120

Keseimbangan Terma4.1

4.1.1

Perhatikan Gambar foto 4.1. Apabila sebatang sudu
logam yang sejuk dimasukkan ke dalam air kopi
yang panas, sudu dan air kopi itu dikatakan
bersentuhan secara terma kerana tenaga
haba boleh dipindahkan di antara dua
jasad itu. Bagaimanakah sudu logam
dapat menyejukkan air kopi yang
panas? Apakah keadaan akhir yang
akan dicapai oleh sudu dan air kopi?

Gambar foto 4.1 Air kopi yang panas

Aktiviti 4.1

Tujuan: Menunjukkan keseimbangan terma di antara dua jasad yang bersentuhan secara terma
Radas: Dua buah kaki retort, dua batang termometer, bikar 250 ml dilabel A, bikar 50 ml

dilabel B, silinder penyukat dan jam randik
Bahan: Air panas 50°C, air paip dan kertas tisu
Arahan:
1. Balut bikar A dengan tisu dan isi dengan 150 ml air paip.
2. Isi 40 ml air panas 50°C ke dalam bikar B.
3. Letakkan bikar B ke dalam bikar A. Kemudian, letakkan termometer A dan termometer B

masing-masing ke dalam bikar A dan bikar B seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 4.1.

–1
0

0
10

20
30

40
50

60
70

80
90

10
0

11
0

–1
0

0
10

20
30

40
50

60
70

80
90

10
0

11
0

Kaki retort

Termometer B

Kertas tisu

Air panas

Bikar B

Termometer A

Air paip

Bikar A

Rajah 4.1
4. Rekod bacaan termometer A dan termometer B dalam sela masa 30 s sehingga bacaan

kedua-dua termometer itu menjadi sama. (Aktiviti ini biasanya boleh dijalankan dalam
tempoh masa lima minit)
Bab 4 Haba

1214.1.1

Keputusan:
Jadual 4.1

Masa, t / s Suhu termometer A / °C Suhu termometer B / °C

0

30.0

60.0

Perbincangan:
1. Mengapakah bikar A dibalut dengan kertas tisu?
2. Huraikan perubahan suhu air panas dan air sejuk.
3. Apakah yang menyebabkan perubahan suhu yang diperhatikan?

Objek yang panas, P bersentuhan secara terma
dengan objek yang sejuk, Q. Kadar pemindahan
haba dari P ke Q adalah lebih tinggi daripada
kadar pemindahan haba dari Q ke P.

Terdapat pemindahan haba bersih dari P ke Q.
Maka, suhu P menurun dan suhu Q meningkat.

Suhu P dan suhu Q menjadi sama. Kadar
pemindahan haba dari P ke Q adalah sama
dengan kadar pemindahan haba dari Q ke P.
Pemindahan bersih haba antara P dengan Q
adalah sifar. P dan Q berada dalam keadaan
keseimbangan terma.

Apabila dua objek bersentuhan secara terma, suhu objek yang panas akan menurun,
manakala suhu objek yang sejuk akan meningkat sehingga suhu kedua-dua objek itu menjadi
sama. Pemindahan bersih haba antara dua objek itu adalah sifar. Kedua-dua objek itu dikatakan
berada dalam keadaan keseimbangan terma. Rajah 4.2 menerangkan pengaliran haba antara dua
objek yang bersentuhan secara terma sehingga mencapai keseimbangan terma.

Rajah 4.2 Pengaliran tenaga haba dan keseimbangan terma

0

20

40

60

80

100

0

20

40

60

80

100

Haba

Haba
P Q

0

20

40

60

80

100

0

20

40

60

80

100

Haba

Haba
P Q

0

20

40

60

80

100

0

20

40

60

80

100

Haba

Haba
P Q
122

Memanaskan Objek Menyejukkan Objek

Aktiviti 4.2

4.1.1

Keseimbangan Terma dalam Kehidupan Harian
Keseimbangan terma menyebabkan dua objek yang bersentuhan secara terma mencapai suhu
yang sama. Rajah 4.3 menunjukkan contoh keseimbangan terma dalam kehidupan harian.

Apabila makanan disimpan
di dalam peti sejuk, haba dari
makanan mengalir ke udara
di dalam peti sejuk sehingga
keseimbangan terma berlaku.
Suhu makanan menurun dan
makanan kekal segar untuk
tempoh yang lebih lama.

Minuman disejukkan
dengan menambahkan
beberapa ketulan ais.
Ais menyerap haba
dari minuman dan
melebur. Cairan dari
ais pula menyerap
haba dari minuman
sehingga mencapai
keseimbangan terma.

Rajah 4.3 Keseimbangan terma dalam kehidupan harian

Tujuan: Membincangkan situasi dan aplikasi keseimbangan terma dalam kehidupan harian
Arahan:
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Dapatkan maklumat mengenai situasi dan aplikasi lain keseimbangan terma dalam

kehidupan harian. Maklumat tersebut boleh didapati dari sumber bacaan atau carian di
laman sesawang.

3. Kemudian, bincangkan mengenai pengaliran tenaga haba yang berlaku sehingga
keseimbangan terma dicapai.

4. Persembahkan hasil perbincangan kumpulan anda dalam bentuk peta pemikiran.

KIAK KMK

Udara panas di dalam
ketuhar bersentuhan
secara terma dengan
adunan kek. Haba dari
udara panas mengalir
ke adunan kek. Hal ini
menyebabkan adunan
kek dipanaskan
sehingga masak.

Termometer klinik
diletakkan di bawah
lidah pesakit.
Haba dari badan
pesakit mengalir ke
termometer sehingga
suhu kedua-duanya
menjadi sama. Suhu
badan pesakit dapat
ditentukan kerana
keseimbangan
terma berlaku.
Bab 4 Haba

1234.1.2

Menentu Ukur Sebuah Termometer Cecair dalam Kaca Menggunakan Dua Takat Tetap

Proses penentu ukuran
menggunakan sifat termometrik
yang ada pada cecair dalam
kaca. Sifat termometrik
bermaksud sifat fizikal yang
boleh diukur (seperti panjang
turus cecair dalam termometer)
yang berubah dengan
perubahan suhu.

Termometer ini tidak mempunyai
skala yang jelas. Kita perlukan
termometer yang lain.

Tidak perlu. Termometer ini masih
boleh digunakan. Kita hanya perlu
menentu ukur termometer ini.

Sebuah termometer yang tidak mempunyai skala boleh ditentu
ukur menggunakan dua takat tetap suhu. Dua takat tetap bagi air
suling yang digunakan ialah takat lebur ais, iaitu 0°C dan takat
didih air, iaitu 100°C.

Aktiviti 4.3

Tujuan: Menentu ukur sebuah termometer cecair dalam kaca menggunakan takat didih air
suling dan takat lebur ais

Radas: Termometer, pembaris, bikar 250 ml, pemanas rendam, bekalan kuasa dan kaki retort
Bahan: Ais, air suling dan pita pelekat legap

Arahan:
1.  Tutup skala termometer dengan pita pelekat legap supaya skalanya tidak kelihatan.
2.  Sediakan dua buah bikar. Isi bikar A dengan ais dan sedikit air suling. Isi bikar B dengan

air suling bersama dengan pemanas rendam.
3.  Masukkan termometer ke dalam bikar A. Tunggu sehingga paras turus cecair dalam

termometer tidak lagi berubah. Kemudian, tandakan paras turus cecair pada batang
termometer. Labelkan paras ini sebagai 0°C (Rajah 4.4).

4. Keluarkan termometer dari bikar A dan hidupkan pemanas rendam di dalam bikar B.
5. Apabila air suling di dalam bikar B sedang mendidih, masukkan termometer ke dalam

bikar B. Tunggu sehingga paras turus cecair dalam termometer tidak lagi berubah.
Kemudian, tandakan paras turus cecair pada batang termometer. Labelkan paras ini
sebagai 100°C (Rajah 4.4). Matikan pemanas rendam.

Termometer masakan
digunakan untuk menyukat suhu
makanan semasa dan selepas
penyediaan makanan. Kawalan
masa dan suhu yang tidak baik
akan menyebabkan keracunan
makanan. Oleh sebab itu,
penentu ukuran termometer
ini secara berkala adalah
sangat penting.
Latihan Formatif 4.1

1. Nyatakan apa yang berlaku kepada dua objek dalam keseimbangan terma.

2. Adakah badan kita berada dalam keseimbangan terma dengan
persekitaran? Terangkan jawapan anda.

3. Aisyah menggunakan sebuah termometer makmal yang tidak berskala
untuk menentukan suhu bagi suatu larutan, θ°C. Beliau mendapati
panjang turus cecair dalam termometer apabila termometer itu
dimasukkan ke dalam larutan tersebut adalah seperti yang ditunjukkan
dalam Rajah 4.6. Hitungkan suhu larutan, θ°C.

4.1.2

Penentu ukuran ialah proses penskalaan pada termometer untuk membuat pengukuran
suhu. Suhu 0°C ialah takat tetap bawah dan suhu 100°C ialah takat tetap atas. Panjang turus cecair
dalam termometer antara takat tetap bawah dengan takat tetap atas perlu dibahagikan kepada 100
bahagian yang sama. Dengan ini, termometer tersebut telah ditentu ukur dan boleh digunakan
untuk mengukur suhu antara 0°C dengan 100°C.

Ais +
air suling

ke bekalan
kuasa

Pemanas
rendam

Kaki
retort

Bikar A Bikar B

Termometer

Air suling yang
dididihkan

100 °C

0 °C

Rajah 4.4 Rajah 4.5
6. Ukur panjang dari tanda 0°C hingga ke tanda 100°C sebagai L100 (Rajah 4.5).
7. Sediakan sebuah bikar C dan isi bikar dengan air paip.
8. Masukkan termometer yang telah ditentu ukur ke dalam bikar C. Tunggu sehingga paras

turus cecair dalam termometer tidak lagi berubah. Kemudian, tandakan paras turus
cecair pada batang termometer. Labelkan paras ini sebagai θ°C.

9. Ukur panjang dari tanda 0°C hingga ke tanda θ°C sebagai Lθ.

10. Hitungkan suhu air paip, θ  menggunakan rumus, θ  =
Lθ

L100
 × 100°C

Perbincangan:
1. Mengapakah bebuli termometer tidak boleh menyentuh dasar atau dinding bikar

semasa membuat pengukuran?
2. Mengapakah anda perlu menunggu sehingga paras turus cecair dalam termometer tidak

lagi berubah sebelum membuat tanda pada batang termometer?

100°C

4 c
m

12
 cm

θ°C

0°C

100°C

L100

0°C

Rajah 4.6

124
1254.2.1

Muatan Haba Tentu4.2

Rajah 4.7 Perbezaan suhu pasir dan air laut di tepi pantai

Rajah 4.7 menunjukkan dua situasi yang berlainan. Haba dari matahari memanaskan pasir dan
air laut untuk jangka masa yang sama. Namun, pasir cepat menjadi panas dan air laut lambat
menjadi panas.

Hal ini boleh dijelaskan berdasarkan konsep muatan haba. Objek berlainan mempunyai
muatan haba yang berlainan. Pasir mempunyai muatan haba yang rendah dan cepat menjadi
panas manakala air laut mempunyai muatan haba yang tinggi dan lambat menjadi panas.

Muatan haba, C bagi suatu objek ialah kuantiti haba yang diperlukan untuk menaikkan
suhu objek itu sebanyak 1°C.

C = Q
∆θ

, iaitu Q = kuantiti haba yang dibekalkan
  ∆θ  = perubahan suhu

Unit C = J °C–1

Apabila 100 J haba dibekalkan kepada objek X dan Y, objek X mengalami peningkatan suhu
sebanyak 1°C dan objek Y sebanyak 2°C. Berapakah muatan haba masing-masing bagi objek X
dan Y?

Muatan haba bagi objek X, CX =
100 J
1°C

= 100 J °C–1

Muatan haba bagi objek Y, CY =
100 J
2°C

= 50 J °C–1

Objek X mempunyai muatan haba yang lebih tinggi daripada objek Y.
Oleh itu, peningkatan suhu objek X kurang daripada objek Y.

Aduh, panasnya
pasir ini!

Bab 4 Haba

Sejuknya air laut ini.
4.2.1

Rajah 4.8 Situasi harian yang melibatkan muatan haba

Situasi
Harian yang
Melibatkan

Muatan Haba

Muatan haba bagi suatu objek meningkat apabila jisim objek tersebut meningkat. Sebagai
contoh, dua buah cerek yang serupa, satu diisi penuh dengan air dan satu lagi diisi separuh dengan
air. Air di dalam cerek yang diisi penuh akan mengambil masa yang lebih lama untuk mendidih
berbanding dengan air di dalam cerek yang diisi separuh. Hal ini menunjukkan bahawa air dengan
jisim yang besar mempunyai muatan haba yang tinggi berbanding dengan air dengan jisim
yang kecil. Rajah 4.8 menunjukkan beberapa situasi harian yang melibatkan muatan haba.

Bab 4 Haba

Perbezaan suhu yang ketara antara gelanggang
bersimen dengan rumput pada waktu tengah hari.

