Teflon

Ikatan Kimia5
BAB

Ikatan kimia
 Ikatan ion
 Daya tarikan

elektrostatik
 Ikatan kovalen
 Ikatan hidrogen
 Ikatan datif
 Ikatan logam
 Daya tarikan van

der Waals

Kata KunciKata Kunci

Apakah yang akan anda pelajari?
5 .1	 Asas	Pembentukan	Sebatian
5 .2	 Ikatan	Ion
5 .3	 Ikatan	Kovalen
5 .4	 Ikatan	Hidrogen
5 .5	 Ikatan	Datif
5 .6	 Ikatan	Logam
5 .7	 Sebatian	Ion	dan	Sebatian	Kovalen

108
Apakah	maksud	ikatan	kimia?

Mengapakah	etanol	boleh	larut	di
dalam	air?

Bagaimanakah	ikatan	datif	terbentuk?

Dato' Dr. Sheikh Muszaphar Shukor ialah angkasawan
pertama Malaysia yang dihantar ke angkasa lepas.
Semasa berada di angkasa lepas, beliau perlu memakai
sut angkasa.

Sut angkasa direka khusus untuk melindungi badan
angkasawan daripada persekitaran angkasa. Tahukah
anda terdapat lima lapisan di dalam sut angkasa? Lapisan
itu terdiri daripada lapisan dalam yang diperbuat
daripada kapas, diikuti dengan lapisan nilon biru, lapisan
nilon hitam, lapisan Teflon dan akhir sekali nilon putih
di bahagian luar. Semua lapisan nilon dan lapisan Teflon
merupakan makromolekul yang dibentuk daripada
sebatian kovalen melalui ikatan kovalen, iaitu sejenis
ikatan kimia yang kuat.

Buletin

109
Asas Pembentukan Sebatian5.1

Natrium, Na yang dipanaskan boleh bertindak balas secara reaktif
dengan gas klorin, Cl2 untuk membentuk pepejal putih. Tahukah
anda bahawa pepejal putih ini merupakan garam biasa yang
anda gunakan dalam kehidupan harian? Namun, tiada sebatian
terbentuk apabila natrium, Na dipanaskan dengan gas neon, Ne.
Mengapakah ini berlaku?

Sebatian terbentuk apabila dua atau lebih unsur bergabung. Tahukah anda bagaimana unsur
bergabung untuk menghasilkan sebatian?

Menonton tayangan video tentang pembentukan sebatian

1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
 2. Tonton klip video tentang pembentukan sebatian

melalui pemindahan elektron (ikatan ion) dan
perkongsian elektron (ikatan kovalen) daripada carian
melalui Internet.

3. Berdasarkan tontonan tersebut, bincangkan tentang perkara berikut:
(a) Pembentukan sebatian melalui pemindahan elektron untuk mencapai susunan elektron

oktet atau duplet yang stabil.
(b) Pembentukan sebatian melalui perkongsian elektron untuk mencapai susunan elektron

oktet atau duplet yang stabil.
 4. Bentangkan hasil perbincangan kumpulan anda pada kertas sebak di hadapan kelas.

Layari laman sesawang bagi melihat
contoh klip video berkaitan dengan:
(a) Ikatan ion: http://bit.ly/2WQDUpV
(b) Ikatan kovalen: https://bit.ly/2yD689y

Gas adi wujud sebagai gas monoatom dan tidak reaktif secara
kimia kerana telah mencapai susunan elektron duplet dan oktet
yang stabil. Namun, bagi atom unsur lain, kestabilan susunan
elektron boleh dicapai melalui pemindahan dan perkongsian
elektron. Ikatan kimia terbentuk apabila berlakunya pemindahan
elektron atau perkongsian elektron. Terdapat dua jenis ikatan
kimia, iaitu ikatan ion dan ikatan kovalen. Ikatan kimia hanya
melibatkan elektron valens sahaja.

PembelajaranPembelajaranStandardStandard

Di akhir pembelajaran,
murid boleh:
5.1.1 Menerangkan asas

pembentukan sebatian.

Cabaran Minda

Cabaran Minda

Mengapakah elektron pada
petala dalaman tidak terlibat
dalam ikatan kimia?

Aktiviti 5.1

Rajah 5.1 Pembentukan ikatan ion

Anda pasti?
Terima kasih.

Ya, saya sangat
positif terhadap
perkara ini.

Saya hanya ada tujuh elektron di
petala valens. Saya perlu satu lagi
elektron untuk mencapai susunan
elektron oktet.

Cl Cl ClNa Na Na

Nah! Saya ada
satu elektron
berlebihan.

Asas Kimia

110

TEMA 2
1. Apakah maksud ikatan kimia?
 2. Nyatakan dua jenis ikatan kimia.
 3. Mengapakah gas adi tidak membentuk sebatian?
 4. Adakah susunan elektron atom natrium, Na stabil? Jika tidak, terangkan bagaimana

susunan elektronnya dapat menjadi stabil.

Saya hanya ada
satu elektron.

Mari kita kongsi
elektron.

Saya pun hanya
ada satu elektron.

Wah! Kita sudah
mencapai susunan
elektron duplet.

Ikatan Ion5.2

Uji

Kendiri 5.1

H HH H
Rajah 5.2 Pembentukan ikatan kovalen

PembelajaranPembelajaranStandardStandard

Di akhir pembelajaran,
murid boleh:
5.2.1 Menjelaskan dengan

contoh pembentukan
ikatan ion.

Situasi dalam Rajah 5.3 memberikan analogi tentang pembentukan
ikatan ion. Ikatan ion terbentuk melalui pemindahan elektron
antara atom logam dengan atom bukan logam.

Bekas telur saya masih ada
satu ruang kosong kerana
saya hanya ada 7 biji telur.

Terima kasih, Siti.
Kini kedua-dua
bekas telur telah diisi
dengan penuh.

Kana, saya ada 9 biji telur
tetapi bekas telur ini dapat
mengisi 8 biji telur sahaja.

Jika begitu, saya
berikan sebiji telur
ini kepada awak.

Rajah 5.3 Analogi pembentukan ikatan ion

Ikatan Kimia

111

BAB 5
Persamaan setengah bagi pembentukan ion natrium, Na+:
Na  Na+ + e–

Persamaan setengah bagi pembentukan ion fluorida, F–:
F + e–  F–

Pembentukan Ion

Atom logam menderma elektron valens untuk membentuk ion positif atau kation. Rajah 5.4
menunjukkan pembentukan ion natrium, Na+.

Untuk mencapai susunan elektron yang stabil,
atom natrium, Na perlu menderma satu elektron.
Proses menderma satu elektron dari petala valens
atom natrium, Na adalah lebih mudah, berbanding
dengan menerima tujuh elektron daripada atom lain.

Untuk mencapai susunan elektron yang stabil, atom
fluorin, F akan menerima satu elektron. Proses
menerima satu elektron ke petala valens atom
fluorin, F adalah lebih mudah, berbanding dengan
menderma tujuh elektron kepada atom lain.

Selepas menderma elektron valens, ion
natrium, Na+ mencapai susunan elektron oktet
yang stabil.
Ion natrium, Na+ mempunyai 11 proton dan
10 elektron, maka cas bagi ion natrium, Na+
adalah +1.

Selepas menerima elektron valens, ion
fluorida, F– mencapai susunan elektron oktet
yang stabil.
Ion fluorida, F– mempunyai sembilan proton
dan 10 elektron, maka cas bagi ion fluorida,
F– adalah –1.

2.8.1
Atom natrium, Na

2.7
Atom fluorin, F

2.8
Ion natrium, Na+

2.8
Ion fluorida, F–

Rajah 5.4 Pembentukan ion natrium, Na+

Atom bukan logam menerima elektron daripada atom logam untuk membentuk ion negatif
atau anion. Rajah 5.5 menunjukkan pembentukan ion fluorida, F–.

