Pengurusan Kewangan

Model
IMARAH

Masjid

Asharaf Mohd Ramli, Abdullaah Jalil, Norman Hamdan,
Asmaddy Haris, Mohammad Aizuddin Abdul Aziz

Masjid

Kumpulan Penyelidik IMARAH

i

ii

iii

Kumpulan Penyelidik IMARAH

Asharaf Mohd. Ramli, Abdullaah Jalil, Norman Hamdan,

Asmaddy Haris, Mohammad Aizuddin Abdul Aziz

iv

WISDOM PUBLICATION NS0078217-W

No. 110, Jalan Dillenia 3, Laman Dillenia,
Nilai Impian,
Nilai, Negeri Sembilan.
Tel: 06-794 6394
Email: wisdompublisher@gmail.com
FB Page: Wisdom Publication

Hak Cipta Terpelihara © 2012 Wisdom Publication

Edisi Pertama
Cetakan: November 2020

Tidak dibenarkan mengeluar ulang mana-mana bahagian artikel,
ilustrasi dan isi kandungan buku ini dalam apa juga bentuk dengan apa
jua cara sama ada secara elektronik, fotokopi, mekanik, rakaman atau
cara lain sebelum mendapat izin bertulis daripada Wisdom Publication
(NS0078217-W) atau penulis.

Pencetak:
ZARASA ENTERPRISE,
001372482-A,
C-7-G, Jalan Jati 9, Acacia Avenue, Putra Nilai,
71800 Nilai, Negeri Sembilan.
Tel: +6019-282 6924
Email: zarasaenterprise@gmail.com

mailto:wisdompublisher@gmail.com

mailto:zarasaenterprise@gmail.com

Firman Allah  (al-Tawbah: 17-18):

“[17] Tidaklah layak orang-orang kafir musyrik itu memakmurkan

(menghidupkan) masjid-masjid Allah, sedang mereka menjadi

saksi (mengakui) akan kekufuran diri mereka sendiri. Mereka itu

ialah orang-orang yang rosak binasa amal-amalnya dan mereka

pula kekal di dalam neraka.

[18] Hanyasanya yang layak memakmurkan (menghidupkan)

masjid-masjid Allah itu ialah orang-orang yang beriman kepada

Allah dan hari akhirat serta mendirikan sembahyang dan

menunaikan zakat dan tidak takut melainkan kepada Allah,

(dengan adanya sifat-sifat yang tersebut) maka adalah diharapkan

mereka menjadi dari golongan yang mendapat petunjuk.”

i

Segala Puji Bagi Allah, Tuhan Sekalian Alam,

Selawat dan Salam ke atas Junjungan Kita, Nabi Muhammad , ahli

keluarga, para sahabat baginda serta seluruh umat baginda sehingga ke

Hari Kiamat.

Pihak penerbit memanjatkan kesyukuran kepada Allah  di atas

limpah tawfiq dan inayah-Nya, maka kami dapat menerbitkan sebuah

lagi karya para ilmuan USIM yang berteraskan penyelidikan. Buku ini

adalah merupakan satu sumbangan pihak kami dalam memartabatkan

institusi masjid serta pengenalan kepada Model Imarah Masjid TM yang

telah dibangunkan oleh para penulis naskhah buku ini. Pihak kami amat

berharap agar karya seumpama ini dapat dimanfaatkan sepenuhnya

oleh umat Islam khususnya pihak pengurusan masjid dan surau

lantaran isi kandungannya yang amat bermanfaat dan sesuai dengan

realiti semasa tanggungjawab pengurusan masjid yang kian mencabar.

Pihak kami amat mengalu-alukan pihak penulis untuk terus

menyumbang dalam penulisan berkaitan pengurusan kewangan masjid

kerana kekurangan rujukan di dalam bidang ini. Semoga Allah 

menjadikan segala usaha pihak yang terlibat di dalam penerbitan buku

ini sebagai amalan soleh yang diterima pada “hari di mana harta dan

anak-anak tidak dapat memberi manfaat, melainkan mereka yang

datang menemui Allah  dengan hati yang sejahtera.”

ii

Dengan nama Allah yang Maha Pemurah lagi Maha Mengasihani

Segala puji-pujian ke hadrat Allah , sembah salam ke atas Nabi

junjungan Muhammad , keluarganya, sahabat-sahabatnya, semoga

Allah mencucuri rahmat ke atas mereka.

Menyelusuri sejarah perkembangan Islam, masjid adalah

merupakan syiar atau mercu tanda keagungan agama Islam. Rasulullah

 telah meletakkan peranan masjid sebagai sebuah institusi terpenting

bagi umat Islam yang terbukti dengan pembinaan masjid di Quba’

sewaktu di dalam perjalanan menuju ke Madinah dan seterusnya

pembangunan Masjid Nabawi di Madinah. Pembentukan negara Islam

Madinah adalah berpaksikan kepada peranan besar yang diletakkan

kepada institusi masjid yang tidak hanya sebagai pusat beribadat dan

menimba ilmu pengetahuan sahaja, bahkan ianya melangkaui sebagai

pusat perbendaharaan negara dan pertemuan dengan delegasi-delegasi

luar. Sudah tentulah satu bentuk pengurusan yang sistematik seperti

pengurusan kewangan dan sumber manusia telah dilaksanakan bagi

memastikan segala peranan dan tanggungjawab yang diamanahkan

tersebut dapat dilakukan secara mantap dan berkesan.

Justeru, buku ini akan membincangkan dua aspek penting

pengurusan kewangan masjid iaitu pendapatan dan perbelanjaan dana

masjid. Satu model kewangan masjid iaitu Model Imarah MasjidTM telah

dibangunkan yang menerangkan secara terperinci tatacara pengurusan

pendapatan dan perbelanjaan masjid. Aspek pendapatan masjid telah

dibahagikan kepada dua kategori utama iaitu pendapatan yang

iii

diperolehi dari dana umum dan pendapatan yang diperolehi dari dana

khusus. Manakala perbelanjaan masjid pula dibahagikan kepada tiga

kategori iaitu perbelanjaan pengurusan (idārī), perbelanjaan

kemasyarakatan (ijtimāʿī) dan pengurusan perniagaan (tijārī).

Secara ringkasnya tajuk-tajuk yang dibincangkan di dalam naskhah kecil

yang dihasilkan ini adalah seperti berikut:

 Peranan Masjid Sebagai Institusi Ekonomi Islam

 Masjid dari Perspektif Fiqh

 Kerangka Undang-undang bagi Masjid di Malaysia

 Model Imarah Masjid

 Fatwa-fatwa Berkaitan Pendapatan dan Perbelanjaan Masjid

 Penyata Pendapatan, Perbelanjaan dan Dana Bersih Masjid

 Kajian Lapangan

Melalui pengamatan kami selaku penulis buku ini, masih belum

terdapat penulisan yang menjuruskan perbincangan terhadap aspek

pengurusan kewangan masjid yang merupakan suatu keperluan yang

mustahak khususnya kepada pegawai-pegawai pengurusan masjid.

Adalah diharapkan nukilan yang dihasilkan ini dapat dijadikan panduan

bagi mencapai matlamat ke arah penambahbaikan institusi masjid

untuk kemaslahatan ummah.

Semoga ilmu yang bermanfaat yang disebarkan ini menjadi satu

bentuk amal jariah yang berpanjangan sepertimana yang dinyatakan di

dalam hadis yang diriwayatkan oleh Abu Hurayrah :

Maksudnya:  “Apabila mati anak Adam, maka terputuslah segala

amalannya melainkan tiga perkara iaitu: anak yang soleh yang

iv

mendoakan kesejahteraan baginya, atau sedeqah jariah (yang

mengalir), atau ilmu yang dimanfaatkan dengannya”.

Sidang Pengarang,

Nilai, Universiti Sains Islam Malaysia.

v

Dengan Nama Allah Yang Maha Pemurah Lagi Maha Mengasihani.

Segala puji bagi Allah  yang mencipta alam semesta dan selawat ke

atas junjungan besar Nabi Muhammad  dan kaum keluarga baginda

serta para sahabat r.anhum.

Kesyukuran dipanjatkan kepada Allah  kerana dengan  keizinan-

Nya  kami  dapat menyempurnakan penulisan buku yang bertajuk

“Pengurusan Kewangan Masjid: Model Imarah MasjidTM” ini. Setinggi-

tinggi penghargaan ditujukan kepada pihak Wisdom Publication di atas

segala saranan dan penambahbaikan sehinggalah terhasilnya penulisan

ini. Sekalung penghargaan juga kami rakamkan kepada pihak USIM,

khususnya Fakulti Ekonomi dan Muamalat, yang secara langsung dan

tidak langsung memberikan kerjasama dalam menjayakan penulisan ini.

Kami juga ingin melahirkan rasa penghargaan dan terima kasih kepada

pihak luar khusunya pihak JAWI Labuan yang sudi menjemput kami

untuk mengendalikan perundingan dan bengkel Pengurusan Kewangan

Masjid bagi kami berkongsi hasil kajian dan aplikasi Model Imarah

Masjid TM ini.

Semoga curahan ilmu yang terkandung di dalam karya ini dapat

diaplikasi dan diambil manafaat oleh pihak-pihak yang berkepentingan

ke arah pemantapan institusi masjid di Malaysia khasnya dan luar

negara amnya.

Sekian, terima kasih.

Pengarang

vi

adalah merupakan pensyarah di Fakulti

Ekonomi dan Muamalat, Universiti Sains Islam Malaysia. Beliau

memperolehi MSC (with distinction) di dalam bidang Perbankan Islam,

Kewangan dan Pengurusan dari Loughborough University pada bulan

September 2006. Beliau telah menyempurnakan Sarjana Muda

Pengajian Islam (Shariah) (Dengan Kepujian) di Universiti Kebangsaan

Malaysia. Pada waktu ini, beliau sedang melanjutkan pengajian di

peringkat doktor falsafah dalam bidang Perbankan dan Kewangan Islam

di IIiBF, Universiti Islam Antarabangsa Malaysia. Bidang penyelidikan

beliau merangkumi Perbankan dan Kewangan Islam, Waqf, Ekonomi

Islam dan Pengurusan Kewangan Masjid.

adalah merupakan pensyarah kanan di Fakulti

Ekonomi dan Muamalat, Universiti Sains Islam Malaysia. Beliau

merupakan lulusan Sarjana Muda Shariah (Fiqh dan Pengajian Islam)

daripada Universiti Yarmouk, Irbid, Jordan dengan mendapat

keputusan “Mumtaz” atau “Kelas Pertama” dan berjaya menamatkan

pengajian beliau di sana dalam tempoh tiga tahun sahaja. Beliau

kemudiannya menyambungkan pengajian di peringkat sarjana di dalam

bidang Perbankan dan Kewangan Islam di Universiti Islam

Antarabangsa Malaysia dan dianugerahkan Anugerah Pelajar Terbaik

Sarjana Pentadbiran Perniagaan (Perbankan dan Kewangan Islam) pada

tahun 2004. Pada masa ini, beliau sedang melanjutkan pelajaran di

INCEIF bagi program Doktor Falsafah di dalam Kewangan Islam

bermula Januari 2011 dan juga berkhidmat sebagai salah seorang panel

Shariah Bank Rakyat sejak April 2012. Bidang penyelidikan beliau

merangkumi Fiqh Muamalat, Perbankan dan Kewangan Islam,

Pembangunan Produk Kewangan Islam, Wakaf, Audit Shariah dan

Pengurusan Kewangan Masjid.

vii

telah berkhidmat selama 9 tahun sebagai

pensyarah perakaunan di Kolej Yayasan Melaka sebelum menyertai

Universiti Sains Islam Malaysia pada 2008. Sehingga kini, beliau

mengajar dalam bidang yang sama di Fakulti Ekonomi dan Muamalat.

Beliau memiliki ijazah pertama dalam bidang perakaunan di Monash

University dan MBA di Universiti Kebangsaan Malaysia. Di samping itu

beliau juga merupakan Ahli Bersekutu Malaysian Institute of

Accountants (MIA). Penyelidikan dan penulisan beliau lebih banyak

menjurus pada perakaunan kewangan, perakaunan kerajaan dan

perakaunan untuk organisasi bukan bematlamatkan keuntungan.

adalah merupakan pensyarah kanan dan dekan

(semasa) di Fakulti Ekonomi dan Muamalat, USIM. Beliau telah

memperolehi Doktor Falsafah di dalam bidang Ekonomi dari Universiti

Kebangsaan Malaysia. Beliau telah mengajar pelbagai subjek di

peringkat siswazah dan pasca-siswazah di beberapa buah institusi lain

termasuk Kolej IKRAM, Universiti Putra Malaysia dan Universiti

Kebangsaan Malaysia. Bidang penyelidikan beliau adalah berkenaan

aplikasi sekuriti sosial di dalam membangunkan ummah ke arah

pertumbuhan ekonomi mapan.

adalah merupakan Guru Bahasa

(Halaqah), Universiti Sains Islam Malaysia. Beliau merupakan lulusan

Sarjana Muda Syariah dan Kehakiman dari Universiti Sains Islam

Malaysia pada tahun 2007. Beliau kemudiannya melanjutkan pengajian

di peringkat Diploma Lanjutan dalam jurusan Undang-undang dan

Kehakiman Islam dan dianugerahkan Diploma Amalan Kehakiman Dan

Guaman Syarie (DIJAP) dari USIM (2008). Kini, beliau sedang

melanjutkan pengajian beliau di USIM di peringkat sarjana dalam

bidang Syariah.

viii

1.1 Sejarah Masjid dan Peranannya di dalam Islam ................................. 1

1.2 Perkembangan Masjid al-Haram dan Masjid Nabawi ....................... 3

1.3 Peranan Masjid di Zaman Rasulullah  ............................................. 5

1.3.1 Pusat Ibadat ................................................................................... 6

1.3.2 Pusat Pendidikan ........................................................................... 7

1.3.3 Pusat Pertahanan dan Ketenteraan .............................................. 8

1.3.4 Pusat Ekonomi dan Kebajikan ...................................................... 9

1.3.5 Pusat Pentadbiran ......................................................................... 9

1.3.6 Pusat Perundangan ..................................................................... 10

1.4 Masjid dan Pemimpin Islam ............................................................. 10

1.5 Masjid Sebagai Pusat Ekonomi Islam ............................................... 11

2.1 Definisi Masjid .................................................................................... 15

2.2 Kategori Masjid .................................................................................. 16

2.3 Kedudukan dan Kemuliaan Masjid .................................................. 17

ix

2.4 Beberapa Hukum Fiqh dan Fatwa berkaitan Masjid ...................... 18

2.4.1 Solat Jenazah di dalam Masjid ................................................... 18

2.4.2 Akad Nikah di dalam Masjid ....................................................... 19

2.4.3 Jual Beli di dalam Masjid ........................................................... 20

2.4.4 Kemasukan Orang Bukan Islam ke dalam Masjid ..................... 21

2.4.5 Mengunci Masjid pada Selain Waktu Solat ................................ 21

3.1 Latar Belakang dan Sejarah Masjid di Malaysia .............................. 23

3.2 Kedudukan Masjid Menurut Perlembagaan Malaysia .................... 24

3.3 Pengurusan dan Pentadbiran Masjid di Malaysia ........................... 26

3.3.1 Sultan/Yang Dipertua Negeri dan Yang Dipertuan Agong ........ 26

3.3.2 Majlis Agama Islam Negeri (MAIN) .......................................... 27

3.3.3 Jabatan Agama Islam Negeri/ Pejabat Agama Islam Negeri .... 28

3.3.4 Jawatankuasa Pengurusan Masjid ............................................. 28

4.1 Pengurusan Ekonomi dan Kewangan Masjid ................................... 31

4.1.1 Pendapatan Masjid ...................................................................... 33

4.1.2 Perbelanjaan Masjid ................................................................... 35

4.1.3 Cabaran dan Masalah dalam Pengurusan Ekonomi dan

Kewangan Masjid ................................................................................. 38

5.1 Peranan Fatwa di dalam Pengurusan Ekonomi dan Kewangan

Masjid ....................................................................................................... 41

5.2 Fatwa Berkenaan Pendapatan Masjid .............................................. 43

5.2.1 Dana Umum ................................................................................ 43

5.2.2 Dana Khusus ............................................................................... 46

5.3 Fatwa Berkenaan Perbelanjaan Masjid ............................................ 47

x

5.3.1 Idārī.............................................................................................. 47

5.3.2 Ijtimāʿī ......................................................................................... 50

5.3.3 Tijārī ............................................................................................ 50

5.4 Analisa Fatwa .................................................................................... 52

5.5 Fatwa Negeri Melaka Berkaitan Dana Masjid dan Surau (2011) .... 56

6.1 Pengenalan kepada “Model Imarah Masjid” .................................... 63

6.1.1 Contoh Jenis-Jenis Pendapatan .................................................. 65

6.1.2 Contoh Jenis-Jenis Pendapatan ................................................. 66

6.1.3 Contoh Penyata Pendapatan Masjid (Yang Biasa Diamalkan) . 67

6.2 Penyata Pendapatan, Perbelanjaan Dan Dana Bersih..................... 68

6.2.1 Penyata Ringkas Bulanan/Tahunan ........................................... 69

6.2.2 Buku Rekod Kewangan Harian (Bulanan/Tahunan) ................ 70

7.1 Pengenalan ......................................................................................... 73

7.2 Data .................................................................................................... 73

7.3 Statistik Umum Responden .............................................................. 73

7.4 Penemuan: (Penyediaan Laporan Kewangan) ................................. 75

7.5 Penemuan: Aspek Pendapatan .......................................................... 77

7.6 Penemuan: Aspek Perbelanjaan ....................................................... 78

7.7 Penemuan: Pemilikan Aset Masjid ................................................... 80

LAMPIRAN A: MODUL 1A ..................................................................... 93

LAMPIRAN B: MODUL 1B ..................................................................... 94

LAMPIRAN C: PINGAT PERAK ............................................................ 95

LAMPIRAN D: PINGAT EMAS .............................................................. 96

xi

Jadual 1: Deskripsi Ringkas Sistem Pengurusan Masjid .......................... 32

Jadual 2: Fatwa Dana Umum .................................................................... 43

Jadual 3: Fatwa Dana Khusus ................................................................... 46

Jadual 4: Fatwa Perbelanjaan Idārī .......................................................... 47

Jadual 5: Fatwa Perbelanjaan Ijtimāʿī ....................................................... 50

Jadual 6: Fatwa Perbelanjaan Tijārī ......................................................... 50

Jadual 7: Statistik Umum Responden ...................................................... 74

Jadual 8: Penyediaan Laporan Kewangan ................................................ 75

Jadual 9: Masalah Pengurusan Kewangan ............................................... 76

Jadual 10: Maklumat Pendapatan Masjid, Daerah Hulu Langat .............. 77

Jadual 11: Maklumat Perbelanjaan Masjid, Daerah Hulu Langat ........... 79

Jadual 12: Maklumat Aset Masjid, Daerah Hulu Langat ......................... 81

Gambarajah 1: Enam (6) Peranan Utama Masjid di Zaman Rasulullah  6

Gambarajah 2: Kerangka Pengurusan dan Pentadbiran Masjid di

Malaysia ...................................................................................................... 25

Gambarajah 3: Hubungan di antara Pengurusan Sokongan dan Peranan

Utama Masjid .............................................................................................. 31

Gambarajah 4: Pengurusan Ekonomi dan Kewangan Masjid ................. 32

Gambarajah 5: Pendapatan Masjid ........................................................... 33

Gambarajah 6: Perbelanjaan Masjid ........................................................ 37

Gambarajah 7: Kerangka Penyata Pendapatan, Perbelanjaan dan Dana

Bersih Masjid: Model Imarah Masjid ........................................................ 64

Gambarajah 8: Contoh Penyata Pendapatan Masjid Yang Biasa

Digunakan .................................................................................................. 67

xii

Gambarajah 9: Penyata Pendapatan Masjid berdasarkan Model Imarah

Masjid ......................................................................................................... 69

Gambarajah 10: Rekod Kewangan Masjid berdasarkan Model Imarah

Masjid ......................................................................................................... 70

Carta 1: Peratusan Perbelanjaan Masjid 2006.......................................... 79

Carta 2: Peratusan Perbelanjaan Masjid 2007 ......................................... 79

Carta 3: Peratusan Perbelanjaan Masjid 2008 ......................................... 80

xiii

ʾ

t

b

z

t

ʿ

th

gh

j

f

h

q

kh

k

d

l

dh

m

r

n

z

h

s

h

sh

w

s

y

d

da  di

du  dā

dī  dū

al-Taqī  Taqiyy al-Dīn

xiv

1



Perkembangan institusi masjid dari sudut kewujudan dan

pembinaannya mempunyai rentetan sejarah panjang yang bersesuaian

dengan kedatangan Islam. Dalam menyusuri catatan sejarah Islam,

kewujudan pembinaan awal masjid di atas muka bumi ini ialah al-

Masjid al-Ḥarām di Mekah (Makkah) yang dibina oleh Nabi Ibrāhīm 

dan anaknya Nabi Ismāʿīl . Firman Allah  (Āli ʿImrān:96):

Maksudnya:  “Sesungguhnya  rumah  ibadat  yang  mula-mula

dibina  untuk  manusia (beribadat  kepada  Tuhannya)  ialah

Baitullah di Makkah  yang  berkat dan (dijadikan) petunjuk

hidayah bagi umat manusia.”