Selepas dibiarkan menyejuk untuk suatu tempoh,
sup di dalam mangkuk yang besar adalah lebih
panas berbanding sup yang sama di dalam
mangkuk yang kecil.

Papan pemuka kereta mempunyai muatan
haba yang lebih kecil berbanding kusyen
fabrik. Penyerapan tenaga haba daripada
sinaran Matahari menyebabkan papan
pemuka mengalami peningkatan suhu yang
lebih tinggi berbanding kusyen fabrik.

Papan
pemuka

Kusyen fabrik

126
Bab 4 Haba

1274.2.2

Muatan Haba Tentu Bahan
Rajah 4.9 menunjukkan seorang jurutera bahan sedang membuat
pertimbangan untuk memilih satu logam yang sesuai sebagai bahan
pembinaan bangunan. Logam itu mestilah mempunyai sifat lambat
menjadi panas. Oleh sebab muatan haba suatu logam bergantung
pada jisim objek itu, perbandingan antara logam yang berlainan
perlu dibuat berdasarkan muatan haba bagi 1 kg setiap logam.
Sifat ini dikenali sebagai muatan haba tentu, c.

Rajah 4.9 Seorang jurutera bahan membandingkan muatan haba tentu antara logam yang berlainan

Muatan haba tentu, c bagi suatu bahan ialah kuantiti haba yang diperlukan
untuk menaikkan suhu sebanyak 1°C bagi jisim 1 kg bahan itu.

c = Q
m∆θ

, iaitu  Q = kuantiti haba yang dibekalkan (J)
  m =  jisim (kg)
  ∆θ  = perubahan suhu (°C atau K)

Unit bagi c  = J kg–1 °C–1 atau J kg–1 K–1

Kuantiti haba, Q yang diserap atau dibebaskan oleh suatu objek boleh
ditentukan menggunakan rumus Q = mc∆θ .

Sebagai contoh, muatan haba tentu bagi logam aluminium
ialah 900 J kg–1 °C–1. Hal ini bermaksud 1 kg logam aluminium
memerlukan 900 J haba untuk meningkatkan suhunya sebanyak 1°C.

Logam yang manakah
lambat menjadi panas?

EduwebTV: Muatan Haba
Tentu

http://bit.
ly/2RTah1D

127

BestariBestariINFO

Muatan haba,

C = Q
∆θ

Muatan haba tentu,

c = Q
m∆θ
128

Berdasarkan Jadual 4.2, nilai
muatan haba tentu bagi air lebih
tinggi berbanding dengan logam
seperti aluminium.

Bagaimanakah nilai-nilai
ini dapat ditentukan?

Setiap jenis bahan mempunyai nilai muatan haba tentu yang tertentu. Jadual 4.2 menunjukkan
nilai muatan haba tentu bagi beberapa jenis bahan.

Jadual 4.2 Muatan haba tentu bagi bahan yang berlainan

Jenis bahan Bahan
Muatan haba

tentu,
c / J kg–1 °C–1

Jenis bahan Bahan
Muatan haba

tentu,
c / J kg–1 °C–1

Cecair Air 4 200 Logam Aluminium 900

Air laut 3 900 Besi 450

Etanol 2 500 Kuprum 390

Parafin 2 100 Emas 300

Minyak masak 1 850 Merkuri 140

Minyak zaitun 1 890 Plumbum 130

Gas Metana 2 200 Bukan logam Polikarbonat 1 250

Stim
(pada suhu 100°C)

2 020 Kayu 1 700

Konkrit 850

Neon 1 030 Pasir 800

Udara 1 000 Kaca 670

Air merupakan bahan yang mempunyai nilai muatan haba tentu yang tinggi. Air dapat
menyerap banyak haba dengan peningkatan suhu yang kecil. Hal ini menjadikan air sebagai agen
penyejuk yang baik. Bahan logam pula mempunyai nilai muatan haba tentu yang lebih rendah
berbanding dengan bahan bukan logam. Oleh itu, objek yang diperbuat daripada bahan logam
cepat menjadi panas apabila dibekalkan suatu kuantiti haba.

4.2.2
Bab 4 Haba

129

Tujuan: Menentukan nilai muatan haba tentu air
Radas: Bekalan kuasa, pemanas rendam, bikar, jam randik, termometer, kaki retort dan

neraca elektronik
Bahan: Air dan kertas tisu
Prosedur:
1. Balut bikar dengan kertas tisu.
2. Letakkan bikar di atas neraca elektronik dan set semula bacaan neraca itu kepada

nilai sifar.
3. Isi air ke dalam bikar sehingga tiga per empat penuh.
4. Ambil bacaan jisim air, m yang ditunjukkan oleh neraca elektronik. Rekodkan bacaan anda.
5. Sediakan susunan radas seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 4.10.

–1
0

0
10

20
30

40
50

60
70

80
90

10
0

11
0

Pemanas
rendam Bekalan kuasa

Termometer

Bikar

Air

Kertas tisu

Kaki
retort

CURRENT

VOLTAGE

C.C.

C.V.

GND

ON OFF

–+
FINE

POWER

COARSE
FINE

COARSE

POWER SUPPLY

CURRENT  A VOLTAGE  V

Rajah 4.10

6. Ambil bacaan suhu awal air, θ1. Rekodkan bacaan anda.
7. Hidupkan pemanas rendam dan pada masa yang sama,

mulakan jam randik.
8. Perhatikan perubahan bacaan termometer.
9. Selepas masa lima minit, matikan pemanas rendam. Ambil

bacaan termometer tertinggi sebagai suhu akhir air, θ2.
Rekodkan bacaan anda.

Eksperimen 4.1

4.2.3

BestariBestariINFO

BestariBestariINFO

BestariBestariINFO

Pemanas rendam mengubah
tenaga elektrik kepada tenaga
haba. Tenaga haba yang dibekal
oleh pemanas rendam ialah
Q = Pt, iaitu
P = kuasa pemanas dan
t = masa pemanas itu dihidupkan.

Perubahan suhu air, Δθ = θ2 – θ1.
Bagi eksperimen ini, rumus
Q = mcΔθ diungkapkan
sebagai Pt = mc (θ2 – θ1).
130

Eksperimen 4.2

4.2.3

Tujuan: Menentukan nilai muatan haba tentu aluminium
Radas: Bekalan kuasa, pemanas rendam, blok aluminium 1 kg, jam randik, termometer

dan kaki retort
Bahan: Kertas tisu
Prosedur:
1. Sediakan susunan radas seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 4.11.

–1
0

0
10

20
30

40
50

60
70

80
90

10
0

11
0

Pemanas
rendam Bekalan kuasa

Termometer

Kertas tisu

Kaki
retort

CURRENT

VOLTAGE

C.C.

C.V.

GND

ON OFF

–+
FINE

POWER

COARSE
FINE

COARSE

POWER SUPPLY

CURRENT  A VOLTAGE  V

Blok
aluminium

Rajah 4.11

Keputusan:
Jadual 4.3

Kuasa pemanas rendam, P / W

Masa pemanasan, t / s

Jisim air, m / kg

Suhu awal air, θ1 / °C

Suhu akhir air, θ2 / °C

Analisis data:
Hitungkan muatan haba tentu air menggunakan rumus, c = Pt

m(θ2 – θ1)
.

Kesimpulan:
Apakah kesimpulan yang dapat dibuat daripada eksperimen ini?
Sediakan laporan yang lengkap bagi eksperimen ini.
Perbincangan:
1. Mengapakah bikar itu perlu dibalut dengan kertas tisu?
2. Mengapakah suhu air akhir, θ2 tidak diambil sebaik sahaja masa pemanasan lima

minit tamat?
3. Diberi nilai muatan haba tentu air ialah 4 200 J kg–1 °C–1. Bandingkan nilai muatan haba

tentu air yang diperoleh daripada eksperimen dengan nilai yang diberi. Terangkan
perbezaan antara dua nilai tersebut (jika ada).

4. Cadangkan langkah-langkah untuk meningkatkan kejituan keputusan eksperimen ini.
Bab 4 Haba

131

2. Ambil bacaan suhu awal blok aluminium, θ1 dan rekodkan bacaan anda.
3. Hidupkan pemanas rendam dan pada masa yang sama, mulakan jam randik.
4. Selepas masa lima minit, matikan pemanas rendam. Ambil bacaan tertinggi termometer

sebagai suhu akhir aluminium blok, θ2. Rekodkan bacaan anda.
Keputusan:

Jadual 4.4

Kuasa pemanas rendam, P / W

Masa pemanasan, t / s

Jisim aluminium, m / kg

Suhu awal aluminium, θ1 / °C

Suhu akhir aluminium, θ2 / °C

Analisis data:
Hitungkan muatan haba tentu aluminium menggunakan rumus, c = Pt

m(θ2 – θ1)
.

Kesimpulan:
Apakah kesimpulan yang dapat dibuat daripada eksperimen ini?
Sediakan laporan yang lengkap bagi eksperimen ini.

Perbincangan:
1. Apakah yang boleh dilakukan untuk memperoleh sentuhan terma yang lebih baik antara

bebuli termometer dengan blok aluminium?
2. Diberi nilai muatan haba tentu aluminium ialah 900 J kg–1 °C–1. Bandingkan nilai muatan

haba tentu aluminium yang diperoleh daripada eksperimen dengan nilai yang diberi.
Terangkan perbezaan antara dua nilai tersebut (jika ada).

4.2.3 131
Kuali logam
Periuk tanah liat

Peralatan memasak

Kuali diperbuat daripada logam yang
mempunyai muatan haba tentu yang rendah.
Oleh itu, makanan boleh digoreng pada suhu
yang tinggi dalam tempoh masa yang singkat.
Periuk tanah liat pula diperbuat daripada
tanah liat yang mempunyai muatan haba
tentu yang tinggi. Oleh itu, makanan boleh
kekal panas dalam tempoh masa yang lama.

Pemilihan bahan binaan rumah tradisional di pelbagai zon iklim

Sistem radiator kereta

Kayu mempunyai muatan haba tentu
yang tinggi dan lambat menjadi
panas. Di kawasan cuaca panas,
rumah tradisional dibina daripada
kayu yang berfungsi sebagai penebat
haba daripada bahang cahaya
matahari. Di kawasan cuaca sejuk,
rumah tradisional juga dibina
daripada kayu. Haba dari unggun
api yang dinyalakan di dalam rumah
kayu tidak dapat mengalir keluar
kerana kayu berfungsi sebagai
penebat haba yang baik.

Pembakaran bahan api dalam enjin kereta
menghasilkan kuantiti haba yang besar. Haba
ini perlu dibebaskan untuk mengelakkan
pemanasan enjin. Air mempunyai muatan
haba tentu yang tinggi dan digunakan sebagai
agen penyejuk. Pam akan mengepam air ke
dalam blok enjin. Air akan mengalir melalui
blok enjin untuk menyerap haba yang terhasil.
Air panas mengalir ke radiator. Udara sejuk
disedut masuk oleh kipas supaya haba di
dalam air panas dapat dibebaskan dengan
cepat melalui sirip penyejuk.

4.2.4

Aliran udara

Kipas

Radiator

Penutup Sirip penyejuk

Pam

Iklim Khatulistiwa Iklim sejuk

Pengetahuan mengenai muatan haba tentu sangat penting dalam kehidupan harian, kejuruteraan
bahan dan juga untuk memahami beberapa fenomena alam.

Video sistem radiator kereta

http://bit.
ly/329kUSH

132
133

Penghasilan bahan-bahan terkini dalam pembinaan bangunan hijau

Peralatan memasak

Bangunan Berlian, Suruhanjaya Tenaga dibina
dengan bumbung konkrit bertebat, iaitu bumbung
dilengkapi dengan penebat menggunakan papan
styrofoam. Styrofoam mempunyai muatan haba
tentu yang tinggi dan dapat mengurangkan
penyerapan haba di persekitaran untuk
mengurangkan suhu di dalam bangunan.

Badan periuk diperbuat daripada aluminium yang
mempunyai muatan haba tentu yang rendah. Hal
ini membolehkan periuk dipanaskan dengan cepat.
Pemegang periuk pula diperbuat daripada plastik
yang mempunyai muatan haba tentu yang tinggi.
Hal ini untuk memastikan pemegang periuk lambat
menjadi panas dan selamat dikendalikan.

4.2.4

Pemegang periuk

Badan
periuk

Lapisan luar kapsul angkasa

Kapsul angkasa dalam perjalanan kembali ke Bumi
menghadapi rintangan udara apabila memasuki
atmosfera. Geseran ini meningkatkan suhu dan
menyebabkan kapsul angkasa itu terbakar. Oleh
itu, lapisan luar kapsul angkasa diperbuat daripada
bahan dengan muatan haba tentu dan takat lebur
yang tinggi.

Bab 4 Haba

Bangunan Berlian

http://bit.
ly/2M7hvQt
134 4.2.4

Daratan mempunyai muatan haba tentu yang lebih
rendah daripada laut. Oleh itu, suhu daratan meningkat
dengan lebih cepat daripada suhu laut pada waktu
siang. Udara di daratan menjadi panas dan naik ke atas.
Udara yang lebih sejuk daripada laut akan bergerak ke
arah daratan sebagai bayu laut.