Rajah 5.5 Pembentukan ion fluorida, F–

Derma satu elektron

Terima satu elektron

+

–

NaNa

F F

Asas Kimia

112

TEMA 2
Aktiviti 5.2

2.8.1
Atom natrium, Na

2.7
Atom fluorin, F

2.8
Ion natrium, Na+

2.8
Ion fluorida, F–

Pembentukan Ikatan Ion

Sebatian ion terbentuk apabila ion yang berlainan cas tertarik antara satu sama lain untuk
membentuk ikatan ion. Bagaimanakah ion yang berlainan cas ini tertarik antara satu sama lain?

Membincangkan pembentukan ikatan ion

1. Jalankan aktiviti ini secara Gallery Walk.
 2. Dapatkan maklumat daripada pelbagai sumber bacaan dan laman sesawang tentang

pembentukan ikatan ion bagi sebatian berikut:

Magnesium oksida, MgO

Natrium klorida, NaCl  Natrium oksida, Na2O

3. Imbaskan kod AR bagi melihat contoh pembentukan sebatian ion natrium klorida, NaCl.
 4. Bincangkan bersama-sama ahli kumpulan anda tentang pembentukan ikatan ion tersebut

dan sediakan persembahan yang menarik. Anda perlu menulis persamaan setengah bagi
pembentukan ion dalam setiap sebatian.

5. Pamerkan hasil kerja kumpulan anda di dalam kelas. Bergerak dalam kumpulan untuk melihat
hasil kerja kumpulan lain.

6. Tulis komen tentang hasil kerja kumpulan lain pada sticky note dan tampalkan pada hasil
kerja tersebut.

Rajah 5.6 Pembentukan sebatian natrium fluorida, NaF

+

–+

Na NaF F

Ion natrium, Na+ dan ion fluorida, F− yang berlainan cas tertarik antara satu sama lain oleh
daya tarikan elektrostatik yang kuat. Daya tarikan elektrostatik ini disebut sebagai ikatan
ion. Sebatian natrium fluorida, NaF terbentuk.

Atom fluorin, F akan menerima satu
elektron daripada atom natrium, Na
untuk mencapai susunan elektron oktet
yang stabil. Ion fluorida, F− dengan
susunan elektron oktet akan terbentuk.

Atom natrium, Na akan
menderma satu elektron untuk
mencapai susunan elektron
oktet yang stabil. Ion natrium,
Na+ terbentuk.

PK

Selain kalsium karbonat,
CaCO3, natrium fluorida,
NaF juga ditambah ke
dalam ubat gigi untuk
menguatkan gigi.

Kimia & KitaKimia & Kita

PAK 21

Ikatan Kimia

113

BAB 5
Uji

Kendiri 1. Atom aluminium, Al mempunyai 13 proton dan atom fluorin, F mempunyai 9 proton.
(a) Tulis formula ion yang terbentuk daripada dua atom tersebut.
(b) Tulis persamaan setengah bagi pembentukan ion pada 1(a).

(c) Lukiskan susunan elektron untuk menunjukkan pemindahan elektron dalam
pembentukan ikatan ion dalam sebatian aluminium fluorida.

2. Muriate of Potash merupakan sejenis baja yang mengandungi sebatian kalium klorida
yang tinggi. [Nombor proton: Cl = 17, K = 19]
(a) Tulis formula kimia bagi kalium klorida.
(b) Jelaskan pembentukan ikatan ion dalam sebatian kalium klorida.

Ikatan Kovalen5.3

2.8.7
Atom klorin, Cl Molekul klorin, Cl2

2.8.7
Atom klorin, Cl

2.8.82.8.8

Tahukah anda bahawa berlian merupakan antara bahan yang
paling keras di dunia? Sifat berlian ini adalah disebabkan oleh
pembentukan ikatan kovalen antara atom karbon.

Ikatan kovalen terbentuk apabila atom-atom bukan logam
berkongsi elektron untuk mencapai susunan elektron duplet atau
oktet yang stabil. Terdapat tiga jenis ikatan kovalen, iaitu ikatan
tunggal, ikatan ganda dua, dan ikatan ganda tiga.

Ikatan Tunggal

Ikatan tunggal terbentuk apabila dua atom berkongsi sepasang elektron.

Atom klorin, Cl memerlukan satu
elektron untuk mencapai susunan
elektron oktet yang stabil.

Dua atom klorin, Cl masing-masing menyumbang
satu elektron untuk berkongsi sepasang elektron
bagi membentuk ikatan tunggal di dalam molekul
klorin, Cl2.

Rajah 5.7 Pembentukan ikatan tunggal di dalam molekul klorin, Cl2

Uji

Kendiri 5.2

+Cl Cl Cl Cl

PembelajaranPembelajaranStandardStandard

Di akhir pembelajaran,
murid boleh:
5.3.1 Menjelaskan dengan

contoh pembentukan
ikatan kovalen.

5.3.2 Membandingkan
ikatan ion dengan
ikatan kovalen.

Asas Kimia

114

TEMA 2
Pembentukan ikatan kovalen boleh digambarkan dengan
menggunakan struktur Lewis. Struktur Lewis hanya menunjukkan
elektron valens bagi atom yang terlibat. Sepasang elektron yang
dikongsi boleh diganti dengan satu garisan antara dua atom.

+Cl Cl atau Cl ClCl Cl
Rajah 5.8 Struktur Lewis bagi pembentukan molekul klorin, Cl2

Ikatan Ganda Dua

Ikatan ganda dua terbentuk apabila dua atom berkongsi
dua pasang elektron.

+

+

+N N atau N NN N

2.6
Atom oksigen, O

2.5
Atom nitrogen, N

2.6
Atom oksigen, O

2.5
Atom nitrogen, N

2.8 2.8
Molekul nitrogen, N2

2.8     2.8
Molekul oksigen, O2atau

atau

+O O atau O OO O

Rajah 5.10 Pembentukan ikatan ganda tiga di dalam molekul nitrogen, N2

Rajah 5.9 Pembentukan ikatan ganda dua di dalam molekul oksigen, O2

Ikatan Ganda Tiga

Ikatan ganda tiga terbentuk apabila dua atom berkongsi tiga pasang elektron.

O O O O

N N N N

Kimia

Berlian terdiri daripada atom
karbon, C. Setiap atom
karbon, C membentuk
empat ikatan kovalen
dengan empat atom karbon,
C yang lain.

Atom oksigen, O memerlukan dua
elektron untuk mencapai susunan
elektron oktet yang stabil.

Atom nitrogen, N memerlukan tiga
elektron untuk mencapai susunan
elektron oktet yang stabil.

Dua atom oksigen, O masing-masing
menyumbang dua elektron untuk berkongsi dua
pasang elektron bagi membentuk ikatan ganda
dua di dalam molekul oksigen, O2.

Dua atom nitrogen, N masing-masing menyumbang
tiga elektron untuk berkongsi tiga pasang elektron
bagi membentuk ikatan ganda tiga di dalam
molekul nitrogen, N2.

Ikatan Kimia

115

BAB 5
Aktiviti 5.3
Membina model untuk menggambarkan pembentukan ikatan kovalen

1. Jalankan aktiviti ini secara Three Stray One Stay.
 2. Binakan satu model untuk menggambarkan proses pembentukan ikatan kovalen dalam sebatian

yang berikut:

Hidrogen, H2

Hidrogen klorida, HCl

Oksigen, O2

Karbon dioksida, CO2

Nitrogen, N2

3. Sediakan sudut pameran di dalam kelas dan pamerkan model setiap kumpulan.
 4. Pilih seorang wakil untuk memberi penerangan tentang pembentukan ikatan kovalen dalam

sebatian yang dipilih. Ahli lain pula bergerak untuk melihat dan mendapatkan maklumat
tentang hasil kerja kumpulan lain.

