Konsep Mol,
Formula dan
Persamaan
Kimia

3
BAB

Formula kimia
 Isi padu molar
 Jisim atom relatif
 Jisim formula relatif
 Jisim molar
 Jisim molekul relatif
 Mol
 Persamaan kimia

Kata KunciKata Kunci

Apakah yang akan anda pelajari?
3 .1	 Jisim	Atom	Relatif	dan	Jisim	Molekul	Relatif
3 .2	 Konsep	Mol
3 .3	 Formula	Kimia
3 .4	 Persamaan	Kimia

42
Bagaimanakah	cara	menulis	formula
sesuatu	bahan	kimia?

Apakah	maklumat	yang	terkandung
dalam	persamaan	kimia?

Bagaimanakah	cara	menyukat	kuantiti
sesuatu	bahan	kimia?

Sate ialah makanan kegemaran kebanyakan masyarakat
Malaysia. Sate diperbuat daripada kepingan daging
berempah yang dicucuk pada lidi kelapa atau buluh dan
dibakar di atas bara api arang kayu.

Tahukah anda bahawa pembakaran arang kayu
merupakan satu tindak balas kimia? Tindak balas ini boleh
diwakili oleh persamaan kimia berikut:

C(p) + O2(g) → CO2(g)

Simbol ‘C’ dalam persamaan kimia merupakan formula
kimia bagi unsur karbon di dalam arang kayu. Apakah itu
formula kimia? Apakah pula maksud huruf-huruf lain dan
nombor dalam persamaan itu?

Buletin

43
Asas Kimia

Jisim Atom Relatif dan Jisim Molekul Relatif3.1

Jisim Atom Relatif, JAR

Ahli kimia menggunakan konsep ‘jisim atom relatif ’ dengan
membandingkan jisim atom sesuatu unsur dengan jisim atom
unsur lain yang dipilih sebagai piawai. Oleh itu, jisim sebenar
sesuatu atom tidak perlu diketahui.

Pada awalnya, atom hidrogen dijadikan sebagai atom piawai
kerana atom hidrogen adalah paling ringan. Jisim atom semua
unsur lain dibandingkan dengan atom hidrogen. Misalnya, satu
atom karbon adalah seberat 12 atom hidrogen. Oleh itu, jisim
atom relatif karbon ialah 12 manakala jisim atom relatif hidrogen
diambil sebagai satu seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 3.1.

Namun, pada tahun 1961, ahli kimia seluruh dunia telah
bersetuju menjadikan atom karbon-12 sebagai atom piawai
setelah mendapati penggunaan atom hidrogen sebagai atom
piawai menemui pelbagai masalah. Jisim atom relatif, JAR
sesuatu unsur ditakrifkan sebagai jisim purata satu atom unsur
tersebut berbanding dengan 1

12 kali jisim satu atom karbon-12.

Jisim atom relatif
sesuatu unsur  = Jisim purata satu atom unsur

1
12 × Jisim satu atom karbon-12

Rajah 3.1 Jisim atom
karbon dibandingkan
dengan atom hidrogen

Satu atom
karbon

12 atom
hidrogen

PembelajaranPembelajaranStandardStandard

Di akhir pembelajaran,
murid boleh:
3.1.1 Mengkonsepsi jisim

atom relatif dan
jisim molekul relatif
berdasarkan skala
karbon-12.

3.1.2 Menghitung jisim
molekul relatif dan jisim
formula relatif.

Gambar foto 3.1 Beras

Pernahkah anda cuba mengira bilangan
butiran beras di dalam seguni beras?
Butiran beras tidak dapat dikira
kerana saiznya yang amat kecil. Ahli
kimia juga menghadapi masalah yang
serupa. Saiz atom yang amat kecil
menyulitkan penentuan bilangan dan
jisim sesuatu atom. Bagaimanakah ahli
kimia mengatasi masalah ini?

Cabaran Minda

Cabaran Minda

Penentuan jisim atom relatif
menggunakan atom hidrogen
sebagai atom piawai
menemui pelbagai masalah.
Cuba anda siasat apakah
masalah-masalah tersebut.

Terangkan mengapa
ada nilai 1

12 dalam

takrifan jisim atom
relatif berdasarkan
skala karbon-12.

Satu atom karbon-12
diberikan jisim tepat
12 unit.

Jadi, 1
12 jisim satu atom

karbon-12 sama dengan
jisim satu atom hidrogen,
iaitu 1 unit.

44

TEMA 2
Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia

Karbon-12 dipilih sebagai piawai kerana mudah dikendalikan memandangkan unsur ini
merupakan pepejal pada suhu bilik. Karbon-12 mudah bergabung dengan unsur-unsur lain. Jadi,
unsur ini mudah dijumpai dalam kebanyakan bahan. Walaupun karbon mempunyai tiga isotop,
karbon-12 ialah isotop utama dengan kelimpahan 99%. Hal ini menyebabkan jisim atom relatif
karbon-12 adalah tepat 12.0.

Rajah 3.2 Jisim atom relatif helium

Cabaran Minda

Cabaran Minda

Satu atom magnesium
adalah dua kali lebih
berat daripada satu atom
karbon-12. Apakah JAR bagi
magnesium?

Rajah 3.3 Jisim molekul relatif air

18 unitSatu
molekul air

Jisim Molekul Relatif, JMR

Melalui cara yang sama juga, kita boleh membandingkan jisim
molekul sesuatu bahan dengan atom piawai karbon-12. Jisim
molekul relatif, JMR sesuatu molekul ialah jisim purata molekul
tersebut berbanding dengan 1

12 kali jisim satu atom karbon-12.

Jisim molekul relatif
sesuatu bahan  = Jisim purata satu molekul

1
12 × Jisim satu atom karbon-12

Rajah 3.3 menunjukkan satu molekul air mempunyai jisim molekul relatif 18. Hal ini
menunjukkan jisim satu molekul air adalah 18 kali lebih besar daripada 1

12 kali jisim satu atom

karbon-12. Aktiviti 3.2 dapat mengukuhkan pemahaman terhadap konsep jisim atom relatif dan
jisim molekul relatif berdasarkan skala karbon-12 secara analogi.

Aktiviti 3.1
Membincangkan sebab karbon-12 digunakan sebagai piawai penentuan JAR

1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
 2. Kumpulkan maklumat daripada bahan rujukan bercetak atau layari Internet dan bincangkan

mengapa karbon-12 digunakan sebagai piawai untuk menentukan jisim atom relatif.
 3. Persembahkan hasil perbincangan kumpulan anda dalam bentuk peta pemikiran yang sesuai.

Jisim atom relatif unsur
diberikan dalam Jadual
Data Unsur pada halaman
276. Oleh sebab jisim atom
relatif merupakan nilai
perbandingan, jisim atom
relatif tidak mempunyai unit.

CelikTip
Satu atom helium 4 unit

Jisim atom relatif
helium ialah 4. Hal ini
bermakna jisim purata
satu atom helium
adalah 4 kali 1

12 jisim

satu atom karbon-12.

45

BAB 3
Asas Kimia

Aktiviti 3.2
Mengkaji konsep jisim atom relatif dan jisim molekul relatif secara analogi

Bahan: 36 sesendal, 1 bolt 5 cm, 5 nat, 1 magnet ceper dan benang
Radas: Neraca dua piring

Jisim atom relatif berdasarkan skala karbon-12

Prosedur:
 1. Anda dibekalkan dengan tiga model atom karbon-12.

Hitungkan bilangan sesendal yang membentuk setiap
model atom karbon-12.

2. Ceraikan sesendal dalam model-model itu dan gunakan
untuk langkah-langkah seterusnya.

3. Letakkan satu atom unsur A di atas neraca dua piring
seperti dalam Rajah 3.4.

4. Letakkan sesendal satu per satu di atas piring yang satu
lagi sehingga neraca seimbang.

5. Kira dan catatkan bilangan sesendal yang digunakan
dalam jadual seperti Jadual 3.1.

6. Ulang langkah 3 hingga 5 dengan menggunakan atom
unsur B dan atom unsur C.

7. Hitungkan jisim relatif satu sesendal dalam model itu
dengan menganggap setiap atom karbon-12 diberikan
jisim tepat 12 unit. Seterusnya, deduksikan jisim atom
relatif unsur A, B, dan C.

Keputusan:

Jadual 3.1

Atom unsur  Bilangan sesendal yang digunakan Jisim atom relatif
A
B
C

Perbincangan:

1. Berapakah bilangan sesendal yang membentuk model satu atom karbon-12?
 2. Apakah yang mewakili 1

12 kali jisim satu atom karbon-12 dalam aktiviti ini?
 3. Takrifkan jisim atom relatif sesuatu unsur berdasarkan skala karbon-12.

Jisim molekul relatif berdasarkan skala karbon-12

Prosedur:

1. Sediakan model molekul X, Y, dan Z seperti
dalam Gambar foto 3.3.

2. Letakkan satu molekul X di atas salah satu
piring neraca.

3. Letakkan sesendal satu per satu di atas piring
yang satu lagi sehingga neraca seimbang.

Sesendal

Model atom karbon-12

Atom unsur B

Atom unsur A

Atom unsur C

Gambar foto 3.2 Model atom
karbon-12 dan tiga unsur A, B, dan C

Atom
unsur A

Sesendal
Piring

Rajah 3.4 Mengkaji jisim relatif
secara analogi

Atom A

Atom B
Molekul X

Atom A

Atom B
Molekul Y

Atom A

Atom C

Molekul Z
Gambar foto 3.3 Model molekul X, Y, dan Z

46

TEMA 2
Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia

4. Kira dan catatkan bilangan sesendal yang digunakan dalam jadual seperti Jadual 3.2.
 5. Ulang langkah 2 hingga 4 dengan menggunakan molekul Y dan molekul Z.
 6. Deduksikan jisim molekul relatif X, Y, dan Z.
Keputusan:

Jadual 3.2

Molekul   Komposisi molekul
Bilangan sesendal yang

digunakan
Jisim molekul relatif

X 1 atom A + 1 atom B
Y
Z

Perbincangan:

1. Berdasarkan Aktiviti B, berikan definisi jisim molekul relatif berdasarkan skala karbon-12.
 2. Hitungkan jumlah jisim atom relatif bagi unsur-unsur yang membentuk molekul X, Y, dan Z.
 3. Bandingkan jawapan anda pada soalan 2 dengan jisim molekul relatif yang diperoleh dalam

Aktiviti B. Apakah inferens yang boleh dibuat tentang hubungan antara jisim molekul relatif
dan jisim atom relatif?

4. Molekul W terbina daripada satu atom unsur A, satu atom unsur B dan satu atom unsur C.
Ramalkan jisim molekul relatif W.

Jisim molekul relatif sesuatu molekul boleh dihitung dengan
menjumlahkan jisim atom relatif bagi semua atom yang
membentuk molekul tersebut seperti yang ditunjukkan dalam
Rajah 3.5 dan Contoh 1.

Rajah 3.5 Penghitungan jisim molekul relatif, JMR

Hitungkan jisim molekul relatif bagi glukosa, C6H12O6.
[Jisim atom relatif: H = 1, C = 12, O = 16]
Penyelesaian

JMR bagi glukosa, C6H12O6 = 6(JAR bagi C) + 12(JAR bagi H) + 6(JAR bagi O)
 = 6(12) + 12(1) + 6(16)
 = 72 + 12 + 96
 = 180

1

JMR bagi gas oksigen, O2
= 2(JAR bagi O)
= 2(16)
= 32

JMR bagi air, H2O
= 2(JAR bagi H)  +  JAR bagi O
= 2(1) + 16
= 18

Sediakan laporan yang lengkap selepas menjalankan aktiviti ini.

Jisim molekul relatif
sesuatu molekul menyamai
jumlah jisim atom relatif
bagi semua atom di dalam
molekul tersebut.

CelikTip

47

BAB 3
Asas Kimia

Jisim Formula Relatif, JFR

Konsep jisim relatif ini juga diguna pakai untuk bahan ion. Jisim relatif bahan ion dipanggil jisim
formula relatif, JFR. Jisim formula relatif dihitung dengan menjumlahkan jisim atom relatif
semua atom yang ditunjukkan oleh formula bahan ion. Hal ini kerana jisim sesuatu ion tidak
banyak berbeza daripada jisim atom yang membentuk ion tersebut. Teliti Contoh 2.

Hitungkan jisim formula relatif bagi zink klorida, ZnCl2 dan aluminium sulfat, Al2(SO4)3.
[Jisim atom relatif: O = 16, Al = 27, S = 32, Cl = 35.5, Zn = 65]
Penyelesaian

JFR bagi zink klorida, ZnCl2 = JAR bagi Zn + 2(JAR bagi Cl)
 = 65 + 2(35.5)
 = 65 + 71
 = 136
JFR bagi aluminium sulfat, Al2(SO4)3 = 2(JAR bagi Al) + 3[JAR bagi S + 4(JAR bagi O)]
 = 2(27) + 3[32 + 4(16)]
 = 54 + 3[96]
 = 342

2

Aktiviti 3.3
Menghitung jisim molekul relatif dan jisim formula relatif

Tentukan jisim molekul relatif atau jisim formula relatif bagi semua bahan berikut. Rujuk Jadual
Data Unsur pada halaman 276 untuk mendapatkan jisim atom relatif.
 1. H2 2. O3 3. CO 4. NH3 5. N2O4

6. C4H10 7. CuCl2 8. Zn(OH)2 9. K2Cr2O7 10. Fe(NO3)3

PK

Aktiviti 3.4
Tic-tac-toe dengan jisim relatif

Bahan: 10 keping kad formula dan kad tic-tac-toe

1. Jalankan aktiviti ini secara berpasangan.
 2. Setiap pasangan diberikan kad tic-tac-toe dan 10 keping kad

formula. Setiap kad mempunyai formula bagi satu bahan tertentu
dan jisim relatif bahan tersebut.

