Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

(Garis Panduan ini telah diperakukan oleh Panel Pakar Syariah
Jakim, iaitu bagi Bahagian Pertama: Tatacara Pelaksanaan
Ibadah Qurban dalam mesyuaratnya kali ke-81 pada 26 - 28
Februari 2013, dan Bahagian Kedua: Pengurusan Qurban dalam
mesyuaratnya kali ke-82 pada 17 - 19 Jun 2013)

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

Cetakan Pertama 2013

© JABATAN KEMAJUAN ISLAM MALAYSIA

Hak Cipta Terpelihara. Tidak dibenarkan mengeluar ulang mana-mana

bahagian artikel, ilustrasi, dan isi kandungan buku ini dalam apa juga

bentuk dan dengan cara apa jua sama ada secara elektronik, fotokopi,

mekanik, rakaman, atau cara lain sebelum mendapat izin bertulis

daripada Ketua Pengarah, Jabatan Kemajuan Islam Malaysia, Pusat

Pentadbiran Kerajaan Persekutuan, 62579 Putrajaya. Perundingan

tertakluk kepada perkiraan royalti atau honorarium.

Perpustakaan Negara Malaysia      Data Pengkatalogan-dalam-Penerbitan

GARIS PANDUAN PELAKSANAAN IBADAH QURBAN
ISBN 978-983-042-527-6
1. Slaughtering and slaughter houses (Islamic Law).
2. Islam--Customs and practices.
3.Sacrifice--Islam.
297.576

Konsep, Rekabentuk dan Cetakan: OMR Press Sdn Bhd
No. 18, Jln Industri USJ 1/12,
Tmn. Perindustrian USJ 1,
47600 Subang Jaya, Selangor
Tel : 03-8024 6396
Fax : 03-8024 6936

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

Kandungan

Kata Alu-aluan
Tujuan
Latar Belakang

BAHAGIAN 1: TATACARA PELAKSANAAN IBADAH
QURBAN

Tafsiran
Hikmah Ibadah Qurban
Hukum Berqurban
Jenis Qurban
Status Hukum Daging Qurban
Pembahagian Daging Qurban
Individu Yang Dituntut Melakukan Ibadah Qurban
Syarat Sah Berqurban
Tempoh dan Masa Berqurban
Syarat Sah Haiwan Ternakan Untuk Qurban
Syarat Penyembelih Haiwan Qurban
Syarat Sah Sembelihan
Syarat Alat Menyembelih
Perkara Sunat Ketika Berqurban
Perkara Makruh Ketika Berqurban
Cara Menyembelih Haiwan Qurban
Agihan Daging Qurban

vii
1

2 - 3

4

4
6
6
7
7
8
9
9

10
11
12
12
13
13
14
14
18

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

BAHAGIAN 2: PENGURUSAN QURBAN

Tafsiran
Pihak Wakil Melantik Wakil Lain (Tawkil) Melaksanakan
Qurban
Lafaz Niat Wakalah Untuk Pelaksanaan Qurban
Perkara Yang Mesti Diketahui Sebelum Mewakilkan Urusan
Qurban
Pengurusan Qurban Oleh Persatuan, Agensi atau Syarikat
Dalam Negara
Pengurusan Qurban Oleh Persatuan, Agensi atau Syarikat Luar
Negara
Penyerahan Wang Kepada Wakil Bagi Qurban di Luar Negara
Qurban Yang Bercampur Dengan Aqiqah, Hadiah, Nazar dan
Sembelihan Biasa
Pemberian Haiwan Qurban Oleh Orang Perseorangan,
Persatuan atau Agensi
Pemberian Haiwan Qurban Oleh Orang Bukan Islam

PENUTUP

19

19

20
20

21

22

22
23

23

24
27

28

Kandungan

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

AAlhamdulillah, segala pujian hanyalah untuk Allah SWT
yang menjadikan alam semesta ini.  Selawat dan salam
ke atas junjungan Baginda Nabi Muhammad SAW, ahli

keluarga dan sekalian para sahabatnya.

 Saya bersyukur kerana Jakim telah berjaya menerbitkan
Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban ini untuk dijadikan
panduan oleh umat Islam di Malaysia, khusus bagi yang terlibat
dengan pengurusan sembelihan dan pengurusan penyertaan
ibadah qurban. Garis panduan ini disediakan berikutan isu-isu
berkaitan telah dirujuk kepada Jakim.

 Disebabkan amalan qurban ini adalah perkara ibadah,
setiap perkara ibadah akan melibatkan kaedah dan peraturan
khusus. Kedua-dua perkara tersebut membangkitkan aspek
hukum yang memberi kesan kepada sah atau sebaliknya ibadah
yang dilaksanakan.  Maka penerbitan garis panduan ini adalah
suatu bantuan kepada mereka yang ingin melaksanakan ibadah
qurban dan mereka yang hendak menguruskan penyertaan ibadah
qurban supaya dapat melaksanakannya dengan maklumat atau
ilmu yang tepat dan mencukupi, menepati tuntutan syarak dan
ibadah diterima Allah SWT.

Kata Alu - Aluan

Ketua Pengarah
Jabatan Kemajuan Islam Malaysia

i

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

Kandungan garis panduan ini mempunyai dua bahagian.  Bahagian
pertama adalah berkenaan Tatacara Pelaksanaan Ibadah Qurban,
iaitu menjurus kepada pelaksanaan ibadah qurban atau dikenali
sebagai konsep ibadah qurban.  Manakala bahagian kedua adalah
berkaitan Pengurusan Qurban, iaitu lebih menjurus kepada
pelaksanaan pengurusan qurban, termasuk mengurus haiwan
ternakan untuk dijadikan qurban.

 Akhirnya, saya mengucapkan ribuan terima kasih kepada
mereka yang telah menjayakan penerbitan garis panduan ini, dan
mengharapkan agar garis panduan ini dapat memberi manfaat
kepada semua pihak bagi memastikan pelaksanaan ibadah qurban
menepati kehendak syarak dan mencapai matlamatnya.

Sekian, terima kasih.

DATO’ HJ. OTHMAN BIN MUSTAPHA
Ketua Pengarah
Jabatan Kemajuan Islam Malaysia

ii

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

1

TUJUAN

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban ini disediakan
adalah untuk memberi panduan dan rujukan kepada individu

yang hendak melaksanakan ibadah qurban dan pihak yang hendak
menguruskan ibadah tersebut.

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

LATAR BELAKANG

2. Ibadah qurban merupakan amalan yang sangat dituntut
dalam Islam.  Tujuannya adalah sebagai amalan untuk
mendekatkan diri kepada Allah SWT.  Ia telah disyariatkan
pada tahun kedua hijrah.  Dalil pensyariatannya sabit dengan al-
Quran dalam surah al-Kauthar ayat 2 dan surah al-Hajj ayat 36.
Hukumnya adalah sunat yang sangat dituntut (sunat muakkadah).
Ibadah ini dilakukan oleh umat Islam di seluruh dunia setiap
tahun apabila tibanya ‘Idul Adha, atau Hari Raya Qurban pada 10
Zulhijjah dan Hari-hari Tasyrik, iaitu pada 11,12 dan 13 Zulhijjah.

3. Dalam pelaksanaan ibadah qurban ini, selain ia diuruskan
secara individu, ada syarikat atau agensi pengurusan qurban
menawarkan perkhidmatan mengurus qurban sebagai satu
perniagaan kepada mereka yang memerlukan.  Cara ini termasuk
urusan atas talian yang dianggap lebih cepat dan senang tanpa
melalui proses ‘turun padang’ untuk melaksanakan ibadah qurban.

4. Isu sumbangan atau pemberian haiwan qurban juga
sering dibangkitkan dalam masyarakat kerana melibatkan
jumlah sumbangan yang banyak oleh pihak-pihak yang berhajat
menyumbangkan ternakan qurban kepada kelompok masyarakat
Islam bagi sama-sama meraikan Hari Raya Qurban.  Oleh yang
demikian, penggunaan perkhidmatan urusan dan pemberian
sumbangan, hendaklah diberi perhatian secara khusus supaya ia
dapat memenuhi syarat-syarat mengikut hukum syarak.

2

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

3

5. Garis panduan ini mengemukakan beberapa panduan
penting bagi memenuhi tuntutan syarak dalam melaksanakan
ibadah qurban supaya ia tidak menyalahi maksud asal ibadah
qurban itu sendiri.  Justeru, dengan adanya garis panduan
pelaksanaan ibadah qurban ini, mudah-mudahan ia dapat dilaksana
dan diurus oleh semua pihak mengikut kehendak syarak.

