Diterbitkan oleh
JABATAN KEMAJUAN ISLAM MALAYSIA
 www.Islam.gov.my

Cetakan Pertama 2009
Hak Cipta Terpelihara

Hak Cipta Terpelihara tidak dibenarkan mengeluar ulang mana-mana bahagian
artikel, ilustrasi, dan isi kandungan buku ini dalam apa juga bentuk dan dengan
cara apa jua sama ada secara elektronik, fotokopi, mekanik, rakaman, atau cara
lain sebelum mendapat izin bertulis daripada penerbit Ketua Pengarah, Jabatan
Kemajuan Islam Malaysia, Pusat Pentadbiran Kerajaan Persekutuan,  62519
Putrajaya.

Perpustakaan Negara Malaysia Data Pengkatalogan-dalam-Penerbitan

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan :
Berhubung Dengan Isu-Isu Muamalat

ISBN : 978-983-042-439-2

Reka bentuk oleh:
Lakhauf Management Services

SH 31, Jalan 7, Taman Greenwod
68100 Batu Caves, Selangor

Telefaks : 03-6189 6246
Email : lakhaufmanagement@yahoo.com

Dicetak oleh:

QA Printers Sdn. Bhd.
No. 21, Jalan Kampung Pasir Baru,
 Off Jalan Klang Lama,

58200 Kuala Lumpur
Tel: 03-7783 1530  Faks: 03-7783 1730

http://www.Islam.gov.my

mailto:lakhaufmanagement@yahoo.com

Isi Kandungan
Sidang Redaksi v

Kata-kata Aluan vi

FATWA PERTAMA : 1
HUKUM MENGAGIHKAN ZAKAT SECARA PERSENDIRIAN DAN QADA’
ZAKAT

FATWA KEDUA : 7
HUKUM  PERADUAN  SMS DAN MENYERTAINYA MENURUT PANDANGAN
ISLAM

FATWA KETIGA : 11
HUKUM BERMUAMALAH DENGAN BANK-BANK PERDAGANGAN

FATWA KEEMPAT : 16
HUKUM TERHADAP PRODUK INVESTMENT LINK MENURUT ISLAM

FATWA KELIMA : 20
HUKUM PELABURAN TERHADAP SYARIKAT SWISS CASH MUTUAL FUND

FATWA KEENAM : 27
HUKUM WAKAF BAGI TANAH BERTARAF HAK MILIK TERHAD

FATWA KETUJUH : 30
HUKUM ZAKAT TERHADAP FIRMA-FIRMA SYARIKAT KONSULTAN

FATWA KELAPAN : 33
PEWARISAN HARTA DAN HARTA SEPENCARIAN YANG DILAKSANAKAN DI
RANCANGAN FELDA

FATWA KESEMBILAN : 38
CARA PENETAPAN HARGA ZAKAT FITRAH SELURUH MALAYSIA

FATWA KESEPULUH : 41
ZAKAT WANG KUMPULAN WANG SIMPANAN PEKERJA

FATWA KESEBELAS : 44
HUKUM MENTERNAK DAN MENJUAL LINTAH DAN CACING UNTUK TUJUAN
PERUBATAN DAN KOSMETIK

FATWA KEDUA BELAS : 50
HUKUM ZAKAT KE ATAS SYARIKAT

iii

FATWA KETIGA BELAS : 53
HUKUM MENJADIKAN CARUMAN KUMPULAN WANG SIMPANAN PEKERJA
SEBAGAI HARTA SEPENCARIAN

FATWA KEEMPAT BELAS : 56
HUKUM PELAKSANAAN WASIAT WAJIBAH

FATWA KELIMA BELAS : 60
HUKUM PEMBAYARAN SIMPANAN KUMPULAN WANG SIMPANAN PEKERJA
BAGI AHLI YANG MEMELUK AGAMA ISLAM

FATWA KEENAM BELAS : 63
HUKUM MENYERAHKAN SEBAHAGIAN TANAH WAKAF KEPADA PIHAK
BERKUASA

FATWA KETUJUH BELAS : 67
HUKUM PEWARISAN BAGI KES KEMATIAN SERENTAK

FATWA KELAPAN BELAS : 71
HUKUM SKIM CEPAT KAYA DAN SEUMPAMANYA

FATWA KESEMBILAN BELAS : 76
HUKUM WANITA DAN ORANG BUKAN ISLAM SEBAGAI AMIL  ZAKAT GAJI DAN
PENDAPATAN DI LEMBAGA HASIL DALAM NEGERI

FATWA KEDUA PULUH : 78
HUKUM ZAKAT FITRAH KE ATAS ORANG TAHANAN DAN BANDUAN ISLAM DI
INSTITUSI PENJARA

FATWA KEDUA PULUH SATU : 81
HUKUM ZAKAT, KORBAN DAN AKIKAH KE ATAS TERNAKAN RUSA

FATWA KEDUA PULUH DUA : 84
SAHAM WAKAF DAN WAKAF GANTIAN

FATWA KEDUA PULUH TIGA : 86
HUKUM MEMBANGUNKAN TANAH WAKAF KHAS DENGAN MEMBANGUNKAN
SELAIN NIAT ASAL PEWAKAF

FATWA KEDUA PULUH EMPAT : 92
KAJIAN HUKUM INSURANS AM

FATWA KEDUA PULUH LIMA : 97
HUKUM BAYARAN ZAKAT ANGKATAN KOPERASI KEBANGSAAN MALAYSIA

Bibliografi 101

iv

S I D A N G  R E D A K S I

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Penasihat
Dato’ Haji Wan Mohamad bin Dato’ Syeikh Abdul Aziz
 Ketua Pengarah

Jabatan Kemajuan Islam Malaysia

Pengerusi
Haji Razali bin Haji Shahabudin
 Pengarah

Bahagian Penyelidikan
Jabatan Kemajuan Islam Malaysia

Setiausaha
Haji Munir bin Haji Md. Salleh

Ahli Jawatankuasa

Fatimah binti Saad.Hajah Wan Morsita binti Wan Sudin

Halim bin Ahmad.Razi bin Hassan.Ahmad Zaky bin Md. Ali @ Tahir

Norhalina binti Othman.Mohd Zamir bin Bahall.Nor Azimah binti Azmi

Mahayudin bin Abu Bakar.Kamarul Saman bin Yaacub.Hasni binti Mohd. Ali
Rashidah binti Che Wil.Syahnaz binti Sulaiman.Taqwa binti Zabidi

Abdul Muhaimin bin Mahmood.Mohd Kamil bin Abu Talib

Mohd Aizam bin Mas’od.Kamarulzaman bin Mustappa
Mohamad Zarifi bin Mohamad Daud

Penasihat Bahasa

Prof. Madya Dr. Haji Abdul Razak bin Haji Dali
Hajah Sharifah Shifak binti Tan Sri Datuk Syed Hassan Aidid

Urus Setia
Zainur Akmar binti Abdul Adi
 Abdul Halim bin Jurami
 Sofiah Noor binti Yahya
Selamah binti Mat Saman
 Norazlina binti Osman
 Maznah binti Md Nor
Norashikin binti Mohd Kasim

v

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Kata Alu-aluan

KETUA PENGARAH
JABATAN KEMAJUAN ISLAM MALAYSIA

Dengan nama Allah Yang Maha Pengasih Lagi Maha Penyayang. Setinggi kesyukuran
dipanjatkan ke hadrat Allah SWT atas limpah dan rahmatNya, selawat dan salam buat Nabi
Muhammad SAW tercinta, juga kaum keluarga Baginda, para Sahabat serta para Tabi’in
yang memperjuangkan Islam di bumi Allah SWT ini.

Alhamdulillah, dengan taufik dan inayah Allah SWT, Buku Himpunan Keputusan
Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan Berhubung Isu-isu Muamalat akhirnya
dapat diterbitkan. Buku ini diharap dapat menjawab dan menyelesaikan persoalan
masyarakat  dan  agensi  di  negara  ini  disamping  menjadi  rujukan  pelbagai  pihak
berhubung isu-isu muamalat. Buku ini adalah sangat istimewa kerana ia bukan hanya
menghimpunkan keputusan-keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan
berkaitan dengan isu-isu muamalat, malah turut juga memuatkan latar belakang fatwa
serta hujah dan dalil sebagai sandaran bagi keputusan muzakarah tersebut.

Syabas dan tahniah diucapkan kepada warga Bahagian Penyelidikan, JAKIM
kerana  dengan  segala  usaha  dan  komitmen  yang  telah  dicurahkan  akhirnya
membuahkan  hasil  yang  dapat  dimanfaatkan  oleh  segenap  lapisan  masyarakat.
Setinggi-tinggi  ucapan  penghargaan  juga  buat  pegawai  dan  kakitangan  Bahagian
Penyelidikan  yang  berjaya  menyiapkan  Buku  Himpunan  Keputusan  Muzakarah
Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan Berhubung Isu-isu Muamalat

Sekian, terima kasih.

DATO’ HAJI WAN MOHAMAD BIN DATO’ SYEIKH ABDUL AZIZ
Ketua Pengarah
Jabatan Kemajuan Islam Malaysia.

vi

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA PERTAMA

HUKUM MENGAGIHKAN ZAKAT

SECARA PERSENDIRIAN DAN QADA’ ZAKAT

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam
Malaysia (MJFK) kali ke-76 pada 21-23 November 2006 di Terengganu telah
membincangkan Hukum Pengagihan Zakat Secara Persendirian dan Qada’
Zakat. Muzakarah memutuskan:

1.  Dari segi siasah dan maslahah, zakat merupakan pemangkin kepada
 ekonomi umat Islam. Peraturan dan undang-undang yang ditetapkan
 oleh  pemerintah  atau  ulil  amri  adalah  demi  menjaga  hak  dan
 kepentingan zakat tersebut. Walaupun dari segi syarak, mengagihkan
 zakat  secara  persendirian  tanpa  melalui  pemerintah  adalah  sah
 sekiranya  diagihkan  kepada  asnaf  yang  layak,  tetapi  perbuatan
 melanggar peraturan dan undang-undang pemerintah dalam perkara
 kebaikan adalah berdosa. Ini kerana dalam Islam patuh dan taat
 kepada pemerintah atau ulil amri dalam perkara kebaikan adalah
 wajib.
2.  Mengenai hukum qada’ zakat, ia wajib dilakukan bagi zakat yang
 telah memenuhi syarat wajib yang tidak ditunaikan pada masa yang
 sepatutnya.

LATAR BELAKANG

Isu ini telah timbul apabila terdapat kecenderungan sesetengah syarikat atau
anggota masyarakat mengagih sendiri zakat kepada asnaf zakat tanpa melalui
agensi yang telah dilantik oleh kerajaan atau pemerintah. Selain itu, timbul juga
persoalan tentang hukum qada’ zakat dan sejauh mana pelaksanaannya di
Malaysia. Kekeliruan ini berlaku disebabkan perbezaan antara amalan semasa
sesetengah  syarikat  dan  individu  dengan akta, fatwa atau peraturan yang

1

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

dikeluarkan tentang perkara tersebut.

Perlembagaan Persekutuan telah menyenaraikan zakat di bawah bidang
kuasa negeri. Semua negeri di Malaysia telah memperuntuk perkara berkenaan
dengan urusan zakat ini sama ada di bawah akta atau enakmen di negeri
masing-masing atau diletakkan di bawah enakmen khusus tentang zakat. Akta
atau enakmen juga ada memperuntuk kuasa kepada Majlis Agama Islam Negeri
(MAIN) atau syarikat yang dilantiknya memungut zakat daripada pemilik harta
dan setiap orang yang melanggar akta atau enakmen tersebut boleh dikenakan
hukuman.

Menurut  Seksyen  16  (b) Akta  Kesalahan  Jenayah  Syariah  (Wilayah

Persekutuan)  1997  (Akta  559) secara jelas memperuntukkan kuasa kepada
Majlis atau wakilnya untuk memungut zakat. Ini bermaksud, orang yang
membayar zakat atau fitrah melalui amil yang tidak dilantik oleh Majlis adalah
melakukan kesalahan di bawah Seksyen 16 (b) dan boleh dikenakan hukuman jika
sabit kesalahan.

Walau bagaimanapun, dari segi amalannya banyak syarikat korporat atau
orang perseorangan yang membayar sendiri atau mengeluarkan sebahagian
daripada zakat mereka kepada asnaf yang dianggap layak menerima zakat
(seolah-olah mereka ialah amil yang dilantik untuk mengagihkan zakat kepada
asnaf yang layak). Mereka beranggapan seksyen 16 tersebut tidak mengikat
seseorang  atau  sesebuah  syarikat  untuk  mengagihkan  sendiri  secara  terus
kepada asnaf zakat.

Penelitian yang dibuat terhadap beberapa himpunan fatwa  (yang tidak
diwartakan) yang dikeluarkan oleh Jawatankuasa Fatwa Negeri-negeri pula
menunjukkan tiada tegahan untuk mana-mana orang atau syarikat membayar
sendiri zakat kepada asnaf yang layak menerimanya. Keputusan-keputusan
fatwa ini secara amnya menguatkan lagi hujah yang membolehkan syarikat atau
orang ramai membayar zakat secara terus tanpa melalui Pusat Pungutan Zakat
(PPZ) Negeri.

Berhubung dengan qada’ zakat pula, ia bermaksud bayaran zakat yang
diterima pada tahun semasa tetapi untuk bayaran zakat yang tidak dibayar pada

2

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

tahun-tahun yang sebelumnya. Qada’ zakat merupakan salah satu daripada
jenis zakat yang dikutip oleh PPZ Negeri,  malahan ada negeri seperti Wilayah
Persekutuan, Selangor dan Pulau Pinang yang secara jelas menyenaraikan
maklumat mengenai qada’ zakat dalam laman web mereka. Penyenaraiannya
dalam jenis-jenis zakat menunjukkan ia termasuk sebagai kategori zakat yang
wajib  dibayar.  Namun  demikian  tidak  dipaksa  pembayar  membayarnya
sekaligus,  tetapi  dinasihatkan  mendahulukan  bayaran  zakat  semasa  dan
sekiranya mampu maka boleh membayar zakat yang tertunggak itu secara
beransur-ansur.

HUJAH DAN DALIL

1. Hukum  Mengagihkan  Zakat  Secara  Persendirian  Tanpa  Melalui

Pemerintah

Zakat merupakan satu kewajipan yang jelas dalam Islam. Ia bukanlah suatu
kewajipan yang terbeban kepada seorang individu sahaja tetapi merupakan satu
sistem dalam masyarakat Islam yang dipantau pelaksanaannya oleh pihak
pemerintah dan diurus secara sistematik oleh pihak yang dipertanggungjawabkan
sama ada dari segi kutipan mahupun agihan.

Para  fuqaha  bersepakat  bahawa  pemerintah  mempunyai  kuasa  untuk
memungut dan mengagihkan zakat ternakan, tanaman dan buah-buahan (zakat
harta zahir). Sekiranya pemerintah meminta zakat-zakat tersebut ditunaikan
maka wajib bagi rakyat membayar kepadanya. Saidina Abu Bakar r.a. telah
memerangi  golongan  yang  ingkar  membayar  zakat-zakat  tersebut  dengan
persetujuan sahabat-sahabat yang lain. Perkara tersebut (hak pemerintah untuk
memungut zakat harta zahir) kemudiannya menjadi ijmak dalam kalangan
orang Islam (kecuali satu pendapat daripada Hanabilah yang mengatakan zakat
harta zahir wajib dibayar tetapi tidak wajib membayar kepada pemerintah).1

Sementara zakat harta batin (seperti mata wang dan barang perniagaan) pula
para fuqaha telah berselisih pendapat tentangnya seperti berikut:

1  Abhath fiqhiyyah fi qadaya al-zakat al-muasirah, jld.1, hlm. 108-109.

3

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

a.    Hanafiah: Pengurusan zakat harta batin diserahkan kepada pemilik
 harta tersebut. Zakat ini pada asalnya di bawah kuasa pemerintah,
 tetapi  pada  masa  Saidina  Uthman  r.a.  pengurusannya  diserahkan
 kepada tuan punya harta kerana maslahah tertentu.
b.    Malikiah: Wajib membayar zakat kepada pemerintah yang adil sama
 ada harta zahir atau batin.
c.    Syafieah: Pemilik harta hendaklah mengagihkan sendiri zakat harta
 batin iaitu emas, perak, barang perniagaan dan zakat fitrah (menurut
 satu pendapat, sementara satu pendapat lagi mengatakan zakat fitrah
 termasuk harta zahir).
d.    Hanabilah: Tidak wajib menyerahkan zakat kepada pemerintah, tetapi
 pemerintah boleh menerimanya sama ada harta zahir atau batin.2

Setelah mengemukakan pandangan fuqaha di atas, Yusuf al-Qaradhawi telah
membuat kesimpulan bahawa para fuqaha mazhab berselisih pendapat dalam
perkara ini tetapi mereka sependapat dalam dua perkara iaitu:

a.    Adalah menjadi hak pemerintah untuk meminta rakyatnya mengeluar-
 kan zakat pada semua jenis harta sama ada zahir atau batin, lebih-lebih
 lagi apabila diketahui keadaan rakyat yang mempermudah-mudahkan
 urusan pembayaran zakat.
b.    Apabila pemerintah cuai dalam melaksanakan urusan zakat  (tidak
 memungutnya), maka perintah berzakat tidak gugur atas pemilik-
 pemilik harta, mereka tetap wajib mengeluarkannya sendiri kepada
 asnaf yang layak (secara persendirian).

Beliau  seterusnya  menyatakan,  berdasarkan  pemerhatiannya  terhadap
nas-nas dan dalil-dalil syarak yang menetapkan zakat ialah urusan pemerintah
atau kerajaan Islam tanpa membezakan antara harta zahir dengan batin, maka
dengan itu wajiblah kerajaan menguruskan urusan zakat dari semua segi sama
ada kutipan atau agihan. Inilah kaedah yang asal bagi zakat menurut pandangan
beliau.3

2  al-Qaradhawi, Yusuf, Fiqh al-zakah, jld. 2, hlm. 242-246. 3
Ibid, hlm. 251-252.
4

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Kebanyakan fuqaha semasa berpandangan bahawa pihak pemerintahlah
yang sepatutnya mengendalikan urusan zakat. Ia perlu dilengkapi dengan
prasarana yang mencukupi sama ada dari segi perundangan, pentadbiran dan
sumber kewangan.

Kebanyakan mereka juga berpandangan hukum fiqh yang dikaji oleh
fuqaha terdahulu yang memutuskan kerajaan tidak boleh mengambil zakat
harta batin adalah tidak sesuai lagi dengan suasana pada masa sekarang. Ini
kerana harta yang dianggap zahir pada masa dahulu mungkin menjadi harta
batin kalau mengikut suasana zaman sekarang, begitu juga sebaliknya. Oleh itu,
menurut mereka cara mengatasinya ialah dengan menyerahkan urusan zakat
kepada  pemerintah.  Pemerintah  dengan  perundangan  yang  lengkap  boleh
mengambil semua jenis zakat tanpa berkecuali. Antara fuqaha yang mendokong
pendapat ini ialah Syeikh Abdul Wahab Khallaf, Syeikh Abdul Rahman Hassan
dan  Syeikh  Muhammad  Abu  Zahrah,  kemudian  diikuti  oleh  Yusuf
al-Qaradhawi  dan  beberapa  orang  lagi  yang  menulis  tentang  perkara  ini.
Gelombang perubahan ini begitu kuat sehingga sukar ditepis lagi dan beberapa
negara Islam telah merangka peruntukan undang-undang tentang zakat yang
menyokong pandangan ini.

Berikut   dinyatakan   beberapa   kebaikan   yang   diperoleh   daripada
penyerahan semua urusan zakat (zahir dan batin) kepada pemerintah, iaitu:

a.    Menjamin zakat dapat dipungut daripada semua orang yang layak
 menunaikannya.
b.    Hasilan  zakat  akan  bertambah  dengan  banyak  yang  tentu  akan
 menguntungkan umat Islam seluruh negara.
c. Pembelaan kepada asnaf yang layak menerima zakat akan dapat

dilakukan secara teratur dan sistematik.

2.      Hukum Qada’ Zakat

Para fuqaha pernah membincangkan tentang hukum zakat yang tidak sempat
dibayar pada tahun semasa sehingga berlalu beberapa tahun tanpa      ditunaikan
hak tersebut. Adakah gugur kewajipan berzakat dengan sebab berlalunya masa?
Jawapannya ialah zakat merupakan hak yang diwajibkan oleh Allah SWT untuk
diagihkan kepada orang fakir, miskin dan asnaf lain yang layak menerimanya.

5

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Sehubungan itu, kewajipan berzakat tidak gugur dengan berlalunya masa
bahkan  ia  tetap  wajib  dan  sabit  terhadap  orang  yang  mampu  untuk
menunaikannya.4

Dalam hal ini Imam al-Nawawi berkata, “Apabila berlalu beberapa tahun
sedangkan zakat yang sepatutnya tidak ditunaikan maka wajiblah bagi orang yang
berkenaan mengeluarkan zakat kesemuanya, sama ada pada masa itu dia
mengetahui kewajipan berzakat atau tidak, atau dia berada di negara Islam atau
kafir. Inilah pendapat mazhab kami (Syafie)”. 5

Ibn  Munzir  pula  berkata,  “Menurut  pendapat  Mazhab  Syafie,  satu
pendapat dalam mazhab Maliki dan Abu Thaur, sekiranya sesebuah negeri
dikuasai oleh penderhaka dan penduduk negeri tersebut tidak menunaikan zakat
selama beberapa tahun, maka apabila negeri tersebut dimenangi balik oleh
pemerintah yang sah hendaklah dipungut kembali zakat-zakat yang tertunggak
sebelum itu”.6

Abu  Muhammad  bin  Hazm  pula  menyatakan  di  dalam  kitabnya al-
Muhalla,“Sesiapa yang berkumpul pada hartanya dua jenis zakat atau lebih
sedangkan dia masih hidup maka hendaklah ditunaikan kesemuanya pada
setiap tahun mengikut bilangan yang wajib baginya, sama ada pengumpulan
zakat itu terjadi kerana kejahilannya atau kelambatan amil memungut zakat atau
kerana dia melarikan hartanya sebelum itu”.7

Dalam masalah individu yang tidak membayar zakat (sedangkan beliau
mampu menunaikan zakat) sehinggalah dia meninggal dunia. Jumhur fuqaha iaitu
Imam  Malik,  Syafie, Ahmad,  Ishak, Abu  Thaur,  Ibn  Munzir,  yang
diriwayatkan  daripada Ata’,  al-Hasan,  dan  Zuhri  menyatakan  kewajipan
berzakat  tidak  gugur  dengan  sebab  kematian  tersebut  seperti
kewajipankewajipan lain (contoh, haji dan kafarah). Sehubungan itu, zakat tetap
wajib sama ada individu tersebut mewasiatkannya atau tidak.8

4  al-Qaradhawi, Yusuf, Fiqh al-zakah,  jld 2, hlm. 832.
5  al-Nawawi, al-Majmu’, jld. 5, hlm. 221.
6  Ibid.
7  al-Qaradhawi, Yusuf, Fiqh al-zakah,  jld 2, hlm. 833. 8
Al-Mausu’ah al-fiqhiah, jld.23, hlm. 296.

6

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KEDUA

HUKUM   PERADUAN   SMS DAN MENYERTAINYA
 MENURUT PANDANGAN ISLAM

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama
Islam Malaysia  (MJFK) kali ke-64 pada  27 Julai  2004 di Putrajaya telah
membincangkan  Hukum  Peraduan  SMS  Dan  Menyertainya  Menurut
Pandangan Islam. Muzakarah telah memutuskan:

Peraduan kuiz melalui Sistem Pesanan Ringkas (SMS) dan seumpamanya
adalah  mengandungi  unsur-unsur  eksploitasi,  kesamaran (tidak  jelas),
pertaruhan dan nasib yang tergolong dalam pengertian judi. Dari itu hukum
peraduan kuiz tersebut adalah haram di sisi syarak.

LATAR BELAKANG

Isu   ini timbul apabila ada pandangan yang meragui tentang peraduan Sistem
Pesanan Ringkas/Short Message Service (SMS) melalui telefon bimbit yang
semakin meningkat dengan menawarkan hadiah yang lumayan. Tawaran hadiah
tersebut telah menyebabkan orang ramai yang mungkin mencecah ratusan ribu
terpikat untuk menyertainya.

Jika dahulu peraduan seumpamanya memerlukan peserta mengisi borang
kertas dan menghantarnya kepada syarikat berkenaan dengan membayar harga
setem, tetapi kini mereka dikehendaki menghantar SMS. Ini menyebabkan
pihak penganjur akan memperoleh keuntungan besar daripada caj SMS yang
dikenakan  terhadap  para  peserta  pertandingan,  dan  pihak  peserta  akan
membayar bil yang tinggi untuk menyertai peraduan itu.

Melihat pada cara peraduan ini dijalankan para peserta mungkin telah
menyertai satu bentuk peraduan yang tidak jelas   operasinya. Apa yang lebih

7

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

membahayakan sekiranya terdapat unsur judi dan penipuan dalam peraduan
SMS ini di samping peserta menyimpan angan-angan pula untuk memperoleh
hadiah lumayan dengan mempertaruhkan caj telefon  yang dikenakan.

Judi   dari segi bahasa ialah permainan dengan menggunakan anak panah.
Menurut  Stephen Lea dalam buku The Individual in the Economy, A Textbook
of Economic Psychology (1987) perjudian ialah suatu kondisi di mana terdapat
potensi kehilangan sesuatu yang berharga atau segala hal yang mengandungi
risiko. Namun demikian, perbuatan mengambil risiko dalam perilaku berjudi,
perlu dibezakan pengertiannya daripada perbuatan lain yang juga mengandungi
risiko. Ketiga-tiga unsur di bawah ini mungkin dapat menjadi faktor yang mem-
bezakan perilaku berjudi dengan perilaku lain yang juga mengandungi risiko:

a.    Perjudian adalah suatu kegiatan sosial yang melibatkan pertaruhan
 sejumlah wang (atau sesuatu yang berharga) di mana pemenang mem-
 perolehi wang daripada yang kalah.
b.    Risiko yang diambil bergantung pada kejadian yang tidak diketahui
 hasilnya pada masa akan datang dan kebanyakannya ditentukan oleh
 perkara yang bersifat nasib dan kebetulan.
c.  Risiko yang diambil bukanlah suatu yang harus dilakukan kerana
 kekalahan dan kehilangan dapat dihindari dengan tidak mengambil
 bahagian dalam perjudian.

Daripada penjelasan di atas dapat disimpulkan bahawa perjudian ialah

perilaku yang melibatkan adanya risiko kehilangan sesuatu yang berharga dan
melibatkan interaksi sosial serta adanya unsur kebebasan untuk memilih sama ada
akan mengambil risiko kehilangan tersebut atau sebaliknya.

HUJAH  DAN DALIL

Islam tidak melarang manusia untuk mencari  harta dengan syarat ia tidak terke-
luar daripada ketentuan hukum yang dibenarkan oleh Islam. Ini kerana prinsip
asas yang digunakan oleh Islam dalam mencari sumber rezeki adalah melalui
usaha  tanpa  mengetepikan  tanggungjawab  yang  telah  difardukan  sebagai
seorang Islam.