Kebenarannya turut disandarkan kepada pengakuan Rasulullah  di

dalam sebuah hadis yang diriwayatkan daripada Abū Dharr al-Ghifārī

(w.32H)  ketika mana beliau bertanyakan Baginda  berkenaan awal-

awal masjid yang didirikan (al-Bukhārī & Muslim):

2

Maksudnya: “Wahai Rasulullah , apakah masjid yang pertama

dijadikan di muka bumi ini? Baginda  bersabda: Masjid al-

Haram, kemudian aku bertanya lagi, selepas itu wahai Rasulullah?

Baginda  bersabda: Masjid al-Aqsa, aku bertanya lagi: Berapa

jarak (tempoh pembinaan) antara keduanya? Baginda  bersabda:

Empat puluh tahun. Kemudian, sekiranya kewajipan solat telah

sampai kepadamu, maka hendaklah engkau melakukannya [di

mana engkau berada], kerana sesungguhnya kelebihan ada di

situ.”

Perkembangan pembinaannya tidak terhenti sekadar dengan terdirinya

Baitullah al-Haram, bahkan terus berkembang dan menjadi paksi utama

dalam penyebaran dakwah Islam.

Peranan masjid pada zaman Rasulullah  bermula seawal

pembinaan Masjid Qubāʾ pada tahun 622 Masihi, iaitu tahun pertama

Hijrah. Pembinaan ini berasaskan kepada perancangan yang dibuat oleh

Rasulullah  dan perundingan berserta para sahabat  dan penduduk

Qubāʾ. Masjid ini telah dibangunkan secara kolektif di mana Rasulullah

 sendiri turut serta mengangkat batu-bata dengan dibantu oleh

golongan Muhājirīn dan Anṣār.

Pembinaan Masid Qubāʾ kemudiannya diikuti dengan pembinaan

Masjid al-Nabawi di kota Madinah dan beberapa buah masjid yang lain

berikutan dengan perkembangan Islam dan jumlah umat Islam yang

semakin bertambah. Selain daripada masjid yang dibina atas inisiatif

Rasulullah  sendiri, terdapat juga beberapa buah masjid yang dibina

oleh beberapa puak dan kabilah tertentu dengan kebenaran Baginda .

3

Perkembangan masjid ini tidak hanya tertumpu kepada usaha

menambah angka bilangan masjid yang sedia ada iaitu Baitullah/Masjid

al-Haram, Masjid al-Aqsa dan Masjid Nabawi. Tetapi usaha ke arah

penambahbaikan dan membesarkannya turut menjadi tumpuan utama.

Tambahan lagi di ketika mana umat Islam semakin hari semakin

bertambah. Keluasan yang sempit memerlukan pertambahan ruang bagi

memboleh bilangan umat yang ramai dimuatkan di dalamnya.

Bagi maksud tersebut, tidak terkecuali dua buah masjid utama

yang diperkatakan di sini iaitu Masjid al-Haram dan Masjid Nabawi.

Kedua-dua masjid ini turut mengalami proses perubahan dari sudut

binaannya dengan tujuan memenuhi keperluan umat semasa yang

semakin bertambah angkanya. Ibnu al-Jawzī (w.597H) menyatakan:

“Sesungguhnya Masjid al-Haram itu kecil sahaja, tidak

mempunyai dinding yang menutupi. Ia hanya dikelilingi dengan

rumah-rumah di sekitarnya. Di antara rumah-rumah tersebut

terdapatnya pintu-pintu yang membolehkan manusia masuk ke

dalamnya. Setelah ianya menjadi semakin sempit disebabkan

bertambahnya manusia, maka Saidina ʿUmar (w.23H)  telah

membeli rumah-rumah di kelilingnya dan kemudian merobohnya

serta membina dinding-dinding rendah di sekelilingnya. Proses

penambahbaikannya turut diteruskan oleh para sahabat lain

seperti ʿUthmān bin ʿAffān , ʿAbdullāh bin Zubayr  dan

khalifah- khalifah Islam seterusnya”

Begitu juga dengan Masjid Nabawi yang turut mengalami proses yang

sama. Ia seperti yang diriwayatkan daripada ʿAbdullāh Ibnu ʿUmar

(al-Bukhārī):

4

Maksudnya: “Sesungguhnya masjid (Nabawi) pada zaman Nabi 

dibina dengan batu-bata, bumbungnya daripada pelepah tamar

dan tiangnya dari pohon tamar”.

Keadaan dan kedudukan Masjid Nabawi berkekalan seperti bentuk

asalnya sehingga ke pemerintahan Saidina ʿUmar . Saidina Abu Bakar

 tidak melakukan sebarang penambahan ke atas Masjid Nabawi,

begitu juga Saidina ʿUmar  kecuali beliau melakukan penggantian

tiang-tiang lama, itu pun masih mengekalkan penggunaan bahan yang

digunakan oleh Nabi  iaitu pohon-pohon tamar.

Pertambahan yang ketara ke atas Masjid Nabawi mula dilihat

dilakukan di era pemerintahan Saidina ʿUthmān . Beliau bukan sahaja

menggantikan dinding bata dan tiang tamar dengan batu-bata yang

diukir indah, bahkan melakukan penambahan keluasan Masjid Nabawi.

Keluasan asal Masjid Nabawi hanya dalam lingkungan enam puluh (60)

ke tujuh puluh (70) hasta, pertambahan yang dibuat menjangkau

sehingga seratus enam puluh (160) hasta panjang dan lebar seluas

seratus lima puluh (150) hasta. Penambahbaikan kedua-dua masjid ini

berterusan daripada satu generasi kepada generasi seterusnya

sehinggalah ke hari ini. Perluasan kawasan demi perluasan dilakukan,

begitu juga dengan seni bina yang dihiasi ukiran indah bagi

membolehkan umat Islam melakukan ibadat di dalamnya serta

memberikan keselesaan yang sempurna dalam beribadah kepada Allah

.

5

Sebagai utusan Allah  yang berperanan mendidik manusia menuju

kepada Allah , Rasulullah  telah melaksanakan amanah yang

diberikan kepada Baginda  dan menjadikan masjid sebagai pusat

aktiviti keagamaan yang tidak hanya tertumpu kepada soal ibadat

sahaja, bahkan turut  merangkumi pelbagai urusan kehidupan seharian

lain. Seperti mana Baginda  mengadakan mesyuarat di Masjid Qubāʾ

bersama beberapa sahabat Baginda  setelah masjid tersebut selesai

didirikan .

Selain itu, Baginda  juga telah menjadikan masjid sebagai

tempat percambahan fikiran, keilmuan dan perbentukan masyarakat

Islam. Baginda  menyampaikan ilmu dan wahyu yang diterima kepada

para sahabat . Baginda  juga memberikan nasihat dan panduan

kepada mereka dalam persoalan yang mencakupi kehidupan umat Islam

seperti dalam perkara Islam, Iman dan Ihsan, cara perbentukan

peribadi, pembersihan hati, peraturan berkeluarga, berumahtangga,

berpolitik, berjual beli,  ketenteraan dan sebagainya yang diperlukan

umtuk kesempurnaan hidup setiap Muslim secara individu,

bermasyarakat dan bernegara. Sewaktu di Mekah, Baginda 

menjadikan Masjid al-Haram sebagai tempat penyebaran Islam pada

musim haji dan masa-masa lain.

Dalam usaha untuk mengukuhkan ajaran Islam di kalangan

pengikutnya terutama kepada mereka yang baru memeluk Islam,

Rasulullah  melaksanakan program khas dalam bentuk “Tafaqquh fī

al-Dīn”, khususnya di Masjid al-Nabawi di Madinah. Baginda  sendiri

bertindak sebagai guru yang utama kepada mereka. Mereka sentiasa

mendampingi Rasulullah  untuk mempelajari asas-asas Islam pada

waktu siang dan malam. Sementara mereka yang bekerja dalam bidang

6

pertanian, perniagaan dan perdagangan mempelajari Islam bersama

Rasulullah  ketika masa lapang.

Secara umumnya, peranan masjid di zaman Rasulullah  boleh

diringkaskan kepada enam (6) peranan yang utama seperti yang akan

dibincangkan di bawah.

Peranan utama masjid sebagai pusat ibadat umat Islam adalah sangat

jelas. Pembinaan masjid bertujuan untuk membolehkan umat Islam

melakukan amal ibadah di dalamnya dengan mengingati Allah ,

mendirikan solat, memuji Allah  dan melakukan pelbagai amal ibadah

lain. Firman Allah  yang bermaksud (Al-Nūr:36):

Pusat Ibadat

Pusat
Pendidikan

Pusat
Pertahanan

dan
Ketenteraan

Pusat Ekonomi
dan Kebajikan

Pusat
Pentadbiran

Pusat
Perundangan

7

Maksudnya: “(Nur hidayah petunjuk Allah itu bersinar dengan

nyata terutama sekalian) di rumah- rumah ibadat yang

diperintahkan Allah supaya dimuliakan keadaannya dan disebut

serta diperingati nama Allah padanya di situ juga dikerjakan

ibadat mensuci dan memuji Allah pagi dan petang”.

Peranannya sebagai pusat ibadat turut ditegaskan oleh Rasulullah  di

dalam sebuah hadis berkenaan teguran Baginda  terhadap perbuatan

seorang arab badwi yang telah membuang air kecil di satu sudut di

dalam Masjid Nabawi. Rasulullah  bersabda (Muslim):

Maksudnya: “Sesungguhnya masjid ini bukanlah untuk

dicemarinya dengan air kencing dan kotoran, tetapi untuk

mengingati Allah , sembahyang dan membaca al-Quran”.

Demi memastikan kemajuan tamadun Islam, penguasaan ilmu

pengetahuan merupakan antara faktor penting. Dalam mewujudkan

masyarakat yang hebat serta berilmu, Islam begitu menitikberatkan

pengajian dan pendidikan. Dalam konteks ini, Rasulullah  turut

menjadikan masjid sebagai medium untuk Baginda  menyampaikan

ajaran Islam serta wahyu Ilahi. Sejarah pendidikan Islam telah

membuktikan bahawa masjid mempunyai pertalian yang erat dengan

ilmu. Masjid sebagai tempat perhimpunan untuk Rasulullah 

menyampaikan wahyu Allah .

Para sahabat Rasulullah  yang mendengar wahyu dan hadis

daripada Rasulullah  di masjid menyampaikan kepada sahabat lain

yang tidak berkesempatan untuk menghadiri majlis ilmu bersama

8

dengan Baginda . Para sahabat  juga mengajarkan ahli keluarga

mereka dengan apa yang telah mereka pelajari daripada Rasulullah  di

dalam majlis-majlis ilmu bersama Baginda . Dengan ini, pertalian ilmu

yang bermula di masjid dapat terus disampaikan kepada masyarakat

dengan berkesan.

Pada awal era Islam, fungsi masjid tidak hanya tertumpu kepada aspek

perbentukan rohani, tetapi turut berfungsi meningkatkan kemahiran

jasmani. Di mana, masjid juga merupakan gelanggang tentera muslimin

menjalani latihan ilmu pertempuran dan peperangan. Ianya telah

disaksikan sendiri oleh Ummu al-Muʾminīn, Saidatina ʿĀʾishah

bersama-sama Rasulullah  yang telah melindunginya di belakang bahu

Baginda  ketika menyaksikan orang Habshah bermain alatan perang

dan perisai pada hari perayaan.

Selain itu, kebanyakan sahabat  melakukan kerja menyediakan

busur dan anak panah mereka di Masjid Nabawi. Masjid juga

merupakan tempat untuk merawat perajurit yang tercedera dan luka di

dalam peperangan. Rasulullah  sendiri pernah menyuruh supaya

didirikan sebuah khemah di tepi masjid dan urusan rawatan diserahkan

kepada ṣaḥabiyyah Rufaydah al-Aslamiyyah1  bagi membalut luka

orang Islam.

1 Beliau adalah Saidatina Rufaydah binti Saʿd, qīl: Kuʿaybah binti Saʿd al-

Aslamiyyah . Beliau dianggap sebagai doktor atau jururawat wanita yang

pertama di dalam Islam. Beliau dilahirkan di Madinah al-Munawwarah, daripada
kabilah Aslam. Beliau menetap di Madinah sehinggalah kedatangan/hijrah
Rasulullah  ke Madinah. Beliau kemudiannya memeluk Islam dan memberi

bayʿah ketaatan kepada Baginda . Peranannya sebagai doktor wanita mula

9

Masjid berfungsi sebagai tempat yang menaungi usaha ekonomi dan

kebajikan untuk umat Islam. Sejarah Islam telah membuktikan masjid

telah dijadikan tempat menyimpan khazanah kewangan negara,

baitulmal dan tabung kewangan lain. Pada  zaman Saidina ʿUmar al-

Khaṭṭāb , diwujudkan khazanah al-Khaabah. Sejarah pernah

membuktikan Masjid al-Umawī di Damsyik pernah dijadikan pusat

Baitulmal. Sementara masjid-masjid di Baghdad diwujudkan dewan-

dewan al-Birr wa al-Ṣadaqah (Kebajikan dan Sedekah). Masjid juga

berfungsi sebagai tempat untuk bermesyuarat dan mentadbir urusan

kebajikan seperti pengurusan jenazah, nikah kahwin dan seumpamanya.

Rasulullah  juga menjadikan masjid sebagai tempat menguruskan hal

ehwal pemerintahan dan pentadbiran negara seperti menjalankan kerja-

kerja perhubungan awam, menulis surat-surat, memilih pendakwah,

wakil dan utusan dari kalangan sahabat  untuk dihantar kepada ketua-

ketua kabilah di Semenanjung Tanah Arab serta kepada raja-raja di luar

Tanah Arab bagi meneruskan usaha dakwah Islam. Melalui masjid juga,

Rasulullah  mengeluarkan arahan kepada gabenor-gabenor di wilayah

Islam dalam urusan pungutan zakat dan mengatur strategi peperangan

bagi menghadapi dan memenanginya.

menonjol ketika perang Khandaq, apabila sebuah khemah dibina untuknya di

Masjid Nabawi bagi tujuan merawat para sahabat  yang cedera.

10

Pada zaman Rasulullah  juga, masjid juga dijadikan sebagai tempat

menyelesaikan kes-kes perundangan seperti dengan mengadakan

perbicaraan, menyelesaikan persengketaan, memutuskan tuntutan dan

pelbagai isu lain yang timbul.

  

Kewujudan institusi masjid dilihat melalui perkembangan yang sejajar

bersesuaian dengan perkembangan tempat dan masa umat Islam.

Pembinaannya turut mengalami perubahan bersesuaian dengan

peredaran zaman moden yang tidak hanya kekal dalam bentuk

pembinaan lama. Seni bina masjid juga telah berkembang sejajar

dengan kemajuan ilmu dan teknologi umat Islam. Bahkan, penyerapan

budaya-budaya tempatan umat Islam terhadap aspek fizikal masjid juga

dilihat sebagai lambang kebolehupayaan masjid meraikan kepelbagaian

yang terdapat di dalam umat Islam itu sendiri.

Satu perkara penting yang perlu diperhatikan ialah kedudukan Masjid

Nabawi yang dibina bersebelahan dengan rumah Baginda Rasulullah .

Sebahagian para ulama’ menyatakan bahawa kedudukan yang dekat di

antara Masjid Nabawi dan rumah Rasulullah  sebagai pemimpin

utama umat Islam mengandungi hikmah yang sangat besar. Ini

memudahkan untuk seseorang pemimpin Islam itu menjadi teladan

dalam mengimarahkan masjid serta memudahkan masyarakat awam

untuk bertemu dengan Baginda  pada setiap waktu solat. Ini dapat

merapatkan jurang di antara pemimpin dan masyarakatnya.

Oleh itu, perancangan bandar dan penempatan menurut

perspektif Islam perlu mengambil kira kedudukan masjid dan rumah

11

atau pejabat para pemimpin Islam agar kedua-duanya berdekatan.

Kedudukan Jabatan Perdana Menteri dan Masjid Putrajaya yang

bersebelahan sepertimana yang dapat dilihat pada hari ini merupakan

manifestasi yang baik bagi perancangan perbandaran menurut Islam.

Masjid merupakan institusi terpenting (al-hayʾah al-ʿulyā) di dalam

masyarakat Islam. Apabila Rasulullah  berhijrah ke Madinah, institusi

yang pertama dibina oleh Baginda  ialah masjid iaitu Masjid Nabawi.

