka mengambil seratus ranting kayu dan

memukulnya dengan sekali sebatan sahaja.

Hadis ini menunjukkan Rasulullah telah menggugurkan hukuman hudud zina

sebanyak seratus kali sebatan dan menukarnya dengan sekali sebatan

menggunakan seikat ranting yang mengandungi seratus batang. Menurut al-

ShawkÉnÊ, ini merupakan salah satu bentuk helah yang dibenarkan oleh Syarak,

seperti mana Allah telah mengharuskannya dalam ayat  َُخْر ثَِِْدك ِػْغثًب ًَ .
57

55

 Ibn KathÊr, TafsÊr al-Qur’Én al-‘AÐÊm, DÉr al-Ùayyibah, 1999, j. 7, h. 76. Al-SarakhsÊ juga berpandangan

bahawa ayat ini mengandungi pengajaran berbentuk makhraj  kepada Nabi Ayub bagi mengelakkan

baginda daripada melanggari sumpahnya. Lihat: Al-SarakhsÊ, Al-MabsËÏ, j. 30, h. 371.
56

 Abu DawËd, Al-Sunan, Beirut: DÉr al-Kutub al-‘ArabÊ, t.t., j. 4, h. 275, hadis no. 4474.
57

 Al-ShawkÉnÊ, Nayl al-AwÏÉr, IdÉrah al-ÙibÉ‘ah al-MunÊriyyah, j. 7, h. 165. Sila rujuk nas asal:

{ًخر ثْدك  غثب } شسػب ًقد جٌش َّللا ومثيو فِ قٌلو الذْل الجبئصح  ًىرا الؼقل ومن

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

17

Pendapat Kedua: ×iyal adalah tidak dibenarkan. Secara luarannya, antara golongan

yang membatalkan Íiyal adalah ulama daripada kalangan mazhab Maliki dan Hanbali.

Antara dalil-dalil yang menunjukkan pengharaman Íiyal adalah seperti berikut:

i. Firman Allah mengenai helah orang-orang Yahudi dalam beberapa ayat,
58

antaranya:

Surah al-A‘rÉf: 163 yang berbunyi:

اْظؤَْليُْم َػِن اْللَْسَِّخ الهزِِ َكبنَْذ }  َم اْلجَْذِس َدبِػَسحَ ًَ ٌْ َّ ًَ ًػب  َم َظْجزِِيْم ُشسه ٌْ ْجِذ لِْذ رَؤْرِِْيْم ِدْزَبنُيُْم َّ لِْذ َّْؼُدًَن فِِ العه

{ال َّْعجِزٌَُن ال رَؤْرِِْيْم َكَرلَِك نَْجيٌُىُْم ثَِقب َكبنٌُا َّْكُعلٌَُن

Maksudnya: Dan bertanyalah kepada mereka (wahai Muhammad) mengenai

(penduduk) bandar yang letaknya di tepi laut, semasa mereka melanggar larangan

pada hari Sabtu, ketika datang kepada mereka pada hari Sabtu itu ikan-ikan (yang

menjadi cubaan kepada) mereka, yang kelihatan timbul di muka air; sedang pada

hari-hari lain, ikan-ikan itu tidak pula datang kepada mereka. Demikianlah kami

menguji mereka (dengan cubaan itu) kerana mereka sentiasa berlaku fasik.

Ayat ini merupakan cercaan Allah terhadap bangsa Yahudi yang menggunakan

tipu helah bagi melanggar larangan menangkap ikan pada hari Sabtu, iaitu dengan

cara meletakkan jala dan pukat pada hari Jumaat dan mengambilnya pada hari

Ahad.

ii. Sabda Rasulullah s.a.w mengenai tipu helah orang-orang Yahudi:
59

ُ اْلَْيٌَُ  »  ِْْيُم لََؼَن َّللاه وَمْذ َػيَ ُذٌُم فََجَقيٌُىَب فَجَبُػٌُدسِّ «ىَب الشُّ

Maksudnya: “Allah melaknat orang-orang Yahudi yang telah diharamkan ke atas

mereka lemak (daripada lembu) tetapi mereka menukarkannya dan menjualnya”.

Hadis ini menunjukkan bahawa Allah telah melaknat kaum Yahudi yang

menggunakan helah dalam menghalalkan larangan penggunaan lemak ke atas

mereka.

iii. Sabda Rasulullah s.a.w yang berbunyi:

قُ ًالَ ُّْجَقُغ »  الَ ُّكَسه ًَ ٍق  َْْن وُمزَكَسِّ َدقَِخ  ثَ َْْن وُمْجزَِقٍغ َخْشَْخَ الظه «ثَ
60

Maksudnya: “Tidak dicampur (harta milik) orang yang berasingan dan tidak

diasing (harta milik) bersama kerana takut (untuk mengeluarkan lebih, atau

menerima sedikit) zakat.”

58

 Lihat juga Surah al-Baqarah: 65-66.
59

 Hadis sahih riwayat BukhÉrÊ dan Muslim. Lihat: BukhÉri, ØaÍÊÍ al-BukhÉrÊ, j. 3, h. 1275; Muslim, ØaÍÊÍ

Muslim, j. 5, h. 41.
60

 Hadis sahih. Lihat: BukhÉri, ØaÍÊÍ al-BukhÉrÊ, j. 6, h. 2551.

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

Hadis ini melarang tipu helah yang membawa kepada pengguguran atau

pengurangan zakat disebabkan percampuran atau pengasingan.

Setelah meneliti dalil-dalil di atas dan perbincangan fuqaha mengenainya, penulis

berpendapat bahawa perbezaan pandangan ini hanyalah dari segi zahirnya sahaja. Hampir

semua mazhab mengiktiraf istilah ÍÊlah dalam perbahasan mereka. Apa yang

membezakan antara mazhab yang mengharamkan dan membenarkan ÍÊlah ialah dari

sudut penggunaan istilah tersebut secara khusus. Mazhab yang mengharam ÍÊlah merujuk

penggunaannya bagi membatalkan sesuatu hukum atau menukarkannya kepada hukum

yang lain bagi tujuan menyalahi maqÉÎid al-shÉri‘ dalam pensyariatan tersebut.

Sebaliknya, golongan yang membenarkan ÍÊlah merujuk kepada penggunaannya sebagai

jalan penyelesaian untuk keluar daripada perkara yang haram kepada yang halal, atau

dengan kata lain mereka merujuk kepada istilah makhÉrij.

Justeru, majoriti fuqaha berpandangan bahawa jika objektif ÍÊlah adalah untuk

menghalalkan yang haram maka ianya dikategorikan sebagai ÍÊlah yang dilarang (al-

ÍÊlah al-mamnË‘ah). Sebaliknya, jika tujuan ÍÊlah dilakukan adalah untuk meninggalkan

perkara yang haram dan mencapai sesuatu yang halal, maka ianya dikategorikan sebagai

ÍÊlah yang dibenar (al-ÍÊlah al-mashrË‘ah).

Kesimpulan ini dibuat berdasarkan hujah-hujah berikut:

i. Al-KhaÎÎÉf dari mazhab Hanafi menjelaskan bahawa Íiyal ialah penyelesaian

yang digunakan oleh seseorang individu bagi keluar daripada sesuatu yang

berdosa dan haram kepada yang halal. Justeru, beliau berpendapat, sekiranya Íiyal

digunakan untuk tujuan ini, ia tidak menimbulkan sebarang isu. Sebaliknya, jika

seseorang menggunakan helah untuk membatalkan hak seseorang, atau

menggunakan helah bagi sesuatu yang batil sehingga menukarnya (kepada yang

harus), atau menggunakan helah dalam seseuatu perkara sehingga menimbulkan

syak wasangka, maka bentuk-bentuk helah yang sedemikian adalah makruh
61

.

Jelas di sini bahawa ulama Hanafi yang dikenali sebagai pelopor dan pejuang

Íiyal juga mengiktiraf kewujudan Íiyal ghayr mashrË‘ah/muÍarramah.

ii. Al- ShÉÏibÊ dari mazhab Maliki dengan jelas memberikan sebab mengapa Íiyal

tidak dibenarkan iaitu apabila ianya bertujuan untuk membatalkan hukum Syarak

dan merosakkan qawÉ‘id al-sharÊ‘ah. Dapat difahami di sini bahawa jika sebab

ini tidak ada, sudah tentu hukum tidak membenarkan Íiyal juga sepatutnya

61

 Al-KhaÎÎÉf, FÊ Al-×iyal, p. 4.
ًلنقب الذْل شْئ ّزخيض ثو السجل ومن القآثم ًالذسام ًّخسج ثو للَ الذالل، فقب كبن ومن ىرا أً نذٌه فال ثؤض، ًلنقب ّرسه ومن ذلك أن "

 "ؽل دزَ ّقٌىو، أً ّذزبل فِ شِء دزَ ّدخل فْو شجيخّذزبل السجل فِ دق السجل دزَ ّجطيو، أً ّذزبل فِ ثب

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

19

berubah kepada dibenarkan kerana al-aÍkÉm tadËr maÑa ÑilalihÉ wujËdan wa

‘adaman (kewujudan dan ketiadaan sesuatu hukum adalah bergantung kepada

kewujudan dan ketiadaan sebab-sebabnya)
62

. Di samping itu, al-ShÉÏibÊ sendiri

menyatakan bahawa jika diandaikan bahawa sesuatu helah itu tidak merosakkan

usul Syarak dan tidak bertentangan dengan maÎlaÍah yang diiktiraf oleh Syarak,

maka helah tersebut tidak termasuk di dalam larangan dan ianya bukanlah helah

yang bÉÏil. Al-ShÉÏibÊ juga mengklasifikasikan Íiyal  kepada tiga kategori iaitu

Íiyal yang disepakati pengharamannya, yang disepakati keharusannya dan yang

diperselisihi hukumnya.
63

iii. Di dalam membincangkan peranan Mufti, salah seorang fuqaha Maliki iaitu al-

TasËlÊ menyatakan bahawa adalah tidak wajar baginya (Mufti) untuk mengambil

ringan mengenai hukum atau fatwa dengan bersegera di dalam menjatuhkan

hukum atau memberi fatwa sebelum menunaikan hak kedu-dua belah pihak

dengan memberi penelitian terhadap kes yang dibentangkan kepadanya. Adalah

tidak wajar juga baginya mengikut tujuan-tujuan yang salah dan mengikut Íiyal

yang haram atau makruh.
64

 Perkara yang sama juga disebut di dalam kitab ManÍ

al-JalÊl.
65

 Apa yang dapat difahami di sini adalah jika terdapat Íiyal yang

62

 Al-ShÉÏibÊ, Al-MuwÉfaqÉt fÊ UÎËl al-SharÊ‘ah, j. 4, h. 558
63

 Ibid., j. 2, h. 662-663. Sila rujuk nas asal:

يخ ال ريدم أطاًل ًذوميب ًالنيِ ػنيب ومب ىدم أطال شسػًْب ًنبقغ ومظيذخ شسػْخ، فإن فسػنب أن الذْ رلدم لثطبليبفبلذْل الزِ

شسػًْب، ًال رنبقغ ومظيذخ شيد الشسع ثبػزجبزىب؛ فغْس  اخيخ فِ النيِ ًال ىِ ثبؽيخ، ًومسجغ األومس فْيب للَ أنيب ػيَ ثالثخ

 :أقعبم

 .ال خالف فِ ثطالنو، كذْل القنبفلْن ًالقسائْن :أددىب

 ال خالف فِ جٌاشه؛ كبلنطق ثريقخ الركس لكساىًب ػيْيب،: ًالثبنِ

ىٌ ومذل اِلشربل ًالغقٌع، ًفْو اػطسثذ أنظبز النظبز ومن جيخ أنو لم ّزجْن فْو ثدلْل ًاػخ قطؼِ لذبقو  :الثبلث ًأومب

ثبللعم األًل أً الثبنِ، ًال رجْن فْو ليشبزع وملظد ّزكق ػيَ أنو وملظٌ  لو، ًال ظيس أنو ػيَ خالف القظيذخ الزِ ًػؼذ ليب

 الشسّؼخ ثذعت القعؤلخ القكسًػخ فْو
64

 Al-TasËlÊ, Al-Bahjah fÊ SharÍ al-TuÍfah, j. 1, h. 40. (Al-Maktabah al-ShÉmilah Edisi 3). Sila rujuk nas

asal:

 فيْذرم ثؤّيقب شبء ًال ّجٌش لو ًال ليقكزِ أن ّزعبىل فِ الذرم أً الكزٌٍ ثؤن ّعسع فِ الذرم أً الكزٌٍ قجل اظزْكبء دليقب ومن

غساع الكبظدح ػيَ رزجغ الِذْل القذظٌزح أً القرسًىخ ًالزقعك ثبلشجو ؽيجبً ليزسخْض ػيَ ومن النظس ًالكرس ، أً رذقيو األ

أً الزغيْع ػيَ ومن ّسًم ػسه ًومن فؼل ومثل ىرا ًػسف ثو فال ّجٌش أن ّعزكزِ ، . ّسًم نكؼو ومن الججبثسح ًاللساثخ ًنذٌىقب

 ًقد ىبن ػيْو  ّنو نعؤل َّللا رؼبلَ الؼكٌ ًالؼبفْخ

65
 MuÍammad ‘Ilyash, SharÍ ManÍ al-JalÊl ‘alÉ MukhtaÎar KhalÊl, j. 17, h. 290. (Al-Maktabah al-ShÉmilah

Edisi 3) Sila rujuk nas asal:

ال ّجٌش الزعبىل فِ الكزٌٍ ًومن ػسف ثو ال ّجٌش اظزكزبإه ًالزعبىل ّرٌن ثؤن ال ّثجذ ًّعسع ثبلكزٌٍ أً الذرم : اثن فسدٌن

ومن النظس ًالكرس ًقد ّذقيو ػيَ ذلك رٌىقو أن اِلظساع ثساػخ ًاِلثطبء ػجص ًال ّجطئ ًال ّخطئ أجقل ثو  قجل اظزْكبء دلو

أن ّؼجل فْؼل ًّؼل ًقد ّرٌن رعبىيو ثؤن رذقيو األغساع الكبظدح ػيَ رزجغ الذْل القذرًزح أً القرسًىخ ثبلزقعك ثبلشجيخ

ب لَذا . يََ وَمْن َُّسًُم َػَسَزهُ الزهْغيِِْع ػَ ؽيجب ليزسخْض ػيَ ومن ّسًم نكؼو أً  أوَمه ًَ ِْْو ِ ّنُوُ ،  وَمْن فََؼَل َذلَِك فَلَْد ىَبَن َػيَ ًَ اَلِح  اْثُن الظه

اَل رَُجسُّ للََ وَمكَْعَدٍح لَُِْخيَِّض ثِيَب الْ  ًَ اْدزََعَت فِِ ؽَيَِت ِدْيٍَخ اَل ُشْجيَخَ فِْيَب  ًَ َِ وِمنْ َطخه قَْظُد اْلُقْكزِِ  ٌِىَب فََرلَِك  ُقْعزَْكزِ ًْ نَْذ ْزؽَِخ َِّقٍْن أَ ًَ
 .َدَعٌن َجِقٌْل

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

dikategorikan sebagai haram dan makruh, sudah tentu adanya juga Íiyal yang

halal dan harus.

iv. Al-QazwÊnÊ, seorang ulama dari mazhab Shafi‘i telah mengkategorikan Íiyal

kepada tiga bentuk iaitu haram, makruh dan harus
66

. Ini menunjukkan bahawa

ulama Shafi‘i tidak membenarkan Íiyal secara mutlak, sebaliknya mengiktiraf

Íiyal mubÉÍah sahaja. Di samping itu, adalah mustahil sekiranya mereka

membenarkan Íiyal yang haram.

v. Ibn al-Qayyim dari mazhab Hanbali telah membahagikan helah kepada dua

bentuk; pertama ialah helah bagi mencapai sesuatu yang wajib, meninggalkan

yang haram, mendapatkan hak, membela orang yang dizalimi, dan menghukum

orang yang zalim dan melampai batas. Bentuk yang kedua ialah helah bagi tujuan

menghalalkan apa yang haram, membatalkan kebenaran dan hak, dan

menggugurkan sesuatu kewajipan. Walau bagaimanapun, penggunaan istilah

ÍÊlah di kalangan fuqaha Hanbali lebih merujuk kepada bentuk yang kedua (ÍÊlah

madhmËmah)
67

. Menurut Ibn al-Qayyim, helah yang pertama iaitu ÍÊlah

maÍmËdah atau ÍÊlah ghayr muÍarramah terbahagi kepada empat, iaitu makruh,

harus, sunat dan wajib, manakala helah yang kedua iaitu ÍÊlah madhmËmah atau

ÍÊlah muÍarramah mempunyai tiga bentuk, iaitu helah yang membawa kepada

kekufuran, ÍÊlah yang berdosa besar dan helah yang berdosa kecil
68

.

Ringkasnya, berdasarkan hujah-hujah yang dikemukakan, Íiyal secara umumnya

terbahagi kepada Íiyal yang dibenarkan dan juga Íiyal yang tidak dibenarkan. Persoalan

seterusnya, apakah parameter (ÌawÉbiÏ) bagi menentukan hukum sesuatu Íiyal itu

samada dibenarkan atau sebaliknya. Namun, penulis terlebih dahulu akan membahaskan

beberapa isu utama yang menjadi pendahuluan dan asas kepada pembinaan parameter-

parameter tersebut.

66

 Al-QazwÊnÊ, KitÉb al-×iyal fi al-Fiqh, Diterbitkan oleh Joseph Schact, 1924, h. 2. Sila rujuk nas asal:

 الذْل ػيَ ثالثخ أػسة، ومذظٌز ًومرسًه ًومجبح
67

 Ibn al-Qayyim, A‘lÉm al-Muwaqqi‘Ên, j. 3, h. 189. Sila rujuk nas asal:

فبلذْيخ جنط رذزو الزٌطل الَ فؼل الٌاجت ًرسك القذسم ًرخيْض الذق ًنظس القظيٌم ًقيس الظبلم ًػلٌثخ القؼزدُ ًرذزو

ال رسررجٌا ومب ازررجذ الْيٌ  فزعزذيٌا  -الزٌطل الَ اظزذالل القذسم ًلثطبل الذلٌق ًلظلبؽ الٌاججبد ًلقب قبل النجِ ص

النٌع القرومٌمؤ نَ الذْل غيت اظزؼقبل الذْل فِ ػسف الكليبء ػيَ ومذبزم َّللا ث
68

 Ibid. Sila rujuk nas asal berikut:

ومنيب ومب ىٌ ككس ًومنيب ومب ىٌ كجْسح ًومنيب ومب ىٌ طغْسح، ًغْس القذسومخ ومنيب ومب ىٌ ومرسًه ًومنيب ومب ىٌ جبئص فبلذْل القذسومخ

 ًومنيب ومب ىٌ ومعزذت ًومنيب ومب ىٌ ًاجت

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

21

BAHAGIAN (2): MUKADDIMAH PEMBENTUKAN PARAMETER ×IYAL

PENGENALAN

Huraian mengenai definisi, pembahagian dan ciri-ciri Íiyal  menunjukkan terdapat

beberapa elemen penting yang perlu diberikan penekanan sewajarnya dalam

menggunapakai kaedah Íiyal dalam kewangan Islam. Elemen-elemen tersebut ialah qaÎd

al-ShÉri‘, qaÎd al-mukallaf, maÎlaÍah, wasÉ´il serta rukhÎa dan ‘azÊmah. Kesemua

elemen ini berkait rapat dengan Íiyal  kerana boleh memberi impak kepada kedudukan

hukum Íiyal  di sisi Syarak iaitu samada Íiyal  itu boleh dikira harus atau sebaliknya dan

samada ia boleh membatalkan hukum Syarak dan maqÉÎidnya atau tidak. Justeru itu,

pandangan-pandangan para ulama mengenai elemen-elemen di atas akan diketengahkan

bagi mengetahui justifikasi-justifikasi pandangan mereka supaya pandangan yang sesuai

dengan konteks amalan kewangan semasa boleh dipilih untuk membentuk parameter

pemakaian Íiyal  dalam kewangan Islam. Parameter ini penting kerana perbincangan

tentang konsep Íiyal  dalam bahagian (i) kertas ini menunjukkan terdapat beberapa

bentuk Íiyal  yang pada zahirnya kelihatan menepati Syarak tetapi pada hakikatnya

bercanggah dengan misalnya qaÎd al-ShÉri‘ atau qaÎd al-mukallaf atau elemen-elemen

lain. Justeru itu, elemen-elemen di atas perlu diambilkira untuk memastikan bahawa

pemakaian Íiyal  dalam kewangan Islam tidak tersasar daripada objektifnya yang asal

bahkan boleh menyumbang kepada tecapainya maqÉÎid al-Shari‘ah dalam muÑÉmalÉt.

2.1. QaÎd al-ShÉri‘

2.1.1. Definisi qaÎd al-ShÉri‘

Penulis tidak mendapati takrif istilah tertentu yang disepakati oleh para ulama mengenai

qaÎd al-ShÉri‘.  Ibn ‘ÓshËr misalnya mentakrifkannya sebagaimana berikut: “ ٞ٘ادلوبين واحل
يف ٣ىم خبص  ؤو ٟول٠هب حبُش ال زبزض ٟالدلزهب ثبٛ٘ى١ ادلٜذىكخ ٜٛشبسم يف مجُن ؤدىاٙ اٛزششَن

 yang bermaksud makna-makna dan hikmah-hikmah yang diambilkira ”٢ٟ ؤد٘بٝ اٛششَوخ

oleh Syarak dalam semua urusan perundangan Islam atau sebahagian besar daripadanya

yang tidak hanya khusus kepada hukum-hukum Syarak  yang tertentu. Oleh itu, menurut

beliau, ia termasuk sifat-sifat Syarak  dan tujuan-tujuannya serta makna-makna yang

dikehendaki oleh Syarak .
69

69

 MuÍammad al-ÙÉhir b. ‘ÓsyËr (2006), MaqÉÎid al-SharÊ’ah al-IslÉmiyyah, TËnis: DÉr al-

SuhnËn li al-Nashr wa al-Tawz‘Ê, h. 9. Al-GhazzÉlÊ mentakrifkan maqÉÎid sebagai “ ٣وين ثبدلظٜذخ

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

2.1.2. Pembahagian qaÎd al-ShÉri‘

QaÎd al-ShÉri‘ terbahagi kepada beberapa bahagian mengikut aspek-aspek (haythiyyat)

tertentu sebaimana berikut:

2.1.2 (a). Dari aspek keutamaan dan kesan

Dari aspek ini, qaÎd al-ShÉri‘ terbahagi kepada tiga bahagian. Huraian mengenainya

tertumpu kepada dua perkara iaitu keutamaannya (kedudukannya) dan kesan jika qaÎd al-

ShÉri‘ tersebut tidak diambilkira sewajarnya. Bahagian-bahagian tersebut ialah

sebagaimana berikut:

i. Al-Daruriyyat

Al-Daruriyyat merujuk kepada qasÌ al-ShÉri‘ yang berada pada kedudukan tertinggi

kerana kesan ketiadaannya menyebabkan sistem kehidupan manusia tergugat.
 70

 Ini

termasuklah sistem kewangan yang mengawal aktiviti-aktiviti muÑÉmalÉt. Al-Daruriyyat

merangkumi lima aspek iaitu penjagaan agama, nyawa, akal, keturunan dan harta
71

 yang

disebut sebagai al-kulliyÉt al-khams.

ii. Al-Hajiyyat

Al-Hajiyyat bermaksud sesuatu yang diperlukan untuk mendapatkan kelapangan hidup

dan mengelak daripada kesusahan. Ketiadaannya boleh membawa kepada kesusahan (al-

Íaraj) dan kerumitan (al-mashaqqah)
72

 yang akan ditanggung oleh mukallaf tetapi tidak

sampai kepada tahap kemusnahan seperti ketiadaan daruriyyat.
 73

ٞ وهٜٔهٞ و٣غٜهٞ وٟبذلٞاحملبُلخ هًٜ ٟٔظىد اٛششم ؤٟظىد اٛششم ٢ٟ اخلْٜ مخغخ و٧ى ؤ١ حيِق هُٜهٞ د٤َهٞ و٣ِغه ”. Al-ÓmidÊ

mentakrifkan maqÉÎid  sebagai: “ادلٔظىد ٢ٟ ششم احل٘ٞ بٟب جٜت ٟظٜذخ ؤو دُن ٟؼشح ؤو رل٠ىم اْٟش٢َ” manakala

al-ShÉÏibÊ apabila membahagikan maqÉÎid al-SyarÊ‘ah mentakrifkannya sebagai: “ احملبُلخ هًٜ اٛؼشوسَبد و ٟب
٢ٟ احلبجُبد و اٛزذغ٤ُُبدسجن بُٛهب  ”. Lihat AbË ×amÊd al-GhazzÉlÊ (t.t), al-MustaÎfÉ fÊ ‘Ilm al-UÎËl, j. 1.

Beirut: DÉr IÍyÉ’ al-TurÉth al-‘ArabÊ, h.  216 Sayf al-DÊn AbÊ al-×asan ‘AlÊ b. AbÊ ‘AlÊ b.

MuÍammad al-ÓmidÊ (2003), Al-IÍkÉm fÊ UÎËl al-AÍkÉm, j. 3. BeirËt: DÉr al-Fikr, h. 183 Al-

ShÉÏibÊ (1421H), al-MuwÉfaqÉt fÊ UÎËl al-SyarÊ’ah, j. 3. JumhËriyyah MiÎr al-‘Arabiyyah: DÉr

Ibn ‘AffÉn,  h. 24
70

Al-Shatibi (1991), al-Muwafaqat, j. 2. Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah, h. 7
71

 AbË ×amÊd al-GhazzÉlÊ (t.t), al-MustaÎfÉ fÊ ‘Ilm al-UÎËl, j. 1. Beirut: DÉr IÍyÉ’ al-TurÉth al-‘ArabÊ, h.

216, Al-Shatibi (1991), al-Muwafaqat, j. 2. Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah, h. 7
72

 Al-ShatibÊ (2003), op.cit. j. 2, h. 8
73

Al-Shatibi (1991), al-Muwafaqat, j. 2. Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah, h. 7

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

23

iii. Al-Tahsiniyyat

Al-Tahsiniyyat merujuk kepada pengamalan adat-adat yang baik dan usaha menjauhi

perkara-perkara yang keji pada pandangan akal yang rÉjiÍ
 74.

 Ia bersifat mencantik,

menghias dan memudah di dalam perkara-perkara ibadat, muÑÉmalÉt
75

, adat dan kemuliaan

akhlak
76

.

Berdasarkan huraian di atas, qaÎd al-ShÉri‘ bagi sesuatu Íiyal yang dibuat boleh

berada samda pada kedudukan daruriyyat, hajiyyat atau tahsiniyyat.