8

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Islam  mengharamkan  judi  bersama-sama  arak,  pemujaan  berhala  dan
tenung nasib dengan batang-batang anak panah, yang menyamakannya dengan
perbuatan syaitan. Allah SWT berfirman dalam surah al-Ma`idah 90:

9

Maksudnya:
Wahai  orang  yang  beriman!  Sesungguhnya  arak,  judi,  pemujaan
berhala dan mengundi nasib dengan batang-batang anak panah, adalah
(semuanya) kotor (keji) daripada perbuatan syaitan. Oleh itu hendaklah
kamu menjauhinya supaya kamu berjaya. 10

Merujuk  kepada  bayaran  bil  telefon  atau  talian  untuk  memasuki
pertandingan, hukumnya adalah tidak harus dari segi syarak jika syarikat yang
menaja wang dalam iklan-iklan dan menyediakan peraduan atau pertandingan
menggunakan wang yang hasilnya daripada caj bayaran telefon atau talian.
Pertandingan seperti ini merupakan salah satu daripada jenis judi ataupun al-
maisir menurut bahasa al-Quran.

Dari  satu  aspek  yang  lain,  sebab  pengharaman  yang  jelas  kepada
pertandingan atau peraduan ini dan ia digolongkan dalam perjudian adalah
kerana peserta yang menghubungi atau menggunakan talian telefon untuk
menyertainya membayar bayaran yang lebih tinggi daripada caj bayaran biasa
untuk setiap minit. Sekiranya peserta membayar dcaj bayaran yang biasapun, ia
masih  juga  tergolong  sebagai  judi  atau  pertaruhan  kerana  dia  membuat
panggilan dan sanggup membayar bil telefon itu dengan tujuan memperoleh
kemenangan.

9      al-Quran, Surah al-Ma’idah, 5:90
10  Semua  terjemahan  ayat-ayat  al-Quran  dalam  tulisan  ini  berdasarkan  Tafsir  Pimpinan
 al-Rahman kepada pengertian Al-Quran, 1995, Kuala Lumpur: Bahagian Hal Ehwal Islam,
 Jabatan Perdana Menteri.

9

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Akibat  daripada  peraduan  yang  tidak  jelas  ini  juga  dikhuatiri  akan
menimbul  rasa  tidak  puas  hati  pada  pihak  para  peserta  yang  akhirnya
menimbulkan permusuhan, pergaduhan dan sebagainya terhadap penganjur
peraduan  tersebut.    Ini  berdasarkan  peringatan Allah  SWT  dalam  surah
al-Ma`idah ayat 91:

11

Maksudnya:
Sesungguhnya   syaitan   itu   bermaksud   hendak   menimbulkan
permusuhan dan kebencian di antara kamu lantaran arak dan judi itu
dan menghalangi kamu daripada mengingati Allah dan sembahyang.

Ulama telah meletakkan beberapa syarat yang wajib dihindari supaya
sesuatu peraduan itu tiada unsur judi seperti berikut:

a.    Tidak  berlaku  persetujuan  antara  penganjur  dengan  mana-mana
 syarikat telekomunikasi; sebagai satu cara untuk mendapat untung
 mereka.
b.    Peraduan  itu  tidak  mengenakan bayaran untuk disertai sama ada
 bayaran  itu  dengan  cara  tertentu  atau  melalui  pertambahan  kos
 perbualan jika peraduan itu diadakan melalui telefon.
c.    Peraduan itu mestilah dalam perkara yang berfaedah sebaliknya bukan
 dalam bentuk soalan berkenaan filem dan seumpamanya.
d.    Peraduan itu tidak bertujuan untuk mengambil harta orang ramai yang
 menyertainya  kerana  berharap  kepada  hadiah  yang  lumayan
 seterusnya membawa kepada pembaziran wang atau harta.

11    al-Quran, Surah al-Ma’idah, 5:91
10

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KETIGA

HUKUM BERMUAMALAH DENGAN BANK-BANK
 PERDAGANGAN

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam
Malaysia, kali ke-32 yang bersidang pada 10-11 Jun 1993 di Kedah telah
membincangkan  Hukum  Bermuamalah  Dengan  Bank-Bank  Perdagangan.
Muzakarah memutuskan:

1.     Bekerja di bank atau institusi kewangan hukumnya harus.
2.     Pinjaman  bank  atau  institusi  kewangan  adalah  haram  hukumnya
 kecuali kerana terpaksa bagi memenuhi keperluan asas yang terdesak.
3.     Menyimpan wang di bank dengan tidak mengambil faedah hukumnya
 harus.
4.     Wang faedah yang diperolehi dari bank atau institusi kewangan adalah
 haram  digunakan  untuk  diri  sendiri  tetapi  hendaklah  diserahkan
 kepada Baitulmal.
5.  Menerima berbagai-bagai-bagai bentuk hadiah dan pemberian dari
 bank dan institusi kewangan seperti biasiswa adalah harus hukumnya.
6.     Menyewakan bangunan kepada bank adalah haram.
7.     Memegang saham bank yang mengamalkan riba adalah haram. Dari
 segi hukum syarak, Lembaga Urusan dan Tabung Haji tidak boleh
 menyerahkan  wang  daripada  akaun  tidak  aktif  bagi  pendeposit-
 pendeposit Tabung Haji kepada pendaftar wang yang tak dituntut.

LATAR BELAKANG

Isu ini dibangkitkan oleh orang ramai yang masih kurang jelas temtang hukum
bermuamalah  dengan  bank  seperti  mempunyai  saham  bank,  bekerja,
menyimpan, meminjam dan menyewakan bangunan dan perkara-perkara yang
berkaitan.

11

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Bermuamalah ialah satu proses perhubungan atau pengurusan antara dua
pihak iaitu antara pelanggan atau pihak-pihak yang berkepentingan dengan
bank. Antara bentuk muamalah adalah seperti pekerja, peminjam, penyimpan
akaun (tetap, semasa, dan pelaburan), pemberi sewa bangunan dan pemegang
saham bank.

Bank ialah satu institusi kewangan yang berfungsi menerima simpanan dan
mengeluarkan  pinjaman  dengan  tujuan  mendapat  keuntungan.  Bank  yang
dimaksudkan di sini ialah bank-bank perdagangan yang menjalankan aktivitiaktiviti
yang di dalamnya terdapat unsur-unsur riba.

Pada tahun 1993 secara umumnya bank di Malaysia dan keseluruhan bank di
dunia mengamalkan aktiviti-aktiviti yang berasaskan riba. Buat masa ini, di
Malaysia telah wujud bank-bank perdagangan seperti Malayan Banking, Bank
Bumiputera12, Bank Rakyat dan UMBC yang mengadakan sistem dualisme iaitu
sistem perbankan biasa yang di dalamnya terdapat elemen-elemen yang
mengenakan faedah atau riba, dan sistem perbankan tanpa faedah atau riba.
Begitu jugalah halnya berkaitan dengan hukum bekerja dengan bank, hukum
meminjam daripada bank, hukum menyimpan wang, hukum memberi sewa
bangunan dan hukum memegang saham bank.

HUJAH DAN DALIL

Secara umum asas-asas pertimbangan perlu diambil kira dalam menentukan
sesuatu hukum, antaranya:

a.    Sistem kewangan di Malaysia rata-rata berteraskan riba kerana terikat
 dengan sistem ekonomi dunia yang tidak dapat lari dari mengamalkan
 sistem riba.
b.    Manusia memerlukan pekerjaan untuk menyara kehidupan harian
 seperti makanan, minuman, pakaian, kenderaan dan tempat tinggal.
c.    Sistem Perbankan Tanpa Faedah (SPTF) belum lagi meluas operasinya
 dan masih dalam peringkat percubaan.

12 Kini dikenali sebagai bank CIMB

12

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

d.    Kedudukan ekonomi orang Islam memerlukan pinjaman bank untuk
 keperluan sendiri seperti membeli rumah dan sebagainya.
e.    Agama Islam menggalakkan umatnya berusaha dan jika mereka tidak
 berusaha, ekonomi negara akan dimonopoli oleh bangsa asing dan
 umat Islam akan dipandang rendah. Ekonomi mereka juga bergantung
 pada bangsa asing.

1.      Hukum Bekerja Dengan Bank Adalah Harus Berdasarkan 13

Antara alasan yang mengharuskan bekerja di bank adalah seperti berikut:

a.    Tidak semua amalan di bank melibatkan unsur-unsur riba.
b.    Kekayaan negara akan dimonopoli oleh bangsa asing sekiranya umat
 Islam tidak terlibat dalam sistem perbankan; dan
c.    Keperluan dalam menyara kehidupan. Allah berfirman:

14

Maksudnya:
Maka sesiapa yang terpaksa (memakannya kerana darurat) sedang ia
tidak mengingininya, dan tidak pula melampaui batas pada benda
yang dimakan itu, maka tidaklah berdosa. Sesungguhnya Allah SWT
maha pegampung lagi maha penyayang.

2.      Hukum Meminjam Daripada Bank

Hukum meminjam wang daripada bank dapat dilihat kepada alasan berikut:

a.    Resolusi pertama Persidangan Islam anjuran Akademi Penyelidikan
 Islam di Kaherah pada bulan Mei  1965 mengatakan faedah yang

13  Al-Qaradhawi, Yusuf, Fatawa Mua’sarah, Kuwait, t.tp, terj. hlm. 609-611. 14
al-Quran, Surah al-Baqarah, 2:173.

13

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

dikenakan atas segala jenis hutang ialah riba yang diharamkan.15

b.    Resolusi pertama Pertubuhan Persidangan Islam yang mengadakan
 muktamar di Jeddah pada 22-28 Disember 1985 menyebut, “Setiap
 pertambahan  atau  faedah  ke  atas  hutang  yang  tiba  tempohnya
 sedangkan pemiutang gagal membayarnya, demikian juga tambahan
 (faedah) ke atas hutang pada permulaan akad; kedua-dua bentuk ini
 ialah riba yang diharamkan di sisi syarak.”16

c.    Walau bagaimanapun jika seseorang terpaksa membuat pinjaman atas
 dasar  terpaksa  atau  keperluan  yang  mendesak  seperti  pinjaman
 membeli  rumah  yang  merupakan  asas  penting  maka  diharuskan
 berdasarkan setakat mana keperluannya. Ini berdasarkan kaedah fiqh
 iaitu:

17

Maksudnya:
Darurat itu diukur setakat mana keperluannya.

Firman Allah SWT dalam surah al-Baqarah ayat 173:

18

Maksudnya :
Maka sesiapa yang terpaksa (memakannya kerana darurat) sedang ia
tidak mengingininya, dan tidak pula melampaui batas pada benda
yang dimakan itu, maka tidaklah ia berdosa.

15 Al-Qaradhawi,Yusuf, Fawaid al-bunuk hiya al-riba al-haram, Dar al-Wafa, Beirut, t.tp,
 hlm.129.
16 Ibid. hlm. 135.
17 Mohammad Bakr Ismail, al-Qawaid al-fiqhiyyah bain al-‘asalah wa al-taujih, Dar al-Manar,
 Misr,  1997, hlm.  78. Abd al-Karim Zaidan, al-Wajiz fi sharh al-qawaid al-fiqhiyyah fi
 al-syari’ah al-Islamiyyah, Muassasah al-Risalah, Beirut 2003, hlm. 73.
18 al-Quran, Surah al-Baqarah, 2:173
14

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

3.      Hukum Menyimpan Wang Di Bank

Hukum menyimpan wang di bank adalah seperti berikut:

a.    Menyimpan  wang  semata-mata  adalah  harus,  contohnya  seperti
 menyimpan dalam akaun semasa, akaun tetap dan pelaburan atas dasar
 wadiah dan tidak mengambil faedah; dan
b.    Menyimpan dengan tujuan mengambil faedah adalah haram. Namun
 demikian, faedah yang diperoleh daripada hasil simpanan tidak wajar
 ditinggalkan kepada pihak bank, tetapi hendaklah diserahkan kepada
 Baitulmal.19

4.      Hukum Memberi Sewa Bangunan

Keputusan  Muzakarah  Jawatankuasa  Fatwa  Kebangsaan  Bagi  Hal  Ehwal
Ugama Islam Malaysia Kali Ke-7 pada 11-12 April 1984 tentang persoalan
Tabung Haji memberi sewa bangunannya kepada institusi kewangan yang tidak
mengikut Islam adalah seperti berikut:

Tabung  Haji  berkongsi  dagang  dengan  pihak  yang  menjalankan
perniagaannya  bukan  mengikut  lunas-lunas  Islam  dan  menyewakan
bangunannya kepada bank tersebut atau institusi kewangan tersebut adalah
haram hukumnya.

5.      Hukum Memegang (Memiliki) Saham Bank

Berdasarkan muamalah yang dijalankan oleh bank maka pemegang saham
terlibat dengan muamalah riba yang diharamkan oleh syarak.

19 Al-Qaradhawi, Fawaid al-bunuk hiya al-riba al-haram, hlm. 605-608.

15

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KEEMPAT

HUKUM TERHADAP PRODUK INVESTMENT LINK
 MENURUT ISLAM

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama
Islam Malaysia kali ke-76 yang bersidang pada  21-23 November  2006, di
Kuala Lumpur telah membincangkan Hukum Terhadap Produk Investment Link.
Muzakarah telah memutuskan:

Umat Islam hari ini mempunyai banyak alternatif untuk membeli atau
melabur dalam produk-produk insurans yang berlandaskan syariah. Oleh itu,
pembelian  produk-produk  Investment  Link  yang  ditawarkan  oleh syarikat-
syarikat insurans konvensional yang menggabungkan insurans konvensional
dan pelaburan saham amanah dalam dana-dana yang tidak menepati syarak
perlu dielakkan oleh umat Islam.

LATAR BELAKANG

Jabatan  Kemajuan  Islam  Malaysia  (JAKIM)  telah  menerima  pertanyaan
daripada orang ramai berhubung dengan hukum penyertaan dalam produk
Investment Link yang ditawarkan oleh syarikat insurans konvensional di negara
ini. Isu ini juga timbul di Muzakarah Ahli-Ahli Majlis Penasihat Syariah
Institusi Kewangan di Malaysia yang diadakan di Hotel Pan Pacific KLIA
Sepang.

Investment Link (produk yang berkaitan dengan pelaburan) ialah program
tabungan berasaskan pelaburan saham secara berkelompok yang pemilikannya
dikira mengikut jumlah unit seperti saham amanah dan digabungkan pula
dengan manfaat insurans nyawa (life insurance). Dengan kata lain, wang caru-
man insurans (premium) dilabur untuk memperoleh keuntungan dan pada masa
yang sama peserta turut mendapat jaminan perlindungan melalui produk insur-
ans nyawa, jika ditakdirkan sesuatu musibah menimpa peserta atau pemiliknya.

16

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Maklumat berkaitan produk Investment Link adalah seperti berikut:
a.    Faedah  utama  produk  :  antara  faedah  utama  ialah  perlindungan

kewangan  akibat  kematian  dan  keilatan  kekal.  Peluang-peluang
pelaburan. Fleksibel dalam memilih perlindungan yang dikehendaki.20

b.    Syarikat-syarikat yang menawarkan produk: Di Malaysia, Syarikat
 Takaful Malaysia Berhad dan Maybank Takaful menawarkan produk
 Investment  Link  yang  mematuhi  syariah.  Syarikat-syarikat  ini
 melabur dalam sekuriti lulus syariah dan menawarkan perlindungan
 takaful.21   Syarikat-syarikat insurans konvensional yang menawarkan
 produk ini ialah AM-Assurancelink, AIA Co. Ltd dan Great Eastern
 Life Assurance (M) Bhd.22

c.    Perbezaan operasi syarikat-syarikat dalam menguruskan produk:

TAKAFUL MALAYSIA23

Akad Akad yang digunakan
Investment Link Takaful Malaysia berasaskan
antara syarikat akad wakalah bil-ujrah

dan peserta

Pelaburan Pelaburan melibatkan
kaunter-kaunter lulus
syariah sahaja

Jawatankuasa Takaful Malaysia mempunyai
Syariah Jawatankuasa Syariah

peringkat organisasi untuk
memantau pelaburannya.

Akta yang Takaful Malaysia beroperasi
mengawal berasaskan Akta Takaful

1984 dan Peraturan-peraturan
(Akta 312)

GREAT EASTERN24

Akad yang digunakan ialah
akad jual beli insurans yang
mempunyai unsur gharar, riba
dan judi

Pelaburan terutama dana
amanah Islam (dana restu)
melibatkan kaunter lulus syariah

Great Eastern tidak mempunyai
Jawatankuasa Syariah peringkat
organisasi untuk memantau
pelaburannya.

Great Eastern beroperasi
berasaskan Akta Insurans 1996
(Akta 546).

20  Maybank2u.com, <http://www.maybank2u.com.my/consumer>.
21   Mohd Azmi Omar, Takaful Fund & Investment: Analysis & Prospects. Dibentangkan di
 Course on Takaful (Islamic Insurance), anjuran Center for Research and Training (CERT),
 29-30 March 2006. hlm. 4.
22  Ibid.
23  Takaful Malaysia Berhad, <http://www.takaful-malaysia.com>.
24  Great Eastern, <http://www.lifeisgreat.com.my>.

17

http://www.maybank2u.com.my/consumer>

http://www.takaful-malaysia.com>

http://www.lifeisgreat.com.my>

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

HUJAH DAN DALIL

Isu syariah yang timbul dalam Investment Link ialah sebahagian wang caruman
(premium) peserta digunakan untuk membeli polisi insurans konvensional dan
sebahagian yang lain dilabur dalam pelaburan saham amanah Islam. Dalam erti
kata  lain  peserta  mencarum  misalnya  RM100  sebulan,  sejumlah  RM55
digunakan untuk caruman polisi insurans konvensional manakala baki RM45
digunakan untuk melabur dalam saham amanah Islam. Oleh yang demikian,
penentuan hukum berdasarkan prinsip-prinsip syariah dan keputusan fatwa yang
telah ditetapkan seperti berikut:

a.      Keputusan Fatwa

Keputusan fatwa berkaitan insurans  (konvensional) telah diputuskan pada
Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan bertarikh 15-16 Februari 1979.
Keputusan fatwa tersebut ialah:

Insurans nyawa sebagaimana yang dikendalikan oleh kebanyakan syarikat
insurans yang ada pada hari ini adalah haram dan sebagai suatu matlamat
yang fasad kerana aqadnya tidak sesuai dengan prinsip-prinsip Islam iaitu:
mengandungi   gharar (ketidaktentuan);   mengandungi   unsur   judi;
mengandungi muamalah riba.

Berdasarkan keputusan fatwa ini, kontrak insurans yang wujud pada hari ini
adalah  haram  hukumnya.  Sehubungan  itu,  perlindungan  insurans
konvensional  yang  digabungkan  dalam  produk  Investment  Link  adalah
bercanggah dengan hukum syarak.

b.      Suruhanjaya Sekuriti

Peraturan Suruhanjaya Sekuriti menyatakan mana-mana syarikat yang ingin
melaburkan wang saham amanahnya dalam sekuriti lulus syariah hendaklah
melantik Jawatankuasa Syariah bagi mengawasi dan memastikan pelaburannya
berlandaskan prinsip syariah.25

25  Security Commission, Guidelines On Unit Trusts Funds, <http://www.cs.com.my>.

18

http://www.cs.com.my>

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Dalam konteks ini Takaful Malaysia dan Maybank Takaful mempunyai
Jawatankuasa Penasihat Syariah masing-masing bagi memantau pelaburan yang
dibuat manakala syarikat insurans konvensional pula tidak menubuhkan
Jawatankuasa Syariah kerana Akta Insurans 1993 tidak mengkehendaki berbuat
demikian. Walaupun syarikat ini mendakwa pelaburan Investment Link mereka
adalah lulus syariah dan merujuk kepada Jawatankuasa Syariah syarikat atau bank
lain,  tetapi  disebabkan  ketiadaan  Jawatankuasa  Syariah  dalaman  di peringkat
organisasi sebagaimana yang disyaratkan oleh Guideline On Unit Trusts
menyebabkan dakwaan ini sukar diterima.

19

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KELIMA

HUKUM PELABURAN TERHADAP SYARIKAT SWISS CASH
 MUTUAL FUND

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam
Malaysia kali ke-77 yang bersidang pada 10-12 April 2007, di Terengganu telah
membincangkan Hukum Pelaburan Ke Atas Syarikat Swiss Cash Mutual Fund.
Muzakarah telah memutuskan bahawa:

Sebarang  pelaburan  yang  menjamin  keuntungan  secara  tetap  seperti
ditawarkan oleh beberapa syarikat pelaburan dalam dan luar negara seperti
Swiss  Cash  Mutual  Fund  dan  lain-lain  adalah  haram  kerana  ia
mengandungi unsur riba dan gharar. Oleh itu, umat Islam dilarang terlibat
dengan pelaburan seumpama ini kerana banyak alternatif lain berlandaskan
Islam yang boleh disertai oleh umat Islam.

LATAR BELAKANG

Pelaburan  melalui  internet  (e-commerce)  semakin  mendapat  tempat  di
kalangan orang awam termasuk umat Islam sendiri. Sehubungan itu, timbul
persoalan di kalangan masyarakat berkaitan dengan hukum pelaburan melalui
internet atau e-commerce, projek pembangunan, hedging, ekuiti, tukaran wang
asing (forex), perniagaan komoditi dan instrumen lain.26

Bank  Negara  Malaysia  (BNM)  dan  Suruhanjaya  Sekuriti/Securities
Commission (SC) telah menyatakan bahawa Swiss Cash bukan sebuah badan
pelaburan yang diiktiraf oleh kerajaan untuk mengutip deposit daripada orang
ramai tanpa kelulusan BNM dan tidak pernah diberikan lesen oleh SC untuk

26 Swiss Mutual Fund,  <http://www.swisscash.net/web/sff_sip.aspx>.  (Diakses pada  6 Mac
 2007)
20

http://www.swisscash.net/web/sff_sip.aspx>

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

menjalankan kegiatannya di Malaysia.27

Skim pelaburan Swiss Cash dikendalikan oleh Syarikat Swiss Cash Mutual
Fund diketuai oleh Michael Mansfield. Swiss Cash merupakan satu pelaburan
yang menawarkan pulangan sehingga 300% dalam tempoh pelaburan selama
15 bulan. Pelaburan tersebut ditawarkan kepada para warganegara Malaysia,
Singapura, dan Indonesia di mana penganjur skim ini mendakwa bahawa dana
pelabur disalurkan ke dalam aktiviti perniagaan yang merangkumi cari gali
minyak, serta perkapalan dan pertanian di Republik Dominica.

Ciri-ciri  pelaburan  Swiss  Cash  bagi  mengenal  pasti  asama  ada  ia
bertepatan ataupun tidak dengan kehendak syariah adalah seperti berikut:28

a.    Pelaburan Swiss Cash dijamin kadar keuntungannya atau Guaranteed
 Fixed Return. Sebagai contoh yang diambil dari laman web Swiss
 Cash sendiri, untuk pelaburan berjumlah antara USD 1,000,00 hingga
 USD 100,000 pelabur dijamin pulangan 20% untuk setiap 30 hari.
 Manakala pulangan pelaburan dari segi amaun kewangan pula ialah
 jika modal pelaburan sebanyak USD 100,000 dilaburkan selama 450
 hari, jaminan pulangan ialah sebanyak USD 300,000. Di samping itu,
 pelaburan Swiss Cash memerlukan pelabur meletakkan wang deposit
 pelaburan ke dalam Syarikat Swiss Cash (institusi kewangan). Dalam
 masa yang sama juga pelabur dijanjikan faedah yang disyaratkan;
b.   Dari segi pembahagian keuntungan antara pelabur dengan syarikat ini,
 pelabur telah ditentukan terlebih dahulu keuntungan mengikut bentuk
 jumlah iaitu USD 300,000 dan bentuk peratusan kepada modal iaitu
 sebanyak 20%.
c.    Swiss  Cash  mempromosikan  pelaburannya  dalam  minyak,  gas,
 hedging, comodity futures and forex bagi meraih keuntungan. Salah
 satu bidang perniagaan Swiss Cash ialah pertukaran mata wang asing
 (forex atau money market).

27 Amaran  Mengenai  Swiss  Cash  atau  Swiss  Mutual  Fund.  Siaran Akhbar  Bank  Negara
 Malaysia, 5 September 2006.
28 Swiss Mutual Fund,  <http://www.swisscash.net/web/sff_sip.aspx>.  (Diakses pada  6 Mac
 2007).

21

http://www.swisscash.net/web/sff_sip.aspx>

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

d.    Swiss Cash tidak mempunyai Jawatankuasa Penasihat Syariah. Ini
 adalah kerana ia merupakan syarikat pelaburan konvensional dan
 tidak memerlukan jawatankuasa ini untuk mengawasi segala aktiviti
 pelaburan.

HUJAH DAN DALIL

Berdasarkan ciri yang pertama, bentuk pelaburan yang dijamin keuntungan dari segi
syarak termasuk salah satu daripada dua bentuk iaitu qard atau pinjaman dengan
faedah yang disyaratkan yang mana ia adalah riba. Kedua ialah akad mudharabah
yang rosak syarat-syaratnya. Dalam akad qard, manfaat atau hadiah atau
jaminan pulangan tidak boleh disyaratkan kerana membawa kepada riba. Ini
berdasarkan Hadis Rasulullah SAW :

29

Maksudnya:
Setiap pinjaman yang membawa manfaat (faedah) maka ia ialah riba.

(Hadis riwayat Baihaqi)

Pandangan ulama dalam perkara ini adalah seperti berikut:

a.    Ibn  Qudamah  mengatakan  setiap  qard  yang  disyaratkan  padanya
 pertambahan, maka ia adalah haram tanpa khilaf.30

b.    Pendapat rajih di kalangan ulama Hanafi menyatakan setiap qard yang
 disyaratkan manfaat, maka ia adalah haram.31

c.    Pandangan mazhab Maliki adalah haram mengambil sesuatu faedah

29 Nayl al-awtar, jil.5, hlm. 262. Sunan al-kubra lil Baihaqi, jld.5, hlm.349. Hadis ini walaupun
 dhaif, tetapi para ulama sepakat (ijma’) beramal dengan kehendak dan maksudnya.
30 Ibn Qudamah, Abu ‘Abd Allah Ibn Ahmad Ibn Muhammad, al-Mughni wa sharh al-kabir ‘ala
 matn al-mughni fi al-fiqh al-imam Ahmad ibn Hanbal, Dar al-Ma’rifah, Beirut, t.th,   jld.4,
 hlm. 390.
31 al-Zuhayli, Wahbah, al-Fiqh al-Islami wa adillatuh, Dar al-Fikr, Dimashk,  1994, jid.4,
 hlm.724.

22

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

daripada harta orang yang berhutang seperti menunggang binatang
tunggangannya.32

d.    Mazhab Shafie dan Hanbali bersepakat untuk tidak mengharuskan
 hutang yang ada manfaat.33

e.  Majlis  Penasihat  Syariah  BNM  menyatakan  hibah  tidak  boleh
 disyaratkan  atau  dijanjikan  dalam  kontrak  pinjaman (qard)  dan

wadiah kerana ia boleh membawa elemen riba.34

Berdasarkan pandangan ulama, para pelabur telah memberi pinjaman
kepada Syarikat Swiss Cash dan syarikat ini menjanjikan pulangan tetap.
Pulangan ini ialah naf ’an (manfaat) yang merupakan riba yang diharamkan.