Membandingkan Ikatan Ion dengan Ikatan Kovalen

Persamaan dan perbezaan antara ikatan ion dan ikatan kovalen ditunjukkan dalam Rajah 5.11.

Rajah 5.11 Perbandingan antara ikatan ion dengan ikatan kovalen

Ikatan
Ion

Ikatan
Kovalen

PK

Antara atom
logam dengan
atom bukan

logam

Pemindahan
elektron

Membentuk
ion positif dan

ion negatif

Melibatkan
elektron valens

sahaja

Atom mencapai
susunan elektron
duplet atau oktet

yang stabil

Antara atom
bukan logam

Perkongsian
elektron

Membentuk
molekul

PAK 21

Asas Kimia

116

TEMA 2
1. Nyatakan tiga jenis ikatan kovalen.
 2. Bagaimanakah ikatan kovalen terbentuk?
 3. Lukiskan pembentukan ikatan kovalen di dalam molekul air, H2O.

4. Bolehkah atom karbon, C berkongsi elektron dengan empat atom hidrogen, H untuk
membentuk molekul metana? Terangkan. [Nombor proton: H = 1, C = 6]

5. Nyatakan satu persamaan dan dua perbezaan antara ikatan ion dengan ikatan kovalen.

Uji

Kendiri 5.3

Ikatan Hidrogen5.4

Rajah 5.12 Pembentukan ikatan hidrogen antara molekul air, H2O

H H

H

H

O

O

Pernahkah anda terfikir mengapa aisberg dengan berat beribu tan
boleh terapung di permukaan laut? Hal ini disebabkan ketumpatan
ais lebih rendah berbanding dengan air. Mengapakah air lebih
tumpat daripada ais? Bagi menjawab persoalan ini, konsep ikatan
hidrogen perlu difahami.

Ikatan hidrogen ialah daya tarikan antara atom
hidrogen, H yang mempunyai ikatan dengan atom yang tinggi
keelektronegatifan, iaitu nitrogen, N, oksigen, O atau fluorin,
F dengan atom nitrogen, N, oksigen, O atau fluorin, F di dalam
molekul lain. Contohnya, molekul air, H2O boleh membentuk
ikatan hidrogen sesama molekul air, H2O.

PembelajaranPembelajaranStandardStandard

Di akhir pembelajaran,
murid boleh:
5.4.1 Menjelaskan dengan

contoh pembentukan
ikatan hidrogen.

5.4.2 Menerangkan kesan
ikatan hidrogen ke atas
sifat fizik bahan.

Molekul air, H2O terdiri daripada
dua atom hidrogen, H dan satu
atom oksigen, O. Atom hidrogen,
H dan oksigen, O terikat dengan
berkongsi elektron antara satu
sama lain. Ikatan ini ialah
ikatan kovalen.

Atom oksigen, O mempunyai
keelektronegatifan yang tinggi.

Daya tarikan yang terhasil
antara atom hidrogen, H di dalam
molekul air dengan atom oksigen,
O dari molekul air yang lain
membentuk ikatan hidrogen.

Ikatan Kimia

117

BAB 5
Aktiviti 5.4
Membincangkan pembentukan ikatan hidrogen dalam hidrogen

fluorida, HF dan ammonia, NH
3

1. Jalankan aktiviti ini secara Think-Pair-Share.
 2. Berdasarkan Rajah 5.12, fikirkan bagaimana ikatan hidrogen terbentuk dalam hidrogen

fluorida, HF dan ammonia, NH3.
 3. Bincangkan bersama-sama rakan pasangan anda.
 4. Kongsikan hasil perbincangan tersebut di hadapan kelas.

Peranan Ikatan Hidrogen dalam Kehidupan Harian

Perhatikan Rajah 5.13. Terdapat molekul protein yang membentuk ikatan hidrogen antara satu
sama lain dalam struktur rambut. Tahukah anda mengapa rambut yang basah akan melekat
sesama sendiri?

Rajah 5.13 Ikatan hidrogen antara molekul protein dalam struktur rambut

Apabila rambut menjadi basah, molekul protein tidak lagi
membentuk ikatan hidrogen antara satu sama lain, sebaliknya
molekul protein akan membentuk ikatan hidrogen dengan
molekul air, H2O. Molekul air, H2O pula akan membentuk ikatan
hidrogen yang lain dengan molekul protein rambut lain. Hal ini
menyebabkan rambut akan melekat sesama sendiri.

Pernahkah anda menghadapi masalah untuk menyelak
kertas yang melekat sesama sendiri? Bagi mengatasi masalah ini,
anda boleh membasahkan hujung jari sebelum menyelak kertas.
Mengapakah jari yang basah boleh membantu untuk menyelak
kertas? Penerangan berkaitan perkara ini dinyatakan dalam
Rajah 5.15.

Selulosa di dalam
kertas mempunyai atom
hidrogen, H yang terikat
dengan atom oksigen, O.

Molekul air, H2O pada
jari yang basah akan
membentuk ikatan
hidrogen dengan
selulosa di dalam kertas.
Dengan itu, kertas akan
melekat pada jari.

Rajah 5.15 Ikatan hidrogen terbentuk antara selulosa kertas dengan molekul air, H2O pada jari
Selulosa kertas

H
H H

H
H H

H
H

O
O O

O

O

O

Rambut

Cabaran Minda

Cabaran Minda

Mengapakah rambut
keriting yang basah akan
nampak lurus?

PK

Rajah 5.14 Pembentukan
ikatan hidrogen antara molekul
protein dengan molekul air

Molekul protein

Ikatan hidrogen

H
H
O O

H
H
O O

H
H
O O

Ikatan hidrogen
H

H
H

HO OO

PAK 21

Asas Kimia

118

TEMA 2
H C C

H H H

H H

O

H

O

H
O

H

HH C C

H H

H H

O

H

Aktiviti 5.5
Membincangkan keterlarutan di dalam air dan takat didih bagi

sebatian kovalen

1. Jalankan aktiviti ini secara Round Table.
 2. Carikan maklumat tentang keterlarutan di dalam air dan takat didih bagi hidrogen fluorida, HF

dan ammonia, NH3 daripada pelbagai sumber bacaan dan laman sesawang.
 3. Bandingkan keterlarutan dan takat didih bagi sebatian tersebut dengan molekul yang tidak

membentuk ikatan hidrogen.
 4. Catatkan maklumat berkenaan secara bergilir-gilir pada sehelai kertas.
 5. Tampalkan hasil kerja kumpulan anda pada papan kenyataan kelas untuk perkongsian

maklumat dan rujukan kumpulan lain.

1. Nyatakan maksud ikatan hidrogen.
 2. Hidrogen fluorida, HF wujud sebagai cecair pada suhu bilik. Terangkan fenomena ini

berdasarkan pembentukan ikatan hidrogen.

3. Bolehkah ikatan hidrogen terbentuk antara molekul hidrogen klorida, HCl? Berikan
justifikasi anda.

4. Jelaskan mengapa kertas yang basah akan melekat sesama sendiri.

Kesan Ikatan Hidrogen ke atas Sifat Fizik Bahan

Sebatian dalam bentuk cecair mencapai takat didih apabila daya tarikan antara molekul dapat
diatasi. Dalam sebatian kovalen etanol, C2H5OH, terdapat ikatan hidrogen yang terbentuk antara
molekul, selain daripada daya tarikan van der Waals yang lemah. Ikatan hidrogen yang kuat
menyebabkannya susah diputuskan. Lebih banyak tenaga haba diperlukan untuk mengatasi daya
tarikan van der Waals yang lemah di samping memutuskan ikatan hidrogen. Oleh itu, takat didih
etanol, C2H5OH adalah tinggi. Sebaliknya, molekul seperti klorin yang tidak membentuk ikatan
hidrogen mempunyai takat didih yang lebih rendah berbanding dengan etanol.