2.1.2 (b). Dari aspek keumuman Syarak  (ه٠ىٝ اٛششَوخ)

QaÎd al-ShÉri‘ dalam aspek ini merujuk kepada prinsip-prinsip umum bagi keseluruhan

hukum Syarak  serta makna-makna yang dikehendaki daripada bab-bab (bahagian-

bahagian) hukum Syarak  yang tertentu. QaÎd al-ShÉri‘dari aspek ini terbahagi kepada

dua bahagian berikut:

i. MaqÉÎid ‘Ómmah

MaqÉÎid ‘Ómmah ialah makna-makna dan hikmah-hikmah yang diambilkira oleh Syarak

dalam semua perkara berkaitan Syariah atau sebahagian besar daripadanya.
77

 Ini

termasuklah awÎÉf al-SharÊ’ah seperti tujuan-tujuan umum (ghÉyÉt ‘Émmah) dan makna-

makna yang sentiasa diambilkira oleh Syarak .
78

 Berdasarkan takrif ini, maqÉÎid ‘Émmah

merujuk kepada prinsip-prinsip umum Syarak  yang dimaklumi secara ÌarËrÊ seperti

prinsip keadilan, kesaksamaan, toleransi.

ii. MaqÉÎid KhÉÎÎah

Berdasarkan huraian makna maqÉÎid ‘Émmah  oleh Ibn ‘ÓshËr di atas, maqÉÎid khÉÎÎah

boleh difahami sebagai makna-makna dan hikmah-hikmah yang diambilkira oleh Syarak

dalam bab-bab tertentu dalam Syariah seperti qaÎd al-ShÉri‘ dalam bab ‘uqËbÉt,

mu‘ÉmalÉt mÉliyyah, sistem kekeluargaan dan sebagainya.
79

 Menurut Ibn ‘ÓshËr

maqÉÎid khassah hendaklah sentiasa membawa kepada terhasilnya maqÉÎid ‘Émmah atau

tidak membawa kepada pembatalannya.

74

 Al-ShatibÊ (2003), op.cit. j. 2, h. 9
75

 ‘Abdullah Muhammad Amin (1995), MaqÉÎid al-Shari’ah al-Islamiyyah, al-Khartum: Markaz al-Qawmi li

al-Intaj al-‘Ilami, h. 24
76

 Al-ShatibÊ (2003), op.cit. j. 2, h. 9
77

 Ibn ‘ÓshËr (2001), MaqÉÎid al-Shari‘ah al-Islamiyyah, al-Urdun: Dar al-Nafai’s,  h. 251
78

 Ibn ‘ÓshËr (2001), MaqÉÎid al-Shari‘ah al-Islamiyyah, al-Urdun: Dar al-Nafai’s,  h. 251
79

 N’uman Jughaym (2002), Turuq al-Kashf ‘an MaqÉÎid al-Syari‘, ‘Amman: Dar al-Nafai’s, h.28

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

2.1.2 (c). Dari segi keumuman umat (ه٠ىٝ اْٟخ)

Aspek ini merujuk kepada qaÎd al-ShÉri‘ yang berkaitan dengan jumlah individu yang

terlibat dalam sesuatu aktiviti samada masyarakat sesuatu tempat, penduduk sesebuah

negeri, kumpulan tertentu atau seseorang individu tertentu. QaÎd al-ShÉri‘ dalam aspek

ini terbahagi kepada dua bahagian berikut:

i. MaqÉÎid Kulliyyah

MaqÉÎid Kulliyyah merujuk kepada maksud Syarak  yang kembali kepada umat secara

keseluruhannya (ه٠ىٝ اْٟخ) atau kepada satu kumpulan yang besar daripada kalangan

umat
80

 seperti penduduk di sesebuah negeri.

ii. MaqÉÎid Juzi’yyah

Ia adalah maqÉÎid yang melibatkan manfaat-manfaat dan kebaikan-kebaikan yang

kembali kepada individu-individu tertentu atau kumpulan-kumpulan kecil dari kalangan

umat ini.
81

2.1.2 (d). Dari aspek haÐÐ al-mukallaf

i. MaqÉÎid AÎliyyah

MaqÉÎid AÎliyyah ialah objektif-objektif yang dikehendaki oleh Syarak  pada asal (ؤطبٛخ)
dan permulaan (اثزذاء) sesuatu hukum. Maksudnya apabila Allah menetapkan tujuan

sesuatu hukum dan mewajibkannya ke atas mukallaf, Dia tidak mengambil kira situasi

atau kedudukan (Íazz) mukallaf tersebut sebagai objektif utama sebaliknya objektif

utama ialah memelihara survival kehidupan mereka dengan menyempurna dan

memelihara keperluan yang bersifat ÌarËrÊ.
82

 Oleh itu, maqÉÎid ini bukanlah bertujuan

untuk memenuhi tuntutan keadaan seseorang mukallaf. Bahkan ia wajib dipelihara

samada disukai atau tidak dan samada terpaksa atau diberi pilihan.
83

 MaqÉÎid Asliyyah

kebiasaannya merujuk kepada penjagaan al-ÌarËriyyÉt yang ketiadaannya boleh

menyebabkan kepincangan mana-mana sistem kehidupan termasuk sistem kewangan

Islam. MaqÉÎid ini juga perlu diambilkira pada setiap keadaan dan masa ( ال زبزض حببٙ دو١

80

 Ibn ‘ÓshËr (1998), MaqÉÎid al-Syari‘ah al-Islamiyyah, T.T.P: al-Basai’r li al-Intaj al-‘Ilmi, h.220
81

 Ibn ‘Ashur, h. 220
82

 Al-ShÉÏibÊ (t.t), al-MuwÉfaqÉt fÊ UÎËl al-SharÊ‘ah, j. 2, T.T.P, h. 176-177, ‘Abd al-MajÊd al-SËsËwwah

(2007), MabÉÍith fÊ al-MaqÉÎid wa al-IjtihÉd wa al-Ta‘ÉruÌ wa al-TarjÊh, al-ImÉrÉt al-‘Arabiyyah al-

MuttaÍidah: JÉmi‘ah al-ShÉriqah, h. 12
83

 Al-ShÉÏibÊ (t.t), op.cit., j. 2, h. 176-177

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

25

.(دبٙ، وال ثظىسح دو١ طىسح، وال ثىٓذ دو١ وٓذ
84

 Dalam konteks muÑÉmalÉt dan transaksi

kewangan Islam, maqÉÎid asliyyah yang dikenalpasti ialah seperti pergerakan harta (al-

rawÉj)
85

, pengembangan dan perluasan harta (al-istithmÉr wa al-tanmiyyah)
86

,

transperansi dalam aktiviti kewangan (al-wuÌËÍ)
87

, keabsahan (validation) terhadap

pemilikan kewangan dan jaminan sosial secara komprehensif (comprehensive social

security).
88

ii. MaqÉÎid TÉbi‘ah

MaqÉÎid TÉbi‘ah ialah maqÉÎid yang dikehendaki oleh Syarak  untuk

menyempurnakan dan melengkapkan maqÉÎid aÎliyyah.
89

 Kebiasaannya ia merangkumi

perkara-perkara bersifat ÍÉjiyyÉt dan taÍsÊniyyÉt.

Dari segi keutamaan, maqÉÎid aÎliyyah didapati lebih penting berbanding

maqÉsid tÉbi’ah kerana maqÉÎid aÎliyyah melibatkan penyempurnaan daruriyyat

manakala maqÉsid tÉbi’ah hanya merupakan pelengkap (mukammil) kepada maqÉÎid

aÎliyyah.

2.2. QaÎd al-Mukallaf

2.2.1. Definisi qaÎd al-mukallaf

Ibn ‘ÓshËr mentakrifkan qaÎd al-mukallaf yang beliau istilahkan sebagai maqÉÎid al-nas

 :seperti berikut (ٟٔبطذ ا٤ٛبط)

90
“ ؤو رظبحلىا, ؤو رٔبػىا, ؤو رٌبسٟىا, ؤو روبؿىا, ادلوبين اٛيت ْجٜهب روبٓذوا ”

Takrif  Ibn ‘ÓshËr di atas menunjukkan bahawa qaÎd al-mukallaf merujuk kepada

makna-makna (motif dalaman) yang menjadi sebab seseorang mengadakan kontrak,

memberi sesuatu, mengenakan sesuatu denda, menunaikan sesuatu hutang atau

84

 Al-ShÉÏibÊ (1421), op.cit., j. 3, h. 139
85

 Ibn ‘ÓshËr (1999), MaqÉÎid al-Shar‘Êah al-IslÉmiyyah, ‘AmmÉn: DÉr al-NafÉi’s, h. 342, ‘Iz al-DÊn b.

Zughaybah (2001), MaqÉÎid al-SharÊ‘ah al-KhÉÎÎah b al-TaÎarrufÉt al-MÉliyyah, Dubay: Markaz Jam‘ah

al-MÉjid li al-ThaqÉfah wa al-Turath, h. 259
86

 SÉnË QuÏub (2000), Al-IstithmÉr: AÍkÉmuh wa ÖawÉbiÏuh fÊ al-Fiqh al-IslÉmÊ, ‘AmmÉn: DÉr al-NafÉi’s,

h. 34
87

 Mohamad Akram Laldin (2006), op.cit, h. 246, YËsuf ×amÊd al-‘Ólim (1991), Al-MaqÉÎid al-‘Ómmah li

al-SharÊ‘ah al-IslÉmiyyah, al-M‘ahad al-‘ÓlamÊ li al-Fikr al-IslÉmÊ, USA, h. 521
88

 Mohamad Akram Laldin (2006), The Syari’ah Objectives of Financial Contracts and Islamic Banking,

dalam International Conference on Isalmic Jurisprudence and The Challenges of the 21
st
 Century, Kuala

Lumpur: International islamic University Malaysia, 8-10 Ogos 2006, h. 246
89

 Al-ShÉÏibÊ (t.t), op.cit., j. 2, h. 1179
90

 Ibn ‘ÓshËr (2001), MaqÉÎid al-Shari’ah al-Islamiyyah, ‘Amman: Dar al-Nafai’s, h. 415

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

mengadakan perdamaian. Ini bermakna qaÎd al-mukallaf merangkumi motif yang

tersembunyi dan tidak dizahirkan melalui lafaz atau ÎÊghah akad yang dikontrakkan.

2.2.2. Pembahagian qaÎd al-mukallaf

Ibn ‘ÓshËr membahagikannya kepada dua bahagian berikut:
91

i. QaÎd al-mukallaf dalam urusan-urusan yang disepakati oleh semua golongan

cedik pandai atau sebahagian daripada mereka kerana mereka mendapati bahawa

urusan-urusan tersebut boleh membawa kepada kestabilan dan susunatur

kehidupan. Contohnya ialah seperti motif mereka mengadakan kontrak bay’,

ijÉrah dan ‘Ériyyah.

ii. QaÎd al-mukallaf yang ingin dicapai oleh hanya satu kumpulan manusia atau

beberapa orang individu di kalangan mereka melalui urusan-urusan tertentu

kerana ia diapati hanya sesuai untuk keadaan mereka seperti motif mengadakan

al-‘umra dan al-‘Ériyyah, kirÉ’ mu´abbad di Tunisia, Íikr di Mesir, rahn hasil

waqf (awqaf dhurrriyyah di Tunisia), bay’ al-wafa’ menurut mazhab Hanafi di

Bukhara. Bahagian ini diketahui melalui qarÊnah dan hajat yang mendesak (ÍÉjah

Ïaria’h).

2.2.3. Percanggahan di antara qaÎd al-mukallaf dengan lafaz atau qarÉ'in al-ahwal yang

jelas menunjukkan qaÎd al-mukallaf

Ibn Qayyim membahagikan lafaz dari sudut maqÉÎid al-mutakallimin, irÉdahnya atau

niatnya kepada tiga bahagian berikut:
92

i. QaÎd secara zahir yang bertepatan dengan makna lafaz

ii. Tiada qaÎd yang jelas yang berlawanan dengan lafaz

iii. QaÎd secara jelas bertentangan dengan apa yang dizahirkan (lafaz)

Bahagian (i) dan bahagian (ii) di atas bukan merupakan isu yang diperselisihi oleh para

fuqaha. Sebaliknya bahagian yang diperdebatkan oleh para ulama ialah bahagian (iii)

iaitu samada ÐawÉhir al-alfÉz wa al-‘uqËd (zahir lafaz dan kontrak) yang jelas

bertentangan dengan niat dan maksud diambilkira atau sebaliknya.
93

 Para ulama berbeza

pendapat mengenai perkara ini sebagaimana berikut:

91

 Ibn ‘ÓshËr (2001), MaqÉÎid al-Shari’ah al-Islamiyyah, ‘Amman: Dar al-Nafai’s, h. 416-417
92

 Ibn Qayyim al-Jawziyyah (2004), ‘Ilam al-Muwaqqii’in, j. 2. Al-Qahirah: Dar al-Hadith, h. 84
93

 Ibid.

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

27

Pendapat pertama: Ini ialah pendapat mazhab Hanafi dan Shafi‘i. Menurut pendapat

ini, qasÌ atau niat tidak memberi kesan ke atas kesahihan sesuatu perbuatan zahir

sebaliknya hukum ditetapkan berdasarkan kepada apa yang zahir. Pendapat ini boleh

difahami sebagaimana berikut:

i. Mazhab Hanafi

QaÎd al-Mukallaf  tidak memberi kesan kepada akad melainkan jika disebut di dalam

kontrak (ÎÊghah al-‘aqd) melalui lafaz yang jelas (‘ibÉrah ÐÉhirah) atau jika ia boleh

diketahui melalui tabiat barang (maÍal al-‘aqd) yang dikontrakkan.
94

Mereka yang berpihak kepada pandangan di atas ialah para ulama dari mazhab

Hanafi.
95

 Menurut pandangan ini, sesuatu akad dikira sah jika semua syarat dan rukun

akad tersebut dipenuhi. Manakala motif (qaÎd), qaÎd atau niat pelakunya tidak

diambilkira dalam menentukan samada akad yang dikontrakkan sah (ÎiÍÍah) atau batal

(buÏlÉn) melainkan dalam dua keadaan yang dinyatakan di atas. Ini kerana menyandarkan

hukum Syarak  kepada sebab-sebabnya yang zahir adalah asal dalam Syarak.
96

Hujah pendapat ini ialah kebanyakan urusan muÑÉmalÉt atau aktiviti kewangan

bergantung kepada redha meredhai di antara pihak-pihak yang berkontrak yang bersifat

batin (irÉdah bÉÏinah). Jika irÉdah bÉÏinah seperti ini perlu diteliti dan diambilkira dalam

urusan muÑÉmalÉt yang semakin kompleks, maka pihak-pihak yang berkontrak akan

menghadapi kesukaran menentukannya sedangkan Syarak menganjurkan supaya

kesukaran dielakkan
97

. Walaupun mazhab Hanafi tidak mengambilkira qaÎd dalam

urusan muÑÉmalÉt, namun mereka menetapkan dua keadaan di mana qaÎd diambilkira

seperti berikut:

94

 Al-Durayni (1967), op.cit., h. 213
95

 Al-Durayni (1967), Nazariyyah al-Ta’assuf fi Ist’imal al-Haq fi al-Fiqh al-islami, Beirut: Muassasah al-

Risalah, h. 207-208
96

 Hakikat ini dijelaskan oleh Al-Kasani seperti berikut: “يف اٛشَِّشََوِخ ٌٚ ِٝ بًَٛ اَْٛإِعَجبِة اٛلَّب٧َِشِح َؤِط َ٘ب  ”َوِبَػبَُُخ اَْٛإِد

Maksudnya: “Menyandarkan hukum-hukum kepada sebab-sebab zahir adalah asal dalam Syarak”. Lihat
Al-Kasani (1982), Bada’i al-Sana’i fi Tartib al-Shara’i, j. 7. Beirut: Dar al-Kitab al-‘Arabi, h. 277
97

 Al-Sarakhsi menjelaskan hal ini sebagaimana berikut: “ ويف اهزجبس االسادح اٛجبؿ٤خ يف اٛوبٝ اٛزٌ ٧ى زلز٠ٚ ذلب ٣ىم
ٛلب٧ش دشط، ُبٛز٠ُُض ثني ٟب ٧ى ٟشاد ادلزٜ٘ٞ وثني ٟب ُٛظ دبشاد ٦ٛ ٓجٚ ؤ١ َلهش د٦ُٜٛ ٦ُُ دشط هلُٞ وعٔؾ اهزجبس٥ ششهب، ؤَبٝ اٛغجت ا

 Maksudnya: “Mengambilkira kehendak .”اٛذاٙ هًٜ ٟشاد٥ و٧ى طٌُخ اٛو٠ىٝ ٟٔبٝ دُٔٔخ اٛجبؿ٢ اٛزٌ ال َزىطٚ ب٦ُٛ بال حبشط

batin dalam al-‘amm yang mungkin mengandunginya (irÉdah bÉÏinah) terdapat kesusahan, maka

membezakan di antara kehendak orang yang bertutur dan apa yang bukan kehendaknya sebelum jelas

dalilnya ada kesusahan yang besar dan gugur (kewajipan) mengambilkiranya menurut SharaÑ , dan sebab

zahir yang menunjukkan kehendaknya iaitu lafaz umum mengambil kedudukan hakikat batin tersebut yang

tidak boleh sampai kepadanya melainkan dengan kesusahan.” Lihat Al-Sarakhsi (1993), Usul al-Sarakhsi,

j. 1. Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah, h. 139

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

i. jika qaÎd disebut di dalam akad (ÎÊghah al-‘aqd) melalui lafaz yang jelas (‘ibÉrah

ÐÉhirah) secara persyaratan
98

Hal ini dinyatakan dalam perkara 68, Majallah al-AÍkÉm al-‘Adliyyah seperti berikut:

99
“ ٦َُٟ( 68ا٠َْٛبدَُّح ) َٔب َٟ  ُٝ ُٔى ُٟىِس اَْٛجبِؿ٤َِخ ََ ٍِِء ٍُِ اُْٛإ ُٚ اٛشَّ دَُِٛ ”

Maksudnya: “Penunjuk (yang zahir bagi) sesuatu dalam perkara-perkara batin

mengambil tempatnya (sesuatu yang batin).

ii. Jika qaÎd tersebut boleh diketahui melalui tabiat barang yang dikontrakkan.

Contohnya ialah seperti yang dinyatakan oleh al-Zayla‘i berikut:

ِٚ ( ٍس َوَجبَص َثُُِن اَْٛوِظرِي ٢ٟ َخ٠َّب)  ٍِ َثُِِن اٛغَِّٜبِح ٢ٟ َؤ٧ِ ٌَُُِّش٥ِ ِثِخَٜب ْٚ َثِوَذ َر ُٝ ِثَو٦ِ٤ُِِ َث ُٔى َِٛإ١َّ ا٠َِْٛوِظََُخ َٛب َر
ُ٘ى١ُ بَهب٣ًَخ ذلٞ  ُٝ ِثَو٦ِ٤ُِِ ََُُ ُٔى ِِِز٤َِخ َِٛإ١َّ ا٠َِْٛوِظََُخ َر وٓذ ٣ُِه٤َُب ه٢ اٛزََّوبُو١ِ هًٜ اُْٛوِذَوا١ِ , َوَرِغِجُّجب , اْٛ

ََِغبُد بًَٛ اِخِزَُبِس٠َ٥ِِوِظَُِخَواْٛ ُ٘ى١ُ اْٛ ََُّٗهب َجبِئْض َشِشّهب ََُُ  100وََِٛإ١َّ اَْٛوِظرَي َُِظُِٜخ اَْٛإِشَُبَء

Penyataan al-Zayla‘i di atas menunjukkan bahawa mazhab Hanafi juga tidak

mengambilkira qarÉ’in untuk menentukan niat seseorang sedangkan kedudukan pembeli

sebagai seorang pembuat arak merupakan qarÊnah yang kuat untuk menunjukkan qaÎd

pembeli yang bertentangan dengan qaÎd al-ShÉri‘.
101

Ini bermakna kesempurnaan akad, kesahihannya dan ketidaksahihannya adalah

berdasarkan kepada irÉdah ÐÉhirah tanpa melihat kepada irÉdah bÉÏinah
102

 selagimana

tidak ada dalil atau lafaz yang menerangkan irÉdah bÉÏinah tersebut.

ii. Mazhab Shafi‘i

Menurut mazhab Shafi‘i, qaÎd al-mukallaf  tidak memberi kesan kepada sesuatu akad

atau iltizam. Alasannya ialah ijab dan qabul yang merupakan sebab kesahihan akad

98

 Contohnya ialah seperti yang dinyatakan di dalam teks-teks fiqh mazhab Hanafi mengenai ijarah

berikut: وٛى ؤخز ثال ششؽ َجبح( ْجٚ ادلوبطٍ ٟضٚ ا٤ٌٛبء وا٤ٛىح وادلال٧ٍ ) ال ( و )  ٤ٌَِبِء َوا٤َِّٛىِح َوا٠ََْٜٛب٧ٍِ )   َِٛإ١َّ ( وََٛب ََُجىُص هًٜ اْٛ
َّ ٧ى ًَُِِش َؤ١ْ ََِغَزِذ ِْٔذ ََُٜب ََِجُت ه٦ُٜ اَْٛإِجُش ٢ٟ  َٔبَُٓهب ِثبَْٛو ِّ ٗٚ  ا٠َِْٛوِظََُخ َٛب ََُزَظىَُّس اِعِزِذ َٔب ُ٘ى١ُ بَّٛب ِثبِعِزِذ هًٜ اَْٛإِجرِي شُئب بْر ا٠َُْٛجبَدَُٛخ َٛب َر

٤ُِِٟه٠َب هًٜ اْٛأَخِش  .Lihat al-Zayla‘i (1313H), Tabyin al-Haqai’q, j. 5. al-Qahirah: Dar al-Kutub al-Islami, h .َواِدٍذ

125
99

 Majallah al-AÍkÉm al-‘Adliyyah
100

 Al-Zayla‘i (1313H), Tabyin al-Haqai’q, j. 5. al-Qahirah: Dar al-Kutub al-Islami, h. 125
101

 Al-Durayni (1998), op.cit., h. 214
102

 Ibid. ,209

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

29

tersebut telah sempurna, manakala kesemua syarat yang lain seperti ahliyyah al-ta‘Équd

dan maÍall al-‘aqd juga telah sempurna. Menurut mereka, qaÎd tidak memberi kesan ke

atas sebab untuk sebab tersebut mengambil hukumnya (iqtiÌa’ al-sabab Íukmah).
103

Imam Shafi‘i menjelaskan hal ini sebagaimana berikut: 104

 “  ( ُّ ٦ُْٜ ( ٓبٙ اٛشَّبُِِو ـِ ٍْٔذ ٗب١ َطِذُّذب يف اٛلَّب٧ِِش مل ُؤِث َّ َه ُٗ ُٚ ٟب َؤْر٧َُت ب٦َُِِٛ َؤ١َّ  َسِد٦ُ٠َ ا٦َُّٛ َرَوبًَٛ َؤِط
َْٗش٥ُ َُٛه٠َب ا٤ََُِّّٛخ بَرا ٗب٣ذ ا٤َُُِّّٛخ لو ُأْظِهَرِت ٗب٣ذ  ِبُتِهَمٍة وََٛب ِبَعاَدٍة ثني ا٠َُْٛزَجبََِو٢ُِِ َوَؤَجِضر٦ ِثِظذَِّخ اٛلَّب٧ِِش َوَؤ

ُٝ هًٜ َثبِئِو٦ِ  َٚ ِث٦ِ َوَٛب ََِذُش ُْٔز ََ هًٜ َؤ١ْ ََ ٌَ اٛغَُِّ ِٚ َؤ١ْ ََِشَزِش َْٗش٥ُ ِٜٛشَُّج ٠ََٗب َؤ ِِْغُذ اَْٛجَُِن َو ٢َِّ٠ِٟ َََشا٥ُ ُر َؤ١ْ ََِجَُو٦ُ
ُٚ ِث٦ِ وََٛب ُؤ ُْٔز ُٚ ِث٦ِ ُك٠ّْٜب َِٛإ٦َُّ٣ ٓذ َٛب ََ َْٔز ٢َِّ٠ِٟ َََشا٥ُ َؤ٦َُّ٣ َُ ِٚ َؤ١ْ ََِجَُن اِْٛو٤ََت  َْٗش٥ُ ِٜٛشَُّج ٠ََٗب َؤ ُِْغُذ ه٦ُٜ ٧زا اَْٛجَُِن َو

٢ُِ٘ َؤ١ْ َٛب ََِج ُِْغُذ اَْٛجَُِن بَرا َثبَه٦ُ بََّب٥ُ َِٛإ٦َُّ٣ َثبَه٦ُ َدَٜبًٛب وٓذ ٠َُِ َو٦َُٜ َخ٠ِّشا َؤَثّذا ويف َؤ٦َُّ٣ ََِوِظُش٥ُ َخ٠ِّشا وََٛب ُؤ
ّْٔذا َطَطبِدِت اٛ َِٟشَؤًح َه ٌٚ ا ََ٘خ َسُج َ٘بَح ا٠ُِْٛزَوِخ وََِٛى ٣َ ُِْغُذ ٣ِ ٠ََٗب ُؤ َٚ ِث٦ِ َؤَدّذا َؤَثّذا َو ُْٔز َِ َؤ١ْ َٛب ََ ِذُّذب غَُِّ

ُِْغُذ٥ُ َؤَثّذا ِثبْٛ َ٘بَح ب٠ََّ٣ب ُؤ ُِْغِذ ا٤ِّٛ َْٗضَش مل ُؤ َّ ؤو َؤ ّٟب ؤو َؤَٓ ََ٘هب بَّٛب ََِى َِبِعِذو٧ى ٤ََِِىٌ َؤ١ْ َٛب ٠َُِِغ ِْٔذ اْٛ َو ”

Penyataan Shafi‘i di atas menunjukkan bahawa beliau tidak menghukum sesuatu akad

berdasarkan kesannya atau sifatnya yang diketahui melalui qaÎd melainkan jika

dinyatakan didalam ÎÊghah akad. Mereka juga tidak melihat kepada qarÉ´in dan faktor-

faktor luaran (mulÉbasÉt al-aÍwÉl) sekalipun ia menunjukkan dengan jelas bahawa

perbuatan tersebut dijadikan dharÊ‘ah kepada perkara yang haram, sebaliknya mereka

tetap mengatakannya sah.
105

Walaupun mazhab Hanafi dan Shafi‘i mempunyai pendapat yang sama dalam

masalah ini, namun, masih terdapat sedikit perbezaan di antara kedua-duanya seperti

yang telah dijelaskan di atas.