Sebagaimana yang telah dibincangkan sebelum ini, masjid boleh dilihat

sebagai sebuah institusi universal yang memainkan peranan yang

pelbagai. Masjid boleh dilihat sebagai institusi ibadah dan kerohanian,

institusi pendidikan, institusi sosial, institusi pentadbiran atau politik

dan institusi pertahanan atau ketenteraan, serta institusi ekonomi dan

kewangan Islam yang tidak bermotifkan keuntungan.

Pada hari ini, kekuatan dana yang dapat dijana oleh sesebuah

masjid khasnya di kawasan bandar memang agak membanggakan.

Namun begitu, kewujudan dana ini di dalam sistem kewangan dan

ekonomi Islam seolah-seolah tidak diambil kira sebagai sesuatu yang

penting di dalam sistem kewangan dan ekonomi Islam masa kini.

Peranan masjid di dalam mengumpul dana dan menyalurkannya kepada

unit ekonomi yang defisit mempunyai asas di dalam Sunnah Rasulullah

. Jarīr bin ʿAbdullāh al-Bajalī (w.51/54H)  meriwayatkan bahawa

(Muslim):

“Ketika kami sedang berada di sisi Rasulullah   pada waktu

tengahari, maka datanglah satu kaum dalam keadaan tidak

beralas kaki dan tidak cukup pakaian. Mereka memakai penutup

kepala yang terkoyak sambil menggantungkan pedang di badan

mereka, kebanyakan mereka adalah dari [qabilah] Muḍarr.

12

Maka berubah wajah Rasulullah  kerana melihat kesusahan yang

mereka hadapi.  Kemudian, Rasulullah   pun memasuki (rumah)

dan kemudian keluar serta memerintahkan Bilal  untuk

melaungkan azan dan iqamah (Zohor).

Setelah itu, Baginda  (dan para sahabat ) bersolat. Setelah

selesai solat, Baginda  berkhutbah dan membaca ayat al-Quran

(dari Surah al-Nisāʾ: Ayat 1 dan Surah al-Ḥashr: Ayat 18), lalu

bersabda:

Bersedekahlah seseorang itu daripada dinarnya, daripada

dirhamnya, daripada pakaiannya, daripada segantang

gandumnya, daripada segantang tamarnya, (sehingga Baginda 

bersabda) walaupun dengan sebahagian daripada sebiji

tamarnya.”

Akan tetapi orang ramai agak perlahan untuk mula bersedekah.

Lalu datanglah seorang lelaki daripada Ansar dengan satu

kantung yang hampir-hampir tidak mampu dipegang dengan

tapak tangannya. Maka setelah itu, orang ramai pun terus

bersedekah secara berterusan sehingga terkumpulnya dua

longgokan besar pakaian dan makanan dan sehingga aku telah

melihat wajah Rasulullah  berseri-seri seolah-olah bekas yang

bersinar.

Kemudian Baginda  pun bersabda:

13

Barangsiapa yang mencipta (memulakan) di dalam Islam satu

sunnah yang baik, maka dia memperolehi pahalanya dan pahala

orang-orang yang beramal dengan sunnah tersebut selepasnya

tanpa mengurangkan sedikit pun daripada pahala-pahala mereka.

Dan barangsiapa mencipta (memulakan)  satu sunnah yang buruk,

maka dia memperolehi dosanya dan dosa orang-orang yang

beramal dengan sunnah (yang buruk) tersebut selepasnya tanpa

mengurangkan sedikit pun dosa-dosa mereka.”

Di dalam hadis di atas, peranan masjid sebagai pusat pentadbiran dan

ekonomi yang menyelesaikan masalah ekonomi umat Islam dapat

dilihat dengan jelas. Pemindahan kekayaan atau dana daripada

kelompok yang mempunyai lebihan (surplus) kepada golongan yang

kekurangan (deficit) dilakukan melalui institusi masjid. Namun begitu,

aktiviti perniagaan yang bermotifkan keuntungan adalah ditegah

daripada dilakukan di dalam masjid kerana masjid bukanlah dibina

untuk tujuan berjual-beli di dalamnya. Abū Hurayrah  meriwayatkan

bahawa Rasulullah  bersabda (al-Tirmidhī):

Maknanya: “Apabila kamu melihat seseorang sedang melakukan

jualan atau belian di dalam masjid, maka katakanlah [kepadanya]:

Semoga Allah tidak menguntungkan perniagaan kamu.”

Ini menunjukkan bahawa masjid bukanlah institusi perniagaan yang

bermotifkan keuntungan. Di dalam  sistem ekonomi Islam, masjid

14

dilihat sebagai institusi kewangan dan ekonomi ijtimāʿī yang tidak

bermotifkan keuntungan. Namun begitu, kedudukan masjid pada hari

ini dilihat sebagai sebuah entiti yang mempunyai tanggungjawab dan

beban kewangan. Bagi meneruskan kelangsungan  institusi masjid, ia

perlu mempunyai pendapatan bagi membiayai tanggungjawab dan

beban kewangan yang dipikulnya. Berdasarkan tanggungjawab

kewangan yang dipikul oleh masjid, kerangka pengurusan ekonomi

dan kewangan masjid dilihat sebagai sangat penting dan relevan bagi

memastikan kelangsungan institusi masjid dapat diteruskan. Dengan

pertambahan bilangan masjid di  seluruh Malaysia, kos pengurusan

masjid yang perlu ditanggung oleh pihak Majlis Agama Islam Negeri

(MAIN) adalah semakin tinggi. Oleh kerana itu, pihak pengurusan

masjid perlu memikirkan bentuk-bentuk pendapatan yang dapat dijana

oleh pihak masjid bagi menjamin agar masjid terus dapat

melaksanakan peranan utamanya.

15



Dari sudut bahasa, “masjid” adalah kawasan tempat sujud bagi

seseorang yang sedang bersujud. Dari sudut istilah pula, ia adalah:

1. “Rumah yang didirikan untuk bersolat di dalamnya kerana

Allah  dan ia hanyalah semata-mata bagi-Nya dan bagi tujuan

beribadat kepada-Nya.”

2. “Setiap tempat yang boleh dilakukan ibadat dan sujud kepada

Allah  padanya.”

Ini adalah bersesuaian dengan sabdaan Rasulullah  (al-Bukhārī):

Maksudnya: “Dijadikan bumi ini bagiku sebagai masjid dan suci;

maka mana-mana lelaki daripada umatku yang telah wajib ke

atasnya solat, maka bersolatlah [di mana dia berada].”

Dari sudut uruf pula, “masjid” bermaksud “tempat yang disediakan

untuk solat lima waktu.” Kawasan atau tempat yang hanya didirikan

solat Hari Raya  padanya  tidak dinamakan “masjid”  dari sudut uruf

dan hukum berkaitan masjid tidak terpakai padanya. Begitu dengan

sekolah dan ribāṭ, kedua-duanya tidak dianggap sebagai masjid dari

sudut uruf kerana kedua-duanya mempunyai tujuan  yang berbeza

selain daripada mendirikan solat.

16

Imam al-Māwardī (2000) membahagikan  masjid kepada d u a  ( 2)

kategori [berdasarkan hak pemilikan] di dalam kitabnya – al-Aḥkām al-

Sulṭāniyyah, iaitu:

1 Masājid

Sulṭāniyyah

Masjid yang didirikan oleh sultan atau

kerajaan

2 Masājid ʿĀmmah Masjid umum yang didirikan dengan harta

persendirian bukan kerajaan

Sebahagian kitab fiqh membahagikan masjid kepada dua kategori, iaitu:

1 Masjid Jāmiʿ Masjid yang didirikan solat Jumaat di
dalamnya

2 Masjid ghayr

Jāmiʿ
Masjid biasa yang tidak didirikan solat
Jumaat di dalamnya

Hakikat ini telah pun ada di zaman Rasulullah  dan Khulafāʾ al-

Rāshidīn. Pada waktu itu, terdapat  tujuh (7) atau sembilan (9) buah

masjid di Madinah, namun solat Jumaat hanya didirikan di sebuah

masjid sahaja, iaitu Masjid Nabawi.

Sebahagian fuqaha’ pula membahagikan  masjid berdasarkan

jumlah solat berjema’ah yang didirikan di dalamnya kepada dua (2)

kategori:

1 Masjid Jamāʿah Masjid yang didirikan l i m a  ( 5) solat fardu
secara berjema’ah di dalamya

2 Masjid ghayr

Jamāʿah

Masjid yang didirikan solat berjemaah di
dalamnya kurang dari lima (5) kali waktu
solat fardu

17

Masjid adalah bahagian muka bumi yang paling dicintai oleh Allah

. Membina masjid  bagi  memenuhi  keperluan  di  kawasan  tempat

tinggal sama ada bandar  atau kampung adalah wajib  dan fardu

kifayah. Di sana terdapat banyak hadis Rasulullah  yang

menggalakkan pembinaan masjid, memuliakannya, menghormatinya,

mewangikannya  dan membersihkannya.  Saidina ʿUthmān  

meriwayatkan bahawa Rasulullah  bersabda (al-Tirmidhī):

Maksudnya: “Barangsiapa yang membina masjid semata-mata

mencari keredaan Allah, maka Allah akan membina baginya

mahligai seumpamanya di syurga.”

Berkenaan dengan menjaga kemuliaan masjid, Wāthilah bin Al-Asqaʿ

al-Laythī  (w.83/85H) meriwayatkan bahawa Rasulullah  bersabda

(Ibnu Mājah):

Maknanya: “Hindarilah masjid-masjid kamu daripada kanak-

kanak kamu, orang-orang gila  kamu,   urusan  jual-beli  kamu,

pertelingkahan  kamu,  mengangkat  suara  kamu (padanya),

mendirikan  hukum  hudud  kamu,  dan  hunusan  pedang-pedang

kamu. Dan sediakanlah di handapan  pintu-pintunya  tempat-

tempat bersuci dan wangikanlah ia pada hari-hari Jumaat.”

18

Umat Islam juga digalakkan melazimi masjid dan meluangkan waktu di

dalamnya dengan tujuan memakmurkan dan menghidupkan masjid

dengan amalan-amalan khususnya berkaitan  dengan solat. Abū al-

Dardāʾ  (w.32H) berkata kepada anaknya:

“Wahai anak, hendaklah  engkau jadikan  masjid  itu  rumahmu,

sesungguhnya  aku mendengar Rasulullah  bersabda (Ibnu Abī

Shaybah):

Maknanya: “Masjid-masjid adalah rumah-rumah orang yang

bertaqwa, dan barangsiapa yang menjadikan masjid sebagai

rumahnya, Allah  menjamin baginya dengan ruh, rahmat dan

melepasi titian sirat ke syurga.”

Pihak pengurusan masjid wajib mengetahui dan mempelajari hukum

Shariat berkaitan dengan masjid agar dapat mengelakkan sesuatu yang

menyalahi Shariat dilakukan di dalamnya dan seterusnya memelihara

kehormatan masjid serta memaksimumkan peranan dan fungsinya.

Secara umumnya, pihak pengurusan masjid dan masyarakat umat Islam

di Malaysia berpegang dengan mazhab Shafie sebagai  sumber  rujukan

hukum. Berikut adalah beberapa hukum-hukum fiqh berkaitan dengan

masjid:

Para fuqahaʾ berselisih pendapat berkenaan keharusan mendirikan solat

jenazah di dalam masjid. Ulama’ mazhab Shafie dan Hanbali

19

mengharuskannya, manakala ulama’ mazhab Hanafi dan Maliki

berpandangan bahawa perkara tersebut adalah makruh. Bahkan,

pendapat  muktamad  di  dalam  mazhab  Shafie  ialah  solat  jenazah

disunatkan  untuk dilakukan di dalam masjid. Ulama’ mazhab Hanbali

pula mengharuskan solat jenazah di dalam masjid dengan syarat

selamat daripada berlaku pencemaran, sekiranya ia tidak dapat

dipastikan, maka hukumnya adalah makruh.

Majoriti fuqahaʾ berpendapat bahawa sunat dilakukan akad nikah di

dalam masjid kerana keberkatan bumi masjid serta dapat dimasyhurkan

akad nikah dengan mudah. Ini adalah berdasarkan riwayat Saidatina

ʿĀʾishah  yang menyatakan bahawa Rasulullah  bersabda (al-

Tirmidhī):

Maksudnya: “Iklankanlah pernikahan ini dan lakukanlah ia di

masjid-masjid serta pukullah walaupun dengan kompang.”

Di sisi mazhab Maliki, akad nikah di dalam masjid hanyalah melibatkan

lafaz ijab dan qabul tanpa pernyataan syarat-syarat atau mengangkat

suara atau memperbanyakkan kata-kata. Sekiranya, perkara-perkara

tersebut dilakukan, maka ia adalah makruh. Ulama’ mazhab Hanafi

pula berpendapat bahawa mengadakan majlis perkahwinan di masjid

adalah tidak makruh selagimana ia tidak  melibatkan perkara-perkara

yang merosakkan amalan agama. Sekiranya, perkara tersebut berlaku,

maka ia adalah makruh.

20

Mazhab Shafie berpendapat bahawa makruh melakukan jual beli di

dalam masjid berdasarkan riwayat Abū Hurayrah  bahawa Rasulullah

 bersabda (al-Tirmidhī):

Maksudnya: “Sekiranya kamu melihat seseorang yang menjual

atau membeli (sesuatu) di dalam masjid, maka katakanlah:

“Semoga Allah tidak menguntungkan perniagaan kamu.”

Ulama’ mazhab Hanafi dan Hanbali berpendapat bahawa hukum

makruh berjual beli di dalam masjid  hanyalah bagi orang yang tidak

beriktikaf di dalam masjid. Bagi mereka yang beriktikaf di dalam masjid,

tidak mengapa bagi mereka untuk berjual beli di dalam masjid  bagi

keperluan mereka tanpa membawa barang jualan tersebut ke masjid.

Sekiranya, barang jualan tersebut di bawa ke masjid untuk jual beli

dilakukan, maka hukumnya adalah makruh kerana masjid adalah

tempat yang sepatutnya tidak berkait dengan hak-hak dan tuntutan

manusia.

Mazhab Maliki juga berpendapat bahawa makruh bagi urusan

jual-beli dilakukan di dalam masjid sekiranya barang jualan dizahirkan

dan dipamerkan di masjid. Namun begitu, sekiranya terdapat pihak

yang mengangkat suara bagi tujuan jualan di dalam masjid dan barang

tersebut diletakkan di dalam masjid serta orang yang ingin membeli

boleh melihatnya dan menawarkan harga yang dikehendaki kepada

pemiliknya, maka hukumnya adalah haram kerana perkara tersebut

menjadikan masjid seumpama pasar. Sekiranya dilakukan lafaz ijab dan

qabul semata-mata, maka ia tidak mengapa.

21

Ulama’ mazhab Shafie berpendapat bahawa orang bukan Islam boleh

memasuki masjid selain daripada Masjidil Haram dengan izin orang

Islam. Orang bukan Islam tidak boleh memasuki masjid tanpa keizinan

orang Islam mengikut pendapat sahih di dalam mazhab. Sekiranya

seseorang bukan Islam itu masuk ke dalam masjid tanpa keizinan, maka

dia boleh dihukum takzir (denda) sekiranya dia mengetahui bahawa dia

perlu mendapatkan keizinan untuk tujuan tersebut.

Mazhab Hanafi berpendapat bahawa tidak mengapa orang bukan

Muslim yang dhimmī memasuki Masjidil Haram dan lain-lain masjid

kerana Rasulullah  pernah meletakkan rombongan dari Thaqīf di

dalam masjid sedangkan mereka itu golongan kafir.

Mazhab Maliki pula berpendapat bahawa orang bukan Islam

walaupun dhimmī adalah tidak diharuskan masuk ke masjid walaupun

diizinkan oleh seorang Muslim melainkan sekiranya ada keperluan

darurat yang memerlukan mereka memasuki masjid seperti membuat

binaan. Tanpa ada keperluan darurat, seorang dhimmī tidak dibenarkan

memasuki masjid.

Ulama’ mazhab Hanbali mempunyai dua pandangan berkenaan

isu ini. Pertama, seorang dhimmī tidak dibenarkan memasuki mana-

mana masjid di luar kawasan haram Mekah tanpa izin umat Islam.

Pendapat yang kedua ialah seorang dhimmī boleh memasuki mana-

mana masjid di luar kawasan haram Mekah.

Majoriti ulama’ termasuk mazhab Shafie berpendapat bahawa tidak

mengapa masjid dikunci pada selain waktu solat dengan tujuan

22

memeliharanya dan menjaga barang- barang yang terdapat di dalamnya,

atau dengan tujuan mengelakkan dinding masjid yang bersebelahan

dengan rumah-rumah orang lain ditebuk untuk tujuan pencurian.

Ulama’ mazhab Hanafi pula berpendapat bahawa mengunci masjid

adalah makruh taḥrīmī kerana ia menyerupai perbuatan menghalang

daripada solat. Dan perbuatan menghalang orang daripada melakukan

solat adalah haram dengan nas al-Quran berikut (Al-Baqarah:114):

Maksudnya: “Dan siapakah yang lebih zalim daripada mereka

yang menghalang masjid-masjid Allah daripada disebut nama-

Nya di dalamnya serta berusaha untuk menghancurkannya...”.

23



Perkembangan institusi masjid di Malaysia adalah seiring dengan

perkembangan agama Islam di Malaysia yang dahulunya dikenali

sebagai Tanah Melayu dan Malaya. Para sejarawan berbeza pendapat

tentang tarikh yang tepat agama Islam mula diperkenalkan di tanah

Melayu. Namun banyak yang berpendapat bahawa penyebaran agama

Islam di Tanah Melayu dikatakan berlaku pada kurun ke-15 iaitu

sewaktu zaman kegemilangan Kesultanan Melayu Melaka.

Institusi masjid yang merupakan lambang dan syiar agama Islam

telah turut berkembang pesat didirikan di kawasan-kawasan

penempatan penduduk bagi memudahkan umat Islam menunaikan

ibadat seharian dan juga tempat mereka mendalami ilmu-ilmu agama.

Memandangkan masjid adalah juga termasuk sebagai aset wakaf, kajian

mengenai latar belakang institusi masjid di Malaysia perlulah juga

melihat kepada perkembangan amalan wakaf di kalangan masyarakat

Melayu Islam sejak dari dulu sehinggalah masa kini. Terdapat tiga

masjid yang dianggap di antara aset wakaf terawal yang dibina iaitu

Masjid Kg. Hulu di Melaka, Masjid Sultan Abu Bakar di Johor dan

Masjid Kg. Laut di Kelantan. Masjid Kg. Hulu telah dibina pada tahun

1728, Masjid Kg. Laut pula dibina sekitar 1730-an, manakala Masjid

Sultan Abu bakar pula siap dibina pada tahun 1900. Walaupun telah

berlalu ratusan tahun, dengan sedikit penambaikan ketiga-tiga masjid

tersebut masih tersergam indah digunakan oleh jemaah masjid.