Berdasarkan  ciri  yang  kedua,  pembahagian  keuntungan  berkait  rapat
dengan  akad  mudharabah.  Ulama  bersepakat  bahawa  kontrak  pelaburan
(mudharabah) yang menjamin keuntungan adalah tidak sah dari segi syarak.
Antara pandangan ulama ialah:

a.    Ibn Abidin mengatakan bahawa keuntungan antara kedua-dua pihak
 hendaklah fleksibel (anjal). Kalau ditetapkan satu kadar, maka rosak-
 lah (akad mudharabah itu).35

b.    Al-Kasani berpendapat sekiranya kedua-dua pihak (rabb al-mal dan
 mudharib) mensyaratkan bilangan tertentu seperti mensyaratkan salah
 seorang mendapat seratus dirham keuntungan atau lebih dan bakinya
 diberikan kepada pihak satu lagi maka ia tidak dibenarkan.36

c.  Dr Yusuf al-Qaradhawi menyatakan sekiranya menetapkan kepada
 pelabur keuntungan yang dijamin tidak bertambah dan berkurangan,
 walaupun keuntungan mungkin berlipat kali ganda atau kerugian yang
 merudum maka ia menafikan keadilan yang jelas nyata dan ini adalah
 roh riba yang keji.37

32 Ibid.
33 Ibid.
34 Kompilasi Keputusan Majlis Penasihat Syariah Kewangan, Bank Negara Malaysia.
35 Ibn Abidin, Muhammad Amin Ibn Mukhtar Ibn ‘Abd Aziz, Hasyiah rad al-mukhtar ‘ala
 al-dur al-mukhtar, Dar al-Fikr, Beirut, 1966, jld. 5, hlm. 648.
36 al-Kasani, ‘Ala al-Din Abi Bakr Ibn Mas’ud, Bada’i al-sana’i fi tartib al-shara’i, Matba’ah
 al-‘Asimah, Kaherah, t.th, jld. 8, hlm. 3602.
37 al-Qaradhawi, Yusuf al-Halal wa al-haram fi al-Islam, Maktabah Wahbah, Kaherah, 1988,
 hlm. 260.

23

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

d.    Jaminan untung dalam kontrak pelaburan disepakati ulama sebagai
 haram kerana ia ialah riba. Hadis Rasulullah SAW menyebut :

38

Maksudnya:
(Bagi mendapatkan) keuntungan (hasil pelaburan) mestilah dengan
menghadapi risiko (bermakna tiada untung tetap yang dijanjikan dan
pelabur mesti menjamin keelokan barangan yang dijual jika melibatkan
jual beli).

Berdasarkan hujah di atas ia menunjukkan pelaburan Swiss Cash dianggap

sebagai akad mudharabah yang rosak syaratnya kerana tidak menepati hukum
dalam  pembahagian  keuntungan  iaitu  tidak  ditentukan  dengan  kadar  atau
nisbah tertentu seperti 70:30 atau  1:3 daripada keuntungan bersih setelah
ditolak  segala  perbelanjaan  mudharabah  dan  sebagainya.  Pelaburan  yang
menjamin keuntungan tetap ialah pinjaman dengan riba.

Berdasarkan ciri yang ketiga, perdagangan pertukaran mata wang asing
diharuskan oleh syarak tetapi tertakluk kepada garis panduan yang mesti
dipatuhi iaitu qabd (serah dan terima) dalam waktu yang sama secara ‘hakiki’
atau ‘hukmi’ sebagai (yadan biyadin)  berdasarkan Hadis Rasulullah SAW   :

39

38 Sunan Abu Daud, No. Hadis: 3510, Bab Fi Man Isytara `Abdan, jid. 3; Sahih Ibn Hibban, No.
 Hadis: 4927: Bab Khiyar al-`Aib, jil. 11; Shu`aib Al-Arnaut berkata hadis ini hasan lighairih.
 Riwayat al-Shafie, Ibn Hibban, Abu Daud: no 3508; Albani : Hasan.
39 Muslim bin a-Hajjaj. Sahih Muslim, Mustafa al-Halabi, Kaheraht.th, jld. 3, hlm. 1211. No.
 Hadis: 4147 Bab Sarf Wa Bai’ al-Zahab.
24

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Maksudnya:
Emas dengan emas, perak dengan perak, bijian dengan bijian, gandum
dengan gandum, tamar dengan tamar, mestilah sama timbangan dan
sukatannya, dan ditukar secara terus (pada satu masa) dan sekiranya
berlainan jenis, maka berjual belilah kamu sebagaimana yang disukai
sekiranya ditukar secara terus.

Perdagangan tukaran mata wang asing yang diuruskan sistem kewangan

konvensional menggunakan forward forex atau forex yang menggunakan value
forward (nilai masa hadapan) serta tidak menjaga syarat qabd menyebabkannya
menjadi riba nasi’ah. Antara fatwa keharusan forex adalah tertakluk kepada
syarat qabd atau al-taqabud atau yadan biyadin, bukan secara mutlak:

a.    Keputusan Fatwa Negeri Perak menyatakan: Mesyuarat Jawatankuasa
 Syariah yang bersidang pada 22 Muharram 1425H bersamaan 3 Mac
 2005 bersetuju bahawa hukum perniagaan mata wang asing adalah
 harus dengan syarat al-Taqabud.

b.    Fatwa  Majma’        al-Buhuth  al-Islamiyyah  bi  al-Azhar  al-Sharif
 menyatakan harus membeli satu mata wang dengan mata wang yang
 lain yang berbeza nilai dan jenis seperti membeli Dollar Amerika
 dengan Euro Eropah berdasarkan Hadis Rasulullah SAW dalam Sahih
 Muslim iaitu:

‘...apabila berlainan jenis, maka berjual belilah kamu   sebagaimana yang
disukai sekiranya yadan biyadin...’40

Dalam Swiss Cash, perjalanan perdagangan forex tidak dipantau badan
syariah menyebabkannya menggunakan instrumen forex tanpa sebarang ikatan
syarat yang ditetapkan syariah. Tanpa syarat qabd, transaksi antara mata wang
dengan mata wang secara bertangguh menyebabkan berlakunya riba nasi’ah yang
diharamkan.

40 Fatwa ini bertarikh 3 November 2006
25

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Dalam ciri yang keempat pula, peraturan yang diamalkan di Malaysia
dalam sistem perbankan, kewangan dan pasaran modal Islam menyatakan
mana-mana bank atau syarikat yang ingin mewujudkan sistem perbankan Islam
atau melaburkan dana mereka dalam mana-mana sekuriti lulus syariah, wajib
dan  hendaklah  melantik  Jawatankuasa  Penasihat  Syariah  dalaman  bagi
mengawasi  dan  memastikan  produk-produk  perbankan  dan  pelaburan
berlandaskan prinsip syariah. Walau bagaimanapun Syarikat Swiss Cash tidak
mempunyai Jawatankuasa Penasihat Syariah kerana ia merupakan syarikat
pelaburan konvensional sekali gus menyebabkan segala aktiviti pelaburan
mereka tidak diawasi agar sentiasa menepati kehendak syariah.

26

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KEENAM

HUKUM WAKAF BAGI TANAH BERTARAF
 HAK MILIK TERHAD

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama
Islam  Malaysia  kali  ke-65  yang  bersidang  pada 13  Oktober  2004  telah
membincangkan  Hukum  Wakaf  Bagi  Tanah  Bertaraf  Hak  Milik  Terhad.
Muzakarah memutuskan bahawa:

Mewakafkan tanah hak milik terhad (leasehold) adalah sah dan diterima oleh
syarak.

LATAR BELAKANG

Isu wakaf bagi tanah bertaraf hak milik terhad ini telah dibangkitkan dalam
Mesyuarat Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam kali ke-43, pada 9
Februari 2004. Pemilikan tanah kerajaan berasaskan Akta Kanun Tanah Negara
(KTN) iaitu salah satu kaedah pelupusan tanah oleh pihak berkuasa negeri.
Seksyen 76 (a) menjelaskan pemberian milik tanah dengan cara pelupusan
tidak boleh lebih daripada sembilan puluh sembilan tahun. Pemberian milik
terhad ini menjadikan taraf hak miliknya terhad41 (leasehold). Kedudukan tanah
leasehold apabila tamat tempoh pemberimilikan akan kembali menjadi hak
milik kerajaan mengikut peruntukan dalam Seksyen 46(1) (a) (KTN).

Kedudukan tanah pemilikan terhad; apabila tamat tempoh pemberimilikan
harta berkenaan akan kembali menjadi hak milik kerajaan. Kerajaan boleh

41 Pemilikan tanah di Malaysia terbahagi kepada dua kategori iaitu, freehold (pegangan bebas)
 dan leasehold (hak milik terhad). Freehold ialah tanah yang hak miliknya adalah kekal,
 manakala leasehold pula ialah hak milik terhad yang diberikan kerajaan secara pajakan dan

pemiliknya perlu membayar premium kepada kerajaan untuk memperbaharu hak milik tanah
tersebut selepas tamat tempoh pajakan.

27

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

menganugerahkan hak milik tanah yang telah tamat tempoh pemilikan kepada
agensi atau orang yang memohon serta membayar premium untuk pemilikan
selanjutnya.

Disebabkan  Majlis Agama  Islam  Negeri  (MAIN)  pemegang  amanah

tunggal bagi harta wakaf, lazimnya pembaharuan pemilikan bagi tanah wakaf
leasehold  diuruskan  oleh  MAIN,  termasuk  bayaran  premium  pemilikan.
Sekiranya pembaharuan pemilikan dibuat oleh MAIN, adakah keadaan ini ada
implikasi kepada konsep wakaf tanah berstatus leasehold sebagai sumber
sedekah  jariah  yang  mendatangkan  ganjaran  pahala  berterusan  kepada
pewakaf, selama mana harta tersebut wujud?

HUJAH DAN DALIL :

Imam Shafie dan jumhur ulama berpendapat bahawa salah satu syarat wakaf
ialah harta tersebut mestilah satu harta yang kekal. Menurut mazhab Shafie
wakaf ialah menahan harta yang boleh diambil manfaat dengannya, serta
dikekalkan ain fizikalnya, dengan memutuskan hak urusan yang dimiliki oleh
pewakaf berkaitan seperti pusaka, wasiat, hibah, dan jual beli. Pengurusan
wakaf di Malaysia berasaskan Mazhab Imam Shafie kerana Undang-undang
Pentadbiran Agama Islam Negeri berasaskan Mazhab Imam Shafie.

Menurut  pendapat  Sohiban42  Imam  Abu  Hanifah  yang  merupakan
pendapat yang difatwakan di kalangan Hanafiah dan pendapat yang lebih kuat
dalam Mazhab Shafie dan Hanbali, wakaf ditakrifkan sebagai menahan harta
yang di ambil faedah daripadanya dengan mengekalkan ain harta. Pendapatan,
perolehan atau manfaat harta wakaf itu akan dibelanjakan untuk kebaikan dan
kebajikan serta mendekatkan diri kepada Allah SWT. Dengan sebab itu, harta
tersebut tidak lagi menjadi milik pewakaf, bahkan menjadi hak Allah SWT
(tidak boleh diambil kembali dan tidak boleh dimiliki oleh sesiapa pun).

Apabila  kita  melihat  dalam  Kanun  Tanah  Negara  yang  memberi
pengecualian dalam urusan wakaf dan Baitulmal sebagaimana dalam Akta no.
56 Tahun 1965 Seksyen 4 (2): “Kekecualian setakat mana yang diperuntukkan

42 Ahmad Hassan al-Syaibani dan Zufar.

28

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

dengan nyata sebaliknya, tiada apa juga dalam Akta ini boleh menyentuh perun-
tukan (e) mana-mana undang-undang yang pada masa itu berkuat kuasa tentang
wakaf atau baitulmal”. Seksyen 76 (aa) Kanun Tanah Negara, memperuntukkan
bahawa “Kerajaan Negeri boleh memberi pemilikan tanah secara kekal jika
pihak berkuasa negeri berpuas hati ia digunakan untuk kepentingan awam”.
Manakala Seksyen  76  (aa)  (iii) pula memperuntukkan jika pihak berkuasa
negeri berpuashati bahawa terdapat keadaan-keadaan khas yang sesuai, maka
Kerajaan Negeri boleh memberi pemilikan tanah secara kekal.

Kedua-dua  peruntukan  ini  memberi  ruang  kepada  (MAIN)  untuk

mendapatkan  tanah  kerajaan  atau  tanah  orang  awam  yang  diserahkan
kepadanya bagi tujuan wakaf, kerana tujuan dan konsep wakaf adalah untuk
kepentingan awam. Di bawah peruntukan tersebut ia memberi ruang kepada
setiap tanah wakaf bertaraf leasehold dapat ditukar taraf menjadi freehold
sebaik proses urusan pewakafan telah selesai. Berdasarkan peruntukan Kanun
Tanah Negara isu mewakafkan tanah leasehold atau apa-apa bangunan, binaan,
rumah yang ada di atasnya adalah jelas dan tidak timbul kerana pengecualian yang
diberikan kepada harta wakaf dan baitulmal.

Kesimpulannya, mana-mana tanah leasehold yang diwakafkan mengikut
prosedur yang ditetapkan dan baitulmal menerima harta wakaf tersebut yang
diserahkan kepadanya dalam bentuk leasehold akan bertukar status di tangan
baitulmal kepada milik kekal sebagaimana pengecualian yang jelas dalam
Kanun Tanah Negara   Akta no. 56 Tahun 1965 Seksyen 4 (2). Justeru, umat
Islam digalakkan untuk mewakafkan harta walaupun dalam bentuk leasehold
untuk tujuan yang murni dan amal jariah yang berkekalan.

29

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KETUJUH

HUKUM ZAKAT TERHADAP FIRMA-FIRMA
 SYARIKAT KONSULTAN

KEPUTUSAN

Muzakarah Majlis Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama
Islam Malaysia kali ke-50 yang bersidang pada 10 Mei 2001 di Perlis telah
membincangkan Hukum Zakat Terhadap Firma-Firma Syarikat Konsultan.
Muzakarah telah memutuskan bahawa:

Wajib zakat ke atas firma-firma dan syarikat konsultan, jika dimiliki
bersama antara orang Islam dengan bukan Islam. Hak orang Islam sahaja yang
kena zakat dan tidak ke atas milik bukan Islam.

LATAR BELAKANG

Isu yang dibangkitkan dalam masalah ini ialah berkaitan dengan mengenal pasti
sama ada semua firma dan syarikat-syarikat konsultan wajib membayar zakat
atau sebaliknya. Mengikut Kamus Dewan, konsultan bermaksud pakar runding,
iaitu khidmat pakar runding bagi sesuatu projek yang akan dilaksanakan oleh
sesuatu pihak.43

HUJAH DAN DALIL

Para ulama daripada kalangan sahabat, tabi’in dan para fuqaha telah bersepakat
mengatakan bahawa pemilik-pemilik syarikat perniagaan dan perkhidmatan
adalah  wajib  mengeluarkan  zakat  apabila  mencukupi  syarat-syaratnya.
Pendapat tersebut berdasarkan firman Allah SWT :

43  Kamus Dewan, Dewan Bahasa & Pustaka, Kementerian Pendidikan Malaysia, Kuala Lumpur
 1991, hlm.651

30

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

44

Maksudnya:
Wahai orang beriman hendaklah kamu membelanjakan harta kamu
yang baik-baik iaitu hasil daripada apa yang kamu telah usahakan
daripada harta-harta yang kami keluar untuk kamu dari bumi...

Para ulama mentafsirkan perkataan  “kasabtum” dengan erti  “berbagai
usaha  halal  yang  dilakukan  oleh  manusia”  sama  ada  usaha  perniagaan,
perindustrian, pertanian dan sebagainya. Tidak kira usaha itu dilakukan secara
perseorangan atau syarikat. Dalam satu hadis, Rasulullah SAW telah bersabda:

45

Maksudnya:
Tidak boleh dihimpun antara yang terpisah dan tidak boleh dipisah-
pisahkan antara yang terhimpun kerana takut bersedekah (zakat)...

Daripada hadis di atas bahawa beberapa individu yang berada dalam satu
syarikat atau perkumpulan maka dianggap satu, tanpa terpisah antara satu sama
lain. Dalam hadis lain:

46

Maksudnya:
Daripada Samrah katanya: Sesungguhnya Rasulullah SAW menyuruh
kami mengeluarkan zakat daripada hasil jualan.

44 al-Quran, Surah al-Baqarah, 2:267
45 Al-Hamidi, Muhammad bin Futuh, al-Jam’ Bain al-Sahihain al-Bukhari Wa Muslim, Tahqiq,
 Ali Husin al-Bawwab, Dar Ibnu Hazm, Beirut, Lubnan, 1423H/2002M, jld.1, hlm.21.no.
 hadis 1382, bab La Yujma’ Bain Mutafarriq.
46 Sunan Abi Daud, Bab iza kanat li al-tijarah hal fiha min zakat, no. Hadis: 1562, Isnadnya
 hasan gharib.

31

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Apabila sebuah syarikat atau firma ditubuhkan dengan akad dan niat untuk
menjalankan perniagaan maka syarikat tersebut dikenakan zakat. Syarikat ini
tertakluk kepada syarat-syarat zakat perniagaan yang dikenakan kepada orang
perseorangan  iaitu  dengan  kadar 2.5%.  Bagi  syarikat  yang  membekalkan
perkhidmatan seperti syarikat guaman, perhotelan, runding cara dan perubatan,
maka syarikat-syarikat tersebut juga dianggap syarikat perniagaan. Menurut
pendapat  Dr. Yusuf  al-Qaradhawi,  sekiranya  kerajaan  telah  menubuhkan
syarikat  dan  memberikan  modal  seterusnya  memberinya  kuasa  untuk
menjalankan perniagaan, maka syarikat tersebut wajib membayar zakat.

32

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KELAPAN

PEWARISAN HARTA DAN HARTA SEPENCARIAN
YANG DILAKSANAKAN DI RANCANGAN FELDA

KEPUTUSAN

Muzakarah Majlis Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama
Islam  Malaysia  kali  ke-38,  yang  bersidang  pada  21  Jun  1995  di  Negeri
Sembilan telah membincangkan berkaitan hukum Pewarisan Harta dan Harta
Sepencarian Yang  Dilaksanakan  Di  Rancangan  FELDA.  Muzakarah  telas
memutuskan bahawa:

1.   Amalan yang dilaksanakan di Rancangan FELDA mengenai pewarisan
 harta yang berdasarkan Akta Tahun 1960 adalah tidak bertentangan
 dengan hukum syarak kerana persetujuan meletakkan satu penama itu
 dibuat atas persepakatan semua pihak yang terlibat.
2.  Sekiranya tidak mendapat persetujuan waris-waris untuk melantik
 seseorang daripada mereka sebagai wakil maka:

a.    Harta si mati hendaklah dijual.
b.      Penjualan harta tersebut hendaklah diberi keutamaan kepada
 waris.
c.    Hasil  daripada  penjualan  harta  tersebut hendaklah dibahagi-
 kan  kepada waris mengikut faraid, dan
d.    Kalau harta si mati tidak habis dibahagikan kepada waris
 mengikut  faraid  maka  lebihan  pembahagian  itu  hendaklah
 diserahkan kepada Baitulmal.

3.  Amalan yang dilaksanakan di Rancangan FELDA mengenai harta
 sepencarian tidak bertentangan dengan hukum syarak.

LATAR BELAKANG

Isu   ini   telah   dibangkitkan   oleh   pihak   Lembaga   Kemajuan  Tanah
Persekutuan/Federal Land Development Authority (FELDA), rentetan
terdapat

33

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

pihak  yang  mempertikaikan  konsep  dan  kaedah  pelaksanaannya  kerana
dikatakan  tidak  mengikut  lunas-lunas  dan  hukum  agama  Islam.  Harta
sepencarian ialah harta yang diperoleh bersama oleh suami dan isteri dalam
tempoh perkahwinan mereka. Oleh itu, sebarang harta sama ada harta alih atau
tak alih yang dimiliki sebelum perkahwinan tidak dikategorikan sebagai harta
sepencarian.

Pada masa ini (1995) belum ada lagi undang-undang atau peraturan yang
seragam tentang pembahagian harta sepencarian. Hampir seluruh negeri di
Malaysia telah memperuntukkan tentang harta sepencarian dalam Akta atau
Enakmen Keluarga Islam masing-masing dan Mahkamah Syariah diberi kuasa
untuk mendengar dan menetapkan sebarang tindakan yang berkaitan dengan
pembahagian harta sepencarian.

Amalan  yang  dijalankan  oleh  FELDA  pada  masa  ini  berpandukan
peruntukan Akta  Tanah (Kawasan  Penempatan  Berkelompok) 1960  iaitu
apabila seseorang peneroka meninggal dunia, kawasan yang diperuntukkan
kepadanya  di  rancangan  hanya  diturunkan  kepada  salah  seorang  sahaja
daripada waris-warisnya sama ada di tahap   peneroka belum mendapat surat hak
milik atau telah menerima surat hak milik.

Apabila berlaku kematian, Pengurus Rancangan bagi tanah yang belum ada
hak milik akan mengadakan bicara kuasa untuk melantik seorang pengganti.
Dalam bicara kuasa tersebut:

a.    Sekiranya waris-waris yang hadir memberi persetujuan, maka seorang
 daripada  mereka  akan  dilantik  untuk  mewarisi  harta  si  mati  di
 rancangan.
b.    Sekiranya tidak ada persetujuan waris-waris untuk melantik seorang
 dalam kalangan mereka, maka pelupusan harta si mati akan dirujuk
 kepada Pentadbir Tanah Daerah untuk keputusannya.

Bagi tanah yang ada surat hak milik, FELDA akan merujuk terus kepada

Pentadbir  Tanah  Daerah  berkenaan  yang  akan  memanggil  waris-waris
menghadiri  bicara  kuasa.  Peruntukan Akta  Tanah (Kawasan  Penempatan
Berkelompok) 1960 menekankan sekatan-sekatan seperti berikut:

34

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

a.    Hanya seorang sahaja yang boleh mengambil alih pegangan tanah dan
 tanah itu tidak boleh dipegang secara bersama.
b.    Kawasan pegangan tidak boleh dipecah sempadan.
c.    Apabila berlaku kematian, hanya seorang penama sahaja yang boleh
 dilantik bagi mengambil alih kawasan pegangan si mati.

Sekatan-sekatan  tersebut  bertujuan  menjamin  tanah  rancangan  tidak
dipecahkan kepada unit-unit yang tidak ekonomik. Bagi menjamin janda-janda
peneroka terus mendapat sebahagian harta hasil daripada usaha sama dengan
suaminya,  FELDA telah  menyediakan  Garis  Panduan  Harta  Sepencarian.
Dalam konteks FELDA, Harta Sepencarian meliputi :

a.    tanah kebun peneroka,
b.    tanah tapak rumah,
c.    rumah,
d.    harta-harta lain yang diperoleh semasa tinggal di rancangan sebagai
 suami isteri, dan

Janda-janda  peneroka  yang  diceraikan  dan  layak  menuntut  harta

sepencarian adalah yang sama-sama masuk dan tinggal bersama-sama suami di
rancangan hingga berlaku perceraian. Pembahagian harta sepencarian bagi
rancangan yang belum selesai bayaran balik kos pembangunan ialah  50%
daripada bayaran yang telah dijelaskan.

Bagi rancangan yang telah selesai bayaran balik kos pembangunan, janda
peneroka berkenaan berhak menuntut 1/3 daripada nilai tanah, kebun, kawasan
tapak rumah dan rumah peneroka. Kemudahan   yang diberi di bawah Garis
Panduan Harta Sepencarian ini hanya bagi peneroka yang belum menerima surat
hak milik untuk kawasan kebun dan rumah. Pada tahap ini, kawasan yang
diperuntukkan belum lagi dapat ditakrifkan sebagai harta. Bagi peneroka yang telah
mendapat surat hak milik, isteri yang diceraikan itu bolehlah membuat tuntutan
mengikut peraturan-peraturan yang diperuntukkan dalam Akta atau Enakmen
Keluarga Islam negeri-negeri berkenaan.

Namun demikian, terdapat pihak-pihak yang mempertikaikan konsep dan
kaedah  pelaksanaan ‘Pewarisan  Harta’  dan ‘Harta  Sepencarian’  yang

35

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

dilaksanakan  di  Rancangan  FELDA  pada  masa  ini  dan  dikatakan  tidak
mengikut lunas-lunas dan hukum agama Islam.

HUJAH DAN DALIL

Dalam mengurus dan mentadbir harta yang diamanahkan oleh Allah SWT,
manusia hendaklah mengikut dasar-dasar yang telah ditentukannya. Firman
Allah SWT:

47

Maksudnya:
Dan janganlah kamu makan  (atau mengambil) harta  (orang lain)
antara kamu dan jalan yang salah dan jangan pula kamu menghulurkan
harta kamu (memberi rasuah) kepada hakim-hakim kerana hendak
memakan  (atau  mengambil)  sebahagian  daripada  harta  manusia
dengan (berbuat) dosa, padahal kamu mengetahui (salahnya).

Tujuan Kerajaan menguatkuasakan Akta Tanah  (Kawasan Penempatan
Berkelompok)  1960 kepada tanah-tanah rancangan adalah untuk menjamin
tanah-tanah tersebut tidak dipecahkan kepada unit-unit yang tidak ekonomik. Ini
bersesuaian dengan kaedah fiqh:

48

Maksudnya:
Keputusan pemerintah atas urusan rakyat bergantung kepada maslahat.

47  al-Quran, Surah al-Baqarah, 2:188
48  Muhammad  Bakr  Ismail,  al-Qawaid  al-fiqhiyyah  bain    al-‘asalah  wa  al-taujih, 997,

hlm.111.
36

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Tiap-tiap seorang sama ada lelaki atau perempuan akan mendapat habuan
hasil daripada usahanya iaitu sumbangannya akan dinilai. Tiap-tiap seorang
juga dibenarkan memiliki harta sama ada secara bersendirian atau bersama. Ini
berdasarkan firman Allah SWT:

49

Maksudnya:
(Kerana telah tetap) orang lelaki ada bahagian daripada apa yang
mereka usahakan, dan orang perempuan pula ada bahagian daripada
apa yang telah mereka usahakan...

49 al-Quran, Surah al-Nisa’, 4:32

37

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KESEMBILAN

CARA PENETAPAN HARGA ZAKAT FITRAH
 SELURUH MALAYSIA

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam
Malaysia kali ke-57 yang bersidang pada 10 Jun 2003 telah membincangkan Cara
Penetapan Harga Zakat Fitrah Seluruh Malaysia. Muzakarah telah memutuskan
bahawa:

1.    Harga zakat fitrah bagi negeri-negeri di Semenanjung Malaysia adalah
 berdasarkan harga setempat yang ditetapkan oleh BERNAS bagi beras
 Super Tempatan Gred A mengikut timbangan satu gantang Baghdad
 bersamaan 2.60 kg.
2.  Harga zakat fitrah bagi negeri-negeri Sabah dan Sarawak adalah
 berdasarkan harga setempat yang ditetapkan oleh BERNAS, masing-
 masing bagi beras ‘Vietnam White Rice’ bagi negeri Sabah dan ‘Thai
 White Rice’ bagi negeri Sarawak mengikut timbangan satu gantang
 Baghdad iaitu bersamaan 2.70 kg.50

LATAR BELAKANG

Amalan pelaksanaan zakat fitrah di negara ini ditunaikan dengan nilai mata
wang bagi menggantikan satu gantang beras bagi setiap orang Islam yang
ditetapkan oleh Majlis Agama Islam Negeri-negeri. Keadaan ini memperlihat-
kan wujud perbezaan kadarnya di negeri-negeri disebabkan penetapan asas
timbangan bagi satu gantang beras dan jenis beras yang ditentukan. Selain itu,

50 Kadar yang diperoleh hasil timbangan 1 gantang Baghdad beras Super Tempatan Gred ‘A’
 bagi Semenanjung Malaysia dan beras  ‘Vietnam White Rice’ bagi Sabah dan Sarawak dengan
 menggunakan  penimbang  metrik  jenis ‘digital’  yang  disediakan  oleh  Unit  Metrik

Kementerian Perdagangan Dalam Negeri dan Hal Ehwal Pengguna (KPDNHEP).
38

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

harga beras tempatan di Semenanjung Malaysia dikawal dan diselaraskan oleh
Kementerian  Perdagangan  Dalam  Negeri  dan  Hal  Ehwal  Pengguna
(KPDNHEP)  serta  Padi  Beras  Nasional  Berhad (BERNAS)  tetapi  tidak
melibatkan negeri Sabah dan Sarawak.