103

 Al-Shafi‘i (1393H), al-Umm, j. 5. Beirut: Dar al-M‘arifah, h. 80
104

 Lihat al-Shafi‘i (1393H), al-Umm, j. 3. Beirut: Dar al-M‘arifah, h. 74, dalam masalah nikah, beliau

menjelaskannya sebagaimana berikut: “  ( ُّ ََ٘هب ( ٓبٙ اٛشَّبُِِو َِٟشَؤًح َو٣َُُِّز٦ُ َو٣َُُِّزَهب َؤ١ْ َٛب ٠َُِِغ َِ٘خ ا ٌٚ َثَّٜذا َوَؤَدتَّ َؤ١ْ ٤ََِ َٝ َسُج َوِب١ْ َِٓذ
ّٟب ؤو اْص٢ُِِ٤َ ؤو َصَٜبَصًخ ٗب٣ذ هًٜ ٧زا ٣َُُِّز٦ُ ُدو١َ ٣َُِِّزَهب ؤو ٣َُُِّزَهب ُدو١َ  ٦َُٟ ِثبَْٛجَِٜذ ؤو ََِى َٔب ُٟ َ٘بَح بَّٛب  ََٔذا ا٤ِّٛ ِّ ًري َؤ٣َُّه٠َب بَرا َه َّٟوب َو٣َُُِّخ اْٛىَِٛ ٣َُِِّز٦ِ ؤو ٣َُُِّزُه٠َب

ٍِْظ  َ٘بِح شُئب َِٛإ١َّ ا٤ََُِّّٛخ َدِذَُش ٣َ ِِْغُذ ا٤َُُِّّٛخ ٢ٟ ا٤ِّٛ َ٘بُح َصبِثْذ وََٛب ُر ًٔب َٛب َشِشَؽ ٦ُُ َُب٤ِّٛ ـَْٜ ِٞ وٓذ ٤ََِِىٌ وٓذ ُوِػَن ه٢ ا٤ٛبط ٟب َدذَُّصىا ِث٦ِ َؤُٟ َُِغُه ٣ِ
ََ٘ذَهب َو٣َُِّ َٖ ٛى ٣َ َٗزَِٛ ُٚ َدبِدًصب ًري ا٤َُِِّّٛخ َو ِِِو ُ٘ى١ُ اْٛ َِْو٦ُُٜ ََُُ َِْو٦ُُٜ َو٤ََِِى٦َِ َوََ ٍَِء وََٛب ََ ََ٘هب بَّٛب َِٓذَس اٛشَّ ُز٦ُ َو٣َُُِّزَهب ؤو ٣َُُِّخ َؤَدِذ٠َ٧ِب ُدو١َ اْٛأَخِش َؤ١ْ َٛب ٠َُِِغ

ًَٟب َُِظُُجَهب َُ ًََُِش٥ُ ؤو مل ٤ََِِى٥ِ َوَٛب  ََٟوُه٠َب ؤو ٣ََىي   ُّ َ٘بُح َوَعَىاٌء ٣ََىي رٖٛ اْٛىَِٛ َِٟو٤ًّ ٦ٛ َؤ١ْ َُُذَُِّٜٜهب َِٛضِوِجَهب َصَجَذ ا٤ِّٛ ٍُّ يف ٧زا َٛب  َُِش٥ُ َواَْٛىاٍِٛ َواْٛىَِٛ
ِِْغُذ٥ُ َ٘بُح ِثَشِشٍؽ َُ َِٔن ا٤ِّٛ ِِْغَذ شُئب ٟب مل ََ َُ” Lihat al-Shafi‘i (1393H), al-Umm, j. 5. Beirut: Dar al-M’arifah, h. 80
105

 Al-Durayni (1998), op.cit., h. 216

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

Pendapat kedua: Ini ialah pendapat mazhab Maliki dan Hanbali. Menurut pendapat ini,

qasÌ atau niat boleh memberi kesan ke atas kesahihan sesuatu perbuatan zahir. Justeru

itu, ia perlu diambilkira dalam menentukan kesahihan sesuatu perbuatan zahir. Pendapat

kedua-dua mazhab ini boleh difahami seperti berikut:

iii. Mazhab Maliki:

Menurut mazhab Maliki, qaÎd diambilkira samada dalam ibadat atau muÑÉmalÉt. QaÎd

yang tidak Shar‘i jika jelas boleh membatalkan akad yang dikontrakkan. Mereka juga

mengambilkira kesan yang dibawa oleh sesuatu kontrak (ma´ÉlÉt al-af‘al) sebagai

maÐinnah bagi qaÎd yang tidak shar‘i. Ini kerana mereka mengambil jalan iÍtiyÉÏ

(berjaga-jaga) dan mengelak daripada fasad.  106

Di samping itu, mereka juga didapati mengambil pendakatan yang sama seperti mazhab

Hanbali bagi mewujudkan kestabilan aktiviti muamalat iaitu dengan meletakkan syarat

bahawa pihak lain yang berkontrak (tarf akhar) hendaklah mengetahui tentang qaÎd

tersebut.  107

Pandangan ini juga mengambilkira qarÉ‘in yang menunjukkan qaÎd yang tidak Shar’i.

Ini kerana dalam masalah bay‘ al-‘Ênah misalnya, Imam Malik sendiri menyatakan

bahawa ia adalah batal sekalipun qaÎd (riba) tidak jelas dari kedua-dua pihak yang

berakad. Beliau mengambilkira maÐinnah ba’Êdah yang menunjukkan qaÎd tersebut iaitu

bay‘ al-‘Ênah kebiasaannya membawa kepada perkara yang haram iaitu riba sekalipun

tidak mencapai tahap ghalabah al-Ðann. Justeru itu, adalah terlebih awla sesuatu akad itu

dikira batal apabila qaÎdnya jelas berdasarkan qarÉ'in.
108

 Oleh itu, mazhab ini juga

didapati mengambilkira qarÉ'in bagi sesuatu qaÎd untuk menentukan kedudukan sesuatu

akad.

106

 Hal ini dijelaskan oleh al-Shatibi sebagaimana berikut: “ واٛششَوخ ٟج٤ُخ هًٜ االدزُبؽ واْخز ثبحلضٝ، واٛزذشص ممب
 Lihat al-Shatibi (1997), al-Muwafaqat fi Usul al-Shari‘ah, j. 3. Beirut: Dar Ibn ”هغً ؤ١ َ٘ى١ ؿشَٔب بىل ِٟغذح

‘Affan, h. 85
107

 Hakikat ini boleh difahami daripada teks-teks fiqh seperti berikut: “ وٗزا دي٤ن ثُن ٗٚ شٍء هٜٞ ؤ١ ادلشزشٌ ٓظذ
) ٣بجض ( ثوزْ ) ه٢ ٦ٜٟ٘ ثجُن ؤو ( هًٜ بخشاج٦ ) ًري ُغخ ٜٛجُن  ادلشزشٌ ٢ٟ( وؤجّّ)ث٦ ؤٟشا ال جيىص ٗجُن جبسَخ ٧ْٚ اِٛغبد ؤو ممٜىٕ

دلغٜٞ( ؤو ٧جخ  ” Lihat al-Dardir (t.t), al-Sharh al-Kabir, j. 3. Beirut: Dar al-Fikr, h. 7, “ ودي٤ن ثُن اٛذاس دل٢ َزخز٧ب
 Lihat Muhammad ‘Ulaysh (1989), Minah al-Jalil Sharh ”٤ُٗغخ واخلشجخ دل٢ َزخز٧ب طُٜجب واٛو٤ت دل٢ َوظش٥ مخشا

Mukhtasar Sayyid Khalil, j. 1. Beirut: Dar al-Fikr, h. 12
108

 Al-Durayni (1998), op.cit., h. 223

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

31

iv. Mazhab Hanbali

Menurut mazhab Hanbali, qaÎd al-mukallaf, motif (qaÎd) dan niat mukallaf perlu

diambilkira untuk menentukan kesahihan sesuatu akad. Pandangan ini tidak hanya

mengambilkira irÉdah ÐÉhirah sebaliknya irÉdah bÉÏinah yang mendorong mukallaf

untuk berkontrak juga turut diambilkira bagi menentukan kedudukan akad yang

dikontrakkan
109

 samada akad tersebut sah atau batal. Hakikat ini dinyatakan oleh Ibn

Qayyim sebagaimana berikut:

وبمنب ا٤ٛضام يف احل٠ٚ هًٜ اٛلب٧ش د٠٘ب ثوذ كهىس ٟشاد ادلزٜ٘ٞ واِٛبهٚ خبالٍ ٟب ؤكهش٥
ُهزا ٧ى اٛزٌ وٓن ٦ُُ ا٤ٛضام و٧ى ٧ٚ االهزجبس ثلىا٧ش اِْٛبف واٛؤىد وب١ كهشد

 110ادلٔبطذ وا٤ُٛبد خبالُهب اٝ ٜٛٔظىد وا٤ُٛبد رإصري َىجت االٛزِبد بُٛهب وٟشاهبح جب٣جهب

Penyataan “ ب١ كهشد ادلٔبطذ وا٤ُٛبد خبالُهبو ” menunjukkan bahawa apa sahaja

yang menzahirkan niat dan maqÉÎid Íiyal adalah diambilkira samada yang menzahirkan

niat tersebut ialah qarÉ'in al-aÍwÉl atau sesuatu yang lain
111

. Dalam keadaan ini, lafaz

yang bertentangan dengan qaÎd yang dizahirkan itu tidak diambilkira sebaliknya yang

diambilkira ialah qaÎd.

Mereka mengambilkira qaÎd yang tidak Shar‘i sekalipun ia tidak dinyatakan

dalam lafaz akad. Jika ada tanda yang jelas menunjukkan qaÎd tersebut maka akad itu

dikira batal selagimana akad tersebut dijadikan jalan kepada perkara yang haram. Ini

kerana jika akad tersebut diteruskan, maka ia akan mengandungi maksiat dan ‘udwÉn

yang dilarang oleh Syarak.
112

109

 Al-Durayni (1967), op.cit., h. 132
110

 Ibn Qayyim al-Jawziyyah (1973), ‘Ilam al-Muwaqqi’in ‘an Rabb al-‘Alamin, j. 3.  Beirut: Dar al-Jayl, h.

109
111

 Pengambilkiraan qarÉ'in yang menunjukkan qaÎd dijelaskan oleh al-Bahuti berikut: “ عالح ) ثُن ( وال )
 ,Lihat al-Bahuti (1402H) ”برا هٜٞ ( اٛجبئن ) رٖٛ ( ٢ٟ ٟشزش٦َ ) وٛى بقرائن ( وحنى٥ يف ُز٤خ ؤو ٧ْٚ دشة ؤو ٛٔـبم ؿشَْ

Kashhaf al-Qina‘ ‘an Matan al-Iqna‘, j. 3. Beirut: Dar al-Fikr, h. 182, Ibn Qudamah menyebut: “ ُٝةمنب حيش
-Lihat Ibn Qudamah (1405), al ”اٛجُن وَجـٚ برا هٜٞ اٛجبئن ٓظذ ادلشزشٌ رٖٛ ٟب ثٔى٦ٛ واٟب بقرائن خمتصة به رذٙ هًٜ رٖٛ

Mughni, j. 4, Beirut: Dar al-Fikr, h. 306
112

 Ibn Qayyim menyatakan hal di atas sebagaimana berikut: “ اٛٔظذ سوح اٛؤذ وٟظذذ٦ وٟجـ٦ٜ ُبهزجبس اٛٔظىد يف
وىل ٢ٟ اهزجبس االِٛبف ُة١ االِٛبف ٟٔظىدح ٌٛري٧ب ؤٟبطذ اٛؤىد ٧ٍ اٛيت رشاد الجٜهب ُةرا ؤٌُٛذ واهزّّد اِْٛبف اٛيت ال رشاد اٛؤىد ا

-Ibn Qayyim al-Jawziyyah (1973), ‘Ilam al ”٤ِٛغهب ٗب١ ٧زا بٌٛبء دلب جيت اهزجبس٥ واهزجبسا دلب ٓذ َغىى بٌٛبئ٥

Muwaqq‘in ‘an Rabb al-‘Alamin, j. 3. Beirut: Dar al-Jayl, 94

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

Kesannya ialah jika terdapat qarÊnah ÐÉhirah atau faktor sokongan luar yang jelas

menunjukkan bahawa qaÎd dan motif mengadakan sesuatu akad itu bertentangan dengan

Syarak, maka akad tersebut dikira batal. Bagi menjamin kestabilan aktiviti muamalat,

mazhab Hanbali ini mensyaratkan bahawa qaÎd yang tidak Shar‘i tersebut perlu

dimaklumi oleh pihak lain yang berkontrak.

   إذا علم ( اٛجبئن ) وال ( ثُن ) عالح وحنى٥ يف ُز٤خ ؤو ٧ْٚ دشة ؤو ٛٔـبم ؿش113َْ

Oleh kerana irÉdah bÉÏinah ialah sesuatu yang tidak dizahirkan, ada di kalangan

para fuqaha mazhab Hanbali yang mengemukakan kaedah tertentu untuk mengenalpasti

irÉdah bÉÏinah atau niat dan qaÎd al-mukallaf  yang sebenar dalam sesuatu perbuatan

bagi menentukan samada ia menepati qaÎd al-ShÉri‘ atau sebaliknya. Contohnya ialah

seperti kaedah berkaitan Íiyal yang dikemukakan oleh Ibn Taymiyyah berikut:

ِٚ ٣َِىَهب١ِ ُْٔظىٍد، َؤِو ََُؼ٠ُّىا بًَٛ : َوِج٠َبُم اِْٛذَُ َٟب ََُِٛظ ِث٠َ َّٟب َؤ١ْ ََُؼ٠ُّىا بًَٛ َؤَدِذ اِْٛوَىَػ٢ُِِ  ب
ُْٔظىٍد ّْٔذا ََُِٛظ ِث٠َ ِْٔذ َه  114اَْٛو

2.2.4. Kesahihan kontrak secara “qaÌÉ’an” atau “diyÉnatan”atau kedua-duanya

sekali

Persoalan qaÎd al-mukallaf mempunyai pengaruh yang signifikan ke atas kesahihan

sesuatu akad yang dikontrakkan sehingga menyebabkan para ulama terutamanya dari

mazhab Hanafi dan Shafi‘i membahagikan kesahihan kontrak sebagaimana berikut:

2.2.4(a). Kesahihan secara qaÌÉ’an

Para ulama mazhab Shafi‘i menyatakan bahawa kesahihan yang dimaksudkan

dalam kebanyakan perbahasan usul dan fiqh ialah kesahihan dari segi qaÌÉ’an. Dalam

bab muamalat misalnya, sesuatu kontrak dikira sah secara qaÌÉ’an sekiranya kontrak

tersebut membawa kepada kesan dan natijah yang dikehendaki daripadanya. Sebagai

contoh, kontrak bay‘ al-‘Ênah dikira sah secara qaÌÉ’an kerana ia membawa kepada

kesan dan natijah yang dikehendaki daripadanya iaitu barang yang dikontrakkan telah

dipindahmilik manakala hak khiyÉr untuk pembeli juga telah thabit. Kesan seperti ini

menyebabkan hakim atau pemerintah tidak berhak untuk melarang kontrak ‘Ênah tersebut

113

 Al-Bahuti (1402H), Kashhaf al-Qina‘ ‘an Matan al-Iqna‘, j. 3. Beirut: Dar al-Fikr, h. 182
114

Berasaskan kaedah di atas, Ibn Taymiyyah menyatakan bahawa perlakuan helah melalui kontrak ‘Ênah

dan tahlil al-nikah adalah terbatal. Ini kerana kaedah yang dikemukakan oleh Ibn Taymiyyah di atas

menunjukkan bahawa kontrak ‘Ênah mengandungi pemasukan akad dan barang yang tidak diperlukan.

Kesannya ialah jika barang dan akad tersebut tidak dikehendaki atau bukan merupakan motif sebenar
mutahayyil, maka motif dan qaÎd sebenar mutahayyil ialah untuk mendapatkan keuntungan wang melalui

pinjaman wang yang merupakan riba al-nasia’h. Lihat Ibn Taymiyyah (1987), al-Fatawa al-Kubra, j. 4.

Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah, h. 19

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

33

dengan alasan kontrak ‘Ênah dianggap sebagai kontrak yang mengandungi riba. Ini

disebabkan kontrak ‘Ênah ini pada zahirnya telah memenuhi semua rukun dan syarat jual

beli dengan sempurna.

2.2.4(b). Kesahihan secara diyÉnatan

Manakala kesahihan dari sudut diyÉnatan pula merujuk kepada kesan sesuatu

kontrak  ke atas orang yang melakukannya. Kesan tersebut berlaku di Hari Akhirat

seperti pembalasan pahala daripada Allah dan keselamatan daripada azabNya. Kesan

seperti ini adalah tertakluk kepada niat (qaÎd) mengadakan kontrak atau maÎlaÍah yang

dikaitkan dengan qaÎd mengadakan kontrak tersebut.

2.2.4(c). Kesahihan secara qaÌÉ’an dan diyÉnatan

Pada asalnya, sesuatu kontrak dikira sebagai sahih secara qaÌÉ’an dan diyÉnatan jika

qaÎd mengadakan sesuatu kontrak seiring dengan perbuatan zahir yang sah di sisi Syarak.

Namun begitu, ada pandangan yang menyatakan bahawa sesuatu kontrak yang didorong

oleh qaÎd yang tidak seiring dengan perbuatan zahir tetapi membawa kepada terhasilnya

maÎlaÍah juga dikira sahih secara qaÌÉ’an dan diyÉnatan. Ini kerana pada hakikatnya

qaÎd orang yang melakukan kontrak ini tidak dikira bertentangan dengan qaÎd al-ShÉri‘.

Ertinya, kesahihan kontrak secara diyÉnatan (akhirat) adalah bergantung kepada maÎÉliÍ

dan mafÉsid yang terhasil daripada kontrak yang didorong oleh qaÎd tersebut
115

.

2.3. Al-WasÉ´il

Pemahaman tentang al-maqÉÎid dan al-wasÉ´il serta perbezaan antara keduanya

adalah sangat penting bagi seseorang faqih dalam meletakkan hukum-hakam terhadap

permasalahan yang timbul. Tanpa kefahaman tentang prinsip-prinsip al-wasÉ´il menurut

syariat, terutama bagi individu yang menceburi bidang perbankan Islam, bererti memberi

kebebasan kepada mereka untuk memilih  al-wasÉ´il menurut hawa nafsu masing-

masing.

2.3.1. Definisi al-wasÉ´il

Dari sudut Bahasa Arab, wasÊlah ialah suatu yang digunakan untuk mencapai dan

mendekati sesuatu.

Dari sudut istilah pula, terdapat beberapa definisi dikemukakan oleh ulama UÎËl.

Antaranya:

115

 Ibid., h. 317-318

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

1) Menurut istilah umum, al-wasÉ´il ialah: Jalan-jalan yang membawa kepada

maÎlaÍah ataupun mafsadah
116

.

Dari sudut istilah umum ini, al-wasÉ´il meliputi:

a) Jalan-jalan yang membawa kepada maÎlaÍah, seperti: sebab-sebab dan

syarat-syarat yang bertepatan dengan Syarak.

b) Jalan-jalan yang membawa kepada mafsadah, seperti Íiyal yang batil, dan

ruang-ruang yang menjurus kepada perkara haram, yang dikenali sebagai

dharÊÑah.

2) Menurut istilah khusus pula, al-wasÉ´il ialah: Jalan-jalan yang membawa kepada

terlaksananya maÎlaÍah-maÎlaÍah Shara’.

Dari pemerhatian terhadap definisi al-wasÉ´il dari sudut istilah khusus di atas,

dapat disimpulkan bahawa:

a) Al-WasÉ´il dengan istilah ini mengkhaskan jalan-jalan yang membawa

kepada maÎlahah sahaja, berbanding definisi dari sudut Bahasa yang

merangkumi jalan kepada maÎlahah dan juga kepada mafsadah.

b) Al-WasÉ´il menurut istilah ini adalah lawan bagi al-dharÊÑah menurut

istilah khasnya.

2.3.2. Pembahagian al-WasÉ´il

Al-WasÉ´il jika dipandang dari sisi kehampirannya dengan objektif atau matlamat Syarak,

ia boleh dibahagikan kepada dua kategori:

1) WasÉ´il al-MaqÉÎid, iaitu: jalan kepada suatu objektif Syarak. Contohnya,

mempelajari ilmu Tauhid adalah jalan kepada satu objektif Syarak iaitu maÑrifat

Allah Taala.

2) WasÉ´il al-WasÉ´il, iaitu jalan yang membawa kepada suatu yang juga bersifat

sebagai jalan. Contohnya, mengajarkan hukum-hakam syaraÑ adalah jalan yang

membawa pengetahuan terhadap ilmu syaraÑ, dan pengetahuan ilmu syaraÑ itu

pula adalah jalan untuk melaksanakan ketaatan kepada Allah, dan ketaatan itu

pula adalah jalan untuk mendapatkan ganjaran dan keredhaan Allah
117

.

2.3.3. Keistimewaan al-WasÉ´il

Antara keistimewaan al-wasÉ´il yang membezakannya dengan al-maqÉÎid, ialah:

1) Sesuatu wasÊlah boleh disifatkan ia sebagai  wasÊlah dari satu sisi, dan boleh juga

116

 Al-QarÉfi, Al-FurËq, Beirut: Alam al-Kutub, j. 2 h. 32.
117

 Al-ÑIzz, QawÉÑid al-AÍkÉm, j. 1 h. 92.

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

35

disifatkan sebagai maqÉÎid dari satu sisi yang lain pula. Ini bermakna al-wasÉ´il

bukanlah satu objektif yang tersendiri, tetapi ia adalah satu jalan untuk

merealisasikan maqÉÎid yang lain
118

.

2) Dalam mengambil kira sesuatu sebagai wasÊlah, disyaratkan bahawa ia tidak

membawa kepada terbatalnya maqÉÎid, dan juga pembatalan satu-satu wasÊlah

tidak bermakna pembatalan maqÉÎid
119

.

3) Kedudukan al-wasÉ´il adalah lebih rendah daripada al-maqÉÎid
120

.

2.3.4. Beberapa perkara berkaitan dengan al-maqÉÎid dan al-wasÉ´il.

1) Kaedah عذ اٛزسَوخ  dan juga kaedah 'pengharaman Íiyal' adalah berdasarkan

kepada sejauh mana sesuatu wasÊlah boleh membawa kepada  terbatalnya

objektif-objektif Syarak.

2) Kaedah ٔبطذ ٜٛىعبئٚ د٘ٞ ادل   iaitu wasÊlah mengambil hukum maqÉÎid adalah

cabang kepada kaedah ٙاهزجبس ادلأ  iaitu mengambil kira suatu yang berlaku pada

masa hadapan.

3) Perkara-perkara yang bersifat menyempurnakan yang lain, seperti perkara-perkara

hajat yang menyempurnakan perkara ÌarËrat, ataupun perkara taÍsÊnat yang

menyempurnakan perkara hajat, ia sebenarnya adalah wasÉ´il.

4) Setiap wasÊlah yang didiamkan hukumnya oleh syaraÑ, sedangkan ia membawa

kepada maÎlaÍah yang kuat, tidak menyanggahi mana-mana nas Syarak ataupun

mana-mana prinsip syaraÑ, maka ia kekal dengan hukum asalnya iaitu harus dan

mashrËÑ.

5) Apabila wujud beberapa wasÉ´il, dan kesemuanya bertepatan dengan Syarak,

maka seseorang mukallaf boleh memilih mana-mana yang disukai.

6) Hukum wasÉ´il adalah diambil daripada nusus syaraÑ yang menaskannya, ataupun

daripada hukum maqÎad yang mahu dicapai dengan wasÊlah tersebut.

7) Membezakan antara al-maqÉÎid dan al-wasÉ´il serta mengetahui keistimewaan

kedua-duanya adalah amat penting, kerana ia boleh memberi kesan kepada

perbezaan hukum-hakam syaraÑ.

8) Perkara al-wasÉ´il adalah sangat banyak dan sukar untuk dikumpulkan

kesemuanya, maka perlu kepada asas-asas dan prinsip-prinsip supaya mudah

diqiyaskan kepadanya.

9) Sesetengah daripada al-wasÉ´il yang dilarang, boleh jadi bertukar hukum kepada

harus dalam situasi ÌarËrat, dengan mengambil kira prinsip-prinsip Syarak.

10) Hubungkait antara al-wasÉ´il dengan hukum-hakam taklifiyyah adalah seperti

hubungkait antara hukum dengan maÍkËm Ñalayh. Manakala hubungkait

antaranya dengan hukum-hakam waÌÑiyyah pula adalah seperti hubungkait

persediaan untuk mencapai sesuatu maqsad Syarak.

11) Tindakan melihat hanya kepada al-wasÉ´il tanpa mengambil kira kesannya pada

118

 Al-ÑIzz, QawÉÑid al-AÍkÉm, j. 1 h. 212.
119

 Al-ÑIzz, QawÉÑid al-AÍkÉm, j. 2 h. 20.
120

 Al-QawÉÑid, j. 1 h. 330.

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

masa akan datang akan membuka pintu kecelaruan yang merungkai ikatan-ikatan

Syarak, dan al-wasÉ´il hanya akan menjadi kuda tunggangan kepada sesetengah

pihak untuk mencapai matlamat tersendiri yang bercanggahan dengan Syarak.

2.4. MaÎlaÍah

2.4.1. Definisi MaÎlaÍah

MaÎlaÍah dari sudut Bahasa Arab ialah kebaikan
121

. Menghasilkan maÎlaÍah

ialah dengan mendapatkan manfaat dan menepis kemudaratan.
122

 Manakala dari sudut

istilah pula, maÎlaÍah ialah memelihara objektif SharÊÑah iaitu dengan memelihara

agama, nyawa, akal, keturunan, dan harta.
123

2.4.2. Pembahagian MaÎlaÍah

Pembahagian maÎlaÍah boleh dikupas dari beberapa sudut. Tetapi yang

dibincangkan di sini hanya pembahagian dari sudut penyaksian syaraÑ terhadap maÎlaÍah,

adakah ia diambil kira atau diabaikan. Ia dibahagikan kepada tiga kategori
124

:

Pertama: MaÎlaÍah MuÑtabarah, iaitu yang disaksikan oleh Syarak bahawa ia

diambil kira. Bahagian ini kembali kepada qiyÉs, iaitu mengeluarkan

hukum daripada logik yang difahami daripada nas dan ijmak.
 125

 Contoh: MaÎlaÍah yang diperolehi dari pensyariatan hukum hudud dan

qiÎÉÎ, seperti potong tangan terhadap pencuri, dan rejam terhadap penzina

muÍÎan.

Kedua: MaÎlaÍah MulghÉh, iaitu yang disaksikan oleh Syarak bahawa ia tidak

diambil kira, atau diabaikan.

 Contoh: MaÎlaÍah yang terdapat pada arak tidak diambil kira, meskipun

dari sudut terpencil ia mempunyai sedikit kebaikan. Namun Syarak tidak

menilainya sebagai maÎlaÍah.

Ketiga: MaÎlaÍah Mursalah, iaitu  yang tidak ada penyaksian daripada Syarak

samada ia diambil kira ataupun diabaikan. Ia juga dikenali sebagai Al-

IstiÎlÉh, dan juga Al-MunÉsib al-Mursal
126

.

121

  Ibn ManÐËr, LisÉn al-ÑArab, Beirut: Dar Øadir, t.t, j. 2 h. 516.
122

  Ibn QudÉmah, RawÌah Al-NÉÐir, Riyadh: Jamiah al-Imam Muhammad bin Saud, 1399H, h. 169.
123

  Al-GhazÉli, Al-MuÎtaÎfa, KSA: Islamic University of Madinah, t.t, j 2 h 482, Al-Zarkasyi, Al-BaÍr al-

MuÍÊÏ, Ghardaqah: DÉr al-Øafwah, 1992, j.6 h. 76.
124

  Ibn QudÉmah, RawÌah Al-NÉÐir, Riyadh: Jamiah al-Imam Muhammad bin Saud, 1399H, h. 169,
125

  Al-GhazÉli, Al-MuÎtaÎfa, KSA: Islamic University of Madinah, t.t, j. 2 h. 478, Ibn QudÉmah, RawÌah

Al-NÉÐir, Riyadh: Jamiah al-Imam Muhammad bin Saud, 1399H, h. 169.
126

  Al-JÊzÉni, MaÑÉlim UÎËl al-Fiqh, KSA: Dar Ibn al-Jawzi, 1996M, h. 243.