24

Selepas kemerdekaan, pentadbiran dan pengurusan masjid serta

pentadbiran harta wakaf di Malaysia mengalami transformasi yang

menyumbang kepada pengurusan yang lebih efisien dan sistematik.

Bersesuaian dengan ketetapan Jadual Kesembilan (Senarai Negeri)

Perlembagaan Persekutuan Malaysia, semua perkara yang bersangkutan

dengan hal ehwal wakaf termasuklah institusi masjid adalah terletak di

bawah bidang kuasa Majlis Agama Islam Negeri (MAIN). Sebagai

pemegang amanah tunggal harta wakaf, MAIN mempunyai kuasa dari

sudut perundangan untuk memantau segala aktiviti berkaitan wakaf di

negeri masing-masing.

Dari sudut perundangan, pentadbiran dan pengurusan masjid di

Malaysia adalah tertakluk di bawah bidang kuasa kerajaan negeri

melalui Majlis Agama Islam Negeri (MAIN) sebagaimana yang telah

diperuntukkan oleh Perlembagaan Persekutuan. Peruntukan ini adalah

merupakan tapak asas dan amanah yang dipikul oleh kerajaan negeri

melalui MAIN untuk menguruskan hal ehwal masjid di Malaysia.

Perlembagaan Persekutuan Malaysia telah memperuntukkan bahawa

Agama Islam, undang-undang Islam dan Adat Resam Melayu adalah

diletakkan di bawah bidang kuasa kerajaan-kerajaan negeri. Agama

Islam sepertimana yang disebut di dalam Artikel 152 Perlembagaan

Persekutuan secara eksklusif merupakan agama bagi Persekutuan

Malaysia manakala agama-agama lain boleh dianuti dan diamalkan.

Namun begitu, dari aspek pengurusan dan pentadbiran, hal ehwal yang

bersangkutan dengan agama Islam adalah tertakluk di bawah bidang

kuasa kerajaan-kerajaan negeri melalui Majlis Agama Islam Negeri

(MAIN).

25

Institusi masjid yang merupakan tempat suci bagi umat Islam

untuk melakukan ibadat seharian secara langsung tertakluk kepada

bidang kuasa kerajaan negeri. Perenggan 1 dalam senarai 2 – Senarai

Negeri Jadual Ke-9, Perlembagaan berbunyi seperti berikut:

“Hukum syarak dan undang-undang diri.termasuk hukum

syarak yang berhubung dengan.masjid atau mana-mana tempat

sembahyang awam untuk orang Islam,...”.

Peruntukan ini memberi kuasa kepada pentadbiran kerajaan negeri

untuk mentadbir, mengurus dan memantau perkara-perkara yang

berkaitan dengan aktiviti dan pengimarahan masjid. MAIN telah

dipertanggungjawabkan di peringkat negeri untuk mentadbir, mengurus

dan memantau segala aktiviti-aktiviti yang berkaitan dengan masjid di

negeri masing-masing.

26

Sepertimana yang ditunjukkan oleh Gambarajah 2, struktur pengurusan

dan pentadbiran masjid di Malaysia boleh dibahagikan kepada empat

lapisan utama diketuai oleh Sultan atau Yang Dipertua Negeri bagi

negeri-negeri lain dan Yang Di Pertuan Agong bagi Wilayah

Persekutuan. Seterusnya pihak Majlis Agama Islam Negeri (MAIN) atau

Wilayah adalah merupakan pihak yang mempunyai kuasa penuh untuk

mentadbir dan menguruskan hal-ehwal masjid bagi negeri-negeri dan

wilayah persekutuan. Terdapat enakmen-enakmen yang digubal di

peringkat negeri yang secara jelas menyatakan peranan dan

tanggungjawab MAIN memantau segala aktiviti masjid.

Bagi memastikan kelicinan pentadbiran masjid di  negeri-negeri,

MAIN telah menubuhkan Jabatan Agama Islam Negeri atau Pejabat

Agama Islam Negeri yang mana terdapat unit khas yang mengawal selia

masjid-masjid di peringkat negeri dan daerah. Jawatankuasa

pengurusan masjid pula terletak di hierarki yang paling bawah terdiri

daripada ahli kariah masjid yang dilantik untuk mengurus dan

mentadbir masjid-masjid di bawah pemantauan MAIN.

Di Malaysia, selain menduduki strata yang paling tinggi di dalam

pentadbiran negeri- negeri, institusi Kesultanan dan Yang Dipertua

Negeri juga mempunyai kuasa eksklusif sebagai ketua agama Islam bagi

negeri-negeri. Terdapat sembilan negeri yang mempunyai institusi

Kesultanan Melayu yang bertindak sebagai ketua negeri seperti Pahang,

Kedah, Kelantan, Terengganu, Negeri Sembilan, Selangor, Perak, Perlis

dan Johor. Manakala Yang Dipertua Negeri bertindak sebagai ketua bagi

negeri-negeri seperti Melaka, Penang, Sabah dan Sarawak. Sebagai

27

ketua negara Malaysia, Yang Di Pertuan Agong adalah juga ketua agama

Islam bagi Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya.

Sebagai ketua agama Islam negeri-negeri, segala enakmen-

enakmen berkaitan dengan agama Islam khususnya perkara berkaitan

hal ehwal masjid hendaklah mendapat perkenan dan kelulusan Sultan/

Yang Dipertua Negeri atau Yang Di Pertuan Agong. Walaupun

peranannya dianggap kecil, institusi ini adalah merupakan tunjang

kepada keutuhan agama Islam dan kesatuan umat Islam di Malaysia

dari diganggu domba oleh anasir-anasir yang tidak bertanggungjawab.

Peruntukan enakmen negeri-negeri telah memberikan kuasa kepada

MAIN sebagai pemegang amanah masjid. Sebagai contoh, Seksyen 72

Enakmen Negeri Sembilan, no. 1/1991 yang dikeluarkan oleh kerajaan

Negeri Sembilan telah menyatakan peranan Majlis Agama Islam Negeri

sebagai pemegang amanah bagi masjid. Begitu juga enakmen negeri-

negeri lain seperti Perlis, Pahang dan Wilayah Persekutuan yang

menyatakan secara jelas bidang kuasa MAIN terhadap masjid

termasuklah tanah di atas kawasan masjid tersebut serta mana-mana

tanah yang berhubungan dengan masjid dan mendatangkan faedah

kepada masjid.

Selaku pihak  yang berautoriti penuh di dalam pentadbiran

masjid, MAIN telah menggubal undang-undang yang antara lain

mengenakan sekatan pembinaan masjid, penalti bagi kesalahan-

kesalahan berkaitan masjid dan kuasa merobohkan masjid serta isu-isu

berbangkit. Kesemua enakmen yang diwujudkan ini menunjukkan

bahawa MAIN mempunyai kuasa untuk mendakwa mana-mana

individu atau organisasi yang didapati melanggar undang-undang yang

telah ditetapkan. Selain itu, aktiviti-aktiviti yang bertentangan dengan

28

Islam seperti ajaran-ajaran sesat dan menyimpang dari ajaran Islam

yang sebenar dapat dibanteras.

Bagi memastikan kelancaran pengurusan masjid di seluruh negeri,

MAIN telah menubuhkan Jabatan Agama Islam Negeri atau Pejabat

Agama Islam Negeri bagi menyelaras pentadbiran masjid ke seluruh

negeri. Satu unit khas yang dikenali sebagai Unit Pengurusan Masjid

telah dipertanggungjawabkan untuk menyelia, memantau dan

mengurus masjid-masjid yang terletak di kawasan masing-masing. Di

antara tugas-tugas penting unit ini ialah memastikan khutbah Jumaat

dibekalkan kepada masjid-masjid, memantau segala aktiviti-aktiviti

masjid dan bertanggungjawab menyalurkan bantuan kepada mana-

mana masjid yang memerlukan.

Sebagai contoh, Majlis Agama Islam Negeri Johor (MAIJ) telah

menubuhkan Pejabat Tadbir Jabatan Agama Islam Daerah bagi

membantu MAIJ di dalam urusan pentadbiran hal ehwal Islam negeri

termasuklah perkara yang berkaitan dengan pengurusan masjid.

Pengurusan masjid ditadbir oleh Jawatankuasa Masjid yang berperanan

mengawal selia segala aktiviti masjid-masjid di daerah masing-masing.

Jawatankuasa pengurusan masjid adalah organisasi yang terlibat di

dalam segala aktiviti seharian masjid. Kebiasaannya ahli jawatankuasa

masjid terdiri dari ahli kariah masjid yang dilantik secara terus oleh

MAIN atau yang dilantik melalui proses mesyuarat agong masjid yang

diadakan setahun sekali. Pihak jawatankuasa masjid adalah tertakluk di

bawah bidang kuasa Jabatan Agama Islam atau Pejabat Agama Islam

yang memantau segala aktiviti yang dijalankan.Kaedah-kaedah Pegawai

29

Masjid dan Jawatankuasa Kariah (Negeri  Selangor) 1995, (pindaan

1999) dan (pindaan 2001) telah menetapkan peranan dan fungsi

pegawai masjid dan juga jawatankuasa kariah di dalam mentadbir dan

mengurus masjid-masjid di negeri Selangor.

Nazir adalah merupakan pengerusi jawatankuasa masjid yang

bertanggungjawab di dalam pentadbiran dan pengurusan masjid.

Manakala setiausaha dan bendahari masjid adalah di antara ahli

jawatankuasa penting yang membantu pihak nazir menguruskan urusan

harian dan kewangan masjid. Selain itu, beberapa biro boleh ditubuhkan

merangkumi biro ekonomi, pendidikan, kebersihan dan sebagainya yang

bertujuan untuk membantu mengimarahkan masjid melalui aktiviti-

aktiviti yang dirancang seterusnya dilaksanakan.

30

31



Pengurusan ekonomi dan kewangan masjid adalah merupakan salah

satu sistem pengurusan yang menyokong aktiviti-aktiviti (program)

yang dijalankan oleh pihak masjid. Gambarajah 3 menggambarkan

hubungan di antara Sistem Sokongan dan Peranan Utama Masjid.

Jadual 1 pula meletakkan deskripsi ringkas bagi setiap sistem

pengurusan masjid.

32

Program Perancangan dan perlaksanaan aktiviti

Sumber
Manusia

Perlantikan bagi jawatan-jawatan
dalam carta organisasi masjid

Pembangunan
Pembangunan dan penyelenggaraan
masjid

Kewangan
Perakaunan seperti rekod dan laporan
kewangan

Ekonomi
Pengurusan pendapatan dan
perbelanjaan

Pengurusan ekonomi dan kewangan masjid melibatkan dua aspek

utama iaitu pendapatan dan perbelanjaan yang meliputi kaedah-

kaedah untuk memperoleh dana atau aset dan tatacara penyaluran

hasil-hasil yang diperolehi bagi kegunaan masjid.

Gambarjah 4 menggambarkan model pengurusan ekonomi dan

kewangan masjid yang menunjukkan bahawa pendapatan masjid boleh

dijana melalui dua (2) sumber utama iaitu sumber pendapatan yang

33

berbentuk khusus dan am. Dana am adalah bentuk dana yang boleh

dibelanjakan secara umum tanpa tujuan khusus. Dana khusus pula

adalah merujuk kepada dana yang mempunyai tujuan tertentu dan

khusus. Manakala perbelanjaan pula boleh dibahagikan kepada tiga (3)

bahagian iaitu perbelanjaan bagi idārī, ijtimāʿī dan tijārī. Idārī adalah

merujuk kepada perbelanjaan berkaitan pentadbiran masjid, ijtimāʿī

adalah merujuk kepada segala aktiviti masjid yang tidak bermotifkan

keuntungan, manakala tijārī adalah merujuk kepada aktiviti masjid

yang bermotifkan keuntungan bagi menjana pendapatan dan

kelestarian kewangan. Perbincangan terperinci mengenai pendapatan

dan perbelanjaan masjid adalah seperti di bawah.

34

Seperti yang dipaparkan di dalam Gambarajah 5 sebelum ini,

pendapatan khusus masjid diperolehi melalui dana bertujuan tertentu

seperti dana untuk membeli peralatan pembesar suara masjid dan dana

untuk membeli permaidani baru masjid. Dana bertujuan khusus ini

kebiasaannya diadakan di dalam suatu tempoh tertentu bagi

mengumpulkan wang bagi jumlah yang tertentu. Apabila telah sampai

tempoh masa dan jumlah wang yang dikehendaki berjaya dikumpul,

maka tabung terbabit akan ditutup. Khairat kematian pula merujuk

kepada tabungan wang yang dkumpulkan melalui pembayaran yuran

oleh ahli kariah masjid untuk digunakan bagi  perbelanjaan pengurusan

jenazah. Nilai yurannya pula berbeza mengikut kawasan seperti

kawasan bandar mungkin kadarnya lebih sedikit dari kampung kerana

kosnya yang lebih mahal.

Termasuk di dalam kategori pendapatan khusus iaitu peruntukan

khusus yang diperolehi oleh pihak masjid sama ada dari Majlis Agama

Islam Negeri (MAIN), syarikat swasta, institusi korporat dan individu

perseorangan. Kebanyakan Masjid Negeri dan Masjid Daerah misalnya

mendapat geran peruntukan secara langsung dari MAIN. Manakala

terdapat juga masjid yang dibiayai sepenuhnya oleh syarikat swasta

seperti Kumpulan Masjid An-Nur di negeri Johor yang ditadbir dan

diurus oleh Johor Corporation (JCorp) (www.jcorp.com.my).

Sumber pendapatan masjid yang berbentuk umum (sebagai

contoh) terdiri daripada peruntukan umum, sumbangan berkala,

sumbangan tidak berkala dan keuntungan aktiviti tijārī. Peruntukan

umum adalah berupa dana atau tabungan yang tidak khusus kepada

kegunaan-kegunaan tertentu. Pihak masjid bolehlah menggunakan hasil

dana yang dikumpulkan ini untuk tujuan-tujuan yang difikirkan perlu.

Sumbangan berkala pula merangkumi hasil kewangan yang diperolehi

melalui potongan gaji oleh indiividu ahli kariah atau orang

http://www.jcorp.com.my/

35

perseorangan yang lain sama ada bulanan atau tahunan. Di samping itu

sumbangan berkala juga boleh diperolehi melalui program anak angkat

masjid yang melibatkan penyaluran dana oleh syarikat-syarikat swasta

dan korporat kepada masjid-masjid yang dijadikan anak angkat syarikat

terbabit.

Sumbangan tidak berkala boleh didapati daripada tabarru’ atau

derma, wakaf dan hibah. Ianya adalah merupakan sumber dana tradisi

yang diperolehi oleh masjid terutamanya tabung-tabung pada hari

Jumaat, bulan Ramadan dan dua hari raya iaitu Hari Raya Aidilfitri dan

Hari Raya Aidil Adha. Jumlah tabungan yang diperolehi oleh masjid

pada hari Jumaat berbeza mengikut kawasan yang mana kutipan yang

diperolehi oleh masjid-masjid yang terletak di kawasan bandar lebih

tinggi dari masjid-masjid di kampung. Sebagai contohnya terdapat

masjid yang terletak di bandar Kulim yang mempunyai pendapatan yang

melebihi RM10,000 sebulan yang diperolehi daripada tabung  umum

hari Jumaat. Selain menerima bantuan dan sumbangan melalui

tabungan- tabungan yang diwujudkan, terdapat juga pihak pengurusan

masjid yang memperolehi pendapatan melalui hasil sewa aset wakaf

masjid, keuntungan jualan, pulangan pelaburan dan yuran program.

Bagi memastikan perbelanjaan masjid dapat diuruskan secara efektif

dan sistematik, ianya perlulah dikategorikan kepada tiga (3) kategori

iaitu perbelanjaan yang berbentuk idārī, ijtimāʿī dan tijārī.

Perbelanjaan idārī merujuk kepada sumber kewangan yang disalurkan

bagi urusan pengurusan dan pentadbiran masjid yang meliputi

pembayaran bil air dan elektrik, penyelenggaraan masjid seperti

membaiki tandas, pembangunan masjid dan upah atau elaun tertentu

(jika  ada) yang dibayar kepada tukang cuci misalnya. Memandangkan

36

perbelanjaan ini merupakan kategori perbelanjaan yang terpenting,

maka pihak pengurusan masjid perlulah memperuntukkan jumlah

wang tertentu dari dana yang diperolehi bagi menampung segala

perbelanjaan di atas. Kegagalan pihak pengurusan masjid

mendapatkan sumber kewangan yang mencukupi untuk memenuhi

keperluan perbelanjaan idārī akan mendatangkan masalah seperti

talian elektrik diputuskan dan sebagainya.

Perbelanjaan ijtimāʿī pula adalah merupakan wang yang

dibelanjakan bagi menjalankan aktiviti-aktiviti yang mendatangkan

manfaat kepada ahli kariah masjid. Ini dikira sebagai sumbangan

terbesar institusi masjid di dalam membantu meningkatkan kefahaman

Islam kepada masyarakat Islam setempat. Di antara aktiviti yang utama

ialah pendidikan seperti mengadakan kuliah-kuliah maghrib dan  subuh,

ceramah-ceramah umum dan menyediakan perpustakaan bagi

memudahkan masyarakat Islam setempat memperoleh bahan-bahan

bacaan khususnya yang berbentuk keagamaan. Segala kos-kos seperti

bayaran penceramah dan juga jamuan ringan yang disediakan akan

ditanggung oleh pihak masjid. Selain itu, perkara yang termasuk di

dalam perbelanjaan ijtimāʿī adalah seperti penerbitan, bantuan

masyarakat, wakaf aset dan mengadakan majlis sambutan perayaan

Islam seperti sambutan Maulidur Rasul .

Kategori perbelanjaan tijārī ialah dana yang disalurkan bagi

membolehkan pihak pengurusan masjid terlibat di dalam aktivit-aktiviti

yang berorientasikan keuntungan seperti mengadakan koperasi masjid.

Penubuhan koperasi masjid dapat membantu masjid menjalankan

aktiviti-aktiviti seperti kursus-kursus berkala dan tidak berkala serta

dividen keuntungan koperasi boleh digunakan untuk menyediakan

kemudahan masjid, sebagai contohnya membina dewan masjid.

Termasuk juga di dalam perbelanjaan tijārī ialah modal yang

37

digunakan untuk mengadakan program pendidikan, menjalankan

aktiviti pertanian, pelaburan dan jualan. Kesemua aktiviti ini

memerlukan perbelanjaan pendahuluan yang diambil dari dana masjid

dan sekiranya mendapat keuntungan ianya akan dimasukkan ke dalam

dana masjid. Lihat Gambarajah 6 untuk ilustrasi.