Etanol, C2H5OH juga boleh larut di dalam air. Keterlarutan etanol, C2H5OH di dalam air
adalah disebabkan oleh ikatan hidrogen antara molekul etanol, C2H5OH dan molekul air, H2O.

Uji

Kendiri 5.4

Molekul etanol, C2H5OH

Rajah 5.16 Keterlarutan etanol, C2H5OH di dalam air, H2O

PK

Etanol, C2H5OH mempunyai
atom hidrogen, H yang
membentuk ikatan kovalen
dengan atom oksigen, O. Oleh
itu, atom oksigen, O di dalam
molekul etanol, C2H5OH dapat
membentuk ikatan hidrogen
dengan atom hidrogen, H dari
molekul air, H2O.

Atom hidrogen, H
di dalam molekul
etanol, C2H5OH juga
dapat membentuk
ikatan hidrogen
dengan atom
oksigen, O dari
molekul air, H2O.

PAK 21

Daya tarikan
van der Waals

Ikatan Kimia

119

BAB 5
Aktiviti 5.6
Membincangkan pembentukan ikatan datif di dalam ion ammonium, NH

4

+

1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
 2. Berdasarkan petikan di bawah, bincangkan pembentukan

ikatan datif di dalam ion ammonium, NH4
+.

Apabila gas hidrogen klorida, HCl dan gas ammonia,
NH3 bercampur, wasap putih ammonium klorida, NH4Cl
terbentuk seperti dalam Gambar foto 5.1.

3. Persembahkan hasil perbincangan anda dalam bentuk
persembahan yang menarik di hadapan kelas.

Rajah 5.17 Pembentukan ikatan datif

Ikatan datif atau ikatan koordinat merupakan sejenis ikatan kovalen yang mana pasangan elektron
yang dikongsi berasal daripada satu atom sahaja. Bagaimanakah perkongsian ini berlaku? Rajah
5.18 menunjukkan pembentukan ikatan datif dalam ion hidroksonium, H3O

+.

Saya tidak
mempunyai
elektron.

Wah! Saya sudah
mencapai susunan
elektron duplet.

Saya ada sepasang
elektron untuk
dikongsi.

Saya masih
dalam susunan
elektron oktet.

Ikatan Datif5.5

H+ H+NH3 NH3

PembelajaranPembelajaranStandardStandard

Di akhir pembelajaran,
murid boleh:
5.5.1 Menjelaskan dengan

contoh pembentukan
ikatan datif.

+

+H
OH

H
OH HH+

Di dalam ion
hidroksonium, H3O

+,
atom oksigen, O dan
semua atom hidrogen,
H masing-masing telah
mencapai susunan
elektron oktet dan
duplet yang stabil.

Ion hidrogen, H+ tidak mempunyai
elektron di dalam petala.

Atom oksigen, O mencapai
susunan elektron oktet dan
atom hidrogen, H mencapai
susunan elektron duplet
yang stabil di dalam
molekul air, H2O.

Rajah 5.18 Pembentukan ikatan datif di dalam ion hidroksonium, H3O
+

1

2 4

Pasangan elektron bebas yang tidak terlibat dalam ikatan kovalen
di dalam molekul air, H2O akan dikongsikan dengan ion hidrogen,
H+ melalui pembentukan ikatan datif.

3

Gambar foto 5.1 Pembentukan
wasap putih ammonium
klorida, NH4Cl

Asid hidroklorik

Ammonia

Asas Kimia

120

TEMA 2
1. Apakah maksud ikatan datif?
 2. Terangkan pembentukan ion ammonium melalui pembentukan ikatan datif antara ion

hidrogen, H+ dengan atom nitrogen di dalam ammonia, NH3.

3. Atom boron, B yang terdapat di dalam sebatian boron trifluorida, BF3 belum mencapai
susunan elektron oktet kerana hanya mempunyai enam elektron valens. Bolehkah atom
boron, B membentuk ikatan datif dengan atom nitrogen, N di dalam sebatian ammonia,
NH3? Jelaskan jawapan anda.

Apabila elektron pada atom logam
dinyahsetempatkan di dalam lautan
elektron, logam dapat mengkonduksikan
elektrik. Elektron yang bergerak bebas
di dalam struktur logam membawa cas
dari terminal negatif ke terminal positif
apabila elektrik dibekalkan, seperti yang
ditunjukkan dalam Rajah 5.20.

Uji

Kendiri 5.5

Ikatan Logam5.6

Rajah 5.20 Kekonduksian elektrik logam

Tahukah anda wayar elektrik yang terdedah boleh mengakibatkan
kejutan elektrik? Wayar elektrik yang diperbuat daripada
logam boleh mengkonduksikan elektrik. Mengapakah logam
dapat mengkonduksikan elektrik?

Atom logam tersusun secara rapat dan teratur dalam
keadaan pepejal. Elektron valens atom logam boleh didermakan
dengan mudah dan boleh dinyahsetempatkan walaupun dalam
keadaan pepejal. Ion logam yang bercas positif terbentuk apabila
elektron valens dinyahsetempatkan. Semua elektron valens yang
dinyahsetempatkan boleh bergerak bebas di antara struktur logam
dan membentuk lautan elektron. Daya tarikan elektrostatik
antara lautan elektron dan ion logam bercas positif membentuk
ikatan logam.

PembelajaranPembelajaranStandardStandard

Di akhir pembelajaran,
murid boleh:
5.6.1 Menerangkan pembentukan

ikatan logam.
5.6.2 Menaakul sifat

kekonduksian elektrik
logam.

+ + + + +

+ + + + +

+ + + + +

+ + + + +

Terminal
negatif

Terminal
positif

Elektron

+−

Logam

Kimia

Elektron dinyahsetempatkan
bermaksud elektron yang
bebas bergerak dan tidak
dimiliki oleh mana-mana
atom atau ion. Lautan
elektron terbentuk apabila
tumpang tindih (overlap)
petala valens atom-atom
logam yang mengakibatkan
elektron dapat
dinyahsetempatkan.

+ + + + +

+ + + + +

+ + + + +

+ + + + +

+ + + + +

+ + + + +

+ + + + +

+ + + + +

+ + + + +

+ + + + +

Elektron
valens

Ion logam
bercas
positif

Lautan
elektron

Rajah 5.19 Pembentukan ikatan logam

Ikatan Kimia

121

BAB 5
Aktiviti 5.7

Membandingkan dan membezakan pembentukan ikatan

1. Jalankan aktiviti ini secara Think-Pair-Share.
 2. Dengan menggunakan peta pemikiran yang bersesuaian, banding dan bezakan pembentukan

semua ikatan yang telah dipelajari dari segi:
(a) perkongsian atau pemindahan elektron.
(b) daya tarikan yang terbentuk.
(c) contoh sebatian atau unsur.

3. Tampalkan peta pemikiran yang dihasilkan pada papan kenyataan di dalam kelas.

Uji

Kendiri 5.6

1. Apakah yang dimaksudkan dengan elektron dinyahsetempatkan?
 2. Bagaimanakah ikatan logam boleh terbentuk di dalam logam?
 3. Dengan menggunakan logam aluminium, Al sebagai contoh, jelaskan bagaimana logam

dapat mengkonduksikan elektrik.