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

37

 Ia dinamakan Mursalah dengan maksud yang dilepaskan, kerana ia tidak

diambil kira dan tidak juga diabaikan.
 127

 MaÎlaÍah Mursalah pula jika dilihat dari sudut kekuatannya terbahagi

kepada tiga kategori, seperti berikut:

1) MaÎlaÍah bertaraf ÌarËrat.

Contoh: Di dalam perlaksanaan hukum qiÎÉÎ, hendaklah dilakukan

secara mumÉthalah, atau samarata. Kerana hukum qiÎÉÎ disyariÑatkan

untuk mengajar penjenayah dan juga mengubati hati mangsa. Objektif

ini tidak akan terlaksana kecuali dengan hukuman secara samarata
128

.

2) MaÎlaÍah bertaraf ÍÉjat.

Contoh: Perintah terhadap seseorang wali agar mengahwinkan anak

perempuan atau lelaki yang masih kecil, jika dilihat terdapat maÎlaÍah

pada perkahwinannya, seperti menjamin kemaslahatan anak tersebut,

atau dibimbangi tiada sekufu jika ditangguhkan.

Tindakan ini mempunyai maÎlaÍah yang diperlukan, tetapi tidak

mencapai tahap ÌarËrat.
129

3) MaÎlaÍah bertaraf taÍsÊn.

Contoh: Pendapat sesetengah ulama yang mengatakan tidak boleh

dikahwinkan kanak-kanak perempuan kecuali dengan pasangan yang

sekufu, dan dengan mahar mithl. Ini bertepatan dengan maÎlaÍah,

tetapi kepentingannya pada posisi taÍsÊn
130

.

2.5 RukhÎah dan ‘AzÊmah

Perbincangan mengenai ‘azÊmah dan rukhÎah adalah panjang dan ianya boleh

dikupas dari berbagai dimensi. Di dalam kebanyakan kitab uÎËl fiqh, biasanya, satu bab

dikhaskan untuk perbahasan panjang lebar mengenai perkara ini. Bukanlah tujuan kertas

ini untuk membuat perbincangan yang sedemikian rupa. Namun, perbincangan ringkas

mengenai beberapa aspek ‘azÊmah dan rukhÎah akan dilakukan kerana secara tidak

langsung, semangat aplikasinya berhubung kait dengan Íiyal.

Sebelum perkara di atas dibincangkan dengan lebih panjang, eloklah dilihat secara umum

definisi ‘azÊmah dan juga rukhÎah serta pembahagiannya.

127

 Al-Zarkasyi, Al-BaÍr al-MuÍÊÏ, Ghardaqah: DÉr al-Øafwah, 1992, j.1 h. 331, 332.
128

  Al-GhazÉli, Al-MuÎtaÎfa, KSA: Islamic University of Madinah, t.t, j. 2 h. 483.
129

  Al-GhazÉli, Al-MuÎtaÎfa, KSA: Islamic University of Madinah, t.t, j. 2 h. 484.
130

  Al-GhazÉli, Al-MuÎtaÎfa, KSA: Islamic University of Madinah, t.t, j. 2 h. 484.

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

2.5.1 Definisi RukhÎah dan ‘AzÊmah

ÑAzÊmah dari sudut Bahasa Arab ialah kemahuan dan keazaman yang kuat.
131

Manakala dari sudut istilah, ianya membawa maksud sesuatu yang secara umumnya

dituntut perlakuannya oleh Syarak atau yang diharuskan. Ada juga fuqaha yang

mendefinisikannya sebagai sesuatu yang dianggap sebagai hukum asal yang bebas

daripada ‘awÉriÌ (keadaan baru yang boleh mengubah hukum asal tersebut). Contoh

ÑazÊmah adalah wajibnya puasa RamaÌan ke atas seorang yang bermukim apabila cukup

syarat-syaratnya.

RukhÎah pula dari sudut Bahasa Arab membawa maksud: kemudahan dan

kelonggaran. Pada asalnya ia membawa maksud sesuatu yang lembut
132

. Manakala dari

sudut istilah, rukhÎah didefinisikan sebagai: Suatu kelonggaran kepada mukallaf untuk

melakukannya disebabkan keuzuran atau kelemahannya daripada melakukan hukum

asal.
133

 Contoh rukhÎah ialah kelonggaran untuk tidak berpuasa bagi seorang musafir

(dengan syarat-syarat tertentu yang perlu dipenuhi).

Melalui definisi di atas, dapat difahami bahawa ‘azÊmah merupakan hukum asal yang

mana di dalam keadaan biasa, hukum asal inilah yang diamalkan. Manakala rukhÎah pula

adalah hukum yang dibina berlandaskan kepada keuzuran dan kelemahan mukallaf.

Dengan kata lain, tanpa keuzuran dan kelemahan tersebut, rukhÎah tidaklah boleh

diamalkan. RukhÎah juga adalah hukum yang bersifat pengecualian (istithnÉ’) daripada

hukum asal.

Antara bentuk rukhÎah adalah kebenaran untuk melakukan perkara yang asalnya

haram,
134

 keharusan untuk meninggalkan sesuatu yang wajib
135

 dan juga keharusan

beberapa jenis muÑÉmalÉt yang dihajati manusia walaupun ianya adalah sesuatu yang

menyalahi hukum umum.
136

2.5.2  ÑAzÊmah dah RukhÎah: Hukum TaklÊfi atau WaÌÑi

Ulama UÎËl membincangkan tentang ÑazÊmah dah rukhÎah, adakah ia termasuk dalam

hukum hakam taklifiyyah sebaris dengan harus, haram, makruh, wajib dan sunat, ataupun

ia termasuk dalam hukum-hakam waÌÑiyyah sebaris dengan syarat, sebab, mÉniÑ?

Sebahagian ulama UÎËl berpendapat ia termasuk hukum hakam waÌÑiyyah. Antara

131

 Al-JurjÉni, Al-TaÑrÊfÉt, Beirut: DÉr al-Kitab al-Arabi, 1405H, h. 194.
132

 Ibn ManÐËr, LisÉn al-ÑArab, Beirut: Dar Øadir, j. 7 h. 40.
133

  Al-GhazÉli, Al-MuÎtaÎfa, KSA: Islamic University of Madinah, t.t, j 1 h 330, Al-Ómidi, Al-IÍkÉm,

KSA: Dar Al-ØumaiÑi, 2003,  j. 1 h. 176.
134

 Seperti kebenaran memakan bangkai bagi orang yang berada dalam keadaan ÌarËrat yang boleh

menyebabkan kematian.
135

  Contohnya kebenaran untuk berbuka puasa RamaÌÉn bagi seorang yang tidak boleh berpuasa

disebabkan sesuatu jenis penyakit.
136

 Contohnya kebenaran bay‘ al-salam walaupun ianya menyalahi kaedah umum melarang penjualan

sesuatu yang belum wujud (bay‘ ma‘dËm).

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

39

mereka ialah Al-Ómidiy
137

. Manakala sebahagian mengatakan ia termasuk dalam hukum-

hakam taklifiyyah, seperti Ibn al-Subkiy, al-Isnawiy, al-ÑAÌud
138

. Pendapat kedua ini

mengatakan demikian kerana ÑazÊmah dah rukhÎah mengandungi unsur iqtiÌÉ´ dan

menepati definisi hukum taklifi
139

.

2.5.3 Hukum Mengamalkan RukhÎah

Para fuqaha juga berbincang mengenai hukum aplikasi rukhÎah. Dari sudut ini, ianya

dibahagikan kepada tiga bahagian seperti berikut:

Pertama: RukhÎah yang wajib

Contoh: Makan bangkai bagi orang yang berada dalam keadaan ÌarËrat

yang boleh menyebabkan kematian.

Kedua:  RukhÎah yang sunat.

Contoh: Mengqasarkan solat daripada empat rakaat kepada dua rakaat

ketika dalam permusafiran.

Ketiga:  RukhÎah yang harus.

Contoh: MenjamaÑkan solat antara Zuhur dan Asar, atau Maghrib dan

Isya´ di selain ÑArafah dan Muzdalifah.

Daripada pembahagian di atas, kita dapati bahawa tidak ada rukhÎah yang hukumnya

makruh ataupun haram. Tetapi ada kalangan ulama yang menambah dua lagi hukum

rukhÎah iaitu makruh dan haram. Mereka mengatakan boleh jadi sesuatu rukhÎah itu

haram, contohnya bermusafir semata-mata untuk mendapatkan rukhÎah berbuka puasa.
140

Pendapat yang lebih kuat ialah hukum haram dan makruh tidak dimasukkan ke

dalam rukhÎah.
141

 Kerana menghimpunkan antara kelonggaran dan pengharaman pada

satu-satu masa adalah satu percanggahan. Ini juga berdasarkan kepada sabda Nabi s.a.w.

yang bermaksud:

137

  Al-Ómidi, Al-IÍkÉm, KSA: Dar Al-ØumaiÑi, 2003,  j. 1 h. 176.
138

 Ibn Al-NajjÉr, SyarÍ al-Kawkab al-MunÊr, Riyadh: Maktabah al Obeikan, 1993 j. 1, h. 482.
139

 Ibn Al-NajjÉr, SyarÍ al-Kawkab al-MunÊr, Riyadh: Maktabah al Obeikan, 1993 j. 1, h. 482.
140

  Al-BaÑli, Al-QawÉÑid Wa al-FawÉ´id al-UÎËliyyah, Kaherah: Matba'ah al-Sunnah Al-Muhammadiyyah,

h. 119.
141

 Ibn al-NajjÉr, SyarÍ al-Kawkab al-MunÊr, Riyadh: Maktabah al Obeikan, 1993j. 1, h. 480, 481, dan Al-

Zarkasyi, Al-BaÍr al-MuÍÊÏ, Ghardaqah: DÉr al-Øafwah, 1992, j.1 h. 329.

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

"Sesungguhnya Allah suka untuk diambil rukhÎah- rukhÎahNya, sebagaimana Dia

suka untuk diambil ÑazÊmah- ÑazÊmahNya".
142

Berdasarkan hujah tersebut, fuqaha meletakkan satu kaedah fiqhiyyah iaitu,

"RukhÎah-rukhÎah tidak dikaitkan dengan maksiat-maksiat".
143

 Sebaliknya ada kalangan

ulama yang hanya mengkhususkan bahawa rukhÎah hukumnya adalah harus semata-

mata. Antara yang berpandangan demikian ialah Al-SyÉÏibi di dalam kitabnya Al-

MuwÉfaqÉt.
144

 Walaupun begitu, sebenarnya tidak ada pertentangan hakiki antara jumhur

dan Al-SyÉÏibi kerana maksud hukum rukhÎah harus di sisi beliau ialah tidak ada

kepayahan, bukannya harus dengan maksud pilihan untuk dilakukan (wajib) atau

sebaliknya (haram).
145

2.5.4 Pembahagian RukhÎah Dari Sudut Keperluan Kepada Pengganti

RukhÎah terbahagi kepada dua bahagian:

Pertama:  RukhÎah KÉmilah, iaitu yang tidak perlu diganti.

Contohnya: Kelonggaran untuk menyapu ke atas khuf ketika mengambil

wuÌË´ di mana kelonggaran ini tidak perlu diganti atau diqaÌa’.

Kedua: RukhÎah NÉqiÎah, iaitu yang perlu diganti.

Contohnya: Kelonggaran bagi orang musafir untuk berbuka puasa di bulan

RamaÌÉn. Puasa yang ditinggalkan wajib diganti atau diqaÌa’  selepas

bulan RamaÌÉn.
146

2.5.5 Semangat Hukum RukhÎah dan ‘AzÊmah

Daripada perbincangan ringkas di atas, bolehlah dibuat beberapa kesimpulan berikut:

a) Islam adalah agama yang amat praktikal dan fleksibal yang meraikan hal keadaan

umatnya yang berada dalam kesusahan dan kepayahan. Keadaan-kedaan ini

adalah di luar kebiasaan sesorang, misalnya keadan musafir adalah di luar

kebiasaan seseorang iaitu bermuqim; keadaan sakit adalah di luar kebiasaan

seseorang iaitu sihat dan sebagainya. Di dalam keadaan ini, dibolehkan untuk

beramal dengan rukhÎah dan meninggalkan ‘azÊmah.

b) Berasaskan kepada hakikat bahawa ‘azÊmah adalah hukum asal, manakala

rukhÎah pula dibenarkan di dalam keadaan tertentu sahaja, maka aplikasi rukÎah

142

 Direkod oleh al-BaiÍaqi di dalam al-Sunan al-Kubra j. 3 h. 140 (no: 5199), Ibn ×ibbÉn j. 2 h. 69 (no:

354), dan Al-ÙabarÉni dalam al-MuÑjam al-KabÊr j. 11 h. 323 (no: 11880). Al-Haythami menilai perawi-

perawi Al-ÙabarÉni sebagai orang kepercayaan (thiqah). Lihat: MajmaÑ al-ZawÉ´id, j. 3 h. 382.
143

 Al-Zarkasyi, Al-ManthËr FÊ al-QawÉÑid, Kuwait: WizÉratul AwqÉf, j. 2 h. 167.
144

 Al-SyÉÏibi, Al-MuwÉfaqÉt, Beirut: DÉr al-MaÑrifah, 1/307.
145

 Al-SyÉÏibi, Al-MuwÉfaqÉt, Beirut: DÉr al-MaÑrifah, 1/318.
146

 Al-Zarkasyi, Al-BaÍr al-MuÍÊÏ, Ghardaqah: DÉr al-Øafwah, 1992, j.1 h. 331, 332.

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

41

adalah bersifat sementara dengan batasan waktu tertentu. Dengan kata lain,

kebenaran untuk mengamalkannya bukanlah secara mutlak untuk selamanya.

Apabila keadaan kembali pulih, maka rukhÎah perlu ditinggalkan dan ‘azÊmah

hendaklah diamalkan.

c) Antara kaedah fiqhiyyah yang menyimpulkan dua perkara di atas adalah:

- Kesulitan (al-mashaqqah) adalah penyebab kepada kemudahan (al-taysÊr).
147

- Apabila keadaan menjadi sempit, maka hukumnya menjadi luas dan apabila

keadaan menjadi luas, maka hukumnya menjadi sempit.
 148

Antaranya, perbahasan mengenai ‘azÊmah dan rukhÎah di dalam kontek samada

ianya adalah hukum asal atau sebaliknya dan kesannya di dalam aplikasi, samada ianya

boleh diamalkan secara mutlak atau mempunyai batasan waktu yang tertentu.

147

 Al-Zarkasyi, Al-ManthËr FÊ al-QawÉÑid, Kuwait: WizÉratul AwqÉf, j. 3 h. 169.
148

 Al-Zarkasyi, Al-ManthËr FÊ al-QawÉÑid, Kuwait: WizÉratul AwqÉf, j. 1 h. 120,123.

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

BAHAGIAN (3): PARAMETER ×IYAL  DALAM KEWANGAN ISLAM

Parameter Íiyal  akan dibentuk berdasarkan elemen-elemen penting yang telah

dibincangkan dalam bahagian (2) kertas ini. Pengambilkiraan elemen-elemen tersebut

perlu untuk memastikan bahawa parameter yang dibentuk akan dapat bertindak sebagai

garispanduan mengelak daripada perlakuan Íiyal  yang tidak dibenarkan oleh Syarak. Ini

bermakna, sekiranya parameter ini dipenuhi, maka Íiyal  yang dibuat merupakan

makhÉrij atau Íiyal  mashrË’ah dan bukannya Íiyal  muÍarramah. Parameter tersebut

ialah sebagaimana berikut:

3.1 Parameter (1): Penggunaan Íiyal hendaklah selari dengan qaÎd al-ShÉri‘

berdasarkan kepada hirarki keutamaannya

Perbincangan mengenai qaÎd al-ShÉri’ dalam bahagian (2) kertas ini menunjukkan

bahawa penggunaan Íiyal mestilah menepati qaÎd al-ShÉri’ yang ditentukan berdasarkan

hirarki keutamaannya. Jika sebaliknya, Íiyal tersebut akan dikira sebagai Íiyal

muharramah. Ini kerana Íiyal yang mengetepikan turutan keutamaan qaÎd al-ShÉri‘ akan

membawa kepada ma’alat al-af‘al yang negatif iaitu mafsadah atau maÎlaÍah marjuhah

dalam bentuk misalnya ibtal al-hukm atau kewujudan maÎlaÍah yang tidak diperakui

oleh Syarak  (ghayr mu‘tabarah).
149

 Turutan keutamaan  qaÎd al-ShÉri‘ boleh difahami

sebagaimana berikut:

i. Dari aspek kesan

a. Kedudukan Íiyal perlu ditentukan iaitu samada ia dibuat untuk mencapai

qaÎd al-ShÉri‘ di peringkat daruriyyat, hajiyyat atau tahsiniyyat.

b. Íiyal yang dibuat bagi mencapai qaÎd al-ShÉri‘ di peringkat daruriyyat

perlu diutamakan daripada qaÎd al-ShÉri‘ di peringkat hajiyyat manakala

Íiyal yang dibuat bagi mencapai qaÎd al-ShÉri‘ di peringkat hajiyyat mesti

diutamakan  daripada qaÎd al-ShÉri‘ diperingkat tahsiniyyat.

c. Sesuatu Íiyal dikira berada di peringkat daruriyyat sekiranya ia dibuat

untuk merealisasikan qaÎd al-ShÉri‘ yang mengandungi ciri-ciri maqÉÎid

daruriyyah yang boleh dijelaskan sebagaimana berikut:

×iyal di peringkat daruriyyat

×iyal seperti ini dibuat untuk mencapai maqÉÎid asliyyah, maqÉÎid kulliyyah dan

maqÉÎid ‘ammah berkaitan penjagaan harta iaitu dari segi mewujudkannya (janib al-

wujud) dan mengelak daripada kemusnahannya (janib al-‘adam). ×iyal pada kedudukan

ini kebiasaannya dirancang untuk mengekalkan kewujudan harta dan

mengembangkannya sehingga boleh dimanfaatkan oleh semua lapisan masyarakat. Jika

Íiyal ini tidak dilaksanakan, kemudaratan yang lebih besar akan berlaku dalam bentuk

kepincangan dan kemusnahan sistem muÑÉmalÉt atau sistem kewangan yang beroperasi.

149

 Helah seperti ini akan menyebabkan maqÉÎid yang lebih penting seperti maqÉÎid ‘ammah dan maqÉÎid

kulliyah diketepikan demi memenuhi maqÉÎid al-mutahayyil yang bersifat fardiyyah atau juzi’yyah

sedangkan kedudukannya dari sudut  turutan keutamaan adalah lebih rendah.

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

43

Hiyal dalam kedudukan daruriyyat juga lebih diutamakan daripada hiyal dalam

kedudukan maqÉÎid tabi‘ah dan juzi’yyah. Contoh Íiyal di peringkat daruriyyat ialah

sebagaimana berikut:

i. Produk pembiayaan peribadi berasaskan bay‘ al-‘Ênah dan tawarruq

Bay‘ al-‘Ênah dan tawarruq digunakan sebagai Íiyal untuk menghasilkan produk

pembiayaan peribadi (personal financing) di peringkat permulaan operasi perbankan

Islam iaitu ketika tiada alternatif yang sesuai. Memandangkan produk pembiayaan

peribadi perlu diadakan juga bagi memastikan kelangsungan perbankan Islam, maka

Íiyal yang boleh mendasari produk pembiayaan peribadi perlu dibuat. ×iyal ini bertujuan

memenuhi tuntutan daruriyyat dari segi memastikan survival perbankan Islam tidak

tergugat dan membolehkan bank-bank Islam bersaing dengan bank-bank konvensional

yang menawarkan produk personal financing berasaskan kontrak pinjaman.

ii. Commodity Murabahah House (CMH)

×iyal ini dibuat sebagai salah satu instrumen pengurusan kecairan (liquidity

management) bagi menggalakkan overnight deposits dan short term deposits untuk bank-

bank Islam di Malaysia. Commodity Murabahah House (CMH) yang berasaskan Íiyal

melalui tawarruq merupakan alternatif kepada London Metal Exchange (LME).
150

Liquidity di sini merupakan perkara penting yang perlu diuruskan oleh bank-bank Islam

dengan baik bagi memastikan kelangsungannya. Justeru itu, instrumen khusus yang patuh

Syariah perlu diadakan sekalipun terpaksa melakukan Íiyal kerana tanpa liquidity,

survival bank-bank Islam akan tergugat.

d. Sesuatu Íiyal dikira berada di peringkat hajiyyat sekiranya ia dibuat untuk

merealisasikan qaÎd al-ShÉri‘ yang mengandungi ciri-ciri maqÉÎid

hajiyyah yang boleh dijelaskan sebagaimana berikut.

×iyal di peringkat Hajiyyat

×iyal dalam di peringkat ini dibuat untuk mengelak kesempitan dan kesusahan dalam

aktiviti kewangan Islam dan melancarkan operasi kewangan Islam. Kesannya jika ia tidak

dibuat ialah aktiviti kewangan sukar untuk beroperasi walaupun tidak sampai ke tahap

boleh merencatkan sistem kewangan Islam sedia ada. ×iyal dalam kedudukan ini

merangkumi Íiyal yang dibuat dalam pelbagai kontrak seperti kontrak qirÉÌ, musÉqÉh,

salam, mushÉrakah, muÌÉrabah dan qarÌ. Jika Íiyal ini tidak dibuat pelbagai bentuk

kesukaran akan berlaku misalnya kesukaran untuk mendapat barang keperluan melalui

bay‘ dan bagi mendapatkan wang melalui qarÌ untuk membeli sesuatu barang. Oleh itu,

jika barang keperluan tidak boleh didapati melalui jual beli atau wang tidak boleh

diperolehi melalui qarÌ melainkan dengan jalan Íiyal maka Íiyal dibolehkan bagi

150

 http://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?StoryId=1093238799

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

memenuhi tuntutan hajat tersebut. Selain itu, Íiyal dalam bahagian ini juga dibuat untuk

mencapai maqÉÎid tÉbi‘ah dan maqÉÎid juzÊ’yyah seperti untuk mencapai maqÎid

kelompok-kelompok individu yang kecil dan maqÎad keinginan untuk mengumpul

kekayaan sebanyak mungkin. ×iyal tersebut kebiasaannya dibuat sebagai pelengkap

(mukammil) kepada samada maqÉÎid ÌarËriyyah, maqÉÎid aÎliyyah atau maqÉÎid

kulliyyah. Namun begitu, jika Íiyal dalam kedudukan ini bertentangan dengan maqÉÎid-

maqÉÎid yang lebih penting maka ia perlu dielakkan demi menjamin kelangsungan sistem

kewangan Islam. Contoh Íiyal ini ialah sebagaimana berikut:

i. Antara syarat dalam kontrak muÌÉrabah, aset yang dijadikan modal pelaburan

hendaklah terdiri daripada emas atau perak, ataupun matawang. Tidak sah

mudarabah dengan menjadikan barangan sebagai modal pelaburan. Pandangan ini

ialah pandangan majoriti fuqaha. Syarat ini menimbulkan kesukaran kepada

individu yang hanya memiliki barangan dan tidak memiliki emas atau perak,

ataupun matawang untuk dijadikan modal pelaburan. ×iyal bagi menyelesaikan

kesukaran ini dan memenuhi tuntutan ÍÉjiyyÉt di atas ialah dengan cara dia

menjual barangannya kepada seorang individu lain yang dipercayainya. Wang

hasil jualan itu diserahkan kepada muÌÉrib dalam kontrak mudarabah. Kemudian,

muÌÉrib tersebut membeli semula barangan yang dibeli oleh lelaki tadi.
151

ii. Jika individu yang diwarisi (mawrËth) berhutang kepada salah seorang

pewarisnya dan dia ingin menjelaskan hutang tersebut tetapi tidak ada bukti (yang

menunjukkan atau menthÉbitkannya dengan hutang itu). Sekiranya dia membuat

pengakuan terhadap hutang tersebut, pengakuannya tidak diterima. Jika dia

memberikan ‘iwaÌnya (gantian kepada hutang) maka pemberian itu pada zahirnya

merupakan tabarru‘ menyebabkan pewaris-pewaris lain berhak

memulangkannya. ×iyal untuk keluar daripada kerumitan dan kesukaran masalah

hutang ini ialah pewaris mendapatkan hutangnya secara rahsia kemudian

(pewaris) tersebut menjual satu barang atau rumah atau hamba dengan harga yang

sama dengan nilai hutang itu.
152

e. Sesuatu Íiyal dikira berada di peringkat tahsiniyyat sekiranya ia dibuat

untuk merealisasikan qaÎd al-ShÉri‘ yang mengandungi ciri-ciri maqÉÎid

tahsiniyyah yang telah dijelaskan.

×iyal di peringkat TaÍsÊniyyÉt

×iyal dalam kedudukan ini biasanya dibuat untuk memperelok aktiviti muÑÉmalÉt supaya

lebih tertatur dan sistematik dan untuk memperlihatkan kemuliaan akhlak dari segi

layanan yang diberikan kepada pelanggan yang ingin mendapatkan produk dan

151

 Al-Zayla’I, Tabyin al-Haqai’q
152

 Ibn Qayyim al-Jawziyyah (2004), ‘Ilam al-Muwaqqi’in ‘an Rab al-‘Alamin, j. 3. Al-Qahirah: Dar al-

Hadith, h. 258

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

45

perkhidmatan yang ditawarkan. Jika Íiyal ini tidak dibuat, aktiviti kewangan Islam masih

boleh beroperasi tanpa sebarang halangan dalam bentuk kesusahan atau kepayahan.

Namun begitu, Íiyal dalam kedudukan ini tidak boleh bertentangan dengan maqÉÎid-

maqÉÎid yang lebih utama daripadanya seperti maqÉÎid ÌarËriyyah, maqÉÎid ÍÉjiyyah,

maqÉÎid aÎliyyah, maqÉÎid kulliyyah dan maqÉÎid ‘Émmah. Pada kebiasaannya Íiyal ini

boleh dibuat untuk mencapai maqÉÎid tÉbi‘ah seperti maqÉÎid keinginan untuk

mengumpul kekayaan sebanyak mungkin. Contoh Íiyal dalam kedudukan ini ialah

seperti berikut:

i. Jika seseorang membeli barang ribawi dengan barang ribawi, kemudian berlaku

aib pada barang tersebut ketika ia berada di tangan pembeli dan pembeli

menyedarinya. Dia tidak boleh memulangkannya kepada penjual dengan alasan

aib tersebut dan tidak boleh juga mengambil arsh. Íiyal dalam masalah ini ialah

dia membayar kepada pembeli satu barang ribawi yang mengandungi aib yang

sama dengan aib yang ada pada barang yang dibelinya. Kemudian dia mengambil

semula apa yang telah dibayar kepada penjual. Jika penjual telah

menggunakannya, dia boleh mengambil gantinya.

ii. Dalam kontrak syarikat, harta yang boleh dijadikan modal syarikat ialah wang

emas, perak, ataupun matawang. Syarat ini menyukarkan sebahagian mereka yang

hanya mempunyai barangan dan tidak mempunyai matawang ataupun wang emas

dan perak. ×iyal yang boleh menyelesaikan kesukaran ini ialah dua individu yang

ingin membuat kontrak syarikat pada aset berbentuk barangan hendaklah masing-

masing menjual sebahagian asetnya kepada rakan kongsinya dengan menjadikan

sebahagian aset rakan kongsinya sebagai harga pertukaran. Kesannya ialah setiap

aset (barangan) mereka berdua terbahagi di antara mereka, dan ini dinamakan

sebagai syirkah al-milk (syarikat milikan). Selepas itu, barulah mereka

menjalankan transaksi kontrak syarikat antara mereka. Ini bermakna sebahagian

aset setiap mereka terjamin oleh rakan kongsi masing-masing dengan harga

tersebut. Maka keuntungan yang diperolehi adalah keuntungan harta yang

dijamin, dan ini menjadikan kontrak syarikat mereka sah.