HUJAH DAN DALIL

Penggunaan  sukatan  gantang  Baghdad  merujuk  kepada  gantang  yang
digunakan secara meluas di zaman Rasulullah SAW selaras dengan hadis
Baginda SAW ;

51

Maksudnya:
Daripada Abdullah bin Umar berkata: Rasulullah SAW telah
memfardhukan zakat fitrah pada bulan Ramadhan segantang tamar atau
gandum ke atas orang yang merdeka atau hamba lelaki atau perempuan
di kalangan Islam.

Bahan makanan yang diambilkira bagi menentukan zakat ialah beras atas
alasan ia merupakan makanan asasi yang dimakan oleh rakyat negara ini.
Berdasarkan kajian dan perakuan oleh pihak BERNAS, beras Super Tempatan
Gred A  merupakan  beras  yang  dimakan  oleh  majoriti  rakyat  Malaysia
berbanding dengan beras gred lain. Perkara ini boleh dijadikan asas dan kaedah
bagi penetapan bahan makanan asasi dalam menentukan zakat fitrah.

Kaedah yang harus digunakan bagi memastikan ketepatan timbangan yang
menyamai satu gantang Baghdad adalah dengan menggunakan timbangan
metrik dengan mengambil kira penggunaan alat sukatan gantang Baghdad kian

51 Abu Daud Sulaiman bin al-Ashas al-Sajistani, Sunan Abi Daud, Bab Kam Yuaddi Fi Sadakah
 al-Fitr, no.hadis 1373, Dar al-Kitab al-Arabi, Beirut, t.th, jld.2, hlm.26. Berkata al-Alani,
 hadis ini adalah sahih.

39

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

pupus dan sistem sukatan moden terutama sistem metrik digunakan secara
meluas.

Hasil sukatan dua jenis gantang baghdad52   bagi beras Super Tempatan Gred
(A) adalah bersamaan dengan 2.70 kg. Keputusan ini bertepatan dengan
keputusan yang telah dibuat oleh Muzakarah jawatankuasa Fatwa kali pertama
yang bersidang pada 28-29 Januari 1981 iaitu ukuran nisab jenis-jenis zakat
kepada sistem metrik adalah harus.

52  Replika Kayu Gantang Baghdad dari Negeri Sembilan dan Replika Tembaga Gantang
 Baghdad dari Majlis Agama Islam Kelantan.

40

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KESEPULUH

ZAKAT WANG KUMPULAN WANG SIMPANAN
 PEKERJA

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam
Malaysia kali ke-5 yang bersidang pada 16-17 November 1982 di Kuala Lumpur
telah membincangkan Zakat Wang Kumpulan Wang Simpanan Pekerja (KWSP).
Muzakarat telah memutuskan bahawa:

Wang daripada Kumpulan Wang Simpanan Pekerja bagi pekerja-pekerja
Islam wajib dikeluarkan zakat bila cukup haulnya iaitu setahun setelah
penerimaannya berdasarkan Mazhab Shafie.53

LATAR BELAKANG

Setiap  kakitangan  kerajaan  dan  juga  badan-badan  berkanun  dikehendaki
mencarum sebanyak 9% daripada gajinya ke dalam Kumpulan Wang Simpanan
Pekerja (KWSP).  Ini  bererti  bahawa  jumlah  wang  yang  terkumpul  hasil

53 Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan kali ke-74 yang bersidang pada 25-27 Julai 2006
 telah membincangkan hukum ‘Bayaran bakat KWSP sejurus pengeluaran-satu alternatif, telah
 memutuskan keputusan berikut:

1.  Mazhab Syafie menetapkan bahawa zakat harta wajib dikeluarkan apabila cukup nisab dan
 tempoh haulnya. Wang KWSP adalah harta simpanan. Wang KWSP apabila dikeluarkan
 adalah diwajibkan zakat apabila sempurna kedua-dua syarat iaitu cukup nisab dan haul

yang ditetapkan. Walau bagaimanapun jumhur ulama berpandangan bahawa zakat harta
boleh dikeluarkan lebih awal daripada waktu yang sepatutnya dengan syarat harta tersebut
telah mencukupi nisabnya.

2.  Berdasarkan   pandangan   tersebut,   Muzakarah   memutuskan   bahawa   Keputusan
 Jawatankuasa Fatwa yang bersidang kali ke-5 pada 16-17 November 1982 dipinda seperti
 berikut:

Pencarum KWSP digalakkan mengeluarkan zakat sejurus menerima atau mengeluarkan
wang KWSP tersebut jika cukup nisabnya tanpa menunggu haul setahun.

41

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

daripada  pencaruman  tersebut  boleh  meningkat  kepada  jutaan  ringgit
memandangkan jumlah kakitangan kerajaan dan badan-badan berkanun adalah
ramai.  Bilangan  kakitangan  berkenaan  yang  beragama  Islam  merupakan
kumpulan majoriti yang mencarum kepada KWSP.  Sekiranya dibuat potongan
terhadap simpanan itu sebagai menunaikan kewajipan membayar zakat sudah
tentu  jumlah  yang  akan  didapati  cukup  untuk  dijadikan  modal  bagi
mengembangkan harta dan dikembalikan faedahnya kepada golongan yang
berhak menerimanya sebagaimana yang dijelaskan dalam Islam.

HUJAH DAN DALIL

Syarat-syarat wajib mengeluarkan zakat harta adalah seperti berikut;

a.    Islam (pemilik harta tersebut),
b.    merdeka (bukan hamba tebusan),
c.    cukup nisab (kadar yang ditetapkan),
d.    haul (genap setahun), dan
e.    sempurna milik.

Syarat yang tidak terdapat dalam KWSP yang hendak dikenakan zakat ke
atasnya adalah sempurna milik. Ertinya harta yang hendak dikenakan zakat itu
telah menjadi milik sempurna pencarum KWSP. Pencarum tersebut bebas untuk
membelanjakan harta tersebut mengikut kehendaknya pada bila-bila masa.
Berdasarkan peraturan KWSP iaitu wang yang dicarumkan itu tidak boleh
dikeluarkan kecuali dalam keadaan yang telah ditetapkan seperti berikut:

a.    Genap umur 55 tahun (umur bersara bagi kakitangan awam),
b.    Pencarum boleh mengeluarkan kadar tertentu sahaja daripada wang
 caruman itu apabila genap umur 50 tahun untuk tujuan tertentu dengan
 syarat-syarat yang telah ditetapkan,
c.    Pencarum  boleh  mengeluarkan  kadar  yang  telah  ditetapkan  oleh
 kerajaan dengan tujuan membeli rumah, dan
d.    Wang  caruman  tersebut  boleh  dikeluarkan  oleh  waris  pencarum
 sekiranya pencarum meninggal dunia.

42

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Syarat-syarat yang ditetapkan menunjukkan pencarum tidak mempunyai
kuasa ke atas wang simpanan tersebut untuk dibelanjakan bagi keperluan
dirinya kecuali apabila telah tiba masa yang ditetapkan atau dengan tujuan yang
telah  ditetapkan  oleh  pihak  kerajaan.  Ini  bererti  bahawa  pencarum  tidak
memiliki hartanya (caruman) sebagai pemilikan sempurna di mana pemilikan
sempurna merupakan salah satu syarat wajib zakat. Jika dilihat pada akhirnya
wang caruman itu akan menjadi milik sempurna pencarum, namun ia berlaku
apabila sampai tempoh yang ditetapkan oleh kerajaan.

43

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KESEBELAS

HUKUM MENTERNAK DAN MENJUAL LINTAH DAN CACING
 UNTUK TUJUAN PERUBATAN DAN KOSMETIK

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama
Islam Malaysia Kali Ke-81 yang bersidang pada  31 Mac  2008 di   Negeri
Sembilan telah membincangkan Hukum Menternak dan Menjual Lintah dan
Cacing untuk Tujuan Perubatan dan Kosmetik. Muzakarah telah memutuskan
bahawa:

1.    Walaupun uruf menganggap lintah dan cacing sebagai haiwan yang
 kotor dan najis serta tidak boleh dimakan, tetapi hukum asal dalam
 Islam menetapkan bahawa lintah dan cacing bukan merupakan haiwan
 yang dikategorikan sebagai najis.
2.  Penggunaan lintah dan cacing dalam perubatan dan sebagai bahan
 dalam kosmetik adalah harus, dan menternak atau menjual beli atas
 dasar manfaat yang diperolehi daripada kedua-dua haiwan tersebut
 juga adalah harus.

LATAR BELAKANG

Prospek perniagaan menternak lintah dan cacing yang menguntungkan telah
menarik minat ramai di kalangan usahawan antaranya usahawan Melayu untuk
berkecimpung dalam perniagaan ini secara komersil. Banyak kursus telah
dianjurkan di seluruh negara tentang cara-cara penternakannya secara moden dan
berteknologi, prospek pasaran dan produk-produk yang dikaitkan dengan
penggunaan lintah. Begitu jugalah halnya dengan penternakan cacing yang mula
mendapat tempat di kalangan usahawan tempatan.

Isu  hukum  menternak  dan  menjual  lintah  dan  cacing  untuk  tujuan
perubatan dan kosmetik di sisi Islam diutarakan oleh syarikat DAGI Agrotech

44

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

secara rasmi kepada JAKIM. Syarikat ini telah memulakan usaha menternak
lintah dan cacing untuk digunakan dalam produk-produk keluaran syarikat
tersebut.

HUJAH DAN DALIL

1. Status  Lintah  dan  Cacing  Sebagai  Makanan  Manusia  Daripada

Perspektif Hukum

Dr.  Wahbah  al-Zuhayli  dalam  kitabnya  al-Fiqh  al-Islami  wa  adillatuh
menyatakan bahawa para fuqaha telah membahagikan haiwan kepada tiga
kategori iaitu:

a.      Haiwan akuatik (air), iaitu haiwan yang hanya hidup di dalam air sahaja.
 Terdapat dua pandangan fuqaha dalam mengharuskan haiwan air ini:

i.  Mazhab Hanafi berpendapat semua haiwan air adalah haram kecuali
 ikan. Sungguhpun begitu, ikan yang mati terapung di permukaan air
 adalah haram untuk dimakan oleh manusia.
ii.   Jumhur fuqaha berpendapat haiwan air sama ada ikan atau haiwan lain
 yang hanya hidup di dalam air adalah halal dimakan tanpa disembelih
 tetapi sesetengahnya diharamkan kerana beracun.

b.      Haiwan darat, iaitu haiwan yang hidup di daratan. Ia terbahagi kepada tiga
 jenis iaitu:

i.  Haiwan yang tidak mempunyai darah langsung seperti lalat, lebah,
 semut dan seumpamanya. Tidak dihalalkan kepada manusia memakan
 haiwan  ini  kerana  ia  tergolong  dalam  kategori  al-khabaith  iaitu
 haiwan yang dipandang jijik oleh masyarakat Arab.
ii.  Haiwan yang tidak mempunyai darah mengalir seperti kutu, cicak,
 tikus, dan seumpamanya. Haiwan dari jenis ini tidak dihalalkan kerana
 ia tergolong dalam kategori al-khabis dan setengahnya mempunyai
 racun yang memudaratkan manusia.
iii.   Haiwan yang mempunyai darah mengalir. Ia terbahagi kepada dua
 jenis  iaitu  haiwan  jinak  dan  haiwan  buas.  Haiwan  jinak  dari

45

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

kategori al-an’am adalah halal dimakan seperti unta, lembu, dan
kambing. Begitu juga halal dimakan haiwan jinak dari kategori burung
seumpama ayam dan itik. Manakala haiwan buas yang bertaring
seumpama singa dan harimau serta burung yang menggunakan kuku
sebagai  pemangsa  seperti  helang  dan  kelawar,  ia  adalah  haram
dimakan.

c.      Haiwan dua alam, iaitu haiwan yang boleh hidup di dua tempat, iaitu di
 darat dan di dalam air seumpama katak, penyu dan buaya. Para ulama
 berselisih pendapat dalam menentukan hukum binatang dari jenis ini
 kepada tiga pendapat:

i. Hanafiah dan Syafieah berpendapat binatang dari jenis ini adalah tidak

halal dimakan kerana ia termasuk dalam kategori al-khabais dan
sesetengahnya mempunai racun yang memudaratkan.

ii. Malikiah pula berpendapat harus memakan katak, haiwan kecil yang
melata ( ), ketam   dan   penyu   kera   tiada   nas   yang
mengharamkannya.

iii.   Hanabilah berpendapat setiap haiwan air yang boleh hidup di daratan
 seperti penyu dan anjing laut adalah tidak halal dimakan kecuali
 setelah  disembelih. Adapun  haiwan  sedemikian  yang  tiada  darah
 mengalir seperti ketam, ia harus dimakan tanpa disembelih menurut
 satu pendapat imam Ahmad. Fuqaha Hanabilah juga tidak mengharus-
 kan memakan katak dan buaya.

Secara umumnya, haiwan yang diklasifikasikan oleh  para fuqaha sama ada
halal atau haram dimakan adalah dengan berdasarkan dalil-dalil yang jelas
daripada Allah SWT dan keharusan serta larangan yang telah disabdakan oleh
Baginda Rasulullah SAW. Sementara haiwan-haiwan yang tidak dinyatakan
dalam al-Quran dan al-Hadis Rasulullah SAW, maka jumhur fuqaha (Hanafiah,
Syafieah, dan Hanabilah) mengembalikannya kepada uruf masyarakat Arab.
Sehubungan itu, maka haiwan yang dianggap thayyib oleh masyarakat Arab ia
adalah halal. Manakala haiwan yang dianggap khabais oleh masyarakat Arab ia
adalah haram. Fuqaha Malikiah pula berpendapat semua haiwan yang tidak
dinyatakan pengharamannya dalam al-quran dan sunnah serta tidak dipandang
jijik oleh uruf masyarakat Arab atau bukan Arab ia adalah halal dimakan.

46

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Hasil daripada penelitian terhadap kategori haiwan yang dikemukakan
para fuqaha, maka dapatlah dirumuskan bahawa lintah secara tabiinya termasuk
dalam kategori haiwan air kerana ia tidak mampu hidup lama di daratan.
Berdasarkan prinsip semua haiwan air adalah halal kecuali yang beracun maka
sekiranya dipastikan lintah tidak beracun dan tidak dipandang jijik oleh uruf
masyarakat maka ia halal dimakan. Walau bagaimanapun, tidak didapati di
kalangan masyarakat Islam yang menghalalkan memakan lintah. Oleh itu, ia
boleh dianggap sebagai haiwan khabais yang tidak halal dimakan oleh umat
Islam. Sementara cacing pula, ia merupakan haiwan darat yang tidak mempun-
yai  darah.  Para  fuqaha  kebanyakannya  mengkategorikan  cacing  sebagai
khabais walaupun tiada dalil al-Quran dan hadis Rasulullah yang jelas tentang
pengharamannya.

2.    Penggunaan Lintah dan Cacing Untuk Tujuan Perubatan dan Kosmetik

Berasaskan konsep uruf, lintah dan cacing merupakan haiwan khabis yang tidak
boleh dimakan. Maka timbul persoalan sama ada ia juga dianggap sebagai najis.
Para fuqaha sebenarnya telah mempunyai pandangan dalam hal ini. Kesemua
Imam Mazhab bersepakat bahawa bangkai haiwan akuatik sama ada ikan atau
haiwan lain adalah suci, ini bersandarkan sabda Rasulullah SAW berkaitan laut:

54

Maksudnya:
Daripada Safwan bin Sulaim daripada Said bin Salamah. Sesungguh-
nya Mughirah bin abi Burdah memberitahunya bahawa ia mendengar

54 Abu Daud Sulaiman al-Ashas al-Sajistani, Sunan Abi Daud, Bab Wudu’ Bi ma’ al-Bahr,
 no.hadis. 83, Dar al-Kitab al-Arabi, Beirut, t.th, jld.1, hlm.31.

47

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Abu Hurairah berkata seorang lelaki telah bertanya kepada Nabi SAW
dengan berkata, “Wahai rasulullah SAW sesungguhnya kami berlayar
dilautan dan kami membawa bersama-sama kami sedikit air. Seki-
ranya kami berwuduk menggunakannya nescaya kami akan kehausan.
Apakah boleh kami berwuduk menggunakan air laut”. Rasulullah
SAW bersabda, “Ia bersih airnya  dan halal bangkai-bangkai di dalam-
nya”.

Manakala bagi haiwan yang tidak mempunyai darah mengalir termasuk

cacing, para fuqaha berbeza pendapat tentang kesuciannya. Fuqaha Hanafiah
dan Malikiah mengatakan haiwan jenis ini adalah suci. Sementara fuqaha
Syafieah pula menghukumnya sebagai najis. Fuqaha Hanabilah berpendapat,
haiwan yang tidak mempunyai darah mengalir sekiranya lahir daripada sumber
(makanan) yang suci maka dianggap suci, tetapi jika ia lahir dari sumber yang
najis seperti ulat kebun dan lipas maka ia dianggap najis sama ada masih hidup
atau mati.

Berdasarkan pandangan di atas, lintah boleh dianggap sebagai haiwan yang
suci  (tidak najis) walaupun tidak boleh dimakan. Cacing pula adalah najis
menurut fuqaha Syafieah tetapi tidak dianggap najis oleh mazhab lain. Oleh itu,
penggunaan lintah dan cacing untuk tujuan perubatan (bukan secara oral) dan
untuk tujuan kosmetik adalah tidak menjadi halangan sekiranya pandangan
jumhur fuqaha ini dijadikan penanda aras (benchmark).

Lintah dan cacing pada masa ini sebenarnya bukanlah haiwan yang tidak
mendatangkan apa-apa manfaat kepada manusia sama ada dari sudut perubatan,
pertanian, kosmetik dan sudut-sudut lain. Sehubungan itu, pendapat yang
mengharuskan berjual beli dengan kedua-dua jenis haiwan ini lebih sesuai
diamalkan kerana kegunaannya adalah pelbagai dan ia mendatangkan banyak
manfaat kepada manusia. Sekiranya ada bukti yang jelas menunjukkan ia
digunakan atau dijadikan makanan yang diharamkan oleh Islam maka pada
ketika itu berjual beli dengannya adalah haram sama sekali. Hal ini diqiaskan
kepada penjualan buah anggur, sekiranya ia dijual untuk tujuan dijadikan arak
maka  hukumnya  adalah  haram  menurut  pendapat  jumhur  ulama  daripada
Malikiah, Hanabilah dan pendapat yang lebih kuat dan muktamad daripada

48

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Syafieah, tetapi jika anggur tersebut dijual untuk tujuan lain maka penjualan itu
harus dan sah menurut hukum syarak.

Perbezaan pendapat dalam menentukan status kesucian   lintah dan cacing
telah membawa perbezaan pandangan tentang keharusan berjual beli
haiwanhaiwan ini. Sungguhpun begitu, jika dilihat dari aspek manfaat yang
diperolehi daripada haiwan-haiwan ini dari segi kesihatan dan kehidupan
manusia, maka pendapat yang mengharuskan berjual beli haiwan-haiwan ini
adalah lebih sesuai diamalkan pada masa kini.

49

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KEDUA BELAS

HUKUM ZAKAT KE ATAS SYARIKAT

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam
Malaysia kali ke-3, yang bersidang pada 9 Disember 1992 di Kuala Lumpur
telah membincangkan tentang Hukum Zakat Ke Atas Syarikat. Muzakarah
telah memutuskan bahawa:

Syarikat perniagaan diwajibkan zakat apabila mencukupi syarat-syarat
seperti berikut:
1.    perniagaan yang dimiliki oleh orang Islam,
2.    perniagaan yang dimiliki oleh orang Islam yang merdeka,
3.    sempurna milik,
4.    cukup nisab,
5.    cukup haul (genap setahun qamariah atau 354.3 hari),
6.    kadar zakat ke atas syarikat tersebut adalah 2.5 %, dan
7.    syarikat yang dimiliki bersama antara orang Islam dan bukan Islam,
 maka wajib ke atas jumlah saham yang dimiliki oleh orang Islam
 sahaja berdasarkan pendapatan bersih yang diperolehi.

LATAR BELAKANG

Mesyuarat Jawatankuasa Kerja Penyelarasan Zakat   dan Cukai Pendapatan,
Bahagian Hal Ehwal Islam, Jabatan Perdana Menteri pada 7 Mac 1989 telah
memutuskan supaya Bahagian Hal Ehwal Islam menyediakan kertas kerja
bertajuk  Zakat  Ke Atas  Syarikat  untuk  dikemukakan  kepada  Muzakarah
Jawatan Kuasa Fatwa Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia
untuk mendapatkan keputusan tentang hukum dan kadar zakat.

Keputusan ini diperlukan oleh Jabatan Hasil Dalam Negeri (JHDN) bagi
membolehkan jabatan tersebut memberi rebet cukai pendapatan dari jumlah

50

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

wang  yang  dibayar  oleh  syarikat-syarikat  berkenaan  kepada  Majlis  atau
Jabatan Agama  Islam  Negeri  seperti  mana  yang  diberikan  kepada  orang
perseorangan  yang  telah  membayar  zakat.  Ini  adalah  untuk  mengelakkan
syarikat  yang  telah  membayar  zakat  daripada  terpaksa  membayar  cukai
pendapatan (syarikat berkenaan terpaksa membayar dua kali iaitu zakat dan
cukai pendapatan).

HUJAH DAN DALIL

Penubuhan syarikat di negara ini tertakluk di bawah Akta Syarikat 1965. Jenis-
jenis syarikat yang ditubuhkan di bawah Akta ini terbahagi kepada tiga iaitu:

a.    syarikat berhad menurut saham,
b.    syarikat tidak berhad, dan
c.    syarikat menurut jaminan.

Para  ulama  telah  sepakat  bahawa  syarikat-syarikat  perniagaan  wajib

mengeluarkan zakat apabila mencukupi syarat-syarat wajib zakat perniagaan
seperti berikut:

a.    Perniagaan yang dimiliki oleh orang Islam,
b.    Perniagaan yang dimiliki oleh orang Islam yang merdeka,
c.    Sempurna milik,
d.    Cukup nisab, dan
e.    Cukup haul (setahun qamariah 354.3 hari).

Pendapat tersebut adalah berdasarkan kepada firman Allah SWT dalam
surah al-Baqarah, ayat 267:

55

Maksudnya:
Wahai orang yang beriman! belanjakanlah (pada jalan Allah) sebaha-

55    al-Quran, Surah al-Baqarah, 2:267

51

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

gian daripada hasil usaha kamu yang baik-baik, dan sebahagian dari
apa yang kami keluarkan dari bumi untuk kamu...

Para ulama mentafsirkan perkataan dengan erti berbagai usaha halal

yang  dilakukan  oleh  manusia  sama  ada  usaha  perniagaan,  perindustrian,
pertanian dan sebagainya, sama ada usaha itu dilakukan secara berseorangan atau
syarikat. Dalam sebuah hadis Rasulullah SAW bersabda:

56

Maksudnya:
...tidak terhimpun antara yang terpisah dan tidak terpisah antara yang
terhimpun kerana takut bersedekah  (zakat), dan orang-orang yang
menternak binatangnya hendaklah berdamai antara keduanya dengan
berdasarkan persamaan...

Berdasarkan hadis ini dapat disimpulkan bahawa beberapa individu yang
berada  dalam  satu  syarikat  atau  perkumpulan  maka  dianggap  satu  tanpa
dipisah-pisahkan antara satu sama lain.

Apabila  sebuah  syarikat  ditubuhkan  dengan  niat  untuk  menjalankan
perniagaan sama ada syarikat perkhidmatan, syarikat guaman, perhotelan,
runding cara, perubatan, rekreasi, cari gali dan sebagainya, maka syarikat
tersebut dianggap syarikat perniagaan yang dikenakan zakat perniagaan. Kadar
zakat yang dikenakan adalah sebanyak 2.5% daripada pendapatan bersih.

Oleh itu, menjadi kewajipan syarikat perniagaan mengeluarkan zakat bagi
pihak pemiliknya dan sekiranya syarikat tersebut tidak mengeluarkan zakat,
maka pemiliknya hendaklah mengeluarkan zakat secara persendirian. Syarikat
perkongsian  antara  orang  Islam  dan  bukan  Islam,  maka  zakat  hanya
dikeluarkan berdasarkan saham milik orang Islam sahaja.

56 Al-Hamidi, Muhammad bin Futuh, al-Jam’ baina al-sahihaini al-bukhari wa muslim, Tahqiq,
 Ali Husin al-bawwab, Dar Ibnu Hazm, Beirut, Lubnan, 1423H/2002M, jld.1, hlm.21.

52

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KETIGA BELAS

HUKUM MENJADIKAN CARUMAN KUMPULAN WANG

SIMPANAN PEKERJA SEBAGAI HARTA SEPENCARIAN

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam
Malaysia kali ke-67 pada 22 Februari 2005 di Putrajaya telah membincangkan
Hukum Menjadikan Caruman Kumpulan Wang Simpanan Pekerja  (KWSP)
Sebagai  Harta  Sepencarian.  Dalam  persidangan  ini,  muzakarah  bersetuju
mengekalkan sepertimana keputusan yang lepas57 iaitu wang caruman KWSP
tidak boleh dianggap sebagai harta sepencarian dan menetapkan wang tersebut
sebagai harta pusaka yang perlu dibahagikan mengikut hukum faraid.

LATAR BELAKANG

Isu untuk menjadikan wang caruman KWSP sebagai harta sepencarian timbul
apabila  terdapat  beberapa  pihak  yang  mahukan  pihak  isteri  juga  turut
mempunyai  hak  dalam  caruman  KWSP  suami  terutama  apabila  berlaku
perceraian atau kematian si suami.

Undang-undang  Pentadbiran  Mahkamah  Syariah  di  Kelantan  dan
Undang-undang Keluarga Islam di seluruh negeri dan Wilayah Persekutuan ada
mentafsirkan maksud harta sepencarian. Dari sudut perundangan, terdapat
sedikit perbezaan dalam pentafsiran terminologi ini sungguhpun tidak terdapat

57  Muzakarah Kali Ke-49 yang bersidang pada 19 September 2000 telah memutuskan bahawa:

1. Wang KWSP dan yang disimpan adalah pusaka yang mesti dibahagikan mengikut hukum
 faraid.
2. Penama KWSP adalah wasi atau pentadbir harta. Penama hendaklah membahagikan wang
 KWSP (peninggalan kepada si mati) mengikut hukum faraid.
3. Bahagian Undang-undang Jabatan Kemajuan Islam Malaysia hendaklah menasihatkan
 KWSP supaya menyemak semula peraturan dan undang-undang yang sedia ada berhubung
 dengan penamaan supaya selaras dengan hukum syarak.

53

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

perbezaan dari segi amalan pembahagian. Umumnya, harta sepencarian dapat
didefinisikan  sebagai  harta  sama  ada  harta  alih  atau  harta  tak  alih  yang
diperoleh bersama oleh suami dan isteri hasil daripada usaha dan sumbangan
bersama-sama dalam tempoh perkahwinan mereka dan termasuklah juga nilai
harta yang diperoleh sebelum mereka berkahwin yang telah dimajukan atau
ditingkatkan nilainya dalam masa perkahwinan melalui usaha bersama.

Mahkamah Syariah diberi bidang kuasa eksklusif untuk mendengar dan
membicarakan tuntutan harta sepencarian daripada mana-mana pasangan Islam
yang telah bercerai. Terdapat dua faktor yang diambil kira dalam menentukan
sesuatu itu merupakan harta sepencarian atau tidak. Faktor pertama ialah
sumbangan secara langsung. Sumbangan ini merujuk kepada usaha bersama yang
jelas oleh pasangan suami isteri untuk memperoleh sesuatu aset itu. Ia
merupakan faktor utama bagi mahkamah untuk mensabitkan adanya hak harta
sepencarian semasa dalam tempoh perkahwinan.