Sebatian Ion dan Sebatian Kovalen5.7

Sifat Sebatian Ion dan Sebatian Kovalen

Perhatikan garam (natrium klorida, NaCl) dan ais dalam Gambar
foto 5.2. Adakah kedua-dua bahan berada dalam keadaan fizik
yang sama? Bahan yang manakah akan lebur pada suhu bilik?

Garam merupakan sebatian ion Ais merupakan sebatian kovalen

Gambar foto 5.2 Contoh sebatian ion dan sebatian kovalen

Sebatian yang berlainan mempunyai sifat yang berlainan. Perbezaan sifat sebatian ion dan
sebatian kovalen boleh dikaji melalui Eksperimen 5.1.

PembelajaranPembelajaranStandardStandard

Di akhir pembelajaran,
murid boleh:
5.7.1 Mengeksperimen untuk

mengkaji perbezaan
sifat sebatian kovalen
dan sebatian ion.

5.7.2 Menjelaskan dengan
contoh kegunaan
sebatian ion dan
sebatian kovalen dalam
kehidupan harian.

PKPAK 21

Asas Kimia

122

TEMA 2
Eksperimen 5.1

• Naftalena, C10H8 ialah
bahan yang mudah
terbakar.

• Gas bromin yang terhasil
semasa pemanasan
plumbum(ll) bromida,
PbBr2 adalah beracun.

Langkah Berjaga-jaga

Pendedahan terhadap
naftalena, C10H8 yang
berlebihan akan
mengakibatkan anemia
hemolitik, kerosakan hati
dan sistem saraf, katarak
serta pendarahan retina.

Kimia & KitaKimia & Kita

Tujuan: Mengkaji perbezaan sifat sebatian ion dan sebatian kovalen.
Pernyataan masalah: Apakah perbezaan sifat sebatian ion dan sebatian kovalen?
Bahan: Pepejal plumbum(II) bromida, PbBr2, naftalena, C10H8, magnesium klorida, MgCl2,

sikloheksana, C6H12 dan air suling
Radas: Tabung uji, spatula, mangkuk pijar, penunu Bunsen, alas segi tiga tanah liat, kasa dawai,

wayar penyambung dengan klip buaya, bikar 250 cm3, silinder penyukat 10 cm3, tungku
kaki tiga, bateri, suis, mentol dan elektrod karbon

A  Kekonduksian elektrik sebatian

Hipotesis: Sebatian ion boleh mengkonduksikan elektrik
dalam keadaan leburan tetapi tidak dalam keadaan
pepejal manakala sebatian kovalen tidak boleh
mengkonduksikan elektrik dalam kedua-dua keadaan.

Pemboleh ubah:

(a) dimanipulasikan : Jenis sebatian
(b) bergerak balas : Kekonduksian elektrik
(c) dimalarkan : Elektrod karbon
Prosedur:
 1. Masukkan pepejal plumbum(II) bromida, PbBr2 ke

dalam mangkuk pijar sehingga separuh penuh.
 2. Sediakan susunan radas seperti dalam Rajah 5.21.
 3. Hidupkan suis dan perhatikan sama ada mentol

menyala atau tidak.
 4. Matikan suis dan panaskan pepejal plumbum(II)

bromida, PbBr2 sehingga pepejal lebur sepenuhnya.
 5. Hidupkan suis sekali lagi dan perhatikan sama ada

mentol menyala atau tidak.
 6. Ulang langkah 1 hingga 5 dengan menggunakan

naftalena, C10H8.
 7. Rekod pemerhatian anda tentang nyalaan mentol dalam

jadual seperti Jadual 5.1.
Keputusan:

Jadual 5.1

Sebatian Keadaan fizik Keadaan mentol

Plumbum(II)
bromida, PbBr2

Pepejal

Leburan

Naftalena, C10H8

Pepejal

Leburan

Jalankan eksperimen ini di
dalam kebuk wasap.

Awas

Elektrod
karbon

Mentol

Mangkuk
pijar

Plumbum(II)
bromida, PbBr2

Suis

Panaskan

Rajah 5.21

Ikatan Kimia

123

BAB 5
B  Keterlarutan sebatian di dalam air dan pelarut organik

Buat hipotesis dan nyatakan semua pemboleh ubah.
Prosedur:

1. Masukkan separuh spatula pepejal magnesium klorida,
MgCl2 ke dalam tabung uji.

2. Tambahkan 5.0 cm3 air suling ke dalam tabung uji
dan goncangkan.

3. Perhatikan keterlarutan magnesium klorida, MgCl2 di dalam air.
 4. Ulang langkah 1 hingga 3 dengan menggunakan sikloheksana, C6H12 sebagai pelarut.
 5. Ulang langkah 1 hingga 4 dengan menggunakan naftalena, C10H8 bagi menggantikan

magnesium klorida, MgCl2.
 6. Rekod pemerhatian anda tentang keterlarutan sebatian dalam jadual seperti Jadual 5.2.
Keputusan:

Jadual 5.2

Sebatian Keterlarutan di
dalam air suling

Keterlarutan di dalam
sikloheksana, C6H12

Magnesium klorida, MgCl2

Naftalena, C10H8

C  Takat lebur dan takat didih sebatian

Buat hipotesis dan nyatakan semua pemboleh ubah.
Prosedur:

1. Masukkan separuh spatula pepejal magnesium klorida, MgCl2
dan naftalena, C10H8 ke dalam tabung uji secara berasingan.

2. Panaskan kedua-dua tabung uji di dalam kukus air seperti
dalam Rajah 5.23.

3. Perhati dan catatkan perubahan keadaan fizik bagi
kedua-dua sebatian tersebut.

4. Buatkan inferens tentang takat lebur dan takat didih
kedua-dua sebatian tersebut.

Keputusan:

Jadual 5.3

Sebatian Pemerhatian Inferens

Magnesium klorida, MgCl2

Naftalena, C10H8

Kesimpulan:

Adakah hipotesis yang dibuat dapat diterima? Apakah kesimpulan eksperimen ini?
Perbincangan:

1. Apakah jenis sebatian bagi plumbum(II) bromida, PbBr2, magnesium klorida, MgCl2 dan
naftalena, C10H8?

2. Ramalkan kekonduksian elektrik, keterlarutan, takat lebur dan takat didih natrium klorida, NaCl.

Rajah 5.22

Magnesium
klorida,
MgCl2

Air
suling

Sikloheksana,
C6H12

Magnesium
klorida,
MgCl2

Naftalena,
C10H8

Air
suling

Panaskan

Rajah 5.23

Sediakan laporan yang lengkap selepas menjalankan eksperimen ini.

Asas Kimia

124

TEMA 2
Kekonduksian Elektrik

Berdasarkan Eksperimen 5.1, sebatian ion dan sebatian kovalen mempunyai sifat kekonduksian
elektrik yang berbeza. Sebatian ion tidak boleh mengkonduksikan elektrik dalam keadaan pepejal
tetapi boleh mengkonduksikan elektrik dalam keadaan leburan dan larutan akueus manakala
sebatian kovalen tidak boleh mengkonduksikan elektrik dalam semua keadaan.

– +

+ – + – + – + – + – + –

+ – + – + – + – + – + –
+ – + – + – + – + – +–

Pepejal
sebatian ion

Pepejal atau leburan
sebatian kovalen

– +

Ion dapat bergerak secara
bebas kerana daya tarikan
elektrostatik telah diatasi.
Oleh itu, leburan atau larutan
akueus sebatian ion boleh
mengkonduksikan elektrik. Leburan atau

larutan akueus
sebatian ion

+

–
+

–

+ –+

–
+ –

+

–

+

–
+

–
+ – + –

+

–+ –
+

–

+ –+ – + –

+

–

+
–

– +

Molekul dalam sebatian
kovalen bersifat neutral dan
tidak membawa sebarang cas.
Oleh itu, sebatian kovalen
tidak dapat mengkonduksikan
elektrik dalam semua keadaan.