Jika kedua-dua contoh di atas diteliti, Íiyal yang dibuat sebenarnya ialah untuk

mengatasi kesukaran dalam mengadakan kontrak jual beli dan kontrak syarikat. Ini

menunjukkan bahawa Íiyal seperti ini masih berada di peringkat ÍÉjiyyÉt, namun begitu,

ia berubah kepada kedudukan taÍsÊniyyÉt jika dilakukan oleh seorang yang kaya dengan

tujuan (maqÎad) untuk menambahkan kekayaannya serta menzahirkan kesan nikmat

kekayaannya. Ringkasnya, kesemua Íiyal pada kedudukan hajiyyat yang dibuat untuk

mencapai maqÉÎid tÉbi‘ah dan maqÉÎid taÍsÊniyyÉh adalah juga Íiyal yang berada pada

kedudukan taÍsÊniyyÉt.

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

ii. Dari aspek keumuman

a. Kedudukan Íiyal mesti ditentukan samada ia dibuat dengan tujuan untuk

mencapai qaÎd al-ShÉri‘ yang berada di peringkat maqÉÎid ‘Émmah,

maqÉÎid khÉÎÎah, maqÉÎid kulliyyah atau maqÉÎid juzi’yyah.

c. ×iyal yang dibuat bagi mencapai qaÎd al-ShÉri‘ di peringkat maqÉÎid

‘Émmah mestilah diutamakan daripada qaÎd al-ShÉri‘ di peringkat

maqÉÎid khÉÎÎah.

d. ×iyal yang dibuat bagi mencapai qaÎd al-ShÉri‘ di peringkat maqÉÎid

kulliyyah mestilah diutamakan daripada qaÎd al-ShÉri‘ di peringkat

maqÉÎid juzi’yyah.

e. Sesuatu Íiyal dikira berada di peringkat maqÉÎid ‘Émmah sekiranya ia

dibuat untuk merealisasikan qaÎd al-ShÉri‘ yang mengandungi ciri-ciri

maqÉÎid ‘Émmah yang boleh dijelaskan sebagaimana berikut:

Ia merupakan Íiyal yang digunakan dalam pelbagai kontrak kewangan untuk

merealisasikan prinsip-prinsip umum Syarak  yang dimaklumi secara daruri seperti

prinsip keadilan, kesaksamaan dan toleransi. ×iyal di peringkat ini boleh dibuat sekalipun

bertembung dengan dalil-dalil juzÊ’ Syarak  yang bersifat ÐannÊ.

i. Sesuatu Íiyal dikira berada di peringkat maqÉÎid khassah sekiranya ia

dibuat untuk merealisasikan qaÎd al-ShÉri‘ yang mengandungi ciri-ciri

maqÉÎid khassah yang boleh dijelaskan sebagaimana berikut:

×iyal yang berada di peringkat maqÉÎid khassah merujuk kepada Íiyal yang dibuat untuk

merealisasikan makna-makna dan hikmah-hikmah yang diambilkira oleh Syarak  dalam

bab-bab tertentu dalam Syariah seperti qaÎd al-SyÉri‘ dalam bab mu‘ÉmalÉt mÉliyyah.
153

Menurut Ibn ‘ÓshËr maqÉÎid khassah hendaklah sentiasa membawa kepada terhasilnya

maqÉÎid ‘Émmah atau tidak membawa kepada pembatalannya.
154

j. Sesuatu Íiyal dikira berada di peringkat maqÉÎid kulliyah sekiranya ia

dibuat untuk merealisasikan qaÎd al-ShÉri‘ yang mengandungi ciri-ciri

maqÉÎid kulliyah yang boleh dijelaskan sebagaimana.

×iyal dalam kedudukan maqÉÎid ini kebiasaannya dilakukan untuk tujuan menyusun atur

dan mengurus tabdir operasi kewangan Islam sehingga membolehkan seramai mungkin

individu menikmati produk dan perkhidmatan kewangan Islam yang adil dan seterusnya

mengeluarkan mereka daripada sistem kewangan konvensional yang berasaskan riba.

×iyal dalam kedudukan maqÉÎid ini ialah seperti berikut:

153

 N‘uman Jughaym (2002), Turuq al-Kashf ‘an MaqÉÎid al-Shari‘, ‘Amman: Dar al-Nafai’s, h.28
154

 Beliau menyatakan seperti berikut: “ ؤو حلِؾ ٟظبحلهٞ اٛوبٟخ يف رظشُبهتٞ اخلبطخ ٍٗ ال َوىد عوُهٞ يف ٟظبحلهٞ اخلبطخ
 ”ثةثـبٙ ٟب ؤعظ ٢ٟ ربظُٚ ٟظبحلهٞ اٛوبٟخ بثـبال ه٢ ًِٜخ ؤو ه٢ اعزضالٙ ٧ىي وثبؿٚ اٛشهىح

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

47

i. kontrak Islamic Inter-bank Money Market

Ia merupakan satu bentuk investment yang diamalkan dalam pasaran wang di antara

bank-bank Islam (Islamic interbank money market). Objektif atau maqÎad instrumen

kewangan Islam ini ialah untuk memenuhi keperluan kecairan (liquidity need) bagi

institusi perbankan Islam
155

. Sebagaimana yang dimaklumi, liquidity need ini penting

untuk memastikan kelangsungan perbankan Islam yang diamalkan oleh kebanyakan

bank-bank Islam. Oleh itu, ciri maqÉÎid kulliyyah yang wujud dalam Íiyal ini ialah ia

melibatkan kumpulan besar bank-bank Islam yang mempunyai matlamat untuk menjadi

alternatif kepada sistem kewangan konvensional.

k. Sesuatu Íiyal dikira berada di peringkat maqÉÎid juzi’yyah sekiranya ia

dibuat untuk merealisasikan qaÎd al-ShÉri‘ yang mengandungi ciri-ciri

maqÉÎid juzi’yyah yang boleh dijelaskan sebagaimana berikut:

×iyal dalam kedudukan maqÉÎid ini dilakukan untuk merealisasikan manfaat dan

maÎlaÍah bank-bank atau pelanggan-pelanggan tertentu melalui penghasilan dan

penggunaan produk dan perkhidmatan kewangan Islam seperti manfaat memaksimumkan

keuntungan dan manfaat mendapatkan pembiayaan yang berpatutan. Namun begitu, Íiyal

ini mestilah tidak boleh dilakukan dengan mengetepikan maqÉÎid kulliyyah. Contoh Íiyal

ini ialah seperti berikut:

i. Kontrak bay’ al-‘Ênah yang merupakan satu bentuk Íiyal digunakan di

Malaysia untuk membentuk pelbagai instrumen kewangan Islam misalnya

Negotiable Islamic Certificate of Deposit (NIDC). Objektif atau maqÎad

bank yang menggunakan instrumen ini ialah untuk mengelak daripada

pergantungan kepada deposit yang mempunyai kadar yang berubah (variable

rate deposits).
156

iii. Dari aspek haÐÐ al-mukallaf

a. Kedudukan Íiyal mesti ditentukan samada ia dibuat dengan tujuan untuk

mencapai qaÎd al-ShÉri‘ yang berada di peringkat maqÉÎid asliyyah atau

maqÉÎid tabi‘ah.

b. ×iyal yang dibuat bagi mencapai qaÎd al-ShÉri‘ di peringkat maqÉÎid

asliyyah mestilah diutamakan daripada qaÎd al-ShÉri‘ di peringkat

maqÉÎid tabi‘ah.

c. Sesuatu Íiyal dikira berada di peringkat maqÉÎid asliyyah sekiranya ia

dibuat untuk merealisasikan qaÎd al-ShÉri‘ yang mengandungi ciri-ciri

maqÉÎid asliyyah yang boleh  dijelaskan sebagaimana berikut:

155

 http://www.bnm.gov.my/files/publication/fsps/en/2008/cp01_002_whitebox.pdf. Lamaweb ini dilawati

pada 26hb. Ogos 2010
156

 Saiful Azhar Rosly (2007), Critical Issues on Islamic Banking and Financial Markets, Kuala Lumpur:

Dinamas, h. 599

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

Ia merupakan Íiyal yang dibuat untuk mengembangkan harta, melegarkan harta di

kalangan seramai mungkin individu, bersifat tranperansi dan membawa kepada pemilikan

harta yang sah.

d. Sesuatu Íiyal dikira berada di peringkat maqÉÎid tabi’ah sekiranya ia

dibuat untuk merealisasikan qaÎd al-ShÉri‘ yang mengandungi ciri-ciri

maqÉÎid tabi’ah  yang boleh dijelaskan sebagaimana berikut:

Ia merupakan Íiyal yang dibuat dengan tujuan untuk menyempurnakan dan

melengkapkan maqÉÎid aÎliyyah
157

 yang telah dinyatakan. Contohnya ialah sebagaimana

berikut:

i. Keinginan untuk mengumpul kekayaan sebanyak mungkin. Namun begitu,

penggunaan Íiyal yang dimaksudkan di sini bukan Íiyal yang bersifat

sementara (رٔذس ثٔذس٧ب) atau dilakukan untuk memenuhi hajat yang mendesak

atau darurat.

ii. Contoh lain ialah maqsad larangan gharar dan jahalah yang merupakan

mukammil kepada al-bay‘ (terutamanya yang berada pada kedudukan

ÌarËriyyÉt) yang bertindak sebagai wasÊlah kepada maqÉÎid aÎliyyah. Jika

gharar dilarang secara mutlak tanpa pengecualian, maka segala aktiviti jual

beli akan tergugat. Contohnya ialah  seperti gharar yang terhasil daripada jual

beli rumah berserta asasnya (tapaknya). Asas tersebut tidak mungkin boleh

diketahui ukurannya melainkan dengan meruntuhkan rumah tersebut terlebih

dahulu. Jika jahÉlah pada ukuran tapak rumah tersebut juga dikira sebagai

gharar yang diharamkan, maka jual beli rumah tidak akan dapat djalankan

sedangkan rumah merupakan keperluan yang ÌarËrÊ. Di sini, maqÎad takmÊlÊ

terhadap pengharaman gharar tidak diambilkira kerana ia mengugat maqÎad

aÎlÊ (ٙاهزجبس ادل٠٘ٚ َوىد هًٜ اْطٚ ثبإلثـب)158

3.2 Parameter (2): QaÎd al-Mukallaf dalam penggunaan Íiyal hendaklah seiring

dengan qaÎd al-ShÉri’ tanpa sebarang percanggahan

Berdasarkan huraian mengenai qaÎd al-mukallaf dalam bahagian (2) kertas ini, dapatlah

dirumuskan bahawa qaÎd al-mukallaf dalam Íiyal mashru‘ah hendaklah menepati

kesemua kategori qaÎd al-ShÉri’ berasaskan turutan keutamaannya. QaÎd al-Mukallaf

tidak boleh menyalahi mana-mana qaÎd al-ShÉri’ terutamanya qaÎd al-ShÉri‘ yang

berada  pada hirarki keutamaan tertinggi iaitu maqÉÎid daruriyyah, maqÉÎid asliyyah,

maqÉÎid ‘ammah dan maqÉÎid kulliyyah.

157

 Al-ShÉÏibÊ (t.t), op.cit., j. 2, h. 1179
158

 Hasan Ahmad dan Khalifah Babakr (1998), al-MaqÉÎid al-Syar‘iyyah wa al-Qawa‘id al-Syar‘iyyah,  al-

Azhar: Dar al-Tiba‘ah al-Muhammadiyyah, h. 154-155

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

49

Pada asalnya, Íiyal yang dikira menepati qaÎd al-ShÉri’ ialah Íiyal yang sah secara

“qaÌÉ’an” dan “diyÉnatan”
159

 iaitu apabila qaÎd al-mukallaf  benar-benar menepati qaÎd

al-ShÉri’ tanpa kewujudan qarÉ'in al-ahwal atau lafaz zahir yang menunjukkan

percanggahan di antara qaÎd al-mukallaf dan qaÎd al-Syari‘.

Namun begitu, sekiranya berlaku percanggahan di antara qaÎd al-mukallaf dengan mana-

mana qaÎd al-ShÉri‘ di atas iaitu melalui lafaz atau qarÉ'in al-ahwal yang jelas

menunjukkan qaÎd al-mukallaf, maka pertimbangan berikut perlu diambilkira:

Sekiranya syarat ini menimbulkan kesukaran iaitu sehingga boleh menggugat maÎlaÍah

rajihah mana-mana pihak yang berkontrak atau menggagalkan pencapaian maÎlaÍah

rajihah atau mendatangkan mafsadah rajihah, maka kesahihan Íiyal tersebut secara

“qaÌÉ’an” sudah memadai untuk menjadikannya selari dan bertepatan dengan qaÎd al-

ShÉri‘.
160

3.3 Parameter (3): WasÉ´il yang digunakan untuk melakukan Íiyal  tidak boleh

menyebabkan terbatalnya qaÎd al-ShÉri‘

Parameter ini adalah kesimpulan daripada beberapa asas yang telah diterangkan secara

panjang lebar di bahagian (2) kertas ini. Kesimpulannya, wasÊlah bukan suatu yang

dikehendaki pada dirinya sendiri, tetapi ia sesuatu yang mengikuti perkara lain yang

merupakan objektif yang dikehendaki oleh mukallaf.

Hukum-hakam berkaitan muÑÉmalÉt dishariatkan oleh Allah adalah bertujuan untuk

mencapai objektif-objektifnya. Sebagai contoh, dishariÑatkan kontrak jual beli dengan

objektif memindahkan hak pemilikan barang, dan dishariatkan pemberian hadiah dengan

objektif  menimbulkan pertautan hati antara masyarakat. Jika dilihat dari sudut kaitan

dengan wasÉ´il, Íiyal boleh dibahagikan kepada dua kategori:

i. Penggunaan Íiyal yang boleh menghilangkan objektif Syarak secara keseluruhan,

tanpa digantikan dengan objektif lain. Iaitu menggunakan Íiyal dengan

melakukan satu perbuatan semata-mata untuk menwujudkan elemen yang menjadi

penghalang kepada satu perkara yang mashrËÑ. Contohnya, mengeluarkan harta

sebagai pemberian hibah pada hari sebelum cukup pusingan satu hawl, dengan

tujuan untuk menghalang kewajipan zakat.

ii. Penggunaan Íiyal yang menyebabkan tergendala suatu perkara yang mashrËÑ,

tetapi dalam masa yang sama ia menghasilakn perkara mashrËÑ yang lain.

Contohnya, meniagakan harta yang terkumpul bagi mengelakkan ia berkurangan

159

 Ini merupakan pendapat mazhab Maliki dan Hanbali seperti yang telah dijelaskan.
160

 Ini ialah pendapat mazhab Hanafi dan Shafi‘i seperti yang telah dihuraikan.

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

disebabkan zakat. Tindakan seumpama ini dibenarkan, kerana walaupun tindakan

ini akan mengurangkan nisab dan seterusnya menghalang kewajipan zakat, tetapi

ia membawa kepada maÎlaÍah lain. Iaitu daripada maÎlaÍah yang hanya terhad

kepada manfaat golongan fakir, kepada maÎlaÍah yang lebih utama iaitu

merancakkan perniagaan. Dalam masa yang sama, zakat harta yang tidak

dikenakan akan digantikan dengan zakat perniagaan.

Daripada dua pembahagian di atas, dapat disimpulkan bahawa: Jika penggunaan hÊlah

menyebabkan suatu transaksi kewangan melencong daripada satu objektif Syarak, tetapi

membawa kepada terhasilnya objektif Syarak yang lain, maka ia dibenarkan. Tetapi jika

penggunaan hÊlah dalam suatu transaksi kewangan menyebabkan tergendalanya objektif

Syarak maka transaksi tersebut adalah batal.

Cuma, dalam situasi ÌarËrat terdapat pengecualian. Kerana suatu yang haram pada zatnya

seperti memakan khinzir dan meminum arak dibenarkan dalam situasi ÌarËrat, maka

perkara yang haram disebabkan unsur lain seperti bayÑ ÑÊnah lebih awla untuk dibenarkan

dalam situasi ÌarËrat.

3.4    Parameter (4): MaÎlaÍah yang hendak dicapai melalui penggunaan Íiyal

hendaklah maÎlaÍah yang mu‘tabarah dan rÉjihah

Yang dimaksudkan dengan maÎlaÍah yang muÑtabarah atau yang diambil kira oleh syaraÑ

ialah maÎlaÍah yang tidak bercanggahan dengan nas-nas Al-Quran, nas-nas Sunnah, dan

tidak bercanggahan dengan qiyas. Jika sesuatu maÎlaÍah bercanggahan dengan Al-Quran

dan Sunnah, maka maÎlaÍah tersebut adalah maÎlaÍah fÉsidah dan tidak diambil kira.

Disyaratkan juga dalam penggunaan maÎlaÍah dalam Íiyal bahawa ia tidak menyebabkan

terluput maÎlaÍah lain yang lebih besar. Contohnya, jika ada satu hilah yang diamalkan

kerana wujud maÎlaÍah khÉÎÎah tetapi dalam masa yang sama ia menyebabkan

terhilangnya maÎlaÍah ÑÉmmah, maka maÎlaÍah tersebut tidak diambil kira.

Contohnya, di dalam bab waqaf, jika pewaqaf mensyaratkan supaya waqafnya tidak

boleh disewa melebih dua tahun, maka ada hilah bagi membolehkan untuk disewa dalam

tempoh yang panjang seperti 100 tahun. Hilahnya ialah membuat kontrak sewaan selama

dua tahun tetapi dengan banyak transaksi dalam satu majlis, hingga keseluruhan sewaan

tersebut mencapai tempoh 100 tahun
161

.

Hilah ini jelas memberi maÎlaÍah kepada penyewa dan juga pemberi sewa. Tetapi

maÎlaÍah ini hanya terhad kepada dua pihak tersebut, dan dalam waktu yang sama, ia

menyebabkan terhilangnya maÎlaÍah yang lebih besar, iaitu manfaat yang sepatutnya

dicapai daripada harta waqaf sebagaimana kehendak asal pemberi waqaf. Dalam contoh

161

Ibn al-Qayyim,  IÑlÉm al-MuwaqqiÑÊn, Beirut: DÉr al-Jay, j. 3 h. 291.

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

51

di atas, hilah tersebut walaupun didasarkan kepada maÎlaÍah, tetapi tidak diambil kira

oleh syaraÑ kerana menyanggahi maÎlaÍah lain yang lebih besar.

3.5   Parameter (5): Hiyal  yang terbatas waktu penggunaannya tidak boleh

digunakan sepanjang masa manakala Íiyal  yang tidak mempunyai batasan waktu

boleh digunakan sepanjang masa

Apabila diamati perbincangan mengenai indikasi Íiyal dan semangat aplikasi rukhÎah

dan ‘azÊmah, dapat disimpulkan bahawa Íiyal boleh dibahagikan kepada dua kategori

berikut:

Pertama: ×iyal MashrËÑah yang aplikasinya tidak mempunyai batas waktu tertentu.

Dengan kata lain, ianya boleh diguna pakai pada setiap masa dalam apa jua keadaan

dengan syarat ianya mendapat persetujuan pihak-pihak yang berkontrak.

×iyal yang termasuk di dalam kategori ini adalah Íiyal yang dianggap sebagai hukum

asal dan bukannya sebagai sesuatu yang diharuskan dalam keadaan tertentu sahaja

sebagaimana rukhÎah. ×iyal yang membawa hukum asal ialah apabila ia hanya

melibatkan perubahan yang dibuat di dalam ruang lingkup syarat dan rukun sesuatu

kontrak. Dengan kata lain, perubahan ini, walaupun di luar kebiasaan bagaimana sesuatu

perkara itu dilakukan, ianya masih tidak melampaui syarat dan rukun yang dipersetujui

oleh para fuqaha.

Sebagai contoh, kadar sewaan yang tinggi samada pada permulaan atau akhir tempoh

sewaan untuk menjaga kepentingan pemberi sewa atau penyewa.

Jika dilihat kembali kepada tiga indikasi Íiyal yang dibincangkan sebelum ini, bolehlah

dirumuskan bahawa Íiyal yang boleh dimasukkan ke dalam kategori ini ialah Íiyal yang

mempunyai indikasi yang pertama sahaja iaitu aplikasi yang bersifat di luar kebiasaan,

namun ianya masih tidak melampaui syarat dan rukun yang dipersetujui oleh para fuqaha

bagi sesuatu akad, misalnya akad ijÉrah di dalam contoh di atas. ×iyal di dalam kategori

ini juga tidak mempunyai dua indikasi Íiyal yang lain.

Kedua: ×iyal MashrËÑah yang aplikasinya mempunyai batas waktu tertentu. Dengan

kata lain, ianya boleh diguna pakai untuk sementara disebabkan oleh keadaan yang

mendesak atau kekangan tertentu yang menghalang sesuatu produk itu dilaksanakan

tanpa menggunakan Íiyal. Apabila tiadanya keadaan mendesak atau kekangan yang

menghalang, produk yang distruktur di atas asas Íiyal ini perlu kembali kepada akad-

akad yang lebih relevan dari perspektif SharÊÑah. Kategori kedua ini diambil dari

semangat aplikasi rukhÎah.

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

×iyal yang termasuk di dalam kategori ini ialah yang mempunyai salah satu atau kedua-

dua indikasi berikut:

iii.    Apabila dimasukkan ke dalam barang pertukaran sesuatu yang tidak diperlukan

atau dimaksudkan oleh pihak-pihak yang berkontrak. Contohnya menjual beli

besi secara tawarruq untuk membiayai pembelian rumah. Tanpa keadaan yang

mendesak dan kekangan tertentu (contohnya dari segi perundangan, percukaian

dan lain-lain), pembiayaan rumah perlu kembali kepada akad yang lebih relevan

contohnya murÉbahah, istiÎnaÑ, ijÉrah, mushÉrakah dan sebagainya.

iv.    Apabila dimasukkan ke dalam sesuatu kontrak, akad-akad lain atau syarat-

syarat yang tidak diperlukan atau dimaksudkan. Akad-akad tambahan ini ada

kalanya menyokong kontrak utama atau menafikannya. Contohnya, di dalam

transaksi ÑÊnah, terdapat syarat – samada secara lansung atau tidak lansung -

pembelian balik barang yang dijual.

×iyal yang mempunyai dua indikasi di atas diletakkan dibawah kategori ini (mempunyai

batasan waktu tertentu) disebabkan perkara-perkara berikut:

a) Penerimaan para fuqaha terhadap produk-produk yang diasaskan kepada Íiyal

yang seumpama ini adalah tidak meluas. Dengan kata lain, ianya tidak sunyi

daripada perbezaan dan perselisihan pendapat.

b) Produk yang diasaskan kepada Íiyal yang seumpama ini tidak membawa kesan

yang ketara ke atas pihak-pihak yang berkaitan jika dibandingkan dengan produk

“asal” yang tidak menggunakan Íiyal. Contohnya, produk pembiayaan rumah

boleh distrukturkan di atas produk yang berasaskan Íiyal atau sebaliknya dan

kesannya ke atas pihak-pihak yang terlibat adalah seperti berikut:

 Produk berasaskan ×iyal Produk tidak Berasaskan

×iyal

Instrumen SharÊÑah ÑÔnah, Tawarruq MurÉbahah, MushÉrakah,

IjÉrah, IstiÎnÉ’

Projek terbengkalai Bank tidak menanggung

risiko kerana jumlah

keberhutangan yang penuh

telah terhasil dari transaksi

jual beli komoditi.

Bank menanggung sepenuh

atau sebahagian risiko

kerana bank adalah pemilik

sepenuh atau sebahagian

daripada rumah tersebut.

Birokrasi Mudah, melibatkan

urusan biasa yang sudah

dimaklumi oleh berbagai

Agak rumit melibatkan

urusan yang tidak biasa

diamalkan oleh pihak-pihak

yang terbabit.  Misalnya,

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

53

pihak yang terlibat.  urusan di pejabat tanah dan

sebagainya.

Kemungkiran

pembayaran balik

Sepenuhnya menjadi

tanggungjawab pemilik

rumah.

Bank menanggung

sebahagian risiko sebagai

pemilik bersama atau

pemilik penuh.

Percukaian Tidak melibatkan RPGT

(Real Property Gain Tax)

di pihak bank.

Mungkin melibatkan

RPGT di pihak bank.

Daripada jadual di atas, pihak institusi kewangan berkemungkinan menggunakan produk

yang berbentuk ÍÊyal disebabkan kekangan birokrasi, percukaian dan tidak bersedia

menanggung risiko jika berlakunya projek terbengkalai dan kemungkiran pembayaran

balik. Namun, produk-produk yang berasaskan Íiyal ini tidak dapat menyelesaikan

masalah yang sering dihadapi oleh pengguna iaitu projek terbengkalai. Jika ini berlaku,

khususnya di peringkat akhir pembinaan, pelanggan masih perlu membuat bayaran balik

sepenuhnya walaupun rumah tersebut tidak dapat diserah dan diduduki. Berbanding

dengan produk bukan berasaskan Íiyal, kesusahan ini ditanggung bersama.

Di dalam produk berasaskan Íiyal, risiko yang ditanggung oleh institusi kewangan Islam

tidak banyak berbeza dengan pinjaman berasaskan riba. Ini adalah tidak selari dengan

semangat sistem kewangan Islam yang melihat institusi kewangan Islam bukan sebagai

pemberi pinjaman, sebaliknya sebagai pengusaha, rakan kongsi, peniaga dan penyedia

perkhidmatan. Namun untuk kembali kepada produk yang bukan berbentuk Íiyal, semua

pihak yang terlibat perlu berusaha untuk menyediakan persekitaran yang lebih mesra

SharÊÑah dan risiko-risiko yang ada perlu ditangani dengan sewajarnya.