3. Kocokkan kad dan letakkan di tengah meja dengan bahagian
bertulis menghadap ke bawah.

4. Pemain pertama mengambil sekeping kad. Tanpa menunjukkan kad itu kepada pemain kedua,
pemain pertama akan membacakan formula bahan pada kad kepada pemain kedua.

PK

Bahan bagi Aktiviti 3.4

https://bit.ly/
2GMqUu4

48

TEMA 2
Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia

Konsep Mol3.2

Dalam kehidupan harian, kita menggunakan unit seperti pasang
dan dozen untuk mewakili kuantiti atau bilangan objek. Gambar
foto 3.4 menunjukkan objek yang boleh ditentukan kuantiti
dengan menggunakan unit pasang dan dozen. Unit pasang
mewakili 2 objek manakala unit dozen mewakili 12 objek.

PembelajaranPembelajaranStandardStandard

Di akhir pembelajaran,
murid boleh:
3.2.1 Mentakrifkan mol.
3.2.2 Menghubung kait

pemalar Avogadro,
NA, bilangan zarah dan
bilangan mol.

3.2.3 Menyatakan maksud
jisim molar.

3.2.4 Menghubung kait jisim
molar, jisim dan
bilangan mol.

3.2.5 Menyatakan maksud isi
padu molar.

3.2.6 Menghubung kait isi
padu molar, isi padu gas
dan bilangan mol.

3.2.7 Menyelesaikan
masalah numerikal yang
melibatkan bilangan
zarah, bilangan mol, jisim
bahan dan isi padu gas.

Uji

Kendiri 3.1

1. Berikan takrifan bagi jisim atom relatif berdasarkan skala karbon-12.
 2. Rujuk Jadual Data Unsur pada halaman 276 bagi mendapatkan maklumat tentang jisim

atom relatif.
(a) Berapakah bilangan atom litium yang diperlukan bagi menyamai jisim bagi satu atom

kripton?
(b) Berapakah bilangan atom helium yang diperlukan bagi menyamai jisim satu atom

argentum?
 3. Hitungkan jisim molekul relatif atau jisim formula relatif bagi bahan berikut:

(a) Metana, CH4 (c) Asid sulfurik, H2SO4
(b) Magnesium nitrat, Mg(NO3)2 (d) Asid formik, HCOOH

Gambar foto 3.4 Penggunaan unit dalam kehidupan harian

5. Dengan merujuk Jadual Data Unsur pada halaman 276, pemain kedua akan menghitung jisim
relatif bahan tersebut dan menunjukkan jawapannya kepada pemain pertama. Jika jawapannya
betul, pemain kedua dibenarkan membuat tanda pada kad tic-tac-toe. Jika jawapannya salah,
pemain kedua akan kehilangan peluang untuk membuat tanda pada kad tic-tac-toe.

6. Ulang langkah 3 dan 4 dengan pemain kedua mengambil kad manakala pemain pertama
menghitung jisim relatif bahan.

7. Ulang secara bergilir sehingga salah satu pemain berjaya menanda sederet baris menegak,
mendatar atau menyerong, atau sehingga semua petak ditanda sepenuhnya.

Dalam bidang kimia, unit mol digunakan dalam penyukatan
kuantiti bahan. Apakah kuantiti bahan yang diwakili oleh unit mol?

49

BAB 3
Asas Kimia

Bilangan Mol dan Bilangan Zarah

Penggunaan unit mol adalah sama seperti penggunaan unit
dozen. Misalnya, 2 dozen pensel mewakili 2 × 12 atau 24
batang pensel. Dengan cara yang sama, pemalar Avogadro, NA
digunakan sebagai faktor penukaran antara bilangan mol dengan
bilangan zarah.

Bilangan mol, n = Bilangan zarah
NA

Secara diagramatik, hubung kait antara bilangan mol dan
bilangan zarah dengan menggunakan pemalar Avogadro sebagai
faktor penukaran adalah seperti berikut:

Bilangan mol Bilangan zarah
× NA

÷ NA

Pemalar Avogadro
dinamakan sempena nama
seorang ahli sains terkenal
berbangsa Itali, iaitu
Amedeo Avogadro
(1776 -1856).

Menurut Kesatuan Antarabangsa Kimia Tulen dan Gunaan (International Union of Pure and
Applied Chemistry, IUPAC), definisi terbaharu bagi mol adalah seperti berikut:

Mol, simbolnya juga mol, ialah unit SI untuk kuantiti sesuatu bahan. Satu mol
bahan mengandungi 6.02214076 × 1023 entiti asas bahan tersebut. Nombor ini
ialah satu nilai tetap yang dipanggil pemalar Avogadro, NA yang dinyatakan dalam
unit mol–1. Pemalar Avogadro,  NA juga dikenali sebagai nombor Avogadro.

Pemalar Avogadro, NA ditakrifkan sebagai bilangan zarah
yang terkandung dalam satu mol bahan, iaitu 6.02 × 1023 mol–1.
Dalam erti kata yang mudah, 1 mol bahan mengandungi
6.02 × 1023 zarah yang membentuk bahan tersebut. Jenis zarah
bergantung kepada jenis bahan, iaitu sama ada bahan atom,
bahan molekul atau bahan ion seperti yang ditunjukkan dalam
Rajah 3.6.

1 mol kuprum, Cu
= 6.02 × 1023
   atom kuprum, Cu

1 mol bahan atom mengandungi
6.02 × 1023 atom

Bahan atom

Bahan molekul 1 mol air, H2O
= 6.02 × 1023

molekul H2O

1 mol bahan molekul mengandungi
6.02 × 1023 molekul

Bahan ion 1 mol natrium
klorida, NaCl
= 6.02 × 1023
   unit NaCl

1 mol bahan ion mengandungi
6.02 × 1023 unit formula

Rajah 3.6 Bilangan zarah dalam satu mol bahan

Bagi pengiraan di peringkat
ini, pemalar Avogadro, NA
diambil sebagai 6.02 ×
1023 mol-1, betul kepada tiga
angka bererti.

50

TEMA 2
Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia

Aktiviti 3.5
Menghitung bilangan mol dan bilangan zarah

[Pemalar Avogadro, N
A

: 6.02 × 1023 mol–1]
 1. Hitungkan bilangan atom yang terdapat dalam

(a) 0.1 mol karbon, C (b) 3.5 mol gas neon, Ne
 2. Hitungkan bilangan molekul yang terdapat dalam

(a) 1.2 mol gas hidrogen, H2 (b) 0.8 mol ammonia, NH3

3. Hitungkan bilangan unit formula yang terdapat dalam
(a) 3 mol natrium klorida, NaCl (b) 0.25 mol kalium nitrat, KNO3

PK

Contoh penukaran antara bilangan mol dan bilangan zarah menggunakan pemalar Avogadro,
NA ditunjukkan dalam Contoh 3, 4 dan 5.

[Nota: Anggap pemalar Avogadro, NA: 6.02 × 1023 mol–1]

Berapakah bilangan atom yang terdapat dalam 0.2 mol magnesium, Mg?
Penyelesaian

Bilangan atom magnesium, Mg = 0.2 mol × 6.02 × 1023 mol–1

= 1.204 × 1023 atom

3

Gunakan rumus
Bilangan zarah
= Bilangan mol × NA

Sebuah balang gas berisi 2 mol gas oksigen, O2.
(a) Berapakah bilangan molekul oksigen di dalam balang gas itu?
(b) Berapakah bilangan atom oksigen di dalam balang gas itu?
Penyelesaian

(a) Bilangan molekul oksigen, O2 = 2 mol × 6.02 × 1023 mol–1

= 1.204 × 1024 molekul
(b) Setiap molekul oksigen, O2 terdiri daripada 2 atom oksigen, O.
 Jadi, bilangan atom oksigen, O = Bilangan molekul O2 × 2
  = 1.204 × 1024 × 2
  = 2.408 × 1024 atom

5

Gunakan rumus
Bilangan zarah
= Bilangan mol × NA

Satu sampel zink klorida, ZnCl2 mengandungi 3.01 × 1024 unit ZnCl2. Hitungkan bilangan mol
zink klorida, ZnCl2 yang terdapat di dalam sampel itu.
Penyelesaian

Bilangan mol zink klorida, ZnCl2 = 3.01 × 1024

6.02 × 1023 mol–1

= 5 mol

4

Gunakan rumus
Bilangan mol = Bilangan zarah

NA

51

BAB 3
Asas Kimia

Rajah 3.7 Menentukan jisim molar bahan
Jisim bagi sebarang pecahan mol sesuatu bahan boleh ditimbang, misalnya 12 g karbon untuk

1 mol karbon, 6 g serbuk karbon untuk 0.5 mol karbon dan seterusnya. Jisim molar digunakan
sebagai faktor penukaran antara bilangan mol dengan jisim bahan. Rumus dan hubung kait antara
bilangan mol dan jisim bahan dengan menggunakan jisim molar sebagai faktor penukaran adalah
seperti berikut:

Bilangan mol, n = Jisim (g)
Jisim molar (g mol–1)

Bilangan mol Jisim (g)
× Jisim molar

÷ Jisim molar

Mengapakah unit bagi jisim
dalam rumus ini ialah g?
Jisim
= Bilangan mol × Jisim molar
= mol × g

mol
= g

Bilangan Mol dan Jisim Bahan

Bilangan mol bagi sesuatu bahan adalah mustahil untuk ditentukan dengan menghitung bilangan
zarah sesuatu bahan. Oleh itu, bagi mendapatkan bilangan mol, jisim sesuatu bahan tersebut
perlulah disukat dan jisim molar perlulah diketahui. Apakah jisim molar?

Jisim molar ialah jisim satu mol bahan.

Unit bagi jisim molar ialah gram/mol atau g mol–1. Ahli kimia mendapati bahawa nilai
jisim molar sesuatu bahan adalah sama dengan nilai jisim relatif bahan tersebut.  Misalnya,
jisim atom relatif karbon, C ialah 12. Jadi, jisim molar karbon, C ialah 12 g mol–1 kerana 12 g
karbon, C mengandungi 1 mol karbon, C, iaitu 6.02 × 1023 atom karbon, C. Rujuk Rajah 3.7 bagi
mengukuhkan kefahaman anda.

• Kuprum terdiri daripada
atom Cu.

• JAR bagi kuprum = 64
• Jisim molar bagi kuprum

= 64 g mol–1

• Air terdiri daripada molekul H2O.
• JMR bagi air = 2(1) + 16 = 18
• Jisim molar bagi air = 18 g mol–1

• Natrium klorida terdiri daripada
unit NaCl.

• JFR bagi natrium klorida
= 23 + 35.5 = 58.5

• Jisim molar bagi natrium klorida
= 58.5 g mol–1

4. Hitungkan bilangan mol bagi setiap bahan berikut:
(a) 6.02 × 1024 atom plumbum, Pb (c) 9.03 × 1022 molekul bromin, Br2
(b) 3.02 × 1023 unit magnesium oksida, MgO (d) 3.612 × 1024 molekul karbon dioksida, CO2

5. Sebuah botol reagen mengandungi 1.806 × 1025  unit kuprum(II) oksida, CuO.
(a) Berapakah bilangan mol kuprum(II) oksida, CuO yang terdapat di dalam botol itu?
(b) Hitungkan jumlah ion yang terdapat di dalam botol itu.

6. Satu sampel mengandungi 0.2 mol gas etena, C2H4.
(a) Berapakah bilangan molekul etena, C2H4 yang terdapat di dalam sampel itu?
(b) Berapakah bilangan atom hidrogen, H yang terdapat di dalam sampel itu?
(c) Hitungkan jumlah bilangan atom yang terdapat di dalam sampel itu.

52

TEMA 2
Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia

Aktiviti 3.6
Menghitung bilangan mol dan jisim

[Jisim atom relatif: H = l, C = 12, N = 14, O = 16, Mg = 24, S = 32, Fe = 56;
Pemalar Avogadro, N

A

: 6.02 × 1023 mol–1]
 1. Hitungkan jisim bagi setiap bahan berikut:

(a) 0.4 mol serbuk besi, Fe (b) 2.2 mol karbon monoksida, CO
 2. Hitungkan bilangan mol yang terdapat di dalam bahan berikut:

(a) 49 g asid sulfurik, H2SO4 (b) 8.88 g magnesium nitrat, Mg(NO3)2

PK

Berapakah jisim bagi 1.5 mol aluminium, Al?
[Jisim atom relatif: Al = 27]
Penyelesaian

Jisim molar aluminium, Al = 27 g mol–1

Jisim aluminium, Al = 1.5 mol × 27 g mol–1

= 40.5 g

6

Nilai jisim molar bahan
atom menyamai JAR

Gunakan rumus
Jisim = Bilangan mol × Jisim molar

Berapakah bilangan mol molekul yang terdapat di dalam 32 g gas sulfur dioksida, SO2?
[Jisim atom relatif: O = 16, S = 32]
Penyelesaian

Jisim molekul relatif sulfur dioksida, SO2 = 32 + 2(16)
 = 64
Jadi, jisim molar sulfur dioksida, SO2 = 64 g mol–1

Bilangan mol molekul sulfur dioksida, SO2 =
32 g

64 g mol–1

= 0.5 mol

7

Nilai jisim molar bahan
molekul menyamai JMR

Gunakan rumus
Bilangan mol = Jisim

Jisim molar

Berapakah bilangan mol yang terdapat di dalam 4.7 g kalium oksida, K2O?
[Jisim atom relatif: O = 16, K = 39]
Penyelesaian

Jisim formula relatif kalium oksida, K2O = 2(39) + 16
 = 94
Jadi, jisim molar kalium oksida, K2O = 94 g mol–1

Bilangan mol kalium oksida, K2O =
4.7 g

94 g mol–1

= 0.05 mol

8

Nilai jisim molar bahan
ion menyamai JFR

Gunakan rumus
Bilangan mol = Jisim

Jisim molar

Contoh penukaran antara bilangan mol dan jisim zarah menggunakan jisim molar
ditunjukkan dalam Contoh 6, 7 dan 8.