38

Terdapat pelbagai cabaran dan masalah yang perlu dihadapi oleh

pihak yang berkuasa bagi mewujudkan pengurusan ekonomi dan

kewangan masjid yang efisien dan sistematik. Di antara masalah utama

yang dihadapi oleh institusi masjid ialah sumber tenaga manusia yang

terhad. Kebanyakan ahli jawatankuasa masjid terutamanya di

kampung-kampung terdiri dari kalangan orang-orang tua dan orang

yang telah berpencen. Mereka mungkin tidak lagi begitu pro-aktif dan

bertenaga seperti orang-orang muda dan mereka yang berada di

pertengahan umur. Di dalam aspek pengurusan ekonomi dan

kewangan masjid pula, terdapat bendahari masjid yang tidak

mempunyai pengetahuan asas perakaunan yang akan menyebabkan

rekod keluar masuk dana masjid tidak terurus dan sistematik. Ini

seterusnya akan menyebabkan dana-dana masjid tidak dapat

disalurkan secara optimum bagi pelaksanaan aktivit-aktiviti yang

bermanfaat kepada ahli kariah masjid.

Selain itu ketiadaan garis panduan Shariah yang jelas tentang

penggunaan dana-dana masjid telah menyebabkan ahli jawatankuasa

masjid tidak dapat melakukan tugas mereka secara teratur. Walaupun

telah terdapat fatwa-fatwa yang dikeluarkan oleh badan-badan fatwa

negeri dan negara, namun ianya tidak disusun di dalam bentuk rujukan

yang boleh dijadikan garis panduan apabila hendak menggunakan

dana-dana masjid. Isu-isu seperti pelaburan dana masjid dan

pemindahan dana sebuah masjid ke masjid yang lain sebagai contohnya,

walaupun telah difatwakan tetapi perlulah disusun secara sistematik

bagi kegunaan ahli jawatankuasa masjid membuat keputusan apabila

berhadapan dengan persoalan terbabit.

39

Cabaran pengurusan ekonomi dan kewangan masjid pada masa

kini adalah terarah kepada aspek penjanaan ekonomi masjid dengan

pelaksanaan beberapa strategi yang boleh menambahkan dana-dana

masjid. Di antara strategi yang dicadangkan adalah melalui aktiviti-

aktiviti yang boleh mendatangkan keuntungan seperti mengadakan

koperasi masjid,mengadakan kursus-kursus  berbayar seperti kem solat

dan membangunkan aset produktif masjid seperti mendirikan dewan

masjid untuk disewa. Namun, perlulah juga diberi perhatian bahawa

institusi masjid tidak terlalu cenderung kepada program berbentuk

tijārī ataupun program berbentuk keuntungan sehingga melupakan

peranan terpenting membangunkan masyarakat Islam melalui

program berbentuk ijtimāʿī seperti kelas pengajian ilmu-ilmu agama

dan sebagainya. Justeru, kerjasama semua pihak yang terlibat seperti

MAIN dan ahli kariah setempat amatlah diperlukan bagi

memperkemaskan pengurusan ekonomi dan kewangan masjid

seterusnya mengimarahkan institusi masjid sebagai salah satu lambang

keagungan agama Islam.

40

41



Pengurusan dan pentadbiran masjid di Malaysia adalah terletak di

bawah bidang kuasa Majlis Agama Islam Negeri-Negeri (MAIN).

Manakala pengurusan dan pentadbiran ekonomi dan kewangan masjid-

masjid ditadbir urus oleh ahli jawankuasa masjid di bawah seliaan

MAIN. Terdapat masjid-masjid yang mempunyai sumber ekonomi yang

kukuh yang dijana oleh hasil aset-aset wakaf seperti tanah, bangunan

dan peralatan yang disewakan selain kutipan tabung-tabung khas dan

am seperti tabung hari Jumaat. Namun di dalam menguruskan dana-

dana masjid yang adakalanya mencecah ratusan ribu ringgit, tidak

terdapat garis panduan khas Shariah untuk diikuti oleh pihak

pentadbiran masjid. Ini telah menyebabkan terdapat dana-dana masjid

yang bernilai tinggi beku tidak dijana dengan sebaiknya.

Pengurusan dana masjid adalah merupakan satu bentuk

pengurusan harta amanah yang terdiri daripada harta wakaf, dana

tabarru’ seperti sedekah, khairat kematian2 dan lain-lain. Harta dan

dana ini adalah tertakluk kepada hukum-hukum Shariah yang berkaitan

berdasarkan niat dan akad pihak penyumbang dana dan harta tersebut.

Pihak pengurusan masjid tidak mempunyai kuasa mutlak di dalam

membelanjakan harta dan dana tersebut. Ini adalah kerana pihak

2 Sebahagian kawasan penduduk di Malaysia meletakkan pengurusan khairat
kematian di bawah pengurusan masjid dan sebahagian yang lain pula menjadikan
pengurusan khairat kematian sebagai satu badan pentadbiran yang tersendiri.

42

pentadbiran masjid hanyalah bertindak sebagai pemegang amanah

ataupun nazir yang dilantik untuk menguruskan harta wakaf dan dana

tabarru’ tersebut. Oleh itu, pihak pengurusan masjid perlulah

mempunyai pengetahuan Shariah yang jelas dalam menguruskan

pendapatan dan perbelanjaan sesebuah masjid.

Berdasarkan beberapa temubual penyelidik dengan beberapa pihak

pengurusan masjid yang bukan berlatarbelakangkan pengajian Islam,

mereka menyatakan bahawa salah satu sebab yang menghalang

pengurusan kewangan dan ekonomi masjid yang tersusun ialah

ketiadaan garis panduan berkaitan hukum-hukum Shariah yang benar-

benar jelas di dalam menerangkan tatacara pengurusan pendapatan dan

perbelanjaan dana masjid. Sekiranya masalah yang berlaku tidak

memerlukan penyelesaian segera, pihak masjid boleh merujuk kepada

Jawatankuasa Fatwa Negeri atau Wilayah. Namun begitu, perkara ini

tidak sesuai bagi kes-kes yang memerlukan penyelesaian segera

memandangkan proses pengeluaran fatwa memakan masa agak lama.

Terdapat juga keadaan di mana pihak pengurusan masjid berada di

dalam keadaan yang sukar untuk membuat keputusan segera seperti:

• penggunaan dana masjid untuk pembinaan masjid yang baru

di kawasan lain,

• pemberian sedekah daripada dana masjid kepada pihak luar

yang datang membuat rayuan di kawasan masjid

dan isu-isu lain.

Ketiadaan garis panduan yang jelas dan terperinci menyebabkan

sebahagian pihak pengurusan masjid banyak membuat keputusan

berdasarkan mesyuarat pihak pengurusan masjid sendiri. Adakalanya

keputusan dibuat berdasarkan keputusan individu yang bertugas pada

masa tersebut.

43

Jadual-jadual di bawah adalah merupakan ringkasan dan

pengkategorian fatwa berdasarkan model pengurusan ekonomi dan

kewangan masjid yang telah dicadangkan pada perbincangan topik yang

lepas. Jadual 2 dan 3 mengumpulkan dan mengkategorikan fatwa-fatwa

berkaitan pendapatan masjid yang berbentuk umum dan khusus.

Manakala Jadual 4, 5 dan 6 pula mengumpulkan dan mengkategorikan

fatwa-fatwa berkaitan perbelanjaan masjid berbentuk idārī, ijtimāʿī dan

tijārī.

Di dalam menyediakan jadual-jadual ini, penyelidik merujuk kepada

rujukan-rujukan fatwa dari:

 Johor

 Melaka

 Pulau Pinang

 Kedah

 Brunei

1. Takrif Wang
Masjid/ Surau

Wang masjid/ surau dalam garis
panduan ini merujuk kepada dana
masjid/ surau yang terkumpul hasil
dari pelbagai sumber seperti derma
individu atau organisasi ke dalam
akaun bank atas nama masjid/ surau,
atau derma yang dimasukkan ke dalam
tabung yang disediakan di masjid/
surau, tabung jumaat, wakaf tunai,
pungutan derma sempena hari raya,
tabung bergerak, sumbangan kerajaan,
hasil sewaan dan sebagainya yang
dimasukkan kedalam akaun masjid/

Fatwa
Mufti
Negeri
Melaka

44

surau.

2. Sumber Wang
Masjid/ Surau

Secara umumnya, pendapatan wang
masjid/ surau yang terkumpul
diperolehi daripada sumber-sumber
seperti berikut:

i) Wakaf tunai iaitu wakaf orang ramai
dalam bentuk cek atau wang tunai yang
dimasukkan ke dalam akaun bank atau
tabung wakaf masjid/ surau atau
diserahkan kepada pihak masjid/ surau
yang diamanahkan atau pembelian
tapak masjid/ surau dalam bentuk kaki
persegi oleh pewakaf. Dana wakaf tunai
yang dikumpul kemudiannya ditukar
kepada harta kekal yang akan
dimanfaatkan untuk kebajikan dan
kepentingan masjid/ surau berkenaan
seperti pembelian tapak masjid/ surau,
pembinaan, penyelenggaraan,
membaikpulih, pembesaran dan
sebagainya yang bersangkutan dengan
keperluan masjid/ surau secara
langsung.

ii) Derma khairat atau kebajikan iaitu
derma orang ramai dalam bentuk cek
atau tunai ke dalam akaun bank
masjid/ surau atau tabung yang
disediakan oleh pihak masjid/ surau di
mana kegunaannya adalah umum
meliputi pelbagai aktiviti pengimarahan
masjid/ surau seperti mengadakan
jamuan majlis khatam Al-Qur’an, majlis
meraikan jemaah kariah pergi dan balik
haji, bayaran penceramah, guru agama,
pengurusan dan pentadbiran masjid/
surau dan sebagainya.

iii) Derma aktiviti khusus iaitu derma
orang ramai dalam bentuk cek atau
tunai ke dalam akaun bank atau tabung
masjid/ surau yang diwujudkan secara
khusus untuk membiayai aktiviti

Fatwa
Mufti
Negeri
Melaka

45

tertentu dan dimaklumkan kepada
orang ramai mengenainya seperti
pungutan derma untuk majlis

sambutan Isrāʾ dan Miʿrāj, sambutan

Maulidur Rasul , Ihya’ Ramadan dan
sebagainya di mana wang yang
terkumpul hendaklah dibelanjakan
kepada aktiviti yang ditentukan itu
sahaja.

iv) Sumbangan kerajaan iaitu
sumbangan kewangan oleh pihak
kerajaan yang dimasukkan ke dalam
akaun masjid/ surau tertentu.

v) Sumber-sumber lain iaitu wang
masjid/ surau yang terkumpul hasil
daripada aktiviti jualan, kutipan sewa,
keuntungan pelaburan dan sebagainya
yang diusahakan oleh pihak masjid/
surau.

3. Menyimpan
wang
masjid di bank
konvensional

Tidak sah menyimpan wang
masjid di bank konvensional

Fatwa
Mufti
Negeri
Johor

4. Wang bank
konvensional
(interest)
didermakan
kepada masjid

1. Pihak masj id  t i d a k  b o le h
menerima wang tersebut. Wang tersebut
perlu diserahkan kepada Baitulmal.

2. Fatwa b e r k e n a a n  i n t e r e s t
seperti di atas. Manakala jika bank
memberi peralatan seperti peralatan
hawa dingin bagi kepentingan masjid
maka pihak masjid harus menerimanya.

3. Wang faedah bank (interest)
hendaklah diserahkan kepada
Baitulmal kerana ianya termasuk di
dalam kategori wang yang tidak
bertuan.

Fatwa
Mufti
Negeri
Johor

Fatwa
Mufti
Kerajaan
Brunei

Fatwa
Mufti
Kerajaan
Negeri
Melaka

46

5. Tabung
kebajikan am
di masjid

Ianya  hendaklah digunakan bagi
perkara-perkara yang bersangkutan
dengan sukan, pelajaran dan lain-lain.
Tabung ini hendaklah tidak
bersangkutan dengan masjid atau
diletakkan di dalam masjid.

Fatwa-
Fatwa
Jabatan
Hal
Ehwal
Islam
Pulau
Pinang

4. Memindahkan
wang derma
suatu masjid
ke masjid yang
lain

Tidak harus, kerana niat penderma
menderma untuk masjid itu sahaja,
maka hendaklah ianya dipatuhi.

Fatwa
Mufti
Kerajaan
Brunei

5. Hukum
menggerakkan
tabung derma

Dibolehkan menggerakkkan tabung
derma se lama t id ak  me nggang gu
ahli Jumaat dan eloknya sebelum
khutbah Jumaat.

Fatwa
Mufti
Negeri
Melaka

1. Tabung
kebajikan khas

Ianya hendaklah digunakan untuk
perkara-perkara yang berkaitan
dengan masjid dan juga
kepentingan agama islam seperti
menguruskan mayat, kelas fardu ‘ain
dan lain-lain.

Fatwa
Jabatan
Hal Ehwal
Islam
Pulau
Pinang

2. Kutipan dana
masjid baru
diguna untuk
membina
surau

Kes ini berlaku disebabkan
kerajaan tidak membenarkan
didirikan masjid di kawasan Lahar
Ikan Mati. Maka kutipan dana
t e r b a b i t  boleh digunakan untuk
mendirikan surau di tempat terbabit
supaya tidak terhenti pahala orang
yang berniat berwaqaf wang untuk
mendirikan masjid.

Fatwa
Jabatan
Hal Ehwal
Islam
Pulau
Pinang

3. Tujuan tabung
masjid

Hendaklah dinyatakan    dengan
jelas tujuan tabung-tabung khas
yang diwujudkan dan ke mana wang
terbabit disalurkan seperti derma
Maulid Rasul  dan Khatam

Fatwa
Mufti
Kerajaan
Brunei

47

Qur’an. Sekiranya terdapat lebihan
disimpan untuk sambutan tahun
hadapan.

4. Tabung
khairat
kematian yang
dipungut
bersama-sama
orang Islam
dan bukan
Islam dan
dibahagikan
mengikut
giliran

Harus melakukan demikian dan
sekiranya orang Muslim meninggal
wang khairat akan diberi sebelum
pengkebumian jenazah bagi
meringankan be ba n  w a r i s . Bagi
yang bukan Islam, wang khairat
akan diberi selepas pengkebumian
sebagai pertolongan kemanusiaan.

Fatwa
Mufti
Negeri
Melaka

1 Penggunaan
wang wakaf
tunai yang
dipungut
khusus untuk
pembangunan
masjid.

Wakaf tunai yang dipungut khusus
untuk pembangunan masjid wajiblah
dibelanjakan pada pembangunan
fizikal masjid yang berkenaan seperti
pembelian tapak masjid, membina,
membaikpulih, mengubahsuai,
membesarkan, membeli peralatan,
perkakasan, infrastruktur dan
kemudahan fizikal yang
bersangkutan dengan kepentingan
masjid berkenaan sama ada pada
masa sekarang atau pada masa yang
akan datang.

Fatwa
Mufti
Negeri
Melaka

2. Penggunaan
wang atau aset
yang
diwakafkan
untuk masjid/
surau tertentu.

Wang atau aset yang diwakafkan
untuk masjid/ surau yang tertentu,
maka wajiblah dibelanjakan atau
digunakan untuk manfaat dan
maslahat masjid/ surau yang
ditentukan itu, tidaklah boleh
dibelanjakan, dipindahkan atau
digunakan kepada masjid/ surau lain

Fatwa
Mufti
Negeri
Melaka

48

sebagai menghormati niat pewakaf
berkenaan.

3. Penggunaan
wang derma
yang dipungut
khusus bagi
menjalankan
aktiviti/ majlis
tertentu.

Wang yang didermakan oleh orang
ramai bagi menjalankan aktiviti
tertentu seperti Majlis Bacaan Yasin
dan Tahlil, Majlis Doa Selamat
Pergi/ Balik Haji, Majlis Sambutan
Hari Kebesaran Islam dan
sebagainya wajiblah dibelanjakan
kepada aktiviti yang dikhususkan itu
sahaja.

Fatwa
Mufti
Negeri
Melaka

4. Pengurusan
baki atau
lebihan wang
derma masjid/
surau yang
dipungut khas
bagi
menjalankan
aktiviti/ majlis
tertentu

Baki atau lebihan wang daripada
pungutan derma khas yang dibuat
bagi menjalankan aktiviti/majlis
tertentu bolehlah disimpan dan
dianjakkan derma tersebut kepada
majlis yang serupa di masa akan
datang. Jika hendak dibelanjakan
baki atau lebihan derma tersebut
kepada aktiviti/ majlis yang lain,
wajiblah dihebahkan kepada orang-
orang yang berderma untuk
mendapatkan persetujuan dan
keizinan terlebih dahulu.

Fatwa
Mufti
Negeri
Melaka

5. Penggunaan
wang derma
masjid/ surau
yang diperolehi
atau dipungut
daripada
penderma yang
tidak diketahui
niat atau
tujuannya
dengan jelas.

Jika tidak diketahui niat dan tujuan
orang yang berderma itu dengan
jelas, maka hendaklah dilihat dari
segi adat kebiasaan (‘uruf’) sesebuah
masjid/surau dalam membelanjakan
wang derma itu.

Fatwa
Mufti
Negeri
Melaka

6. Zakat wang
simpanan
masjid

Wang simpanan masjid tidak
dikenakan zakat kerana ia tidak
dimiliki  oleh orang yang tertentu.

Fatwa
Jabatan
Hal Ehwal
Islam
Pulau
Pinang

49

7. Meruntuhkan
masjid yang
buruk dan
mendirikan
masjid yang
baru serta
hukum
perkakasan
masjid boleh
dijual atau
tidak

1. Harus merobohkan masjid yang
dianggap tidak selamat untuk
digunakan. Perkakas-perkakas
masjid yang masih elok perlu
disimpan untuk kegunaan akan
datang. Hanya perkakasan yang
rosak contohnya kayu yang patah
sahaja boleh dijual dan hasilnya
dikembalikan kepada masjid.
Sekiranya terdapat masjid lain yang
berhajat kepada peralatan yang
masih elok itu, maka harus
diserahkan.

2. Tapak masjid yang telah
dirobohkan hendaklah didirikan
masjid yang baru. Peralatan masjid
yang masih elok hendaklah
digunakan pada masjid yang baru.
Manakala peralatan yang rosak
hendaklah dijual dan hasil jualan
diserahkan kepada masjid untuk
kegunaan masjid baru.

3. Harus robohkan masjid yang
telah uzur dan tidak selamat untuk
duigunakan. Perkakasan masjid yang
masih elok tidak boleh digunakan
melainkan untuk dibuat masjid.
Sekiranya tiada keperluan maka
boleh digunakan untuk membuat
surau atau madrasah. Dan sekiranya
tiada berhajat kedua-duanya
diharuskan menjual peralatan masjid
seperti bumbung, dan tiang dan
hasilnya dimasukkan kepada wakaf
masjid.