Berasaskan kepada perbincangan di atas, adalah perlu untuk meletakkan parameter batas

waktu aplikasi bagi Íiyal di dalam kategori ini. Dengan adanya parameter ini,  pihak

institusi kewangan Islam tidaklah boleh merasa selesa dan berpuas hati dengan produk

berasaskan Íiyal yang ada. Usaha perlu dibuat untuk kembali kepada produk yang tidak

dilihat sebagai Íiyal. Lebih penting daripada institusi kewangan Islam itu sendiri adalah

pihak pemerintah dan institusi yang mempunyai kuasa di dalam mengubah polisi dan

undang-undang. Mereka juga perlu memberikan tumpuan di dalam mengubah keadaan

agar produk-produk bukan Íiyal dapat diketengahkan di dalam masyarakat. Jika ini

berlaku, keadilan dan rahmat yang dibawa oleh sistem kewangan Islam akan lebih dirasai

oleh semua.

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

KESIMPULAN

Berdasarkan perbahasan kertas ini, dapatlah disimpulkan bahawa perlakuan Íiyal

sebenarnya mempunyai asas Syarak yang jelas dan dari segi hukum ia terbahagi kepada

dua bahagian iaitu Íiyal  mashrË‘ah dan Íiyal  muÍarramah. Kedudukan Íiyal  samada

mashrË’ah atau muÍarramah dapat ditentukan melalui parameter Íiyal  yang telah

dikemukakan iaitu samada parameter tersebut diikuti sepenuhnya atau sebaliknya. Jika

diikuti sepenuhnya maka Íiyal  tersebut adalah mashrË’ah dan begitulah sebaliknya. Dari

segi maqÉÎid al-Shari‘ah, kajian ini mendapati bahawa penyelidikan yang lebih fokus

kepada penyusunan dan pembahagian instrumen-instrumen kewangan Islam berdasarkan

kategori dan hirarki maqÉÎid yang telah dijelaskan perlu dijalankan. Ini kerana

kebanyakan Íiyal  yang dilakukan adalah untuk mencapai qaÎd al-mukallaf tertentu yang

semestinya perlu selari dengan qaÎd al-ShÉri‘ berdasarkan hirarki keutamaannya.

Pengamalan Íiyal  dalam penghasilan produk kewangan Islam berdasarkan parameternya

penting kerana pelanggaran salah satu daripada parameter tersebut akan membawa

kepada kewujudan mafsadah atau maÎlaÍah marjuhah ke atas mana-mana pihak yang

berkontrak. Apa yang lebih penting ialah kefahaman bahawa semua parameter yang

dicadangkan dalam kertas ini mempunyai asas dan sandarannya dalam nass Syarak

samada al-Qur’an atau al-Sunnah. Justeru itu, ia bertepatan dengan prinsip ideal dalam

perbahasan hukum Syarak iaitu al-jam‘ bayn al-nusus al-juzi’yyah wa al-maqÉÎid al-

kulliyyah yang boleh menjamin maÎlaÍah pihak-pihak yang terlibat dalam transaksi

kewangan berasaskan Íiyal .

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

55

RUJUKAN

‘Abd al-MajÊd al-SËsËwwah, (2007). MabÉÍith fÊ al-MaqÉÎid wa al-IjtihÉd wa al-

Ta‘ÉruÌ wa al-TarjÊÍ. UAE: JÉmi‘ah al-ShÉriqah.

‘Abdullah Muhammad Amin, (1995). MaqÉÎid al-SyarÊ‘ah al-IslÉmiyyah. Al-Khartum:

Markaz al-Qawmi li al-IntÉj  al-‘IlamÊ.

Abu al-WalÊd al-BÉjÊ, (2000). Al-IshÉrÉt fÊ UÎËl al-Fiqh. Beirut: DÉr Ibn ×azm.

Abu Zahrah, (1997). UÎËl al-Fiqh. Kaherah: DÉr al-Fikr al-‘ArabÊ.

Al-Bahuti, (1402H). KashhÉf al-QinÉ‘ ‘an Matn al-IqnÉ‘. Beirut: DÉr al-Fikr.

Al-Dardir ,(t.t). Al-SharÍ al-KabÊr. Beirut: DÉr al-Fikr.

Al-DuraynÊ, (1967). NaÐariyyah al-Ta’assuf fi Isti’mÉl al-Haq fi al-Fiqh al-IslÉmÊ.

Beirut: Mu’assasah al-RisÉlah.

Al-FayyËmÊ, (t.t.). Al-MiÎbÉÍ al-MunÊr, Beirut: Al-Maktabah al-‘Ilmiyyah.

Al-GhazzÉlÊ, (t.t). Al-MustaÎfÉ fÊ ‘Ilm al-UÎËl. Beirut: DÉr IÍyÉ’ al-TurÉth al-‘ArabÊ.

Al-HaythamÊ, Al-FatÉwÉ al-Fiqhiyyah al-KubrÉ. (Al-Maktabah al-ShÉmilah Edisi 3)

Al-JÊzÉni, (1996). MaÑÉlim UÎËl al-Fiqh. Arab Saudi: Dar Ibn al-Jawzi.

Al-JurjÉnÊ, (1405H). Al-Ta‘rÊfÉt. Beirut : DÉr al-KitÉb al-‘ArabÊ.

Al-Kasani (1982), Bada’i al-Sana’I fi Tartib al-Syaraki. Beirut: DÉr al-KitÉb al-‘ArabÊ.

Al-KhaÎÎÉf, (1314H). FÊ Al-×iyal. Kaherah.

Al-ÓmidÊ, (2003).  Al-IÍkÉm fÊ UÎËl al-AÍkÉm. BeirËt: DÉr al-Fikr.

Al-QarÉfÊ, Al-FurËq, Beirut: Ólam al-Kutub.

Al-QazwÊnÊ, (1924). KitÉb al-×iyal fi al-Fiqh. Diterbitkan oleh Joseph Schact.

Al-QurÏubÊ, Al-JÉmi‘ li AÍkÉm al-Qur’Én. (al-Maktabah al-Shamilah, Edisi 3).

Al-Sarakhsi, (2000). Al-MabsËÏ. Beirut: DÉr al-Fikr.

Al-ShaybÉnÊ, (1930). Al-MakhÉrij fi al-×iyal. Baghdad: Maktabah al-MuthannÉ.

Al-ShÉÏibÊ, (1999). Al-MuwÉfaqÉt fÊ UÎËl al-SharÊ‘ah. Beirut: DÉr al-Ma‘rifah.

Al-TasËlÊ, Al-Bahjah fÊ SharÍ al-TuÍfah. (Al-Maktabah al-ShÉmilah Edisi 3).

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

Al-ZarkasyÊ, (1992). Al-BaÍr al-MuÍÊÏ. Ghardaqah: DÉr al-Øafwah.

Al-ZarkasyÊ, Al-ManthËr FÊ al-QawÉÑid. Kuwait: WizÉratul AwqÉf.

Al-Zayla‘Ê, (1313H). TabyÊn al-×aqÉ’iq. Kaherah: DÉr al-Kutub al-IslÉmÊ.

Hasan Ahmad dan Khalifah Babakr, (1998). Al-MaqÉÎid al-Shar’iyyah wa al-QawÉ’id

al-Shar’iyyah.  Al-Azhar: DÉr al-ÙibÉ‘ah al-MuÍammadiyyah.

Ibn ‘ÓshËr, (1998). MaqÉÎid al-SharÊ‘ah al-IslÉmiyyah, Al-BaÎÉ’ir.

Ibn KathÊr, (1999). TafsÊr al-Qur’Én al-‘AÐÊm, DÉr al-Ùayyibah.

Ibn ManÐËr, (t.t.). LisÉn al-‘Arab, Beirut: DÉr ØÉdir,

Ibn Nujaym, (1983). Al-AshbÉh wa al-NaÐÉ’ir, Damsyik: DÉr al-Fikr.

Ibn al-Qayyim, (1993). I‘lÉm al-Muwaqqi‘Ên ‘an Rabb al-‘ÓlamÊn, Beirut: DÉr al-Kutub

al-‘Ilmiyyah.

Ibn QudÉmah, (1405H). Al-Mughni. Beirut: DÉr al-Fikr.

Ibn QudÉmah, (1399H). RawÌah Al-NÉÐir. Riyadh: Jamiah al-Imam Muhammad bin

Saud.

Ibn Taymiyyah, (1987). Al-FatÉwÉ al-KubrÉ, Beirut: DÉr al-Kutub al-‘Ilmiyyah.

Ibn Taymiyyah, (1994). Al-QawÉ‘id al-NËrÉniyyah al-Fiqhiyyah. Beirut: DÉr al-Kutub

al-‘Ilmiyyah.

Koutoub Moutapha Sano, (2000). Al-IstithmÉr: AÍkÉmuhË wa ÖawÉbiÏuhË fÊ al-Fiqh al-

IslÉmÊ, ‘AmmÉn: DÉr al-NafÉ’is.

Koutoub Mustapha Sano, (2000). Mu‘jam MuÎÏalaÍÉt UÎËl al-Fiqh, Beirut: DÉr al-Fikr.

MaÍmËd ‘Abd al-RaÍÊm al-DÊb, (2008). Al-×iyal fi al-QÉnËn al-MadanÊ, Kaherah: DÉr

al-JÉmi‘ah.

Mohamad Akram Laldin, (2006). The Shari’ah Objectives of Financial Contracts and

Islamic Banking. International Conference on Isalmic Jurisprudence and The Challenges

of the 21
st
 Century, Kuala Lumpur: International Islamic University Malaysia, 8-10 Ogos

2006.

Muhammad ‘Ulaysh, (1989). MinaÍ al-JalÊl SharÍ MukhtaÎar Sayyid KhalÊl. Beirut: DÉr

al-Fikr.

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

57

MuÍammad IbrÉhÊm, (2009). Al-×iyal al-Fiqhiyyah fÊ al-Mu‘ÉmalÉt al-MÉliyyah.

Tunisia: DÉr SuÍnËn.

Nu‘mÉn Jughaym, (2002). Ùuruq al-Kashf ‘an MaqÉÎid al-ShÉri‘, ‘AmmÉn: DÉr al-

NafÉ’is.

ØÉliÍ IsmÉ‘il, (2005). Al-×iyal al-Fiqhiyyah: ÖawÉbiÏuhÉ wa TaÏbÊqÉtuhÉ ‘alÉ al-AÍwÉl

al-ShakhÎiyyah, Kaherah: Maktabah al-Rushd.

Saiful Azhar Rosly, (2007). Critical Issues on Islamic Banking and Financial Markets.

Kuala Lumpur: Dinamas.

Shafiq ur Rahman, (2010). Islamic Banking Based on ×Êlah: Some Perspective, Journal

of Islamic Banking and Finance. Januari-Mac, 90-107.

Wahbah al-ZuÍaylÊ, (2007). UÎËl al-Fiqh al-IslÉmÊ. Damsyik: DÉr al-Fikr.

YËsuf  ×amÊd al-‘Ólim, (1991). Al-MaqÉÎid al-‘Ómmah li al-SharÊ‘ah al-IslÉmiyyah.

USA: Al-Ma‘had al-‘ÓlamÊ li al-Fikr al-IslÉmÊ.

Zakaria al-AnÎÉrÊ, (1411H).  Al-HudËd al-AnÊqah wa al-Ta‘rÊfÉt al-DaqÊqah. DÉr al-Fikr

al-Mu‘ÉÎir.

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

1

Appendix A: Jadual Aplikasi Parameter ×iyal

Panduan Penggunaan Jadual Aplikasi Parameter Hiyal

a) Subjek: Subjek untuk dianalisa boleh berbentuk syarat, akad dan sesuatu produk secara keseluruhan.

b) Indikasi ×iyal:

1. Sesuatu perkara yang dilakukan di luar kebiasaan, tetapi masih di dalam ruang lingkup syarat dan rukun sesuatu kontrak.

2. Apabila dimasukkan ke dalam barang pertukaran sesuatu yang tidak diperlukan atau dimaksudkan oleh pihak-pihak yang

berkontrak.

3. Apabila dimasukkan ke dalam sesuatu kontrak, akad-akad lain atau syarat-syarat yang tidak diperlukan atau dimaksudkan.

Jawab (√) jika subjek mempunyai indikasi yang disebut atau (X) jika sebaliknya. Sesuatu subjek mungkin mempunyai lebih

daripada satu indikasi.

a) Subjek

(Produk/Kontrak/Syarat)

b) Indikasi

×iyal

c) Parameter d) Keputusan

1 2 3 1 2 3 4

1) MashrË‘ 2) Batasan Waktu

1) Syarat bayaran sewa secara

bullet di awal atau di akhir

tempoh sewaan

√ X X     Ya Tiada

2) Factor in semua

perbelanjaan pemberi sewa

dalam kadar sewaan

√ X X     Ya Tiada

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

c) Parameter:

1. Penggunaan hiyal hendaklah selari dengan qasd al-Shari‘ berdasarkan kepada hirarki keutamaannya.

2. Qasd al-Mukallaf dalam penggunaan hiyal hendaklah seiring dengan qasd al-Shari’ tanpa sebarang percanggahan.

3. WasÉ´il yang digunakan untuk melakukan Íiyal  tidak boleh menyebabkan terbatalnya qaÎd al-ShÉri‘.

4. Maslahah yang hendak dicapai melalui penggunaan hiyal hendaklah maslahah yang mu‘tabarah dan rajihah.

      Jawab (√), (X) atau (?) jika tidak pasti.

d) Keputusan:

1. Jika semua parameter membawa simbol (√) maka ianya adalah Íiyal mashrË‘ah, dan jika salah satu parameter membawa

simbol (X), maka Íiyal tersebut adalah di dalam kategori yang tidak dibenarkan.

2. Jika jawapan bagi indikasi Íiyal adalah (√)(X)(X), maka Íiyal tersebut boleh diamalkan tanpa batasan waktu, dan jika

ianya datang dalam kombinasi yang lain, maka penggunaan Íiyal mempunyai batas waktu tertentu. Alternatif hendaklah

diusahakan secepat mungkin.

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

3

Appendix B: Contoh-contoh Hiyal dalam perbendaharaan fiqh

No Rujukan Nas  asal  Terjemahan Ulasan

Mazhab ×anafÊ

1 Al-MabsËÏ

Pengarang: al-

Sarakhsiy,

Syamsu al-DÊn.

Terbitan: DÉr al-

MaÑrifah,

Beirut, Lubnan.

Cetakan: Tahun

1989.

٢ِِٟ َس ٌٚ اِعَزْإَجَش  ًَٟخ َسُج َِٟوُٜى ٍٚ َداّسا ِع٤ِنَي  ُج
 ِّ َُُْٜغ ٌِِذَس ِث٦ِ َسةُّ اٛذَّاِس َُ ٍَ ا٠ُِْٛغَزْإِجُش َؤ١ْ ََ ََُخب
ْٚ ِٜٛغ٤ََِّخ  ٢ِِٟ ٧َِز٥ِ اٛغ٤ِِّنَي َؤِجّشا َؤِو ََِجَو ِّ َع٤ٍَخ  ُ٘ ِٛ

َِٗضرّيا  اَْٛإِخرَيِح َؤِجّشا

Di dalam Ñaqad (kontrak) sewaan,

kadang-kadang ada individu ingin

menyewa satu-satu premis dalam

tempoh tertentu, contohnya selama

lima tahun. Jika kontrak sewaan

ditamatkan oleh pihak pemberi sewa

dengan alasan-alasan tertentu sebelum

sampai tempoh tersebut, ia akan

menimbulkan kesulitan kepada

penyewa.

Sebagai penyelesaian, penyewa

membuat hilah dengan meletakkan

syarat bahawa kadar sewaan untuk

beberapa tahun pertama lebih rendah,

dan kadar sewaan untuk tahun terakhir

lebih tinggi.

Maka jika berlaku sesuatu terhadap

pemberi sewa yang mendorongnya

untuk menematkan kontrak sewaan

a) Bab: IjÉrah

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Tidak

c) Masa berlaku: Sebelum aqad

d) MaÎlaÍah: Untuk menjaga

kepentingan pemberi sewa atau

penyewa

e) Membatalkan maqaÎid: Tidak

f) Ulasan lain: Perkara ini lebih

kepada strategi penyewa/pemberi

sewa untuk menjaga maslahat

masing-masing dan bukannya hilah

untuk menghalalkan yang haram

dan seumpamanya.

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

sebelum tamat tempoh perjanjian,

hilah di atas dapat menghalangnya

menamatkan kontrak sewaan, kerana

dia hanya mendapat keuntungan

minima dari kontrak sewaan tersebut,

iaitu sewaan kadar rendah.

Tetapi jika pemberi sewa tetap

berkeras menamatkan kontrak sewaan,

penyewa juga dapat meminimakan

kerugian dengan bayaran sewa yang

rendah untuk tahun-tahun pertama.

2 Al-Durr al-

MukhtÉr

Pengarang: al-

HaÎfakiy, ÑAlÉ´

al-DÊn.

Terbitan:

Cetakan: Tahun

1989.

وادلبٙ يف ( وب١ ٓغٞ اٛشثخ وُغخذ ادلؼبسثخ)
مث هٔذا٧ب ُهٜٖ ادلبٙ مل َزشادا )َذ ادلؼبسة

و٧ٍ احلُٜخ )ال٦٣ هٔذ جذَذ ( وثُٔذ ادلؼبسثخ
 (ا٤ٛبُوخ ٠ٜٛؼبسة

Antara konsep asas di dalam

Mudharabah, jika perniagaan yang

dijalankan oleh pengusaha

menghasilkan keuntungan, kemudian

kontrak mudharabah ditamatkan, maka

keseluruhan modal dikembalikan

kepada pelabur (pemilik aset), dan

keuntungan dibahagikan mengikut

peratusan yang disepakati.

a) Bab: MuÌÉrabah

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Tidak.

c) Masa berlaku: Selepas.

d) MaÎlaÍah: Memberi faedah kepada

pengusaha.

e) Membatalkan maqaÎid: Tidak.

f) Ulasan lain:

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

5

Muka surat:

5/220

Jika terhasil keuntungan dari

pelaburan, kemudian ia dibahagikan

antara pengusaha dan pelabur sebelum

tamat kontrak mudharabah, kemudian

berlaku kerugian dalam perniagaan,

maka seluruh keuntungan yang telah

dibahagikan hendaklah dikembalikan

kepada modal. Jika ada lebihan,

barulah ia dibahagikan balik antara

mereka. Jika tidak ada lebihan, kedua-

dua mereka tidak mendapat apa-apa

keuntungan.

Di dalam kes ini, terdapat hilah yang

boleh memberi faedah kepada

pengusaha. Iaitu, selepas keuntungan

dibahagikan antara pelabur dan

pengusaha, pengusaha bertindak

menamatkan kontrak mudharabah,

kemudian membuat kontrak

mudharabah kedua.

Dengan cara ini, apabila berlaku

sebarang kerugian selepas itu,

keuntungan yang sudah dibahagikan

tidak lagi dikembalikan untuk

menampung kerugian. Kerana

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

kerugian tersebut terjadi dalam kontrak

yang berasingan daripada yang

pertama.

3 TabyÊn al-

×aqÉ´iq

Pengarang: Al-

ZaylaÑi, Fakhru

al-DÊn Uthman

bin Ali.

Terbitan:

Cetakan:

Muka surat:

َِٗزبِة   ٍُِ ٍُ ََٗش٧َب اَْٛخظَّب َوِدٌَُٜخ ُؤِخَشي َر
َٙ ُْٜٓذ َؤَسَؤَِذ َسُجًٜب َؤَساَد َؤ١ْ ََِذََُن  ِٚ َوَٓب اِْٛذَُ
 ََ َُِٗ ََٟزبْم  َُٟؼبَسَثًخ َوََُِٛظ ِه٤َِذ٥ُ بَّٛب   ٍٚ بًَٛ َسُج
ِْٔجُغ  ُْ ِث٦ِ َوََ ٍٚ ََِض ٢ِِٟ َسُج َٙ ََِجُُن ا٠ََْٛزبَم  ََِظ٤َُن َٓب

َٙ َّ ََِشَزِشٌ  ا٠َْٛب َُٟؼبَسَثًخ ُص ََُُِذَُُو٦ُ بًَٛ ا٠َُْٛؼبِسِة
ِٚ اَِّٛزٌ اِثَزبَه٦ُ  ٢ِِٟ اٛشَُّج ا٠َُْٛؼبِسُة ٧ََزا ا٠ََْٛزبَم

 ٢ِِٟ َطبِدِج٦ِ

Antara syarat dalam kontrak

mudharabah, aset yang dijadikan

modal pelaburan hendaklah terdiri

daripada emas atau perak, ataupun

matawang. Tidak sah mudharabah

dengan menjadikan barangan sebagai

modal pelaburan. Ini adalah pandangan

majoriti fuqaha.

Syarat ini menyukarkan individu yang

hanya memiliki barangan dan tidak

memiliki emas atau perak, ataupun

matawang untuk dijadikan modal

pelaburan.

Terdapat hilah bagi menyelesaikan

kesukaran ini. Iaitu dengan cara dia

menjual barangannya kepada

seseorang individu lain yang

mempercayainya. Wang hasil jualan

itu diserahkan kepada pengusaha

dalam kontrak mudharabah.

a) Bab: MuÌÉrabah

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Ya. Iaitu

memasukkan aqad jual beli dengan

orang ketiga.

c) Masa berlaku: Sebelum.

d) MaÎlaÍah:

e) Membatalkan maqaÎid:

f) Ulasan lain:

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

7

Kemudian, pengusaha tersebut

membeli balik barangan yang dibeli

oleh lelaki tadi.

Hilah lain bagi menyelesaikan konflik

di atas, ialah dengan cara pemilik

barangan menyerahkan barangannya

kepada pengusaha, dengan

mewakilkannya supaya menjual

barangan tersebut, dan menjadikan

wang hasil jualannya sebagai modal

pelaburan.

4 TabyÊn al-

×aqÉ´q

Pengarang: Al-

ZaylaÑi, Fakhru

al-DÊn Uthman

bin Ali.

Terbitan:

Cetakan:

٤َُِٟذِظّشا ٍُِ  َِٗخ  ِْٔذ اٛشَِّش َٗب١َ َجَىاُص َه ٠ََّٛب
 َٖ َِٔخ َوٍُِ رَِٛ ُُِٜىِط ا٤َّٛبُِ ِٞ َواٛذ٣ََّب٣ِرِي َواْٛ اٛذََّسا٧ِ
ِْٔذ ََٗش اِْٛذََُٜخ ٍُِ َرِجِىَِض اَْٛو ْْ َهًَٜ ا٤َّٛبِط َر  َرِؼُُِ

 َٙ َٔب َوِبَرا َؤَساَد ) ِثبُْٛوُشوِع َرِىِعَوًخ َهًَٜ ا٤َّٛبِط َُ
 ََ ٤ُِِٟه٠َب ٣ِِظ ُّ َواِدٍذ  ُٗ ََٗخ ِثبُْٛوُشوِع َثبَم  اٛشَِّش

ََٗخ  ََٔذا اٛشَِّش َّ َه ْٜأَخِش ُص َٟب ِٛ  َِ َِٛإ٦َُّ٣ ( َٟب٦ِِٛ ِث٤ِِظ
 َِ َٟب٦ِِٛ ِث٤ِِظ  ََ ٤ُِِٟه٠َب ٣ِِظ ُّ َواِدٍذ  ُٗ َٟب بَرا َثبَم

Di dalam kontrak syarikat, harta yang

boleh dijadikan modal syarikat ialah

wang emas atau perak, ataupun

matawang. Syarat ini menyukarkan

sebahagian mereka yang hanya

mempunyai barangan dan tidak

mempunyai matawang ataupun wang

emas dan perak.

Terdapat hilah yang boleh

menyelesaikan permasalahan ini, iaitu

dua individu yang ingin membuat

kontrak syarikat pada aset berbentuk

a) Bab: SyarikaÏ

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Ya. Iaitu

memasukkan aqad jual beli antara

mereka berdua sebelum dilakukan

kontrak syarikat.

c) Masa berlaku: Sebelum.

d) MaÎlaÍah: Membolehkan

dimeterai kontrak syarikat bagi

individu yang hanya memiliki

barangan.

e) Membatalkan maqaÎid:

f) Ulasan lain:

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

Muka surat:   ٤ُِِٟه٠َب ِّ َواِدٍذ  ُٗ  ِٙ َٟب  َُ ْٜأَخِش َطبَس ٣ِِظ ِٛ
َ٘ب١َ اٛشِِّثُخ  َِٟؼ٠ُى٣ّب َهًَٜ اْٛأَخِش ِثبٛض٢ِ٠ََّ َُ
ُْٔذ  ُ٘ى١ُ اَْٛو َِٟؼ٠ُى١ٍ ََُُ  ٍٙ َٟب ُٚ ِسِثَخ  اَْٛذبِط

 َطِذُّذب

barangan hendaklah masing-masing

menjual sebahagian asetnya kepada

rakan kongsinya dengan menjadikan

sebahagian aset rakan kongsinya

sebagai harga pertukaran.

Dengan ini, setiap aset (barangan)

mereka berdua terbahagi antara

mereka, dan ini dinamakan sebagai

syarikat al-milk (syarikat milikan).

Selepas itu, barulah mereka

menjalankan transaksi kontrak syarikat

antara mereka.

Bermakna sebahagian aset setiap

mereka terjamin oleh rakan kongsi

masing-masing dengan harga tersebut.

Maka keuntungan yang diperolehi

adalah keuntungan harta yang dijamin,

dan ini menjadikan kontrak syarikat

mereka sah.

5 Al-Durr al-

MukhtÉr

Pengarang: al-

دُن ؤسػب ثُؼبء ٟذح ٟوٜىٟخ ٌُٛشط ور٘ى١ )
الشزشاؽ ( االسع واٛشجش ث٤ُه٠ب ال رظخ

Jika seorang pemilik tanah

menyerahkan tanahnya kepada

pengusaha untuk diusahakan dengan

a) Bab: MuzÉraÑah

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Ya. Iaitu

memasukkan aqad jual beli.

c) Masa berlaku: Sebelum aqad.

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

9

HaÎfakiy, ÑAlÉ´

al-DÊn.

Terbitan:

Cetakan: Tahun

1989.

Muka surat:

5/600

اٛششٗخ دبب ٧ى ٟىجىد ٓجٚ اٛششٗخ ُ٘ب١
واٛض٠ش واٌٛشط ٛشة )ُِٗٔض اٛـذب١ ُزِغذ

َىٝ ( وّٛخش ٠ُٓخ ًشع٦)رجوب السػ٦ ( االسع
ودُٜخ اجلىاص ؤ١ ( ه٦ٜ٠)ٟضٚ ( وؤجش)اٌٛشط

وَغزإجش  َجُن ٣ظَ اٌٛشاط ث٤ظَ االسع
سة االسع اٛوبٟٚ صالس ع٤ني ٟضال ثشئ ُٜٓٚ

 .ُٛو٠ٚ يف ٣ظُج٦

tanaman, dengan perjanjian bahawa

tanah dan hasilnya nanti dibahagikan

antara mereka berdua, kontrak ini tidak

sah.

Apabila terjadi kontrak seperti ini,

hasil buahan dan tanaman menjadi hak

pemilik tanah, dan pemilik tanah

hendaklah memberikan kepada

pengusaha gantirugi nilai bahan

tanaman mengikut harga sewaktu ia

mengusahakannya. Pengusaha juga

berhak mendapat upah mithliyy

(bersesuaian) atas pekerjaannya.