53

BAB 3
Asas Kimia

Bilangan Mol dan Isi Padu Gas

Menyukat isi padu sesuatu gas adalah lebih mudah berbanding dengan menyukat jisimnya kerana
gas amat ringan. Bagaimanakah bilangan mol dengan isi padu gas dapat dikaitkan?

Kimia
• STP ialah singkatan bagi

suhu dan tekanan piawai,
iaitu keadaan pada suhu
0 oC dan tekanan 1 atm.

• Keadaan bilik merujuk
kepada keadaan pada
suhu 25 oC dan tekanan
1 atm.

3. Satu eksperimen memerlukan 0.05 mol hablur ammonium sulfat, (NH4)2SO4. Berapakah jisim
ammonium sulfat, (NH4)2SO4 yang harus digunakan?

4. 0.2 mol bahan Y berjisim 11 g. Berapakah jisim molar bahan Y?

Ingat, isi padu molar hanya
digunakan untuk gas dan bukannya
untuk pepejal atau cecair.

Rajah 3.8 Menimbang jisim gas

Hal ini bermakna, pada STP,
• 1 mol gas neon, Ne menempati 22.4 dm3

• 1 mol gas nitrogen dioksida, NO2 menempati 22.4 dm3

Pada keadaan bilik pula,
• 1 mol gas neon, Ne menempati 24 dm3

• 1 mol gas nitrogen dioksida, NO2 menempati 24 dm3

Bagaimanakah kita menggunakan isi padu molar untuk
menyukat bilangan mol gas?  Rumus dan hubung kait antara
bilangan mol dan isi padu gas dengan menggunakan isi padu
molar sebagai faktor penukaran adalah seperti berikut:

Bilangan mol, n = Isi padu gas
Isi padu molar

Bilangan mol Isi padu gas
× Isi padu molar

÷ Isi padu molar

Melalui kajian, ahli kimia mendapati isi
padu bagi 1 mol sebarang gas mempunyai nilai
yang sama pada keadaan suhu dan tekanan yang
sama. Jadi, konsep isi padu molar dikemukakan.

Isi padu molar ialah isi padu yang ditempati
oleh 1 mol gas. Isi padu molar sebarang gas
bergantung kepada keadaan, iaitu 22.4 dm3 mol-1

pada STP atau 24 dm3 mol-1 pada keadaan bilik.

Berapakah jisim gas di
dalam belon ini?

Contoh penukaran antara bilangan mol dan isi padu gas menggunakan isi padu molar
ditunjukkan dalam Contoh 9, 10 dan 11.

54

TEMA 2
Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia

Hitungkan isi padu 2.2 mol gas hidrogen, H2 dalam dm3 pada STP.
[Isi padu molar: 22.4 dm3 mol–1 pada STP]
Penyelesaian

Isi padu gas hidrogen, H2
= Bilangan mol × Isi padu molar pada STP
= 2.2 mol × 22.4 dm3 mol–1

= 49.28 dm3

9

Berapakah isi padu 0.01 mol gas ammonia, NH3 dalam cm3 pada keadaan bilik?
[Isi padu molar: 24 dm3 mol–1 pada keadaan bilik]
Penyelesaian

Isi padu gas ammonia, NH3 = Bilangan mol × Isi padu molar pada keadaan bilik
 = 0.01 mol × 24 dm3 mol–1

= 0.24 dm3

= 0.24 × 1000 cm3 Tukarkan unit isi padu:
1 dm3 = 1000 cm3

= 240 cm3

10

Berapakah bilangan mol gas oksigen, O2 yang mempunyai isi padu 600 cm3 pada keadaan
bilik?
[Isi padu molar: 24 dm3 mol–1 pada keadaan bilik]
Penyelesaian

Isi padu gas oksigen, O2 = 600 cm3
 = 600

1000  dm3 Tukarkan unit isi padu:
1 dm3 = 1000 cm3

= 0.6 dm3
Bilangan mol gas oksigen, O2 = Isi padu gas

Isi padu molar pada keadaan bilik

= 0.6 dm3

24 dm3 mol–1

= 0.025 mol

11

Aktiviti 3.7
Menghitung bilangan mol dan isi padu gas

[Isi padu molar: 22.4 dm3 mol–1 pada STP atau 24 dm3 mol–1 pada keadaan bilik]
 1. Hitungkan isi padu 0.6 mol gas klorin, Cl2 pada STP dan pada keadaan bilik.
 2. Hitungkan bilangan mol gas yang berikut:

(a) 48 cm3 gas argon, Ar pada keadaan bilik (b) 39.2 dm3 gas karbon dioksida, CO2 pada STP
 3. Satu sampel mengandungi 0.2 mol gas metana, CH4 dan 0.3 mol gas etana, C2H6. Berapakah isi

padu sampel itu pada keadaan bilik?

PK

Isi padu gas
= Bilangan mol × Isi padu

molar
= mol × dm3

mol
= dm3

Penyelesaian
alternatif

https://bit.ly/
2ToZZpD

55

BAB 3
Asas Kimia

Hubung kait antara bilangan mol dengan bilangan zarah, jisim bahan dan isi padu gas.
ditunjukkan seperti dalam Rajah 3.9.

Bilangan molBilangan zarah Isi padu gas
× Isi padu molar× NA

÷ Isi padu molar÷ NA

Jisim (g)

× Jisim molar ÷ Jisim molar

Rajah 3.9 Hubung kait antara bilangan mol dengan bilangan zarah, jisim dan isi padu gas

Contoh 12 dan 13 menunjukkan fungsi bilangan mol sebagai perantaraan untuk menukar
daripada satu kuantiti ke kuantiti lain.

Membina carta yang menunjukkan hubungan antara bilangan zarah, bilangan mol, jisim

bahan dan isi padu gas pada STP dan keadaan bilik

1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
 2. Bincangkan bersama-sama ahli kumpulan dan binakan satu carta pada kertas sebak yang

menunjukkan hubung kait antara bilangan mol dengan bilangan zarah, jisim bahan dan isi padu
gas.

3. Setiap ahli perlu menyalin carta tersebut pada satu kad kecil bersaiz poket untuk menghasilkan
kad memori.

4. Gunakan kad memori ini untuk menyelesaikan semua masalah penghitungan yang seterusnya.

Aktiviti 3.8

Berapakah isi padu bagi 26.4 g karbon dioksida, CO2 pada keadaan bilik?
[Jisim atom relatif: C = 12, O = 16; Isi padu molar: 24 dm3 mol–1 pada keadaan bilik]
Penyelesaian

Analisis soalan dan perancangan penyelesaian

Maklumat daripada soalan: Jisim = 26.4 g Isi padu gas pada keadaan bilik?

Perancangan
penyelesaian

÷ Jisim
molar

× Isi padu
molar

Langkah 1 Langkah 2

Bilangan mol

JMR bagi karbon dioksida, CO2 = 12 + 2(16)
 = 44
Jadi, jisim molar bagi karbon dioksida, CO2 = 44 g mol–1

Sebelum Langkah 1 dapat
dilakukan, jisim molar perlu
ditentukan terlebih dahulu.

Bilangan mol karbon dioksida, CO2 = Jisim
Jisim molar  Langkah 1:

Jisim ˜ Bilangan mol
 =

26.4 g
44 g mol–1

= 0.6 mol

12

56

TEMA 2
Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia

Isi padu karbon dioksida, CO2 = Bilangan mol × Isi padu molar Langkah 2:
Bilangan mol ˜ Isi padu = 0.6 mol × 24 dm3 mol–1

= 14.4 dm3

Jadi, 26.4 g gas karbon dioksida, CO2 menempati isi padu 14.4 dm3 pada keadaan bilik.

Berapakah bilangan molekul yang terdapat di dalam 672 cm3 gas hidrogen, H2 pada STP?
[Pemalar Avogadro, NA: 6.02 × 1023 mol–1; Isi padu molar: 22.4 dm3 mol–1 pada STP]
Penyelesaian

Analisis soalan dan perancangan penyelesaian

Maklumat daripada soalan: Isi padu gas = 672 cm3 Bilangan molekul?

Perancangan
penyelesaian

÷ Isi padu
molar

Langkah 1

× NA

Langkah 2

Bilangan mol

Bilangan mol gas hidrogen, H2 =
Isi padu

Isi padu molar  Langkah 1:
Isi padu ˜ Bilangan mol

=
672 cm3

22.4 × 1000 cm3 mol–1

= 0.03 mol

Bilangan molekul hidrogen, H2 = Bilangan mol × NA Langkah 2:
Bilangan mol ˜ Bilangan molekul = 0.03 mol × 6.02 × 1023 mol–1

= 1.806 × 1022 molekul
Jadi, 672 cm3 gas hidrogen, H2 pada STP mengandungi
1.806 × 1022 molekul.

13

Contoh
tambahan

https://bit.ly/
2VD22bl

Nandini, awak perlu
menentukan bilangan mol
sesuatu bahan sebelum
menentukan bilangan
zarah, jisim atau isi padu
gas yang dikehendaki.

Baik, cikgu. Saya sentiasa
merujuk kad memori
daripada Aktiviti 3.8 untuk
menyelesaikan masalah
penghitungan sehingga saya
benar-benar memahami dan
mengingati semua hubung
kait tersebut.

57

BAB 3
Asas Kimia

Aktiviti 3.9
Menyelesaikan masalah berkaitan bilangan zarah, bilangan mol, jisim bahan

dan isi padu gas pada STP atau keadaan bilik

1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
 2. Baca dan jawab soalan berikut:

[Jisim atom relatif: H = 1, He = 4, C = 12, N = 14, O = 16, Al = 27, S = 32;
Pemalar Avogadro, N

A

: 6.02 × 1023 mol–1; Isi padu molar: 22.4 dm3 mol–1 pada STP atau
24 dm3 mol–1 pada keadaan bilik]
(a) Hitungkan bilangan atom yang terdapat di dalam bahan berikut:

(i) 6.75 g aluminium, Al (ii) 5.1 g gas ammonia, NH3

(b) Hitungkan isi padu gas berikut pada STP.
(i) 5.6 g gas nitrogen, N2 (ii) 1.204 × 1022 atom helium, He

(c) Berapakah jisim gas oksigen, O2 yang mengandungi bilangan molekul yang sama dengan
bilangan molekul yang terdapat di dalam 8 g gas sulfur trioksida, SO3?

(d) Satu sampel gas metana, CH4 menempati isi padu 9.84 dm3 pada keadaan bilik. Berapakah
bilangan molekul yang terdapat di dalam sampel itu? Hitungkan jisim sampel itu.

(e) Satu tindak balas membebaskan 120 cm3 seminit gas karbon dioksida, CO2 pada keadaan
bilik. Hitungkan jumlah jisim karbon dioksida, CO2 yang dibebaskan selepas 10 minit.

3. Tulis jalan kerja penghitungan bagi soalan (a) hingga (e) secara jelas dan sistematik pada
kertas sebak.

4. Persembahkan penyelesaian kumpulan anda di hadapan kelas.

Uji

Kendiri 3.2

[Jisim atom relatif: H = 1, C = 12, N = 14, O = 16, Na = 23, Cl = 35.5, K = 39, Fe = 56,
Pb = 207; Pemalar Avogadro, NA: 6.02 × 1023 mol–1; Isi padu molar: 22.4 dm3 mol–1
pada STP atau 24 dm3 mol–1 pada keadaan bilik]

1. Hitungkan jisim molar bagi setiap bahan berikut:
(a) Logam plumbum, Pb (c) Natrium nitrat, NaNO3
(b) Kloroform, CHCl3 (d) Ferum(III) oksida,  Fe2O3

2. Hitungkan bilangan molekul yang terdapat dalam 8 mol air.
 3. Berapakah jisim bagi 0.5 mol ammonia, NH3?
 4. Berapakah bilangan mol unit K2O yang terdapat di dalam 14.1 g kalium oksida, K2O?

5. Hitungkan isi padu 16 g gas oksigen, O2 pada STP.

6. Jisim bagi 4 dm3 suatu gas ialah 12 g pada keadaan bilik. Hitungkan jisim molar
gas itu.

7. 4 g gas hidrogen, H2 mempunyai bilangan molekul yang lebih banyak daripada 14 g
gas nitrogen, N2.

Adakah anda bersetuju dengan pernyataan di atas? Berikan alasan anda.

PK

58

TEMA 2
Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia

Rajah 3.10 Formula kimia bagi unsur dan sebatian

Formula Kimia3.3

Gambar foto 3.5 Formula kimia bagi mewakili
bahan kimia

Formula kimia ialah perwakilan sesuatu bahan kimia
dengan menggunakan huruf bagi mewakili atom dan
nombor subskrip untuk menunjukkan bilangan setiap
jenis atom yang terdapat di dalam entiti asas bahan itu.