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

4

BAHAGIAN 1:  TATACARA PELAKSANAAN
IBADAH QURBAN

6. Amalan qurban menjadi satu ibadah tahunan bagi
masyarakat Islam khususnya di Malaysia yang melakukan
penyembelihan qurban sama ada dilakukan di masjid, surau, balai
raya, padang awam, taman perumahan atau rumah persendirian.
Pelbagai cara dan kaedah dilakukan oleh masyarakat awam dalam
melaksanakan penyembelihan qurban.

TAFSIRAN

7. Bagi maksud garis panduan ini:
(a) “Qurban” bermaksud nama bagi sesuatu yang

diqurbankan, atau nama bagi ternakan yang disembelih
pada ‘Idul Adha.  Qurban bermaksud menyembelih
ternakan tertentu dengan taqarrub kepada Allah SWT
pada masa-masa tertentu.  Ia juga diertikan sebagai
ternakan an’am yang disembelih pada Hari Nahar
dengan tujuan taqarrub kepada Allah SWT.

(b) “Taqarrub” bermaksud perbuatan atau amalan
yang dilakukan bertujuan untuk mendekatkan diri
kepada Allah SWT.  Ibadah qurban adalah salah satu
amalan untuk mendekatkan diri kepada Allah SWT
berdasarkan kepada surah al-Kauthar ayat 2, surah al-
Hajj ayat 36.

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

5

(c) “Nazar” bermaksud janji kepada Allah SWT.  Menurut
al-Mawardi, nazar   ialah iltizam (mewajibkan
diri) untuk melakukan qurbah (sesuatu yang boleh
menghampirkan diri kepada Allah) yang pada asalnya
tidak wajib di sisi syarak.

(d) “Qurban Nazar” bermaksud qurban yang diwajibkan
ke atas individu yang berazam untuk melakukan
qurban nazar.  Contohnya, apabila seseorang
menyebut: “Wajib ke atas diriku berqurban seekor
kambing kerana Allah SWT”.

(e) “Qurban Sunat (tatawu’)” bermaksud qurban yang
dilakukan bukan niat kerana bernazar.  Ia dikira
sunat kerana tidak ada sebab-sebab dan syarat yang
menjadikannya wajib.

(f) “Sunat Muakkadah” bermaksud sunat yang amat
dituntut untuk melakukan ibadah qurban, dan makruh
meninggalkan bagi yang berkemampuan.

(g) “Hari Nahar” bermaksud ’Idul Adha atau Hari Raya
Qurban, iaitu pada 10 Zulhijjah.

(h) “Hari Tasyrik” bermaksud 11, 12 dan 13 Zulhijjah.

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

HIKMAH IBADAH QURBAN

8. Ibadah qurban disyariatkan sebagai tanda bersyukur
terhadap Allah SWT atas segala nikmat-Nya yang berbagai-bagai
dan juga atas kekalnya manusia dari tahun ke tahun.  Ia juga
bertujuan menjadi kifarat bagi pelakunya sama ada disebabkan
kesilapan-kesilapan yang telah dilakukan, ataupun dengan
sebab kecuaiannya dalam menunaikan kewajipan, di samping
memberikan kelegaan kepada keluarga orang yang berqurban dan
juga mereka yang lain.

HUKUM BERQURBAN

9. Dalil pensyariatan ibadah qurban adalah berasaskan
kepada al-Quran merujuk kepada surah al-Kauthar ayat 2, surah
al-Hajj ayat 36 dan surah al-Safat ayat 107.  Manakala dalil
pensyariatan berasaskan Sunnah ialah daripada hadith Aisyah
yang diriwayatkan oleh al-Tirmizi dan Ibn Majah dan hadith
Anas yang diriwayatkan oleh Muslim.

10. Menurut pandangan jumhur ulama, hukum melaksanakan
ibadah qurban adalah sunat muakkadah bagi individu yang
berkemampuan.  Pandangan ulama mazhab Shafi‘i adalah sunat
‘ain bagi setiap orang sekali dalam seumur hidup.  Menurut
pandangan yang masyhur di kalangan ulama mazhab Maliki
adalah makruh meninggalkannya bagi mereka yang mampu.
Manakala bagi mereka yang berniat untuk melakukan qurban
nazar maka hukum melaksanakannya adalah wajib.

6

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

7

JENIS QURBAN

11. Qurban terbahagi kepada dua jenis, iaitu qurban nazar
(wajib) dan qurban sunat.

STATUS HUKUM DAGING QURBAN

12. Hukum berkaitan daging qurban terbahagi kepada
beberapa status seperti yang berikut:

(a) Haram memakan daging bagi orang yang melakukan
qurban nazar (wajib) dan juga ahli keluarga di bawah
tanggungannya walaupun sedikit sebagaimana juga
haram memberikan daging qurban tersebut kepada
orang bukan Islam.

(b) Hukum pemberian daging qurban sunat kepada orang
bukan Islam adalah haram menurut pandangan ulama
mazhab Shafi‘i.

(c) Kulit, lemak, daging, susu, kaki, kepala dan bulu-
bulunya haram dijual oleh orang melakukan ibadah
qurban sama ada qurban wajib atau qurban sunat.

(d) Bahagian atau anggota sembelihan qurban tidak
harus dikhususkan kepada tukang sembelih sebagai
upah melakukan sembelihan, kecuali bahagian
atau anggota tersebut diberikan oleh individu yang
melakukan qurban.

(e) Sunat bagi individu yang melakukan qurban sunat
(tatawu’) memakan daging qurbannya.

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

8

PEMBAHAGIAN DAGING QURBAN

13. Pembahagian daging qurban terbahagi kepada dua jenis,
iaitu sembelihan qurban wajib (nazar) dan sembelihan sunat
seperti yang berikut:

(a) Pembahagian daging qurban wajib atau nazar:

Wajib semua dagingnya termasuk kulit dan tanduk
disedekahkan kepada orang fakir dan miskin, dan haram bagi
pihak orang yang berqurban memakan daging qurbannya
atau memanfaatkan sembelihan itu untuk kepentingan
dirinya.

(b) Pembahagian daging qurban sunat:

Menurut pandangan ulama mazhab Shafi‘i:
(i) 1/3 untuk dimakan oleh pihak yang
berqurban dan ahli keluarganya;
(ii) 1/3 untuk disedekahkan kepada fakir dan
miskin;
(iii) 1/3 untuk dihadiahkan kepada sahabat
handai termasuk orang kaya atau jiran-jiran.

Yang paling afdal menurut pandangan ulama mazhab Shafi‘i
ialah bersedekah semuanya kecuali pada beberapa ketul
atau suapan yang agak berpatutan dimakan oleh orang yang
berqurban untuk mengambil berkat, seperti sebahagian hati
kerana ianya sunat dimakan.  Amalan ini pernah dilakukan
oleh Nabi SAW ketika Baginda melakukan qurban.

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

9

INDIVIDU YANG DITUNTUT MELAKUKAN
IBADAH QURBAN

14. Syarat-syarat bagi individu yang dituntut melakukan
ibadah qurban adalah seperti yang berikut:

(a) Seorang Islam yang masih hidup.  Tidak boleh
melakukan untuk si mati jika dia tidak meninggalkan
wasiat.

(b) Seorang yang merdeka.  Tidak dituntut ke atas hamba.
(c) Mencapai umur baligh dan berakal.
(d) Bermukim, iaitu menetap di sesuatu kawasan.
(e) Mampu melaksanakan, iaitu mereka yang mempunyai

wang untuk berbelanja mendapatkan ternakan qurban,
yang lebih daripada keperluannya dan keperluan
mereka yang berada di bawah tanggungannya untuk
Hari Raya dan Hari-hari Tasyrik kerana tempoh itulah
masa bagi melakukan qurban.

SYARAT SAH BERQURBAN

15. Syarat sah berqurban hendaklah melakukan dua perkara:
(a) Niat untuk taqarrub diri kepada Allah SWT.  Waktu

niat qurban adalah semasa menyembelih atau semasa
membeli ternakan qurban.

(b) Memilih ternakan qurban yang boleh dikongsi
bahagian seperti unta, lembu dan kerbau jika ingin
berkongsi tujuh orang.  Manakala kambing atau biri-
biri dikhususkan untuk seorang yang mewakili satu
bahagian.

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

10

TEMPOH DAN MASA BERQURBAN

16. Tempoh dan masa berqurban hendaklah dilakukan
berdasarkan ketetapan yang berikut, iaitu:

(a) Penyembelihan hendaklah dilakukan pada Hari
Nahar (10 Zulhijjah) dan Hari Tasyrik (11 hingga 13
Zulhijjah) meliputi malam ke-11, 12 dan 13.  Qurban
tidak sah dilakukan pada malam sebelum Hari Raya
(10 Zulhijjah).  Ia juga tidak sah dilakukan pada
malam 14 Zulhijjah.