Hilah bagi mengesahkan kontrak

seperti ini ialah dengan cara pengusaha

menjual separuh bahan tanamannya

dengan pertukaran separuh tanah

tersebut. Ini bermakna separuh tanah

menjadi milik pengusaha dan separuh

lagi menjadi milik pemilik asal.

Begitu juga separuh bahan tanaman

menjadi hak pemilik tanah, dan

separuh lagi menjadi hak pengusaha.

d) MaÎlaÍah: Memberi faedah kepada

kedua-dua belah pihak.

e) Membatalkan maqaÎid:

f) Ulasan lain:

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

Kemudian pemilik tanah mengupah

pengusaha selama tempoh tertentu

untuk mengusahakan bahagiannya

dengan bayaran yang sedikit.

Maka apabila hasil dituai, ia

dibahagikan antara mereka,

sebagaimana tanah juga adalah hak

mereka berdua.

6 Al-MabsËÏ

Pengarang: al-

Sarakhsiy,

Syamsu al-DÊn.

Terbitan: DÉr al-

MaÑrifah,

Beirut, Lubnan.

Cetakan: Tahun

1989.

Muka surat:

 ، ٦ُ٠َ٤ًََ ٤َِِٟهب   ٍَ ِٔ َٖ َِٛى اِعَزْإَجَش ِثْئّشا َُِِٛغ َٗزَِٛ َو
٢ِِٟ َوِب َٖ َُبَْٛىِج٦ُ َؤ١ْ ََُااِجَش٥ُ  ١ْ َؤَساَد اِْٛذََُٜخ ٍُِ رَِٛ

ـ٤َّب  ُ٘ى١َ َه ّٟب َُِٛ َِٟوُٜى َِٟىِػّوب  َدِشًِن ا٤َِّٛهِش َواِْٛجْئِش
٢ِِٟ اِْٛجْئِش ٍَ ا٠ََْٛىاِشٍ  ْٔ  ٠ََِٛىاِش٦ُِ َوَُِجُُخ ٦َُٛ َع

Jika seorang individu menyewa sebuah

perigi untuk memberi minum kepada

haiwan ternakannya, kontrak sewaan

tersebut tidak sah.

Kerana objektik sewaannya adalah

untuk mendapatkan air, sedangkan ia

tidak boleh bertukar milik melalui

kontrak sewaan.

Hilah untuk penyelesaian kes ini ialah

dengan cara pemilik haiwan tersebut

menyewa suatu tempat tertentu

berhampiran perigi tersebut, untuk

dijadikan sebagai tempat rehat haiwan

ternakannya. Kemudian, pemilik perigi

a) Bab: IjÉrah

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Ya. Iaitu

memasukkan aqad sewaan

terhadap suatu yang bukan

tujuannya.

c) Masa berlaku: Sebelum aqad.

d) MaÎlaÍah: Kedua-dua pihak

(penyewa dan pemberi sewa)

memperoleh faedah. Penyewa

dapat menyediakan air untuk

haiwannya, dan pemberi sewa

dapat untung dari kontrak

sewaannya.

e) Membatalkan maqaÎid: Tidak.

f) Ulasan lain:

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

11

membenarkan pemilik haiwan

mengambil air untuk diberikan kepada

haiwan ternakannya.

7 Al-MabsËÏ

Pengarang: al-

Sarakhsiy,

Syamsu al-DÊn.

Terbitan: DÉr al-

MaÑrifah,

Beirut, Lubnan.

Cetakan: Tahun

1989.

Muka surat:

بَجبَسُح ا٠َِْٛشَهً َٛب َرُجىُص َواِْٛذَُُٜخ ٦ُُِِ َؤ١ْ ََُااِجَش٥ُ
٢َُ٘ َوَُِجَُخ  ّٟب َُِِٛؼِشَة ٦ُُِِ َخ٠ًَُِخ ََُُِغ َِٟوُٜى َِٟىِػّوب

َِبَم ِثب٠َِْٛشَهً  ٦َُٛ اِٛب٣ِِز

Jika seorang pengembala menyewa

sebidang padang ragut untuk haiwan

ternakannya, kontrak sewaan tersebut

tidak sah.

Hilah bagi mengesahkannya ialah

pengembala tersebut membuat kontrak

sewaan dengan pemilik padang ragut

terhadap satu tempat tertentu di padang

ragut dengan mendirikan khemah dan

menetap di situ. Dengan itu, pemilik

padang ragut memberi kebenaran

untuk melepaskan haiwan ternakannya

di padang ragut tersebut.

a) Bab: IjÉrah

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Ya. Iaitu

memasukkan aqad sewaan

terhadap suatu yang bukan

tujuannya.

c) Masa berlaku: Sebelum aqad.

d) MaÎlaÍah: Kedua-dua pihak

(penyewa dan pemberi sewa)

memperoleh faedah. Penyewa

dapat menyediakan padang ragut

untuk haiwannya, dan pemberi

sewa dapat untung dari kontrak

sewaannya.

e) Membatalkan maqaÎid: Tidak.

f) Ulasan lain:

8 Al-MabsËÏ

Pengarang: al-

Sarakhsiy,

Syamsu al-DÊn.

ِِٟظَش  ُٚ بِثًٜب ٠ََِٛزبٍم ٦َُٛ بًَٛ  َْٗزَشي اٛشَُّج َوِبَرا ا
َِ٘شاُء  َِِٟٜخ َُبْٛ ِث٠ِبَئِخ ِد٤ََبٍس ، َُِة١ْ ََٓظَش َه٤َِهب بًَٛ اٛشَّ
َِِٟٜخ بًَٛ َؤْرَسَهبٍد  َعِجُوى١َ ِد٤ََبّسا َُِة١َّ ََٓظَش َه٢ِ اٛشَّ

Jika seseorang individu menyewa

kenderaan untuk membawa

barangannya ke destinasi (A) dengan

bayaran upah 100 dinar, dengan

meletakkan syarat bahawa jika dia

a) Bab: IjÉrah

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Tidak.

c) Masa berlaku: Sebelum aqad.

d) MaÎlaÍah: Ia memberi faedah

kepada individu penyewa.

e) Membatalkan maqaÎid: Tidak.

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

Terbitan: DÉr al-

MaÑrifah,

Beirut, Lubnan.

Cetakan: Tahun

1989.

Muka surat:

َِ٘شاُء ِعزُّى١َ ِد٤ََبّسا َُبِْٛةَجبَسُح َُبِعَذ ٌح َهًَٜ ٧ََزا َُبْٛ
ُٔىِد َه٦َُِِٜ َْٔذاِس ا٠َِْٛو ِٟ  ....اٛشَِّشِؽ َِٛجَهبَِٛخ

ُِْغَذ َؤ١ْ  َٖ َدزًَّ َٛب ََ َواِْٛذَُُٜخ َُٛه٠َب ٍُِ رَِٛ
ََِغَزْإِجَش٧َب بًَٛ َؤْرَسَهبَد ِثَخ٠ِِغنَي ِد٤ََبّسا ،
َِِٟٜخ ِثِوِشِش٢ََ ِد٤ََبّس ٢ِِٟ َؤْرَسَهبَد بًَٛ اٛشَّ ا َوََِغَزْإِجَش

ِِٟظَش ِثَضَٜبِصنَي ِد٤ََبّسا ،  َِِٟٜخ بًَٛ  ٢ِِٟ اٛشَّ َوََِغَزْإِجَش
َُِةَرا َثََٜي َؤْرَسَهبَد ، َُِة١ْ َؤَساَد َطبِدُت ا٠ََْٛزبِم َؤ١ْ
َٖ ُهْزّسا ٦َُٛ ٍُِ  َٗب١َ رَِٛ َِِٟٜخ  َٛب ََْز٧ََت بًَٛ اٛشَّ

ِْٔذ اٛضَّب٣ٍِ َواٛضَّبِِٛش ، َوِب١ْ َؤَساَد َؤ١ْ  َُِغِخ اَْٛو
ِٚ َؤ١ْ ٠َََِز٤َِن  َِِٟٜخ َََُُِٜظ َِٛظبِدِت اِْٛةِث ََِذ٦َُٜ٠ِ بًَٛ اٛشَّ

ِِٟظَش َِِٟٜخ بًَٛ  ٢ِِٟ اٛشَّ  َٖ َٗزَِٛ  ، َو

memendekkan perjalanan hanya ke

destinasi (B) sahaja, maka upahnya

berkurang kepada 70 dinar, dan jika

dia memendekkan perjalanan hanya ke

destinasi (C), maka upahnya berkurang

lagi kepada 50 dinar, kontrak sewaan

ini tidak sah.

Kerana, dia dalam kontrak ini berlaku

kejahilan tentang kadar perkara yang

disewa, dan juga nilai sewaan.

Hilah bagi membolehkannya, ialah

dengan membuat tiga kontrak sewaan

yang berasingan. Kontrak pertama

ialah perjalanan ke destinasi terdekat

(C) dengan upah sebanyak 50 dinar.

Kontrak kedua ialah perjalanan dari

(C)  ke destinasi (B) dengan upah 20

dinar. Dan kontrak ketiga ialah

perjalanan dari (B) ke distinasi (A)

dengan upah 30 dinar.

Jadi, apabila perjalanan sudah sampai

ke destinasi terdekat (C), jika penyewa

tidak mahu meneruskan perjalanannya,

dia berhak membatalkan kontrak kedua

dan ketiga. Tetapi jika dia mahu

Kerana tidak ada unsur gharar dan

jahÉlah dalam hilah ini.

f) Ulasan lain:

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

13

meneruskan perjalanan ke destinasi (B)

pemilik kenderaan tidak boleh

menyekatnya.

9 TabyÊn al-

×aqÉ´q

Pengarang: Al-

ZaylaÑi, Fakhru

al-DÊn Uthman

bin Ali.

Terbitan:

Cetakan:

Muka surat:

 َٚ َِٔشِع َؤ١ْ َُِذُ ِٚ اْٛ َواِْٛذَُُٜخ ٍُِ ِطذَِّخ َرْإِجُ
 ُٚ ِْٔشَع َهًَٜ آَخَش ِثَذ٦ِ٤َِِ َوََُاجِّ ِْٔشُع ا٠ُْٛ ا٠ُِْٛغَز

ًَٟخ َُِة٦َُّ٣ ََِظخُّ َِٟوُٜى ُٟذًَّح   َٚ َٖ اٛشَُّج ِْٔشُع رَِٛ  ا٠ُْٛ

Pinjaman kewangan (QarÌ) termasuk

dalam aqad ihsan dan irfÉq. Aqad ini

tidak dibatasi dengan tempoh masa

tertentu, berlainan dengan hutang

(dayn) yang boleh ditetapkan tempoh

seperti setahun atau sebulan.

Jika diletakkan tempoh dalam

pinjaman kewangan, pemberi pinjaman

tidak wajib menepatinya, malah boleh

minta dijelaskan segera.

Hilah bagi membolehkan ditetapkan

tempoh tertentu dalam pinjaman

kewangan ialah dengan cara peminjam

membuat hiwÉlah (pindah hutang)

terhadap pinjamannya kepada orang

ketiga yang mempunyai hutang dengan

peminjam tersebut. Lalu pemberi

pinjam meletakkan tempoh tertentu

kepada lelaki tersebut. Maka ia dikira

sah.

a) Bab: QarÌ

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Ya. Iaitu

memasukkan aqad hiwÉlah.

c) Masa berlaku: Selepas aqad.

d) MaÎlaÍah: Ia meberi faedah

kepada peminjam terutama yang

berstatus muÑsir..

e) Membatalkan maqaÎid: Tidak.

Malah penetapan tempoh

bertepatan dengan objektif syariah

yang memberi kemudahan kepada

mereka yang kesempitan.

f) Ulasan lain:

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

10 Al-MabsËÏ

Pengarang: al-

Sarakhsiy,

Syamsu al-DÊn.

Terbitan: DÉr al-

MaÑrifah,

Beirut, Lubnan.

Cetakan: Tahun

1989.

Muka surat:

30/238

َُٟؼبَسَثًخ بًَٛ  َٟبًٛب  وََِٛى َؤ١َّ َسُجًٜب َؤَساَد َؤ١ْ ََِذََُن
٤ِّٟب ٦َُٛ  ُ٘ى١َ ا٠َُْٛؼبِسُة َػب ٍٚ َوَؤَساَد َؤ١ْ ََ َسُج
 َٙ ِٙ ا٠َْٛب ِْٔشَػ٦ُ َسةُّ ا٠َْٛب َٖ َؤ١ْ َُ َُبِْٛذَُُٜخ ٍُِ رَِٛ

َٖ اٛذِِّس ٦َُٗ ِثَزِٛ َّ ََُشبِس ِٞ ٠َُُِب بَّٛب ِدِس٠ّ٧َب ُص ٧َ
َْٓشَػ٦ُ َهًَٜ َؤ١ْ ََِو٠ََٜب ٠ََُب َسَصَُٓه٠َب ا٦َُّٛ َرَوبًَٛ ٍُِ  َؤ

ََٗزا ٍٍِء ، َُُهَى َث٤َُُِه٠َب َهًَٜ  ٢ِِٟ َش  َٖ  رَِٛ

Di dalam kontrak muÌÉrabah,

pengusaha tidak dikenakan jaminan

terhadap modal yang dikeluarkan oleh

pelabur.

Hilah pelabur supaya modalnya

terjamin oleh pengusaha ialah dengan

cara pelabur memberikan modalnya

kepada pengusaha secara pinjaman

(qarÌ), kecuali satu dirham (atau satu

nilai yang sangat kecil). Kemudian

pelabur membuat kontrak syarikat

dengan pengusaha pada wang satu

dirham tersebut dengan wang modal

yang ada dengan pengusaha, dengan

perjanjian bahawa keuntungan yang

diperolehi oleh mereka berdua

dibahagikan antara mereka.

a) Bab: MuÌÉrabah

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Ya. Iaitu

memasukkan aqad qarÌ.

c) Masa berlaku: Sebelum aqad.

d) MaÎlaÍah: Memberi faedah kepada

pihak pelabur.

e) Membatalkan maqaÎid: Ya, ia

membatalkan satu kaedah asas

dalam bab ini, iaitu pengusaha

tidak dibebankan dengan jaminan

terhadap modal. Ini memberi

kemudaratan kepada pengusaha.

f) Ulasan lain:

Mazhab Maliki

11 Al-MuwÉfaqÉt

Pengarang: Al-

SyÉÏibi, Ibrahim

bin Musa.

Terbitan: Dar al-

و٢ٟ رٖٛ ٟغبئٚ ثُىم اِجبٙ ُة١ ُُهب اٛزذُٚ
بىل ثُن دس٧ٞ ٣ٔذا ثذسمهني بىل ؤجٚ ٢٘ٛ

 ثؤذ٢َ ٗٚ وادذ ٤ٟه٠ب ٟٔظىد يف ٣ِغ٦

Permasalahan BuyËÑ al-ÓjÉl, ataupun

jual beli tangguh. Di dalam mazhab

Maliki, terdapat beberapa jenis bentuk

BuyËÑ al-ÓjÉl, dan salah satunya ialah

yang dikenali sebagai Bay al-ÑÔnah.

a) Bab: Jual beli

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Ya. Iaitu

menambah satu aqad lain.

c) Masa berlaku: Sebelum.

d) MaÎlaÍah: Memberi faedah kepada

kedua-dua pihak.

e) Membatalkan maqaÎid:

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

15

MaÑrifah,

Beirut.

Muka surat:

2/389

Ia mengandungi hilah jual beli satu

dirham secara tunai dengan dua dirham

secara tangguh hingga ke tempoh

tertentu. Tetapi dengan dua aqad. Jika

kedua-dua aqad itu dilakukan secara

qasad, maka ia dibolehkan.

f) Ulasan lain:

Mazhab Syafie

12 Mughni al-

MuÍtÉj

Pengarang: Al-

SyarbÊni,

Syamsu al-DÊn

Muhammad bin

al-KhaÏÊb.

Terbitan: DÉr al-

MaÑrifah,

Beirut, Lubnan.

Cetakan:

Pertama, 1997.

َِبِػاًل َُٟز ِّ ِثِج٤ِِغ٦ِ   ...احِلَُٜخ ٍُِ َثُِِن اٛشَِّثِى

 َٚ َِبِػ ٌّ َطبِدَج٦ُ َوَُِجِشُئ٦ُ َؤِو َََزَىا٧ََجب اْٛ ُٗ ِْٔشُع  َُ
ِٞ َُِشَزَشْؽ ٍُِ َثُِِو٦ِ َِٛظبِدِج٦ِ ، َو٧ََزا َجب ِئْض بَرا َٛ

َِْو٦ُُٜ َطبِدُج٦ُ َٟب ََ َْٓشاِػ٦ِ َو٧َِجِز٦ِ   َوِب

Di dalam pertukaran item ribawi yang

sama jenis (contohnya emas dengan

emas, atau perak dengan perak),

syaratnya mestilah sama nilai, dan

penyerahan dilakukan di dalam majlis.

Hilah bagi membolehkan pertukaran

dua item ribawi  yang sama jenis,

contohnya dinar dengan dinar tanpa

persamaan nilai ialah dengan beberapa

cara:

Pertama: Dua orang yang ingin

membuat pertukaran memberi

dinarnya kepada yang lain secara

pinjaman (qarÌ), kemudian setiap

mereka menggugurkan pinjaman

g) Bab: Riba

h) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Tidak.

i) Masa berlaku: Selepas.

j) MaÎlaÍah:

k) Membatalkan maqaÎid:

l) Ulasan lain: Akad tersebut bukan

hilah untuk membuat jual beli dua

item ribawi yang tidak bersamaan

nilai. Tetapi ia adalah hilah untuk

memberi pemilikan  item ribawi

untuk mendapatkan item ribawi

lain yang tidak bersamaan nilai. Di

dalam mazhab Hanbali, hilah ini

adalah haram dan tercela.

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

Muka surat:

2/34

masing-masing (memberi rebat

keseluruhan).

Kedua: Dua orang yang ingin

membuat pertukaran dinar dengan

dinar yang tidak bersamaan nilai

membuat transaksi pertukaran dengan

cara individu yang mempunyai nilai

yang lebih memberikan lebihannya

secara hibah kepada individu kedua.

13 Mughni al-

MuÍtÉj

Pengarang: Al-

SyarbÊni,

Syamsu al-DÊn

Muhammad bin

al-KhaÏÊb.

Terbitan: DÉr al-

MaÑrifah,

Beirut, Lubnan.

Cetakan:

Pertama, 1997.

 ( ٍٍ َٟشَّ ( وََِٛى اِشَزَشي ِثُجَضا ٠ََٗب  ِثَزْضُِِٜش ِج٦ِ٠ُِ
٠ََْٗزُسوٍم  ًََُِش٥ُ  َٗب١َ َؤِو  ّْٔذا  ٍُِ َثبِة اٛشَِّثب ٣َ

 ٍٚ ُِ٘ َٟ ( ََ َِٔذِس٥ِ  (َوَرِٜ ِٞ ِث ْٜ َٚ اِْٛو َِٟز٤ََن ) اٛض٢ُ٠ََّ َِٓج ا
ٍِ َهًَٜ اٛض٢ِ٠ََّ ( اَْٛإِخُز  َِْوِخ َِٛزَوزُِّس اُْٛىُٓى ِثبٛشُّ

 ٢ٍِ٘ ٠ُِٟ ًَُُِش   ِٙ ٢ِِٟ . َواَْٛإِخِز ِثب٠َِْٛجُهى َو٧ََزا
َِْوِخ ـَِخ ِٜٛشُّ ِٔ ِٚ ا٠ُِْٛغ  .اِْٛذَُ

Di dalam bab SyufÑah, contohnya (A)

dan (B) mempunyai milikan bersama

terhadap satu hartanah, lalu (A)

menjual bahagiannya kepada (C),

maka (B) boleh mengambil balik

bahagian tersebut melalui kaedah

syufÑah.

Antara hilah bagi menghalang (B)

melakukan syufÑah terhadap bahagian

yang telah dijual, ialah (A) menjual

bahagiannya kepada (C) dengan

sekantung dirham, kemudian dirham

tersebut binasa atau hilang, tanpa

sempat dikira nilainya. Dalam situasi

a) Bab: SyufÑah

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Tidak.

c) Masa berlaku: Sebelum atau

selepas sabit SyufÑah.

d) MaÎlaÍah: Pembeli bahagian

hartanah mahu menghalang

berlakunya syufÑah terhadap

bahagiannya.

e) Membatalkan maqaÎid: Ya, ia

membatalkan maqasid

pensyariatan syufÑah, dan memberi

kemudaratan kepada rakan kongsi.

f) Ulasan lain: Jika hilah ini

dilakukan selepas sabitnya syufÑah,

ia adalah satu perbuatan haram.

Tetapi jika dilakukan sebelum

sabitnya syufÑah, ia dihukum

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

17

Muka surat:

2/389

ini, (B) tidak boleh mengambil balik

milikan bahagian dengan cara syufÑah

kerana kadar harganya tidak diketahui.

makruh.

14 Mughni al-

MuÍtÉj

Pengarang: Al-

SyarbÊni,

Syamsu al-DÊn

Muhammad bin

al-KhaÏÊb.

Terbitan: DÉr al-

MaÑrifah,

Beirut, Lubnan.

Cetakan:

Pertama, 1997.

Muka surat:

2/389

َهت ٦ٛ اٛشٔض ثال صىاة مث َهت ٦ٛ اِخش
 ٓذس ٠ُٓز٦

Antara hilah menghalang berlakunya

syufÑah, pemilik bahagian (A)

memberikan bahagiannya secara hibah

kepada (C), kemudian (C) memberi

pula harga bahagian tersebut secara

hibah kepada (A). Dengan cara ini (B)

terhalang daripada melakukan syufÑah.

a) Bab: SyufÑah

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Ya. Iiatu

memasukkan aqad hibah.

c) Masa berlaku: Sebelum SyufÑah.

d) MaÎlaÍah: Pembeli bahagian

hartanah mahu menghalang

berlakunya syufÑah terhadap

bahagiannya.

e) Membatalkan maqaÎid: Ya, ia

membatalkan maqasid

pensyariatan syufÑah, dan memberi

kemudaratan kepada rakan kongsi.

f) Ulasan lain: Hilah ini dilakukan

sebelum sabitnya syufÑah, maka ia

dihukum makruh.

15 Mughni al-

MuÍtÉj
َِْغَخ َّ َُِوَزبُع احِلَُُٜخ ٍُِ االِهِزَُبِع َؤ١ْ ََ َٞ ُص ب اٛغََّٜ Di dalam jual beli secara al-salam

(tempahan), penjual tidak boleh

menggantikan barangan yang ditempah

a) Bab: Al-Salam

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Tidak.

c) Masa berlaku: Selepas berlaku

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

Pengarang: Al-

SyarbÊni,

Syamsu al-DÊn

Muhammad bin

al-KhaÏÊb.

Terbitan: DÉr al-

MaÑrifah,

Beirut, Lubnan.

Cetakan:

Pertama, 1997.

Muka surat:

2/151

ِٞ ب٦َُِِٛ َِّخ ا٠ُِْٛغَٜ  dengan barangan lain, kecuali yang َه٢ِ اٛض٢ِ٠ََّ اَِّٛزٌ ٍُِ ِر

sama jenisnya.

Bagi membolehkannya, terdapat hilah

iaitu pembeli dan penjual membatalkan

(fasakh) kontrak jual beli al-salam,

kemudian penjual menggantikan

bayaran harga yang telah diserahkan

kepadanya dengan barangan lain.

aqad al-Salam.

d) MaÎlaÍah:

e) Membatalkan maqaÎid:

f) Ulasan lain:

Mazhab Hanbali

16 KassyÉf al-

QinÉÑ

Pengarang: Al-

Buhuti, ManÎur

ِٚ ( ٤ِ٠ََُِهب )  ٌِ اِْٛذَُ َْٓشَػ٦ُ َشًُِئب َوَثبَه٦ُ : ) َؤ َِٛى َؤ
٢ِِٟ ٠َُِِٓزَهب َؤِو اِشَزَشي  َْٗضَش  ِْٔشُع ( ِعَْٜوًخ ِثَإ ) ا٠ُْٛ

َْٔزِشِع ( ٦ُ٤ِِٟ  ٢ِِٟ ا٠ُْٛ  ٌِ ٢ِِٟ ٠َُِِٓزَهب ) َؤ  َّ ِعَْٜوًخ ِثَإَٓ

Di dalam aqad pinjaman (qarÌ), tidak

boleh disyaratkan pemberi pinjam

mendapat sebarang faedah dari

pinjaman yang diberikan.

a) Bab: Riba

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Ya. Iaitu

memasukkan aqad jual beli.

c) Masa berlaku: Selepas aqad

pinjaman.

d) MaÎlaÍah:

e) Membatalkan maqaÎid: Ya, ia

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

19

bin Yunus.

َِٔشِع  َرَىعًُّٜب بًَٛ َؤِخِز ِهَىٍع َه٢ِ اْٛ

Hilah bagi mendapat faedah dari

pinjaman, ialah pemberi pinjam

menjual sesuatu barangan kepada

peminjam dengan harga yang lebih

mahal dari nilai sebenarnya.

Ataupun pemberi pinjam membeli

sesuatu barangan daripada peminjam

dengan harga yang lebih rendah dari

nilai sebenarnya, dengan tujuan

mendapatkan laba daripada pinjaman

yang diberikan.

membatalkan maqaÎid syariah

dalam pengharaman riba nasÊ´ah.

f) Ulasan lain:

17 KassyÉf al-

QinÉÑ

Pengarang: Al-

Buhuti, ManÎur

bin Yunus.

َْٔض  ُٚ ( َجِى٧ََشٍح َو٣َِذِى٧َب ِث) ََِجَُو٦ُ اٛشِّ ٠َِّٟب ُرِجَه
َِْوِخ ُِِِن ِثبٛشُّ  ٠َُُِٓز٦ُ ٤َ٠ََُِِٛن َؤِخَز اٛشَّ

Antara hilah menghalang berlakunya

syufÑah terhadap bahagian yang dibeli

oleh seorang pembeli, ialah dengan

cara dia membeli bahagian tersebut

dengan pertukaran suatu yang tidak

diketahui nilainya, seperti permata dan

seumpamanya.

Apabila tidak diketahui nilainya, maka

tidak boleh diambil milik oleh rakan

kongsi secara syufÑah.

a) Bab: SyufÑah

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Tidak.

c) Masa berlaku: Sebelum SyufÑah.

d) MaÎlaÍah: Pembeli bahagian mahu

menghalang berlakunya syufÑah

terhadap bahagiannya.

e) Membatalkan maqaÎid: Ya, ia

membatalkan maqasid

pensyariatan syufÑah, dan memberi

kemudaratan kepada rakan kongsi.

f) Ulasan lain: Di dalam mazhab

Hanbali, hilah seperti ini adalah

haram dan tidak sah. Mazhab

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

Syafie hanya menghukumnya

makruh kerana ia berlaku sebelum

sabitnya hak syufÑah.

18 MaÏÉlib UlÊ al-

NuhÉ

Pengarang: Al-

Ruhaibani,

Mustafa bin

SaÑd.