Bayu laut

Bayu darat

Laut mempunyai muatan haba tentu yang lebih tinggi
daripada daratan. Oleh itu, suhu laut menurun lebih
lambat daripada suhu daratan pada waktu malam. Udara
di atas permukaan laut yang panas akan naik ke atas.
Udara yang lebih sejuk daripada daratan akan bergerak
ke arah laut sebagai bayu darat.

Aktiviti 4.4

Tujuan: Mencari maklumat mengenai aplikasi muatan haba tentu

Arahan:
1. Jalankan aktiviti ini dalam bentuk Round Table.
2. Dapatkan maklumat mengenai aplikasi muatan haba tentu yang berkaitan dengan:

(a) Kehidupan harian
(b) Kejuruteraan bahan
(c) Fenomena alam

3. Maklumat tersebut boleh didapati daripada sumber bacaan di perpustakaan atau
di Internet.

4. Setiap ahli kumpulan perlu mencatat maklumat yang diperoleh pada kertas yang sama.
5. Persembahkan hasil dapatan anda.

Udara
panas

Udara
sejuk

Bayu laut

Udara
sejuk

Udara
panas

Bayu darat

KIAK KMK
Bab 4 Haba

135

Contoh 1

Contoh 2

Menyelesaikan Masalah yang Melibatkan Muatan Haba Tentu

4.2.5

Sebuah blok logam berjisim 0.5 kg dipanaskan oleh sebuah pemanas elektrik berkuasa 50 W selama
90 s. Suhu blok itu meningkat dari 20°C hingga 45°C. Hitungkan muatan haba tentu logam itu.

Penyelesaian:

Langkah 
Senaraikan maklumat yang
diberi dengan simbol.

Peningkatan suhu, ∆θ	= 45 – 20
 = 25°C
Jisim blok, m = 0.5 kg
Kuasa pemanas, P = 50 W
Masa pemanasan, t = 90 s

Langkah 2
Kenal pasti dan tulis rumus
yang digunakan.

c = Q
m∆θ

= Pt
m∆θ

Langkah 3
Buat gantian numerikal ke dalam
rumus dan lakukan penghitungan.

c =  (50)(90)
(0.5)(25)

= 360 J kg–1 °C–1

Andaian: Semua haba yang dibekalkan oleh pemanas elektrik diserap oleh blok logam itu. Tiada haba
hilang ke persekitaran.

20 g air mendidih pada suhu 100°C dituang ke dalam sebuah gelas yang mengandungi 200 g air
pada suhu bilik 28°C. Hitungkan suhu akhir campuran air itu.

Penyelesaian:
Haba dibebaskan

Q1

Haba diserap
Q2

200 g air, 28°CSuhu campuran, y20 g air, 100°C

Katakan suhu akhir campuran ialah y.
Bagi air didih:
 Jisim, m1 = 20 g
  = 0.02 kg
 Perubahan suhu, ∆θ1 = (100 – y)°C
Bagi air pada suhu bilik:
 Jisim, m2 = 200 g
  = 0.20 kg
 Perubahan suhu, ∆θ2 = (y – 28)°C
Muatan haba tentu air, c = 4 200 J kg–1 °C–1

Q1 = Q2
 m1c∆θ1 = m2c∆θ2
 0.02 (4 200)(100 – y) = 0.20 (4 200) (y – 28)
 8 400 – 84y = 840y – 23 520
 924y = 31 920
 y = 34.55°C
Oleh itu, suhu akhir campuran ialah 34.55°C.

Andaian: Tiada haba diserap atau dibebaskan ke persekitaran. Pemindahan haba berlaku di antara
air didih dengan air pada suhu bilik sahaja. Maka, haba yang dibebaskan oleh air didih sama dengan
haba yang diserap oleh air pada suhu bilik.

1
4
2
4
3

1
4
2
4
3

1
4
2
4
3
Aktiviti 4.5

4.2.5

Tujuan: Membina model rumah kluster yang boleh mengatasi masalah lampau panas
Arahan:
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Baca dan fahami maklumat berikut.

Rumah kluster ialah rumah yang menyerupai
rumah teres. Namun, tiga bahagian dinding
rumah ini berkongsi dengan rumah di belakang
dan bersebelahan dengannya (Rajah 4.12).

Gambar foto 4.2 menunjukkan contoh rumah
kluster yang hanya mempunyai satu pintu untuk
keluar dan masuk manakala tingkap rumah hanya
di bahagian hadapan rumah. Reka bentuk rumah
ini dapat meminimumkan penggunaan tanah.
Namun begitu, semasa negara kita mengalami
fenomena El Nino dengan kenaikan suhu yang
melampau, penduduk di perumahan teres kluster
menerima kesan panas yang melampau.

Rajah 4.12 Pelan rumah kluster

Gambar foto 4.2 Contoh rumah kluster

1 3

2

5 7 9 11

4 6 8 10 12

3. Berdasarkan maklumat tersebut, analisis situasi dengan mencatat fakta dan masalah
yang berkaitan dengan keadaan lampau panas rumah kluster.

4. Sumbang saran beberapa penyelesaian masalah tersebut dan buat lakaran model bagi
penyelesaian yang dipilih untuk diuji.

5. Bina model berdasarkan lakaran model anda.
6. Pamer dan persembahkan model.

Latihan Formatif 4.2

1. Apakah perbezaan antara muatan haba dengan muatan haba tentu?

2. Berapakah tenaga haba yang diperlukan untuk meningkatkan suhu sebanyak 10°C bagi
jisim 0.2 kg emas?

[Diberi nilai muatan haba tentu emas ialah 300 J kg–1 °C–1]

3. Sebuah bekas mengandungi 200 g air pada suhu awal 30°C. Paku besi berjisim 200 g pada
suhu 50°C direndam ke dalam air itu. Berapakah suhu akhir air itu? Nyatakan andaian
yang anda perlu buat dalam penghitungan anda.

[Diberi nilai muatan haba tentu air ialah 4 200 J kg–1 °C–1 dan besi ialah 450 J kg–1 °C–1]

STEMKBMM

136
Bab 4 Haba

137

Haba Pendam Tentu4.3

4.3.1 4.3.2

Haba Pendam

Jirim boleh wujud dalam tiga keadaan, iaitu pepejal, cecair dan gas. Perbezaan antara tiga keadaan
jirim dari segi susunan dan pergerakan molekul menunjukkan bahawa ikatan antara molekul
pepejal adalah lebih kuat daripada ikatan antara molekul cecair. Oleh sebab molekul gas bebas
bergerak secara rawak, maka ikatan antara molekul gas adalah paling lemah.

Rajah 4.13 menunjukkan proses perubahan fasa jirim. Semasa proses perubahan fasa jirim
seperti peleburan dan pendidihan, suhu adalah tetap walaupun haba terus dibekalkan. Haba yang
diserap semasa peleburan dan pendidihan tanpa perubahan suhu dikenali sebagai haba pendam.
Semasa kondensasi dan pembekuan, haba pendam dibebaskan tanpa perubahan suhu.

Peleburan

Pendidihan
Haba pendam

diserap

Kondensasi
Haba pendam

dibebaskan

PembekuanPepejal Cecair

Gas

Haba pendam
dibebaskan

Haba pendam
diserap

Rajah 4.13 Proses perubahan fasa jirim

Haba Pendam Tentu
Kuantiti haba yang diperlukan untuk mengubah keadaan jirim
suatu objek bergantung pada jisim objek itu dan jenis bahannya.
Haba pendam tentu, l bagi suatu bahan ialah kuantiti haba, Q
yang diserap atau dibebaskan semasa perubahan fasa bagi 1 kg
bahan tanpa perubahan suhu.

Suatu objek berjisim, m menyerap kuantiti haba, Q semasa
perubahan fasa. Maka, haba pendam tentu bagi bahan objek
itu ialah

l = Q
m

Unit S.I. bagi haba pendam tentu ialah J kg−1.

137

EduwebTV: Haba Pendam

http://bit.
ly/306rBTI
4.3.2

Haba pendam tentu pelakuran, lf bagi suatu bahan ialah
kuantiti haba, Q yang diserap semasa peleburan atau kuantiti
haba yang dibebaskan semasa pembekuan bagi 1 kg bahan itu
tanpa perubahan suhu.

Haba pendam tentu pengewapan, lv bagi suatu bahan ialah
kuantiti haba yang diserap semasa pendidihan atau kuantiti haba
yang dibebaskan semasa kondensasi bagi 1 kg bahan itu tanpa
perubahan suhu.

Rajah 4.14 menunjukkan lengkung pemanasan apabila suatu
objek berubah dari keadaan pepejal kepada gas.

P

Q R

S T

U

Peleburan
Pepejal  Cecair
Q - Pepejal mula melebur
QR - Pepejal sedang melebur
R - Semua pepejal sudah melebur
● Haba pendam diserap untuk melemahkan ikatan
    antara molekul
● Molekul dibebaskan daripada kedudukan tetap dan
    bergerak di antara satu sama lain
● Tenaga kinetik molekul tidak bertambah
● Suhu malar

Pendidihan
Cecair  Gas
S - Cecair mula mendidih
ST - Cecair sedang mendidih
T - Semua cecair sudah mendidih
● Haba pendam diserap untuk memutuskan
    ikatan antara molekul
● Molekul dipisahkan jauh di antara satu
    sama lain
● Tenaga kinetik molekul tidak bertambah
● Suhu malar

RS - Cecair dipanaskan
sehingga takat didih
● Haba diserap
● Suhu bertambah
● Tenaga kinetik molekul
    bertambah

TU - Gas dipanaskan
● Haba diserap
● Suhu bertambah
● Tenaga kinetik molekul
    bertambah

Takat didih






 

Takat lebur
Pepejal

Pepejal dan
cecair

0 Masa

Suhu

Cecair

Cecair dan gas

Gas

PQ - Pepejal dipanaskan
sehingga takat lebur
● Haba diserap
● Suhu bertambah
● Tenaga kinetik molekul
    bertambah

Rajah 4.14 Lengkung pemanasan

Berdasarkan Teori Kinetik Jirim,
semakin tinggi tenaga kinetik
purata molekul, semakin tinggi
suhu suatu objek. Haba pendam
yang diserap semasa peleburan
dan pendidihan tidak menambah
tenaga kinetik purata molekul.
Oleh itu, peleburan dan
pendidihan berlaku pada
suhu yang tetap.

138
Bab 4 Haba

Rajah 4.15 menunjukkan lengkung penyejukan apabila suatu objek berubah dari keadaan
gas kepada pepejal.

4.3.2

PQ - Gas menyejuk
sehingga takat didih
● Haba dibebaskan
● Suhu berkurang
● Tenaga kinetik molekul
    berkurang

P

Q R

S T

U

Kondensasi
Gas  Cecair
Q - Gas mula terkondensasi
QR - Gas sedang terkondensasi
R - Semua gas sudah terkondensasi
● Haba pendam dibebaskan supaya molekul
    membentuk semula ikatan
● Molekul bergerak di antara satu sama lain
● Tenaga kinetik molekul tidak berkurang
● Suhu malar

Pembekuan
Cecair  Pepejal
S - Cecair mula membeku
ST - Cecair sedang membeku
T - Semua cecair sudah membeku
● Haba pendam dibebaskan supaya ikatan
    antara molekul dikuatkan
● Molekul bergetar sekitar kedudukan tetap
● Tenaga kinetik molekul tidak berkurang
● Suhu malar

RS - Cecair menyejuk
sehingga takat beku
● Haba dibebaskan
● Suhu berkurang
● Tenaga kinetik molekul
    berkurang

TU - Pepejal menyejuk
● Haba dibebaskan
● Suhu berkurang
● Tenaga kinetik molekul
    berkurangTakat didih







 

Takat beku

0 Masa

Suhu

Gas
Gas dan

cecair

Cecair

Cecair dan pepejal

Pepejal

Bab 4 Haba

Rajah 4.15 Lengkung penyejukan

139
140

Aktiviti 4.6

4.3.2

Tujuan: Membanding dan membincangkan:
	 •	haba	pendam	tentu	pelakuran	ais	dan	lilin
	 •	haba	pendam	tentu	pengewapan	air	dan	minyak
Arahan:
1. Jalankan aktiviti ini dalam bentuk Think-Pair-Share.
2. Teliti maklumat yang diberi dalam Jadual 4.5.