Fatwa
Mufti
Negeri
Johor

Fatwa
Jabatan
Hal Ehwal
Islam
Pulau
Pinang

Himpunan
Fatwa
Negeri
Kedah
Darul
Aman
(Jabatan
Hal Ehwal
Agama
Islam
Negeri
Kedah)

8. Derma untuk
membaiki
masjid
digunakan
untuk membeli
tikar,
pembesar

Derma ini hanya khusus untuk
membaiki masjid tidak boleh guna
untuk tujuan lain. Sekiranya tidak
terdapat kerosakan ianya disimpan
untuk membaiki kerosakan pada
masa akan datang. Derma baru perlu
diwujudkan untuk membeli tikar

Fatwa
Mufti
Kerajaan
Brunei

50

suara dan
mesin rumput

atau perabot.

1. Menggunakan
wang tabung
masjid bagi
menampung
perbelanjaan
aktiviti- aktiviti
masjid seperti
membayar
penceramah

Harus jika dinyatakan terlebih dulu
tujuan tabung diadakan dan cara
wang tersebut digunakan.

Fatwa
Mufti
Negeri
Melaka

2. Penggunaan
wang derma
khairat orang
ramai untuk
kemaslahatan
jemaah
masjid/ surau.

Wang yang didermakan oleh orang
ramai sebagai khairat /kebajikan
kepada sesebuah masjid/ surau
bolehlah dibelanjakan untuk aktiviti-
aktiviti yang mendatangkan
kemaslahatan ahli jemaah masjid/
surau berkenaan contohnya seperti
bayaran saguhati pensyarah dan
guru yang mengajar di masjid/ surau
itu, mengadakan jamuan, majlis
berbuka puasa untuk ahli jemaah
masjid, surau dan sebagainya.

Fatwa
Mufti
Negeri
Melaka

1. Penggunaan
wang masjid/
surau sebagai
modal
pelaburan
untuk
menjanakan

Harus menggunakan dana masjid/
surau sebgai modal pelaburan dan
perniagaan bagi tujuan menjana
pendapatan tetapi hendaklah
tertakluk kepada syarat-syarat
sepertimana berikut:

Fatwa
Kerajaan
Negeri
Melaka

51

pendapatan

a) Pihak Jawatankuasa masjid/
surau berkenaan dapat memberi
jaminan bertulis wang masjid/ surau
yang dilaburkan atau diperniagakan
hendaklah dikembalikan semula
kepada akaun masjid/ surau
berkenaan untuk dibelanjakan
kepada kemaslahatan masjid/ surau
setelah ditolak kos pengurusan yang
munasabah;

b) Ada jaminan bertulis bahawa
pihak Jawatankuasa masjid/ surau
berkenaan bersedia untuk membayar
balik kesemua jumlah wang masjid/
surau yang dilaburkan atau
diperniagakan itu kepada akaun
masjid/ surau jika berlaku kerugian
dalam pelaburan atau perniagaaan;

c) Ada jaminan bertulis bahawa
wang masjid/ surau yang dijadikan
modal pelaburan itu boleh dicairkan
pada bila-bila masa apabila ada
keperluan mendesak;

d) Pelaburan atau perniagaan
tersebut hendaklah dilakukan
dengan teratur dan ianya mestilah
berlandaskan syariat;

e) Hendaklah dibuat kajian
terperinci berkenaan dengan satu-
satu pelaburan atau perniagaan yang
hendak diusahakan menggunakan
wang masjid/ surau dan perlu
dipastikan ianya terjamis selamat;

f) Pelaburan atau perniagaan
tersebut hendaklah dikendalikan
oleh satu badan ataupun
jawatankuasa khas yang terdiri
daripada mereka yang
berpengalaman dalam bidang
pelaburan dan bersifat amanah; dan

52

g) Hendaklah mendapatkan
kebenaran bertulis atau kelulusan
daripada pihak berkuasa agama
negeri Melaka terlebih dahulu.

2. Berjual beli di
dalam
masjid

Haram3 berjual beli di dalam masjid
sebagaimana hadis “Apabila kamu
melihat sesiapa menjual atau
membeli di dalam masjid,
katakanlah kepadanya: “Allah tidak
akan memberi keuntungan kepada
perniagaan engkau”.

Fatwa
Jabatan
Hal Ehwal
Islam
Pulau
Pinang

3. Membina
masjid baru di
atas tapak
masjid lama
dua tingkat:
tingkat
pertama lot
perniagaan
dan tingkat
kedua ialah
masjid

Tidak  diharuskan kerana kedua-dua
tingkat dianggap masjid dan tidak
boleh dijalankan jual beli di masjid.

Fatwa
Jabatan
Hal Ehwal
Islam
Pulau
Pinang

Secara amnya, pihak penyelidik mendapati bahawa rujukan-rujukan

fatwa bagi Johor, Pulau Pinang dan Brunei lebih banyak

membincangkan isu-isu berkaitan pengurusan ekonomi dan kewangan

masjid berbanding rujukan-rujukan fatwa bagi negeri Kedah dan

Melaka. Namun begitu, pada tahun 2011, pihak jawatankuasa fatwa

negeri Melaka telah mengeluarkan fatwa yang lebih lengkap mengenai

“Garis Panduan Penggunaan Wang Masjid dan Surau”.

3 Pandangan muktamad mazhab Shafie: hukumnya makruh.

53

Berdasarkan penilitian bagi fatwa-fatwa berkaitan masjid amnya dan

pengurusan ekonomi dan kewangan masjid khasnya, penyelidik

mendapati bahawa:

• Fatwa-fatwa berkaitan pengurusan kewangan dan ekonomi

masjid dibuat berdasarkan isu atau masalah yang dikemukan

dan tidak berbentuk garis panduan atau fungsi. Oleh itu, skop

fatwa adalah terbatas dan tidak komprehensif. Namun begitu,

Jawatankuasa Fatwa Negeri Melaka adalah satu-satunya

jawatankuasa fatwa negeri yang telah mengeluarkan fatwa

berkenaan penggunaan wang masjid dan surau dalam bentuk

garis panduan pada tahun 20114.

• Pengkategorian fatwa di dalam sebahagian buku-buku fatwa

tidak mempunyai satu format atau susunan yang seragam.

Pengkategorian fatwa yang tidak seragam ini juga

menyebabkan fatwa-fatwa tersebut bertebaran dan tidak

dikumpulkan setempat. Ini menyukarkan pihak

berkepentingan untuk merujuk kepada fatwa yang

diperlukan.

• Fatwa-fatwa berkaitan institusi masjid tidak dikategorikan

dengan lebih terperinci.

• Sebahagian fatwa juga berulang dan bertindih. Pengulangan

masalah yang sama sepatutnya menunjukkan kekerapan dan

keseriusan masalah yang dihadapi.

• Kekurangan definisi yang dapat membantu pentafsiran fatwa-

fatwa yang diberikan. Sebagai contoh, definisi “masjid” yang

dilarang berjual-beli dan sebagainya: Adakah ia meliputi

4 Para penyelidik telah melakukan kunjungan ke Melaka dan menyerahkan
salinan laporan hasil penyelidikan “Isu-isu Permasalahan Pengurusan Ekonomi
dan Kewangan Masjid di Daerah Hulu Langat, Selangor (2009)” kepada bahagian
pengurusan masjid di Majlis Agama Islam Melaka (MAIM).

54

kawasan ruang solat sahaja, atau termasuk kaki lima masjid

atau termasuk ruang letak kereta dan semua kawasan di

dalam pagar masjid?

• Terdapat sedikit perbezaan fatwa di antara jawatankuasa

fatwa negeri-negeri terbabit, contohnya penerimaan dan

penggunaan wang faedah riba ’  ( interest). Pihak

pengurusan masjid sepatutnya peka terhadap keputusan

jawatankuasa fatwa negeri dan wilayah masing-masing.

Namun begitu, perbezaan itu bukanlah satu perkara yang

berat.

Model pengurusan ekonomi dan kewangan masjid mampu memberi

panduan asas kepada pihak pengurusan masjid di dalam merancang,

mentadbir dan mengawal selia pendapatan dan perbelanjaan masjid.

Perolehan dana berbentuk umum dapat memberi ruang yang luas

kepada pihak pengurusan masjid di dalam merangka aktiviti mereka.

Namun begitu, dana khusus perlu dibentuk bagi tujuan tertentu bagi

memastikan kejayaan kutipan dana bagi tujuan tersebut. Dari segi

perbelanjaan pula, peranan masjid di dalam sektor ijtimāʿī patut

diutamakan berbanding perbelanjaan idārī dan tijārī. Ini adalah kerana

masjid bukanlah sebuah entiti perniagaan yang bermotifkan

keuntungan. Namun begitu, dalam dunia hari ini, pihak masjid

mungkin terpaksa melibatkan diri di dalam aktiviti tijārī bagi menjamin

kelangsungan aktiviti ijtmāʿīnya.

Ketiadaan garis panduan berasaskan fatwa bagi pengurusan

ekonomi dan kewangan masjid mungkin boleh menghalang kecekapan

pengurusan ekonomi dan kewangan sesebuah masjid. Oleh itu, pihak

Majlis Agama Islam Negeri/ Wilayah dan Jabatan Mufti Negeri/

Wilayah dicadangkan agar menyediakan satu garispanduan khusus

yang terperinci berasaskan fatwa (fatwa-based guidelines) berkenaan

55

hukum Shariah berkaitan pendapatan dan perbelanjaan masjid. Ini bagi

memastikan agar pentadbiran masjid dapat berjalan lebih lancar dan

tidak dihambat dengan persoalan-persoalan hukum yang rumit dan

mengelirukan. Penulisan dan kajian di masa akan datang sepatutnya

menjurus ke arah membantu pihak berkuasa negeri/ wilayah di dalam

menyediakan garis panduan ini. Di antara isu-isu yang boleh dikaji di

masa akan datang adalah seperti kaedah pelupusan harta atau aset

masjid, gantirugi kerosakan atau kerugian dalam aktiviti pelaburan,

bentuk-bentuk aktiviti tijārī yang berpotensi tinggi serta peranan

masjid dalam sistem ekonomi Islam.

56

Sebagaimana yang telah dinyatakan di dalam analisa fatwa sebelum ini,

Jawatankuasa Fatwa Negeri Melaka adalah satu-satunya jawatankuasa

fatwa negeri yang telah mengeluarkan fatwa berkenaan penggunaan

wang masjid dan surau dalam bentuk garis panduan. Fatwa tersebut

telah dikeluarkan pada tahun 2011. Fatwa ini adalah merupakan

rentetan daripada cadangan dan perbincangan pihak penulis bersama

bahagian pengurusan masjid di Majlis Agama Islam Melaka (MAIM)

agar fatwa seumpama ini diusahakan bagi memudahkan pengurusan

kewangan masjid dilakukan. Di sini, pihak penulis menukilkan fatwa

tersebut bagi rujukan pembaca dan pihak yang berkenaan.

Tarikh Keputusan: 5 Mei 2011

Keputusan:

Mesyuarat Jawatankuasa Fatwa Negeri Melaka bil. 3/2011 yang

bersidang pada 4 Sya’aban 1432H bersamaan 5 Julai 2011 sebulat suara

bersetuju dengan Garis Panduan Penggunaan Wang Masjid dan Surau

seperti berikut :

1. Takrif Wang Masjid/ Surau

Wang masjid/ surau dalam garis panduan ini merujuk kepada dana

masjid/ surau yang terkumpul hasil dari pelbagai sumber seperti derma

individu atau organisasi kedalam akaun bank atas nama masjid/surau,

atau derma yang dimasukkan ke dalam tabung yang disediakan di

masjid/surau, tabung jumaat, wakaf tunai, pungutan derma sempena

hari raya, tabung bergerak, sumbangan kerajaan, hasil sewaan dan

sebagainya yang dimasukkan kedalam akaun masjid/ surau.

57

2. Sumber Wang Masjid/Surau

Secara umumnya, pendapatan wang masjid/ surau yang terkumpul

diperolehi daripada sumber-sumber seperti berikut:

i) Wakaf tunai iaitu wakaf orang ramai dalam bentuk cek atau wang

tunai yang dimasukkan ke dalam akaun bank atau tabung wakaf

masjid/surau atau diserahkan kepada pihak masjid/ surau yang

diamanahkan atau pembelian tapak masjid/ surau dalam bentuk kaki

persegi oleh pewakaf. Dana wakaf tunai yang dikumpul kemudiannya

ditukar kepada harta kekal yang akan dimanfaatkan untuk kebajikan

dan kepentingan masjid/ surau berkenaan seperti pembelian tapak

masjid/surau, pembinaan, penyelenggaraan, membaikpulih,

pembesaran dan sebagainya yang bersangkutan dengan keperluan

masjid/surau secara langsung.

ii) Derma khairat atau kebajikan iaitu derma orang ramai dalam bentuk

cek atau tunai ke dalam akaun bank masjid/ surau atau tabung yang

disediakan oleh pihak masjid/ surau di mana kegunaannya adalah

umum meliputi pelbagai aktiviti pengimarahan masjid/ surau seperti

mengadakan jamuan majlis khatam Al-Qur’an, majlis meraikan jemaah

kariah pergi dan balik haji, bayaran penceramah, guru agama,

pengurusan dan pentadbiran masjid/surau dan sebagainya.

iii) Derma aktiviti khusus iaitu derma orang ramai dalam bentuk cek

atau tunai ke dalam akaun bank atau tabung masjid/surau yang

diwujudkan secara khusus untuk membiayai aktiviti tertentu dan

dimaklumkan kepada orang ramai mengenainya seperti pungutan

derma untuk majlis sambutan isra’ mi’raj, sambutan Maulidurrasul,

Ihya’ Ramadhan dan sebagainya di mana wang yang terkumpul

hendaklah dibelanjakan kepada aktiviti yang ditentukan itu sahaja.

58

iv) Sumbangan kerajaan iaitu sumbangan kewangan oleh pihak

kerajaan yang dimasukkan ke dalam akaun masjid/ surau tertentu.

v) Sumber-sumber lain iaitu wang masjid/ surau yang terkumpul hasil

daripada aktiviti jualan, kutipan sewa, keuntungan pelaburan dan

sebagainya yang diusahakan oleh pihak masjid/ surau.

3) Penggunaan Wang Masjid/ Surau

i. Penggunaan wang wakaf tunai yang dipungut khusus untuk

pembangunan masjid.

Wakaf tunai yang dipungut khusus untuk pembangunan masjid

wajiblah dibelanjakan pada pembangunan fizikal masjid yang

berkenaan seperti pembelian tapak masjid, membina, membaikpulih,

mengubahsuai, membesarkan, membeli peralatan, perkakasan,

infrastruktur dan kemudahan fizikal yang bersangkutan dengan

kepentingan masjid berkenaan sama ada pada masa sekarang atau pada

masa yang akan datang.

ii. Penggunaan wang atau aset yang diwakafkan untuk masjid/surau

tertentu.

Wang atau aset yang diwakafkan untuk masjid/ surau yang tertentu,

maka wajiblah dibelanjakan atau digunakan untuk manfaat dan

maslahat masjid/ surau yang ditentukan itu tidaklah boleh

dibelanjakan, dipindahkan atau digunakan kepada masjid/ surau lain

sebagai menghormati niat pewakaf berkenaan.

iii. Penggunaan wang derma khairat orang ramai untuk kemaslahatan

jemaah masjid/ surau.

59

Wang yang didermakan oleh orang ramai sebagai khairat/ kebajikan

kepada sesebuah masjid/surau bolehlah dibelanjakan untuk aktiviti-

aktiviti yang mendatangkan kemaslahatan ahli jemaah masjid/ surau

berkenaan contohnya seperti bayaran saguhati pensyarah dan guru

yang mengajar di masjid/ surau itu, mengadakan jamuan, majlis

berbuka puasa untuk ahli jemaah masjid, surau dan sebagainya.

iv. Penggunaan wang derma yang dipungut khusus bagi menjalankan

aktiviti/ majlis tertentu.

Wang yang didermakan oleh orang ramai bagi menjalankan aktiviti

tertentu seperti Majlis Bacaan Yasin dan Tahlil, Majlis Doa Selamat

Pergi/Balik Haji, Majlis Sambutan Hari Kebesaran Islam dan

sebagainya wajiblah dibelanjakan kepada aktiviti yang dikhususkan itu

sahaja.

v. Pengurusan baki atau lebihan wang derma masjid/ surau yang

dipungut khas bagi menjalankan aktiviti/ majlis tertentu.

Baki atau lebihan wang daripada pungutan derma khas yang dibuat bagi

menjalankan aktiviti/ majlis tertentu bolehlah disimpan dan dianjakkan

derma tersebut kepada majlis yang serupa di masa akan datang. Jika

hendak dibelanjakan baki atau lebihan derma tersebut kepada aktiviti/

majlis yang lain, wajiblah dihebahkan kepada orang-orang yang

berderma untuk mendapatkan persetujuan dan keizinan terlebih

dahulu.

vi. Penggunaan wang derma masjid/surau yang diperolehi atau

dipungut daripada penderma yang tidak diketahui niat atau tujuannya

dengan jelas.

60

Jika tidak diketahui niat dan tujuan orang yang berderma itu dengan

jelas, maka hendaklah dilihat dari segi adat kebiasaan (‘uruf) sesebuah

masjid/ surau dalam membelanjakan wang derma itu.

vii. Penggunaan wang masjid/ surau sebagai modal pelaburan untuk

menjanakan pendapatan

Harus menggunakan dana masjid/ surau sebagai modal pelaburan dan

perniagaan bagi tujuan menjana pendapatan tetapi hendaklah tertakluk

kepada syarat-syarat sepertimana berikut:

a) Pihak Jawatankuasa masjid/ surau berkenaan dapat memberi

jaminan bertulis wang masjid/ surau yang dilaburkan atau

diperniagakan hendaklah dikembalikan semula kepada akaun masjid/

surau berkenaan untuk dibelanjakan kepada kemaslahatan masjid/

surau setelah ditolak kos pengurusan yang munasabah;

b) Ada jaminan bertulis bahawa pihak Jawatankuasa masjid/ surau

berkenaan bersedia untuk membayar balik kesemua jumlah wang

masjid/ surau yang dilaburkan atau diperniagakan itu kepada akaun

masjid/ surau jika berlaku kerugian dalam pelaburan atau perniagaaan;

c) Ada jaminan bertulis bahawa wang masjid/ surau yang dijadikan

modal pelaburan itu boleh dicairkan pada bila-bila masa apabila ada

keperluan mendesak;

d) Pelaburan atau perniagaan tersebut hendaklah dilakukan dengan

teratur dan ianya mestilah berlandaskan syariat;

e) Hendaklah dibuat kajian terperinci berkenaan dengan satu-satu

pelaburan atau perniagaan yang hendak diusahakan menggunakan

61

wang masjid/ surau dan perlu dipastikan ianya terjamis selamat;

f) Pelaburan atau perniagaan tersebut hendaklah dikendalikan oleh satu

badan ataupun jawatankuasa khas yang terdiri daripada mereka yang

berpengalaman dalam bidang pelaburan dan bersifat amanah; dan

g) Hendaklah mendapatkan kebenaran bertulis atau kelulusan daripada

pihak berkuasa agama negeri Melaka terlebih dahulu.