(b) Penyembelihan dilakukan apabila berlalu masa
dua rakaat solat sunat Hari Raya Adha serta bacaan
khutbah.  Sebagai contoh: Masa yang ditetapkan
untuk solat sunat Hari Raya pada jam 8.30 pagi dan
selesai pada jam 9.30 pagi.  Maka waktu berqurban
bermula pada jam 9.30 pagi.

(c) Penyembelihan yang dilakukan selepas tempoh
tersebut, sama ada imam menunaikan solat atau tidak,
sama ada orang berqurban menunaikan solat atau
tidak, sama ada imam menyembelih haiwan qurban
atau tidak, hukumnya adalah sah.

(d) Waktu penyembelihan qurban berterusan siang dan
malam (tetapi makruh dilakukan pada waktu malam)
sehingga Hari Tasyrik yang terakhir (13 Zulhijjah)
sebelum terbenamnya matahari.  Bagi penyembelihan
qurban yang dilakukan sebelum terbit fajar, maka
hukumnya adalah tidak sah.

(e) Penyembelihan qurban yang dilakukan selepas terbit
matahari dan sebelum waktu solat sunat Hari Raya
Adha adalah tidak mendapat pahala sunat dan tidak
dikira sebagai ibadah.

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

11

SYARAT SAH HAIWAN TERNAKAN UNTUK
QURBAN

17. Untuk memenuhi syarat-syarat sah sesuatu ibadah qurban,
perkara-perkara berikut disyaratkan ke atas haiwan ternakan
berkenaan, iaitu:

(a) Ibadah qurban tidak sah kecuali dengan haiwan
ternakan sahaja, iaitu unta, lembu, kambing, biri-biri
dan semua yang termasuk dalam jenisnya, sama ada
jantan atau betina, yang menjadi baka ataupun dikasi.
Dengan itu, tidak sah berqurban selain dengan haiwan
ternakan seperti kerbau liar, kijang, rusa, pelanduk
dan seumpamanya.

(b) Haiwan ternakan itu hendaklah sihat dan bebas
daripada sebarang penyakit.

(c) Haiwan ternakan itu tidak mempunyai kecacatan,
sama ada  tempang, buta, telinga koyak, patah sebelah
tanduk, cedera pada tubuh badan, kurus sehingga
tidak mempunyai lemak, atau kecacatan yang lain
sepertinya.

(d) Haiwan ternakan itu telah mencapai satu tahap
minimum umur, iaitu:

(i) unta :  berumur lima tahun masuk tahun
keenam;
(ii) lembu/kerbau :  berumur dua tahun masuk
tahun ketiga;
(iii) kambing :  berumur dua tahun masuk tahun
ketiga;
(iv) biri-biri : berumur satu tahun masuk tahun
kedua, ataupun telah bersalin gigi hadapan.

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

12

SYARAT PENYEMBELIH HAIWAN QURBAN

18. Afdal bagi orang yang melakukan qurban menyembelih
sendiri qurbannya.   Walau bagaimanapun, dia boleh mewakilkan
kepada orang lain atau syarikat atau persatuan yang bersetuju
untuk menguruskan ibadah qurban, dan sunat baginya sama-sama
hadir menyaksikannya dengan syarat-syarat seperti yang berikut:

(a) Penyembelih qurban hendaklah seorang muslim,
sama ada lelaki atau perempuan.  Namun yang afdal
menyembelih qurban adalah orang lelaki dan sunat
orang perempuan mewakilkan kepada orang lelaki;

(b) Seorang yang telah mumayyiz dan berakal;
(c) Mampu melakukannya (pandai menyembelih) dan

dilakukan tanpa ada paksaan;
(d) Sembelihan makruh jika mewakilkan qurban itu

untuk disembelih oleh ahli kitab, atau kepada kanak-
kanak dan perempuan haid;

(e) Jika qurban itu disembelih oleh orang kafir yang
diwakilkan oleh tuan qurban, maka qurban itu tidak
sah.

SYARAT SAH SEMBELIHAN

19. Syarat sah sembelihan adalah dengan memutuskan:
(a) dua urat pembuluh darah, iaitu karotid dan jugular

(wadajain);
(b) urat mari’ (saluran makanan); dan
(c) halqum (saluran pernafasan).

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

13

SYARAT ALAT MENYEMBELIH

20. Alat menyembelih hendaklah tajam, bukan menggunakan
alat yang tumpul, tulang dan gigi haiwan.

PERKARA SUNAT KETIKA BERQURBAN

21. Antara perkara sunat ketika berqurban adalah seperti yang
berikut:

(a) Menambat ternakan qurban menjelang Hari Nahar.
(b) Memberi makanan kepada haiwan qurban sebelum

disembelih.
(c) Memastikan haiwan tersebut tidak makan makanan

yang syubhah seperti makan rumput di kawasan yang
bukan milik tuan haiwan qurban.

(d) Meletakkan tanda serta menutup tubuh haiwan qurban
supaya dapat merasakan kepentingan qurban.

(e) Melakukan penyembelihan qurban dengan sendiri.
(f) Membaca Bismillah (                ).
(g) Berselawat ke atas Nabi SAW.
(h) Penyembelih dan haiwan mengadap ke arah qiblat.
(i) Memilih haiwan ternakan yang paling baik.
(j) Menunggu haiwan yang disembelih itu sehingga

sejuk dan semua anggotanya tidak bergerak lagi atau
benar-benar mati dan baharulah dilapah.

(k) Orang yang melakukan qurban disunatkan tidak
bercukur dan tidak memotong kukunya setelah tiba
bulan Zulhijjah sehingga dia telah selesai berqurban.

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

14

PERKARA MAKRUH KETIKA BERQURBAN

22. Antara perkara yang makruh ketika berqurban adalah
seperti yang berikut:

(a) Melakukan qurban ke atas haiwan yang carik
telinganya atau terpotong sedikit di belakang
telinganya.

(b) Memotong bulu haiwan yang hendak diqurbankan bagi
tujuan kegunaan sendiri jika boleh memudaratkannya.

(c) Melakukan qurban ke atas haiwan yang pecah atau
patah tanduknya, atau tiada bertanduk.

(d) Memerah susu haiwan yang hendak dijadikan qurban
dan meminumnya kecuali disedekahkan susu tersebut.

(e) Memotong kuku dan bercukur bagi orang yang
berniat qurban.

(f) Melakukan sembelihan qurban pada waktu malam.

CARA MENYEMBELIH HAIWAN QURBAN

23. Cara menyembelih ternakan qurban adalah seperti yang
berikut:

(a) Niat atau qasad untuk sembelih qurban; antara contoh-
contoh lafaz niat:
(i) Qurban Sunat

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

15

Kategori Haiwan
Ternakan Qurban

Contoh Lafaz Niat Oleh
Penyembelih Qurban

Seekor binatang yang
tidak berkongsi (kambing,
lembu, kerbau)

Bagi penyembelih yang
berqurban:
“Inilah qurbanku kerana
Allah”.

Bagi penyembelih yang
tidak menyertai qurban:
“Inilah qurban Ali dan
aku mewakilinya kerana
Allah”.

Seekor binatang yang
berkongsi tujuh bahagian.

Bagi penyembelih yang
menyertai qurban:
”Inilah qurban aku dan
aku mewakili Ali, Abu,
Ahmad, Aishah, Adibah
dan Aminah kerana
Allah”.

Bagi penyembelih yang
tidak menyertai qurban:
”Inilah qurban Hasan,
Ali, Abu, Ahmad, Aishah,
Adibah dan Aminah dan
aku mewakili mereka
kerana Allah”.

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

16

(ii) Qurban Nazar

Kategori Haiwan
Ternakan Qurban

Contoh Lafaz Niat Oleh
Penyembelih Qurban

Seekor binatang yang
tidak berkongsi (kambing,
lembu, kerbau)

Bagi penyembelih yang
berqurban:
”Inilah qurban wajib ke
atasku kerana Allah”.

Bagi penyembelih yang
tidak menyertai qurban:
”Inilah qurban wajib
ke atas Ali dan aku
mewakilinya kerana
Allah”.

Seekor binatang yang
berkongsi tujuh bahagian.

Bagi penyembelih yang
menyertai qurban:
”Inilah qurban wajib ke
atasku dan ke atas Ali,
Abu, Ahmad, Aishah,
Adibah dan Aminah dan
aku mewakili mereka
kerana Allah”.