Jadual 4.5

Bahan Fasa pada
suhu bilik

Takat lebur /
°C

Haba pendam
tentu pelakuran,

lf / J kg−1

Takat didih /
°C

Haba pendam
tentu pengewapan,

lv / J kg–1

Lilin Pepejal 46 hingga 68 1.45 × 105 hingga
2.10 × 105

– –

Plumbum Pepejal 327 0.25 × 105 1 750 8.59 × 105

Kuprum Pepejal 1 083 2.07 × 105 2 566 47.3 × 105

Ais Pepejal 0 3.34 × 105 – –

Air Cecair – – 100 22.6 × 105

Minyak petrol Cecair – – 35 hingga 200 3.49 × 105

Minyak diesel Cecair – – 180 hingga 360 2.56 × 105

Minyak zaitun Cecair 6 2.67 × 105 – –

Etanol Cecair −114 1.04 × 105 78 8.55 × 105

Oksigen Gas −219 0.14 × 105 −183 2.13 × 105

Nitrogen Gas −210 0.26 × 105 −196 2.00 × 105

3. Berdasarkan maklumat dalam Jadual 4.5, bincangkan
soalan-soalan berikut:
(a) Bandingkan haba pendam tentu pelakuran bagi ais

dan lilin. Seterusnya, nyatakan perbezaan antara ais
dengan lilin dari segi kekuatan ikatan antara molekul.

(b) Bandingkan haba pendam tentu pengewapan bagi
air dan minyak petrol. Kemudian, nyatakan perbezaan
antara air dengan minyak petrol dari segi kekuatan
ikatan antara molekul dan jarak pemisahan di antara
molekul dalam fasa gas.

(c) Bagi satu bahan yang tertentu, mengapakah haba pendam tentu pengewapan lebih
besar daripada haba pendam tentu pelakuran?

4. Persembahkan	hasil	perbincangan	anda	dalam	bentuk	grafik.

Nota:
Minyak petrol dan diesel
merupakan hidrokarbon
yang mempunyai takat
didih yang berbeza.

Pemikiran Logik
Bab 4 Haba

141

Eksperimen 4.3

4.3.3

Tujuan: (i) Menentukan haba pendam tentu pelakuran ais, lf
 (ii) Menentukan haba pendam tentu pengewapan air, lv

A  Haba pendam tentu pelakuran ais, lf

Radas: Pemanas rendam, corong turas, bikar, neraca elektronik, bekalan kuasa, jam randik
dan kaki retort

Bahan: Ais hancur
Prosedur:
1. Letakkan bikar bagi set eksperimen dan set kawalan masing-masing di atas neraca

elektronik. Set semula kedua-dua neraca elektronik kepada bacaan sifar.
2. Sediakan susunan radas seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 4.16. Pada awalnya, kedua-

dua bikar dan neraca elektronik tidak berada di bawah corong turas masing-masing.
Pemanas rendam

Ais hancur
Corong turas

Bikar
Air

Kaki
 retort

Bekalan kuasa

Neraca elektronik

CURRENT

VOLTAGE

C.C.

C.V.

GND

ON OFF

–+
FINE

POWER

COARSE
FINE

COARSE

POWER SUPPLY

CURRENT  A VOLTAGE  V

Bikar

Air

Set kawalan Set eksperimen
Rajah 4.16

3. Hidupkan pemanas rendam bagi set eksperimen sahaja. Apabila air telah menitis keluar
daripada corong turas pada kadar yang tetap, letakkan bikar dan neraca elektronik
masing-masing di bawah corong turas. Mulakan jam randik.

4. Selepas masa, t = 10 minit, rekodkan bacaan jisim air yang dikumpulkan di dalam bikar
set eksperimen, m1 dan set kawalan, m2.

5. Matikan pemanas rendam dan rekodkan kuasa pemanas, P.
Keputusan:

Jadual 4.6

Jisim air yang dikumpulkan di dalam bikar set eksperimen, m1 / kg
Jisim air yang dikumpulkan di dalam bikar set kawalan, m2 / kg
Kuasa pemanas, P / W
Masa pemanasan, t / s

Berdasarkan Aktiviti 4.6, setiap bahan mempunyai nilai haba pendam tentu yang berbeza
daripada bahan lain. Bagaimanakah nilai haba pendam tentu ini ditentukan?
142 4.3.3

Analisis data:
Hitungkan haba pendam tentu pelakuran ais dengan menggunakan rumus, l = Pt

(m1 – m2)
.

Kesimpulan:
Apakah kesimpulan yang dapat dibuat daripada eksperimen ini?

B  Haba pendam tentu pengewapan air, lv

Radas: Pemanas rendam berkuasa tinggi (500 W), bekalan kuasa, bikar, neraca elektronik
dan jam randik

Bahan: Air dan kertas tisu
Prosedur:
1. Sediakan susunan radas seperti yang

ditunjukkan dalam Rajah 4.17.
2. Hidupkan pemanas rendam dan tunggu

sehingga air mendidih.
3. Apabila air mendidih, mulakan jam randik

dan pada masa yang sama, rekodkan
bacaan neraca elektronik, m1.

4. Selepas masa, t = 5 minit, rekodkan
bacaan neraca elektronik, m2.

5. Matikan pemanas rendam dan rekodkan
kuasa pemanas, P.

Keputusan:
Jadual 4.7

Bacaan awal neraca elektronik, m1 / kg

Bacaan akhir neraca elektronik, m2 / kg

Masa yang diambil, t / s

Kuasa pemanas, P / W

Analisis data:
Hitungkan haba pendam tentu pengewapan air dengan menggunakan rumus, l = Pt

(m1 – m2)
.

Kesimpulan:
Apakah kesimpulan yang dapat dibuat daripada eksperimen ini?
Sediakan laporan yang lengkap bagi eksperimen ini.
Perbincangan:
1. Mengapakah satu set kawalan perlu disediakan bagi eksperimen A dan tidak perlu untuk

eksperimen B?
2. Diberi nilai haba pendam tentu pelakuran ais ialah 3.34 × 105 J kg–1. Bandingkan nilai

haba pendam tentu pelakuran ais yang diperoleh daripada eksperimen A dengan nilai
yang diberi. Bincangkan perbezaan antara dua nilai tersebut (jika ada).

3. Diberi nilai haba pendam tentu pengewapan air ialah 2.26 × 106 J kg–1. Bandingkan nilai
haba pendam tentu pengewapan air yang diperoleh daripada eksperimen B dengan nilai
yang diberi. Bincangkan perbezaan antara dua nilai tersebut (jika ada).

4. Cadangkan langkah-langkah untuk meningkatkan kejituan keputusan eksperimen ini.

ON
OFF

Pemanas rendam

Bikar

Kertas tisu

Air

Neraca elektronik

ke bekalan kuasa

Rajah 4.17
Bab 4 Haba

143

Aktiviti 4.7

4.3.4

Perhatikan Rajah 4.18 yang menunjukkan proses perubahan fasa air apabila haba pendam
diserap dan dibebaskan.

Rajah 4.18 Proses perubahan fasa air
Penyerapan haba pendam semasa peleburan dan penyejatan boleh digunakan untuk memberi

kesan penyejukan. Haba pendam yang dibebaskan semasa kondensasi pula boleh digunakan
untuk tujuan pemanasan.

Tujuan: Menunjukkan bahawa penyejatan menyebabkan penyejukan
Radas: Bikar 250 ml, penyedut minuman dan jubin putih
Bahan: Alkohol dan air
Arahan:
1. Sediakan susunan radas seperti yang ditunjukkan

dalam Rajah 4.19.
2. Isi 100 ml alkohol ke dalam bikar.
3. Sentuh bahagian luar bikar dan air di sekeliling

dasar bikar. Catatkan pemerhatian anda.
4. Tiup udara berulang kali ke dalam alkohol.
5. Sentuh bahagian luar bikar. Catatkan

pemerhatian anda.
Perbincangan:
1. Apakah yang berlaku kepada alkohol semasa udara ditiup ke dalamnya?
2. Bandingkan tahap kesejukan bikar sebelum dan selepas udara ditiup ke dalam alkohol.

Terangkan jawapan anda.
3. Apakah kesan penyejatan cecair dalam aktiviti di atas?

Penyedut
minuman

Tiup

Bikar

Jubin putih
Alkohol

Air

Perubahan daripada fasa cecair kepada wap memerlukan haba pendam tentu pengewapan.
Apabila suatu cecair tersejat, molekul cecair menyerap haba pendam tentu pengewapan untuk
memutuskan ikatan antara molekul. Persekitaran cecair akan menjadi sejuk kerana haba
telah diserap.

Semasa ais melebur, molekul
ais menyerap haba pendam
pelakuran menyebabkan
perubahan fasa ais daripada
pepejal kepada cecair.

Semasa air mendidih, molekul
air menyerap haba pendam
pengewapan menyebabkan
perubahan fasa air daripada
cecair kepada gas.

Semasa wap air terkondensasi,
molekul wap air membebaskan
haba pendam pengewapan
menyebabkan perubahan fasa wap
air daripada gas kepada cecair.

Rajah 4.19
144

Aktiviti 4.8

4.3.4

Rajah 4.20 menunjukkan empat proses perubahan fasa jirim yang melibatkan haba
pendam tentu.

Rajah 4.20 Empat proses perubahan fasa jirim yang melibatkan haba pendam tentu

Tujuan: Membincangkan aplikasi haba pendam tentu dalam kehidupan harian
Arahan:
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Dapatkan maklumat mengenai aplikasi haba pendam tentu dalam kehidupan harian

di bawah:
(a) Penyejatan peluh
(b) Pengukusan makanan

3. Maklumat tersebut boleh didapati daripada sumber bacaan atau carian di laman sesawang.
4. Kemudian, bincangkan bagaimana konsep haba pendam tentu diaplikasikan dalam

setiap situasi di atas.
5. Persembahkan hasil perbincangan kumpulan anda dalam bentuk peta pemikiran.

Peleburan

Penyejukan minuman
dan makanan oleh

ketulan ais

Penyejatan Pendidihan Kondensasi

Penyejukan badan
pada hari yang

panas

Penyejukan oleh
nitrogen cecair

Proses mengukus
makanan

Sistem penyejukan
peti sejuk

Pemanasan kopi
espreso

Sistem penyejukan
pendingin udara

Haba Pendam Tentu

Video penyejukan oleh
nitrogen cecair

http://bit.
ly/2JHR2aa

Video pemanasan kopi
espreso

http://bit.
ly/2QuCnzE

KIAK KMK
Bab 4 Haba

1454.3.4

Kondenser

Haba
diserap

Haba
dibebaskan

Injap pengembang

Pemampat

Penyejat

3 4

52

1

Peti sejuk menggunakan kesan penyejukan daripada penyejatan cecair. Semasa peredaran agen
penyejuk dalam sistem penyejukan, haba diserap daripada bahagian dalam peti sejuk dan kemudian
haba dibebaskan ke persekitaran luar.

Sistem penyejukan dalam peti sejuk

Basahkan tangan kanan anda.
Letakkan tangan kanan yang
basah dan tangan kiri yang
kering di hadapan kipas meja.
Apakah perbezaan yang boleh
anda rasa pada tangan kanan
dan tangan kiri?

Aplikasi Haba Pendam Tentu dalam Kehidupan Harian

Pemampat
memampatkan
agen penyejuk
(gas) untuk
menambah tekanan
dan suhunya.

Agen penyejuk (gas)
mengalir keluar
daripada penyejat
ke pemampat.

Dalam kondenser,
agen penyejuk (gas)
membebaskan haba
pendam semasa
proses kondensasi.

Agen penyejuk
(cecair) mengalir
melalui injap
pengembang.

Dalam penyejat,
agen penyejuk
(cecair) menyejat
dan menyerap haba
pendam daripada
udara di dalam
peti sejuk.

Kita akan berpeluh pada hari yang panas
atau semasa melakukan kerja yang berat.
Apabila peluh itu tersejat, haba akan
diserap daripada badan. Hal ini membawa
kesan penyejukan kepada badan. Kadar
penyejatan boleh meningkat dengan
adanya aliran udara.

Penyejatan peluh

Rajah 4.21 Sistem penyejukan dalam peti sejuk
146 4.3.5

Menyelesaikan Masalah yang Melibatkan Haba Pendam

Contoh 1

Rajah 4.22 menunjukkan sebuah pemanas rendam
berkuasa 480 W digunakan untuk meleburkan ais
di dalam sebuah bekas. Dalam masa 120 s, bacaan
neraca elektronik berkurang sebanyak 0.172 kg.
(a) Berapakah jisim ais yang melebur dalam

tempoh pemanasan itu?
(b) Hitungkan haba pendam tentu pelakuran ais, lf .

Penyelesaian:

(a) Membuat andaian:
(i) Ais dileburkan oleh haba daripada pemanas rendam sahaja.
(ii) Semua air daripada peleburan ais mengalir keluar daripada bekas itu.

Menghubung kait perubahan bacaan neraca elektronik kepada jisim ais yang melebur:
  Jisim air yang melebur = pengurangan bacaan neraca
  m = 0.172 kg
(b) Membuat andaian:

(i) Semua haba yang dibekalkan oleh pemanas rendam diserap oleh ais yang melebur.
(ii) Tiada pemindahan haba daripada persekitaran ke dalam radas itu.

Langkah 
Senaraikan maklumat yang
diberi dengan simbol.

m = 0.172 kg
P = 480 W
t = 120 s

Langkah 2
Kenal pasti dan tulis rumus
yang digunakan.

Pt = mlf

Langkah 3
Buat gantian numerikal ke dalam
rumus dan lakukan penghitungan.