Faktor kedua merujuk kepada sumbangan secara tak langsung oleh isteri
atau suami kepada pasangannya dalam mendapatkan sesuatu aset. Sebagai
contoh, suami bekerja untuk mendapatkan sumber pendapatan, manakala isteri
ialah seorang suri rumah yang tidak bekerja bersama-sama dalam memperoleh
sumber pendapatan tersebut. Namun, kebijaksanaan isteri dalam menguruskan
rumah, anak-anak dan sebagainya ditafsirkan sebagai sumbangan secara tak
langsung yang menjamin seseorang suami dapat menumpukan sepenuh perha-
tian kepada kerjanya.

Daripada huraian yang telah dibuat, caruman KWSP tidak dikategorikan
sebagai harta sepencarian. Di bawah Akta KWSP 1991, Seksyen 51, Simpanan
KWSP ahli yang masih hidup adalah hak mutlak pencarum untuk kebajikan
mereka pada hari tua yang tidak boleh dipindahkan kepada pihak lain. Akta
KWSP ini pula terletak di bawah undang-undang sivil.

HUJAH DAN DALIL

Tiada dalil khusus tentang harta sepencarian dan cara pembahagian dalam
al-quran dan hadis. Namun demikian, Allah SWT telah pun menggariskan
prinsip asas pemilikan iaitu ia berdasarkan kepada  usaha tanpa membezakan

54

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

antara lelaki dan wanita. Firman Allah SWT berikut ini menjadi asas kepada
kepentingan pertimbangan sumbangan secara langsung dalam penentuan harta
sepencarian:

58

Maksudnya:
Dan bagi orang lelaki ada bahagian dari apa yang mereka usahakan dan
orang perempuan pula ada bahagian darpada apa yang mereka
usahakan.

Mazhab Syafie menggariskan, konsep perkongsian harta boleh dilihat
melalui syarikat al-‘inan yang perkongsian dalam bentuk harta dibuat oleh dua
pihak atau lebih melalui akad, dan keuntungan kembali kepada pihak tersebut
menurut upah yang munasabah dengan kerja. Mazhab Hanafi mengharuskan
secara mutlak syarikat al-abdan di mana perkongsian berlaku apabila dua
orang berkongsi tenaga dan usaha tanpa harta dan modal. Maka keuntungan
kembali kepada kedua-dua pihak atas kadar upah yang munasabah mengikut kerja.
Mazhab Maliki dan Mazhab Hambali juga bersependapat begini dengan
mensyaratkan persamaan dari segi jenis kerja.

Berdasarkan pandangan para ulama, dapat dirumuskan bahawa sumbangan
kerja  menjadi  faktor  menentukan  wang  simpanan  KWSP  sebagai  harta
sepencarian  atau  tidak.  Perkongsian  wang  simpanan  KWSP  bukanlah
perkongsian berakad dalam bentuk harta. Sekalipun terdapat perkongsian usaha dan
tenaga, namun sumbangan isteri atau suami kepada pasangannya di dalam atau di
luar rumah bukanlah dari jenis kerja yang sama yang dilakukan oleh pasangan
tersebut. Oleh itu, wang simpanan KWSP bukanlah bentuk harta sepencarian
tetapi harta pusaka yang wajib diagih-agihkan kepada yang berhak menerimanya
melalui hukum faraid.

58  Al-Quran, Surah An-Nisa’, 4:32

55

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KEEMPAT BELAS

HUKUM PELAKSANAAN WASIAT WAJIBAH

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam
Malaysia yang bersidang kali ke-83, pada 18-24 Oktober 2008 di Kelantan telah
membincangkan hukum Perlaksanaan wasiat wajibah. Muzakarah telah
memutuskan bahawa:

Melaksanakan wasiat wajibah adalah harus dalam kes di mana seorang
anak yang bapa atau ibunya mati terlebih dahulu daripada datuk atau
neneknya atau bapa dan ibunya mati secara serentak bersama-sama datuk
atau neneknya maka anak tersebut layak untuk menerima wasiat wajibah
dengan mengambil bahagian faraid bapa atau ibunya pada kadar tidak
melebihi 1/3  daripada  harta  pusaka  datuk  atau  neneknya.  Sekiranya
bahagian  ibu  atau  bapa  ialah 1/3  atau  kurang  daripada 1/3  maka
pembahagian  tersebut  hendaklah  dilaksanakan  pada  kadar  tersebut.
Sekiranya bahagian tersebut melebihi 1/3 maka hendaklah dikurangkan
pada kadar 1/3 setelah mana mengikut syarat-syarat seperti berikut:

1.    Anak lelaki dan perempuan daripada anak lelaki dan anak perempuan
 (cucu) ke bawah adalah layak untuk menerima wasiat wajibah.
2. Hendaklah kedua ibu bapa mereka meninggal dunia terlebih dahulu
 daripada  datuk  atau  nenek,  atau  ibu  atau  bapa  meninggal  dunia
 serentak dengan datuk atau nenek dalam kejadian yang sama atau
 berlainan.
3.  Cucu lelaki atau perempuan bukan merupakan waris kepada harta
 pusaka datuk. Sekiranya mereka merupakan waris ke atas harta pusaka
 secara fardhu atau ta'sib maka mereka tidak layak untuk mendapat
 wasiat  wajibah  walaupun  bahagiannya  sedikit  berbanding  wasiat
 wajibah.
4.    Sekiranya anak lelaki atau anak perempuan berlainan agama dengan
 ibu atau bapa, atau terlibat dengan pembunuhan ibu atau bapa, maka

56

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

dia tidak berhak untuk mendapat wasiat wajibah daripada harta pusaka
datuk.

5.  Sekiranya datuk atau nenek telah memberikan harta kepada cucu
 melalui hibah, wakaf, wasiat dan sebagainya dengan kadar yang
 sepatutnya diterima oleh anak lelaki atau anak perempuan sekiranya
 mereka masih hidup, maka cucu tidak lagi berhak untuk mendapat
 wasiat wajibah. Sekiranya pemberian tersebut adalah kurang daripada
 hak yang sepatutnya diterima oleh cucu daripada bahagian anak lelaki
 atau  anak  perempuan,  maka  hendaklah  disempurnakan  bahagian
 tersebut.
6.  Anak akan mengambil bahagian faraid bapa atau ibu yang meninggal
 dunia terlebih dahulu daripada datuk atau nenek dan kadar tersebut
 hendaklah  tidak  melebihi  kadar 1/3  daripada  nilai  harta  pusaka.

Sekiranya bahagian tersebut adalah  1/3 atau kurang daripada  1/3,
maka  pembahagian  tersebut  hendaklah  dilaksanakan  pada  kadar
tersebut. Sekiranya bahagian tersebut melebihi 1/3 maka hendaklah
dikurangkan pada kadar 1/3 melainkan setelah mendapat persetujuan ahli-
ahli waris yang lain.

7.  Pembahagian wasiat wajibah boleh dilaksanakan setelah didahulukan
 urusan berkaitan mayat, wasiat ikhtiyariah dan hutang piutang.
8. Pembahagian wasiat wajibah kepada cucu-cucu yang berhak adalah
 berdasarkan  kepada  prinsip  faraid  iaitu  seorang  lelaki  menerima
 bahagian 2 orang perempuan.

LATAR BELAKANG

Isu ini dikemukakan oleh Majlis Pengawasan Syariah Amanah Raya Berhad
untuk mendapat pandangan JAKIM tentang pelaksanaan wasiat wajibah di
Malaysia bagi menangani kes-kes kematian yang berlaku dan si waris terhalang
daripada mendapat bahagian. Sebagai contoh ibu bapa mati meninggalkan
anak, datuk dan saudara kandung. Setelah kematian datuk, anaknya tidak
mendapat  harta  waris  disebabkan  terdinding  oleh  bapa  saudara  atau  ibu
saudara, sedangkan semasa bapanya mati, dia tidak meninggalkan sebarang
harta.

57

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Konsep  wasiat  wajibah  dapat  mengatasi  isu  kematian  serentak  yang
berlaku  terhadap  datuk  atau  nenek  bersama  anak  mereka  yang  masih
mempunyai anak-anak (cucu) yang masih hidup. Menurut sistem pembahagian
harta pusaka Islam, cucu tersebut tidak berhak mewarisi harta pusaka datuk
atau nenek disebabkan mereka terdinding oleh bapa saudara atau ibu saudara.
Senario  ini  mengundang  persoalan  tentang  kebajikan  dan  masa  depan
cucu-cucu ini, terutama sekali sekiranya ibu bapa mereka meninggal pada usia
muda  dan  tidak  meninggalkan  harta  untuk  diwarisi  oleh  anak-anak  bagi
meneruskan hidup.

HUJAH DAN DALIL

Asas Pensyariatan wasiat wajibah oleh sebahagian ulama Islam didasari oleh
firman Allah SWT dalam surah al-Baqarah ayat 180 yang menyebut bahawa
seseorang itu hendaklah mewasiatkan hartanya kepada kedua-dua ibu bapa dan
saudara mara yang hampir dengan cara yang baik sebagai satu kewajipan atas
orang yang bertakwa.

Ibn Hazm al-Zahiri dalam kitab al-Muhalla berpendapat bahawa wajib
berwasiat kepada kaum kerabat yang tidak mendapat bahagian harta pusaka.
Menurut Ibn Hazm, penurunan ayat pusaka yang menerangkan hak faraid bagi
waris-waris tidak menasakhkan kewajipan berwasiat bahkan peruntukan ayat
wasiat tersebut dikhususkan bagi ahli-ahli waris yang tidak mendapat pusaka
disebabkan  oleh  halangan-halangan  tertentu.  Dengan  kata  lain,  berwasiat
kepada ahli keluarga terdekat yang tidak mendapat pusaka merupakan suatu
kewajipan yang perlu dilaksanakan. Dalam hal ini Ibn Hazm menegaskan
bahawa kewajipan itu tidak akan gugur meskipun selepas kematian seseorang
muslim  dan  menjadi  kewajipan  kepada  waris  atau  pentadbir  harta  untuk
menyempurnakan  tanggungjawab  tersebut  menurut  kadar  yang  berpatutan
tanpa menimbulkan kesusahan kepada waris-waris yang ditinggalkan.59

Hukum asal bagi pelaksanaan wasiat adalah sunat dan umat Islam amat
digalakkan untuk berwasiat berdasarkan kepada hadis Rasulullah SAW serta
amalan para sahabat baginda. Walau bagaimanapun, sesuatu hukum boleh

59  Ibn Hazm, al-Muhalla, Jld. 9, hlm. 313.

58

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

berubah dari sunat menjadi wajib setelah diputuskan oleh pemerintah demi
menjaga kemaslahatan umum berdasarkan kepada kaedah fiqh:

60

Maksudnya:
Tindakan (arahan) pemerintah terhadap rakyatnya adalah berdasarkan
kepada kepentingan umum.

Kesimpulannya, bagi memastikan aspek kesejahteraan, kerukunan dan
kepentingan masyarakat awam khususnya hubungan kekeluargaan terjamin dan
terpelihara, sesuatu hukum yang pada asalnya adalah sunat boleh menjadi
wajib. Atas kapasiti inilah maka pihak pemerintah di beberapa negara Islam
telah menggubal peruntukan undang-undang wasiat wajibah untuk memelihara
kebajikan  anak-anak  yatim  di  peringkat  cucu  selepas  kematian  ibu  bapa
mereka.

60 Mohammad Bakr Ismail, al-Qawaid al-fiqhiyyah bain al-‘asalah wa al-taujih,1997, hlm.111.
 59

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KELIMA BELAS

HUKUM PEMBAYARAN SIMPANAN KUMPULAN WANG
 SIMPANAN PEKERJA  BAGI AHLI YANG

MEMELUK AGAMA ISLAM

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam
Malaysia kali ke-61 yang bersidang pada 27 Januari 2004 telah membincangkan
Hukum Pembayaran Simpanan Wang Simpanan Pekerja Bagi Ahli Yang
Memeluk Agama Islam. Muzakarah memutuskan bahawa:

a.    Mengikut hukum syarak, orang bukan Islam tidak berhak mewarisi
 harta orang Islam dan begitulah sebaliknya.
b.     Jika seseorang bukan Islam memeluk Islam dan mempunyai simpanan
 KWSP  dan  telah  menamakan  penama  orang  bukan  Islam  maka
 hendaklah menukar penama tersebut kepada orang Islam. Jika tiada
 penama orang Islam dan tiada waris Islam yang berhak ke atas harta
 tersebut setelah beliau meninggal dunia maka harta itu tidak menjadi
 hak  kepada  penama  yang  bukan  Islam,  sebaliknya  hendaklah
 diserahkan kepada Baitulmal; dan
c.    Orang Islam boleh membuat wasiat kepada orang bukan Islam tidak
 melebihi 1/3 daripada hartanya.

LATAR BELAKANG

Isu ini ditimbulkan oleh pihak KWSP yang  bertanggungjawab membahagikan
wang simpanan ahli yang telah meninggal dunia berdasarkan penama yang
diberikan oleh si mati. Pembahagian simpanan KWSP bagi ahli yang beragama
Islam yang meninggal dunia ialah dengan membayar kepada penama yang
merupakan  wasi  atau  pentadbir  dan  penama  bertanggungjawab  untuk
membahagikan wang KWSP yang diterimanya kepada waris yang berhak
mengikut hukum faraid.

60

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KEENAM BELAS

HUKUM MENYERAHKAN SEBAHAGIAN TANAH WAKAF
 KEPADA PIHAK BERKUASA

KEPUTUSAN

Majlis  Jawatankuasa  Fatwa  Kebangsaan  Bagi  Hal  Ehwal  Ugama  Islam
Malaysia kali ke-46 yang bersidang pada 22 April 1999 di Kuala Lumpur telah
membincangkan Hukum Menyerahkan Sebahagian Tanah Wakaf Kepada Pihak
Berkuasa. Muzakarah memutuskan bahawa:

1.    Tanah wakaf tidak boleh sama sekali   dipindah milik kecuali kerana
 darurat yang memerlukan demikian berdasarkan syarat-syarat yang
 tertentu.
2.  Tanah wakaf yang diambil atau dipindah milik kepada kerajaan,
 hendaklah dibayar pampasan mengikut nilai tanah yang diambil atau
 menggantikan dengan tanah lain yang setara atau yang lebih baik
 nilainya.
3.    Tanah wakaf yang hendak dibangunkan hendaklah dikecualikan syarat
 penyerahan tanah untuk tujuan pembinaan kemudahan awam seperti
 jalan, saliran, tapak pencawang elektrik dan sebagainya.
 4. Bagi tanah wakaf khas untuk tujuan tertentu seperti masjid, sekolah
 dan  seumpamanya.  Pihak  yang  mengambil  tanah  itu  hendaklah
 memperuntuk bahagian-bahagian yang tertentu sebagai gantian tanah
 wakaf yang diambil mengikut nilai semasa bagi mengekalkan status
 wakaf tersebut. Contohnya bagi bangunan bertingkat-tingkat yang
 didirikan, beberapa unit tertentu (mengikut nilai semasa) hendaklah
 diperuntuk  untuk  masjid,  sekolah  atau  sebagainya  seperti  yang
 diniatkan oleh pewakaf.

LATAR BELAKANG

Pada masa ini, pembangunan   tanah banyak tertumpu di bandar-bandar besar
seperti Kuala Lumpur, Ipoh, Pulau Pinang dan Johor Bahru. Pembangunan

63

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

tersebut melibatkan pelbagai kategori   tanah samada tanah individu,
syarikatsyarikat, kerajaan dan tanah wakaf.

Bagi melaksanakan pembangunan, tanah-tanah tertentu terpaksa diserah
kepada  pihak  berkuasa  seperti  Dewan  Bandaraya  Kuala  Lumpur,  Majlis
Perbandaran  Petaling  Jaya,  Majlis  Perbandaran  Johor  Bahru,  Majlis
Perbandaran Ipoh dan pihak-pihak berkuasa lain. Menurut Akta Pengambilan
Tanah 1960 (Akta 486), Bahagian II, Seksyen 3 memperuntuk bahawa Pihak
Berkuasa Negeri boleh mengambil mana-mana tanah yang diperlukan (pindaan
Akta A999):

a.    Bagi apa-apa maksud awam (pindaan Akta A804)
b.    Oleh mana-mana orang atau perbadanan bagi apa-apa maksud   yang
 pada  pendapat  Pihak  Berkuasa  Negeri  adalah  benefisial  untuk
 kemajuan ekonomi Malaysia atau mana-mana bahagian dari itu atau
 kepada orang ramai secara am atau mana-mana kelas orang ramai.

HUJAH DAN DALIL

Apabila tanah wakaf diserah kepada pihak berkuasa, Majlis Agama Islam
Negeri akan mengalami kekurangan tanah wakaf, kecuali digantikan tanahtanah
yang diambil itu dengan tanah yang lain yang setimpal nilainya, atau membayar
pampasan nilai tanah yang telah diambil sekiranya negeri tertentu tidak
mempunyai tanah gantian.

Keadaan  demikian  akan  memutuskan  pahala  wakaf  oleh  orang  yang
mewakafkannya. Ini kerana pahala mereka akan terhenti dengan tiadanya
wakaf atau amal yang dijariahkan. Di samping itu, akan hilang keyakinan
masyarakat  Islam  untuk  mewakafkan  harta  kepada  Majlis Agama  Islam
terutamanya kawasan yang mempunyai potensi untuk dibangunkan, seterusnya
mungkin menyebabkan imej Majlis Agama Islam terjejas. Selain itu, sumber
ekonomi umat Islam yang diperoleh daripada zakat dan wakaf akan merosot,
terutamanya apabila harta itu berada di tempat yang strategik.

Harta wakaf ialah milik Allah untuk kepentingan umat Islam. Sebarang
pengambilan tanah wakaf tidak wajar diserah secara percuma kepada pihak
berkuasa.  Pendapat  Imam  Ibu  Hanifah  yang  memberi  keluasan  dalam

64

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

mengamalkan istibda, jika istibdal itu lebih memberi faedah yang mendatang-
kan hasil yang lumayan, sekalipun masjid, kerana hajat dan darurat. Namun
begitu Imam Ahmad Ibn Hanbal memberi keluasan istibdal selain wakaf masjid
dengan dikenakan beberapa syarat yang tertentu mengikut keadaan tertentu.

Imam Malik menegah istibdal  kecuali kerana darurat dan berhajat seperti
membesarkan masjid atau tanah perkuburan. Adapun wakaf yang alih, di sisi
Imam Malik diharuskan kerana istibdal iaitu menukar pada harta wakaf yang alih
akan mengekalkan wakaf.

Pendapat Imam Syafie seakan-akan sama dengan pendapat Imam Maliki
bahkan tidak mengharuskan langsung menjual masjid sekalipun telah roboh
dan tidak digunakan. Segala barangan dan peralatan yang berkaitan dengan
masjid yang roboh itu hanya dibenarkan sebagai hibah kepada masjid-masjid
yang lain.

65

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KETUJUH BELAS

HUKUM PEWARISAN BAGI KES KEMATIAN SERENTAK

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam
Malaysia yang bersidang kali ke-83, pada 18-24 Oktober 2008 di Kelantan telah
membincangkan  Hukum  Pewarisan  Bagi  Kes  Kematian  Serentak. Muzakarah
telah memutuskan bahawa:

Mana-mana ahli keluarga yang meninggal dunia secara serentak dalam
kejadian yang sama atau sebaliknya dan tidak dapat ditentukan siapa yang mati
terlebih dahulu bagi menentukan hak pewarisan, maka mereka tidak akan
saling mewarisi antara satu sama lain. Ini berdasarkan syarat-syarat pewarisan,
waris  (al-warith) hendaklah masih hidup semasa kematian orang yang
mewariskan (al-muwarrith). Oleh itu, harta pusaka si mati akan dibahagikan
kepada  waris-waris  yang  hidup  tanpa  mengambil  kira bahagian ahli
keluarga yang mati bersama-samanya.

LATAR BELAKANG

Isu  pewarisan  bagi  kes  kematian  serentak  di  kalangan  ahli-ahli  keluarga
beragama Islam yang mempunyai pertalian darah telah dikemukakan oleh
Majlis Pengawasan Syariah, Amanah Raya Berhad untuk mendapat pandangan
JAKIM. Peristiwa kematian serentak berkemungkinan berlaku dalam kalangan
ahli keluarga disebabkan kemalangan, pembunuhan, bencana alam, kebakaran
dan sebab-sebab lain. Dalam kejadian tersebut tidak dapat ditentukan siapa
dikalangan  ahli-ahli  keluarga  yang  meninggal  dunia  terlebih  dahulu (dan
kemudian) bagi menentukan hak pewarisan.

Dalam sesuatu insiden kematian, pegawai perubatan akan merekod dan
mengistiharkan waktu dan tarikh kematian. Walau bagaimanapun, terdapat
kemungkinan apabila semua mangsa direkodkan mati secara serentak di dalam

66

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

sijil kematian. Justeru, timbul persoalan bagaimana pembahagian harta pusaka
dapat dilakukan terutamanya apabila ahli-ahli keluarga saling mewarisi antara
satu sama lain meninggal dunia secara serentak.

HUJAH DAN DALIL

Bagi kes ahli-ahli keluarga yang meninggal secara serentak yang tidak dapat
ditentukan siapa meninggal terlebih dahulu seperti dalam kejadian kapal karam,
kebakaran, tertimbus dalam runtuhan, kemalangan jalan raya dan sebagainya,
Jumhur  Fuqaha kecuali mazhab Hanbali berpendapat bahawa  mereka itu tidak
saling mewarisi antara satu sama lain kerana syarat perwarisan ialah waris
(al-warith) hendaklah masih hidup sewaktu kematian orang yang yang mewar-
iskan (al-muwarrith) sedangkan dalam kes kematian serentak syarat tersebut
tidak dipenuhi.64 Dalam kejadian yang tidak dapat ditentukan siapa yang mati
terlebih dahulu di kalangan ahli keluarga, maka mereka tidak saling mewarisi
antara satu sama lain.65

Ini adalah bersandarkan kepada kisah  yang diriwayatkan oleh Kharijah bin
Zaid bin Thabit daripada bapanya dan dia telah berkata: “Aku telah diarahkan
oleh Abu  Bakr  al-Siddiq  RA  untuk  membahagikan  harta  pusaka  kepada
penduduk Yamamah,66 orang-orang yang hidup mewarisi daripada orang yang
meninggal  dunia.  Manakala  orang-orang  yang  meninggal  dunia  tidak
mewarisi sesama mereka. Dan aku juga telah diperintahkan oleh Umar RA
untuk membuat pembahagian pusaka kepada waris si mati yang meninggal
akibat wabak taun yang melanda Amwas67  (sebuah kampung di Palestin).

64 Khatib, Al-Syarbini, Mughni al-Muhtaj, Kitab al-Faraid, jld.3, hlm.36; Lihat al-Fatawa Dar
 al-Ifta’al-Islamiyyah al-Misriyyah, jld.19, Fatwa Nombor 2313, hlm.7029-7030.
65  Wahbah al-Zuhayli, al-Fiqh al-Islami wa adillatuhu, jld.10, hlm.7903; Muhammad Ali
 al-Sabuni, al-Mawarith fi al-Syari’ah al-Islamiyyah fi Daui’I al-Kitab wa al-Sunnah, hlm.
 213; Al-Sarakhsi, al-Mabsut, jld.29, hlm.33-35, Al-Qurtubi, Bidayah al-Mujtahid, hlm.172,
 Al-Sarbini, Mughni al-Muhtaj, Kitab al-Faraid, jld.3, hlm.36.
66 Peperangan Yamamah telah dilancarkan oleh Abu Bakr al-Siddiq bagi memerangi golongan
 murtad yang diketuai oleh Musailamah al-Kazzab. Diriwayatkan dalam peperangan tersebut
 seramai 70 huffaz al-Quran telah terkorban.
67 Turut dibaca sebagai ‘Imwas,   lihat Dr. Jum’ah Muhammad Barraj, Ahkam al-Mirath fi
 al-Syari’ah al-Islamiyyah, hlm.735.

67

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Terdapat  kabilah tertentu yang seluruh anggota keluarganya meninggal dunia.
Oleh itu, orang yang mati mewariskan harta mereka kepada warisnya yang
hidup dan orang yang meninggal dunia secara bersama itu tidak saling
mewarisi di antara mereka.” Hal yang sedemikian turut dipraktikkan oleh Ali
Karramallahu Wajhah selepas berlakunya peperangan Jamal dan Siffin.68

Berdasarkan pendapat Jumhur Fuqaha, harta pusaka si mati dibahagikan
kepada waris-waris yang hidup tanpa mengambil kira bahagian ahli keluarga
yang mati bersamanya. Sebagai contoh: sekiranya dua orang adik beradik
meninggal dunia secara serentak dalam kebakaran. Setiap seorang daripada
mereka meninggalkan wang simpanan berjumlah RM90,000 beserta seorang
ibu, seorang anak perempuan dan seorang bapa saudara sebelah bapa (’am).
Menurut pandangan Mazhab Hanafi, Maliki dan Syafi’i, harta tersebut akan
diwarisi oleh ibu dan anak-anak perempuan mereka tanpa mengambil kira
bahagian saudara yang meninggal bersama. Dalam hal ini, anak perempuan
mereka akan menerima 1/2 atau RM45,000 setiap seorang manakala ibu akan
mendapat 1/6 atau RM15,000 daripada jumlah wang simpanan anak pertama
dan anak kedua. Manakala selebihnya iaitu RM30,000 akan diperolehi oleh
bapa saudara sebelah bapa mereka sebagai ’asabah yang mengambil lebihan
harta pusaka.

Menurut Mazhab Hanbali, bagi kes yang melibatkan kematian serentak di
kalangan ahli keluarga yang tidak diketahui siapa yang mati terlebih dahulu,
anggota keluarga yang mati bersama akan saling mewarisi antara satu sama lain.
Imam Ahmad menegaskan bahawa sekiranya dua orang yang saling mewarisi
meninggal dunia dan tidak diketahui siapa yang mati dahulu, maka mereka saling
mewarisi antara satu sama lain sebagaimana yang dinyatakan oleh Umar, Ali,
Syuraih, Ibrahim dan al-Sya’bi.69

Walau bagaimanapun, harta yang boleh diwariskan itu mestilah harta yang
secara hakiki adalah milik si mati (talad atau qadim)70 dan bukan harta yang
baru diwarisi (tarif atau jadid)71   daripada orang yang mati bersamanya. Harta

68    Wahbah al-Zuhayli,  hlm.7903-7904.
69    Ibn Qudamah, al-Mughni, jld.9, hlm.187.
70  Talad - harta yang lama iaitu harta milik si mati yang akan diwariskan kepada orang yang
 mati bersamanya dan waris yang masih hidup.
71 Tarif-harta yang baru iaitu harta yang diwarisi oleh si mati daripada orang yang mati
68

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

(tarif) yang diwarisi daripada waris yang meninggal secara serentak hanya
boleh diwariskan kepada waris yang hidup sahaja. Misalnya dalam kejadian
tanah runtuh, berlaku kematian suami, isteri dan seorang anak lelaki. Maka
suami yang meninggal dunia, akan mewariskan harta miliknya (talad) kepada
isteri dan anak lelaki yang mati bersama. Begitu juga isteri dan anak lelaki yang
mati bersama akan turut mewariskan harta (talad) kepada suami atau bapa
tanpa mengambil kira bahagian harta yang diwarisi daripada suami atau bapa
yang meninggal bersama-sama. Manakala harta yang baru diwarisi  (tarif)
hanya boleh diwariskan kepada waris yang masih hidup sahaja.72

Pandangan Mazhab Hanbali ini juga merujuk kepada kisah yang diriwayat-
kan oleh Iyyas bin Abdullah al-Muzani,  ’Ata’, al-Hasan, Hamid al-A’raj,
Abdullah bin ’Utbah, Ibn Abi Laila, Hasan bin Salih, Syuraik, Yahya bin Adam
dan Ishak sebagaimana yang diceritakan oleh Ibn Mas’ud bahawa menurut
al-Sya’bi wabak taun telah melanda Syam yang berlaku pada tahun yang sama
dengan wabak yang melanda  ’Amwas yang menyebabkan ramai daripada
kalangan ahli keluarga meninggal dunia. Ibn Mas’ud telah menulis kepada
Umar al-Khattab RA dan Umar telah membalas surat tersebut dengan memberi-
kan pandangan bahawa mereka yang mati itu saling mewarisi antara satu sama
lain.73

Mazhab Hanbali turut berhujah dengan satu riwayat lain daripada Ali dan
Ibn  Mas’ud  bahawa  setiap  seseorang  itu  berhak  untuk  menerima  pusaka
daripada ahli keluarga yang mati bersamanya atas keyakinan bahawa semua
orang  yang  ditimpa  musibah  kematian  adalah  hidup  dan  berhak  untuk
menerima pusaka. Soal siapa yang mati dahulu dan kemudian merupakan satu
keraguan (syak) sahaja yang tidak boleh menjadi penghalang kepada keyakinan
bahawa mereka sebenarnya hidup untuk  saling mewarisi. Ini adalah berasaskan
kaedah : 74

Maksudnya:
Keyakinan tidak gugur  dengan syak

72 Abi Mas’ab   Bilal bin Habsyi Tabari al-Jazairi, Kashf al-ghawamid min ahkam al-faraid,
 hlm.406.
73 Ibn Qudamah, al-Mughni, jld. 9, hlm.187.
74  Al-Sarakhsi, al-Mabsut, jld.30, hlm.34; Wizarah al-Awqaf wa al-Syu’un al-Islamiyyah,
 Al-Mausu’ah al-fiqhiyyah, Jld.3, hlm.80.