Bagi penyembelih yang
tidak menyertai qurban:
”Inilah qurban wajib ke
atas Hasan, Ali, Abu,
Ahmad, Aishah, Adibah
dan Aminah dan aku
mewakili mereka kerana
Allah”.

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

17

(b) Membaringkan dan menghadapkan rusuk kiri haiwan
ke arah kiblat dan kepalanya diangkatkan sedikit;

(c) Direbahkan dengan menggunakan tali yang
sesuai, tempat yang sesuai dan tidak menyebabkan
kecederaan kepada ternakan;

(d) Membaca               atau
(e) Berselawat ke atas Nabi SAW;
(f) Bertakbir tiga kali sebelum dan selepas                 sebagai

contoh:

(g) Penyembelih hendaklah memegang kulit tengkuk
haiwan di bahagian bawah dagunya dan menariknya
sehingga nampak jelas kulitnya;

(h) Meletakkan alat menyembelih di leher dengan
memutuskan halqum, urat mari’ dan dua urat di leher
kiri kanan haiwan (wadajain);

(i) Penyembelihan hendaklah dilakukan dengan kadar
segera dan tidak diselangi dengan amalan-amalan
lain; dan

(j) Berdoa kepada Allah SWT agar ibadah qurban
diterima:

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

AGIHAN DAGING QURBAN

24. Sebelum melaksanakan pengagihan daging qurban,
tindakan pertama yang wajib dilakukan ialah mengasingkan
antara daging bahagian qurban wajib daripada daging bahagian
qurban sunat sebelum diagihkan kepada penerima.  Hal ini jika
perkongsian tujuh bahagian itu berlaku antara mereka yang berniat
qurban wajib dengan mereka yang berniat qurban sunat, atau
ada bahagian yang diniatkan untuk aqiqah.  Ini langkah pertama
yang amat penting kerana daging qurban wajib, wajib diagihkan
kepada yang berhak kesemuanya, begitu juga dengan bahagian
aqiqah yang ada cara pengagihannya yang sedikit berbeza dengan
pengagihan qurban sunat.

25. Beberapa urusan lain yang berkaitan dengannya
hendaklah diputuskan melalui jawatankuasa yang dibentuk untuk
memudahkan pengagihan kepada pihak-pihak yang telah dikenal
pasti seperti yang berikut:

(a) Memastikan daging qurban cukup untuk diagihkan
kepada pihak-pihak yang telah disenaraikan;

(b) Menyediakan senarai penerima daging qurban
mengikut keutamaan;

(c) Mengutamakan golongan fakir dan miskin yang telah
dikenal pasti status mereka;

(d) Mengagihkan daging qurban kepada mereka yang
tinggal di kawasan terpencil;

(e) Menyediakan kontena sejuk (jika perlu) untuk
menempatkan daging qurban sebelum ia diagih ke
kawasan pedalaman; dan

(f) Mengagihkan daging qurban kepada golongan yang
berada sekiranya terdapat lebihan daging qurban tersebut.

18

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

19

BAHAGIAN 2:   PENGURUSAN QURBAN

TAFSIRAN

26. Bagi maksud garis panduan ini:

(a) “Akad Wakalah” bermaksud suatu akad untuk
mewakilkan orang lain (wakil) melaksanakan urusan
dalam mengendalikan perkara yang diharuskan oleh
syarak.

(b) “Muwakkil (pewakil)” bermaksud orang yang
menyuruh orang lain menjadi wakil atau orang yang
membuat wakalah.

(c) “Wakil” bermaksud orang yang menerima wakalah.
(d) “Muwakkal fih” bermaksud barang atau urusan yang

hendak diserahkan kepada wakil.
(e) “Tawkil” bermaksud pelantikan wakil.
(f) “Hibah” bermaksud pemberian yang mencakupi

hadiah dan sedekah atau sumbangan.  Dalam istilah
syarak ialah akad yang dapat memindah milik sesuatu
tanpa balasan.

(g) “Qurban Nazar” bermaksud qurban yang diwajibkan
ke atas individu yang berazam untuk melakukan
qurban nazar.  Contohnya apabila seseorang
menyebut: “Wajib ke atas diriku berqurban seekor
kambing kerana Allah SWT”.

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

20

PIHAK WAKIL MELANTIK WAKIL LAIN (TAWKIL)
MELAKSANAKAN QURBAN

27. Kaedah umum menyatakan bahawa wakil tidak harus
mewakilkan orang lain terhadap apa yang diwakilinya tanpa izin
pewakil.  Tetapi sekiranya pewakil (orang yang berniat qurban)
mengungkap dengan lafaz umum, maka harus bagi wakil untuk
mewakilkan kepada orang lain berdasarkan kepada kefahaman
umum.  Contoh akad wakalah umum:

“Saya Ahmad bin Muhamad bersetuju mewakilkan
tuan menguruskan qurban saya pada tahun ini
(1434H) kerana Allah Ta‘ala”.

28. Sekiranya pewakil tidak menyebut lafaz yang
menunjukkan umum keizinannya untuk bertindak, maka tidak
harus bagi wakil mewakilkan (tawkil) kepada orang lain untuk
menerima kerana wakil bertindak mengikut penyerahan pewakil
dan memiliki kadar serahan itu sahaja.

29. Wakil juga tidak harus mewakilkan (tawkil) kepada orang
lain tanpa izin pewakil apabila ia mampu melakukannya.  Apabila
tidak mampu melaksanakan apa yang diwakilkan kepadanya,
harus baginya tawkil.

LAFAZ NIAT WAKALAH UNTUK PELAKSANAAN
QURBAN

30. Contoh lafaz khusus, akad orang yang berqurban
menyuruh seseorang mewakilinya:

(a) “Saya Ahmad bin Muhamad bersetuju mewakilkan
Pengarah Program Syarikat Qurban melaksanakan

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

21

qurban saya untuk tahun ini (1434H) dengan
bayaran RM500.00 bagi satu bahagian beserta upah
RM100.00 kerana Allah Ta‘ala.”

(b) “Saya Ahmad bin Muhamad bersetuju mewakilkan
Pengarah Program Syarikat Qurban melaksanakan
qurban saya, isteri saya Fatimah, anak saya Aishah
dan Aminah untuk tahun ini (1434H) dengan bayaran
RM2000.00 bagi empat bahagian beserta upah
RM400.00 kerana Allah Ta‘ala.”

PERKARA YANG MESTI DIKETAHUI SEBELUM
MEWAKILKAN URUSAN QURBAN

31. Perkara-perkara yang mesti diketahui oleh individu
sebelum mewakilkan urusan qurban kepada persatuan, agensi
atau syarikat adalah seperti yang berikut:

(a) hendaklah mengetahui kadar harga bagi satu bahagian
qurban yang ditawarkan oleh persatuan, agensi atau
syarikat;

(b) hendaklah mengetahui kadar upah yang diambil oleh
persatuan, agensi atau syarikat;

(c) hendaklah mengagihkan daging qurban mengikut
hukum syarak;

(d) hendaklah mengetahui orang yang akan menjadi
wakil untuk menyembelih haiwan qurban.

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

PENGURUSAN QURBAN OLEH PERSATUAN,
AGENSI ATAU SYARIKAT DALAM NEGARA

32. Pihak persatuan, agensi atau syarikat hendaklah
menjelaskan perkara-perkara berikut:

(a) urusan jual beli seperti akad, jenis haiwan qurban dan
fizikal haiwan yang cukup syarat;

(b) kadar harga bagi satu bahagian qurban yang
ditawarkan;

(c) kadar kos pengurusan (upah) yang diambil;
(d) cara pengagihan dan penerima daging qurban.

PENGURUSAN QURBAN OLEH PERSATUAN,
AGENSI ATAU SYARIKAT LUAR NEGARA

33. Pihak persatuan, agensi atau syarikat luar negara
hendaklah menjelaskan perkara-perkara berikut:

(a) urusan jual beli seperti akad, jenis haiwan qurban dan
fizikal haiwan yang cukup syarat;

(b) kadar harga bagi satu bahagian qurban yang
ditawarkan oleh syarikat atau persatuan;

(c) menetapkan kadar kos pengurusan semasa di awal
akad bukan selepas akad;

(d) menetapkan kos pengurusan yang terlibat di luar
negara selepas akad adalah ditanggung oleh persatuan,
agensi atau syarikat dan bukan pihak individu.