480 × 120 = 0.172 × lf

lf = 480 × 120
0.172

= 3.35 × 105 J kg−1

ke bekalan
kuasa

Pemanas rendam

Neraca
elektronik

Ais hancur

ke singki

ON
OFF

1

4

2

4

3

1

2

3

1

4

2

4

3

146

Rajah 4.22
Bab 4 Haba

Latihan Formatif 4.3

Contoh 2

Berapakah kuantiti haba yang perlu dibekalkan oleh sebuah pemanas air elektrik kepada
0.75 kg air pada suhu 30°C untuk mengubah air tersebut menjadi stim pada suhu 100°C?
Nyatakan andaian yang anda buat dalam pengiraan anda.
[Muatan haba tentu air, cair = 4.20 × 103 J kg–1 °C−1,
haba pendam tentu pengewapan air, lv = 2.26 × 106 J kg−1]

Penyelesaian:

0.75 kg air
pada 30°C

0.75 kg air
pada 100°C

0.75 kg stim
pada 100°C

Q1 = mc∆θ Q2 = ml

Membuat andaian:
(i) Semua haba yang dibekalkan oleh pemanas itu diserap oleh air.
(ii) Tiada kehilangan haba ke persekitaran semasa pemanasan air dan perubahan fasa air.

Perubahan yang dikehendaki terdiri daripada dua peringkat, iaitu:
(i) memanaskan air pada suhu 30°C sehingga mencapai takat didih 100°C, dan
(ii) mengubah air pada suhu 100°C kepada stim tanpa perubahan suhu.

Kuantiti haba yang diperlukan,
Q = Q1 + Q2
 = mcΔθ + ml
 = [0.75 × 4.2 × 103 × (100 – 30)] + (0.75 × 2.26 × 106)
 = 1.92 × 106 J

1. Rajah 4.23 menunjukkan sebuah pengukus elektrik.
Terangkan bagaimana ikan itu dipanaskan.

2.  Berapakah kuantiti haba yang perlu dibebaskan daripada
0.8 kg air pada suhu 25°C untuk menyejukkan air itu
sehingga menjadi ais pada suhu –6°C? Nyatakan andaian
yang anda buat dalam pengiraan anda.

[Muatan haba tentu air, cair = 4.2 × 103 J kg–1 °C–1,
  muatan haba tentu ais, cais = 2.0 × 103 J kg–1 °C–1 dan
  haba pendam tentu pelakuran ais, lf = 3.34 × 105 J kg–1]

4.3.5

Ikan

Mengandungi
air

Rajah 4.23

147
148

4.9Aktiviti

4.4.1

Gambar foto 4.3 Plastik udara
kembung dimampatkan

Hukum Gas4.4

Tekanan, Suhu dan Isi Padu Gas
Gambar foto 4.3 menunjukkan satu plastik udara kembung yang
digunakan dalam pembungkusan barangan. Apabila plastik tersebut
dimampatkan, udara yang mengisi plastik tersebut memberikan suatu
tentangan. Pemerhatian itu boleh dijelaskan dari segi kelakuan molekul
berdasarkan Teori Kinetik Gas.

Tujuan: Memerhatikan kelakuan molekul gas melalui simulasi komputer

Arahan:
1. Jalankan aktiviti ini dalam bentuk Think-Pair-Share.
2. Layari laman sesawang yang diberi untuk melihat simulasi mengenai kelakuan molekul

gas. Berdasarkan simulasi tersebut, bincangkan perkara berikut:
(a)  Pergerakan molekul gas
(b) Ruang yang diisi oleh molekul gas
(c) Arah pergerakan molekul
(d) Perlanggaran antara molekul gas dengan dinding bekas
(e)  Kesan pertambahan dan pengurangan tekanan, suhu

dan isi padu gas terhadap kelakuan molekul gas
3. Persembahkan hasil dapatan anda.

Jadual 4.8 menerangkan tekanan, suhu dan isi padu gas di dalam sebuah bekas tertutup
berdasarkan Teori Kinetik Gas.

Jadual 4.8 Tekanan, suhu dan isi padu gas berdasarkan Teori Kinetik Gas

Ciri gas Huraian

Tekanan •	 Molekul	gas	sentiasa	bergerak	secara	rawak.
•	 Apabila	molekul	gas	berlanggar	dengan	dinding	bekas	dan	melantun	balik,	daya

dikenakan ke atas dinding bekas itu.
•	 Daya	per	unit	luas	ialah	tekanan	gas	itu.

Suhu •	 Tenaga	kinetik	purata	molekul	meningkat	dengan	suhu	gas.

Isi padu •	 Molekul	gas	bebas	bergerak	dan	memenuhi	seluruh	ruang	bekas	itu.
•	 Isi	padu	gas	sama	dengan	isi	padu	bekasnya.

Simulasi kelakuan molekul
gas

https://bit.
ly/2CSb2zq

KIAK KMK
Bab 4 Haba

1494.4.1 4.4.2

Jadual 4.9 Unit S.I. dan unit lain bagi tekanan, suhu dan isi padu gas

Kuantiti Unit S.I. Simbol bagi
unit S.I. Unit lain

Tekanan, P pascal Pa cm Hg

Suhu, T kelvin K °C, °F

Isi padu, V (meter)3 m3 mm3, cm3, ml

Hubungan antara Tekanan dengan Isi Padu bagi
Suatu Gas
Gambar foto 4.4 menunjukkan sebuah bola senaman
yang termampat apabila seseorang duduk di atasnya.
Apakah yang berlaku kepada tekanan udara di dalam
bola itu? Gambar foto 4.4 Bola senaman

dimampatkan

Eksperimen 4.4
Inferens: Isi padu suatu gas mempengaruhi tekanan gas
Hipotesis: Semakin kecil isi padu gas, semakin tinggi tekanan gas
Tujuan: Menentukan hubungan antara isi padu dengan tekanan bagi suatu gas berjisim

tetap pada suhu malar
Pemboleh ubah:
(a) Dimanipulasikan: Isi padu, V
(b) Bergerak balas: Tekanan, P
(c) Dimalarkan: Suhu dan jisim udara
Radas: Picagari 100 ml, tiub getah, tolok tekanan dan kaki retort
Prosedur:
1. Sediakan susunan radas seperti yang ditunjukkan dalam

Rajah 4.24.

Omboh

Picagari 100 ml

Tiub getah
Kaki
retort

Tolok tekanan

Rajah 4.24

Layari laman web berikut untuk
menjalankan eksperimen
hukum Boyle secara interaktif.

https://bit.
ly/2HIdmwa

https://bit.
ly/2By7tit

149
150 4.4.2

2. Laraskan omboh supaya isi padu udara di dalam picagari ialah 100 ml. Kemudian,
sambungkan hujung picagari kepada tolok tekanan.

3. Ambil bacaan isi padu dan tekanan awal bagi udara di dalam picagari. Rekodkan bacaan
dalam Jadual 4.10.

4. Tolak omboh dengan perlahan sehingga isi padu udara di dalam picagari menjadi 90 ml.
Ambil bacaan tekanan udara itu dan rekodkan bacaan dalam jadual.

5. Ulangi langkah 4 dengan isi padu 80 ml, 70 ml dan 60 ml.
6. Rekodkan semua bacaan tekanan, P dalam jadual.

Keputusan:
Jadual 4.10

Isi padu, V / ml Tekanan, P / kPa 1
V

/ ml–1

60

70

80

90

100

Analisis data:
Plotkan graf tekanan, P melawan isi padu, V dan graf P melawan 1

V
.

Kesimpulan:
Apakah kesimpulan yang dapat dibuat daripada eksperimen ini?

Sediakan laporan yang lengkap bagi eksperimen ini.

Perbincangan:
1. Mengapakah picagari dengan isi padu yang lebih besar digunakan?
2. Mengapakah omboh itu ditolak dengan perlahan ke dalam picagari?

Eksperimen 4.4 menunjukkan bahawa tekanan gas bertambah apabila isi padu gas itu
dikurangkan. Apakah hubungan antara tekanan dengan isi padu suatu gas pada suhu malar?

150
Bab 4 Haba

1514.4.2

Berdasarkan Eksperimen 4.4, hubungan antara tekanan dengan isi padu bagi suatu gas
boleh dilihat melalui graf-graf dalam Rajah 4.25.

P

V0

P

1—V0

(a) Graf P melawan V (b) Graf P melawan 1
V

Rajah 4.25 Hubungan antara tekanan dengan isi padu gas

Graf P melawan V menunjukkan bahawa tekanan berkurang
dengan isi padu. Graf P melawan 1

V  pula menunjukkan satu garis
lurus yang melalui titik asalan. Hal ini membuktikan bahawa
tekanan berkadar songsang dengan isi padu.

SEJARAH
iNtegrasi

Robert Boyle (1627–1691)
merupakan seorang saintis
yang menekankan kaedah
saintifik semasa melakukan
penyiasatan. Melalui data
eksperimen, beliau membuat
kesimpulan bahawa isi padu
suatu gas berkadar songsang
dengan tekanan gas itu.

https://bit.
ly/2LghIw8

Hukum Boyle menyatakan bahawa tekanan berkadar songsang
dengan isi padu bagi suatu gas berjisim tetap pada suhu malar.

P ∝ 1
V

P = k( 1
V )

iaitu k ialah suatu pemalar
  P = tekanan gas (Pa)
  V = isi padu gas (m3)
 Dengan itu, PV = k

Katakan suatu gas mengalami perubahan tekanan dan isi padu
daripada keadaan 1 kepada keadaan 2.

Daripada PV = k,  keadaan awal gas, P1V1 = k
 keadaan akhir gas, P2V2 = k

Maka, P1V1 = P2V2

EduwebTV: Hukum Boyle

http://bit.
ly/2Mt0M6J
152 4.4.2

Rajah 4.26 menunjukkan suatu gas berjisim tetap
dimampatkan pada suhu malar. Apabila isi padu gas itu
dikurangkan, bilangan molekul yang sama bergerak dalam
ruang yang lebih kecil. Bilangan molekul per unit isi padu
bertambah. Hal ini menyebabkan kadar perlanggaran
antara molekul dengan dinding bekas bertambah. Daya per
unit luas pada permukaan dinding bekas turut bertambah.
Dengan itu, tekanan gas bertambah.

Rajah 4.26 Suatu gas berjisim tetap dimampatkan pada suhu malar

Contoh 1

Udara di dalam sebuah picagari tertutup mempunyai isi padu 60 cm3 dan tekanan 108 kPa.
Omboh picagari itu ditolak untuk memampatkan udara itu sehingga isi padu 48 cm3.
Hitungkan tekanan udara termampat itu.

Penyelesaian:

Langkah 
Senaraikan maklumat yang
diberi dengan simbol.

P1 = 108 kPa
P2 = tekanan udara termampat
V1 = 60 cm3

V2 = 48 cm3

Langkah 2
Kenal pasti dan tulis rumus
yang digunakan.

Suhu gas tidak berubah.
Rumus Hukum Boyle digunakan.
P1V1 = P2V2

Langkah 3
Buat gantian numerikal ke dalam
rumus dan lakukan penghitungan.

108 × 60 = P2 × 48

P2 = 108 × 60
48

= 135 kPa

1

4

2

4

3

1

4

2

4

3

BestariBestariINFO

BestariBestariINFO

BestariBestariINFO

BestariBestariINFO

Segi tiga PVT:

P V

T

Untuk Hukum Boyle, suhu
adalah malar.

P V

PV = pemalar
P1V1 = P2V2

Isi padu
dikurangkan

1

2

3
Bab 4 Haba

1534.4.3

Hubungan antara Isi Padu dengan Suhu bagi Suatu Gas
Gambar foto 4.5 menunjukkan sebuah botol plastik berisi udara di dalam peti sejuk. Apakah
yang berlaku kepada isi padu udara di dalam botol itu?

(a) Botol plastik sebelum disejukkan (b) Botol plastik selepas disejukkan
Gambar foto 4.5 Keadaan botol plastik di dalam peti sejuk sebelum dan selepas disejukkan

Eksperimen 4.5
Inferens: Suhu suatu gas mempengaruhi isi padu gas
Hipotesis: Semakin tinggi suhu, semakin besar isi padu gas
Tujuan: Menentukan hubungan antara suhu dengan isi padu bagi suatu gas berjisim tetap

pada tekanan malar
Pemboleh ubah:
(a) Dimanipulasikan: Suhu, θ
(b) Bergerak balas: Isi padu, V yang diwakili oleh panjang turus udara, L di dalam tiub kapilari
(c) Dimalarkan: Tekanan dan jisim udara
Radas: Tiub kapilari yang mengandungi udara terperangkap oleh satu turus asid sulfurik

pekat, bikar 500 ml, termometer, pembaris, penunu Bunsen, tungku kaki tiga, kasa
dawai, pengacau dan kaki retort

Bahan: Air, ais dan gelang getah
Prosedur:
1. Sediakan susunan radas seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 4.27.