69

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Kaedah lain yang menjadi hujah kepada pandangan mazhab Hanbali ialah:

Maksudnya:
Asal sesuatu perkara kekal sebagaimana keadaaan asalnya.

Menurut kaedah di atas, pada asal atau hakikatnya ialah semua orang
adalah hidup. Justeru semua orang berhak mendapat harta pusaka dan saling
mewarisi  antara  satu  sama  lain  dengan  syarat  bahawa  waris-waris  tidak
berselisih faham mengenai isu siapa mati dahulu dan kemudian sama ada
disertakan dengan bukti atau sebaliknya.75

Ibn  Taymiyyah  dalam  kitab  Majmu’ah  al-Fatawa  telah  menukilkan
pandangan Jumhur Fuqaha bahawa orang yang mati bersama atau secara
serentak tidak mewarisi antara satu dengan yang lain. Manakala Imam Ahmad
berpendapat bahawa mereka saling mewarisi.76

Dar al-Ifta’ Mesir telah mengeluarkan fatwa bagi kes kematian serentak
melibatkan ahli keluarga dengan menyatakan bahawa ahli keluarga berkenaan
tidak mewarisi antara satu sama lain.

Bagi menyelesaikan pertikaian tentang kematian serentak, beberapa negara
Islam seperi Mesir77 dan Syiria78 telah mengkanunkan peruntukan tentang
pembahagian harta pusaka bagi kes kematian serentak dengan mengambil
pandangan Jumhur Fuqaha bahawa sekiranya dua anggota keluarga meninggal
dunia secara serentak dan tidak dapat ditentukan siapa yang mati dahulu dan
kemudian, maka tidak akan mewarisi salah seorang daripada mereka harta yang
seorang lagi sama ada mereka meninggal dunia secara serentak dalam kejadian
yang sama atau sebaliknya.

75 Abi Mus’ab, Kashf al-ghawamid min ahkam al-faraid, hlm. 406.
76 Ibn Taymiyyah, Majmu’ah al-fatawa, Jld. 31, hlm. 205.
77 Perkara 3, Undang-Undang Pusaka Mesir  No. 77, 1943.
78 Perkara 261, Undang-Undang Keluarga Syria 1953.
70

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KELAPAN BELAS

HUKUM SKIM CEPAT KAYA DAN SEUMPAMANYA

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam
Malaysia Kali Ke-69 yang bersidang pada 13-15 Jun 2005 di Johor Bahru telah
membincangkan  Hukum  Skim  Cepat  Kaya  dan  Seumpamanya. Muzakarah
telah memutuskan bahawa:

Hukum terhadap Skim Cepat Kaya adalah haram kerana ia mengandungi
unsur-unsur judi, riba, gharar dan tadlis dan umat Islam dilarang daripada
terlibat dengan skim ini.

LATAR BELAKANG

Isu  ini  timbul  ekoran  daripada  aduan  pembaca  akhbar  Utusan  Malaysia
bertarikh 10 Januari 2001 bertajuk Majlis Fatwa Kebangsaan Diminta Haram-
kan  Skim  Cepat  Kaya.  Ketua  Setiausaha  Negara  yang  mempengerusikan
Mesyuarat Jawatankuasa Tetap Pengaduan Awam telah mengarahkan Biro
Pengaduan Awam mendapatkan maklum balas terhadap perkara tersebut oleh
kementerian yang berkaitan memandangkan skim ini menggunakan agama
sebagai sandaran.

Skim cepat kaya secara amnya ialah satu skim yang menjanjikan pulangan
yang berganda daripada apa yang dilaburkan; dan juga pembelian barang yang jauh
lebih murah daripada harga pasaran. Maklumat yang diperoleh daripada mereka
yang terlibat, skim ini beroperasi berdasarkan sebahagian ciri-ciri berikut
antaranya:

a.    Seseorang  pelabur  boleh  melabur  seberapa  banyak  wang  yang
 dikehendaki  dan  pihak  pengurus  skim  akan  membayar  balik
 keuntungan mengikut peratus yang ditetapkan. Ada yang membayar

71

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

sebanyak  10%  atau  12%  daripada  jumlah  pelaburan.  Bayaran
keuntungan pelaburan ini dibayar dalam bentuk wang tunai atau
dimasukkan   ke   dalam   akaun   simpanan   pelabur   berkenaan.
Pembayaran keuntungan biasanya dibuat sekali pada tiap-tiap bulan.

b. Semua pelaburan yang dibuat selalunya dicatatkan dalam buku senarai
pelabur dan resit akuan terima wang juga tidak dikeluarkan. Urus
niaga skim ini berdasarkan prinsip percaya mempercayai dan tiada
surat perjanjian khusus tentangnya.

c. Semua pelaburan adalah dibuat dalam bentuk wang tunai.
d. Pihak pengurus skim juga melantik wakil-wakil dan ajen-ajen di

beberapa tempat bagi mendapatkan pelabur-pelabur baru. Setiap wakil atau
ajen  mendapat  bayaran  sagu  hati  mengikut  kadar  yang
dipersetujui berasaskan jumlah pelaburan yang dipungut.

e.  Pihak pengurus skim tidak terikat untuk membayar balik wang pelabur
 sekiranya pelaburan berkenaan mengalami kerugian.
f.  Skim ini akan terus beroperasi sekiranya pada setiap masa ada pelabur
 baru yang melabur. Jika tiada, pihak pengurus akan menghadapi
 masalah  untuk  membuat  pembayaran  keuntungan  kepada  pelabur
 yang sedia ada. Apabila hal ini terjadi (tiada lagi pelabur baru) maka
 pelabur yang sedia ada yang baru menyertai skim ini tidak akan
 mendapat pulangan dan akan kehilangan wang yang telah
dilaburkan.
g.  Tiada bukti menunjukkan pihak pengurus skim ini melaburkan wang
 yang  terkumpul  ke  dalam  mana-mana  institusi  kewangan  atau
 pelaburan saham dalam atau di luar negara.

Bank  Negara  Malaysia  dalam  siaran  akhbarnya  pada  12  Ogos  2000
mengingatkan orang ramai supaya tidak terlibat dalam skim cepat kaya. Ini
kerana  risiko  kehilangan  wang  mereka  adalah  tinggi.  Tambahan  pula
pengambilan deposit oleh operator  (pengusaha) skim daripada orang ramai
tanpa lesen yang sah berdasarkan Akta Bank dan Institusi Kewangan 1989
merupakan satu kesalahan, jika didapati bersalah, boleh dikenakan hukuman
penjara sehingga 10 tahun atau denda sehingga RM10 juta atau kedua-duanya
sekali. Sekiranya kesalahan itu berterusan, denda harian sebanyak RM10 ribu
akan dikenakan untuk setiap hari kesalahan tersebut diteruskan.

72

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

HUJAH DAN DALIL

Setiap pelaburan atau perniagaan dalam Islam mestilah berdasarkan kehendak-
kehendak  syarak.  Ia  bukan  semata-mata  pelaburan  yang  mementingkan
keuntungan sahaja tanpa mengambil kira kesan yang akan timbul terhadap
individu atau anggota masyarakat mahupun negara. Perniagaan atau pelaburan
dalam  Islam  mestilah  bersih  daripada  unsur-unsur  kezaliman,  penipuan,
penindasan dan menjurus kepada sesuatu perkara yang dilarang oleh Islam.
Sabda Nabi SAW : 79

Maksudnya :
Penipu akan dimasukkan ke dalam neraka, dan sesiapa yang menga-
malkan perkara yang bukan daripada amalan kami maka ia ditolak.

Sabdanya lagi:

80

Maksudnya:
Daripada Abu Hurairah RA sesungguhnya Rasulullah SAW bersabda:
Sesiapa yang menipu bukanlah daripada kalanganku.

Menerusi skim cepat kaya ini, para pelabur dijanjikan keuntungan yang
menarik dengan hanya bermodalkan wang atau caruman yang sedikit. Laporan
yang diterima menunjukkan keuntungan tersebut bukan diperoleh dari hasil
pelaburan atau perniagaan tetapi ia dibayar daripada wang pelabur yang baru.
Ini bermakna skim ini akan terus beroperasi sekiranya ada pelabur baru dan ia
mestilah berterusan selamanya. Perkara ini adalah mustahil dan sudah semesti-
nya ia memudaratkan pelabur-pelabur baru yang wang mereka akan hangus
begitu sahaja. Hal ini termasuk dalam kategori memakan harta orang lain secara
batil   yang   tidak   dibenarkan   oleh   Islam,  Allah   SWT   berfirman:

79 Al-Hajjaj, Muslim, Sahih Muslim bi sharh al-imam Muhyi al-Din al-Nawawi, Kitab al-iman,
 Bab Qaulu al-Nabi SAW: Man ghasyana palaisa minna, No. Hadis 280, jld.2, hlm. 292.
80 al-Quran, Surah al-Nisa’, 4:29.

73

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

81

Maksudnya :
Wahai orang  beriman janganlah kamu memakan  (gunakan) harta
kamu  di  antara  kamu  dengan  jalan  yang  salah (tipu,  judi  dan
sebagainya).

Sabda Rasulullah SAW:

82

Maksudnya:
Daripada Amru bin Yahya al-Maziniy daripada bapanya, sesungguhnya
Rasulullah SAW bersabda: Tidak boleh memudaratkan dan mendatangkan
mudarat kepada orang lain.

Selain itu, skim ini jika dibiarkan berterusan boleh memudaratkan ekonomi
negara. Bayangkanlah, dengan hanya menyimpan sejumlah wang yang sedikit
menghasilkan keuntungan yang berganda. Ini akan menyebabkan orang ramai
merasa tidak lagi perlu bekerja kerana wang boleh diperoleh dengan mudah
tanpa sebarang usaha yang kuat. Menurut kaedah fiqh Islam, sekiranya sesuatu
kemaslahatan  dan  kemudaratan  bertembung  maka  menolak  kemudaratan
hendaklah diutamakan. Sekiranya bertembung, antara kemaslahatan individu
dan masyarakat maka di utamakan kemaslahatan masyarakat. Kaedah fiqh
menyatakan:

83

Maksudnya:
Menolak   kerosakan   lebih   diutamakan   daripada   mendapatkan
kemaslahatan.

81 al-Quran, Surah al-Nisa’, 4:29.
82 Malik bin Anas, al-Muwatta’, jld.2, hlm. 745.
83  al-Suyuti, Abd al-Rahman, al-ashbah wa al-nazhair fi qawa’id wa furu’fiqh al-syaf ’i,
 hlm.217. Lihat juga, Abd al-Aziz Abd al-Azzam, al-Maqasid al-shari’iyyah fi al-qawa’id
 al-fiqhiyyah, hlm. 152
74

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

84

Maksudnya:
Hendaklah mengutamakan maslahat umum daripada maslahat khusus
(individu) ketika bertentangan.

Justeru, jelaslah bahawa skim cepat kaya mengandungi unsur gharar,

penipuan, riba, memanipulasi ketamakan manusia kepada harta benda dengan
cara yang tidak diizinkan, mendapat keuntungan atas angin, dan mendapat
keuntungan daripada hasil usaha orang lain dengan cara yang tidak sepatutnya
adalah jelas bertentangan dengan hukum syarak.

84 al-Buti, Muhammad Sa’id Ramadan, Dawabit al-maslahah fi al-syri’at al-Islamiah, hlm. 252,
 al-Tha’i, Ahmad Ulaiwi Husin, al-muwazanah baina al-masalih dirasah tatbiqiyyah fi siasah
 al-syariyyah, hlm. 107.

75

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KESEMBILAN BELAS

HUKUM WANITA DAN ORANG BUKAN ISLAM SEBAGAI
 AMIL ZAKAT GAJI DAN PENDAPATAN DI

LEMBAGA HASIL DALAM NEGERI

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama
Islam Malaysia kali ke-50 pada 10 Mei 2001 di Perlis telah Membincangkan
Hukum Wanita  Dan  Orang  Bukan  Islam  Sebagai Amil    Zakat  Gaji  Dan
Pendapatan Di Lembaga Hasil Dalam Negeri. Muzakarah telah memutuskan
bahawa:

Orang bukan Islam tidak boleh dilantik menjadi amil zakat gaji dan wanita
Islam boleh dilantik menjadi amil zakat gaji dan pendapatan di Lembaga Hasil
Dalam Negeri (LHDN).

LATAR BELAKANG

Persoalan berkaitan hukum wanita dan orang bukan Islam sebagai amil   zakat gaji
dan pendapatan di Lembaga Hasil Dalam Negeri telah dikemukakan oleh LHDN
berikutan cadangan untuk melantik LHDN sebagai amil bagi memungut zakat gaji
dan pendapatan. Sebelum pelaksanaan pelantikan tersebut, LHDN memerlukan
keputusan tentang hukum wanita dan orang bukan Islam dilantik sebagai amil. Ini
kerana LHDN mempunyai pegawai wanita dan pegawai bukan Islam yang akan
melaksanakan tugas-tugas tersebut.

HUJAH DAN DALIL

Amil ialah mereka yang dilantik untuk melaksanakan segala fungsi urusan
zakat yang meliputi tugas memungut, menyimpan, mengagih dan mentadbir

76

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

wang zakat. Ia terdiri daripada pemungut, kerani, jurukira, pengagih, pentadbir,
penjaga stor dan jawatan lain yang berkaitan.85

Menurut kitab ‘Ianah al-Thalibin, syarat-syarat amil zakat ialah Islam,
memahami hukum fikah, mukallaf, merdeka, adil, mendengar, melihat, lelaki dan
amanah.86 Menurut Yusuf al-Qaradhawi, syarat-syarat amil zakat ialah Islam,
mukallaf, jujur, memahami hukum zakat, mampu melaksanakan tugas, adil,
merdeka, bukan keturunan Nabi SAW, dan lelaki.87

Ibn Qudamah menyatakan bahawa setiap pekerjaan yang memerlukan syarat
amanah (kejujuran) hendaklah disyaratkan Islam. Oleh itu urusan orang Islam tidak
boleh diserahkan kepada orang kafir. Orang yang bukan Islam tidak boleh
diserahkan  urusan  zakat  kerana  mereka  tidak  boleh  dipercayai.88 Menurut
Mazhab Maliki, amil tidak boleh dilantik dari kalangan orang kafir, fasiq dan
orang jahil.

Mengenai wanita sebagai amil zakat, tidak ada dalil khusus yang melarang
wanita bekerja sebagai amil zakat. Walau bagaimanapun ada kaedah umum yang
menyarankan supaya wanita bersikap malu dan menjauhkan diri dari
berkerumun  dan  bergaul  dengan  lelaki  tanpa  ada  kepentingan.  Oleh  itu
pekerjaan sebagai amil zakat lebih baik dilakukan oleh lelaki, kecuali dalam hal-
hal tertentu seperti wanita ditugaskan memberikan bantuan wang zakat kepada
janda  atau  wanita  yang  lemah  iaitu  pekerjaan  yang  lebih  sesuai dilakukan
oleh wanita daripada lelaki.

Daripada hujah-hujah tersebut, dapat dirumuskan bahawa zakat adalah
berkaitan dengan urusan agama, maka orang bukan Islam tidak boleh dilantik
sebagai  amil  zakat. Adapun  bagi  wanita  Islam  mereka  dibolehkan  untuk
menjadi amil zakat, namun demikian golongan lelaki adalah lebih diutamakan
dalam perkara ini.

85 Al-Qaradhawi, Yusuf, Fiqh al-zakah, jld.2 hlm.579.
86 Syed al-Bakri Mohamad Syatha al-Dimyati, Ianah al-thalibin,  jld. 2, hlm.190. 87
Al-Qaradhawi, Yusof, Fiqh al-zakah, jld. 2, hlm. 586-589.
88 Ibn Qudamah, al-Mughni, jld. 6, hlm. 424-425.

77

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KEDUA PULUH

HUKUM ZAKAT FITRAH KE ATAS ORANG TAHANAN DAN
 BANDUAN ISLAM DI INSTITUSI PENJARA

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan   Bagi Hal Ehwal Ugama
Islam  Malaysia  kali  ke-60  yang  bersidang  pada 23  Oktober  2003  telah
membincangkan Hukum Zakat Fitrah Ke Atas Orang Tahanan dan Banduan
Islam di Institusi Penjara. Muzakarah memutuskan bahawa ia adalah wajib
sekiranya cukup syarat wajib zakat fitrah iaitu :

a.    Individu  yang  mempunyai  lebihan  makanan  atau  hartanya  dari
 keperluan tanggungannya pada malam dan pagi hari raya.
b.    Anak yang lahir sebelum matahari jatuh pada akhir bulan Ramadan
 dan hidup selepas terbenam matahari.
c.    Memeluk  Islam  sebelum  terbenam  matahari  pada  akhir  bulan
 Ramadan dan berkekalan Islamnya.
d.    Seseorang yang meninggal dunia selepas terbenam matahari akhir
 Ramadan.

LATAR BELAKANG

Persoalan tentang perkara ini telah ditimbulkan oleh Jabatan Penjara Malaysia
yang menghadapi masalah untuk memutuskan hukum sama ada orang tahanan
atau banduan wajib membayar zakat fitrah atau tidak bagi dirinya ataupun
orang yang berada di bawah tanggungannya. Isu yang ditimbulkan oleh Jabatan
Penjara Malaysia tentang zakat fitrah orang tahanan atau banduan ialah:

a.    Mereka ialah orang yang berada dalam tahanan.
b.    Kebanyakan mereka mempunyai pendapatan dan wang simpanan.
c.    Keperluan asas mereka termasuklah makan minum ditanggung oleh
 Jabatan Penjara Malaysia.

78

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

HUJAH DAN DALIL

Zakat fitrah ialah zakat yang dikeluarkan atas sebab berlalunya bulan Ramadan. Ia
dinamakan juga dengan sadaqah al-fitr dan zakat al-fitrah yang bermaksud kembali
kepada fitrah  (asal kejadian). Hikmah kewajipannya kepada umat Islam adalah
untuk membersihkan jiwa dan amalan.89

Zakat fitrah ialah zakat diri yang difardukan pada setiap individu muslim
lelaki dan perempuan sama ada merdeka  mahupun hamba. Dalam sebuah hadis
disebutkan:

90

Maksudnya:
Daripada Ibn Umar, bahawa Rasulullah SAW telah memfardhukan
zakat fitrah pada bulan Ramadhan ke atas manusia dengan mengeluar-
kan satu gantang kurma atau satu gantang syair91  ke atas setiap orang
merdeka atau hamba lelaki atau perempuan yang terdiri daripada
orang Islam.

Syarat wajib ke atas orang Islam mengeluarkan zakat fitrah untuk diri dan
keluarga atau tanggungan ialah:

a.    Individu  yang  mempunyai  lebihan  makanan  atau  hartanya  dari
 keperluan tanggungannya pada malam dan pagi hari raya.
b.    Anak yang lahir sebelum matahari terbenam pada hari terakhir bulan
 Ramadan dan hidup selepas terbenam matahari.92

c.    Memeluk  Islam  sebelum  terbenam  matahari  pada  akhir  bulan
 Ramadan dan berkekalan Islamnya.

89 Al-Qaradhawi, Yusuf, Fiqh al-Zakah, jld.2, hlm. 917.
90 Abu Daud Sulaiman bin al-Ashas al-Sajistani, Sunan Abu Daud, Bab kam yuaddi fi sadakah
 al-fitr, no.hadis 1613, Dar al-Kitab al-Arabi, Beirut, t.th, jld.2, hlm.26. Berkata al-Albani,
 hadis ini adalah sahih.
91 Sejenis biji-bijian seumpama barli.
92 Permulaan satu Syawal yang bermula dari terbenamnya matahari pada akhir Ramadhan.

79

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

d.    Seseorang yang meninggal dunia selepas terbenam matahari akhir
 Ramadan.93

Merujuk kepada hujah di atas, maka dapat disimpulkan bahawa setiap
banduan  atau  orang  tahanan,  wajib  mengeluarkan  zakat  fitrah  sekiranya
memenuhi syarat-syaratya.

93 Buku panduan zakat di Malaysia, Jakim, hlm.8.
80

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KEDUA PULUH SATU

HUKUM ZAKAT, KORBAN DAN AKIKAH
 KE ATAS TERNAKAN RUSA

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam
Malaysia kali ke-32 yang bersidang pada 10-11 Jun 1993 di Kedah telah
membincangkan Hukum Zakat, Korban dan Akikah  Ke Atas Rusa. Muzakarah
memutuskan bahawa:

1.    Rusa tidak diwajibkan zakat dan tidak boleh dijadikan binatang korban
 dan akikah.
2. Sekiranya diperniagakan, maka dikenakan zakat perniagaan dengan

kadar 2.5%.

LATAR BELAKANG

Hukum  zakat,  korban  dan  akikah  telah  diputuskan  oleh  Muzakarah
Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan atas permintaan Deer Farm Sdn. Bhd., anak
syarikat  Perbadanan  Kemajuan  Ekonomi  Negeri  Johor.  Penternakan  rusa
sedang  giat  dijalankan  secara  komersial  di  Ladang Ternak  Balau,  Johor.
Penternakan rusa ini dijalankan di kawasan seluas 500 ekar bertanam rumput dan
berpagar. Makanan utama bagi rusa ini ialah rumput dan 10-20% ialah makanan
tambahan.

Baka-baka rusa yang diternak di ladang ini ialah jenis Fallow dari New
Zealand yang dibawa khusus ke Malaysia untuk pasaran di dalam dan di luar
negara. Harga daging rusa di pasaran tempatan ialah di antara RM30 - RM50
bagi satu kilogram. Manakala harga bagi seekor rusa jantan ialah antara RM
700 - RM 800, dan bagi seekor baka betina ialah dalam lingkungan RM 3000.94

94 Berdasarkan kadar harga pasaran pada tahun 1993.
81

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

HUJAH DAN DALIL

1.      Zakat Rusa Dan Perkiraannya

Dalam konteks zakat binatang, para ulama bersepakat bahawa binatang dari
jenis al-an’am iaitu unta, lembu (termasuk kerbau) dan kambing (termasuk biri-
biri dan kibas) adalah diwajibkan zakat ke atas penternakannya apabila
mencukupi syarat-syarat berikut:

a.    binatang jinak,
b.   cukup nisab iaitu 5 ekor bagi unta, 30 ekor bagi lembu dan 40 ekor bagi
 kambing,
c.    cukup haul (setahun),
d.    diternak di padang rumput dan tidak digunakan untuk melakukan
 kerja-kerja seperti membajak, ditunggang dan membawa barang-
 barangan.95

Binatang  ternak  seperti  unta,  lembu,  kerbau,  kambing  dan  biri-biri,
termasuk dalam kategori al-an’am kerana ia merupakan binatang yang jinak dan
banyak memberi faedah kepada manusia. Allah SWT berfirman:

96

Maksudnya:
Dan  binatang-binatang  ternak  itu,  ia  juga  menciptakannya  untuk
kamu; terdapat padanya benda-benda yang memanaskan tubuh dari
sejuk dan beberapa faedah yang lain, dan daripadanya juga kamu
makan. Dan bagi kamu pada binatang-binatang ternak itu keindahan

95 Al-Zuhaily, Wahbah, al-Fiqh al-Islami wa Adillatuh, Dar al-Fikr, t.th, jld.2, hlm. 833-834. 96
al-Quran, Surah al-Nahl, 16:5-7.
82

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

(yang menarik hati) ketika kamu membawanya balik untuk berehat
(pada waktu petang), dan ketika kamu membawanya keluar  (pada
waktu pagi). Dan binatang-binatang itu pula membawa barang-barang
kamu ke mana-mana negeri yang kamu tidak dapat sampai kepadanya
dengan menanggung susah payah. Sesungguhnya Tuhan kamu amat
melimpah belas kasihan dan rahmatNya.

Merujuk kepada perihal tersebut, rusa tidak boleh diklasifikasikan sebagai

binatang al-an’am yang wajib dikenakan zakat binatang kerana ia merupakan
sejenis binatang liar. Walau bagaimanapun, rusa boleh dikenakan zakat atas
perkiraan zakat perniagaan kerana rusa bersifat subur dan berkembang biak
(al-nama’).97  Kadar zakat binatang yang diternak untuk tujuan perniagaan ialah
sebanyak  2.5% daripada nilai keseluruhan yang dijual. Kaedah ini adalah
berdasarkan amalan yang dilakukan oleh Saidina Umar al-Khattab RA yang
meletakkan kadar zakat kuda berdasarkan harganya iaitu emas sebanyak 2.5%.

2.      Hukum Menjadikan Rusa Sebagai Binatang Korban Dan Akikah

Ulama telah bersepakat mengatakan bahawa binatang-binatang yang boleh
dibuat  korban  dan  aqiqah  ialah  binatang-binatang  yang  termasuk  dalam
“bahimah  al-an’am”  yang  diwajibkan  zakat  iaitu  unta,  lembu (termasuk
kerbau) dan kambing (termasuk biri-biri dan kibas).

97 Al-Qardhawi, Yusuf, Fiqh al-Zakat, Muasasah al-Risalah, t.th, jld. 1, hlm. 233-234.

83

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KEDUA PULUH DUA

SAHAM WAKAF DAN WAKAF GANTIAN

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam
Malaysia Kali Ke-4 pada 13 hingga 14 April 1982 di Kuala Lumpur telah
membincangkan hukum berkaitan Saham Wakaf Dan Wakaf Gantian (Wakaf
Ibdal). Muzakarah memutuskan bahawa:

1.  Mengadakan saham wakaf yang musytarik dengan syarikat-syarikat
 perniagaan  melalui  belian  saham,  kemudian  diwakafkan  dengan
 tujuan memajukan harta wakaf, adalah diharuskan mengikut syarat-
 syarat wakaf.
2.    Wakaf Gantian (wakaf ibdal) yang bermaksud menukar harta wakaf
 dengan harta yang lain melalui jualan atau belian atau sebagainya
 dengan tujuan mengekalkan harta wakaf, adalah diharuskan mengikut
 pendapat Imam Abu Hanifah.