22

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

PENYERAHAN WANG KEPADA WAKIL BAGI
QURBAN DI LUAR NEGARA

34. Apa-apa jumlah wang yang diberi kepada pihak pengurusan
qurban yang dilantik sebagai wakil untuk menguruskan qurban
di luar negara adalah terlaksana selagi mana wang berkenaan
dibelanja mengikut akad yang telah dipersetujui.  Akad tersebut
hendaklah:

(a) akad penyerahan dengan lafaz yang khusus, bukan
lafaz am kerana lafaz am mengandungi ketidakjelasan
(gharar);

(b) menjelaskan tentang jenis, sifat dan kadar harganya;
(c) orang yang menjadi wakil, tidak boleh mewakilkan

kepada orang lain, kecuali mendapat izin daripada
pewakil (muwakkil) atau wakil tidak mampu
melaksanakannya.

QURBAN YANG BERCAMPUR DENGAN AQIQAH,
HADIAH, NAZAR DAN SEMBELIHAN BIASA

35. Sekiranya berlaku percampuran qurban dan perkara-
perkara lain, maka:

(a) wajib dilakukan pengasingan antara daging bahagian
qurban wajib (nazar) daripada daging bahagian
qurban sunat, aqiqah, hadiah atau daging sembelihan
untuk dijual, sebelum diagihkan kepada penerima
jika terjadi perkongsian sedemikian.  Langkah ini
amat penting kerana daging qurban wajib (nazar),
hendaklah diagihkan kesemuanya kepada yang
berhak;

23

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

(b) adalah lebih baik, pihak yang menguruskan qurban
tidak mencampurkan antara urusan qurban wajib
(nazar) dengan qurban sunat, aqiqah, hadiah atau
daging sembelihan biasa.

PEMBERIAN HAIWAN QURBAN OLEH ORANG
PERSEORANGAN, PERSATUAN, ATAU AGENSI

36. Pemberian atau sumbangan haiwan ternakan oleh
orang perseorangan, persatuan, agensi, syarikat, jabatan atau
kementerian kepada masyarakat Islam bagi tujuan qurban
hendaklah diserahkan kepada jawatankuasa masjid atau surau
untuk diuruskan oleh jawatankuasa yang dilantik.

37. Sesuatu pemberian atau sumbangan hendaklah dijelaskan
akadnya terlebih dahulu sebelum menerima penyerahan, iaitu
sama ada akad pemberian (hibah) sebagai hak milik atau akad
wakalah untuk melantik satu pihak sebagai wakil menguruskan
haiwan untuk qurban.

(a) Akad Pemberian atau Hibah Sebagai Hak milik
Ke Atas Haiwan Qurban

(i) Contoh lafaz hibah:
“Saya Ahmad bin Muhamad bersetuju
menyerahkan sumbangan 30 ekor lembu qurban
untuk tahun 1434H kepada jawatankuasa masjid/
surau untuk diuruskan”.

24

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

25

“Saya mewakili Kementerian yang bersetuju
menyerahkan sumbangan 30 ekor lembu qurban
untuk tahun 1434H kepada jawatankuasa masjid/
surau untuk diuruskan”.

(ii) Pihak jawatankuasa masjid/surau boleh
memilih dan memberi keutamaan kepada golongan
asnaf fakir miskin atau individu lain bagi mewakili
bahagian qurban yang disertai.

(iii) Asnaf fakir miskin atau individu yang
terpilih disunatkan mengambil daging tidak
melebihi 1/3 daripada bahagian qurban yang
disertai.

(iv) Pihak jawatankuasa masjid/surau dilarang
melakukan perkara lain ke atas haiwan qurban
kecuali untuk ibadah qurban sahaja.

(b) Akad Wakalah Sebagai Wakil Menguruskan
Haiwan Ternakan Untuk Qurban

(i) Pihak jawatankuasa masjid/surau
hendaklah mengikut akad yang diamanahkan
sebagai wakil mengurus haiwan ternakan untuk
qurban sama ada dengan lafaz am atau lafaz khas.

(ii) Contoh lafaz am:
“Saya Ahmad bin Muhamad bersetuju melantik
jawatankuasa masjid/surau sebagai wakil untuk

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

menguruskan 10 ekor lembu sebagai sumbangan
70 bahagian qurban kepada penduduk kampung
ini”.

(iii) Contoh lafaz khas:
“Saya mewakili Syarikat yang bersetuju melantik
jawatankuasa masjid/surau sebagai wakil untuk
menguruskan 10 ekor lembu sebagai sumbangan
70 bahagian qurban kepada  fakir miskin di
kampung ini”.

(iv) Sekiranya perlu, pihak jawatankuasa
masjid/surau boleh mengenakan kos pengurusan
dengan kadar yang berpatutan kepada peserta
ibadah qurban yang terpilih.

(v) Asnaf fakir miskin atau individu yang
terpilih disunatkan mengambil daging qurban
tidak melebihi 1/3 daripada bahagian qurban yang
disertai.

26

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

27

PEMBERIAN HAIWAN QURBAN OLEH ORANG
BUKAN ISLAM

38. Pemberian, hibah atau sumbangan haiwan qurban oleh
orang perseorangan, persatuan atau pertubuhan bukan Islam
kepada masyarakat Islam bagi tujuan qurban hendaklah diuruskan
seperti yang berikut:

(a) Haiwan qurban tersebut hendaklah diserahkan kepada
jawatankuasa masjid/surau untuk diuruskan.

(b) Pihak jawatankuasa yang dilantik perlu memilih asnaf
fakir miskin atau individu bagi mewakili bahagian
qurban yang disertai.

(c) Asnaf fakir miskin atau individu yang terpilih
disunatkan mengambil daging qurban tidak melebihi
1/3 daripada bahagian qurban yang disertai.

(d) Sekiranya perlu, pihak jawatankuasa masjid/surau
boleh mengenakan kos pengurusan dengan kadar
yang berpatutan kepada peserta ibadah qurban yang
terpilih.

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

PENUTUP

39. Garis panduan ini diharap dapat membantu orang
yang berhajat melakukan ibadah qurban sebagai persediaan
awal sebelum melakukannya, termasuk  mendapat gambaran
yang lebih jelas berkenaan cara melakukan ibadah qurban di
samping menjaga adab-adab yang ditetapkan.  Organisasi yang
menguruskan qurban bagi pihak orang lain pula sewajarnya
bersikap amanah dan tidak mengutamakan keuntungan semata-
mata. Ini kerana perbuatan menolong untuk menyampaikan hajat
seseorang juga diberi ganjaran oleh Allah SWT.

40. Justeru, garis panduan ini diharap dapat mencapai objektif
qurban sebagai satu ibadah yang disyariatkan oleh Allah SWT.
Semoga amalan penyembelihan ibadah qurban yang dilakukan
memberi kesan yang mendalam serta galakan kepada orang lain
untuk berusaha melaksanakan qurban sebagai salah satu tuntutan
dalam Islam.

28

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

29

RUJUKAN

Al-Baihaqi, Abu Bakar Ahmad bin al-Husain bin ‘Ali (t.t.).  Kitab
al-Sunan al-Kubra.  Beirut: Dar al-Ma‘rifah.

Al-Buhuti, al-Sheikh Mansur bin Yunus bin Idris (1402H/1982M).
Kashaf al-Qina‘ ‘an Matn al-‘Iqna‘, Kitab al-Hajj, Bab al-Huda
wa al-Udahi wa al-‘Aqiqah wa Ma Yata‘allaqu biha.  Dar al-Fikr.

Al-Ghanimi, al-Sheikh Abd al-Ghani al-Ghanimi al-Dimashqi
al-Maidani al-Hanafi (t.t.).   al-Lubab.  Beirut: Maktabah al-
‘Alamiah.

Al-Ghazali, al-‘Alamah al-Faqih al-Hujjah Abi Hamid
Muhammad bin Muhammad bin Muhammad (1418H/1997M).
Al-Wajiz fi Fiqhi al-Imam al-Shafi‘i.  Beirut: Syarikat Dar al-
Arqam bin Abi al-Arqam.

Al-Hakim al-Naisaburi, Abu Abdullah Muhammad bin Abdullah
(1418H/1998M).  Al-Mustadrak ‘ala Sahihain. Beirut: Dar al-
Ma‘rifah.

Al-Hanafi al-Haskifi, Muhammad bin ‘Ali bin Muhammad bin
‘Ali bin Abd al-Rahman  (1423H/2002M).  Al-Durr al-Mukhtar.
Dar al-Kutub al-‘Ilmiyah: Beirut-Lubnan.

Al-Khatib al-Sharbini, Shamsuddin Muhammad (1418H/1997M).
Mughni al-Muhtaj, Kitab al-Udhiyyah.  Beirut-Lubnan: Dar al-
Makrifah.

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

Al-Mawardi al-Basri, Abu al-Hasan ‘Ali bin Muhammad bin
Habib (1414H/1994M).  Al-Hawi al-Kabir fi Fiqh Mazhab al-
Imam al-Shafi‘i.  Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyah.