Termometer
Pembaris

Tiub kapilari

AisGelang getah

Asid sulfurik pekat

Kasa dawai

Tungku kaki tiga
Penunu Bunsen

Bikar

Pengacau

Kaki retort

–1
0

0
10

20
30

40
50

60
70

80
90

10
0

11
0

0
1

2
3

4
5

6
7

8
9

10
11

12
13

14
15

16
17

18
19

20
21

22
23

24
25

26
27

28
29

30
cm Air–1
0

0
10

20
30

40
50

60

0
1

2
3

4
5

6
7

8
9

10
11

12
13

14
15

16
17

18
19

cm

L

Rajah 4.27
154 4.4.3

2. Panaskan air dengan perlahan dan kacau air itu secara berterusan sehingga suhu air itu
mencapai 30°C.

3. Ambil bacaan panjang turus udara, L dalam tiub kapilari itu. Rekodkan bacaan dalam
Jadual 4.11.

4. Ulangi langkah 2 dan 3 dengan suhu 40°C, 50°C, 60°C, 70°C dan 80°C.
5. Rekodkan semua bacaan panjang turus udara, L dalam Jadual 4.11.
Keputusan:

Jadual 4.11

Suhu, θ	/ °C Panjang turus udara, L / cm

30

40

50

60

70

80

Analisis data:
1. Plotkan graf panjang turus udara, L melawan suhu, θ. Paksi-θ hendaklah meliputi

julat 0°C hingga 100°C.
2. Ekstrapolasi graf L melawan θ sehingga θ = 0°C.
3. Plotkan semula graf L melawan θ dengan paksi-θ meliputi julat –300°C hingga 100°C.
4. Ekstrapolasi graf L melawan θ sehingga L = 0 cm.
Kesimpulan:
Apakah kesimpulan yang dapat dibuat daripada eksperimen ini?
Sediakan laporan yang lengkap bagi eksperimen ini.
Perbincangan:
1. Mengapakah air perlu sentiasa dikacau semasa dipanaskan?
2. Apakah andaian yang perlu dibuat supaya panjang turus udara yang terperangkap di

dalam tiub kapilari boleh mewakili isi padu udara tersebut?
 [Petunjuk: Isi padu turus udara, V = panjang turus udara, L × luas keratan rentas tiub

kapilari, A]

Isi padu gas bertambah apabila suhu gas itu dinaikkan. Pada suhu 0°C, udara yang
terperangkap di dalam tiub kapilari masih mempunyai suatu isi padu yang tertentu. Hal ini
menunjukkan bahawa pada suhu 0°C, molekul gas masih bergerak dan memenuhi ruang bekas.
Bab 4 Haba

1554.4.3

Rajah 4.28 menunjukkan graf V melawan θ yang diekstrapolasi sehingga V = 0 cm3.

V / cm3

θ / °C
0 100–273

Rajah 4.28 Ekstrapolasi graf V melawan θ

Pada suhu –273°C, molekul-molekul gas tidak lagi bergerak dan tidak dapat memenuhi
ruang. Oleh itu, isi padu gas menjadi sifar. Suhu –273°C ialah suhu paling rendah yang mungkin
dan dikenali sebagai sifar mutlak. Pada skala kelvin, sifar mutlak diberi nilai 0 kelvin atau 0 K.
Suhu yang dinyatakan dengan unit kelvin ialah suhu mutlak.

Jadual 4.12 Suhu dalam unit darjah Celsius, oC dan kelvin, K bagi tiga takat suhu

Takat suhu Suhu, θ	/ °C Suhu, T / K

Sifar mutlak –273 0

Ais lebur 0 273

Stim 100 373

Penukaran unit antara darjah Celsius, °C dengan kelvin, K
boleh dilakukan melalui persamaan yang berikut:

T = θ + 273
untuk θ °C dan T K

Rajah 4.29 menunjukkan graf V melawan T.

V / cm3

T /  K0

Rajah 4.29 Graf V melawan T bagi suatu gas

Graf V melawan T bagi suatu gas menunjukkan satu garis lurus yang melalui titik asalan.
Hal ini menunjukkan bahawa isi padu gas berkadar terus dengan suhu mutlak.

SEJARAH
iNtegrasi

Jacques Charles (1746-1823)
seorang ahli fizik dan kimia
Perancis telah menyiasat
bagaimana isi padu gas
bergantung pada suhu gas.
Justeru, beliau dapat membina
belon hidrogen yang pertama
dan berjaya menaiki belon itu
sehingga ketinggian 3.2 km.

https://bit.
ly/2GxHIoh
156

Hukum Charles menyatakan bahawa isi padu adalah berkadar
terus dengan suhu mutlak bagi suatu gas berjisim tetap pada
tekanan malar.

V ∝ T
V = kT
iaitu k ialah suatu pemalar
 T = suhu mutlak (K)
 V = isi padu gas (m3)

Dengan itu, V
T  = k

Katakan suatu gas mengalami perubahan isi padu dan suhu
daripada keadaan 1 kepada keadaan 2.

Daripada V
T  = k, keadaan awal gas:

V1

T1
 = k

keadaan akhir gas:
V2

T2
 = k

Maka,
V1

T1
 =

V2

T2

Rajah 4.30 menunjukkan suatu gas berjisim tetap dipanaskan pada tekanan malar. Apabila
suhu gas itu dinaikkan, tenaga kinetik purata molekul bertambah, iaitu molekul-molekul bergerak
dengan halaju yang lebih tinggi. Untuk mengekalkan tekanan gas yang malar, isi padu gas itu akan
bertambah supaya kadar perlanggaran molekul gas dengan dinding bekas tidak berubah.

Suhu
dinaikkan

Petunjuk
Halaju rendah
Halaju tinggi

Rajah 4.30 Suatu gas berjisim tetap dipanaskan pada tekanan malar

EduwebTV: Hukum Charles

http://bit.
ly/2HlLiSZ

4.4.3

BestariBestariINFO

BestariBestariINFO

BestariBestariINFO

Untuk Hukum Charles, tekanan
adalah malar.

T

V

V
T  = pemalar
V1

T1
 =

V2

T2

156
157

Hubungan antara Tekanan dengan Suhu bagi Suatu Gas
Gambar foto 4.6 menunjukkan tekanan udara di dalam tayar sebuah kereta diukur pada suatu hari
yang panas. Pemandu kereta menyentuh tayar selepas perjalanan dan mendapati tayar itu lebih
panas daripada sebelum perjalanan. Gambar foto 4.7 pula menunjukkan bacaan tolok tekanan pada
sebelum dan selepas perjalanan. Apakah yang berlaku kepada tekanan udara di dalam tayar tersebut?

4.4.3 4.4.4

Contoh 1

Satu gelembung udara mempunyai isi padu 1.2 cm3 pada suhu 27°C. Berapakah isi padu
gelembung udara itu jika suhunya meningkat kepada 47°C?

Penyelesaian:

Langkah 
Senaraikan maklumat yang
diberi dengan simbol.

V1 = 1.20 cm3
V2 = Isi padu akhir udara
T1 = (27 + 273) = 300 K
T2 = (47 + 273) = 320 K

Langkah 2
Kenal pasti dan tulis rumus
yang digunakan.

Tekanan gas itu malar.
Rumus Hukum Charles digunakan.

V1

T1

= V2

T2

Langkah 3
Buat gantian numerikal ke dalam
rumus dan lakukan penghitungan.

1.2
300

=
V2

320

V2 = 1.2 × 320
300

= 1.28 cm3

157

Gambar foto 4.6 Tekanan udara tayar
kereta diukur Gambar foto 4.7 Bacaan tolok tekanan

(a) Sebelum perjalanan

(b) Selepas perjalanan

Bab 4 Haba

1

4

2

4

3

1

4

2

4

3

1

4

4

2

4

4

3
158

Inferens: Suhu suatu gas mempengaruhi tekanan gas
Hipotesis: Semakin tinggi suhu, semakin tinggi tekanan gas
Tujuan: Menentukan hubungan antara suhu dengan tekanan bagi suatu gas berjisim tetap

pada isi padu malar
Pemboleh ubah:
(a) Dimanipulasikan: Suhu, θ
(b) Bergerak balas: Tekanan, P
(c) Dimalarkan: Isi padu dan jisim udara
Radas: Kelalang dasar bulat, bikar besar, termometer, tolok tekanan, penunu Bunsen, tungku

kaki tiga, pengacau dan kaki retort
Bahan: Air dan ais
Prosedur:
1. Sediakan susunan radas seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 4.31.

Termometer

Pengacau

Bikar

Kaki
retort

Penunu
Bunsen

Kelalang
dasar bulat

Kasa dawai

Tungku kaki
tiga

Blok
kayu

Tolok tekanan

Tiub
getah

–1
0

0
10

20
30

40
50

60
70

80
90

10
0

11
0

Rajah 4.31

2. Panaskan air dengan perlahan dan kacau air itu secara berterusan sehingga suhu air itu
mencapai 30°C.

3. Ambil bacaan tekanan udara, P di dalam kelalang itu. Rekodkan bacaan dalam
Jadual 4.13.

4. Ulangi langkah 2 dan 3 dengan suhu 40°C, 50°C, 60°C, 70°C dan 80°C.
5. Rekodkan semua bacaan tekanan udara, P dalam Jadual 4.13.

4.4.4

Eksperimen 4.6
Bab 4 Haba

1594.4.4

Eksperimen 4.6 menunjukkan bahawa tekanan gas bertambah apabila suhu gas itu dinaikkan.
Rajah 4.32 menunjukkan graf P melawan θ yang diekstrapolasi sehingga P = 0 kPa.

P / kPa

θ / °C
0 100–273

Rajah 4.32 Ekstrapolasi graf P melawan θ

Keputusan:
Jadual 4.13

Suhu, θ	/ °C Tekanan udara, P / kPa

30

40

50

60

70

80

Analisis data:
1. Plotkan graf tekanan, P melawan suhu, θ. Paksi-θ hendaklah meliputi julat –300°C

hingga 100°C.
2. Ekstrapolasi graf itu sehingga P = 0 kPa. Tentukan nilai suhu apabila tekanan, P = 0 kPa.

Kesimpulan:
Apakah kesimpulan yang dapat dibuat daripada eksperimen ini?

Sediakan laporan yang lengkap bagi eksperimen ini.

Perbincangan:
1. Apakah kelebihan menggunakan kelalang dasar bulat untuk pemanasan udara?
2. Termometer direndam di dalam bikar besar berisi air. Apakah andaian yang perlu dibuat

supaya bacaan termometer ialah suhu udara di dalam kelalang dasar bulat?
160 4.4.4

Graf P melawan θ menunjukkan bahawa tekanan gas
bertambah secara linear apabila suhu gas itu dinaikkan. Pada
suhu 0 °C, molekul gas masih bergerak dan gas itu mempunyai
tekanan. Pada suhu –273 °C, iaitu sifar mutlak, molekul gas
tidak lagi bergerak dan tidak berlanggar dengan dinding
bekas. Tekanan gas itu menjadi sifar. Rajah 4.33 menunjukkan
graf P melawan T.

P / kPa

T /  K0

Rajah 4.33 Graf P melawan T

Graf P melawan T bagi suatu gas ialah satu garis lurus yang
melalui titik asalan. Hal ini menunjukkan bahawa tekanan gas
berkadar terus dengan suhu mutlak.

Hukum Gay-Lussac menyatakan bahawa tekanan adalah
berkadar terus dengan suhu mutlak bagi suatu gas berjisim
tetap pada isi padu malar.

P ∝ T
 P = kT
 iaitu k ialah suatu pemalar
  P = tekanan (Pa)
  T = suhu mutlak (K)
 Dengan itu, P

T
 = k

Katakan suatu gas mengalami perubahan tekanan dan suhu
daripada keadaan 1 kepada keadaan 2.

Daripada P
T

= k, keadaan awal gas:
P1

T1
 = k

keadaan akhir gas:
P2

T2
 = k

Maka,
P1

T1
 =

P2

T2

SEJARAH
iNtegrasi

SEJARAH
iNtegrasi

Joseph Louis Gay-Lussac
(1778–1850) seorang ahli
fizik dan kimia Perancis yang
membuat pengajian kuantitatif
tentang ciri-ciri gas. Beliau juga
menyiasat medan magnet Bumi
dan komposisi atmosfera pada
altitud tinggi. Selain itu, beliau
menemui dua unsur baharu,
iaitu boron dan iodin.

https://bit.
ly/2Lsd1zR

BestariBestariINFO

BestariBestariINFO

BestariBestariINFO
BestariBestariINFO

Untuk Hukum Gay-Lussac,
isi padu adalah malar.

T

P

P
T  = pemalar
P1

T1
 =

P2

T2

Hukum Gay-Lussac

https://bit.
ly/2R8lRbc
Bab 4 Haba

161

Contoh 1

4.4.4

Gas di dalam sebuah silinder keluli tertutup mempunyai tekanan 180 kPa pada suhu 25°C.
Berapakah tekanan gas itu apabila silinder dipanaskan sehingga suhu 52°C?

Penyelesaian:

Langkah 
Senaraikan maklumat yang
diberi dengan simbol.