ِْٔذ ) وََٛب ََِظخُّ َشِشُؽ ِخَُبٍس  َٚ ( ٍُِ َه ) َثٍُِن ُجِو
٤َِٟض٦ِِِٛ  ٍُِ( ِدًَُٜخ ؛ َُِِٛشَثَخ   ِٕ ( َِٓشّػب ) َص٢ِ٠َ َرِش
ُٝ ) ِثَغَجِت اِْٛخَُبِس  ُٚ ِث٦ِ ( ََُُِذُش ٣َظِّب ؛ َِٛإ٦َُّ٣ ََُزَىطَّ

ِّْوب  بًَٛ َِٓشٍع ََُجشُّ ٣َ

Jika A membeli sebuah rumah

daripada B dengan harga 100 dinar,

dan mereka meletakkan syarat khiyÉr

selama tempoh tertentu, syarat tersebut

adalah sah.

Tetapi jika mereka meletakkan syarat

khiyÉr dengan tujuan hilah mendapat

laba dari pinjaman, ia tidak sah.

Dengan syarat khiyÉr, seolah-olah A

memberi pinjaman (qarÌ) kepada B

sebanyak 100 dinar selama tempoh

tertentu. Dalam masa yang sama, A

boleh menggunakan rumah yang

'dibeli' untuk diambil manfaatnya

selama tempoh pinjaman tersebut.

a) Bab: Riba

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Ya.

Memasukkan aqad jual beli

bersyarat.

c) Masa berlaku: Sewaktu aqad jual

beli.

d) MaÎlaÍah:

e) Membatalkan maqaÎid: Ya, ia

membatalkan maqasid

pengharaman riba nasi´ah, dan

menyalahi kaedah 'setiap pinjaman

yang membawa faedah maka ia

adalah riba'.

f) Ulasan lain:

19 IÑlÉm al- وٟضٚ ٧ز٥ احلُٜخ ٛى اساد ا١ جيوٚ ثوغ سؤط  Di dalam jual beli al-Salam atau al- a) Bab: Salam.

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Ya.

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

21

MuwaqqiÑÊn

Pengarang: Ibn

Qayyim al-

Jawziyyah,

Syams al-DÊn

Muhammad bin

Abi Bakr

AyyËb.

Terbitan: DÉr al-

Jayl, Beirut.

Cetakan: Tahun

1973.

Muka surat:

3/298

ٟبٙ اٛغٜٞ د٤َبسا َى٦ُُ اَب٥ يف وٓذ آخش ثإ١
َ٘ى١ ٟو٦ ٣ظَ د٤َبس وَشَذ ا١ َغٜٞ ا٦ُٛ
د٤َبسا يف ٗش د٤ـخ ُبحلُٜخ ا١ َغٜٞ ا٦ُٛ د٤َبسا
ًري ٟوني مث َى٦ُُ ٣ظَ اٛذ٤َبس مث َوىد
ُُغزٔشػ٦ ٦٤ٟ مث َى٦ُُ بَب٥ ه٠ب ٦ٛ ه٦ُٜ ٢ٟ

 ِشٓب١ وٓذ ثًٔ ٦ٛ يف رٟز٦ ٣ظَ د٤َبساٛذ٢َ ُُز

Salaf (tempahan), penyerahan modal

hendaklah di lakukan ketika transaksi

jual beli salam dijalankan.

Terdapat hilah bagi menangguhkan

penyerahan sebahagian modal,

contohnya A ingin menempah gandum

daripada B sebanyak sukatan tertentu,

dengan nilai satu dinar. Tetapi A hanya

mempunyai setengah dinar sahaja.

Hilah bagi membolehkannya

menangguhkan bayaran separuh dinar

lagi, ialah dengan cara A membuat

tempahan gandum dengan satu dinar

yang tidak ditentukan. Kemudian, A

membayar sebanyak setengah dinar.

Kemudian, dia meminjam pula dari B

sebanyak setengah dinar tersebut, dan

membuat bayaran baki sebanyak

setengah dinar lagi.

Natijahnya, A dan B berpisah dari

majlis aqad al-Salam, dalam keadaan

masih ada bayaran yang mesti

dijelaskan oleh A kepada B iaitu

setengah dinar.

Memasukkan aqad pinjaman (qarÌ)

dalam jual beli al-salam.

c) Masa berlaku: Sewaktu aqad al-

salam.

d) MaÎlaÍah:

e) Membatalkan maqaÎid: Ya, ia

membatalkan maqasid

pengharaman riba nasi´ah, dan

pengharaman melewatkan

penyerahan modal dalam jual beli

al-Salam.

f) Ulasan lain:

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

20 IÑlÉm al-

MuwaqqiÑÊn

Pengarang: Ibn

Qayyim al-

Jawziyyah,

Syams al-DÊn

Muhammad bin

Abi Bakr

AyyËb.

Terbitan: DÉr al-

Jayl, Beirut.

Cetakan: Tahun

1973.

Muka surat:

3/301

و٢ٟ احلُٚ اٛجبؿٜخ اٛيت ال رغٔؾ احلْ ارا اساد
االث٢ ٤ٟن االة اٛشجىم ٠ُُب و٧ج٦ بَب٥ ؤ١ َجُو٦

 ٌٛري٥ مث َغز٦ُٜٔ بَب٥

Seorang bapa yang memberi hibah

kepada anaknya mempunyai hak untuk

mengambil balik (rujËÑ) hibah tersebut.

Hilah bagi menghalang si ayah

daripada mengambil balik hibah yang

diberikan kepada anaknya, ialah si

anak menjual barang hibah tersebut

kepada seseorang, kemudian dia

membatalkan balik jual belinya.

a) Bab: Hibah.

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Ya.

Memasukkan aqad pinjaman jual

beli dan istiqÉlah.

c) Masa berlaku: Selepas berlaku

aqad hibah.

d) MaÎlaÍah: Untuk kepentingan

orang yang menerima hibah (anak).

e) Membatalkan maqaÎid: Ya, ia

membatalkan maqÉÎid syaraÑ yang

memberi hak rujËÑ kepada ayah.

f) Ulasan lain:

21 IÑlÉm al-

MuwaqqiÑÊn

Pengarang: Ibn

Qayyim al-

Jawziyyah,

Syams al-DÊn

و٢ٟ احلُٚ اٛجبؿٜخ اٛزذُٚ هًٜ ٣ِظ ٟب هنً ه٦٤
اٛشبسم ٢ٟ ثُن اٛض٠شح ٓجٚ ثذو طالدهب

جٚ اشزذاد٥ ثإ١ َجُو٦ وال َزٗش رجُٔز٦ واحلت ٓ
مث خي٦ُٜ اىل وٓذ ٠ٗب٦ٛ ُُظخ اٛجُن وَإخز٥

Di dalam bab jual beli buah-buahan

yang masih di pohon, ia mestilah

dilakukan selepas buah-buahan sudah

terserlah keelokannya (masak). Tidak

sah berjual beli buahan yang belum

terserlah keelokannya dan meletakkan

syarat dibiarkan di pohon hingga ia

a) Bab: Jual beli.

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Tidak.

c) Masa berlaku: Selepas berlaku.

d) MaÎlaÍah:

e) Membatalkan maqaÎid: Ya, ia

membatalkan maqÉÎid syaraÑ yang

mengharamkan bentuk jual beli

seperti ini kerana boleh membawa

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

23

Muhammad bin

Abi Bakr

AyyËb.

Terbitan: DÉr al-

Jayl, Beirut.

Cetakan: Tahun

1973.

Muka surat:

3/311

وٓذ بدسا٦ٗ و٧زا ٧ى ٣ِظ ٟب هنً ه٦٤
 اٛشبسم ب١ مل ٢َ٘ ُو٦ٜ ثإدىن احلُٚ

masak.

Jika mahu membeli buahan yang

belum terserlah keelokannya, ia boleh

dilakukan dengan meletakkan syarat ia

hendaklah dipetik.

Hilah untuk membeli buahan yang

belum terserlah keelokannya, ialah

dengan melakukan transaksi jual beli

tanpa menyebut syarat ia dibiarkan di

pohon hingga masak.

Apabila berlaku transaksi jual beli

tanpa sebutan syarat dibiarkan di

pohon, secara otomatik maksudnya

ialah ia hendaklah dipetik serta merta.

Tetapi pembeli tidak memetiknya,

malah membiarkan sahaja di pohon

hingga masak.

kepada perbalahan.

f) Ulasan lain:

22 IÑlÉm al-

MuwaqqiÑÊn

Pengarang: Ibn

Qayyim al-

ٛى هًٜ ٗبُش ث٤بء٥ هًٜ ٟغٜٞ ٤ٟن ٢ٟ رٖٛ
ُبحلُٜخ هًٜ جىاص٥ ا١ َوُٜهب ٟغٜٞ ٟب شبء مث

Orang bukan Islam tidak boleh

membina bangunannya lebih tinggi

daripada bangunan orang muslim yang

menjadi tetangganya.

a) Bab: AÍkÉm Ñaqd al-Jizyah.

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Ya.  Iaitu

memasukkan aqad jual beli.

c) Masa berlaku: Sebelum.

d) MaÎlaÍah:

e) Membatalkan maqaÎid: Ya. Kerana

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

Jawziyyah,

Syams al-DÊn

Muhammad bin

Abi Bakr

AyyËb.

Terbitan: DÉr al-

Jayl, Beirut.

Cetakan: Tahun

1973.

Muka surat:

3/307

 َشزشَهب اٛ٘بُش ٦٤ٟ ُُغ٤٘هب

Hilah bagi membolehkannya ialah

seseorang muslim membina bangunan

dengan seberapa tinggi yang dia mahu.

Kemudian bukan Islam membeli

bangunan tersebut.

mafsadah di sini bukanlah

perbuatan membina bangunan,

tetapi kedudukan bukan Islam yang

lebih tinggi dari orang muslim.

f) Ulasan lain:

23 IÑlÉm al-

MuwaqqiÑÊn

Pengarang: Ibn

Qayyim al-

Jawziyyah,

Syams al-DÊn

Muhammad bin

Abi Bakr

AyyËb.

Terbitan: DÉr al-

و٢ٟ احلُٚ اٛجبؿٜخ ارا ًظج٦ ؿوبٟب مث اساد ا١
َّّؤ ٦٤ٟ وال َو٦٠ٜ ث٦ ُُٜذه٦ اىل داس٥ مث َٔذٝ ٦ٛ

 رٖٛ اٛـوبٝ ُةرا ؤ٦ٜٗ ثشٌء اٌٛبطت

Orang yang merampas makanan orang

lain, kemudian dia mahu mendapat

kelepasan dengan cara tidak diketahui

atau disedari oleh mangsa, ialah

dengan cara dia menjemput mangsanya

ke rumahnya, kemudian dia

menghidangkan makanan yang

dirampas tersebut kepada tetamunya.

a) Bab: Al-GhaÎb.

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Tidak.

c) Masa berlaku: Selepas berlaku

rampasan.

d) MaÎlaÍah: Memberi balik hak

orang lain dengan cara

menyembunyikan kesalahan

sendiri.

e) Membatalkan maqaÎid: Ya, Kerana

dia menambahkan lagi

kemudaratan atas kemudaratan.

Kerana perampas tidak mendapat

keizinan untuk melakukan apa-apa

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

25

Jayl, Beirut.

Cetakan: Tahun

1973.

Muka surat:

3/307

Apabila dia makan hidangan tersebut,

sebenarnya dia makan makanan

kepunyaannya sendiri.

terhadap makanan tersebut. Ia tidak

dikira memulangkan balik

barangan rampasan.

f) Ulasan lain:

24 IÑlÉm al-

MuwaqqiÑÊn

Pengarang: Ibn

Qayyim al-

Jawziyyah,

Syams al-DÊn

Muhammad bin

Abi Bakr

AyyËb.

Terbitan: DÉr al-

Jayl, Beirut.

Cetakan: Tahun

1973.

Muka surat:

ٛى ٗب١ ٦ٛ هشوع ٜٛزجبسح ُإساد ا١ َغٔؾ
صٗبهتب ٓبٛىا ُبحلُٜخ ا١ ٤َىٌ هبب ا٤ُٔٛخ يف آخش
احلىٙ َىٟب ؤو ؤٓٚ مث ٤َٔغ ٧ز٥ ا٤ُٛخ وَوُذ٧ب
ٜٛزجبسح ُُغزإ٣َ هبب دىال مث َِوٚ ٧٘زا يف

 آخش ٗٚ دىٙ ُال ذبت ه٦ُٜ صٗبهتب ؤثذا

Antara hilah untuk menggugurkan

kewajipan zakat barangan perniagaan,

ialah apabila haul hampir mencukupi,

contohnya sehari sebelum cukup satu

haul, peniaga meniatkan bahawa

barangan perniagaannya adalah untuk

pemilikan peribadi, bukan untuk

perniagaan.

Kemudian, dia membatalkan balik niat

tersebut dan meniatkan bahawa ia

barangannya adalah untuk diniagakan.

Maka pada masa ini, bermula haul

yang baru.

Apabila hampir cukup haul, peniaga

meniatkan bahawa ia untuk pemilikan

peribadi sekali lagi. Begitulah

seterusnya hingga dia tidak perlu

a) Bab: Zakat.

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Tidak.

c) Masa berlaku: Selepas cukup haul

zakat.

d) MaÎlaÍah:

e) Membatalkan maqaÎid: Ya. Ia

adalah untuk menggugurkan

kewajipan yang zakat.

f) Ulasan lain:

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

3/248 menunaikan zakat pernigaan sepanjang

hidupnya.

25 IghÉthah al-

LahfÉn

Pengarang: Ibn

Qayyim al-

Jawziyyah,

Syams al-DÊn

Muhammad bin

Abi Bakr

AyyËb.

Terbitan: DÉr al-

MaÑrifah,

Beirut.

Cetakan: Tahun

1975.

Muka surat:

2/11

برا ؤساد ؤ١ َغٜٞ وه٤ذ٥ مخش ؤو خ٤بصَش وؤساد
ؤ١ َجُوهب ٛ٘بُش ٓجٚ : ؤ١ ال َزَٜ ه٦ُٜ ُبحلُٜخ

اإلعالٝ مث َغٜٞ وَ٘ى١ ٦ٛ ادلـبٛجخ ثبٛض٢٠ عىاء
 ؤعٜٞ ادلشزشٌ ؤو ثٍٔ هًٜ ِٗش٥

Seorang kafir yang memiliki item yang

haram dijual beli contohnya khinzir

atau arak, jika dia memeluk Islam

maka ia tidak lagi boleh dijual.

Hilah bagi menyelamatkan nilai item

tersebut, ialah dia menjualnya sebelum

dia memaluk Islam, kemudian barulah

memeluk Islam.

Dalam kes seperti ini, dia berhak untuk

menuntut nilai item tersebut dari

pembelinya samada pembelinya juga

masuk Islam atau tidak.

a) Bab: Jual beli.

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah:

c) Masa berlaku: Sebelum memasuki

Islam.

d) MaÎlaÍah: Menyelamatkan

hartanya yang haram selepas

memeluk Islam.

e) Membatalkan maqaÎid:Tidak.

Malah, ia boleh menyelesaikan

kesukaran orang bukan Islam

untuk menganut Islam, seperti

peniaga arak.

f) Ulasan lain:

26 IÑlÉm al-

MuwaqqiÑÊn

Pengarang: Ibn

َِٟخ اَْٛجبِؿَِٜخ  ِٚ ا٠َُْٛذشَّ ٢ِِٟ اِْٛذَُ بَرا َؤَساَد َؤ١ْ ََِجَُن  -َو
٢َِٟ َؤ١ْ  ِٞ ََْإ ِّ َهٍُِت ، َوَٛ ُٗ  ٢ِِٟ ِعَْٜوًخ ِثبَْٛجَشاَءِح

Seorang yang ingin menjual

barangannya dengan memberi jaminan

daripada segala kecacatan (yakni jika

a) Bab: Jual beli.

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Ya. Iaitu

memasukkan aqad wakÉlah.

c) Masa berlaku: Sebelum transaksi

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

27

Qayyim al-

Jawziyyah,

Syams al-DÊn

Muhammad bin

Abi Bakr

AyyËb.

Terbitan: DÉr al-

Jayl, Beirut.

Cetakan: Tahun

1973.

Muka surat:

3/324

 ُٙ ُٔى ِٞ ََُو٢ُِِّ ٍِٛ : ََُشد٧ََّب َه٦َُِِٜ ا٠ُِْٛشَزِشٌ ، َوََ َٛ
ًَِشَّج َٚ َسُجًٜب  ِّ ََٗزا ؛ َؤ١ْ ََُى ََٗزا َو ب َٛب َهَُِت

 َٕ ٠ُِْٜشَزِشٌ َدِس َوشٍ ٍُِ َثُِِوَهب ، َوََِؼ٢َ٠َ ِٛ
٦ُ٤ِِٟ َسةُّ اٛغَِّْٜوِخ اٛض٢َ٠ََّ  ا٠َِْٛجُِن ، َُِةَرا َثبَهَهب ََٓجَغ

٢َِٟ ََُشدُّ َه٦َُِِٜ اٛغَِّْٜوَخ  ، ََُٜب ََِجُذ ا٠ُِْٛشَزِشٌ

ada sebarang kecacatan, ia akan

dipulangkan balik), tetapi dia bimbang

nanti pembeli akan memulangkan balik

barangannya dengan sesuatu

kecacatan.

Hilahnya ialah dia mewakilkan

seseorang asing yang tidak dikenali

untuk menjualnya. Selepas berlaku

transaksi jual beli, dia mengambil

wang hasil jualan tersebut. Apabila

pembeli mahu memulangkan balik

barangan belian tersebut, dia tidak

menemui lagi penjual iaitu orang asing

tadi.

jual beli.

d) MaÎlaÍah: memberi kelebihan

kepada penjual, kerana selamat

daripada pemulangan balik

barangannya.

e) Membatalkan maqaÎid: Ya. Ia

membatalkan maqasid syaraÑ

dalam memberikan hak

pemulangan balik barangan yang

mempunyai Ñaib. Ia juga satu unsur

gharar yang memudaratkan

pembeli.

f) Ulasan lain:

27 IÑlÉm al-

MuwaqqiÑÊn

Pengarang: Ibn

Qayyim al-

Jawziyyah,

Syams al-DÊn

Muhammad bin

Abi Bakr

AyyËb.

و٢ٟ احلُٚ اٛجبؿٜخ ربُٜهٞ هًٜ بجيبس اٛىَٓ ٟبئخ
ع٤خ ٟضال وٓذ ششؽ اٛىآَ ؤال َاجش ؤٗضش ٢ٟ
ع٤زني ؤو صالصب ُُاجش ادلذح اٛـىَٜخ يف هٔىد

 ٟزِشٓخ يف رلٜظ وادذ و٧ز٥ احلُٜخ ثبؿٜخ ٓـوب

Dalam bab waqaf, jika pewaqaf

mensyaratkan supaya waqafnya tidak

boleh disewa melebih dua tahun, maka

ada hilah bagi membolehkan untuk

disewa dalam tempoh yang panjang

seperti 100 tahun.

Hilahnya ialah membuat kontrak

sewaan selama dua tahun tetapi dengan

banyak transaksi dalam satu majlis,

hingga keseluruhan sewaan tersebut

a) Bab: Waqf.

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah:

c) Masa berlaku:

d) MaÎlaÍah: Memberi balik hak

orang lain dengan cara

menyembunyikan kesalahan

sendiri.

e) Membatalkan maqaÎid: Ya, kerana

ia menimbulkan kemudaratan

dengan sebab tempoh sewaan yang

lama. Malah, ia seolah-olah

mengubah harta waqaf kepada

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

Terbitan: DÉr al-

Jayl, Beirut.

Cetakan: Tahun

1973.

Muka surat:

3/291

mencapai tempoh 100 tahun. pemilikan peribadi dengan cara ini.

f) Ulasan lain:

28 IÑlÉm al-

MuwaqqiÑÊn

Pengarang: Ibn

Qayyim al-

Jawziyyah,

Syams al-DÊn

Muhammad bin

Abi Bakr

AyyËb.

Terbitan: DÉr al-

Jayl, Beirut.

Cetakan: Tahun

1973.

ٛى ؤجش٥ االسع ثإجشح ٟوٜىٟخ وششؽ ه٦ُٜ ا١
َادٌ خشاجهب مل جيض ال١ اخلشاط هًٜ ادلبٖٛ
ال هًٜ ادلغزإجش واحلُٜخ يف جىاص٥ ا١ َاجش٥
بَب٧ب دبجٜي َ٘ى١ صَبدر٦ ثٔذس اخلشاط مث َإر١ ٦ٛ
ؤ١ َذُن يف خشاجهب رٖٛ اٛٔذس اٛضائذ هًٜ

 اجشهتب

Seorang pemilik tanah jika

menyewakan tanahnya kepada

seseorang, dan mensyaratkan supaya

penyewa membayar cukai kharÉj tanah

tersebut, ia tidak harus. Kerana ia

adalah tanggungjawab pemilik tanah.

Hilah bagi membolehkannya ialah

pemilik tanah menyewakan tanahnya

kepada penyewa dengan mengenakan

kadar sewaan yang lebih mahal, iaitu

lebihan senilai dengan kadar bayaran

cukai kharÉj.

a) Bab: IjÉrah.

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Ya. Iaitu

menambah kadar sewaan.

c) Masa berlaku: Sebelum.

d) MaÎlaÍah: memberi faedah kepada

pemberi sewa.

e) Membatalkan maqaÎid:

f) Ulasan lain:

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

29

Muka surat:

3/201

Kemudian, pemilik tanah memberi

keizinan kepada penyewa untuk

membayar kadar lebihan yang

dikenakan kepadanya untuk bayaran

cukai kharÉj.

29 IÑlÉm al-

MuwaqqiÑÊn

Pengarang: Ibn

Qayyim al-

Jawziyyah,

Syams al-DÊn

Muhammad bin

Abi Bakr

AyyËb.

Terbitan: DÉr al-

Jayl, Beirut.

Cetakan: Tahun

1973.

Muka surat:

ؤ١ َاجش٥ داثخ وَشزشؽ هِٜهب هًٜ ادلغزإجش مل
جيض واحلُٜخ يف جىاص٥ ٧٘زا عىاء َضَذ اْجشح

 وَى٦ٜٗ ا١ َوَٜ اٛذاثخ ثزٖٛ اٛٔذس اٛضائذ

Seorang yang mempunyai haiwan

kenderaan seperti kuda atau unta, jika

dia menyewakan haiwannya kepada

seseorang dengan meletakkan syarat

bahawa penyewa hendaklah

menanggung kos makanan untuk

haiwan tersebut, ini tidak harus.

Kerana ia adalah tanggungjawab

pemilik haiwan.

Hilah bagi membolehkannya ialah

pemilik haiwan meninggikan bayaran

upah dengan menambah nilai kos

makanan haiwan, kemudian dia

mewakilkan kepada penyewa untuk

memberi makanan kepada haiwan

tersebut dengan kos yang lebih

a) Bab: IjÉrah.

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Ya. Iaitu

menambah bayaran sewa, dan juga

menambah aqad wakÉlah.

c) Masa berlaku: Sebelum.

d) MaÎlaÍah:

e) Membatalkan maqaÎid:

f) Ulasan lain:

MUZAKARAH CENDEKIAWAN SYARIAH NUSANTARA KE-4 (2010)

3/201 tersebut.

30 IÑlÉm al-

MuwaqqiÑÊn

Pengarang: Ibn

Qayyim al-

Jawziyyah,

Syams al-DÊn

Muhammad bin

Abi Bakr

AyyËb.

Terbitan: DÉr al-

Jayl, Beirut.

Cetakan: Tahun

1973.

Muka surat:

3/202

ال َظخ اعزئجبس اٛشجشح ٜٛض٠شح واحلُٜخ يف
السع وَغب٦ُٓ هًٜ اٛض٠شح ٢ٟ رٖٛ ا١ َاجش٥ ا

 ٗٚ اَٛ جضء جضء ٟضال

Menyewa pokok untuk mendapatkan

hasil buahnya tidak dibenarkan dalam

syariat.

Hilah bagi membolehkannya ialah

pemilik kebun memberi sewa tanah

kebunnya kepada penyewa. Kemudian

pemilik kebun membuat kontrak

musÉqÉÏ dengan penyewanya, tetapi

dengan pembahagian untung dengan

nisbah yang sangat kecil sekadar

cukup syarat musÉqaÏ, contohnya

1:1000.

a) Bab: IjÉrah.

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Ya. Iaitu

menambah aqad musÉqÉÏ.

c) Masa berlaku: Aqad musÉqÉÏ

dilakukan selepas kontrak sewaan

kebun.

d) MaÎlaÍah: Kedua-dua belah pihak

mendapat faedah dari sewaan.

e) Membatalkan maqaÎid:

f) Ulasan lain:

31 IÑlÉm al-

MuwaqqiÑÊn

Pengarang: Ibn

ٛى و٦ٜٗ ا١ َشزشٌ ٦ٛ جبسَخ ٟو٤ُخ ثض٢٠ ٟوني
دُو٦ ا٦ُٛ ٠ُٜب سآ٧ب ؤساد ششاء٧ب ٤ِٛغ٦ وخبٍ

Jika A mewakilkan B untuk membeli

seorang hamba tertentu dengan harga

tertentu dan telah diserahkan wang

tersebut kepada B. Tetapi apabila B

a) Bab: WakÉlah.

b) ÖÉbiÏ Ibn Taymiyyah: Tidak.

c) Masa berlaku: Selepas aqad

wakÉlah.

 ×iyal dan MakhÉrij: Ke Arah Ketelusan di dalam Operasi Perbankan Islam

31

Qayyim al-

Jawziyyah,

Syams al-DÊn

Muhammad bin

Abi Bakr

AyyËb.

Terbitan: DÉr al-

Jayl, Beirut.

Cetakan: Tahun

1973.

Muka surat:

3/202

ا١ حي٦ِٜ ا٦٣ امنب اشزشا٧ب دببٙ ادلىٗٚ ٦ٛ و٧ى
و٦ُٜٗ ُبٛىج٦ ا١ َوضٙ ٣ِغ٦ ه٢ اٛىٗبٛخ مث
َشزشَهب ثض٢٠ يف رٟز٦ مث ٤َٔذ ٟب ٟو٦ ٢ٟ اٛض٢٠

 ٦ٜ يف رٟز٦ ٣لري٥وَظري دلىٗ

melihat hamba tersebut, dia terlintas di

hatinya untuk membeli hamba itu

untuk dirinya sendiri.

Tetapi jika dia membelinya begitu

sahaja, dia bimbang A akan

mengangkat kes dan akan memintanya

bersumpah bahawa dia membelinya

dengan wang kepunyaan A.

Hilah untuk menyelamatkan dirinya

ialah B menarik diri daripada kontrak

wakÉlah. Kemudian dia membeli

hamba tersebut secara bayaran dalam

tanggungannya, dan selepas itu dia

membayar tunai dengan wang yang

ada padanya. Dan dia dikira berhutang

dengan A.

d) MaÎlaÍah: Memberi faedah kepada

wakil.

e) Membatalkan maqaÎid:

f) Ulasan lain: Hilah seperti ini hanya

boleh berlaku bagi mereka yang

berpegang mazhab bahawa wakil

boleh manarik balik wakÉlah

secara bersendirian tanpa

kehadiran orang yang

mewakilkannya.

front-cover-isra

muzakarah-paper-isra.pdf