Ion tidak dapat bergerak
secara bebas kerana telah
diikat dengan daya tarikan
elektrostatik yang kuat. Oleh itu,
pepejal sebatian ion tidak dapat
mengkonduksikan elektrik.

Rajah 5.24 Kekonduksian elektrik sebatian ion dan sebatian kovalen

Ikatan Kimia

125

BAB 5
Kimia

–
+

–
+

–
+

–
+

–
+

–
+

–
+

–
+

–
+ + +

+

–
+

–
+

–

–

–

–

–

–+ +

–
+

+

–
+

+

– +
+

–+ + –
+

+

–
+

+

–
+

+–
+

+

– ++ –
+

+

–
+

+

–+ +

–
+

+

–
+

+

– +
+

–
+

+

–
+

+ –
+

+
–

+
+

– +
+

–
+

+

–
+ + –

+
+

–+ +

–
+

+

– +
+

–+
+

–
+

+ – ++

+ +

δ+ δ+

δ–

Rajah menunjukkan keterlarutan natrium klorida, NaCl di dalam air. Air merupakan pelarut berkutub yang
mengandungi cas separa negatif di bahagian atom oksigen dan cas separa positif di bahagian atom
hidrogen. Ion positif, Na+ akan tertarik ke bahagian atom oksigen molekul air yang bercas negatif manakala
ion negatif, Cl– akan tertarik ke bahagian atom hidrogen molekul air yang bercas positif.

Daya tarikan antara atom pada molekul air dengan ion pada sebatian ion cukup kuat untuk mengatasi
daya tarikan elektrostatik di antara ion. Hal ini membolehkan kebanyakan pepejal sebatian ion larut
di dalam air.

Di dalam molekul air,
atom oksigen mempunyai
keelektronegatifan yang
lebih tinggi daripada
atom hidrogen. Hal ini
menyebabkan elektron
yang dikongsi dalam
ikatan kovalen ditarik
ke arah atom oksigen.
Perkongsian elektron yang
tidak sama membawa
kepada pembentukan
cas separa negatif, δ− di
bahagian atom oksigen
dan cas separa positif, δ+
di bahagian atom hidrogen.

CelikTip

Kimia
Struktur kekisi ialah
susunan teratur atom, ion
atau molekul sebatian di
dalam pepejal kristal.

Pelarut organik tidak dapat mengatasi daya tarikan elektrostatik di antara ion di dalam
pepejal sebatian ion. Oleh itu, sebatian ion tidak larut di dalam pelarut organik. Sebatian kovalen
bersifat neutral dan tidak membawa sebarang cas. Oleh itu, molekul sebatian kovalen boleh larut
di dalam pelarut organik dan tidak larut di dalam air.

Takat Lebur dan Takat Didih

Anda telah mempelajari bahawa sebatian ion dan sebatian kovalen dibentuk melalui ikatan ion
dan ikatan kovalen. Tahukah anda kedua-dua ikatan kimia ini mempengaruhi takat lebur dan
takat didih sesuatu sebatian? Adakah ikatan kimia dalam sebatian ini dapat diatasi apabila sebatian
tersebut melebur atau mendidih?

Keterlarutan di dalam Air dan Pelarut Organik

Kebanyakan sebatian ion boleh larut di dalam air tetapi tidak
boleh larut di dalam pelarut organik. Sebaliknya, kebanyakan
sebatian kovalen tidak boleh larut di dalam air tetapi boleh larut
di dalam pelarut organik.

Apabila dilarutkan di dalam air, molekul air membantu
mengatasi daya tarikan elektrostatik di antara ion dan
meruntuhkan struktur kekisi pepejal sebatian. Oleh itu, ion dapat
bergerak bebas di dalam air.

Pepejal natrium klorida, NaCl

Ion klorida, Cl−
tertarik ke bahagian
positif air.

Molekul air, H2O

H H
O

Ion natrium, Na+
tertarik ke bahagian
negatif air.

Asas Kimia

126

TEMA 2
Sebatian ion seperti natrium klorida, NaCl
mengandungi ion positif, Na+ dan ion negatif,
Cl– yang tertarik antara satu sama lain oleh
daya tarikan elektrostatik yang kuat.

Tenaga haba yang tinggi diperlukan untuk mengatasi
daya tarikan elektrostatik yang kuat ini supaya sebatian
ion melebur atau mendidih. Oleh itu, natrium klorida,
NaCl mempunyai takat lebur dan takat didih yang tinggi.

Rajah 5.25 Sebatian ion mempunyai takat lebur dan takat didih yang tinggi

Molekul ringkas sebatian kovalen mempunyai takat lebur dan takat didih yang rendah.
Oleh itu, molekul ringkas sebatian kovalen meruap dengan mudah.

HH

H

H

C HH

H

H

C

HH

H

H

C

Daya tarikan
van der Waals

Molekul
metana, CH4

Rajah 5.26 Molekul ringkas sebatian kovalen mempunyai takat lebur dan takat didih yang rendah

Tenaga haba yang rendah diperlukan untuk
mengatasi daya tarikan yang lemah ini supaya
sebatian kovalen melebur atau mendidih. Oleh
itu, metana, CH4 mempunyai takat lebur dan
takat didih yang rendah.

Daya tarikan van der Waals di
antara molekul ringkas sebatian
kovalen seperti metana, CH4
adalah sangat lemah.

++
– –

–

–
–

–

–
––

–

–
–

–
–

++
+

+

+
+

+

+
+

+
+

–Ion klorida, Cl–

Natrium klorida, NaCl

Ion natrium, Na+ +

Sebatian ion mempunyai takat lebur dan takat didih yang tinggi. Oleh itu, sebatian ion
tidak meruap dengan mudah.

Kimia

Cicak boleh melekat pada permukaan dinding. Hal ini
disebabkan oleh tindak balas antara sejumlah elektron
daripada molekul ratusan bulu halus yang terdapat
di bawah tapak kaki cicak dengan sejumlah elektron
daripada molekul dinding. Tindak balas ini membentuk
tarikan elektromagnet yang dikenali sebagai daya
tarikan van der Waals.

++
– –

–

–
–

–

–
––

–

–
–

–
–

++
+

+

+
+

+

+
+

+
+

–Ion klorida, Cl–

Natrium klorida, NaCl

Ion natrium, Na+ +

dipanaskan

Ikatan Kimia

127

BAB 5
Ikatan
kovalen

Atom
silikon, Si

Atom
oksigen, O

Silikon dioksida, SiO2

Air, H2O

Karbon dioksida, CO2

Rajah 5.27 Perbezaan antara molekul ringkas dengan molekul gergasi sebatian kovalen

Struktur Sebatian Kovalen

Terdapat dua jenis struktur molekul bagi sebatian kovalen, iaitu struktur molekul ringkas dan
struktur molekul gergasi. Apakah perbezaan antara molekul ringkas dengan molekul gergasi
sebatian kovalen?

Sebatian
kovalen

Struktur yang kecil dan
ringkas, boleh didapati
dalam bentuk pepejal,
cecair atau gas.

Ikatan kovalen yang
kuat di dalam molekul
dan daya tarikan van der
Waals yang lemah
antara molekul.

Rendah kerana hanya
sedikit haba diperlukan
untuk mengatasi daya
tarikan van der Waals yang
lemah antara molekul.

Molekul
gergasi

Molekul
ringkas

Contoh

Struktur yang sangat
besar, biasanya didapati
dalam bentuk pepejal.