Contoh formula kimia bagi unsur dan sebatian dapat dilihat
seperti dalam Rajah 3.10.

S8

Formula kimia menunjukkan magnesium
hanya terdiri daripada atom magnesium
sahaja.

Nombor subskrip menunjukkan dua atom
hidrogen bergabung dengan satu atom
oksigen.

Formula kimia menunjukkan molekul gas
oksigen terdiri daripada dua atom oksigen.

Nombor subskrip menunjukkan setiap dua
atom aluminium bergabung dengan tiga
atom oksigen.

PembelajaranPembelajaranStandardStandard

Di akhir pembelajaran,
murid boleh:
3.3.1 Menyatakan maksud

formula kimia,
formula empirik dan
formula molekul.

3.3.2 Menentukan formula
empirik magnesium
oksida (MgO)
melalui aktiviti.

3.3.3 Menentukan formula
empirik kuprum(II)
oksida (CuO)
melalui aktiviti.

3.3.4 Menyelesaikan
masalah numerikal
yang berkaitan dengan
formula empirik dan
formula molekul.

3.3.5 Membina formula
kimia sebatian.

Kimia
Unsur ialah bahan yang
hanya terdiri daripada
satu jenis atom sahaja.
Unsur seperti logam dan
gas lengai ialah bahan
atom manakala unsur
seperti gas oksigen ialah
bahan molekul.

Nombor subskrip 1
tidak perlu ditulis dalam
formula kimia.

CelikTip

Bahan: Magnesium
Formula kimia: Mg

Bahan: Air
Formula kimia: H2O

Bahan: Gas oksigen
Formula kimia: O2

Bahan:
Aluminium oksida

Formula kimia: Al2O3

Unsur

Sebatian

59

BAB 3
Asas Kimia

Formula empirik ialah formula kimia yang menunjukkan nisbah paling ringkas bagi
bilangan atom setiap jenis unsur dalam sesuatu sebatian. Formula molekul pula ialah formula
kimia yang menunjukkan bilangan sebenar atom setiap jenis unsur yang terdapat di dalam
satu molekul sesuatu sebatian. Rajah 3.11 menunjukkan perbezaan antara formula empirik dan
formula molekul.

Nisbah bilangan atom
Atom C : Atom H : Atom O
= 6 : 12 : 6
= 1 : 2 : 1

Formula menunjukkan
satu molekul glukosa
terdiri daripada 6 atom
karbon, 12 atom hidrogen
dan 6 atom oksigen.

Formula menunjukkan
bahawa nisbah paling ringkas
bilangan atom karbon kepada
atom hidrogen dan atom
oksigen ialah 1:2:1.

Formula molekul glukosa:
C6H12O6

Formula empirik glukosa:
CH2O

Rajah 3.11 Formula molekul dan formula empirik bagi glukosa

Jadual 3.3 Formula molekul dan formula empirik beberapa bahan

Formula Empirik dan Formula Molekul

Secara umum, sebatian boleh diwakili oleh dua jenis formula kimia, iaitu formula empirik dan
formula molekul. Apakah itu formula empirik dan formula molekul?

Mengumpul dan mentafsir data berkaitan formula kimia, formula empirik

dan formula molekul

1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
 2. Kumpulkan maklumat tentang formula kimia, formula empirik dan formula molekul dengan

merujuk kepada bahan bacaan atau melayari Internet.
 3. Berdasarkan maklumat yang dikumpul, binakan peta pemikiran yang menunjukkan perbezaan

antara formula empirik dengan formula molekul menggunakan perisian komputer yang sesuai.
 4. Senaraikan contoh-contoh formula kimia dalam bentuk jadual dan gunakan senarai ini di

sepanjang pembelajaran anda.

Aktiviti 3.10
PK

Cabaran MindaCabaran Minda
Sesetengah sebatian
mempunyai formula empirik
dan formula molekul yang
sama. Namun, terdapat
sesetengah sebatian
mempunyai formula empirik
dan formula molekul yang
berbeza. Cuba fikirkan
mengapa.

Bahan Formula molekul Formula empirik

Air H2O H2O

Ammonia NH3 NH3

Hidrazin N2H4 NH2

Propena C3H6 CH2

Benzena C6H6 CH

60

TEMA 2
Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia

Penentuan Formula Empirik

Formula empirik diperoleh melalui analisis peratus komposisi
sesuatu bahan. Hal ini dilakukan dengan menentukan
nisbah paling ringkas bilangan mol atom setiap unsur yang
berpadu melalui eksperimen. Contoh 14 digunakan sebagai
panduan bagi menyelesaikan Aktiviti 3.11.

Melalui kemahiran penghitungan yang telah dipelajari, maka penentuan formula empirik
bagi magnesium oksida dan kuprum(II) oksida boleh dijalankan melalui Aktiviti 3.12 dan 3.13.

1.35 g aluminium berpadu dengan 1.2 g oksigen untuk menghasilkan aluminium oksida.
Apakah formula empirik aluminium oksida?
[Jisim atom relatif: O = 16, Al = 27]
Penyelesaian

Tentukan jisim setiap unsur.

n = Jisim
Jisim molar

Bahagikan setiap nombor dengan
nombor terkecil, iaitu 0.05.

Darabkan setiap jawapan dengan 2 untuk
mendapat nisbah paling ringkas sebagai integer.

Unsur Al O

Jisim (g) 1.35 1.2

Bilangan mol atom 1.35
27  = 0.05 1.2

16  = 0.075

Nisbah mol atom 0.05
0.05  = 1 0.075

0.05  = 1.5

Nisbah mol atom
paling ringkas 2 3

2 mol atom aluminium berpadu dengan 3 mol atom oksigen.
Jadi, formula empirik aluminium oksida ialah Al2O3.

14

Aktiviti 3.11
Menentukan formula empirik

[Jisim atom relatif: H = 1, C = 12, O = 16, Cl = 35.5, K = 39, Br = 80, Sn = 119, I = 127]
 1. Satu sampel kalium bromida mengandungi 6.24 g kalium dan 12.8 g bromin. Apakah formula

empirik kalium bromida?
 2. Satu sampel 26.1 g stanum klorida didapati mengandungi 11.9 g stanum. Nyatakan formula

empirik stanum klorida itu.
 3. 0.03 mol unsur Y berpadu dengan 7.62 g iodin untuk menghasilkan

garam iodida. Nyatakan formula empirik bagi garam iodida itu.
 4. Seorang ahli kimia menganalisis sebatian yang memberikan bau

kepada buah pisang yang masak ranum. Dia mendapati sebatian ini
mengandungi 64.62% karbon, 10.77% hidrogen dan 24.61% oksigen.
Apakah formula empirik sebatian tersebut?

Gambar foto 3.6 Pisang

Cabaran Minda

Cabaran Minda

Heksana ialah pelarut
organik yang banyak
digunakan dalam industri
makanan. Formula molekul
heksana ialah C6H14. Apakah
formula empiriknya?

PK

61

BAB 3
Asas Kimia

Tujuan: Menentukan formula empirik magnesium oksida.
Bahan: 10 cm pita magnesium dan kertas pasir
Radas: Mangkuk pijar dan penutup, penyepit, penunu Bunsen, tungku kaki tiga, alas segi tiga

tanah liat dan penimbang elektronik
Prosedur:

1. Timbangkan jisim mangkuk pijar bersama-sama
penutupnya dan rekod jisim.

2. Gosokkan 10 cm pita magnesium dengan kertas pasir
sehingga berkilat. Gulungkan pita dan masukkan ke
dalam mangkuk pijar.

3. Timbangkan jisim mangkuk pijar bersama-sama
dengan penutup serta gegelung pita dan rekod jisim.

4. Sediakan susunan radas seperti dalam Rajah 3.12.
 5. Panaskan mangkuk pijar tanpa penutup terlebih dahulu.
 6. Apabila pita magnesium mula terbakar, tutupkan mangkuk

pijar dengan penutup.
 7. Bukakan penutup sedikit secara sekali-sekala dan tutupkan

semula mangkuk pijar itu dengan cepat menggunakan penyepit.
 8. Apabila pembakaran magnesium telah lengkap, bukakan penutup

mangkuk pijar dan panaskan mangkuk pijar dengan kuat selama 1 hingga 2 minit.
 9. Tutupkan semula mangkuk pijar dan biarkan menjadi sejuk hingga ke suhu bilik.
 10. Timbangkan jisim mangkuk pijar bersama-sama dengan penutup dan kandungannya sekali lagi.
 11. Ulang proses pemanasan, penyejukan dan penimbangan sehingga jisim tetap diperoleh.
 12. Rekod jisim tetap itu dalam bentuk jadual seperti Jadual 3.4.
Keputusan:

Jadual 3.4

Perkara Jisim (g)
Mangkuk pijar + penutup
Mangkuk pijar + penutup + pita magnesium
Mangkuk pijar + penutup + magnesium oksida

Mentafsir data:

1. Berdasarkan keputusan anda, tentukan jisim magnesium dan oksigen yang berpadu.
 2. Tentukan formula empirik bagi magnesium oksida.
Perbincangan:

1. Apakah tujuan menggosok pita magnesium dengan kertas pasir sebelum digunakan?
 2. Namakan wasap putih yang dihasilkan.
 3. Mengapakah langkah 6, 7 dan 11 dilaksanakan?
 4. Apakah yang akan berlaku jika wasap putih terbebas ke persekitaran?

Aktiviti 3.12

Panaskan

Pita magnesium

Alas segi tiga
tanah liat

Mangkuk
pijar

Penutup

Rajah 3.12

Minimumkan pembebasan
wasap putih di dalam
mangkuk pijar semasa
menjalankan Langkah 7.

Langkah Berjaga-jaga

Sediakan laporan yang lengkap selepas menjalankan aktiviti ini.

62

TEMA 2
Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia

Aktiviti 3.13
Tujuan: Menentukan formula empirik kuprum(II) oksida.
Bahan: Air, serbuk kuprum(II) oksida, ketulan zink, asid hidroklorik 1.0 mol dm-3, kayu uji dan

batang putik kapas
Radas: Tabung didih, penyumbat getah, salur getah, salur kaca 12 cm panjang, salur kaca 10 cm

panjang, lampu spirit, kaki retort dan pengapit, bongkah kayu, penimbang elektronik
dan spatula

Prosedur:

1. Timbangkan jisim salur kaca yang berukuran 12 cm panjang
dengan penimbang elektronik dan rekod jisim.

2. Isikan sedikit serbuk kuprum(II) oksida ke dalam salur kaca.
Gunakan kayu uji untuk mengalihkan serbuk kuprum(II) oksida ke
bahagian tengah salur kaca. Timbangkan jisim salur kaca berserta
dengan kandungannya dan rekod jisim.

3. Isikan satu tabung didih dengan air sehingga 2
3

penuh.
 4. Tutupkan tabung didih itu dengan penyumbat getah yang mempunyai salur kaca 12 cm

panjang. Apitkan tabung didih itu pada kaki retort.
 5. Masukkan beberapa ketulan zink ke dalam satu tabung didih yang lain. Tambahkan asid

hidroklorik 1.0 mol dm-3 ke dalam tabung didih sehingga 1
3

penuh.
 6. Tutupkan tabung didih dengan penyumbat getah yang mempunyai salur kaca 10 cm panjang.

Apitkan tabung didih itu pada kaki retort yang satu lagi.
 7. Pasangkan salur kaca yang berisi serbuk kuprum(II) oksida seperti dalam Rajah 3.13.

Salur kaca
(10 cm)

Salur
getah

Salur kaca (12 cm)

Salur kaca
(12 cm)

Etanol

Air

Ketulan zink

Bongkah kayu

Asid hidroklorik
1.0 mol dm-3

Serbuk kuprum(II) oksida

Lubang
udara

Rajah 3.13
 8. Biarkan gas hidrogen mengalir selama 10 saat dengan

membenarkan gelembung gas terbebas di dalam air sebelum
memulakan pemanasan.

9. Panaskan kuprum(II) oksida dengan lampu spirit dalam aliran
gas hidrogen yang berterusan.

10. Hentikan pemanasan apabila warna hitam serbuk kuprum(II)
oksida berubah sepenuhnya kepada perang.

11. Teruskan aliran gas hidrogen sehingga salur kaca berada pada
suhu bilik.

Cara-cara menentukan
formula empirik
kuprum(II) oksida

http://bit.ly/
2UWcnCu

Sekiranya perlu, pegang
lampu spirit dengan
menggerakkannya di
bawah salur kaca untuk
memanaskan baki serbuk
yang masih berwarna hitam
supaya semua serbuk hitam
berubah kepada warna
perang.

Langkah Berjaga-jaga

63

BAB 3
Asas Kimia

12. Tanggalkan salur kaca yang berisi serbuk perang. Singkirkan titisan
air di hujung salur kaca dengan batang putik kapas.

13.  Timbangkan jisim salur kaca berserta dengan kandungannya dan
rekod jisim.

14. Ulang proses pemanasan, penyejukan dan penimbangan dalam
langkah 9 hingga 13 sehingga mendapat bacaan jisim yang tetap.