Status Penwartaan:

Tidak Diwartakan

Nombor Rujukan:

JMM/BFB(S)/351/437/08

Negeri: Melaka

62

63



Model Imarah MasjidTM 5 adalah nama bagi satu Sistem Perakaunan

Masjid yang dibangunkan secara bersama oleh para penulis buku ini

berkaitan dengan pengurusan kewangan dan ekonomi masjid. Model

Imarah MasjidTM mencadangkan sistem perakaunan masjid

berdasarkan sumber dan penggunaan dana masjid yang terdiri daripada

sumber umum dan khusus serta penggunaan dana bagi tujuan ijtimāʿī,

idārī dan tijārī.

Keseluruhan Sistem Perakaunan Masjid merangkumi:

1. Penyata Pendapatan, Perbelanjaan dan Dana Bersih

2. Penyata Kedudukan Kewangan (Kunci Kira-Kira)

3. Penyata Aliran Tunai

Modul 1 Model Imarah MasjidTM memfokuskan kepada penyediaan

Penyata Pendapatan, Perbelanjaan dan Dana Bersih Masjid. Kerangka

penyata pendapatan seperti yang telah dihasilkan daripada penyelidikan

tersebut adalah seperti berikut:

5 Model Imarah Masjid TM adalah merupakan Hak Cipta Terpelihara (2012) yang
dibangunkan dan dimiliki oleh pihak penulis buku ini. Sebarang penggunaan,
pembangunan atau penerbitan Model Imarah Masjid TM dalam apa jua bentuk
melalui apa jua cara perlulah terlebih dahulu mendapat keizinan bertulis
daripada pihak penulis.

64

Keterangan bagi kerangka di atas adalah seperti berikut:

1 Dana Umum Dana yang boleh dibelanjakan secara umum

tanpa tujuan khusus.

2 Dana Khusus Dana yang mempunyai tujuan tertentu dan

khusus

3 Idārī (Pentadbiran) Perbelanjaan yang berkaitan dengan

pentadbiran masjid

4 Ijtimāʿī

(Kemasyarakatan)

Perbelanjaan yang berkaitan dengan segala

aktiviti masjid yang tidak bermotifkan

keuntungan

5 Tijārī (Perniagaan) Perbelanjaan yang berkaitan dengan segala

aktiviti masjid yang bermotifkan keuntungan

65

Berikut adalah senarai contoh jenis-jenis pendapatan mengikut kategori

dana.

Kategori Dana Contoh pendapatan

Dana Umum  Kutipan sumbangan hari Jumaat

 Sumbangan derma orang ramai

 Sumbangan derma daripada syarikat swasta atau

korporat

 Peruntukan bulanan daripada Majlis Agama

(tidak dikhususkan)

 Wakaf umum

 Untung (dividen) atas pelaburan dalam

instrumen perbankan Islam

Dana Khusus*

(Khairat

Kematian)

 Yuran Khairat Kematian daripada ahli kariah

 Derma yang dikhususkan untuk tabung khairat

Dana Khusus*

(Pembinaan

Masjid)

 Kutipan derma (tabung pembinaan masjid)

 Wakaf sumbangan pembinaan masjid

Dana Khusus*

(Projek

Perniagaan)

 Sumbangan derma tabung projek

 Hasil jualan

* Dana khusus adalah bergantung kepada setiap masjid. Ia diwujudkan

berdasarkan keperluan masjid-masjid tertentu.

66

Berikut adalah senarai contoh perbelanjaan mengikut kategori:

Kategori

Perbelanjaan

Contoh perbelanjaan

Idārī

(Pentadbiran)

 Bil elektrik

 Bil air

 Upah cuci dan pembersihan masjid

 Upah mengecat

 Upah penyelenggaraan masjid

 Kad keahlian khairat kematian

 Belian barang-barang pembinaan

 Upah arkitek

 Upah kontraktor

Ijtimāʿī

(Kemasyarakatan)

 Belanja kursus pengurusan jenazah

 Belanja ceramah mingguan

 Belanja ceramah bulanan

 Belanja jamuan berbuka puasa dan moreh

 Belanja aktiviti hari kebesaran Islam

Tijārī

(Perniagaan)

 Belanja pendaftaran perniagaan

 Pembelian peralatan projek

 Promosi projek

67

Rata-rata masjid menggunakan penyata pendapatan dan perbelanjaan

yang ringkas tanpa menunjukkan dengan jelas dari sumber dana yang

mana setiap perbelanjaan tersebut dibuat. Berdasarkan kajian penulis,

format penyata pendapatan yang biasa digunakan dalam laporan

kewangan masjid tidak menunjukkan pemisahan yang jelas di antara

sumber dana dan perbelanjaan setiap dana tersebut. Ini dapat dilihat di

dalam contoh yang disediakan di muka surat sebelah. Format penyata

pendapatan seumpama contoh yang diberikan boleh minimbulkan risiko

dari sudut Shariah kerana dana khusus hanya boleh digunakan untuk

tujuannya yang khusus. Tanpa pemisahan yang jelas dalam rekod

kewangan, risiko bagi sesuatu dana khusus digunakan untuk tujuan

yang lain adalah besar.

68

Berdasarkan kerangka Modul 1 Model Imarah MasjidTM yang baru ini,

modul ini terbahagi kepada 2 bahagian:

a) Penyata ringkas bulanan/tahunan.

b) Buku Rekod Harian urusniaga bulanan/tahunan mengikut jenis-

jenis dana.

Bentuk penyata seperti Gambarajah 9 akan membolehkan setiap

pendapatan dilaporkan mengikut kategori dana yang tertentu. Di

samping itu, perbelanjaan juga akan dilaporkan mengikut 3 kategori

iaitu Idārī (Pentadbiran), Ijtimāʿī (Kemasyarakatan) dan Tijārī

(Perniagaan). Penyata ini juga akan memberi gambaran yang lebih jelas

tentang sumber dana bagi setiap perbelanjaan yang dibuat.

69

[Rujuk Lampiran A untuk Modul Yang Lengkap]

Petunjuk:

a) = Jumlah pendapatan – Jumlah

Perbelanjaan

b) = Baki yang dibawa daripada bulan/tahun yang

lepas

c) = Perubahan Bersih Dana + Baki Awal Dana

70

Buku rekod kewangan harian akan digunakan secara harian sekiranya

masjid mempunyai aktiviti kewangan yang banyak. Rekod juga boleh

dibuat secara mingguan atau bulanan bergantung kepada masjid

masing-masing.

[Rujuk Lampiran B untuk Modul Yang Lengkap]

Jumlah buku rekod kewangan harian ini yang perlu disediakan adalah

bergantung kepada jumlah kategori dana yang diwujudkan oleh pihak

masjid. Sekiranya masjid tidak mempunyai dana-dana khusus, maka

hanya ada satu sahaja buku rekod kewangan yang perlu disediakan iaitu

untuk DANA UMUM.

71

Masjid boleh memulakan buku rekod dengan kategori dana seperti

berikut (cadangan jika sesuai):

a) Buku Rekod Kewangan Harian untuk

b) Buku Rekod Kewangan Harian untuk

c) Buku Rekod Kewangan Harian untuk

 Buku Rekod Kewangan Harian untuk

Lajur (column) yang berwarna hijau adalah amat penting dan ini yang

membezakan dengan kaedah perekodan yang sedia ada. Untuk setiap

satu transaksi, pihak bendahari perlu mengenalpasti kategori

perbelanjaan sama ada ia belanja pentadbiran, urusan kemasyarakatan

atau yang berkaitan dengan perniagaan.

Jumlah perbelanjaan dalam petak hijau (B) mestilah sama dengan

jumlah wang keluar seperti dalam petak oren (A).

Jumlah dalam (E) , (B) , (C) dan (D) akan dipindahkan ke dalam

Penyata Ringkas Bulanan/Tahunan. (Sila rujuk Penyata Ringkas

Bulanan/Tahunan untuk melihat kedudukan amaun-amaun tersebut).

Perkara yang sama akan dibuat untuk semua buku rekod

kewangan harian. Jumlah amaun di hujung bulan akan dipindahkan

mengikut lajur (column) yang bersesuaian dengan dana yang

dimaksudkan.

72

73



Bahagian ini membincangkan dapatan hasil kajian yang telah dilakukan

oleh para penulis terhadap masjid- masjid di kawasan Hulu Langat,

Selangor pada tahun 2009.

Data untuk kajian ini diperolehi daripada temuduga dengan pegawai-

pegawai masjid yang termasuk di dalam sampel kajian. Bagi

memastikan maklumat yang diterima dari setiap masjid adalah seragam

dan mengikut keperluan kajian, maklumat tersebut dicatatkan dalam

borang soal selidik yang telah dibentuk. Jumlah masjid di kawasan Hulu

Langat mengikut maklumat yang diterima dari Pejabat Agama Islam

daerah ialah sebanyak 45 buah masjid. Masjid-masjid di kawasan ini

boleh dikategorikan kepada masjid luar bandar, masjid bandar dan

masjid institusi. Sebanyak 27 peratus dari keseluruhan masjid di daerah

Hulu Langat telah dijadikan sampel kajian. Sampel yang dipilih terdiri

daripada ketiga-tiga kategori masjid yang telah dinyatakan.

Data-data yang diperolehi daripada sampel dipersembahkan dalam

bentuk jadual kerana lebih mudah untuk menerangkan maklumat

pegawai masjid yang telah ditemuduga. Analisis diskriptif digunakan

untuk menerangkan maklumat sampel yang digunakan. Jadual 7

menerangkan secara ringkas hasil analisis diskriptif kajian ini.

74

48 tahun 35 tahun 50 tahun 67 tahun

3 tahun 6 bulan 1 tahun 18 tahun

Menenga
h Atas

Menengah
Rendah

Pengajian
Tinggi

Pengajian
Tinggi

Jadual 7 menunjukkan statistik pegawai masjid mengikut nilai purata,

minima, median dan maksima bagi pembolehubah umur, pengalaman

dan taraf pendidikan cerapan. Umur purata pegawai masjid yang telah

ditemuduga ialah 48 tahun dengan umur terendah pegawai masjid

adalah 35 tahun dan yang paling berusia ialah 67 tahun. Manakala

pembolehubah pengalaman pula diukur melalui tempoh masa

memegang jawatan sebagai pegawai masjid. Serakan pembolehubah

pengalaman bagi sampel ini adalah besar iaitu minima 6 bulan dan

maksima 18 tahun. Maka maklumat yang paling sesuai untuk

menerangkan status pengalaman ialah melalui purata dan median iaitu

antara 1 hingga 3 tahun.

Taraf pendidikan pula dibahagikan kepada 3 kategori utama iaitu

menengah rendah (SRP dan ke bawah), menengah atas (SPM) dan

pengajian tinggi (diploma dan ke atas). Kategori ini mengikut definisi

yang diguna oleh Jabatan Perangkaan Malaysia. Didapati dari Jadual 7

taraf pendidikan pegawai masjid yang telah ditemuduga adalah antara

menengah atas hingga pengajian tinggi.

75

92% 0.08%

100%

Setiap minggu Sebulan sekali Setahun

sekali 10% 80% 10%

Penyata

pendapatan dan

perbelanjaan

Lembaran

Imbangan  atau

kunci kira-kira

Penyata aliran

tunai

100% 60% 60%

Hampir semua pegawai masjid menyatakan pihak pengurusan masjid

masing-masing mempunyai garis panduan untuk menyediakan rekod

kewangan. Hanya 0.08 peratus sahaja yang tidak mempunyai garis

panduan ini. Walau bagaimanapun, kesemua masjid menyediakan

laporan kewangan dengan kekerapan terbesar ialah sebulan sekali (80

peratus) termasuk masjid yang tidak mempunyai garis panduan. Hanya

10 peratus sahaja yang menyediakan laporan pada kekerapan seminggu

sekali dan setahun sekali. Bentuk-bentuk rekod kewangan terbahagi

kepada tiga (3) jenis iaitu penyata pendapatan dan perbelanjaan,

lembaran imbangan atau kunci kira-kira dan penyata aliran tunai.

Penting dinyatakan bahawa, ada masjid menyediakan ketiga-tiga

jenis rekod kewangan dan ada yang hanya menyediakan satu jenis rekod

sahaja. Dari Jadual 8, didapati kesemua masjid (100 peratus)

menyediakan sekurang-kurangnya penyata pendapatan dan

perbelanjaan. Manakala 60 peratus lagi turut menyediakan penyata

kunci kira-kira dan penyata aliran tunai.

76

Tugas penyediaan laporan kewangan masjid dilakukan oleh

bendahari masjid dan dilaporkan kepada tiga pihak iaitu jawatankuasa

masjid, ahli qariah dan Majlis Agama Islam Negeri (MAIN). 42 peratus

daripada sampel menyatakan laporan dibuat kepada ahli kariah, 67

peratus melaporkan kepada MAIN dan kesemua bendahari masjid (100

peratus) sekurang-kurangnya melaporkan rekod kewangan kepada

jawatankuasa masjid. 90 peratus daripada laporan kewangan ini diaudit

secara dalaman dan selebihnya tidak diaudit langsung. Kajian ini juga

mendapati serahan tugas kepada bandahari yang baru dilantik tidak

berlaku. Jika diperhati dalam Jadual 8, tempoh pengalaman responden

yang ditemuduga adalah antara 1 hingga 3 tahun. Justeru itu, kajian ini

menghadapi kesukaran untuk mendapat data siri masa pendapatan dan

perbelanjaan masjid.

33 peratus

11 peratus

20 peratus

45 peratus

10 peratus

Selain daripada maklumat penyediaan rekod, kajian ini juga

mendapatkan maklum balas dari pegawai masjid terlibat berkenaan

masalah-masalah yang dihadapi oleh mereka di dalam menguruskan

ekonomi dan kewangan masjid. Ringkasan maklum balas pegawai

masjid adalah seperti dalam Jadual 9. Dari Jadual 9, 45 peratus pegawai

masjid menghadapi masalah untuk menguruskan hal ehwal berkaitan

pendapatan masjid. Manakala 33 peratus lagi menghadapi masalah

berhubung dengan aspek perbelanjaan kewangan masjid. Masalah ini

timbul kerana ada di antara pegawai masjid tidak pasti berkenaan

77

perbelanjaan yang dibolehkan oleh syarak ke atas pendapatan masjid.

Keadaan ini menjadikan harta yang dimiliki oleh masjid adalah statik

dan tidak produktif dari sudut ekonomi. Kegiatan penjanaan

pendapatan masjid masih tertumpu kepada sumbangan ikhlas ahli

kariah dan melalui simpanan di bank sahaja.

Kajian ini membahagikan pendapatan masjid kepada tiga (3) kategori

iaitu dana umum, dana khusus dan pulangan daripada aktiviti tijārī.

Dana umum pula terbahagi kepada tiga (3) iaitu derma/sedekah, hibah

dan wakaf. Manakala dana khusus terdiri daripada khairat kematian dan

dana atas tujuan-tujuan yang khusus. Akhir sekali, pulangan aktiviti

tijārī ialah hasil wakaf, yuran aktiviti dan sewaan seperti sewa dewan

dan sewa peralatan. Maklumat pendapatan masjid diringkaskan dalam

Jadual 10.

173,461 377,152 580,865

  5,000

29,729 45,859 68,866

37,840 36,840 37,400

6,640 4,150 9,990

 200,000 505,090

247,670 464,001 1,207,211

78

Dari Jadual 10, pendapatan utama masjid di bawah kategori dana

umum datangnya daripada derma yang mencakupi derma mingguan

hari Jumaat dan juga derma-derma peribadi yang lain. Berlaku

peningkatan yang ketara dalam sumbangan derma dari tahun ke tahun

iaitu RM173,461, RM377,152 dan RM 580,865 masing-masing bagi

tahun 2006, 2007 dan 2008. Apa yang lebih menarik untuk

dibincangkan ialah pulangan daripada aktiviti tijārī.

Pada tahun 2006 jumlah pendapatan yang dijana melalui

pulangan aktiviti tijārī ialah RM44,480. Jumlah ini meningkat kepada

RM240,990 (2007) dan RM552,480 (2008). Walau bagaimanapun,

kajian ini juga mendapati tidak sampai 5 peratus masjid yang terlibat

dengan aktiviti tijārī. Jika dengan peratusan yang kecil dapat

menyumbang kepada hasil yang besar, sudah pasti angka ini akan

berlipat kali ganda jika semua masjid terlibat dengan aktiviti tijārī. Jelas

di sini bahawa, pendedahan dan dorongan untuk menggalakkan aktiviti

tijārī perlu dilakukan agar pendapatan masjid dapat ditingkatkan dan

seterusnya menjadi pemangkin kepada kesejahteraan masyarakat

setempat dan juga negara.

Bagi aspek perbelanjaan pula, kajian ini membahagikan kepada tiga (3)

kategori iaitu perbelanjaan idārī, ijtimāʿī dan tijārī. Perbelanjaan idārī

terdiri daripada bayaran bil utiliti dan penyelenggaraan masjid.

Manakala perbelanjaan ijtimāʿī melibatkan bayaran kelas pengajian dan

perbelanjaan tijārī pula merangkumi modal untuk membeli barang-

barang kursus. Maklumat berkenaan aspek perbelanjaan masjid

diringkaskan dalam Jadual 11 dan juga Carta 1, Carta 2 dan Carta 3.

79

52,375 82,784 336,340

95,484 102,017 25,1371

9,338 7,357 12,127

80

Jelas dari Jadual 11 dan carta menunjukkan bahawa perbelanjaan

masjid lebih terarah kepada perbelanjaan ijtimāʿī dan juga idārī.

Peratusan perbelanjaan idārī atau perbelanjaan mengurus bagi tahun

2006 dan 2007 melebihi 30 peratus dan terus meningkat kepada 56

peratus pada tahun 2008. Manakala perbelanjaan ijtimāʿī bagi tahun

2006 ialah 61 peratus dan dilihat peratusan ini semakin berkurangan

kepada 53 peratus pada tahun 2007 dan 42 peratus pada tahun 2008.

Pemilikan aset oleh pihak masjid terbahagi kepada dua iaitu aset semasa

dan aset tetap. Maklumat aset semasa di dalam borang soal selidik

diwakili oleh kecairan tunai, manakala aset tetap pula adalah seperti

dewan, rumah sewa, kedai, sekolah dan tanah wakaf. Jadual 12

merupakan ringkasan maklumat aset masjid yang telah diperolehi.

81

1,070,405 1,103,456 1,133,081

10 ekar 10 ekar 10 ekar

Dari pelbagai bentuk aset yang dicadangkan, hanya dua kategori sahaja

yang dimiliki oleh masjid iaitu aset tunai dan juga tanah wakaf. Dari

Jadual 12 membuktikan bahawa masjid-masjid di Daerah Hulu Langat

ini mempunyai nilai aset yang besar. Jika aset-aset ini digunakan

dengan sebaik mungkin terutamanya dalam sektor yang produktif,

sudah pasti pulangan yang besar dapat dilakukan. Satu garis panduan

berkenaan pelaburan dan aktiviti penjanaan pendapatan masjid perlu

disediakan agar peranan masjid dapat dipelbagaikan sesuai dengan

keperluan zaman. Garis panduan ini mesti mencakupi dari segi hukum,

prosedur dan pemantauan.