LATAR BELAKANG

Sebagaimana yang telah termaktub dalam Persidangan Ketua-Ketua Jabatan
atau Majlis Agama Islam Negeri di Malaysia Kali Ke-18 pada 21 April 1981 di
Kota Kinabalu, Sabah, Yang Dipertua Jabatan Agama Islam Johor telah diminta
supaya menyediakan kertas kerja berkaitan dengan Saham Wakaf dan Wakaf
Gantian  (wakaf  ibdal)  untuk  dibahaskan  dalam  perjumpaan  Majlis  Mufti
seluruh Malaysia.

Saham Wakaf merangkumi dua pengertian iaitu, a) mewujudkan suatu
wakaf  musytarik  melalui  saham-saham  dengan  syarat-syarat  wakaf.  b)  ia
merujuk kepada usaha mewakafkan saham-saham syarikat perniagaan melalui
belian dan kemudian diwakafkan atau pewakafan saham-saham yang telah
sedia ada.

84

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Manakala Wakaf Gantian boleh dirujuk kepada gabungan tiga istilah yang
saling berkaitan iaitu istibdal ( ), abdal ( ) dan badal ( ) atau
tabadul ( ). Istibdal ertinya menjual harta wakaf dengan wang. Abdal pula
merujuk kepada belian harta wakaf dengan mata wang, dan badal atau tabadul
bermaksud menukar harta wakaf dengan harta lain. Ketiga-tiga istilah ini
disatukan dan disebut sebagai istibdal iaitu menukar atau menggantikan harta
wakaf dengan harta yang lain melalui jualan atau belian atau sebagainya dengan
tujuan mengekalkan harta wakaf.

HUJAH  DAN DALIL

Ulama berselisih pendapat dalam membolehkan istibdal terhadap harta wakaf.
Imam Malik menegah amalan istibdal kecuali kerana darurat dan hajat seperti
membesarkan masjid atau tanah perkuburan. Adapun berkaitan wakaf yang
boleh alih, imam Malik mengharuskan Istibdal kerana perbuatan itu akan dapat
mengekalkan wakaf. Imam Syafie pula tidak mengharuskan sama sekali istib-
dal sekalipun masjid yang diwakafkan telah roboh dan tidak boleh digunakan.98

Segala alat-alatan hanya dibenarkan sebagai hibah kepada masjid yang lain
sahaja. Manakala Imam Abu Hanifah, amalan istibdal diberi keluasan jika istib-
dal itu lebih memberi faedah yang mendatangkan hasil yang lumayan. Imam
Abu Hanifah berpendapat sesuatu harta wakaf itu boleh dijual apabila keadaan
memerlukan.99

Selaras dengan perubahan zaman di mana pembangunan sedang berjalan
dengan pesat, maka sudah sampai masa segala amalan wakaf dan urusan-urusan
tentangnya diubahsuai dengan tidak terikat kepada Mazhab Syafie sahaja.
Kaedah-kaedah pengurusan wakaf perlulah didasarkan kepada Mazhab Hanafi
atau mana-mana mazhab yang lebih sesuai dengan keadaan dan masa.

Namun demikian, amalan tersebut hendaklah dibuat dengan berhati-hati
supaya  tidak  dipergunakan  sewenang-wenangnya.  Bagi  mengimarahkan
mana-mana tanah wakaf yang terbiar, maka diutamakan ia diurus melalui
Saham Wakaf. Sekiranya tidak dapat diimarahkan dengan saham wakaf kerana
sebab-sebab tertentu, maka amalan melalui istibdal bolehlah dilaksanakan
dengan syarat-syarat tertentu dan pentadbiran yang sempurna.

98 Al-Zarkashi, ‘ilam al-sajid bi ahkam al-masajid. hlm.345.
99 Al-Zuhaily, Wahbah, al-Wasaya wa al-waqf  fi al-fiqh al-Islami, hlm.133&135.

85

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KEDUA PULUH TIGA

HUKUM MEMBANGUNKAN TANAH WAKAF KHAS DENGAN
 MEMBANGUNKAN SELAIN NIAT ASAL PEWAKAF

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam
Malaysia kali Ke-80 pada 1-3 Februari 2008 di Terengganu telah membincangkan
Hukum  Membangunkan Tanah Wakaf  Khas  Dengan  Membangunkan Selain
Daripada Niat Asal Pewakaf di Kuala Terengganu. Dalam persidangan ini,
muzakarah memutuskan:

Membangunkan  tanah  Wakaf  Khas  khususnya  wakaf  masjid  dengan
tambahan  projek  pembangunan  atau  beberapa  penambahbaikan  bagi
menjamin harta wakaf tersebut kekal adalah diharuskan oleh Islam, dengan
syarat pembangunan ini hendaklah berdasarkan keperluan yang boleh
ditentukan oleh pemerintah dan tidak bercanggah dengan syariat Islam.

LATAR BELAKANG

Pembangunan tanah wakaf jika dilaksanakan secara profesional dan efisien
dapat memberi faedah yang besar kepada kemajuan ekonomi umat Islam dan
negara. Berdasarkan maklumat yang diperolehi daripada Jabatan Wakaf, Zakat
dan  Haji (JAWHAR),  sehingga  kini  keluasan  tanah  wakaf  di  Malaysia
dianggarkan berjumlah  36,000 hektar yang keluasan tanah Wakaf Khas di
negara ini dianggarkan lebih besar berbanding dengan keluasan tanah Wakaf
Am. Misalnya pada tahun 2005, keluasan tanah wakaf khas yang direkodkan di
Johor dianggarkan berjumlah 51,686 ekar berbanding wakaf am yang hanya
mencatat sebanyak 18,740 ekar. Di Kedah, pada tahun yang sama, jumlah tanah
wakaf khas dianggarkan berjumlah 203 ekar manakala wakaf am ialah 32 ekar.

Wakaf merupakan suatu dedikasi harta di mana harta berkenaan di tahan
dan  hanya  manfaatnya  sahaja  diaplikasikan  bagi  tujuan-tujuan  kebajikan

86

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

sama ada secara umum atau khusus. Secara umumnya terdapat dua kategori
wakaf100  iaitu wakaf am dan wakaf khas. Wakaf am ialah wakaf yang manfaat-
nya ditujukan untuk kegunaan semua golongan masyarakat.101 Wakaf khas pula
adalah merujuk kepada wakaf yang manfaatnya didedikasikan untuk tujuan
atau golongan tertentu. Dalam hal ini, pewakaf telah menentukan sejak awal
lagi benefisiari (penerima manfaat) atau tujuan sesuatu wakaf yang dibuat.102

Seiring  dengan  persekitaran  global  yang  kian  mencabar  dewasa  ini,
peranan wakaf harus diterjemahkan menerusi skop yang lebih luas. Dalam hal
ini,  konsep  harta  wakaf  tidak  boleh  dilihat  dari  aspek  keagamaan  dan
kerohanian semata-mata. Fungsi dan peranan wakaf perlu diperkasa dari segi
potensinya kepada penjanaan ekonomi, pembasmian kemiskinan, peningkatan
taraf pendidikan dan kesihatan, pembangunan penyelidikan dan sebagainya
bagi kepentingan umat Islam.

Pembangunan tanah wakaf sewajarnya dilaksanakan secara profesional
dan efisien kerana pulangan hasilnya akan memberikan impak yang besar
terhadap kemajuan ekonomi umat Islam khususnya serta negara amnya. Isu
pembangunan tanah wakaf terbiar khususnya wakaf khas yang tidak dimajukan
disebabkan  oleh  beberapa  faktor  telah  diutarakan  oleh  beberapa  pengkaji
menerusi kajian dan penulisan akademik tentang harta wakaf.103 Antara faktor-
faktor utama yang dikenal pasti ialah kekangan dari sudut kewangan, konflik
perundangan, kedudukan tanah wakaf di zon tidak ekonomik, keluasan tanah
yang terhad, ketidaksesuaian struktur fizikal tanah dengan tujuan wakaf (seperti
tanah berpaya) serta persekitaran komuniti yang tidak kondusif (misalnya tanah
wakaf masjid yang terletak di kawasan komuniti bukan beragama Islam) dan
sebagainya.

100  Wakaf mempunyai empat rukun iaitu pewakaf (waqif), penerima wakaf (mawquf ‘alaih),
 harta yang diwakaf (mauquf) dan sighah.
101  Mohd. Zain b. Haji Othman, Islamic law with special refernce to the institution of waqf, hlm.
 111.
102  Ibid.
103  Lihat misalnya Siti Mashitoh Mahamood, Masalah Undang-Undang Dalam Pentadbiran

Harta Amanah Wakaf di Malaysia dalam Harta amanah orang Islam di Malaysia mengikut
perspektif undang-undang dan pentadbiran, hlm. 107-122; Kamaruddin Ngah, Isu
pembangunan tanah wakaf,  hlm. 70.

87

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

YAB Dato’ Seri Abdullah bin Haji Ahmad Badawi, Perdana Menteri
Malaysia ke-5, melalui kenyataannya kepada pihak media telah mengemuka-
kan saranan agar Majlis Fatwa Kebangsaan meneliti dan mengkaji dari aspek
perundangan  syarak  berhubung  hukum  membangunkan  tanah  wakaf  khas
secara  komersial tanpa  mengetepikan kehendak syariat. Misalnya, adakah
undang-undnag Islam   membenarkan sesuatu tanah wakaf khas untuk masjid
dibina bangunan bertingkat yang menempatkan masjid dan lot-lot perniagaan
bagi memaksimumkan penggunaan tanah yang mana hasil daripada sewa
bangunan tersebut disalurkan kepada masjid dan umat Islam.104

Bagi memastikan pembangunan tanah wakaf dapat dieksplotasi secara
optimum  serta  menepati  kehendak  syarak,  persoalan  yang  memerlukan
penentuan dari segi perundangan Islam tentang pembangunan harta wakaf
seperti hukum membangunkan tanah wakaf khas misalnya wakaf masjid yang
dibangunkan di atasnya bangunan selain masjid yang hasil sewaan bangunan
tersebut disalurkan kepada masjid perlulah ditentukan status hukumnya terlebih
dahulu.

HUJAH DAN DALIL

Wakaf merupakan satu amalan yang digalakkan oleh Allah SWT sesuai dengan
ayat 92 dari surah Ali `Imran seperti berikut:

105

Maksudnya:
Kamu tidak akan sekali-kali dapat mencapai (hakikat) kebajikan dan
kebaktian (yang  sempurna)  sebelum  kamu  dermakan  sebahagian
daripada apa yang kamu sayangi dan sesuatu apa jua yang kamu
dermakan maka sesungguhnya Allah Maha Mengetahui.

104    Bangunkan Tanah Wakaf, Utusan Malaysia Online, 9 Jun 2007. 105
al-Quran, Surah al-Imran, 3:92
88

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Menurut Anas bin Malik, Abu Talhah telah meminta penjelasan lanjut
daripada Rasulullah SAW tentang maksud ayat di atas. Baginda Rasulullah
SAW menjelaskan bahawa antara sedekah harta yang dimaksudkan di dalam
ayat ini ialah wakaf. Sebaik sahaja Abu Talhah mendengar penerangan tersebut,
beliau  telah  mewakafkan  kebun  kesayangannya,  Bayruha  untuk  tujuan
kebajikan.106

Umat Islam sememangnya digalakkan untuk menginfakkan harta serta
bersedekah bagi membantu golongan yang lemah dan memerlukan. Amalan ini
sebenarnya menggambarkan kecintaan seseorang Muslim bukan sahaja kepada
perkara kebajikan malahan kasih sayang kepada saudara sesama Islam yang
dijanjikan oleh Allah SWT dengan ganjaran pahala berlipat ganda di dunia dan di
akhirat menerusi  ayat 77, surah al-Hajj:

107

Maksudnya:
Wahai   orang-orang   yang   beriman!   Ruku‘lah   serta   sujudlah
(mengerjakan sembahyang) dan beribadatlah kepada Tuhan kamu
(dengan mentauhidkanNya) serta kerjakanlah amalan-amalan kebajikan
supaya kamu berjaya (di dunia dan di akhirat).

Pengiktirafan terhadap amalan perwakafan turut disandarkan kepada hadis
Rasulullah SAW yang bermaksud:

108

Maksudnya:
Apabila telah mati seseorang anak Adam, maka terputuslah segala

106  Al-Syarbini, Shamsuddin, Mughni al-Muhtaj Ila Ma’rifati Ma’ani Alfaz Al-Minhaj, hlm.485.
107  al-Quran, Surah al-Hajj, 22:77
108  Sahih Muslim bi Sharh al-Imam Muhyiddin al-Nawawi, kitab al-wasiyyah, jld.11, hlm.87.

89

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

amalannya melainkan tiga perkara: sedekah jariah, ataupun ilmu yang
dimanfaatkan, ataupun anak yang soleh yang mendoakan untuknya.

Prinsip utama yang mendasari amalan wakaf sama ada wakaf am atau

wakaf khas ialah harta wakaf itu tidak boleh dijual, tidak boleh diberikan
kepada orang lain dan tidak boleh diwarisi.109 Merujuk kepada usaha-usaha
membangunkan  harta  wakaf,  jumhur  fuqaha  mengharuskan  pembangunan
dilaksanakan  atas  harta  wakaf  kerana  sekiranya  tiada  usaha  sedemikian
dilaksanakan akan menyebabkan sesuatu harta itu rosak binasa dan tidak dapat
dimanfaatkan. Hasil daripada pembangunan tersebut hendaklah digunakan bagi
tujuan wakaf.

Majma’ Fiqh al-Islami dalam membincangkan isu pelaburan harta wakaf telah
mengharuskan agar hasil daripada harta wakaf dilaburkan meskipun tidak
disyaratkan oleh pewakaf. Ini bagi memastikan niat atau tujuan pewakaf dapat
dikekalkan selama-lamanya dan ia tidak boleh dilaksanakan melainkan dengan
membangunkan harta tersebut.110

Imam Subki menyatakan adalah harus diubah sesuatu wakaf bagi tujuan
maslahah dengan tiga syarat iaitu tidak berubah namanya dan tidak hilang ‘ain
wakaf tersebut. Begitu juga tidak salah memindahkannya dari satu pihak ke pihak
yang lain. Malah harus bagi wakaf sesuatu kampung (kawasan tanah) untuk
golongan tertentu didirikan masjid, tanah perkuburan dan saluran bekalan air  di atas
tanah tersebut.111

Abu Yusuf dan Muhammad bin al-Hassan al-Syaibani menyebut bahawa
demi  kepentingan  masjid,  adalah  harus  disewakan  ruang  halaman  masjid
kepada peniaga-peniaga untuk kebaikan masjid. Ini boleh dilakukan dengan
mendapatkan kebenaran Qadi terlebih dahulu. Manakala upah sewa tersebut

109  Seksyen 4 (2), Enakmen Wakaf Selangor 1999 telah memperuntukan ketiga-tiga prinsip di
 atas iaitu: Sesuatu Wakaf yang telah berkuatkuasa, tidak boleh dijual atau dihibah oleh waqif
 atau diwarisi oleh mana-mana orang.
110 Majallah Majma’ al-fiqh al-Islami al-daurah al-thalithah li mu’tamar Majma’ al-Fiqh al-

Islami, bil. 23, jld.2, hlm.16.
111  Al-Qalyubi, Shihab al-Din Ahmad ibn Ahmad Qalyubi wa-`umayrah : hashiyatan `ala sharh

al-`allamah Jalal al-Din al-Mahalli `ala Minhaj al-talibin lil-Muhyi al-Din al-Nawawi fiqh
madhhab al-Imam al-Shafie, hlm.107.

90

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

mendapatkan kebenaran Qadi terlebih dahulu. Manakala upah sewa tersebut
hendaklah dibelanjakan untuk manfaat masjid dan fakir miskin.112

Dar al-Ifta’ Mesir telah mengeluarkan fatwa bahawa harus membangunkan
bangunan pangsapuri supaya dapat dijadikan pelaburan untuk kebaikan tanah
waqaf, masjid dan orang-orang fakir miskin.113   Fatwa ini adalah berdasarkan
kepada  pandangan  di  dalam  Mazhab  Hanafi  bahawa  demi  kepentingan
memelihara dan memulihara masjid, ruang halaman masjid boleh disewakan
kepada peniaga-peniaga. Hasil sewaan tersebut hendaklah dibelanjakan untuk
manfaat masjid dan fakir miskin. Walau bagaimanapun, perkara ini hanya boleh
dilaksanakan setelah mendapat keizinan daripada Qadi.114

Perkara yang mesti diberikan perhatian ialah memastikan pangsapuri itu tidak
disewakan  bagi  tujuan  yang  ditegah  oleh  syarak  demi  memelihara
kehormatan  dan  kemuliaan  masjid  serta  tanah  wakaf  di  samping  tidak
menggunakan hasil daripada sumber wang yang haram untuk dibelanjakan bagi
tujuan masjid, tanah wakaf dan fakir miskin.115

Daripada  perbincangan  di  atas  dapat  dirumuskan  bahawa  fuqaha
membenarkan sesuatu tanah wakaf khas sama ada wakaf masjid atau bukan
masjid seperti sekolah dan sebagainya dibangunkan dengan pelbagai aktiviti yang
dapat menjana pendapatan. Manakala hasil atau manfaat yang diperolehi
dikembalikan kepada wakaf seperti membenarkan lot-lot perniagaan dibina di atas
tanah  wakaf  dan  hasilnya  disalurkan  untuk  tujuan  penyelenggaraan bangunan
dan tanah wakaf tersebut.116

112 Al-Hidayah wa Fath al-Qadir, jld.6, hlm.65.
113  Al- Fatawa al-Islamiyyah, Dar al-Ifta’ al-Misriyyah, jld. 26, hlm.3257. 114
Ibid, hlm.3256-3257.
115  Ibid, hlm.3257.
116  Ibn Taymiyyah, hlm.8.

91

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KEDUA PULUH EMPAT

KAJIAN HUKUM INSURANS AM

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama
Islam Malaysia kali ke-80 yang telah bersidang pada 1- 3 Februari 2008 di
Terengganu telah membincangkan Hukum Insurans Am. Muzakarah memutuskan
bahawa:

Hukum ke atas Insurans Am adalah tidak diharuskan oleh Islam.

LATAR BELAKANG

Kajian berkaitan Hukum Insurans Am telah diusulkan di dalam Mesyuarat
Pengumpulan Kertas-Kertas Fatwa JAKIM pada Jun  2007 memandangkan
hanya keputusan fatwa berkaitan hukum insurans nyawa telah diputuskan oleh
ahli- ahli MJKF tetapi keputusan fatwa berkenaan Insurans Am masih belum
diputuskan di peringkat MJKF.

Ahli-ahli MJKF ketika membincangkan dalam sidangnya kali ke- 16 pada 15-
16 Februari 1979 berkaitan hukum insurans nyawa (konvensional) telah
bersetuju memutuskan bahawa:

Insurans  nyawa  sebagaimana  yang  dijalankan  oleh  syarikat-syarikat
insurans yang ada pada hari ini adalah suatu muamalat yang fasad kerana
tidak sesuai dengan prinsip-prinsip Islam dari segi akadnya: mengandungi
gharar (ketidaktentuan);   mengandungi   unsur   judi;   mengandungi
muamalah riba, maka hukumnya adalah haram.

Ensiklopedia Britannica mendefinisikan insurans ialah satu kumpulan
yang  membuat  kutu  bagi  meringankan  beban  kewangan  individu  dan
menghindarkan kesulitan perbelanjaan. Konsep insurans yang ringkas dan

92

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

umum ialah persediaan yang dibuat oleh sekumpulan orang yang masing-
masing menghadapi kerugian kecil sebagai sesuatu yang tidak dapat diduga.
Apabila kerugian seumpama itu terkena ke atas salah seorang daripada mereka
yang menganggotai kumpulan itu, maka kerugian itu akan diagihkan di antara
mereka.112

Mengikut Common Law Inggeris, kontrak insurans ditakrifkan sebagai
satu  kontrak  di  mana  satu  pihak (penerima  bayaran  polisi  atau  insurer)
bertanggungjawab kerana satu alasan untuk membayar wang atau menyediakan
perkhidmatan bagi faedah satu pihak yang lain (pembayar polisi atau insured),
apabila berlakunya sesuatu kejadian yang tidak pasti sama ada kejadian itu
berlaku. Tujuan perlindungan ini adalah untuk memberi gantirugi atau apa-apa
bayaran terhadap kerugian yang diakibatkan oleh kejadian, atau kerana umur
yang tua atau kepada faedah orang lain dengan kematian insured.117

Oleh sebab terdapat elemen-elemen tidak pasti pada masa hadapan di
dalam definisi di atas, Common Law Inggeris sendiri menganggap kontrak
insurans mempunyai persamaan dengan kontrak perjudian. Cuma objektif
kontrak tersebut yang bertujuan untuk mengurangkan risiko kerugian atau
kerosakan pihak-pihak yang diinsuranskan yang menyebabkan kontrak ini
berbeza dengan kontrak perjudian.

Dalam  perkataan  lain,  insurans  difahami  sebagai  satu  kaedah  oleh
sekumpulan orang yang berikrar untuk mengumpul serta menggemblengkan
usaha  bagi  mengadakan  pakatan  untuk  saling  bekerjasama  dan  tanggung
menanggung  sesama  mereka  jika  ditakdirkan  mana-mana  ahli  kumpulan
ditimpa musibah.   Melalui sistem ini, mana-mana ahli yang ditimpa musibah
akan mendapat manfaat perlindungan yang berupa sejumlah wang tertentu yang
diambil  daripada  sumbangan  yang  diberikan  oleh  setiap  ahli  berkenaan.
Dengan kaedah ini, penderitaan yang disebabkan oleh musibah atau bencana
tersebut dapat diringankan sedikit oleh ahli-ahli yang lain.118

117
Entri perkataan “Insurance” dalam The New Encyclopedia Britannica (1985), vol. 21.
Chicago:The Chicago Press, h. 678.

118  Mohd Fadzli Yusof (1996), Takaful: Sistem Insurans Islam. Kuala Lumpur: Utusan
Publication & Distributors, hlm. 6-7

93

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Skim-skim  Insurans Am  menawarkan  kemudahan  program  kewangan
jangka pendek dengan matlamat untuk menyediakan tabungan sebagai suatu
jalan ikhtiar bagi membantu peserta meringankan apa-apa beban kewangan
yang perlu ditanggung akibat suatu musibah atau bencana yang menimpa harta
bendanya.   Dengan kata lain, perniagaan Insurans Am menyediakan sistem
untuk mengumpulkan sejumlah wang supaya manfaat perlindungan terhadap
harta  benda  seperti  rumah,  kenderaan,  barangan  dagangan,  kilang  dan
seumpamanya  dapat  dikeluarkan  jika  ditakdirkan  sesuatu  kemalangan
menimpa harta benda tersebut. Tempoh skim-skim Insurans Am rata-ratanya
adalah setahun dan boleh diperbaharu apabila tempohnya tamat.

HUJAH DAN DALIL

Dalam sistem Insurans Am, kontrak perlindungan adalah antara syarikat dan
peserta.   Dengan termeterainya kontrak ini, bermakna perlindungan dijamin
oleh syarikat di bawah transaksi jual beli. Ertinya risiko yang dilindungi itu
ditanggung oleh syarikat.   Jika berlaku musibah tertentu, maka syarikat yang
menjamin perlindungan akan menentukan bayaran pampasan kepada pihak
yang diberi perlindungan.  Manakala sebarang keuntungan yang diperolehi oleh
syarikat insurans daripada perniagaan yang dikendalinya akan menjadi hak
syarikat terbabit.

Ini berbeza dengan amalan syarikat takaful di mana kontrak perlindungan
adalah antara para peserta sesama mereka dan sehubungan itu, masing-masing
merupakan  pihak  yang  diinsuranskan (insured)  dan  penanggung  insurans
(insurer).  Ini kerana kontrak utama dalam takaful ialah tabarru’at iaitu di mana
segala sumbangan atau   bayaran premium ialah sumbangan derma seorang
peserta kepada dana takaful untuk perlindungan bersama apabila salah seorang
peserta menghadapi risiko yang telah dinyatakan dalam polisi insurans.119

Konsep ini berlaku di kalangan dan kelompok para peserta sahaja di mana
syarikat pengendali takaful bukanlah pihak dalam kontrak ini.  Peranan syarikat
takaful  hanyalah  sekadar  pengurus  risiko.  Manakala  kontrak  para  peserta
dengan pihak pengendali takaful berlesen adalah sebuah kontrak komersil yang

119 Nik Ramlah Nik Mahmood (1996), Insurance Law in Malaysia. Kuala Lumpur: Butterworth,

hlm. 286-287
94

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

lain iaitu kontrak mudharabah untuk tujuan melaburkan dana takaful untuk
perkembangan dana.120

Untuk  memberikan  perlindungan  Insurans  Am,  syarikat  insurans
konvesional akan mengutip wang premium. Wang yang dikumpul daripada
premium  insurans  ini  akan  dilabur  dalam  pelaburan  atau  deposit  tetap
berbunga.  Sebahagian yang lain dilaburkan dalam pasaran saham terutamanya
di kaunter tidak lulus Syariah, pelaburan dalam akaun tetap atau bon-bon
konvensional dan sebagainya.  Apabila berlaku tuntutan, sebahagian wang hasil
pelaburan yang tidak berlandaskan Syariah ini akan dibayar kepada pelanggan.
Ini menunjukkan bahawa syarikat insurans konvensional menggunakan wang
hasil riba untuk membayar kepada pelanggannya yang membuat tuntutan.

Manakala dalam takaful, setiap sumbangan yang dicarumkan oleh peserta akan
dipecahkan kepada dua akaun iaitu Akaun Peserta dan Akaun Khas Peserta.
Proses pengurusan sumbangan ini akan dilakukan oleh pengendali takaful  dan
proses  pengembangan  dana  dilakukan  menerusi  pelaburan (mudharabah).
Hasil keuntungan daripada aktiviti pelaburan ini akan dikongsi di  antara  peserta
dan  pengendali  takaful  berdasarkan  peratusan  yang dipersetujui bersama.
Berbeza dengan kontrak insurans konvensional, prinsip perkongsian keuntungan
ini tiada kerana wang hasil dana terkumpul adalah milik mutlak syarikat insurans
dan terpulang kepada syarikat terbabit untuk mengendali dan menguruskannya.

Dalam Insurans Am, jika risiko berlaku terhadap orang yang dilindungi
(insured), pihak pengendali insurans akan kerugian.  Sebaliknya jika risiko tadi
tidak berlaku, pelanggan tadi akan kerugian. Ini membawa kepada amalan
perjudian. Contohnya jika berlaku kemalangan kereta, syarikat insurans akan
kerugian kerana terpaksa membayar kos membaiki kereta, sebaliknya jika
kemalangan tidak berlaku, syarikat insurans akan untung daripada polisi tamat
tempoh yang tidak dituntut, dan peserta itu pula yang akan kerugian kerana
wang premiumnya hangus.