Al-Nawawi, Imam Abi Zakaria Mahyuddin bin Sharaf al-Nawawi
(1416H/1996M).  Sharhu al-Nawawi ‘ala Muslim, Kitab Udahi,
Bab Istihbab al-Dahiyah wa Zabhuha Mubasyarah bila Tawkil wa
al-Tasmiyah wa al-Takbir.  Dar al-Khair.

Al-Nawawi, Imam Abi Zakaria Mahyuddin bin Sharaf al-Nawawi
(t.t.).  Kitab al-Majmu‘ Syarh al-Muhazzab li al-Shirazi.  Jeddah:
Maktabah al-Irsyad.

Al-Nawawi, Imam Abi Zakaria Mahyuddin bin Sharaf al-Nawawi
al-Dimashqi (1423H/2003M).  Raudah al-Talibin.  Beirut: Dar
‘Alam al-Kutub.

Al-Ramli, Muhammad bin Shihabuddin (1404H/1984M), Nihayat
al-Muhtaj ila Syarh al-Minhaj, Kitab al-Udhiyah.  Dar al-Fikr.

Al-Shafi‘i, Imam Muhammad bin Idris (1422H/2001M).  al-
Umm.  al-Mansurah: Dar al-Wafa’.

Ibn Hajar al-Haitami, Ahmad bin Muhammad bin ‘Ali (t.t), Tuhfat
al-Muhtaj fi Sharh al-Minhaj, Kitab al-Udhiyah.  Dar Ihya’ al-
Turath al-‘Arabi.

Ibn Qudamah, Abi Muhammad Abdullah bin Ahmad bin
Muhammad (1405H/1985M).  Al-Mughni, Kitab al-Udahi,
Mas’alatu al-Istihbab an Ya’kula Sulus Udhiyatihi.  Dar Ihya’ al-
Turath al-‘Arabi. Cet. 1.

30

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

Ibn Rushd al-Qurtubi, al-Qadi Abu al-Walid Muhammad bin
Ahmad bin Muhamad bin Ahmad (1416H/1995M).  Bidayat al-
Mujtahid wa Nihayat al-Muqtasid.  Dar al-Salam.  Cet. 1.

Jabatan Perkhidmatan Veterinar, Kementerian Pertanian dan
Industri Asas Tani, Garis Panduan Penyembelihan Ternakan
Korban.

Muhammad al-Qari, ‘Ali bin Sultan (1422H/2002M).  Mirqatu
al-Mafatih Sharhu Mishkatu al-Masabih, Kitab al-Solat, Bab fi
al-Udhiyat.  Darul al-Fikr.

Sheikh Abdullah bin Muhammad Basmeih (2000M).  Tafsir
Pimpinan al-Rahman kepada Pengertian al-Quran.  Kuala
Lumpur: Jabatan Kemajuan Islam Malaysia.

Wahbah al-Zuhaili (1999M).  Fiqh & Perundangan Islam.  Terj.
Syed Ahmad Syed Hussain et.al.  Kuala Lumpur: Dewan Bahasa
dan Pustaka.

Wahbah al-Zuhaili, Ustaz Doktor (1418H/1997M).  Al-Fiqh al-
Islami wa Adillatuh.  Beirut- Lubnan: Dar al-Fikr al-Mu‘asir.

Wizarah al-Auqaf wa al-Shu’un al-Islamiyah (1404H/1983M).
Al-Mausu‘ah al-Fiqhiyah.  Al-Kuwait.  Cet. ke-2.

31

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban

Sebarang pertanyaan dan maklum balas mengenai Garis Panduan
Pelaksanaan Ibadah Qurban bolehlah diajukan kepada alamat
seperti berikut:

Ketua Pengarah
Jabatan Kemajuan Islam Malaysia,
Blok D7, Kompleks D,
Pusat Pentadbiran Kerajaan Persekutuan,
62519 Putrajaya.

No. Telefon :03 - 8886 4000
No. Faksimili :03 - 8889 1993

32

Garis Panduan Pelaksanaan Ibadah Qurban


 *Corresponding author.

Email: suraiya@usim.edu.my

eISSN: 2550-2166 / © 2020 The Authors. Published by Rynnye Lyan Resources

  Food Research 4 (Suppl. 1) : 214 - 219
  Journal homepage: http://www.myfoodresearch.com

F
U

L
L

 P
A

P
E

R

Issues in halal food product labelling: a conceptual paper

1,*Osman, S., 2Ab. Rahman, S. and 3Jalil, A.

1Faculty of Syariah and Law, Universiti Sains Islam Malaysia, Bandar Baru Nilai, 71800 Nilai, Negeri

Sembilan, Malaysia
2Faculty of Economics and Management, Universiti Putra Malaysia, 43400 UPM Serdang, Malaysia

3Faculty of Economics and Muamalat, Universiti Sains Islam Malaysia, Bandar Baru Nilai, 71800 Nilai,

Negeri Sembilan, Malaysia

Article history:

Received: 9 August 2019

Received in revised form: 25

November 2019

Accepted: 1 February 2020

Available Online: 10

February 2020

Keywords:

Halal,

Halal food products,

Trademark,

Label,

Islamic attributes

DOI:
https://doi.org/10.26656/fr.2017.4(S1).S15

Abstract

The paper was aimed to uncover the issues encountered on Halal Food Product labelling

to prevent the misuse of Islamic attributes in food products labelling and to ensure the

appropriate trademarks, terms, and label used on the packaging and marketing strategy.

The method used for this conceptual paper was from literature reviews from journal

articles, thesis, proceedings and conferences, books, and online news, which are related to

the keywords and research area. Trademarks and labels are among the crucial elements in

marketing, which enable the consumer to differentiate the quality, the ingredients and will

affect the consumers’ buying choice. Recently there is a trend of using Islamic attributes

in food product labelling as trademarks to attract Muslim consumers. The issues

encountered on halal food product labelling are the use of Quranic verses on the drink, the

term “Sunnah food”, using Islamic terms such as “Masjid”, “Mukmin”, and others in food

products’ trademark and label. The consumers were deceived into thinking that these

products have extra benefits as compared to others due to Islamic attributes they have.

Thus, there is a need for an in-depth study on these issues since there is no clear and

specific guideline on this matter.

1. Introduction

Religious belief is one of the factors that influence

purchase decisions in food products as different religious

groups prohibit certain foods from being consumed by

the followers (Schiffman and Kanuk, 2010;  Ramli and

Jamaludin, 2016 in Ab Talib and Mohd Johan, 2012).

The use of Islamic elements in marketing and labelling

of food products is increasingly popular and widespread

in the Malaysian market. This phenomenon is due to the

high demand from the consumer owing to various factors

such as the current interest of people towards Islam is so

high that whatever it is claimed is the efficacy of the

Qur'an, so many believe that without prior inspection

(Ahmad, Yakub, Razzak et al., 2015). The consumption

of Sunnah food had become a trend (Othman et al.,

2016) this is because products based on “Sunnah food”

or Ruqyah food and drink (being read al-Quran verses

onto them) are often referred to as the best food. They

believe that these products may cure certain diseases

such as mysterious diseases or “santau” (Deuraseh and

Mohd Tohar, 2008; Ismail, 2012; Zain, 2013a). The

Malaysian Muslim community, are weakened when it

comes to the sunnah of the Holy Prophet (PBUH) with

regard to advantages of practicing the sunnah and the

health benefits that will be obtained from the food

consumption, has also led to the increasing production of

sunnah food products in the market (Ahmad, Yakub,

Razzak et al., 2015). A previous study by Ahmad, Mohd

Yusoff, Abd Razzak et al. (2015)  had shown that

Sunnah of Prophet had been manipulated in marketing

and promotion of products. This study has been

supported by Ramli and Md Ariffin (2016). These

products are often a marketing plan for some

entrepreneurs to underline the product. On the part of the

producer, they tend to use these Islamic attributes to

attract Muslim customers to buy their product. Besides,

with these attributes, they may sell it at higher prices

(Zain, 2013a; Ramli and Md Ariffin, 2016; Zin, 2017).

The existence of food products using Islamic attributes at

their label and packaging has increased nowadays. This

trend has shown that there is high demand for the Islamic

product from the consumer. However, some dangers

come with this uncontrolled practice. Hence, there is a

need to study the types of misuse. This study was aimed

https://orcid.org/0000-0001-9214-1027

215 Osman et al. / Food Research 4 (Suppl. 1) (2020) 214 - 219

eISSN: 2550-2166 © 2020 The Authors. Published by Rynnye Lyan Resources

to investigate the extent to which the use of Islamic

attributes impacts the consumer and Islamic dignity.