Tinggi kerana banyak
haba diperlukan untuk
memutuskan ikatan
kovalen yang kuat.

Ikatan kovalen yang kuat
di dalam molekul sahaja.
Tiada daya tarikan van
der Waals antara molekul
kerana struktur gergasinya.

Ikatan kimia

Struktur

Takat lebur dan
takat didih

Asas Kimia

128

TEMA 2
Rajah 5.28 Kegunaan sebatian ion dan sebatian kovalen dalam kehidupan harian

Kegunaan Sebatian Ion dan Sebatian Kovalen dalam Kehidupan Harian

Kebanyakan sebatian ion dan sebatian kovalen yang digunakan dalam kehidupan harian adalah
seperti dalam sektor perindustrian, pertanian, perubatan dan kegunaan rumah.

Sektor PertanianSektor Perindustrian

Sektor Perubatan Kegunaan Rumah

Kegunaan sebatian ion dan sebatian
kovalen dalam kehidupan harian

Sebatian ion litium
iodida, LiI digunakan
di dalam bateri.

Cat mengandungi
sebatian kovalen
seperti pigmen dan
pelarut turpentin.

Sebatian ion ammonium
nitrat, NH4NO3 dan kalium
klorida, KCl digunakan di
dalam baja.

Racun perosak yang digunakan
untuk membunuh rumpai dan
serangga perosak mengandungi
sebatian kovalen seperti
bromoetana, C2H5Br dan
kloropikrin, CCl3NO2.

Natrium Bikarbonat

650 mg
100 Tablet

Sebatian ion natrium
bikarbonat, NaHCO3
digunakan di dalam antasid
untuk melegakan gastrik.

Parasetamol, C8H9NO2
merupakan sebatian
kovalen yang digunakan
untuk merawat sakit seperti
demam atau keradangan.

GLISEROL

Gliserol, C3H5(OH)3 merupakan
sebatian kovalen yang ditambah
ke dalam produk penjagaan kulit
untuk melembapkan kulit dan
membantu mencegah kulit kering.

Detergen mengandungi
sebatian ion natrium klorat(V),
NaClO3 yang digunakan untuk
kerja pembersihan rumah.

Ikatan Kimia

129

BAB 5
Uji

Kendiri 5.7

1. Bandingkan takat lebur dan takat didih sebatian ion dan sebatian kovalen.
 2. Nyatakan satu persamaan antara molekul ringkas dan molekul gergasi sebatian kovalen.
 3. Magnesium hidroksida, Mg(OH)2 yang dikenali sebagai susu magnesia, merupakan sejenis

sebatian ion yang digunakan untuk melegakan sakit akibat daripada gastritis.
(a) Nyatakan keterlarutan magnesium hidroksida, Mg(OH)2 di dalam air.
(b) Bolehkah magnesium hidroksida, Mg(OH)2 mengkonduksikan elektrik dalam

keadaan pepejal?
(c) Terangkan jawapan anda dalam 3(b).

4. Berlian merupakan molekul gergasi sebatian kovalen manakala metana, CH4 merupakan
molekul ringkas sebatian kovalen.
(a) Bandingkan takat lebur dan takat didih berlian dan metana, CH4. Jelaskan.

(b) Ramalkan kekonduksian elektrik berlian. Terangkan ramalan anda.

Aktiviti 5.8

Menjalankan projek penyelesaian masalah tentang penggunaan

sebatian ion dan sebatian kovalen dalam kehidupan harian

1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
 2. Baca dan fahami petikan berikut:

Zarah plastik yang berada di lautan akan memberi masalah kepada hidupan akuatik daripada
plankton, ikan hinggalah haiwan yang besar seperti penyu, ikan lumba-lumba dan ikan paus.
Masalah kepada hidupan akuatik bukan sahaja secara langsung dengan memakan plastik tetapi
bahan kimia yang ada di dalam plastik juga menyerap ke dalam tisu hidupan akuatik tersebut.

(Sumber: Dipetik dan diubahsuai daripada http://www.utusan.com.my/sains-teknologi/sains/
ancaman-pencemaran-plastik-mikro-1.638156)

3. Selain masalah di atas, layari Internet untuk mencari maklumat tentang masalah penggunaan
sebatian ion dan sebatian kovalen dalam salah satu bidang yang berikut:
(a) Perindustrian.
(b) Pertanian.
(c) Perubatan.
(d) Kegunaan rumah.

4. Bincangkan cara untuk menyelesaikan masalah tersebut.
 5. Bentangkan hasil perbincangan di hadapan kelas dan jalankan satu sesi soal jawab untuk

penambahbaikan cadangan setiap kumpulan.

PKPAK 21

Asas Kimia

130

TEMA 2
Ku
iz

ht
tp

s:
//b

it.
ly

/
2F

yC
JC

C

Ik
at

an
 lo

ga
m

Se
ba

tia
n

io
n

da
ya

ta
rik

an

el
ek

tr
os

ta
tik

m
em

be
nt

uk

se
pa

sa
ng

el

ek
tr

on
du

a
pa

sa
ng

el

ek
tr

on
tig

a
pa

sa
ng

el

ek
tr

on

m
em

be
nt

uk

m
em

be
nt

uk

da
ya

ta
rik

an

el
ek

tr
os

ta
tik

da
ya

ta
rik

an

an
ta

ra

da
ya

ta
rik

an

an
ta

ra
 m

ol
ek

ul

pi
nd

ah
 e

le
kt

ro
n

de
rm

a
el

ek
tr

on
te

rim
a

el
ek

tr
on

m
el

ib
at

ka
n

el
ek

tr
on

v
al

en
s

el
ek

tr
on

d
isu

m
ba

ng
ka

n
ol

eh
 sa

la
h

sa
tu

a
to

m
 sa

ha
ja

el
ek

tr
on

d
isu

m
ba

ng
ka

n
ol

eh
 k

ed
ua

-d
ua

a
to

m

el
ek

tr
on

di

ny
ah

se
te

m
pa

tk
an

La
ut

an
el

ek
tr

on

At
om

n
itr

og
en

, o
ks

ig
en

at

au
 fl

uo
rin

Ik
at

an

hi
dr

og
en

Ik
at

an
tu

ng
ga

l
Ik

at
an

ga
nd

a
tig

a

M
ol

ek
ul

ge

rg
as

i

At
om

h
id

ro
ge

n

D
ay

a
ta

rik
an

va
n

de
r W

aa
ls

Io
n

po
sit

if

Ik
at

an
 d

at
if

Ik
at

an
 k

ov
al

en

Ik
at

an
ga

nd
a

du
a

Se
ba

tia
n

ko
va

le
n

K
at

io
n

A
ni

on

Ik
at

an
 K

im
ia

Ik
at

an
 io

n

ko
ng

si
el

ek
tr

on
U

ns
ur

b
uk

an
 lo

ga
m

M
ol

ek
ul

rin

gk
as

U
ns

ur
 lo

ga
m

Ikatan Kimia

131

BAB 5
Penilaian 5

Refleksi Kendiri

1. Apakah yang dimaksudkan dengan ikatan kovalen?

2. Mengapakah silikon dioksida, SiO2 mempunyai takat lebur dan takat didih yang tinggi?

3. Rajah 1 menunjukkan beberapa unsur dalam Jadual Berkala Unsur yang diwakili dengan
huruf A, D, E, G dan H.

A

D E

HG

Rajah 1
(a) Nyatakan unsur yang boleh bergabung untuk membentuk sebatian ion.
(b) Unsur D bertindak balas dengan unsur E untuk membentuk satu sebatian kovalen. Tulis

formula kimia sebatian kovalen yang dibentuk.