120Mohd Daud Bakar, Konsep dan Operasi Takaful: Satu Kajian Perbandingan Antara Akta
 Takaful 1984 dan Akta Insurans 1996. Kertas kerja ini dbentangkan di Seminar Kebangsaan
 Undang-Undang Perbandingan, anjuran Jabatan Syariah, Fakulti Pengajian Islam Universiti

Kebangsaan Malaysia, 12- 13 Jun 2001, hlm. 8 .
95

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Berkenaan unsur gharar dalam Insurans Am, ia boleh berlaku dalam
situasi-situasi berikut:

a.    Gharar tentang keputusan kontrak. Dalam kontrak insurans, pihak
 yang  dilindungi  (insured) mahupun pihak syarikat insurans tidak
 mengetahui hasil sebenar kontrak yang dibuat. Pihak yang dilindungi
 tidak  mengetahui  sama  ada  dia  akan  dibayar  pampasan  sebagai
 pertukaran kepada premium yang dibayar, begitu juga dengan syarikat
 insurans.
b.    Gharar dalam pertukaran. Kontrak jual beli yang sah melibatkan
 proses pertukaran.    Dalam kontrak jual beli insurans, pihak yang
 dilindungi  tidak  mengetahui  sama  ada  dia  akan  memperolehi
 pampasan  bagi  premium  yang  dibayarnya.  Begitu  juga  dengan
 syarikat insurans di mana ia tidak mengetahui berapa banyak premium
 yang dapat dipungutnya untuk satu-satu polisi. Adakalanya ia hanya
 menerima premium untuk beberapa ketika tetapi perlu membayar
 pampasan  yang  tidak  setimpal  dengan  jumlah  premium  yang
 diperolehi.
c.    Gharar tentang tempoh kontrak. Apabila berlaku satu-satu kontrak
 secara bertangguh, tempohnya perlu diketahui, jika tidak ia dikira
 batal.   Begitu juga dengan kontrak insurans di mana pampasan tadi
 mungkin dibayar tetapi pada satu tempoh masa yang tidak diketahui.

Kontrak insurans konvensional yang berasaskan kepada penjualan polisi
inilah  menjadi  sebab  utama  kenapa  insurans  nyawa  diharamkan  oleh
Muzakarah  Jawatankuasa  Fatwa  Kebangsaan  kerana  ia  mempunyai  unsur
gharar, judi dan riba.121 Unsur inilah yang menyebabkan insurans konvensional
menjadi tidak patuh Syariah.

121Muhammad Yamin Ismail (1998), Perbandingan Kontrak Insurans Konvensional dan Islam:
 Analisis  Khusus  Terhadap  Operasi  Syarikat  Takaful  dan  MCIS  Insurance  Berhad  di
 Malaysia (Tesis Sarjana, Akademi Pengajian Islam, Universiti Malaya, Kuala Lumpur).
96

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

FATWA KEDUA PULUH LIMA

HUKUM BAYARAN ZAKAT ANGKATAN KOPERASI
 KEBANGSAAN MALAYSIA

KEPUTUSAN

Muzakarah Jawatankuasa Majlis Fatwa Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama
Islam  Malaysia  Kali  Ke-60  yang  bersidang  pada  23  Oktober  2003  telah
membincangkan  Hukum  Zakat Angkatan  Koperasi  Kebangsaan  Malaysia.
Muzakarah memutuskan bahawa:

1.    Angkatan  Koperasi  Kebangsaan  Malaysia  (ANGKASA)  wajib

mengeluarkan    zakat    setelah    ditolak    semua    perbelanjaan
perkhidmatan, pengurusan dan cukai pendapatan kiranya cukup haul dan
nisab dengan kadar 2.5%.

2.  Zakat  hendaklah  dibayar  berdasarkan  kepada  pendapatan  dan
 keuntungan  daripada  aktiviti  perniagaan  yang  dijalankan  apabila
 mendapat pertumbuhan, perkembangan dan pembesaran berbanding
 nilai dan modal.

LATAR BELAKANG

ANGKASA merupakan sebuah koperasi apex yang menggabungkan semua
jenis  koperasi  asas,  menengah  dan  atasan  di  seluruh  negara. ANGKASA
diiktiraf oleh kerajaan sebagai badan yang mewakili Pergerakan Koperasi
Malaysia pada peringkat kebangsaan dan antarabangsa. Ia didaftarkan di bawah
Akta Koperasi 1993 dan diiktiraf oleh kerajaan di bawah seksyen 57 akta yang
sama.

Keanggotaannya   terdiri   daripada   koperasi-koperasi,   bukan   orang
perseorangan dan tidak ada modal dan tidak menjalankan apa-apa perniagaan
berdasarkan pengeluaran produk. Tujuan asal ia ditubuhkan adalah untuk :

97

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

a. menyatukan pergerakan koperasi tanah air supaya boleh bercakap
sebagai satu suara,

b.     mengembangkan konsep dan prinsip berkoperasi menerusi pendidikan
 dan sebagainya, dan
c.    mengadakan  perkhidmatan  dan  kemudahan  yang  diperlukan  oleh
 koperasi ahli ANGKASA setakat kemampuannya.

Sebagai badan apex, ANGKASA tidak mengenakan apa-apa bayaran atau fee

kepada koperasi yang menjadi ahli kecuali bayaran masuk.122 Kewangan
ANGKASA diperoleh daripada:

a. peruntukan  daripada  Kumpulan  Wang  Amanah  Pembangunan

Koperasi (KWAPK),
b.    bayaran  perkhidmatan  yang  dikenakan  kepada  koperasi  yang
 menggunakan   kemudahan   potongan   gaji   Biro   Perkhidmatan
 ANGKASA (BPA), dan
c.    skim Amanah Saham yang ditubuhkan oleh ANGKASA.

Sebahagian  wang  yang  diperoleh  digunakan  untuk  program  latihan

termasuk mengadakan bengkel, seminar dan belanja perwakilan ANGKASA
menghadiri  majlis  atau  mesyuarat  sama  ada  peringkat  kebangsaan  atau
antarabangsa. Manakala lebihan wang tersebut dibawa ke tahun hadapan.
Persoalan yang timbul ialah adakah ANGKASA perlu mengeluarkan zakat
daripada  keuntungan  yang  diperoleh  menerusi  operasi  perniagaan  tidak
langsung (tanpa produk), pendapatan dan laba daripada sektor pelaburan yang
diceburi? Apakah ANGKASA memenuhi kriteria syakhsiah maknawiyyah atau
i’tibariyyah dan dikategorikan mukalaf sebagai individu Muslim?

HUJAH DAN DALIL

Memandangkan ANGKASA mempunyai pendapatan sendiri walaupun tiada
pegangan saham atau kepentingan individu di dalamnya, ANGKASA sendiri
boleh diiktiraf sebagai sebuah syarikat muslim dan ia boleh dianggap sebagai
syakhsiah maknawiyyah atau i’tibariyyah dalam penentuan zakat.

122 Rujuk , Seksyen 57 (3) (b) Akta Koperasi 1993.

987

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Al-Quran menjelaskan bahawa zakat wajib   dikeluarkan pada emas dan
perak, tanaman dan buah-buahan, harta perniagaan dan harta tersimpan dari
perut bumi. Manakala selain yang tersebut, kewajipan berzakat disandarkan
kepada  dalil  umum  daripada  kalimah “amwal”  yang  bermaksud  “harta”
sebagaimana firman Allah SWT dalam surah al-Taubah:

123

Maksudnya:
Ambillah  (sebahagian)  daripada  harta  mereka  menjadi  sedekah
(zakat), supaya dengannya engkau membersihkan mereka (daripada
dosa) dan menyusucikan mereka (dari akhlak yang buruk).

Justeru,  ANGKASA  sebagai  syakhsiah  i’tibariah  (dianggap  sebagai

seorang  individu)  wajib  mengeluarkan  zakat  daripada  keuntungan  bersih
kegiatan perniagaannya itu sebanyak 2.5% sebagai zakat perniagaan.

Kewajaran Pembayaran Zakat  Oleh ANGKASA

Terdapat beberapa kewajaran yang menuntut ANGKASA perlu mengeluarkan
zakat. Antara lainnya adalah seperti berikut:

a.  Menjalankan Aktiviti Perniagaan

ANGKASA  merupakan   badan   koperasi   dan   bukan   syarikat
perniagaan.  ANGKASA  menyatakan  tidak  menjalankan  apa-apa
perniagaan  dengan  maksud  koperasi  tidak  menjalankan  aktiviti
perniagaan yang melibatkan pengeluaran sesuatu jualan. Penglibatan
ANGKASA dalam aktiviti perniagaan adalah secara tidak langsung
seperti  pendapatan  daripada  Bayaran  Perkidmatan  Potongan  Gaji
(BPA),  sumbangan  daripada  koperasi-koperasi  yang  berada  di
bawahnya dan wang pelaburan dalam skim Tabungan Amanah Saham
Angkasa dan dalam bank-bank.

123 Al-Quran, Surah al-Taubah 9:103.

99

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

b.      Mempunyai Punca Pendapatan

ANGKASA adalah  ditadbir  mengikut  konsep  koperasi  dan  tidak
bergiat  dalam  kegiatan  perniagaan  pengeluaran  produk  seperti
koperasi-koperasi lain. ANGKASA yang didaftarkan di bawah Akta
Koperasi 1993 adalah sebuah koperasi yang turut mempunyai punca
pendapatan  melalui  pelbagai  sumber  seperti  pulangan  bank,
penjualan, sewaan dan pelaburan serta lain-lain pembayaran.

c.  Koperasi Sebagai Sebuah Syarikat

Berdasarkan konsep dan aktiviti ANGKASA, badan koperasi ini juga
boleh dikategorikan sebagai syarikat iaitu penyertaan secara bersama
dalam bentuk aktiviti yang dipersetujui. Dalam Islam ia mungkin
boleh  dikategorikan  sebagai  syarikat  inan.  Syarikat  inan  ialah
perkongsian keuntungan tanpa ditentukan jumlah modal. Menurut
Wahbah al-Zuhaily konsep perkonsian sebelah pihak menjalankan
aktiviti (al-amil) dan sebelah pihak pencarum (rab al-mal/al-malik)
ialah dikenali sebagai muamalat sebuah syarikat mudharabah.124

Berdasarkan fakta-fakta tersebut, operasi dan konsep perniagaan yang
dijalankan oleh ANGKASA sebenarnya memenuhi kriteria sebagai sebuah
badan  yang  mempunyai  keuntungan  dan  pendapatan  sama  seperti  sebuah
syarikat. Oleh itu, amat wajar ANGKASA dikategorikan sebagai syakhsiah
al-maknawiyyah atau syaksiyyah iktibariyyah yang perlu dikenakan zakat.
Keupayaan secara kolektif oleh individu-individu yang mentadbir ANGKASA
menjadikan  badan  koperasi  ini  mempunyai  ciri-ciri  mukalaf  sama  seperti
mukallaf al-fardiyyah yang secara umumnya wajib membayar zakat.

124Al-Zuhayli, Wahbah,   Fiqh al-Islami wa adillatuhu, Dar al-fikr al-muasir, Beirut, Lubnan,
 1991,  jid.3, hlm.1878.
100

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

b.      Mempunyai Punca Pendapatan

ANGKASA adalah  ditadbir  mengikut  konsep  koperasi  dan  tidak
bergiat  dalam  kegiatan  perniagaan  pengeluaran  produk  seperti
koperasi-koperasi lain. ANGKASA yang didaftarkan di bawah Akta
Koperasi 1993 adalah sebuah koperasi yang turut mempunyai punca
pendapatan  melalui  pelbagai  sumber  seperti  pulangan  bank,
penjualan, sewaan dan pelaburan serta lain-lain pembayaran.

c.  Koperasi Sebagai Sebuah Syarikat

Berdasarkan konsep dan aktiviti ANGKASA, badan koperasi ini juga
boleh dikategorikan sebagai syarikat iaitu penyertaan secara bersama
dalam bentuk aktiviti yang dipersetujui. Dalam Islam ia mungkin
boleh  dikategorikan  sebagai  syarikat  inan.  Syarikat  inan  ialah
perkongsian keuntungan tanpa ditentukan jumlah modal. Menurut
Wahbah al-Zuhaily konsep perkonsian sebelah pihak menjalankan
aktiviti (al-amil) dan sebelah pihak pencarum (rab al-mal/al-malik)
ialah dikenali sebagai muamalat sebuah syarikat mudharabah.124

Berdasarkan fakta-fakta tersebut, operasi dan konsep perniagaan yang
dijalankan oleh ANGKASA sebenarnya memenuhi kriteria sebagai sebuah
badan  yang  mempunyai  keuntungan  dan  pendapatan  sama  seperti  sebuah
syarikat. Oleh itu, amat wajar ANGKASA dikategorikan sebagai syakhsiah
al-maknawiyyah atau syaksiyyah iktibariyyah yang perlu dikenakan zakat.
Keupayaan secara kolektif oleh individu-individu yang mentadbir ANGKASA
menjadikan  badan  koperasi  ini  mempunyai  ciri-ciri  mukalaf  sama  seperti
mukallaf al-fardiyyah yang secara umumnya wajib membayar zakat.

124Al-Zuhayli, Wahbah,   Fiqh al-Islami wa adillatuhu, Dar al-fikr al-muasir, Beirut, Lubnan,
 1991,  jid.3, hlm.1878.
100

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

BIBLIOGRAFI
Al-Quran al-Karim

Abd al-Karim Zaidan. 2003. al-Wajiz fi sharh al-qawaid al-fiqhiyyah fi
 al-syariah al-Islamiyyah. Bayrut; Muassasah al-Risalah.

Abd. al-Rauf al-Manawi. 1391H / 1972 Fayd al-Qadir, Sharh al-Jamial-
 Saghir. t.tp: Dar al-fikr.

Amaran Mengenai Swiss Cash atau Swiss Mutual Fund. Siaran Akhbar
 Bank Negara Malaysia. 5 September 2006.

Abu  Dawud,  Sulayman  Ibn  al-Ashath  al-Sajistani.  t.th.  Sunan  ‘Abi

Dawud. Bayrut: Dar al-Kitab al-Arabi.

Abu  Zahrah,  Muhammad.  t.th.  Usul  al-fiqh.  al-Qahirah:  Dar  al-Fikr
 al-Arabi.

Abd al-Azzam, Abd al-Aziz. 2001. al-Maqasid al-shariyyah fi al-Qawaid
 al-Fiqhiyyah. al-Qahirah: Dar al-Bayan.

Abd al-Salam, Izz al-Din. 2000. Qawa’id al-Kubra al-Mausum  bi qawaid
 al-’ahkam fi  ‘Islah al-’anam,   Tahqiq   Nazih Kamal Hammad &
 Uthman Jum’ah. Dimashq: Dar al-Qalam.

al-Bayhaqi, Ahmad Ibn al-Husayn Ibn Ali Ibn Musa Abu Bakr al-Bayhaqi.
 1414H / 1994. Sunan Bayhaqi al-Kubra. Tahqiq Muhammad Abd
 al-Qadir ‘Ata. Makkah al-Mukarramah: Maktabah Dar al-Bariz.

al-Bukhari,    Muhammad    Ibn    Isma’il. 1987. al-Jami’al-Sahih

al-Mukhtasar. Tahqiq. Mustafa Dib a-Bugha. Bayrut: Dar Ibn Kathir.

al-Buti,  Muhammad  Said  Ramadan.  1982.  Dawabit  al-Maslahah  fi

al-Shari’at al-Islamiyyah. Bayrut: Mu’assasah al-Risalah.

101

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Enakmen Wakaf Selangor 1999

al-Ghazali, Abu Hamid Muhammad b. Muhammad. 1983. al-Mustasfa.
 Bayrut: Dar al-Kutub al-Ilmiah.

al-Ghazali, Abu Hamid Muhammad bin Muhammad. 1986. Ihya’    ulum
 al-din. Bayrut : Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah.

Great Eastern, <http://www.lifeisgreat.com.my>.

Hasan,  Khalid  Ramadan 1998.  Mu’jam  Usul  al-Fiqh.  Misr:  Dar

al-Tarabisi.

al-Haythami, Ali Ibn Abi Bakr.  1982. Majma’     al-zawa’id wa manba’
 al-fawa’id. Bayrut: Dar al-Kitab al-Arabi.

al-Hilali, Majdi. 1994. Min fiqh al-awlawiyyat fi al-Islam. al-Qahirah: Dar
 al-Tawzi’ wa al-Nashr al-Islamiyyah.

Al-Husni, al-Shafi’i. 1994. Kifayat al-Akhyar, tahqiq Abd Hamid Ba Haji.
 Bayrut: Dar al-Khayr.

Ibn Abidin, Muhammad Amin Ibn Mukhtar Ibn ‘Abd Aziz. 1966. Hasyiah
 rad al-mukhtar ‘ala al-dur al-mukhtar. Bayrut; Dar al-Fikr.

Ibn al-Hazm. t.th. al-Mahalla. Tahqiq, Ahmad Shakir. al-Qahirah: Makta-
 bah Dar al-Turath.

Ibn al-Himam, Muhammad bin Abd al-Wahid. t.th. Fath al-Qadir. Bayrut:
 Dar al-Fikr.

Ibn Kathir, Ismail bin Kathir. 1997. Tafsir al-quran al-azim.  Bayrut : Dar
 Ihya’ al-Turath  al-Arabi.

Ibn Manzur. 1956. Lisan al-Arab. Bayrut: Dar al-Bayrut.

102

http://www.lifeisgreat.com.my>

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Ibn  Qudamah, Abu  ‘Abd  al-Lah  Ibn Ahmad  Ibn  Muhammad.  t.th.
al-Mughni wa sharh al-kabir ‘ala matn al-mughni fi al-fiqh al-imam
Ahmad ibn Hanbal. Bayrut; Dar al-Ma’rifah.

Ibn Rushd al-Hafid, Abu al-Walid Muhammad bin Ahmad bin Muhammad
 bin Ahmad.  t.th.  Bidayah  al-Mujtahid  wa  Nihayah  al-Muqtasid.
 Jld.-1. t.tp. : Dar al-Fikr.

Ibn Taymiyyah, Ahmad bin  Abd al-Halim. 1398H. Majmu’ fatawa. Bayrut
 :  Dar al-Arabiyyah,

Jabatan Kemajuan Islam Malaysia. 2007. Keputusan Fatwa Kebangsaan
 Siri 1. Kuala Lumpur: Jabatan Kemajuan Islam Malaysia.

Jabatan Penyelidikan. t.th. Himpunan Fatwa Kebangsaan Malaysia (1970
 an  hingga 90  an).  Putrajaya:  Bahagian  Penyelidikan.  Jabatan
 Penyelidikan. Jabatan Kemajuan Islam Malaysia.

Al-Jawziyyah, Shams al-Din Abi Abdillah Muhammad bin Abi Bakar Ibn
 al-Qayyim. 1414 H   / 1993. A‘lam al-Muwaqqi’inan Rabb al-Alamin.
 Bayrut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.

Al-Jazairi, Abu Bakar. 1414H / 1976. Minhaj al-Muslim. Kaherah: Dar
 al-Fikr.

Al-Jazairi,  Abd  al-Rahman.1972  M.  Kitab  al-Fiqh  Ala  Madhahib
 al-Arba’ah. Jld. ke-4. Bayrut: Dar al-Fikr.

al-Kasani, ‘Ala al-Din Abi Bakr Ibn Mas’ud. t.th. Bada’i al-sana’i fi tartib
 al-shara’i. Matba’ah al-‘Asimah: Kaherah.

Kamus Dewan. 1991. Dewan Bahasa & Pustaka. Kementerian Pendidikan
 Malaysia. Kuala Lumpur .

Khallaf, Abd al-Wahhab. 1388H / 1968. Kaherah: t.pt.

103

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Al-Mahalli, Jalal al-Din, t.th. Al-Mahalli, Hashiyat Qalyubi wa Umayrah.
 Mesir: Dar Ihya al-Kutub al-Arabiyyah.

Maybank2u.com, <http://www.maybank2u.com.my/consumer>.

Majma al-Lughah al-Arabiyah. 1972. Al-Mu’jam al-Wasit. Kaherah: Dar
 al-Ma’arif,

Mohd Azmi Omar. Takaful Fund & Investment: Analysis & Prospects..
 Dibentangkan di Course on Takaful  (Islamic Insurance). anjuran
 Center for Research and Training (CERT). 29-30 March 2006.

Mohd  Daud  Bakar,  Konsep  dan  Operasi  Takaful:  Satu  Kajian
 Perbandingan Antara Akta Takaful  1984 dan Akta Insurans  1996.
 Kertas  kerja  ini  dbentangkan  di  Seminar  Kebangsaan  Undang-
 Undang Perbandingan, anjuran Jabatan Syariah, Fakulti Pengajian
 Islam Universiti Kebangsaan Malaysia, 12-13 Jun 2001.

Mohd Fadzli Yusof. 1996. Takaful: Sistem Insurans Islam. Kuala Lumpur:
 Utusan Publication & Distributors.

Muslim, Abu  al-Husin  Muslim  Ibn  al-Hajjaj  al-Qushayri.  t.th.  Sahih
 Muslim  ma’a  Sharh  al-Nawawi.  Bayrut:  Dar ‘Ihya’  al-Turath

al-Arabi.

Muhammad  bin  Futuh.  1423H  /  2002.    al-Jam’      baina  al-sahihaini
 al-bukhari wa muslim. Tahqiq. Ali Husin al-bawwab. Dar Ibn Hazm.
 Bayrut: Lubnan.

Muhammad  Yamin  Ismail.  1998.  Perbandingan  Kontrak  Insurans

Konvensional dan Islam: Analisis Khusus Terhadap Operasi Syarikat
Takaful dan MCIS Insurance Berhad di Malaysia. Tesis Sarjana.
Akademi Pengajian Islam. Universiti Malaya. Kuala Lumpur.

al-Nasa’i, Abu Abd al-Rahman Ahmad Ibn Shuayb. t.th. Sunan al-Nasa’i
 bi Sharh al-Suyuti wa hashiyah al-sanadi.. Bayrut: Dar al-Ma‘rifah.

104

http://www.maybank2u.com.my/consumer>

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

al-Nawawi, Muhy al-Din Yahya Sharif. 1995. Raudah al-Talibin. Bayrut:
 Dar al-Fikr.

al-Nawawi,   Muhy   al-Din  Yahya   Sharif.   t.th.   al-Majmu’          Sharh
 al-Muhazzab. Maktabat al-Irshad. Jiddah: al-Mamlakah al-Arabiyyah
 al-Saudiyyah.

Nik Ramlah Nik Mahmood. 1996. Insurance Law in Malaysia. Kuala
 Lumpur: Butterworth.

al-Qaradhawi,  Yusuf. 1993.  Min  hadi  al-Islam  fatawa  muasirah.

al-Mansurah: Dar al-Wafa‘.

al-Qaradhawi,  Yusuf.  1998.  al-Siyasah  al-Shariyyah  fi  Daw’      Nusus

Shariyyah wa Maqasidaha. Misr. Maktabat al-Wahbah.

al-Qaradhawi, Yusuf. 1999. Awamil al-Sa‘at wa al-Murunah fi Shariat
 al-Islamiyyah.  al-Qahirah:  Maktabah Wahbah.

al-Qaradhawi, Yusuf. 1988. al-Halal wa al-haram fi al-Islam. Kaherah;
 Maktabah Wahbah.

al-Qaradhawi, Yusuf. t.th. Fawaid al-bunuk hiya al-riba al-haram. Bayrut;
 Dar al-Wafa’.

al-Qaradhawi, Yusuf. t.th. Fiqh al-Zakat. Muasasah al-Risalah.

al-Qardawi, Yusuf.  1400H  /  1980. Fiqh al-Zakat. Bayrut: Muassasah
 al-Risalah

al-Qardhawi, Yusuf. 2002.  Fatwa-fatwa  Kontemporer,  (terj.).  Jakarta:

Pustaka al-Kautsar.

al-Qaradhawi, Yusuf. 2001. Fi fiqh al-awlawiyyat. al-Kaherah: Maktabat
 al-Wahbah.

105

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Al-Qurtubi, Abu Abdullah  Muhammad  bin Ahmad  al-Ansari.  1967
al-Jamili Ahkam al-Quran. t.tp.: Dar al-Arabi.

Saqar, Atiyyah. t.th. Ahsan al-Kalam fi al-fatawa wa al-Ahkam. Misr: Dar
 al-Ghad al-Arabi.

al-Sayis, Muhammad Ali. 2002. Tafsir Ayat al-Ahkam. Bayrut: Dar Ibn
 Kathir.

Security    Commission,    Guidelines    On    Unit   Trusts    Funds,
 <http://www.cs.com.my>.

al-Shatibi, Ibrahim Musa. 2001. al-Muwafaqat fi Usul al-Ahkam. Bayrut:
 Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.

Al-Shawkani,  Muhammad Ali  ibn  Muhammad.  t.th  Irshad  al-Fuhul.
 Kaherah: Mustafa al-Babi  al-Halabi  wa Awladuh.

Al-Shawkani, Muhammad Ali ibn Muhammad. t.th. Nail al-Awtar Min
 Ahadith Sayyid al-Akhyar. Beirut: Dar al-Jail.

Siti Mashitoh Mahamood. Masalah Undang-Undang Dalam Pentadbiran
 Harta Amanah Wakaf di Malaysia.  dalam Harta amanah orang Islam
 di Malaysia mengikut perspektif undang-undang dan pentadbiran.
 hlm. 107-122; Kamaruddin Ngah. Isu pembangunan tanah wakaf.

al-Suyuti, Abd al-Rahman. 2004. al-Ashbah wa al-naza’ir fi qawa’id wa
 furu’   fiqh al-Shafi. Tahqiq Muhammad Muhammad Tamir & Hafiz
 Ashur Hafiz. al-Kaherah: Dar al-Salam.

Swiss Mutual Fund, <http://www.swisscash.net/web/sff_sip.aspx>. 6 Mac
 2007.

Tafsir Pimpinan al-Rahman kepada pengertian Al-Qur’an, 1995, Kuala
 Lumpur: Bahagian Hal Ehwal Islam, Jabatan Perdana Menteri.

106

http://www.cs.com.my>

http://www.swisscash.net/web/sff_sip.aspx>

Himpunan Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan,
 Berhubung Dengan Isu-isu Muamalat

Takaful Malaysia Berhad, <http://www.takaful-malaysia.com>.

The New Encyclopedia Britannica. 1985. Chicago:The Chicago Press. vol.

21.

Utusan Malaysia Online. Bangunkan Tanah Wakaf. 9 Jun 2007.

Undang-Undang Keluarga Syria 1953.

al-Zuhayli, Ahmad. 1999.  al-Qawa’id  al-Fiqhiyyah ‘ala  al-Madhhab
al-Hanafi wa al-Shafie. al-Kuwayt: Majlis al-Nashr al-Ilmi Jamiah
al-Kuwayt.

al-Zuhayli, Wahbah. 2001. Usul fiqh al-Islami.. Dimashq: Dar al-Fikr.

al-Zuhayli, Wahbah. 1994. Al-fiqh al-Islami wa adillatuh. Dimashk; Dar
 al-Fikr.

Al-Zuhayli,  Wahbah.  1979.  Nazariyat  al-Daruriyyah  al-Shariyyah

Muqaranat ma’a al-Qanun al-Wadi’e. Bayrut: Muassasah al-Risalah.

107

http://www.takaful-malaysia.com>

HIMPUNAN_FATWA_Muamalat_All_Page_001

HIMPUNAN_FATWA_Muamalat_All

HIMPUNAN_FATWA_Muamalat

Cover_HIMPUNAN_FATWA_Muamalat

HIMPUNAN_FATWA_Muamalat

1_Fatwa_Pertama

2_Fatwa_Kedua

3_Fatwa_Ketiga

4_Fatwa_Keempat

5_Fatwa_Kelima

6_Fatwa_Keenam

7_Fatwa_Ketujuh

8_Fatwa_Kelapan

9_Fatwa_Kesembilan

10_Fatwa_Kesepuluh

11_Fatwa_Kesebelas

12_Fatwa_Keduabelas

13_Fatwa_Ketigabelas

14_Fatwa_Keempatbelas

15_Fatwa_Kelimabelas

16_Fatwa_Keenambelas

17_Fatwa_Ketujuhbelas

18_Fatwa_Kelapanbelas

19_Fatwa_Kesembilanbelas

20_Fatwa_Keduapuluh

21_Fatwa_Keduapuluhsatu

22_Fatwa_Keduapuluhdua

23_Fatwa_Keduapuluhtiga

24_Fatwa_Keduapuluhempat

25_Fatwa_Keduapuluhlima

biblio2