2. Materials and method

A comprehensive search of the literature (magazines,

books, journals, newspapers, and conference papers)

through the early 2013s to 2019 was carried out to

collect relevant information and data. The materials not

only limited to the English language but also covers

Malay language materials. The keywords searched were

‘Prophetic Food,’ ‘Sunnah food,’ ‘Ruqyah,’ and ‘misuse

of religion.’ The data were grouped into separate themes

among others; the concept, current issues, types of use,

contributing factors and the effects of the use.

3. Results and discussion

3.1 Halal in Islam

The term “halal” refers to the area of living

arrangements of Muslims guided by halalan ṭayyiban,

namely purity, hygiene, and healthy living, as well as

halal (Mohamed Jusoh, 2001; Halim Ahmad, 2001).

Halal is an Arabic word name. The basic halla, yahillu,

hillan, which means free, release, break, dissolve, and

allow (Dahlan, 1997). Terms halal opposed to illegal or

out of something illegal (Wizarah al-Awqaf, 1990).

According to Kamus Dewan (2005), halal is well defined

as halal law permits an act is done (in Islam), legal (not

forbidden by Islam), permitted and allowed. Literally,

the halal means permitted, while also something illegal is

prohibited. Halal food products alone are not sufficient

but must include aspects of “good” (tayyib) that is clean,

safe, and quality. Since the production of a food product

comprising a particular process, starting from the

selection, preparation of materials, manufacturing,

production, storage, transportation, distribution until the

product is presented to the consumer, then the “halal”

should cover the whole network starting from its source

(Soraji et al., 2017). According to al-Qaradawi (1994),

something that is required, that no binding ban and

allowed someone to do so by legislation. Halal is

something that is a must and allowed by Islamic law (al-

Awqaf Wizarah, 1990). Al-Ghazali (1998) and Al-

Qaradawi (2002) also clarifies the meaning of halal,

which covers all major sources of human food either

from animals, plants, natural materials, chemicals and

microorganisms contained between lawful and unlawful

law. The halal and haram debate also involve elements of

biotechnology in food products and other personal

goods, such as clothing, toiletries, and cosmetics. Based

on the definition of the language and terminology, it can

be concluded that the halal refers to something legal in

Islamic law for humans to eat, use, and consume (Wahab

and Azhar, 2014).

3.2 Concept of trademark and labelling

3.2.1 Trademark

A trademark is a sign capable of distinguishing the

goods or services produced or provided by one enterprise

from those of other enterprises. Any distinctive words,

letters, numerals, drawings, pictures, shapes, colours,

logo types, labels, or combinations used to distinguish

goods or services may be considered a trademark. In

some countries, advertising slogans are also considered

trademarks and may be registered as such at national

trademark offices. Under the Trade Mark Act 1976,

“trademark” means, a mark used or proposed to be used

concerning goods or services for indicating a connection

in the course of trade between the goods or services and

a person having the right either as proprietor or as a

registered user to use the mark. Whether with or without

an indication of the identity of that person. Whereas

under the same Act, “mark” was defined as includes a

device, brand, heading, label, ticket, name, signature,

word, letter, numeral or any combination thereof.  The

main function of a trademark is to enable consumers to

identify a product (whether a good or a service) of a

particular company to distinguish it from other identical

or similar products provided by competitors. Consumers

who are satisfied with a given product are likely to buy

or use the product again in the future. For this, they need

to be able to distinguish easily between identical or

similar products (WIPO, 2006).

Professor Robert G. Bone explains, trademark law’s

“core mission, as it is understood today, is to facilitate

the transmission of accurate information to the

market” (Desai, 2012). Trademark law thus clings to the

model of the firm as the one with the exclusive power to

develop the brand and to control its meaning.

Trademarks enhance the economic efficiency of the

marketplace by “lessening consumer search costs by

making products and producers easier to identify in the

marketplace,” and “encouraging producers to invest in

quality by ensuring that they produced, and not their

competitors, reap the reputation-related rewards of that

investment (Desai, 2012).

3.2.2 Label

A label is intended to help consumers differentiate

the labelled product from otherwise similar products. A

label calls to consumers’ attention to the desirable

attributes of the product. When a firm labels its product,

it assumes that the information it provides is important to

consumers and that they will respond by changing their

purchase decisions (Golan et al., 2001). Teisl and Roe

(2016) define product labelling as any policy instrument

of a government or other third party that somehow

regulates the presentation of product-specific

F
U

L
L

 P
A

P
E

R

 Osman et al. / Food Research 4 (Suppl. 1) (2020) 214 - 219 216

eISSN: 2550-2166 © 2020 The Authors. Published by Rynnye Lyan Resources

information to consumers. This information might

describe the use characteristics of the product, such as

price, taste, and nutrition, or non-use characteristics,

such as the environmental impact or moral/ ethical

elements surrounding the product's manufacturing

process. Simply stated, labelling policies can circumvent

these market inefficiencies by making the information

initially held by the firm also available to the consumer.

3.3 Issues in food product labelling and marketing

A research done by Osman et al. (2019) has

categorized the use of Islamic elements into five

categories which are first Quran-related verses such as

Ruqyah where Quranic verses are claimed to be recited

or written on specific products. Secondly Sunnah-related

such as using the term Prophetic foods or the word

Sunnah itself, and thirdly by using Islamic icons and

pictures such as pictures of mosques. Fourthly, by using

Islamic performance of worships such as prostration in

prayers and the last category is Islamic or Muslim names

such as Tok Guru, Pak Sheikh and Ahmad. However, the

researchers would like to add another category such as

by using Jawi writings in the label or trademark, and it

can be regarded as misuse of Islamic attributes in

marketing. For the first category, many products are

available on the market. For example, “Kismis 30 juzu’

Al-Quran” (raisins which have been recited 30 juzu’ of

Quranic verses), 30 juzu’ mineral water, air pinggan

putih (mixture of water and saffron with a special

technique of writing Quranic verses using saffron liquid

on a white plate). These products are believed to have

special attributes in healing particular disease and may

give certain benefit to whom consume them. For the

second category, the word Sunnah or the Hadith of

Prophet has been used on the label and these products are

the most common type that can be found in the market.

The products usually contain either dates, honey, goat’s

milk, habbatus sauda, raisins, olive oil or combination of

them and some other ingredients. In some instances,

these products are back up with the text of hadith (Ramli

and Md Ariffin, 2016). For the third category, Islamic

icon and logo such as, crescent and Kaabah were used as

trademark on the label. For examples Mi Cap Masjid and

Kopi Cap Songkok. Next category is where Muslim

name and Islamic term being used for example Pau

Ahmad, Kopi Pak Sheikh and Kopi al-Ambiyak. In 2014,

there was a case where a man was dead after drinking

these coffee (Shagar et al., 2014). It was discovered that

the coffee was banned by the Ministry of Health for

containing sildenafil and tadanafil, which are often

claimed to be able to increase sexual performance. The

Ministry of Health has confirmed that the coffee has

been banned in early 2014 (Shagar et al., 2014). This

case was upsetting since it uses Islamic attributes as their

trademark. On the next category, is where the Islamic

performance of worship such as tawaf has been used as a

marketing strategy. A good example is the service of

valet doa where the person offers a service of making

doa in front of Kaabah with certain amount of payment

by the customer. This practice has been condemned by

the Director of JAKIM (Mutalib, 2017; Zin, 2017). The

last category is where Jawi or Arabic writings were used

on the labelling. Some of the products do not get the

halal certification from JAKIM and this practice has

been forbidden by Malaysian Community Enterpreneur

Development (MCED) as it may confuse the consumer

as to the halal status of the product (Sahril, 2019).

3.4 Current problems and effects

The issue of using Islamic attributes in labelling has

emerged since 2013. This practice was due to the

existence of a huge range of health products, for

example, drinks, cosmetics, and it includes the

alternative health treatment that uses these Islamic

attributes. This scenario is wide spreading because the

current interest of people towards Islam is so high that

whatever it is said is the efficacy of the Qur’an, so many

believe that without prior inspection (Ahmad, Yakub,

Razzak et al., 2015). Products based on “Sunnah food”

or Ruqyah food and drink (being read al-Qur’an verses

onto them) are often referred to as the best food.