15. Rekod jisim tetap itu dalam bentuk jadual seperti Jadual 3.5.
Keputusan:

Jadual 3.5

Perkara Jisim (g)

Salur kaca

Salur kaca + kuprum(II) oksida

Salur kaca + kuprum

Kuprum

Oksigen

Mentafsir data:

1. Tentukan formula empirik kuprum(II) oksida dalam aktiviti ini.
Perbincangan:

1. Apakah peranan ketulan zink dan asid hidroklorik dalam aktiviti ini?
 2. Mengapakah gas hidrogen perlu dibiarkan mengalir seketika sebelum memulakan pemanasan?
 3. Gas hidrogen dibiarkan mengalir sehingga hasil pemanasan berada pada suhu bilik dalam

langkah 11. Mengapa?
 4. Mengapakah proses pemanasan, penyejukan dan penimbangan perlu diulang sehingga jisim

tetap diperoleh?

Bagi logam reaktif seperti magnesium, logam hanya perlu dipanaskan sedikit sebelum dapat
bertindak balas dengan oksigen di udara. Rajah 3.14 menunjukkan bagaimana jisim magnesium
dan oksigen yang berpadu dihitung bagi menentukan nisbah bilangan mol atom yang paling
ringkas. Bolehkah anda menamakan oksida logam reaktif lain yang formula empiriknya juga
boleh ditentukan dengan kaedah yang sama?

Magnesium + oksigen ˜ Magnesium oksida

Jisim ini ditentukan sebelum
tindak balas berlaku

Jisim ini ditentukan
selepas tindak balas berlaku

Jisim ini dihitung sebagai perbezaan antara
jisim magnesium dengan magnesium oksida

Rajah 3.14 Penghitungan jisim magnesium dan oksigen di dalam magnesium oksida

Sediakan laporan yang lengkap selepas menjalankan aktiviti ini.

Layari laman sesawang
http://bit.ly/2CDIMs7 bagi
melihat cara lain untuk
menentukan formula
empirik kuprum(II) oksida.

64

TEMA 2
Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia

Namun begitu, kaedah ini tidak sesuai digunakan untuk
penentuan formula empirik bagi kuprum(II) oksida kerana kuprum
kurang reaktif terhadap oksigen. Oleh itu, kuprum(II) oksida perlu
dipanaskan dalam aliran gas hidrogen supaya hidrogen dapat
menyingkirkan oksigen daripada oksida tersebut seperti yang
ditunjukkan dalam Rajah 3.15.

Kuprum(II) oksida + hidrogen ˜ Kuprum + air

Jisim ini ditentukan
sebelum tindak balas berlaku

Jisim ini ditentukan
selepas tindak balas berlaku

Jisim oksigen dihitung sebagai perbezaan
antara jisim kuprum(II) oksida dengan kuprum

Rajah 3.15 Penghitungan jisim kuprum dan oksigen di dalam kuprum(II) oksida

Penentuan Formula Molekul

Formula molekul sesuatu sebatian merupakan gandaan formula empirik sebatian itu.

Formula molekul = (Formula empirik)n

Nilai n merupakan integer positif. Jadual 3.6 menunjukkan beberapa contoh.

Jadual 3.6 Hubung kait antara formula molekul dengan formula empirik

Bahan Air Hidrazin  Propena Benzena

Formula empirik H2O NH2 CH2 CH

Formula molekul (H2O)1= H2O  (NH2)2 = N2H4 (CH2)3 =   C3H6 (CH)6 = C6H6

n 1 2 3 6

Oleh itu, bagi menentukan formula molekul sesuatu sebatian, kita perlu mengetahui formula
empiriknya terlebih dahulu. Contoh 15 dan 16 menunjukkan contoh penyelesaian berkaitan
dengan formula kimia.

Satu sebatian mempunyai formula empirik CH2. Jisim molekul relatifnya ialah 56. Apakah
formula molekul sebatian itu? [Jisim atom relatif: H = 1, C = 12]
Penyelesaian

Andaikan formula molekul sebatian ialah (CH2)n.
Berdasarkan formula molekulnya, JMR sebatian = n[12 + 2(1)]
 = 14n
Diberikan JMR sebatian, 14n = 56 Samakan nilai JMR yang dihitung

dengan yang diberikan. n = 56
14

= 4
Maka, formula molekul sebatian ialah C4H8.

15

Siri kereaktifan
logam

https://bit.ly/
2YvPwP4

65

BAB 3
Asas Kimia

Aktiviti 3.14
Menyelesaikan masalah penghitungan berkaitan formula empirik dan

formula molekul

[Jisim atom relatif: H = 1, C = 12, N = 14, O = 16, Ca = 40, Zn = 65]
 1. Asid etanoik mempunyai jisim molar 60 g mol–1. Jika formula empiriknya ialah CH2O, tentukan

formula molekul asid etanoik.
 2. Hidrokarbon terdiri daripada karbon dan hidrogen. 5.7 g satu hidrokarbon mengandungi 4.8 g

karbon. Jika jisim molekul relatif hidrokarbon itu ialah 114, tentukan formula molekulnya.
 3. Berapakah jisim zink yang diperlukan untuk berpadu dengan 0.5 mol klorin bagi menghasilkan

zink klorida, ZnCl2?
 4. Andaikan anda ialah seorang peladang. Anda ingin memilih baja dengan kandungan nitrogen

yang tinggi untuk tanaman anda. Berikut ialah tiga jenis baja yang lazim digunakan.

Ammonium nitrat, NH4NO3
Urea, CO(NH2)2

Nitrosol, Ca(NO3)2

Baja yang manakah anda akan pilih? Berikan alasan bagi pilihan anda. Tunjukkan jalan kerja
penghitungan yang dibuat.

PK

1.2 g unsur Y bertindak balas dengan bromin untuk menghasilkan 6 g sebatian dengan
formula empirik YBr2. Tentukan jisim atom relatif Y. [Jisim atom relatif: Br = 80]
Penyelesaian

Sebatian terdiri daripada unsur Y dan bromin.
Jadi, jisim unsur Y + jisim bromin = jisim sebatian yang terhasil
 1.2 g + jisim bromin = 6 g
 Jisim bromin = (6 – 1.2) g
 = 4.8 g
Andaikan JAR bagi unsur Y ialah x

Unsur Y Br

Jisim (g) 1.2 4.8

Bilangan mol atom 1.2
x  = ? 4.8

80  = 0.06

Berdasarkan formula empirik YBr2,
2 mol atom Br berpadu dengan 1 mol atom Y atau
1 mol atom Br berpadu dengan 0.5 mol atom Y atau
0.06 mol atom Br berpadu dengan 0.03 mol atom Y.
Jadi, bilangan mol atom Y yang bertindak balas = 0.03 mol
 1.2

x  = 0.03

x = 1.2
0.03

= 40
JAR bagi unsur Y ialah 40.

16

Berdasarkan formula empirik, lakukan
penghitungan secara perkadaran.

Contoh
tambahan

https://bit.ly/
2BQiSdU

66

TEMA 2
Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia

Formula Kimia Sebatian Ion

Sebatian ion terdiri daripada kation, iaitu ion bercas positif dan anion, iaitu ion bercas negatif.
Bagi menulis formula kimia sebatian ion, formula kation dan anion perlu diketahui. Jadual
3.7 menunjukkan contoh formula bagi kation dan anion yang lazim digunakan. Rajah 3.16
menerangkan bagaimana formula kimia bagi sesuatu sebatian ion dibina.

Jadual 3.7 Formula bagi kation dan anion yang lazim

Anion Formula anion

Ion oksida O2–

Ion klorida Cl–

Ion bromida Br–

Ion iodida I–

Ion hidroksida OH–

Ion karbonat CO3
2–

Ion nitrat NO3
–

Ion sulfat SO4
2–

Ion fosfat PO4
3-

Ion manganat(VII) MnO4
-

Ion tiosulfat S2O3
2–

Ion dikromat(VI) Cr2O7
2–

Kation Formula kation

Ion natrium Na+

Ion kalium K+

Ion aluminium Al3+

Ion zink Zn2+

Ion magnesium Mg2+

Ion ferum(II) Fe2+

Ion ferum(III) Fe3+

Ion kuprum(II) Cu2+

Ion kalsium Ca2+

Ion argentum Ag+

Ion plumbum(II) Pb2+

Ion ammonium NH4
+

Nama: Zink klorida

Rajah 3.16 Pembinaan formula kimia zink klorida
menggunakan kaedah silang

Formula: ZnCl2
Konsep asas membina
formula kimia sebatian
ion

https://bit.ly/
2UXg1w2

Contoh tambahan
kaedah silang

https://bit.ly/
2ZXgZXt

3. Tulis formula
kimia sebatian.
Formula adalah
neutral. Cas
ion tidak ditulis
pada formula.
Nombor subskrip
digunakan untuk
menunjukkan
bilangan ion.

Cl–

Cl–

Zn2+

Zn2+

Kation: Ion zink Anion: Ion klorida

Semak: Cas positif : 1 × (+2) = +2
 Cas negatif : 2 × (–1) = –2
 Jumlah cas :  0

1 2
Bilangan ion:

1. Berdasarkan nama sebatian, tentukan kation
dan anion.

2. Saling menukar cas kation dan anion secara
silang bagi menentukan bilangan kation dan
anion.

67

BAB 3
Asas Kimia

Penamaan Sebatian Kimia

Bagi sebatian ion, nama kation ditulis terlebih dahulu, diikuti
dengan nama anion, seperti yang ditunjukkan dalam Jadual 3.8.

Jadual 3.8 Contoh penamaan sebatian ion

Kation Anion Nama sebatian ion

Ion natrium Ion klorida Natrium klorida

Ion zink Ion bromida Zink bromida

Ion magnesium Ion nitrat Magnesium nitrat

Sesetengah logam membentuk lebih daripada satu jenis ion. Bagi membezakan ion-ion itu,
huruf Roman digunakan dalam penamaan. Misalnya, ferum membentuk dua jenis kation, iaitu
Fe2+ dan Fe3+. Ion Fe2+ dinamakan sebagai ion ferum(II) manakala ion Fe3+ dinamakan sebagai ion
ferum(III). Perhatikan nama sebatian berikut:

Menunjukkan ion
ferum(III), Fe3+

Menunjukkan ion
ferum(II), Fe2+ Ferum(II) oksida

Ferum(III) oksida

Bagi penamaan sebatian molekul yang ringkas, unsur yang lebih elektropositif dinamakan
terlebih dahulu, diikuti dengan nama unsur yang lebih elektronegatif. Nama unsur pertama
dikekalkan manakala nama unsur kedua mempunyai akhiran “ida”. Awalan Yunani digunakan
untuk mewakili bilangan atom setiap unsur dalam sebatian molekul ringkas.

CO – Karbon monoksida
NO2 – Nitrogen dioksida
SO3 – Sulfur trioksida

Awalan Yunani seperti
“mono”, “di” dan “tri”
menunjukkan bilangan
satu, dua, dan tiga.

Aktiviti 3.15
Membina formula kimia sebatian ion

1. Jalankan aktiviti ini secara individu.
 2. Imbaskan kod QR dan muat turun rajah kad formula ion.
 3. Cetak dan guntingkan kad formula ion.
 4. Gunakan kad formula ion itu untuk membantu anda menentukan

formula kimia bagi setiap sebatian ion berikut:

Kalium oksida Natrium hidroksida Magnesium nitrat Kalsium nitrat
Natrium klorida Aluminium oksida Kalium karbonat Aluminium klorida
Kalsium bromida Zink sulfat Kuprum(II) sulfat Natrium karbonat

5. Rekod jawapan anda secara sistematik dalam bentuk jadual.

PK

Berikut ialah awalan Yunani
lain:
tetra – 4 heks – 6
pent – 5 hept – 7

CelikTip

Kimia
Sebatian kimia dinamakan
secara sistematik
berdasarkan saranan yang
dibuat oleh Kesatuan
Antarabangsa Kimia Tulen
dan Gunaan.

Rajah kad
formula ion

https://bit.ly/
2AqbF4i

68

TEMA 2
Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia

Gambar foto 3.7 Pembakaran
lampu minyak

Tahukah anda bahawa daripada pembakaran bahan api hinggalah pencernaan makanan di dalam
badan kita semuanya merupakan tindak balas kimia? Ahli kimia mempunyai cara yang ringkas
dan tepat untuk menghuraikan tindak balas kimia, iaitu melalui persamaan kimia.

Aktiviti 3.16
Menamakan sebatian

1. Namakan sebatian ion dengan formula berikut:
(a) CaCl2 (c) Mg(NO3)2 (e) Na2SO4
(b) KBr (d) ZnCO3 (f) NH4Cl

2. Namakan sebatian molekul dengan formula berikut:
(a) NO (c) SO3 (e) BF3
(b) CO2 (d) CCl4 (f) CS2

3. Molekul satu sebatian terdiri daripada dua atom nitrogen dan tiga atom oksigen. Namakan
sebatian tersebut.

Uji

Kendiri 3.3

1. Apakah yang dimaksudkan dengan formula empirik dan formula molekul?

2. Kafeina, C8H10N4O2 ialah perangsang semula jadi yang terdapat di dalam kopi, teh, dan biji
koko. Apakah formula empirik bagi kafeina?

3. Kalsium karbonat dan natrium fluorida ialah dua sebatian yang terdapat di dalam ubat gigi.
Tulis formula kimia bagi dua sebatian tersebut.

4. Satu sampel 5.04 g oksida bagi fosforus mengandungi 2.48 g fosforus.
[Jisim atom relatif: O = 16, P = 31]
(a) Jika jisim molekul relatif oksida itu ialah 126, tentukan formula empirik dan

formula molekulnya.

(b) Namakan oksida bagi fosforus itu.