(c) Atom unsur H bergabung untuk membentuk molekul dwiatom kovalen pada suhu bilik.
Terangkan takat lebur dan takat didih molekul H.

4. Rajah 2 menunjukkan simbol kimia unsur Q dan R.
(a) Tulis susunan elektron bagi atom Q dan R.
(b) Unsur Q dan unsur R bertindak balas untuk menghasilkan

sebatian S.
(i) Nyatakan jenis ikatan kimia yang terbentuk.
(ii) Jelaskan proses pembentukan sebatian S.

1. Apakah pengetahuan baharu yang telah anda pelajari dalam Ikatan Kimia?
 2. Apakah topik yang paling menarik dalam Ikatan Kimia? Mengapa?
 3. Berikan beberapa contoh aplikasi Ikatan Kimia dalam kehidupan harian.
 4. Nilaikan prestasi anda dalam Ikatan Kimia dengan menggunakan

skala 1 hingga 10, 1 adalah paling rendah manakala 10 adalah
paling tinggi. Mengapakah anda menilai diri pada tahap itu?

5. Apakah yang anda ingin tahu lagi tentang Ikatan Kimia?

https://bit.ly/
2GQKBAT

24
12Q

16
8R

Rajah 2

Asas Kimia

132

TEMA 2
5. • Atom unsur J mempunyai 12 neutron dan nombor nukleonnya ialah 23.
• Atom unsur K mempunyai 9 proton.

(a) Unsur yang manakah merupakan logam?
(b) Terangkan bagaimana unsur J bergabung dengan unsur K untuk menghasilkan pepejal

putih T.

6. Unsur D bergabung dengan unsur E untuk membentuk sebatian kovalen dengan formula
kimia ED3. Unsur D mempunyai nombor proton 17. Ramalkan susunan elektron atom unsur
E dengan keterangan yang munasabah.

7. Air, H2O wujud sebagai cecair manakala hidrogen klorida, HCl wujud sebagai gas dalam
suhu bilik. Jelaskan fenomena ini berdasarkan pembentukan ikatan hidrogen.

8. Kuprum, Cu merupakan logam yang lazim digunakan dalam pembuatan wayar elektrik.
Terangkan secara ringkas bagaimana logam ini berupaya mengkonduksikan elektrik.

9. Kevin menjumpai sebuah bikar yang berisi pepejal putih telah ditinggalkan di atas meja
di dalam sebuah makmal. Dia ingin mengetahui jenis sebatian pepejal putih tersebut. Dia
telah menjalankan beberapa ujian untuk mengetahui sifat fizik pepejal putih tersebut dan
mendapati keputusan seperti berikut:

• Boleh larut di dalam air.
• Boleh mengkonduksikan elektrik dalam bentuk cecair.

Berdasarkan pemerhatian dan pengetahuan anda, ramalkan jenis sebatian pepejal putih ini.
Terangkan ramalan anda.

Rajah 1

(a) (b)

Semak  Jawapan

https://bit.ly/
2QXqOzD

1. Asid deoksiribonukleik, DNA dalam organisma
merupakan makromolekul kompleks yang
menyimpan maklumat genetik. DNA terdiri daripada
polinukleotida yang berpilin sesama sendiri untuk
membentuk struktur heliks ganda dua seperti yang
ditunjukkan dalam Rajah 1(a). Berdasarkan struktur
DNA yang ditunjukkan dalam Rajah 1(b), jelaskan
bagaimana polinukleotida berpilin sesama sendiri
dengan menggunakan konsep ikatan hidrogen.

Pengayaan
Ikatan hidrogen

A

A

A

A

A

A

I

I

I

I

G

G

C

C

G

G

G

C

C

C

C

OH3'
3'

3'

5' 5'

5'

3'
5'

O

O

O
O

O

O

O

O

O

O

O

O

O

O

O

O

HN

HN

HN

HN

HN

NH

NH

NH

NH

NH

N

N

N

N

A
T

G C

T

G
C

A

H2C

P

P

P

P

P

P

P

P

H2C

H2C

H2C

CH2

CH2

CH2

CH2

OH

Ikatan Kimia

133

BAB 5


Disediakan oleh : Seksyen Kualiti, Pejabat Pengurusan Transformasi

Panduan Mengisi Borang Pembelian PIN (Tunai)

Sila gunakan borang berasingan untuk setiap urusan berlainan

URUSAN : GIRO Giro-i SEDAR CHESS Bayaran Bil Tuntutan Pencen 968 Lain-Lain ……………………………………

Pinjaman/Pembiayaan Ansuran Penjelasan Awal Spesifik (Nyatakan)…………………………………………………..

Nama :…………………………………………………………………………………………………………………………….

No. Akaun:

Cek

Tunai Ringgit :

Rujukan 1 Rujukan 2

Rujukan 3 / Telefon  …………………………………………………………………………………………………………

RM

No. Kad Kredit BSN RM

dan jumlah bayaran RM

RM

SIMP-1 (0908)

BSN

RM

No. Kad Pengenalan :

No. Akaun

Pencen :

TT Pegawai Yang Dibenarkan

Sen

JUMLAH

…………………………………………………………….

Tarikh

DEPOSIT / BAYARAN / TUNTUTAN

Simpanan / Bayaran Bank/ Tempat No. Cek Kod bank Komisyen

…………………………………………

SALINAN BANK
Saya telah meneiliti butir-butir yang tercatat di atas dan mengakui bahawa ia adalah benar dan tepat.

Saya bersetuju simpanan ini adalah berdasarkan kepada prinsip  MUDHARABAH  di antara pihak saya dengan BSN.

Bayaran balik pinjaman / pembiayaan diterima TANPA PREJUDIS oleh BSN.

BSN berhak mendebit akaun anda bagi cek-cek yang dikreditkan tetapi kemudian dikembalikan tanpa bayaran.

Nota : Ruangan No. 3, 4 & 6 di atas bergantung kepada Jenis Program seperti di bawah :

Maklumat Asas Perlu Dilengkapkan Bagi Pembelian PIN Secara Tunai

1 Nama Pelajar 4 Jenis Program Pembelian Pin

2 Tandakan (√ ) Pada Ruangan Tunai 5 Nombor Kad Pengenalan Pelajar

3 Amaun Dalam Perkataan 6 Amaun Dalam Angka

Jenis Program Dan Harga Pembelian PIN

Jenis Program RM  Jenis Program RM

1 IPTA / UPU 4 Bhg Pendidikan Guru

a. STPM 15.60 a. Kursus Perguruan Lepasan Ijazah (KPLI)   6.00

b. SPM 10.60
b. Kursus Perguruan Lepasan SPM (KPLSPM)   6.00

c. Sarjana Perubatan 25.60

d. Lepasan Diploma / Setaraf 15.60 5 UiTM

e. Lepasan STAM 15.60 a. Program 1 (Sijil/Pra Diploma/Diploma) 10.00

f. Lepasan Matrikulasi KPM/ PASUM /

ASASI UNDANG-UNDANG
15.60 b. Program 2 (Luar Kampus) 13.00

g. Bachelor of Education (B.Ed) 15.60 c. Program 3 (Master/PhD/Professional) 17.00

h. Dip. Pendidikan  20.80 6 PPUM (Kejururawatan)   5.00

2 Pinjaman PTPTN   5.00 7 UNISEL 21.00

3 BHG MATRIKULASI   6.00 8 POLITEKNIK / KOLEJ KOMUNITI   6.00

Abdul Mu’izz bin Abdul Halim

Sepuluh sahaja

9  1  0   5  2  6  1  4   5  7  6  9

10  00

U    i    T   M  -   D   i   p   l    o  m  a
 4

1

3

4

7

2

6

10  00

6

5

2   √