P1 = 180 kPa
P2 = Tekanan akhir gas
T1 = (25 + 273) = 298 K
T2 = (52 + 273) = 325 K

Langkah 2
Kenal pasti dan tulis rumus
yang digunakan.

Isi padu gas itu malar.
Rumus Hukum Gay-Lussac digunakan.
P1

T1

=
P2

T2

Langkah 3
Buat gantian numerikal ke dalam
rumus dan lakukan penghitungan.

180
298  =

P2

325

P2 =
180 × 325

298
  = 196.3 kPa

Rajah 4.34 menunjukkan suatu gas berjisim tetap dipanaskan pada isi padu malar. Apabila
suhu gas itu dinaikkan, tenaga kinetik purata molekul bertambah, iaitu molekul-molekul bergerak
dengan halaju yang lebih tinggi. Oleh sebab isi padu gas tidak berubah, kadar perlanggaran
molekul gas dengan dinding bekas bertambah. Daya per unit luas pada permukaan dinding bekas
turut bertambah. Dengan itu, tekanan gas itu bertambah.

Suhu
dinaikkan

Petunjuk
Halaju rendah
Halaju tinggi

Rajah 4.34 Suatu gas berjisim tetap dipanaskan pada isi padu malar

161

1

4

2

4

3

1

4

2

4

3

1

4

2

4

3
162162

Contoh 2

Contoh 1

4.4.5

Gambar foto 4.8 menunjukkan sebuah picagari dengan muncungnya
ditutup. Udara di dalam picagari itu mempunyai isi padu awal 7.5 cm3
dan tekanan 105 kPa. Udara itu dimampatkan kepada isi padu 2.5 cm3.
Berapakah tekanan udara termampat di dalam picagari itu?

Penyelesaian:

Langkah 
Senaraikan maklumat yang
diberi dengan simbol.

P1 = 105 kPa
P2 = tekanan udara termampat
V1 = 7.5 cm3

V2 = 2.5 cm3

Langkah 2
Kenal pasti dan tulis rumus
yang digunakan.

P1V1 = P2V2

Langkah 3
Buat gantian numerikal ke dalam
rumus dan lakukan penghitungan.

105 × 7.5 = P2 × 2.5

P2 = 105 × 7.5
2.5

= 315 kPa

Udara dengan isi padu 0.24 m3 di dalam sebuah silinder yang boleh mengembang
dipanaskan daripada suhu 27oC kepada 77oC pada tekanan malar. Berapakah isi padu
udara itu pada suhu 77oC?

Penyelesaian:

V1 = 0.24 m3

V2 = Isi padu akhir udara
T1 = (27 + 273)

= 300 K
T2 = (77 + 273)

= 350 K

V1

T1

=
V2

T2

0.24
300  =

V2

350

V2 = 0.24 × 350
300

= 0.28 m3

Gambar foto 4.8

Menyelesaikan Masalah Melibatkan Tekanan, Suhu dan Isi Padu Suatu Gas Berjisim
Tetap dengan Menggunakan Rumus dari Hukum-hukum Gas

1

4

2

4

3

1

2

3

1

4

2

4

3
Bab 4 Haba

Contoh 3

4.4.5

Tekanan dan suhu awal bagi udara di dalam tayar sebuah kereta masing-masing ialah 210 kPa
dan 25°C. Selepas suatu perjalanan, tekanan udara di dalam tayar itu ialah 240 kPa.
Hitungkan suhu udara di dalam tayar itu dalam °C.

Penyelesaian:

Anggap isi padu tayar tidak berubah. Hukum Gay-Lussac digunakan.

P1 = 210 kPa
P2 = 240 kPa

T1 = 25°C + 273
 = 298 K
T2 = Suhu akhir udara

P1

T1

=
P2

T2

210
298  = 240

T2

T2 = 240 × 298
210

= 340.6 K

Suhu akhir udara = 340.6 – 273
 = 67.6°C

Latihan Formatif 4.4

1. Nyatakan kuantiti fizik yang malar dalam hukum Boyle, hukum Charles dan hukum
Gay-Lussac.

2. Sebuah picagari mengandungi 50 cm3 udara pada tekanan 110 kPa. Hujung picagari itu
ditutup dan ombohnya ditolak dengan perlahan sehingga isi padu udara menjadi 20 cm3.
Berapakah tekanan udara termampat di dalam picagari itu?

3. Satu gelembung udara yang terperangkap di bawah sehelai daun di dalam sebuah tasik
mempunyai isi padu 1.60 cm3 pada suhu 38°C. Hitungkan isi padu gelembung jika suhu air
di dalam tasik turun kepada 26°C.

4. Tekanan di dalam sebuah silinder gas ialah 175 kPa pada suhu 27°C. Haba daripada sebuah
relau yang berhampiran menyebabkan tekanan gas bertambah kepada 300 kPa. Berapakah
suhu gas di dalam silinder itu?

5. Rajah 4.35 menunjukkan susunan radas untuk
mengkaji hubungan antara tekanan dengan suhu
bagi udara di dalam sebuah kelalang dasar bulat.
(a) Kenal pasti empat aspek dalam susunan

radas ini yang boleh menjejaskan kejituan
keputusan eksperimen ini.

(b) Cadangkan pengubahsuaian yang perlu
dilakukan untuk membaiki kelemahan
yang dikenal pasti.

Termometer

Kelalang
dasar bulat

Ais

Kaki
retort

Penunu
Bunsen

Air
Kasa
dawai
Tungku
kaki tiga

Tolok
tekanan

Tiub
getah

–1
0

0
10

20
30

40
50

60
70

80
90

10
0

11
0

Rajah 4.35

163
Ke
se

im
ba

ng
an

T
er

m
a

M
ua

ta
n

H
ab

a
Te

nt
u

H
ab

a
Pe

nd
am

T
en

tu
H

uk
um

G
as

Ke
se

im
ba

ng
an

te

rm
a

da
la

m

ke
hi

du
pa

n
ha

ria
n

M
em

an
as

ka
n

ob
je

k
Ta

ka
t

le
bu

r a
is,

0°

C

Ta
ka

t
di

di
h

ai
r,

10
0°

C

M
en

ye
ju

kk
an

ob

je
k

M
en

en
tu

u
ku

r s
eb

ua
h

te
rm

om
et

er
 c

ec
ai

r d
al

am

ka
ca

m
en

gg
un

ak
an

d
ua

ta

ka
t t

et
ap

H
ub

un
ga

n
an

ta
ra

te
ka

na
n

de
ng

an
 is

i p
ad

u
ba

gi
 su

at
u

ga
s

Ap
lik

as
i d

al
am

•
Ke

hi
du

pa
n
ha
ria

n
•
Ke

ju
ru
te
ra
an
	b
ah
an

•
Fe
no

m
en
a
al
am

H
ab

a
pe

nd
am

te

nt
u

pe
la

ku
ra

n
H

ab
a

pe
nd

am

te
nt

u
pe

ng
ew

ap
an

H
ub

un
ga

n
an

ta
ra

te
ka

na
n

de
ng

an
 su

hu

ba
gi

su
at

u
ga

s

H
ub

un
ga

n
an

ta
ra

is
i p

ad
u

de
ng

an
 su

hu

ba
gi

su
at

u
ga

s

Pt
 =

m
l

c
=

Q m
∆θ

H
ab

a

Pe
m

an
as

an

el
ek

tr
ik

Ap
lik

as
i d

al
am

ke

hi
du

pa
n

•
Si
st
em

p
en
ye
ju
ka
n

da
la

m
 p

et
i s

ej
uk

•
Pe
ny
ej
at
an
	p
el
uh

•
Pe
ng

uk
us
an
	m

ak
an
an

ht
tp

://
bi

t.
ly

/2
FQ

yU
bd

H
uk

um
 B

oy
le

P 1V
1 =

P
2V

2

H
uk

um
 G

ay
-

Lu
ss

ac
P 1 T 1

=
 P 2 T 2

H
uk

um
 C

ha
rle

s
V

1 T 1
 =

V
2 T 2

164

Q
 =

m
l
Bab 4 Haba

165

REFLEKSI KENDIRIREFLEKSI KENDIRI

1. Perkara baharu yang saya pelajari dalam bab haba ialah ✎ .

2. Perkara paling menarik yang saya pelajari dalam bab haba ialah ✎ .

3. Perkara yang saya masih kurang fahami atau kuasai ialah ✎ .

4. Prestasi anda dalam bab ini.

Kurang  1 2 3 4 5   Sangat
baik baik

5. Saya perlu ✎  untuk meningkatkan prestasi saya
dalam bab ini.

Muat turun dan cetak
Refleksi Kendiri Bab 4

http://bit.
ly/2QNfBBp

1. Gambar foto 1 menunjukkan sebuah mesin penyuntik stim
yang boleh menyalurkan stim ke dalam air di dalam gelas.
(a) Apakah maksud haba pendam?
(b) Terangkan bagaimana air di dalam gelas dipanaskan

oleh stim yang disuntik ke dalamnya.
(c) Apakah kelebihan pemanasan air melalui kaedah

suntikan stim?

2. Tandakan (✓) bagi situasi yang menunjukkan keseimbangan terma.

Situasi Tandakan (✓)

(a) Satu objek panas dan satu objek sejuk diletakkan bersebelahan.

(b) Satu objek dipanaskan oleh sumber api berhampiran.

(c) Dua objek pada suhu yang sama dan bersentuhan supaya haba
dapat dipindahkan antara satu sama lain tetapi tiada pemindahan
haba bersih berlaku.

(d) Dua objek pada suhu yang sama tetapi dipisahkan oleh satu
penghalang haba.

Gambar foto 1

Penilaian PrestasiPenilaian Prestasi
166

3. Bongkah A mempunyai nilai muatan haba tentu yang tinggi dan bongkah B mempunyai
nilai muatan haba tentu yang rendah. Jika kedua-dua bongkah mempunyai jisim yang sama,
(a) bongkah yang manakah memerlukan lebih banyak tenaga untuk kenaikan suhu

sebanyak 10°C?
(b) bongkah yang manakah lebih cepat menjadi panas sekiranya dibekalkan dengan haba

yang sama? Terangkan jawapan anda.

4. (a) Definisikan haba pendam tentu.
(b) Jisim seketul ais yang sedang melebur berkurang sebanyak 0.68 kg. Berapakah kuantiti

haba yang telah diserap daripada persekitaran oleh ketulan ais itu?
 [Haba pendam tentu pelakuran ais = 3.34 × 105 J kg–1]

5. (a) Apakah maksud haba pendam tentu pengewapan?
(b) Rajah 1 menunjukkan graf jisim air, m melawan masa, t apabila air di dalam sebuah

bikar dipanaskan oleh pemanas elektrik dengan kuasa 1 800 W. Pada masa, t = 360 s,
air itu mula mendidih. Hitungkan:

Jisim, m / g

Masa, t / s0

200

360 710

480

Rajah 1
(i) jisim air yang mendidih menjadi stim dari  t = 360 s hingga t = 710 s.
(ii) haba pendam tentu pengewapan air.

6. Sebentuk cincin emas berjisim 5.5 g mengalami peningkatan suhu dari 36°C hingga 39°C.
Berapakah tenaga haba yang telah diserap oleh cincin tersebut?

[Diberi nilai muatan haba tentu emas ialah 300 J kg–1 °C–1]

7. Gambar foto 2 menunjukkan label kuasa bagi sebuah
  cerek elektrik.

(a) Berapakah kuasa maksimum cerek elektrik itu?
(b) Hitungkan masa yang diambil oleh cerek itu untuk

mengubah 0.5 kg air yang mendidih pada suhu 100°C
kepada stim pada suhu 100°C apabila cerek tersebut
beroperasi pada kuasa maksimum.

[Haba pendam tentu pengewapan air = 2.26 × 106 J kg–1]
(c) Apakah andaian yang dibuat dalam perhitungan anda di 7(b)?

Gambar foto 2
Bab 4 Haba

167

8. Udara di dalam tayar sebuah kereta lumba mempunyai tekanan 220 kPa pada suhu awal
27°C. Selepas suatu perlumbaan, suhu udara itu meningkat kepada 87oC.
(a) Hitungkan tekanan udara di dalam tayar selepas perlumbaan.

(b) Apakah andaian yang anda buat di 8(a)?

9. Satu gelembung udara terperangkap di bawah sehelai daun yang terapung di permukaan
air sebuah tasik. Isi padu gelembung udara ialah 3.6 cm3 apabila suhu ialah 20°C.
(a) Berapakah isi padu udara yang terperangkap apabila suhu air telah meningkat

kepada 38°C?
(b) Nyatakan tiga andaian yang perlu dibuat dalam penghitungan di 9(a).

10. Rajah 2 menunjukkan ketulan ais sedang dipanaskan oleh pemanas rendam 500 W selama
80 saat. Ketulan ais yang melebur dikumpulkan di dalam sebuah bikar.
[Haba pendam tentu pelakuran ais ialah 3.34 × 105 J kg–1]

Pemanas
rendam

Kaki retort

Corong
turas

Ais
Bekalan kuasa

Bikar

Air

0

2
4 6

8

10 0

2
4 6

8

10

Rajah 2

(a)  Apakah yang dimaksudkan dengan haba pendam tentu pelakuran?
(b)  Mengapakah suhu tidak berubah apabila ketulan ais berubah menjadi cecair?
(c)  Hitungkan:

(i)  tenaga yang diserap oleh ketulan ais.
(ii) jisim ketulan ais yang sudah melebur.