Persamaan Kimia3.4

PK

PembelajaranPembelajaranStandardStandard

Di akhir pembelajaran,
murid boleh:
3.4.1 Menulis persamaan

kimia yang seimbang.
3.4.2 Mentafsir persamaan

kimia secara kualitatif
dan kuantitatif.

3.4.3 Menyelesaikan masalah
numerikal stoikiometri.

69

BAB 3
Asas Kimia

Rajah 3.17 Menulis persamaan kimia bagi tindak balas antara hidrogen dan oksigen

Persamaan kimia haruslah seimbang. Berdasarkan hukum
keabadian jisim, jirim tidak boleh dicipta atau dimusnahkan. Oleh
itu, bilangan atom bagi setiap jenis unsur pada kedua-dua belah
persamaan mestilah sama.

Kaedah
menyeimbangkan
persamaan
kimia

https://bit.ly/
2WkVZeM

Aktiviti 3.17
Menyeimbangkan persamaan kimia

1. Tulis persamaan kimia yang seimbang bagi setiap tindak balas berikut:
(a) Gas nitrogen + gas hidrogen ˜ gas ammonia
(b) Logam natrium + air ˜ larutan akueus natrium hidroksida + gas hidrogen
(c) Pepejal kuprum(II) karbonat terurai kepada pepejal kuprum(II) oksida dan gas karbon

dioksida apabila dipanaskan.
(d) Pembakaran serbuk aluminium dalam oksigen berlebihan

menghasilkan serbuk putih aluminium oksida.
 2. Imbangkan persamaan kimia berikut:

(a) KI(ak) + Br2(ak) ˜ I2(p) + KBr(ak)
(b) Zn(p) + AgNO3(ak) ˜ Zn(NO3)2(ak) + Ag(p)
(c) C3H8(g) + O2(g) ˜ CO2(g) + H2O(ce)
(d) AgNO3(p) ˜ Ag(p) +  NO2(g) + O2(g)
	 	 ∆

Bahan tindak balas

Hidrogen + oksigen ˜

Hasil tindak balas

air

H2 + O2 ˜ H2O

H2 + O2
 (2 atom H)  (2 atom O)

˜
H2O

(2 atom H, 1 atom O)
Persamaan tidak seimbang

2H2 + O2
 (4 atom H)  (2 atom O)

˜
2H2O

(4 atom H, 2 atom O)

2H2(g) + O2(g) ˜ 2H2O(ce)

3. Semak sama ada persamaan seimbang
atau tidak.

4. Imbangkan persamaan dengan
menyelaraskan pekali di hadapan
formula kimia.

5.	 Tulis	keadaan	fizik	setiap	bahan	dan
hasil tindak balas.

2. Tulis formula kimia bagi setiap bahan
dan hasil tindak balas.

1. Tulis persamaan dalam bentuk
perkataan terlebih dahulu.

PK

Cara Menulis Persamaan Kimia

Persamaan kimia boleh ditulis dalam bentuk perkataan atau menggunakan formula kimia. Bahan
pemula atau bahan tindak balas ditulis di sebelah kiri persamaan, manakala bahan baharu yang
terhasil atau hasil tindak balas ditulis di sebelah kanan persamaan. Anak panah ‘˜’ mewakili
‘menghasilkan’. Keadaan fizik setiap bahan, iaitu sama ada pepejal(p), cecair(ce), gas(g) atau larutan
akueus(ak) juga ditunjukkan dalam persamaan kimia. Rajah 3.17 menunjukkan contoh menulis
persamaan kimia bagi tindak balas antara hidrogen dan oksigen.

Kimia
Kadangkala, persamaan
kimia juga menunjukkan
keadaan tindak balas.
Misalnya, huruf Yunani
delta (∆) di bawah anak
panah menunjukkan
pemanasan diperlukan
dalam tindak balas kimia.

70

TEMA 2
Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia

Tujuan: Menulis persamaan kimia yang seimbang.
Bahan: Serbuk kuprum(II) karbonat, air kapur, asid hidroklorik

pekat, larutan ammonia pekat, larutan plumbum(II) nitrat
dan larutan kalium iodida

Radas: Tabung uji, salur penghantar dan penyumbat getah,
pemegang tabung uji, penunu Bunsen, silinder penyukat
10 cm3, spatula, penyumbat tabung uji dan salur kaca

Prosedur:

Pemanasan kuprum(II) karbonat

1. Isikan satu spatula serbuk kuprum(II) karbonat ke dalam
tabung uji. Perhatikan warna serbuk itu.

2. Sediakan susunan radas seperti dalam Rajah 3.18.
 3. Panaskan kuprum(II) karbonat dan alirkan gas yang terhasil

ke dalam air kapur. Perhatikan perubahan yang berlaku di
dalam kedua-dua tabung uji.

4. Apabila tindak balas telah selesai, alihkan tabung uji berisi
air kapur. Kemudian, hentikan pemanasan.

5. Rekod pemerhatian anda.

Pembentukan ammonium klorida

1. Dengan menggunakan salur kaca, titiskan 3 atau 4 titis asid
hidroklorik pekat ke dalam sebuah tabung uji. Tutupkan mulut
tabung uji dengan penyumbat dan biarkan selama beberapa minit.

2. Ulang langkah 1 dengan menitiskan larutan ammonia pekat ke
dalam tabung uji lain.

3. Alihkan penyumbat pada kedua-dua tabung uji. Dengan
cepat, dekatkan mulut tabung uji seperti dalam Rajah 3.19.

4. Perhatikan perubahan yang berlaku dan rekod pemerhatian.

Pemendakan plumbum(II) iodida

1. Tuangkan 2.0 cm3 larutan plumbum(II) nitrat ke dalam tabung uji.
 2. Tuangkan 2.0 cm3 larutan kalium iodida ke dalam tabung uji lain.
 3. Tuangkan larutan kalium iodida ke dalam larutan plumbum(II)

nitrat seperti dalam Rajah 3.20. Goncangkan campuran itu.
 4. Perhatikan perubahan yang berlaku dan rekod pemerhatian.
Perbincangan:

1. Bagi setiap tindak balas A, B, dan C, nyatakan:
(a) bahan tindak balas dan hasil tindak balas.
(b) keadaan fizik setiap bahan tindak balas dan hasil tindak balas.
(c) formula kimia setiap bahan tindak balas dan hasil tindak balas.

2. Tulis persamaan kimia yang seimbang bagi setiap tindak balas tersebut.

Aktiviti 3.18

Rajah 3.18

Panaskan

Serbuk kuprum(II) karbonat

Air kapur

Rajah 3.19

Gas
hidrogen
klorida

Gas
ammonia

Rajah 3.20

Larutan plumbum(II)
nitrat

Larutan kalium
iodida

Asid hidroklorik pekat dan
ammonia pekat bersifat
mengakis. Kendalikannya
dengan cermat dan jalankan
Aktiviti 3.18B di dalam
kebuk wasap.

Awas

Sediakan laporan yang lengkap selepas menjalankan aktiviti ini.

71

BAB 3
Asas Kimia

Menggunakan Persamaan Kimia

Persamaan kimia boleh ditafsirkan secara kualitatif dan kuantitatif. Melalui aspek kualitatif,
persamaan kimia membolehkan kita mengenal pasti bahan tindak balas dan hasil tindak balas
serta keadaan fizik bahan.

2Na(p) + Cl2(g) ˜ 2NaCl(p)

Bahan tindak balas: Logam natrium dan gas klorin Hasil tindak balas: Pepejal natrium klorida

Melalui aspek kuantitatif pula, kita boleh mengkaji stoikiometri persamaan kimia.
Stoikiometri ialah kajian kuantitatif komposisi bahan yang terlibat dalam tindak balas kimia.
Pekali dalam persamaan kimia menunjukkan nisbah bahan yang terlibat, sama ada sebagai nisbah
entiti asas bahan mahupun nisbah bilangan mol. Perhatikan contoh berikut:

Nisbah entiti asas (zarah):
2 atom natrium bertindak balas dengan 1 molekul
klorin untuk menghasilkan 2 unit NaCl.

Nisbah bilangan mol:
2 mol natrium bertindak balas dengan 1 mol gas
klorin untuk menghasilkan 2 mol natrium klorida.

2Na(p)  +  Cl2(g)  ˜  2NaCl(p)
 (2 atom) (1 molekul) (2 unit formula)

atau atau atau

(2 mol) (1 mol) (2 mol)

Berdasarkan nisbah bilangan mol bahan daripada persamaan kimia yang seimbang, kita
boleh menyelesaikan pelbagai masalah numerikal dengan menghitung secara perkadaran bilangan
mol bahan yang dikehendaki.

2Na(p)  +  Cl2(g)  ˜  2NaCl(p)

(2 mol) (1 mol) (2 mol)
 (1 mol) (0.5 mol) (1 mol)

	 	 

Nisbah bilangan mol asal daripada stoikiometri

Semua nilai dibahagi 2

Mentafsir persamaan kimia yang ditulis secara kualitatif dan kuantitatif

1. Jalankan aktiviti ini secara Think-Pair-Share.
 2. Berdasarkan persamaan kimia yang diperoleh melalui Aktiviti 3.18, tafsirkan setiap persamaan

tersebut secara kualitatif dan juga secara kuantitatif, dari aspek nisbah entiti asas dan nisbah
bilangan mol.

3. Bincangkan bersama-sama rakan pasangan anda.
 4. Kongsikan hasil perbincangan tersebut di hadapan kelas.

Aktiviti 3.19

Dihitung secara perkadaran bagi nilai-nilai lain.

PAK 21

72

TEMA 2
Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia

Bilangan mol yang telah ditentukan boleh ditukar kepada jisim, bilangan zarah atau isi padu
gas melalui jisim molar, pemalar Avogadro atau isi padu molar dengan menggunakan hubung kait
yang telah dipelajari sebelum ini.

Pembakaran aluminium dalam udara adalah seperti berikut:

4Al(p) + 3O2(g) ˜ 2Al2O3(p)

Berapakah jisim aluminium oksida yang terhasil jika 5.4 g aluminium dibakar lengkap dalam
udara? [Jisim atom relatif: O = 16, Al = 27]
Penyelesaian

Analisis soalan dan perancangan penyelesaian
Persamaan: 4Al(p) + 3O2(g) ˜ 2Al2O3(p)
Maklumat daripada persamaan: (4 mol)  (2 mol)
Maklumat daripada soalan: (5.4 g) (? g – persoalan yang perlu dijawab)

Langkah 1 Langkah 2 Langkah 3

Berapa mol? Nisbah mol? Berapa jisim?

Bilangan mol di dalam 5.4 g aluminium, Al = Jisim
Jisim molar  Langkah 1:

Jisim Al ˜ Bilangan mol Al
 =

5.4 g
27 g mol–1

= 0.2 mol
Berdasarkan persamaan, 4 mol aluminium, Al menghasilkan
2 mol aluminium oksida, Al2O3. Jadi, 0.2 mol aluminium, Al
menghasilkan 0.1 mol aluminium oksida, Al2O3.
Oleh itu, jisim aluminium oksida, Al2O3 yang dihasilkan
= Bilangan mol × Jisim molar
= 0.1 mol × [2(27) + 3(16)] g mol–1

= 0.1 mol × 102 g mol–1

= 10.2 g

17

Langkah 2:
Hitungkan nisbah bilangan
mol Al2O3 secara perkadaran.

Langkah 3:
Bilangan mol Al2O3 ˜ Jisim Al2O3

Aktiviti 3.20
Menyelesaikan masalah numerikal stoikiometri

[Jisim atom relatif: H = 1, C = 12, O = 16, Cl = 35.5, Ca = 40, Fe = 56, Zn = 65;
Pemalar Avogadro, N

A

: 6.02 × 1023 mol–1; Isi padu molar: 22.4 dm3 mol–1 pada STP atau
24 dm3 mol–1 pada keadaan bilik]
 1. Penguraian kalsium karbonat oleh haba adalah seperti berikut:

CaCO3(p) ˜ CaO(p) + CO2(g)	 ∆
Berapakah jisim kalsium karbonat yang diperlukan untuk menghasilkan 1.2 dm3 gas karbon
dioksida, CO2 pada keadaan bilik?

PK

73

BAB 3
Asas Kimia

2. Zink bertindak balas dengan asid hidroklorik seperti berikut:
Zn(p) + 2HCl(ak) ˜ ZnCl2(ak) + H2(g)

Berapakah jisim zink yang harus digunakan untuk menghasilkan 0.5 mol gas hidrogen, H2?
 3. Satu sampel ferum(III) oksida, Fe2O3 dipanaskan dalam aliran gas hidrogen, H2 berlebihan

untuk menghasilkan 5.6 g logam besi mengikut persamaan berikut:
Fe2O3(g) + 3H2(g) ˜ 2Fe(p) + 3H2O(ce)

Hitungkan jisim sampel ferum(III) oksida itu.
 4. Gas nitrogen dan hidrogen bertindak balas mengikut persamaan berikut:

N2(g) + 3H2(g) ˜ 2NH3(g)
Berapakah bilangan molekul ammonia, NH3 yang dihasilkan jika 6.72 dm3 gas nitrogen pada
STP ditindakbalaskan secara lengkap dengan gas hidrogen?

Aktiviti 3.21
Mereka cipta lembaran kerja komputer

Penguraian kalium klorat(V), KClO3 oleh haba selalu digunakan untuk menghasilkan gas oksigen
di dalam makmal.