82

83



Sebagai sebuah institusi yang utama di dalam agama Islam, masjid telah

memainkan peranan yang penting di dalam masyarakat Islam semenjak

dari zaman Rasululullah  sehinggalah masa kini. Selain menjadi

tempat umat Islam berkumpul untuk menunaikan solat secara

berjemaah, masjid juga mempunyai pelbagai peranan lain yang lebih

luas seperti sebagai pusat dakwah, tempat orang-orang Islam

mempelajari ilmu-ilmu agama, pusat ekonomi dan pusat aktiviti

masyarakat setempat. Melihat kepada perkembangan ini, adalah amat

perlu aspek pengurusan masjid yang tersusun dan sistematik diberi

perhatian yang sewajarnya terutama perkara berkaitan dengan

pengurusan kewangan dan ekonomi. Ini bagi menjamin kelangsungan

aktiviti-aktiviti masjid yang memberi manfaat kepada ahli kariah.

Objektif ini amat bergantung kepada pengendalian sumber pendapatan

yang diperolehi dan juga penyaluran dana masjid secara efektif.

Bagi mewujudkan satu bentuk pengurusan ekonomi dan

kewangan masjid yang efisien dan sistematik, kerjasama pihak-pihak

yang terlibat secara langsung dengan pentadbiran dan pengurusan

masjid seperti Majlis Agama Islam Negeri (MAIN) dan Jabatan Agama

Islam Negeri (JAIN) amat diperlukan. Pemantauan dari pihak MAIN

dan khidmat nasihat JAIN akan membantu ahli jawatankuasa

pengurusan masjid menguruskan dana-dana masjid dan menjana aset-

aset masjid seperti dewan masjid bagi kemaslahatan ahli kariah. Kajian

yang dijalankan di beberapa masjid sekitar Daerah Hulu Langat ini

sedikit sebanyak memberikan maklumat tentang tatacara pengurusan

dana masjid yang secara keseluruhannya adalah baik.

84

Model pengurusan ekonomi dan kewangan masjid yang sesuai

dengan peranannya mampu memberi panduan asas kepada pihak

pengurusan masjid di dalam merancang, mentadbir dan mengawal selia

pendapatan dan perbelanjaan masjid. Perolehan dana berbentuk umum

dapat memberi ruang yang luas kepada pihak pengurusan masjid di

dalam merangka aktiviti mereka. Namun begitu, dana khusus perlu

dibentuk untuk tujuan tertentu bagi memastikan kejayaan kutipan dana

bagi tujuan tersebut. Dari segi perbelanjaan pula, peranan masjid di

dalam sektor ijtimāʿī patut diutamakan berbanding perbelanjaan idārī

dan tijārī. Ini adalah kerana masjid bukanlah sebuah entiti perniagaan

yang bermotifkan keuntungan. Namun begitu, dalam dunia hari ini,

pihak masjid mungkin perlu melibatkan diri di dalam aktiviti tijārī bagi

menjamin kelangsungan aktiviti ijtmāʿīnya.

Sebagaimana yang dinyatakan di dalam dapatan kajian, ketiadaan

garispanduan berasaskan fatwa bagi pengurusan ekonomi dan

kewangan masjid mungkin boleh menghalang kecekapan pengurusan

ekonomi dan kewangan sesebuah masjid. Oleh itu, pihak Majlis Agama

Islam Negeri/Wilayah dan Jabatan Mufti Negeri/Wilayah dicadangkan

agar menyediakan satu garispanduan khusus yang terperinci berasaskan

fatwa (fatwa-based guidelines) berkenaan hukum Shariah berkaitan

pendapatan dan perbelanjaan masjid. Ini bagi memastikan agar

pentadbiran masjid dapat berjalan lebih lancar dan tidak dihambat

dengan persoalan-persoalan hukum yang rumit dan mengelirukan.

Selain itu, perakaunan masjid juga perlu diberi perhatian dan

ianya hendaklah diaudit oleh juruaudit luar yang bertauliah. Ini bagi

memastikan ketelusan pihak pengurusan masjid di dalam mengurus

akaun masjid yang mana terdapat masjid yang memiliki aset tunai

sehingga ratusan ribu ringgit. Keyakinan masyarakat Islam terhadap

85

pengurusan dana masjid juga akan bertambah dan menjadi pemangkin

untuk menarik dana-dana dari peyumbang-penyumbang baru.

Justeru penulisan dan kajian di masa akan datang seharusnya

menjurus ke arah membantu pihak berkuasa negeri/wilayah di dalam

menyediakan garis panduan fatwa (fatwa-based guidelines) berkenaan

hukum Shariah berkaitan pendapatan dan perbelanjaan masjid.

Pengkajian berkaitan isu perakaunan dan audit akaun masjid juga

diharap membantu memperkemaskan lagi pengurusan ekonomi dan

kewangan masjid. Di antara isu-isu lain juga yang boleh dikaji di masa

akan datang adalah seperti kaedah pelupusan harta atau aset masjid,

gantirugi kerosakan atau jaminan bagi kerugian dalam aktiviti

pelaburan, bentuk-bentuk aktiviti tijārī yang berpotensi tinggi serta

peranan masjid dalam sistem ekonomi Islam.

86

87



Al-Qurʾān Al-Karīm.

Abdullaah Jalil & Muhamad Muda. 2008. Pengurusan Dana Sedekah

Secara Sistematik: Analisa Peranan Institusi Kerajaan dan Swasta.

Jurnal Pengurusan JAWHAR, Vol. 2, No.1, ms. 53-72.

Abdullah Hj Abdul Ghani. 2009. Penjanaan dan pengurusan kewangan

masjid. Prosiding Seminar Pengurusan Masjid Peringkat Asean

2009. Universiti Utara Malaysia.

Abdullah Mat & Muhyidin Hj Aziz. 2002. Konsep dan falsafah masjid.

Prosiding Seminar Pembangunan Masjid. Universiti Malaya.

Abdul Halim Abdul Majid. 2009. Pengurusan sumber manusia dalam

pengurusan masjid. Prosiding Seminar Pengurusan Masjid

Peringkat Asean 2009. Universiti Utara Malaysia.

Ahmad Mohamed Ibrahim. (1997). Pentadbiran Undang-Undang Islam

di Malaysia. Kuala Lumpur: IKIM.

Al-Bukhārī, Muḥammad Ibn Ismāʿīl. 2006. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī. Bayrūt: Dār

al-Kutub al-ʿIlmiyyah.

Al-Nabulsī, Muḥammad Rātib. 2008. Dawr al-masjid fī al-Islām.

Diambil di

http://www.nabulsi.com/text/05seera/9fiqhsera/fiqhseera-

57.php pada 12 Julai 2009.

Al-Tirmidhī, Abū ʿĪsā Muḥammad. 2007. Sunan al-Tirmidhī. Bayrūt: Dār

al-Kutub al-ʿIlmiyyah.

http://www.nabulsi.com/text/05seera/9fiqhsera/fiqhseera-57.php

http://www.nabulsi.com/text/05seera/9fiqhsera/fiqhseera-57.php

88

Ensiklopedia Fiqh (al-Mawsūʿah al-Fiqhiyyah). (1997). Kuwait:

Kementerian Waqaf dan Hal Ehwal Agama Islam, Kuwait.

Faridah Hj. Mohd Sairi. 2002. Program Dakwah Masjid Abu Bakar,

Temerloh, Pahang: Kajian Mengenai Sambutan dan Masalah.

Prosiding Seminar Pembangunan Masjid. Universiti Malaysia.

Fatwa Mufti Kerajaan Brunei: Isu-isu Kewangan. 2000. Jabatan Mufti

Kerajaaan, Jabatan Perdana Menteri, Negara Brunei.

Fatwa Mufti Kerajaan Negeri Melaka. Tt. Pejabat Mufti Negeri Melaka.

Fatwa-Fatwa Mufti Kerajaan Johor. Tt. Jilid I.

Fatwa-Fatwa Mufti Kerajaan Johor. Tt Jilid II.

Fatwa-Fatwa Mufti Kerajaan Terengganu. 2000. Jabatan Hal Egama

Agama Terengganu.

Fatwa-Fatwa Yang Telah Dikeluarkan Jabatan Hal Ehwal Islam Pulau

Pinang Tahun 1961-1989. Tt. Jilid I.

Himpunan Fatwa Negeri Kedah Darul Aman. Tt. Jabatan Hal Ehwal

Agama Islam Negeri Kedah.

Hasni Hj Osman & Abdullah Hj Abdul Ghani. 2004. Pengurusan dan

pengimarahan masjid di Perak. Prosiding Seminar Kebangsaan

Pengurusan Masjid. Universiti Utara Malaysia.

Hussein Ismail. 2009. Perkongsian pengalaman pengurusan masjid

Asean: Masjid Jamek Bandar Baru UDA Johor Bahru. Prosiding

Seminar Pengurusan Masjid Peringkat Asean 2009. Universiti

Utara Malaysia.

Ibnu Abī Shaybah, Abū Bakr ʿAbdullāh Ibn Muḥammad. 1995. Al-

Muṣannaf fi al-aḥādīth wa al-āthār. Bayrūt: Dār al-Kutub al-

ʿIlmiyyah.

89

Ibnu Mājah, Abū ʿAbdillāh Al-Qazwīnī. 2008. Sunan Ibn Mājah. Bayrūt:

Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.

Joni Tamkin dan Che Zarina Sa’ari. 2002. Pembangunan Ekonomi

Masjid. Seminar Pembangunan Masjid. Universiti Sains Islam

Malaysia.

Lukman Wan Mat Daud. 2009. Pengurusan latihan dan pentadbiran

masjid. Prosiding Seminar Pengurusan Masjid Peringkat Asean

2009. Universiti Utara Malaysia.

Mohd Diah Hamdan et al. 2009. Sistem pengurusan kewangan dan

kawalan aset masjid: Satu kajian permulaan di Negeri Sembilan.

Prosiding Seminar Pengurusan Masjid Peringkat Asean 2009.

Universiti Utara Malaysia.

Mohd Mohadis Haji Yasin. 1997. Pengurusan dan pentadbiran institusi

masjid: Kajian Kes di Negeri Melaka. Dissertasi (M. Usuluddin),

Akademi Pengajian Islam, Universiti Malaya.

Mohd Takiyuddin Ibrahim. 2009. Kitar semula menjana pendapatan

masjid/surau: Satu pengalaman. Prosiding Seminar Pengurusan

Masjid Peringkat Asean 2009. Universiti Utara Malaysia.

Muhd Fauzi Hj Muhammad. 2002. Pembangunan masjid dan

halangannya. Prosiding Seminar Pembangunan Masjid. Universiti

Malaya.

Muhammad Syukri Salleh. 2004. Masjid dan pembangunan berteraskan

Islam. Prosiding Seminar Kebangsaan Pengurusan Masjid.

Universiti Utara Malaysia.

Muslim, Ibn al-Ḥajjāj al-Naysābūrī . 2008. Ṣaḥīḥ Muslim. Bayrūt: Dār al-

Kutub al-ʿIlmiyyah.

90

Roslan Mohamed. 2002. Keberkesanan Program Masjid: Kajian Umum

Masjid-Masjid di Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur. Prosiding

Seminar Pembangunan Masjid. Universiti Malaya.

Shaikh Ali Mohamad Mokhtar. 1997. Peranan masjid dalam Islam.

Kuala Lumpur: Yayasan Dakwah Islamiah Malaysia.

Shukri Ahmad. 2009. Pengurusan masjid ke arah anjakan paradigma

pemikiran ummah. Prosiding Seminar Pengurusan Masjid

Peringkat Asean 2009. Universiti Utara Malaysia.

Sidi Gazalba. 1989. Masjid Pusat Ibadat dan Kebudayaan Islam. Jakarta:

Pustaka al- Husna.

Siti Mashitoh. 2004. Pengurusan Masjid Menurut Perspektif Undang-

Undang di Malaysia. Prosiding Seminar Pengurusan Masjid

Peringkat Asean 2009. Universiti Utara Malaysia.

Siti Rokiah Md Zain. 2009. Perakaunan masjid: Satu kajian rintis di

daerah Dungun.

Suhaimi Mustar. 2009. Perkongsian pengalaman pengurusan masjid

Asean: Masjid as-Syakirin, Singapura. Prosiding Seminar

Pengurusan Masjid Peringkat Asean 2009. Universiti Utara

Malaysia.

Zakaria Bahari dan Mohd Kamal Omar. 2004. Penjanaan Dana

Pengurusan Masjid. Prosiding Seminar Kebangsaan Pengurusan

Masjid. Universiti Utara Malaysia.

www.e-fatwa.gov.my

www.jawi.gov.my

www.jcorp.com.my

www.maij.gov.my

http://www.e-fatwa.gov.my/

http://www.jawi.gov.my/

http://www.jcorp.com.my/

http://www.maij.gov.my/

91





92

93

Modul 1a: Model Imarah MasjidTM 2012 © Asharaf Mohd Ramli,

Abdullaah Jalil, Norman Hamdan, Asmaddy Haris & Mohammad

Aizuddin Abd Aziz

N
a
m

a
 m

a
s
jid

:
M

A
S

J
ID

 K
A

M
P

U
N

G
 M

E
W

A
H

N
a
m

a
 p

e
n
y
a

ta
:

P
E

N
Y

A
T
A

 P
E

N
D

A
P

A
T
A

N
,

P
E

R
B

E
L

A
N

J
A

A
N

 D
A

N
 D

A
N

A
 B

E
R

S
IH

B
a

g
i
b

u
la

n
 /

 t
a
h

u
n

 b
e

ra
k
h

ir
:

3
1
/0

5
/2

0
1
2

 J
U

M
L

A
H

A
P

E
N

D
A

P
A

T
A

N

P
e

ru
n

tu
k
a

n
 M

a
jli

s
 A

g
a

m
a

 I
s
la

m

S
u

m
b
a

n
g
a

n
 S

y
a

ri
k
a

t
K

o
rp

o
ra

t

S
u

m
b
a

n
g
a

n
 O

ra
n

g
 A

w
a
m

H
a
s
il

P
e

rn
ia

g
a

a
n

J
U

M
L

A
H

B
P

E
R

B
E

L
A

N
J

A
A

N

i.
Id

a
ri

 (
P

e
n

ta
d

b
ir

a
n

)

B
il

A
ir

 &
 E

le
k
tr

ik

U
p
a

h
 &

 G
a
ji

B
e

la
n

ja
 P

e
n

y
e

le
n

g
g

a
ra

a
n

B
e

la
n

ja
 P

e
m

b
a

n
g

u
n

a
n

ii
.

Ij
ti
m

a
'ie

 (
K

e
m

a
s
y
a

ra
k
a

ta
n
)

B
e

la
n

ja
 A

k
ti
v
it
i

S
a

g
u

h
a

ti
 P

e
n

c
e

ra
m

a
h

ii
i.

T
ija

ri
 (

P
e

rn
ia

g
a
a

n
)

B
e

la
n

ja
 P

e
rn

ia
g

a
a

n

J
U

M
L

A
H

P
E

R
U

B
A

H
A

N
 B

E
R

S
IH

 D
A

N
A

B
A

K
I
A

W
A

L
 D

A
N

A

B
A

K
I
A

K
H

IR
 D

A
N

A

 D
A

N
A

 U
M

U
M

 D

A
N

A
 K

H
U

S
U

S
 (

K
h

a
ir

a
t

K
e

m
a

ti
a

n
)

 D
A

N
A

 K
H

U
S

U
S

(P
e

m
b

in
a

a
n

 M
a

s
ji

d
)

 D
A

N
A

 K
H

U
S

U
S

(P
e

rn
ia

g
a

a
n

)

D
is
e
d
ia
ka
n
	o
le
h
:

D
is
ak
si
ka
n
	o
le
h
:

D
is
ak
si
ka
n
	o
le
h
:

94

Modul 1b: Model Imarah MasjidTM 2012 © Asharaf Mohd Ramli,

Abdullaah Jalil, Norman Hamdan, Asmaddy Haris & Mohammad

Aizuddin Abd Aziz

B
U

K
U

 R
E

K
O

D
 K

E
W

A
N

G
A

N
D

A
N

A
:

B
U

L
A

N
:

T
a

ri
k

h
B

u
ti

ra
n

R
u

j.
 M

a
s

u
k

 (
D

t)

 K
e

lu
a

r
(K

t)

 B
a

k
i

 I
D

A
R

I

(P
e

n
ta

d
b

ir
a

n
)

 I
J

T
IM

A
'I
E

(K
e

m
a

s
y

a
ra

-

k
a

ta
n

)

 T
IJ

A
R

I

(P
e

rn
ia

g
a

a
n

)

J
e
n

is
 s

u
m

b
a
n

g
a
n

J
e

n
is

 P
e

rb
e
la

n
ja

a
n

P
e

ru
n
tu

k
a

n
 M

a
jli

s
 A

g
a
m

a
 I

s
la

m
 N

e
g

e
ri
…
…
…
…
…
…
…
…

B
il

a
ir
 &

 E
le

k
tr

ik

S
u

m
b

a
n

g
a

n
 S

y
a

ri
k
a

t
K

o
rp

o
ra

t…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…

U
p

a
h

 &
 G

a
ji

S
u

m
b

a
n

g
a

n
 O

ra
n
g

 A
w

a
m
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…

..
S

a
g
u

h
a

ti
 p

e
n

c
e

ra
m

a
h

H
a

s
il

P
e

rn
ia

g
a

a
n
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…

..
B

e
la

n
ja

 A
k
ti
v
it
i

B
e

la
n

ja
 P

e
n

y
e

le
n

g
g

a
ra

a
n

B
e

la
n

ja
 P

e
m

b
a

n
g

u
n

a
n

B
e

la
n

ja
 P

e
rn

ia
g

a
a

n

B
e

la
n

ja
 P

e
n

g
a

n
g

k
u

ta
n

K
a

te
g

o
ri

 P
e

rb
e

la
n

ja
a

n

95

E-Mimas: Inovasi Masjid.

Penerima: Norman Hamdan, Asharaf Mohd Ramli, Abdullaah Jalil,

Asmaddy Haris & Mohammad Aizuddin Abdul Aziz. (2013).

96

(4th Exposition on Islamic Innovation 2013).

Penerima: Norman Hamdan, Asharaf Mohd Ramli, Abdullaah Jalil,

Asmaddy Haris & Mohammad Aizuddin Abdul Aziz. (2013). E-Mimas:

Inovasi Masjid.

Dari kiri: Abdullaah Jalil, Asmaddy Haris, Norman Hamdan,
Asharaf Mohd Ramli & Mohammad Aizuddin Abdul Aziz

Kumpulan Penyelidik IMARAH