(d) Apakah andaian yang dibuat dalam penghitungan anda di 10(c)?

11. Sebuah cerek elektrik diisi dengan 500 g air pada suhu 30°C. Kuasa elemen pemanas cerek
ialah 0.8 kW. Anggap bahawa semua haba dari elemen pemanas dipindahkan ke air.

[Diberi nilai muatan haba tentu air ialah 4 200 J kg–1 °C–1.]
(a) Hitungkan:

(i) tenaga haba yang diperlukan untuk menaikkan suhu air kepada 100°C.
(ii) masa yang diambil oleh cerek untuk memanaskan air kepada suhu 100°C.

(b) Mengapakah pemegang cerek diperbuat daripada plastik?
(c) Mengapakah elemen pemanas cerek diperbuat daripada logam?
(d) Elemen pemanas cerek diletakkan di dasar cerek. Terangkan sebab.
168

Sudut Pengayaan

14.  Khairi memesan secawan air kopi susu panas di sebuah restoran. Beliau mendapati air
kopi susu yang disediakan terlalu panas. Gambar foto 4 menunjukkan dua cara yang
dicadangkan untuk menyejukkan air kopi susu tersebut.

Cara A Cara B

Gambar foto 4
(a) Bincangkan kesesuaian antara cara A dengan B untuk menyejukkan air kopi susu di

dalam cawan.
(b) Nyatakan pilihan anda. Berikan sebab bagi pilihan anda.

Ais

Ais

12. Satu bahan mempunyai jisim 250 g. Bahan tersebut kehilangan 5 625 J haba apabila
disejukkan sehingga mencapai penurunan suhu sebanyak 25°C.
(a) Hitungkan muatan haba tentu bahan tersebut. Kenal pasti bahan tersebut berdasarkan

Jadual 4.2 yang telah dilengkapkan di halaman 128.
(b) Jelaskan kegunaan bahan tersebut berdasarkan muatan haba tentunya.

13. Gambar foto 3 menunjukkan sebuah bekas pengukus. Amin
mendapat permintaan daripada sebuah pasar raya untuk
membekalkan 400 biji pau pada setiap hari. Cadang dan
terangkan reka bentuk bekas pengukus yang diperlukan oleh
Amin dari segi ketahanan dan keupayaan mengukus pau dalam
jumlah yang banyak dalam masa yang singkat.

Gambar foto 3


Modul Soalan Topikal Cemerlang Amanjaya SPM  2018 - Tasawwur Islam SET 6

© 2018 Sektor Pendidikan Islam, JPN Perak

1

MODUL CEMERLANG SET 6

TINGKATAN PEL TAJUK

4 PEL 16 Sistem Kehakiman Islam

5 PEL 9 Isu, Masalah dan Cara Penyelesaian Masalah  Menurut Islam.

PELAJARAN 16 SISTEM KEHAKIMAN ISLAM

TINGKATAN 4

KERTAS 1

BAHAGIAN  A/B

1. Prinsip seorang hakim adalah __________________

A Keadilan

B Keilmuan

C Kejujuran

D Kebijaksanaan

2. Matlamat utama Sistem Kehakiman Islam adalah _____________________

A Mengatur kehidupan manusia atas dasar amar ma’aruf nahi mungkar

B Melahirkan masyarakat yang mengamalkan cara hidup Islam.

C Memupuk nilai-nilai bekerjasama dalam masyarakat.

D Menegakkan keadilan menghapus kezaliman.

3. Manakah di antara berikut bukan prinsip kehakiman dalam Islam.

A Bersumber daripada Allah s.w.t.

B Mempunyai keilmuan yang tinggi.

C Menyeru kebaikan mencegah kemungkaran.

D Menegakkan keadilan menghapus kezaliman.

4. Manakah antara berikut bukan cara menegakkan keadilan dalam Sistem Kehakiman

Islam?

A  Hukuman yang setimpal mengikut kesalahan.

B  Menjatuhi hukuman mengikut bangsa dan agama.

C  Hukuman dilaksanakan apabila terdapat bukti dan saksi yang sah.

D  Hukumannya berbentuk pengajaran dan pencegahan kepada semua

pihak.

5.  Keistimewaan sistem kehakiman Islam ialah:

I Mendidik jiwa agar mentaati Allah s.w.t.

II Memajukan negara dalam pelbagai aspek.

III Balasan dan hukuman yang setimpal dengan kesalahan.

IV Undang-undang dan hukumannya kekal dan tidak berubah.

A I, II dan III

B I, II dan IV

C I, III dan IV

D II, III dan IV
Modul Soalan Topikal Cemerlang Amanjaya SPM  2018 - Tasawwur Islam SET 6

© 2018 Sektor Pendidikan Islam, JPN Perak

2

Soalan 6 hingga 8

Lengkapkan pernyataan berikut

6.

___________ tidak boleh menyebelahi mana-mana pihak sama ada pendakwa atau

tertuduh.

7.

Hakim hendaklah _______________ dan amanah dalam tugasnya.

8.

Hakim tidak boleh mensabitkan kesalahan jika ada _________________.

Soalan 9 hingga 10

Tuliskan istilah yang bersesuaian dengan pernyataan berikut di dalam ruangan yang disediakan.

9

Menyandarkan sesuatu hukum yang tiada hukumnya

mengikut nas kepada sesuatu hukum asal.

10

Hasil ijtihad majoriti ulama dalam sesuatu perkara pada

masa tertentu yang tidak jelas nasnya sama ada dalam al-

Quran atau Hadis.

PELAJARAN 17 SISTEM KEHAKIMAN ISLAM

KERTAS 2

1 Terangkan dua matlamat utama  kehakiman Islam dalam sesebuah

negara.

i.________________________________________________________

ii.________________________________________________________

2x2m=4m

2 Senaraikan dua sumber dalam sistem kehakiman Islam

i.________________________________________________________

ii._______________________________________________________

2x1m=2m

JAWAPAN PELAJARAN 16

1 A 6 Hakim

10

2 D 7 Jujur

3 B 8 Keraguan

4 B 9 Qias

5 C 10 Ijmak
Modul Soalan Topikal Cemerlang Amanjaya SPM  2018 - Tasawwur Islam SET 6

© 2018 Sektor Pendidikan Islam, JPN Perak

3

3 Jelaskan dua  tanggungjawab seorang hakim menurut Islam

i.____________________________________________________________

ii.___________________________________________________________

2x2m=4m

JAWAPAN KERTAS 2

1 Dua matlamat utama kehakiman Islam dalam sesebuah negara iaitu:

- menegakkan keadilan /(I) tanpa mengira bangsa dan warna kulit

/(H)

- menentang kezaliman / (I) supaya rakyat hidup aman damai /(H)

- membela orang yang dizalimi/ (I) agar keadilan dapat ditegakkan

/(H)

2x2m=4m

2 Empat sumber dalam sistem kehakiman:

- Al –Quran

- Al – Hadis

- Al –Ijmak

- Al – Qias

2x1m=2m

3 Dua  tanggungjawab seorang hakim menurut islam ialah :

- Menjatuhkan hukuman dengan adil (I) tanpa mengira taraf

seseorang (H)

- Tidak menjatuhkan hukuman ketika marah (I) yang menyebabkan

akan berlaku ketidakadilan dalam perbicaraan  (H).

- Menjatuhkan hukuman tanpa ragu (I) kepada orang yang bersalah

(H)

- Membebaskan tertuduh jika terdapat keraguan (I) semasa proses

penghakiman berlangsung (H)

2x2m=4m
Modul Soalan Topikal Cemerlang Amanjaya SPM  2018 - Tasawwur Islam SET 6

© 2018 Sektor Pendidikan Islam, JPN Perak

4

PELAJARAN 9 ISU  PENYELESAIAN MASALAH

TINGKATAN 5

1

Carta aliran di atas merupakan langkah yang diambil oleh guru ketika

menyelesaikan masalah pergaduhan pelajar.

X ialah

A.  Melakukan penilaian semula

B.  Menerangkan akibat perbuatan berkenaan

C.  Mengenalpasti punca masalah secara terperinci

D.  Memberi nasihat dengan cara yang penuh hikmah

Kepercayaan dan keyakinan yang teguh kepada Allah SWT.

2.

Pernyataan di atas merujuk kepada penyelesaian masalah berasaskan

A. Ibadah

B.  Syariah

C.  Akhlak

D.  Aqidah

Bangsa yang ketinggalan dalam pendidikan akan mundur

3 Antara yang berikut yang manakah cara penyelesaian masalah ketinggalan

pendidikan melalui syariat?

A.  Menghormati orang yang berilmu

B.  Berdedikasi dalam mentuntut ilmu

C.  Mewajibkan umatnya menuntut ilmu

D.  Menyebarkan ilmu kepada orang tertentu

4. Antara yang berikut yang manakah cara menghindari masalah ‘menghidu gam’

dalam kalangan remaja?

A.  Mengelakkan diri daripada terlibat dengan rakan sebaya

B.  Melibatkan diri dalam pelbagai aktiviti

C.  Mengenakan tindakan tegas

D.  Menghayati ajaran agama

Mengenal pasti masalah yang berlaku

X

Mengenal pasti kaedah dan strategi untuk menyelesaikan masalah

Menguji dan mengaplikasikan kaedah penyelesaian masalah
Modul Soalan Topikal Cemerlang Amanjaya SPM  2018 - Tasawwur Islam SET 6

© 2018 Sektor Pendidikan Islam, JPN Perak

5

5. Setiap masalah adalah ujian daripada Allah SWT.

Bagaimanakah anda menghadapi ujian tersebut?

I.   Bertawakal kepada Allah SWT

II.  Berdoa kepada Allah SWT

III. Berserah diri kepada nasib

IV. Muhasabah diri

A.  I, II dan III

B.  I, II dan IV

C.  I, III dan IV

D.  II, III dan IV

BAHAGIAN B

Tulis istilah yang bersesuaian dengan pernyataan berikut dalam ruangan  yang disediakan.

6.
Segala  hukum dan peraturan yang telah ditetapkan

oleh Allah kepada manusia

7.
Menghasilkan  atau membawa pembaharuan ke arah

yang lebih baik

Soalan hingga 8 – 10

Tentukan pernyataan di bawah dengan menandakan ( X ) dan ( Y ) dalam ruangan yang disediakan.

X Kekuatan ekonomi  Y Jati diri ummah

Pernyataan Jawapan

8 Umat Islam perlu  mempunyai ilmu dan kepakaran dalam pebagai  bidang

9 Kefakiran  membawa  seseorang kepada  kekufuran

10 Umat Islam dapat berdikari dan tidak mengharapkan bantuan orang lain.
Modul Soalan Topikal Cemerlang Amanjaya SPM  2018 - Tasawwur Islam SET 6

© 2018 Sektor Pendidikan Islam, JPN Perak

6

PELAJARAN 9 ISU  PENYELESAIAN MASALAH

KERTAS 2

KERTAS 2

1. Nyatakan  maksud perpaduan ummah?                                                                ( 2 markah )

_______________________________________________________________________

_______________________________________________________________________

2. Jelaskan dua langkah bagi menyelesaikan masalah  perpaduan ummah.           ( 4 markah )

_______________________________________________________________________

_______________________________________________________________________

3. Terangkan dua cara memupuk perpaduan dalam kalangan pelajar.                 ( 4 markah )

________________________________________________________________________

________________________________________________________________________

JAWAPAN KERTAS 2

1 Maksud perpaduan ummah :

Perpaduan ummah bermaksud sebuah masyarakat yang hidup sayang-menyayangi  antara

satu sama lain.

2 Dua langkah bagi menyelesaikan masalah  perpaduan ummah :

-Melalui akidah (I) iaitu kepercayaan yang sama kepada Allah yang Maha Esa (H).

-Melalui syariat (I) di mana Islam telah mensyariatkan kewajipan berzakat dan sedekah

untuk mengeratkan perpaduan (H).

-Melalui akhlak (I) di mana Islam memerintahkan umatnya  supaya bersifat toleransi dan

hormat-menghormati(H).

3 Cara memupuk perpaduan dalam kalangan pelajar :

-Sayang menyayangi di antara satu sama lain (I) seperti sambutan hari lahir (H).

JAWAPAN PELAJARAN 9

1 C 6 SYARIAT

10

2 D 7 INOVATIF

3 C 8 X

4 D 9 Y

5 B 10 X
Modul Soalan Topikal Cemerlang Amanjaya SPM  2018 - Tasawwur Islam SET 6

© 2018 Sektor Pendidikan Islam, JPN Perak

7

-Bantu membantu diantara satu sama lain  (I)seperti gotong royong perdana (H).

-Hormat-menghormati  diantara satu sama lain(I) seperti ziarah menziarahi waktu

perayaan(H).