2KClO3(p) ˜ 2KCl(p) + 3O2(g)

Andaikan anda ialah seorang pembantu makmal. Anda perlu menyediakan kuantiti oksigen yang
berbeza dari semasa ke semasa. Penghitungan berulang yang melibatkan persamaan kimia dapat
dipermudahkan dengan menggunakan lembaran kerja komputer. Gunakan Microsoft Excel atau
perisian lain yang sesuai untuk menyediakan satu lembaran kerja penghitungan yang melibatkan
persamaan di atas untuk menyelesaikan masalah berikut:
[Jisim atom relatif: O = 16, Cl = 35.5, K = 39; Isi padu molar: 24 dm3 mol-1 pada keadaan bilik]
 1. Berapakah jisim kalium klorat(V), KClO3 yang diperlukan untuk menghasilkan 1 dm3, 5 dm3,

10 dm3, 20 dm3, dan 50 dm3 gas oksigen?
 2. Berapakah isi padu oksigen yang terhasil jika 0.25 kg, 0.5 kg, 1 kg, 1.5 kg, dan 2 kg kalium

klorat(V), KClO3 digunakan?

Uji

Kendiri 3.4

1. Tulis persamaan kimia bagi tindak balas berikut:
(a) Kuprum + larutan argentum nitrat ˜ larutan kuprum(II) nitrat + argentum
(b) Logam zink yang panas akan bertindak balas dengan gas klorin untuk menghasilkan

pepejal zink klorida.
 2. Penguraian hidrogen peroksida, H2O2 berlaku mengikut persamaan berikut:

2H2O2(ce) ˜ 2H2O(ce) + O2(g)
(a) Apakah hasil-hasil tindak balas penguraian hidrogen peroksida, H2O2?
(b) Hitungkan isi padu oksigen yang dihasilkan pada STP daripada penguraian 30.6 g

hidrogen peroksida, H2O2.

74

TEMA 2
Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia

Kuiz

https://bit.ly/
2R2Koue

kepentingan terdiri daripada

jenismaklumat diperoleh

÷ isi padu
molar

÷ NA
terlibat dalam
penghitungan

Formula molekul Formula empirik

Jisim (g)

Jisim atom relatif

Jisim molekul relatif

Jisim formula relatif

Jisim relatif

Bilangan zarah

Refleksi Kendiri

1. Apakah yang menarik tentang Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia?
 2. Mengapakah Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia penting dalam pembelajaran

kimia selanjutnya?
 3. Nilaikan prestasi anda dalam Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia dengan

menggunakan skala 1 hingga 10, 1 adalah paling rendah manakala 10 adalah paling tinggi.
Mengapakah anda menilai diri pada tahap itu?

4. Apakah yang boleh anda lakukan untuk meningkatkan
penguasaan anda dalam Konsep Mol, Formula dan
Persamaan Kimia?

5. Apakah yang anda ingin tahu lagi tentang Konsep Mol,
Formula dan Persamaan Kimia?

https://bit.ly/
2AoKQ0g

Bilangan Mol, n

Persamaan Kimia

Formula KimiaStoikiometri

÷ jisim
molar

× isi padu
molar

× NA

× jisim
molar

Isi padu gas

75

BAB 3
Asas Kimia

Penilaian 3

[Pemalar Avogadro, NA: 6.02 × 1023 mol–1; Isi padu molar: 22.4 dm3 mol–1 pada STP atau
24 dm3 mol–1 pada keadaan bilik]
Rujuk Jadual Data Unsur pada halaman 276.

1. Apakah yang dimaksudkan dengan jisim molar dan isi padu molar?

2. Berikan hubung kait antara pemalar Avogadro, bilangan zarah dan bilangan mol.

3.
Jisim atom relatif bagi nitrogen ialah 14

Nyatakan maksud pernyataan di atas berdasarkan skala karbon-12.

4. Vitamin C atau asid askorbik adalah pengantioksida penting yang diperlukan untuk
kesihatan kita. Vitamin C mempunyai formula molekul C6H8O6.
(a) Apakah formula empirik bagi vitamin C?
(b) Berapakah jisim molekul relatif bagi vitamin C?

5. Antasid berfungsi untuk melegakan masalah gastrik. Rajah 1 menunjukkan label pada
sebotol antasid.

K
an

du
ng

an

ReliefRelief
Antasid
Aluminium Hidroksida 160 mg
Magnesium karbonat 105 mg
► Melegakan kembung perut
► Melegakan pedih ulu hati

100
Tablet B

ah
an

A
kt

if
(d

al
am

s
et

ia
p

ta
bl

et
)

Tu
ju

an
A

lu
m

in
iu

m
 H

id
ro

ks
id

a
16

0
m

g
 ..

...
...

..
A

nt
as

id
M

ag
ne

si
um

k
ar

bo
na

t 1
05

m
g

..
...

...
...

A
nt

as
id

Rajah 1

Berikan formula kimia bagi dua bahan aktif di dalam antasid itu.

6. Rajah 2 menunjukkan respirasi aerobik di dalam sel badan
kita untuk menghasilkan tenaga daripada glukosa, C6H12O6.
Tulis persamaan kimia yang seimbang bagi proses
respirasi aerobik.

7. Ferum(II) sulfat heptahidrat, FeSO4.7H2O sering digunakan untuk merawat pesakit anemia
akibat kekurangan mineral besi.
(a) Apakah jisim molar bagi ferum(II) sulfat heptahidrat?

(b) Hitungkan peratus besi di dalam ferum(II) sulfat heptahidrat.

Glukosa + Oksigen

Glukosa Oksigen

Karbon dioksida + Air

Karbon dioksida
Rajah 2

76

TEMA 2
Konsep Mol, Formula dan Persamaan Kimia

8. Rajah 3 menunjukkan langkah-langkah penimbangan dalam penentuan formula empirik
oksida bagi logam Y.

ON
OFF  230.3024 g

Piring porselin Oksida logam Y

Tabung pembakaran

ON
OFF  242.2501 g

Logam Y

ON
OFF  240.6444 g

Rajah 3
Tentukan formula empirik oksida bagi logam Y. [Jisim atom relatif: O = 16, Y = 207]

9. P, Q, dan R merupakan tiga sampel bahan kimia.

P – 0.2 mol kalsium klorida
Q – 12 dm3 gas nitrogen monoksida pada

keadaan bilik
R – 2.408 × 1023 molekul karbon dioksida

Susun ketiga-tiga sampel itu menurut tertib jisim yang menaik.

10. Pada pendapat anda, antara formula empirik atau formula molekul, formula yang manakah
lebih sesuai digunakan untuk menulis persamaan kimia? Berikan alasan anda.

Semak  Jawapan

https://bit.ly/
2sCEGFp

Pengayaan
 1. Apabila stim dilalukan ke atas logam ferum yang panas, gas hidrogen dan ferum(III) oksida

terbentuk. Apakah jisim stim yang diperlukan untuk bertindak balas dengan 100 g ferum
dengan lengkap? [Jisim atom relatif: H = 1, O = 16, Fe = 56]

2. Litium hidroksida, LiOH digunakan untuk menyingkirkan karbon dioksida daripada udara
hembusan di dalam kabin kapal angkasa lepas.
[Jisim atom relatif: H = 1, Li =7, C = 12, O = 16]

2LiOH + CO2 ➝ Li2CO3 + H2O

Satu misi angkasa lepas dijalankan selama 18 hari dan melibatkan lima orang petugas. Jika
setiap petugas dianggarkan menghembus 42 g karbon dioksida sejam secara purata dan
setiap tabung penyerap mengandungi 750 g LiOH, hitungkan bilangan tabung penyerap
yang mesti dibawa di dalam kapal angkasa.

77

BAB 3


KURIKULUM STANDARD SEKOLAH MENENGAH

Dokumen Penjajaran Kurikulum

PERNIAGAAN

TAHUN 2021

TINGKATAN 5 (SISIPAN)
KATA PENGANTAR

Kementerian Pendidikan Malaysia (KPM) telah

melaksanakan penjajaran kurikulum selaras

dengan pengumuman pembukaan semula

sekolah berdasarkan Takwim Persekolahan

2020 yang dipinda. Pada ketika itu, Kandungan

Kurikulum Standard Sekolah Menengah

(KSSM) telah dijajarkan bagi tujuan kegunaan

pengajaran dan pembelajaran bagi memenuhi

keperluan pembelajaran murid yang terkesan lanjutan daripada

Perintah Kawalan Pergerakan (PKP).

Susulan penutupan semula sekolah sepenuhnya mulai 9 Novermber

2020, sekolah telah melaksanakan pengajaran dan pembelajaran di

rumah (PdPR) sehingga hari terakhir persekolahan bagi tahun 2020.

Meskipun guru telah berusaha untuk melaksanakan PdPR, namun

masih terdapat cabaran dari aspek pelaksanaannya yang akan

memberi implikasi terhadap pembelajaran murid pada tahun 2021.

Sehubungan dengan itu, KPM telah memutuskan untuk meneruskan

pelaksanaan Penjajaran Kurikulum Versi 2.0 bagi tahun 2021.

Penjajaran Kurikulum Versi 2.0 merupakan usaha KPM bagi

membantu guru untuk memastikan kelangsungan pembelajaran

murid dilaksanakan. Kurikulum yang dijajarkan ini bukanlah

kurikulum baharu, tetapi kurikulum sedia ada yang disusun semula

berdasarkan Dokumen Standard Kurikulum dan Pentaksiran (DSKP)

KSSM serta ditambah baik daripada dokumen penjajaran kurikulum

sebelumnya. Kandungan kurikulum disusun berdasarkan kandungan

asas yang perlu dikuasai oleh murid. Manakala, kandungan

tambahan dan pelengkap perlu diajar bagi menyokong keseluruhan

pembelajaran sesuatu mata pelajaran yang boleh dilaksanakan

melalui pelbagai kaedah dan teknik pembelajaran.

Harapan KPM agar guru dapat terus merancang dan melaksanakan

pengajaran dan pembelajaran pada tahun 2021 dengan lebih

berkesan. KPM juga merakamkan setinggi-tinggi penghargaan dan

ucapan terima kasih kepada semua pihak yang terlibat dalam

melaksanakan kurikulum yang dijajarkan.

Dr. LATIP BIN MUHAMMAD
Timbalan Pengarah Kanan
(Kluster Dasar dan Sains & Teknologi)
Bahagian Pembangunan Kurikulum
Kementerian Pendidikan Malaysia
Dokumen Penjajaran Kurikulum 2.0 - KSSM Perniagaan Tingkatan 5 (Sisipan Tingkatan 4)

1

Tajuk

Standard Pembelajaran
Peruntukan

Masa

Kandungan Asas Kandungan Tambahan
Kandungan
Pelengkap

2.0 ORGANISASI
PERNIAGAAN

S2.2 Bahagian Fungsian Utama
Dalam Organisasi
Perniagaan

S2.2 Bahagian Fungsian
Utama Dalam
Organisasi Perniagaan

12 jam

S2.2.1 Menjelaskan bahagian-
bahagian fungsian dalam
organisasi perniagaan.

S2.2.3 Menjelas dan
mengaplikasi
penggunaan teknologi
maklumat untuk
mengintegrasi bahagian
fungsian.

S2.2.2 Menjelaskan tujuan dan
tugasan setiap bahagian
fungsian.

S2.2.5 Membezakan interaksi
dan perkaitan antara
bahagian fungsian dalam
dua perniagaan yang
berlainan.

S2.2.4 Menerang dan menganalisis
hubungan dan interaksi
bahagian fungsian dalam
organisasi dengan organisasi
luar, aliran maklumat dan
aliran barang.

S2.2.6 Menjelaskan pembangunan
produk dan pasaran baharu.
Dokumen Penjajaran Kurikulum 2.0 - KSSM Perniagaan Tingkatan 5 (Sisipan Tingkatan 4)

2

Tajuk

Standard Pembelajaran

Peruntukan
Masa

Kandungan Asas

Kandungan Tambahan
Kandungan
Pelengkap

3.0 SUMBER
PERNIAGAAN

3.1 Pengurusan Sumber
Manusia

3.1 Pengurusan Sumber
Manusia

8 jam

3.1.1 Menyatakan definisi
pengurusan sumber manusia
dalam sesebuah perniagaan.

3.1.4 Menganalisis aspek
pengelolaan sumber manusia
dalam pembangunan
perniagaan yang mampan.

3.1.2 Menjelaskan peranan
pengurusan sumber manusia
dalam sesebuah perniagaan.

3.1.5 Menilai hubungkait antara
kemahiran kebolehkerjaan
yang perlu dimiliki pekerja
dengan kejayaan sesebuah
perniagaan.

3.1.3 Mengaplikasikan peranan
pengurusan sumber manusia
dalam pembangunan
perniagaan yang mampan.

3.1.7 Mencadangkan idea baharu
bagi satu sistem penggajian
berpandukan struktur
organisasi yang dibina.

3.1.6 Mencipta satu struktur
organisasi dalam sebuah
perniagaan.
Dokumen Penjajaran Kurikulum 2.0 - KSSM Perniagaan Tingkatan 5 (Sisipan Tingkatan 4)

3

Tajuk

Standard Pembelajaran

Peruntukan
Masa

Kandungan Asas

Kandungan Tambahan
Kandungan
Pelengkap

3.0 SUMBER
PERNIAGAAN

3.2 Pengurusan Sumber Fizikal dan
Teknologi

3.2 Pengurusan Sumber
Fizikal dan Teknologi

10 jam

3.2.1 Menjelaskan tujuan mengurus
sumber fizikal yang diperlukan
dalam operasi sesuatu perniagaan.

3.2.5 Mengaplikasikan
pengetahuan pengurusan
sumber fizikal dan sumber
teknologi dalam satu
perniagaan yang mampan.

3.2.2 Menghuraikan prosedur mengurus
sumber fizikal yang diperlukan
dalam operasi sesuatu perniagaan.

3.2.7 Membuat rumusan
perkaitan di antara
pengurusan sumber fizikal
dan teknologi dalam
mempertingkatkan
kecekapan sesebuah
organisasi perniagaan.

3.2.3 Menjelaskan tujuan mengurus
sumber teknologi yang diperlukan
dalam operasi sesuatu perniagaan.

3.2.4 Menghuraikan prosedur mengurus
sumber teknologi yang diperlukan
dalam operasi sesuatu perniagaan.

3.2.6 Membandingkan kesan
pengurusan sumber fizikal dan
teknologi dalam mempertingkatkan
kecekapan sesebuah organisasi
perniagaan.
Dokumen Penjajaran Kurikulum 2.0 - KSSM Perniagaan Tingkatan 5 (Sisipan Tingkatan 4)

4

Tajuk

Standard Pembelajaran

Peruntukan
Masa

Kandungan Asas

Kandungan Tambahan
Kandungan
Pelengkap

3.0 SUMBER
PERNIAGAAN

3.3 Sumber Pembiayaan
Perniagaan

3.3 Sumber Pembiayaan
Perniagaan

10 jam

3.3.1 Mengenal pasti sumber
pembiayaan untuk sesebuah
perniagaan.

3.3.4 Membandingkan kekuatan dan
kelemahan jenis pembiayaan
untuk sesebuah perniagaan.

3.3.2 Menghuraikan jenis
pembiayaan dalaman dan
luaran yang sesuai untuk
sesebuah perniagaan.

3.3.5 Menghuraikan prosedur
mendapatkan sumber
pembiayaan untuk sesebuah
perniagaan.

3.3.3 Menyelesaikan keperluan
pembiayaan bagi sesebuah
perniagaan.

3.3.6 Membuat justifikasi jenis
pembiayaan yang sesuai
digunakan untuk memulakan
sesebuah perniagaan.
Dokumen Penjajaran Kurikulum 2.0 - KSSM Perniagaan Tingkatan 5 (Sisipan Tingkatan 4)

5

Tajuk

Standard Pembelajaran

Peruntukan
Masa

Kandungan Asas

Kandungan Tambahan
Kandungan
Pelengkap

3.0 SUMBER
PERNIAGAAN

3.4 Penyata Kewangan
Perniagaan

3.4 Penyata Kewangan
Perniagaan

18 jam

3.4.1 Menjelaskan definisi penyata
kewangan.

3.4.3 Menghuraikan pihak-pihak
yang berkepentingan kepada
penyata kewangan sesebuah
perniagaan.

3.4.2 Mengenal pasti setiap butiran
dalam penyata kewangan.

3.4.4 Menganalisis kegunaan
penyata kewangan terhadap
operasi kewangan sesebuah
perniagaan.

3.4.5 Mentafsir penyata kewangan
menggunakan Nisbah Asas.

3.4.6 Membuat justifikasi terhadap
kedudukan kewangan
sesebuah organisasi
berdasarkan peratus
nisbahnisbah berdasarkan
penyata kewangan yang
diberi.
Dokumen Penjajaran Kurikulum 2.0 - KSSM Perniagaan Tingkatan 5 (Sisipan Tingkatan 4)

6

Tajuk

Standard Pembelajaran

Peruntukan
Masa

Kandungan Asas

Kandungan Tambahan Kandungan Pelengkap

4.0 URUS
NIAGA

4.1 Persediaan Menjadi
Usahawan

4.1 Persediaan Menjadi
Usahawan

12 jam

4.1.1 Menjelaskan ciri-ciri
keperibadian, kekuatan diri
dan kelebihan menjadi
seorang usahawan.

4.1.3 Menerangkan kelebihan
berniaga sebagai satu
peluang kerjaya.

4.1.2 Menghuraikan faktor
penyumbang untuk
memulakan perniagaan.
Dokumen Penjajaran Kurikulum 2.0 - KSSM Perniagaan Tingkatan 5 (Sisipan Tingkatan 4)

7

Tajuk

Standard Pembelajaran

Peruntukan
Masa

Kandungan Asas

Kandungan Tambahan Kandungan Pelengkap

4.0 URUS
NIAGA

4.2 Persediaan Memulakan
Perniagaan

 Akta penubuhan
perniagaan

4.2 Persediaan Memulakan
Perniagaan

 Akta penubuhan
perniagaan

12 jam

4.2.1 Mengenal pasti akta-akta
berkaitan penubuhan
perniagaan.

4.2.2 Melaporkan peraturan dan
kesan yang mempengaruhi
persediaan memulakan
perniagaan berdasarkan
akta-akta di atas.

4.2.3 Menganalisis prosedur
penubuhan setiap pemilikan
perniagaan sehingga
memperoleh sijil pendaftaran
perniagaan.

4.2.4 Menganalisis tanggungjawab
yang perlu dipatuhi oleh
usahawan setelah
memperoleh Sijil Pendaftaran
Perniagaan.
Dokumen Penjajaran Kurikulum 2.0 - KSSM Perniagaan Tingkatan 5 (Sisipan Tingkatan 4)

8

Tajuk

Standard Pembelajaran

Peruntukan
Masa

Kandungan Asas

Kandungan Tambahan Kandungan Pelengkap

4.0 URUS
NIAGA

4.2 Persediaan Memulakan
Perniagaan

 Dokumen Perniagaan

4.2 Persediaan Memulakan
Perniagaan

 Dokumen Perniagaan

12 jam

4.2.5 Menyatakan dokumen
perniagaan yang perlu
disimpan dengan lengkap
dalam sesebuah perniagaan.

4.2.6 Melakukan simulasi
penyediaan dan penyimpanan
dokumen perniagaan yang
dirancang.

4.2.7 Menyediakan penyata aliran
tunai yang mudah berasaskan
dokumen perniagaan yang
dirancang.
Dokumen Penjajaran Kurikulum 2.0 - KSSM Perniagaan Tingkatan 5 (Sisipan Tingkatan 4)

9

Tajuk

Standard Pembelajaran

Peruntukan
Masa

Kandungan Asas

Kandungan Tambahan Kandungan Pelengkap

4.0 URUS
NIAGA

4.2 Persediaan Memulakan
Perniagaan

 Pemasaran dan Jualan

4.2 Persediaan Memulakan
Perniagaan

 Pemasaran dan Jualan

14 jam

4.2.8 Menyatakan definisi
pemasaran dan jualan.

4.2.9 Menghuraikan persediaan
untuk menjalankan aktiviti
pemasaran dan jualan bagi
produk dan perkhidmatan.
Dokumen Penjajaran Kurikulum 2.0 - KSSM Perniagaan Tingkatan 5 (Sisipan Tingkatan 4)

10

Tajuk

Standard Pembelajaran

Peruntukan
Masa

Kandungan Asas

Kandungan Tambahan
Kandungan
Pelengkap

4.0 URUS
NIAGA

4.3 Merancang Pengendalian
Perniagaan

4.3 Merancang Pengendalian
Perniagaan

14 jam

4.3.1 Menyatakan definisi rancangan
perniagaan.

4.3.2 Menjelaskan kepentingan
menyediakan rancangan
perniagaan.

4.3.3 Menghuraikan format rancangan
perniagaan.

4.3.4 Menyediakan satu rancangan
perniagaan.
Dokumen Penjajaran Kurikulum 2.0 - KSSM Perniagaan Tingkatan 5 (Sisipan Tingkatan 4)

11

Catatan:

Dokumen ini menunjukkan organisasi kandungan mata pelajaran Perniagaan Tingkatan 5 dengan Sisipan Tingkatan 4 yang dirancang untuk
diajar dalam tempoh minimum 96 jam.

1. Guru disarankan untuk menyediakan rancangan pengajaran dan pembelajaran (PdP) berdasarkan Kandungan Asas dan Kandungan
Tambahan yang disusun mengikut tajuk-tajuk yang berkenaan. Guru juga digalakkan untuk mengajar Strategi Pembelajaran (SP) yang
disusun sebagai Kandungan Asas dan Kandungan Tambahan mengikut kesesuaian peruntukan masa PdP yang dirancang. Terdapat
beberapa SP (Kandungan Asas) yang boleh diajar bersama-sama atau diikuti dengan SP (Kandungan Tambahan) seperti berikut:

i. SP S2.2.2 (Kandungan Asas) dengan SP S2.2.3 (Kandungan Tambahan);
ii. SP S2.2.4 (Kandungan Asas) dengan SP S2.2.5 (Kandungan Tambahan);
iii. SP 3.1.3 (Kandungan Asas) dengan SP 3.1.4 dan SP 3.1.5 (Kandungan Tambahan);
iv. SP 3.1.6 (Kandungan Asas) dengan SP 3.1.7 (Kandungan Tambahan);
v. SP 3.2.4 (Kandungan Asas) dengan SP 3.2.5 (Kandungan Tambahan);
vi. SP 3.2.6 (Kandungan Asas) dengan SP 3.2.7 (Kandungan Tambahan);
vii. SP 3.3.3 (Kandungan Asas) dengan SP 3.3.4 dan SP 3.3.5 (Kandungan Tambahan);
viii. SP 3.4.2 (Kandungan Asas) dengan SP 3.4.3 (Kandungan Tambahan);
ix. SP 4.1.2 (Kandungan Asas) dengan SP 4.1.3 (Kandungan Tambahan);
x. SP 4.2.1 (Kandungan Asas) dengan SP 4.2.2 (Kandungan Tambahan);
xi. SP 4.2.3 (Kandungan Asas) dengan SP 4.2.4 (Kandungan Tambahan); serta

xii. SP 4.3.1 (Kandungan Asas) dengan SP 4.3.2 (Kandungan Tambahan).

Nota: Sisipan Tingkatan 4 merupakan tajuk kandungan Tingkatan 4 disimbolkan sebagai SP S(Sisipan) yang telah dimasukkan dalam

dokumen ini.
Dokumen Penjajaran Kurikulum 2.0 - KSSM Perniagaan Tingkatan 5 (Sisipan Tingkatan 4)

12

Catatan:

Cadangan teknik-teknik penyampaian PdP dalam pelaksanaan penjajaran kurikulum adalah seperti yang berikut.

2. Guru boleh menggunakan Direct Instructional Learning untuk menyampaikan pembelajaran kontekstual. Guru mewujudkan persekitaran
pembelajaran dengan penentuan konteks berdasarkan tajuk untuk murid memproses maklumat dalam sesuatu situasi atau persoalan yang
diberi. Aktiviti pengukuhan atau refleksi dapat dijalankan dengan murid melengkapkan Worksheet Keywords yang merupakan senarai
konsep.

3. Guru juga boleh menggunakan model ringkas Problem Based-Learning (PBL) semasa melaksanakan aktiviti seperti Kajian Kes. Satu
model penyelesaian masalah digunakan sebagai panduan untuk menyelesaikan situasi kes yang diberi sebagai latihan pengukuhan. Model
PBL ini mengandungi enam (6) fasa tindakan yang boleh digunakan untuk membimbing murid dalam proses penyelesaian masalah iaitu:

i. mengenal pasti masalah yang diberi;
ii. mengklasifikasi jenis masalah;
iii. membangunkan dan membina rangka penyelesaian masalah;
iv. membentuk formula penyelesaian; serta
v. mengaplikasi langkah penyelesaian.

Satu model ringkas boleh disediakan sebagai panduan untuk pelajar membina model penyelesaian kendiri.
Dokumen Penjajaran Kurikulum 2.0 - KSSM Perniagaan Tingkatan 5 (Sisipan Tingkatan 4)

13

Catatan:

4. Guru boleh membina Jadual Merentas Konsep untuk menyenaraikan kata kunci, huraian konsep atau cadangan penyelesaian masalah
ke atas sesuatu situasi, kejadian, fenomena dan sebagainya. Jadual ini merupakan satu senarai semak untuk mengklasifikasikan konsep-
konsep perniagaan. Berikut adalah satu contoh yang menunjukkan susunan kata-kunci dan huraian konsep dengan ringkas.

Nota: Teknik penyampaian dalam pelaksanaan PdP yang dicadangkan (item No. 2 hingga No. 4) boleh digunakan untuk memudahkan

perancangan PdP. Walau bagaimanapun, guru boleh merancang PdP mengikut kesesuaian dalam persekitaran pembelajaran
di sekolah.

SP Konsep Kata-Kunci Cadangan

Huraian Konsep

Formula

3.4.2 Mengenal

pasti setiap

butiran dalam

penyata

kewangan.

i. Akaun
Perdagangan

ii. Akaun Untung
Rugi

Mengenal pasti

konsep:

i. Jualan bersih
ii. Kos jualan
iii. Hasil
iv. Belanja

i. Jualan Bersih = Jualan – Pulangan jualan

ii. Belian bersih = Belian – Pulangan belian

iii. Kos belian = Belian – Pulangan belian +

Belanja atas belian

iv. Untung kasar = Jualan bersih – Kos jualan

v. Untung bersih = Untung kasar + Hasil – Belian
Dokumen Penjajaran Kurikulum 2.0 - KSSM Perniagaan Tingkatan 5 (Sisipan Tingkatan 4)

14
Dokumen Penjajaran Kurikulum 2.0 - KSSM Perniagaan Tingkatan 5 (Sisipan Tingkatan 4)

15
_KATA PENGANTAR Penjajaran KSSM_Penjajaran V2_2021 new.pdf

Blank Page

Blank Page