Additionally, there are also products that are produce by

using zam-zam water as a mixed ingredient. However,

the zam-zam water that is used as a mixture of

ingredients is in small quantities. The product is then

labeled with zam-zam water as an ingredient. These

products are often a marketing plan for some

entrepreneurs to underline the product. What is troubling

is the possibility of fraud with the reason that the product

is more blessed and effective because it is recited al-

Qur’an, recitation, or prayer (Ramli and Md Ariffin,

2016). The previous head Imam of the National Mosque

Datuk Hassan Mahmud acknowledged that there were

parties who used the Qur’an with the intention of

leveraging the products they produce (Zain, 2013a).

Consumers are advised not to be easily influenced by the

sale of products that use the Qur’anic texts as there are

parties who use it to leverage the business. The consumer

should not buy the product merely because of the label

and fearing that it may harm the consumer (Zain, 2013a).

Even though the public has been warned, the demand

towards these products was still high. They believed that

these products that have been read Qur’anic verses or

Ruqyah and Sunnah food has its advantages and may

cure certain disease (Zain, 2013b). On the part of the

producer they tend to use these Islamic attributes to

attract Muslim customers to buy their product. Besides,

with these attributes they may sell it at higher prices

F
U

L
L

 P
A

P
E

R

217 Osman et al. / Food Research 4 (Suppl. 1) (2020) 214 - 219

eISSN: 2550-2166 © 2020 The Authors. Published by Rynnye Lyan Resources

(Zain, 2013a; Ramli and Md Ariffin, 2016; Zin, 2017)

Consumption of sunnah food had become trend. Whether

in supermarkets, direct sales, or online marketing, there

are many supplements based on sunnah food available to

the public. It becomes the latest trend due to high

demand, especially among Muslims. It gives a new

dimension in the world food market. Our society seems

to have the initial force to find an alternative in health

care. This situation eventually led to the innovation of

sunnah food. Dates, for example, have been innovated

into chocolate, herbal essence, coffee, cordial, and 3 in 1

drink (Othman et al., 2016). More ominously if the

ingredients have not been checked it will endanger

people’s life. This was so, as reported by Md Denin and

Kamarudin (2018) about a case recently happened in

Penang, where a non-Muslim couple of husband and

wife has been caught producing health products known

as ‘Jus Sunnah.’ This product has been tested and

confirmed positive of containing scheduled drugs, i.e.,

steroid dexamethasone and prednisolone, which was

prohibited by the Ministry of Health. This product was

claimed as able to cure joint pain, vein, and numb and

the like, and it has been sold at the market at a price

ranging between RM75 to RM130 (Md Denin and

Kamarudin, 2018). This practice was a clear act of

misused of Islamic attributes, i.e. the word ‘Sunnah’ as

their trademark on their packaging to deceive the Muslim

consumers and to get more profit. Moreover, they

claimed that the ingredients were 100 percent of natural

juice from selected fruits, but it turned out that they were

from combination of flavored powder, caramel, pipe

water, and chemical substance (Md Denin and

Kamarudin, 2018).

In addition to allegations of Sunnah food products of

Prophet Muhammad, there is also the misuse of dhaif

and maudhu’ hadiths for the pursuit of product sales.

Ramli and Md Ariffin, (2016) have conducted a study on

the misuse of the Prophet’s hadith in consumer products

in the market. Attempts to exploit the hadith of the

Prophet SAW as product tools of marketing should be

tackled by the authorities. This is because if the product

does not give benefit to the consumer, the risk of the

hadith of the Prophet (s) will be denounced. Thus,

producers need to be responsible for the use of the

“Sunnah product” label because it risks the negative

impact on Sunnah position as the second source of

authority in Islam.

On the other hand, in some cases, this Sunnah food

might not be suitable for certain health conditions. For

example, Sunnah food which based on dates and raisins,

which high in sugar might not be suitable for a diabetic

person. It may cause harm instead of curing the person.

Thus, a comprehensive scientific research should be

conducted on the production, handling, the efficacy of

Sunnah food, safety, and quality control on all Sunnah

food (Ahmad et al., 2015). Possibly, with the mixture of

Sunnah food with other ingredients, the chemical

composition and nutritional value of food is also changed

compared to the original material itself. Is it fair for the

food product to be claimed as the Sunnah food? The

quantity of a specific type of food product should also be

taken into account. The easiest example is the dates of

juice. If the dates juice sold is not merely contained

dates, but also added sugar, is it good for health?

(Othman et al., 2016)

It is worrying that the manufacturer will use the basis

of Sunnah food to achieve commercial value per se by

totally ignore the impact on health. Not to mention the

duplication by explicitly incorporate into a product

added sugar, non-dairy creamer, and malt then labeled as

sunnah food (Othman et al., 2016).

3.5 Fatwa rulings

In response to the use of ayat Ruqyah, Quranic

verses, and related to it, the National Fatwa Council for

Islamic Religious Affairs Malaysia (Muzakarah Majlis

Fatwa Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam

Malaysia) decreed that this scenario is very dangerous to

the religious belief and it may lead to syirik. The

products and the chants have no power to heal except

Allah (Berita Harian Online, 2016) Muslims need to

carefully manage their lives so as not to deviate from the

established grounds. Religion should not be a channel for

wealth and political gain, and thus people need to reject

such exploits (Zin, 2017).

Due to these worrying scenarios, the Department of

Islamic Development Malaysia (JAKIM) has made a

move to control this matter. Companies and applicants of

the Malaysian Halal Certification are not allowed to use

the term ‘ayat Ruqyah’, ‘Sunnah food’ and the like on

labelling, advertising and promotion of products that are

sought for halal certification. This is due to the circular

on the regulation was enforced on 15 February 2016

after the Trade Descriptions (Halal Certification and

Marking) Order 2011 (Mutalib, 2016).

However, this prohibition is not exhaustive. the

prohibition only limited to the use of the word ‘Ayat

Ruqyah’ and ‘Makanan Sunnah’, and the circular is

silence on the usage of other Islamic attributes.

4. Conclusion

There are principles in Islam called Sadd Zarai’,

which means harms should be eliminated. Based on

Maqasid Syar‘iyyah that is hifzu ad-din or the

preservation of religion, these activities of misuse should

F
U

L
L

 P
A

P
E

R

 Osman et al. / Food Research 4 (Suppl. 1) (2020) 214 - 219 218

eISSN: 2550-2166 © 2020 The Authors. Published by Rynnye Lyan Resources

be controlled by the government to avoid any harm in the

future. The government should set up a clear guideline to

control the use of Islamic attributes in labelling. Islam

should not be used for commercial purposes and be

exploited by irresponsible parties. Its dignity should be

upheld in all times and situations and should not be open

to any exploitation.

Acknowledgment

The authors wish to thank the Universiti Sains Islam

Malaysia for the research grant to complete the project

entitled “Laws relating to Products Labeling and

Marketing: Proposed Amendments according to Maqasid

Syariah,” of which this paper is part of the output.

References

Ab Talib, M.S. and Mohd Johan, M.R. (2012). Issues in

Halal Packaging: A Conceptual Paper. International

Business and Management, 5, 94–98. https://

doi.org/10.3968/j.ibm.1923842820120502.1080

Ahmad, K., Yakub, M., Razzak, M. A., Izham, S.S. and

Ariffin, M.F.M. (2015). Salah Faham Terhadap

Istilah “Makanan Sunnah” Dalam Kalangan

Masyarakat Islam di Malaysia: Satu Analisis. In

Salah Faham Terhadap Sunnah: Isu dan

Penyelesaian. 1st ed. Kuala Lumpur: Jabatan al-

Quran dan Al-Hadith, Akademi Pengajian Islam. [In

Bahasa Malaysia].

Ahmad, K., Mohd Yusoff, M.Y.Z., Abd Razzak, M.M.,

Raja Yusof, R.J., Fauzi, N., Awang, K., Othman, R.

and Md. Ariffin, M.F. (2015). Kriteria Dalam

Penilaian Terhadap Istilah Pemakanan Sunnah:

Antara Realiti dan Pengamalan Dengan Fakta

Berasaskan Fiqh Daripada Nas. In Prosiding Seminar

Fiqh Semasa (SeFis) 2015, p. 53–64. Nilai: Usuli

Faqih Research Centre.

Berita Harian Online. (2016). Label rawatan, makanan

sunah gugat akidah. Retreived from Berita Harian

Online Website: https://www.bharian.com.my/

node/129206

Dahlan, A.A.  (1997). Ensiklopedia Hukum  Islam.  Vol.

2.  Jakarta:  PT  Ichtiar Baru Van Hoeve.

Desai, D.R. (2012). A Brand Theory of Trademark Law.

SSRN Electronic Journal, 1585327(1585327).

https://doi.org/10.2139/ssrn.1585327

Deuraseh, N. and Mohd Tohar, S.N.A. (2008). Healing

Through Ruqyah (incantation) With Special Focus

on the Perception of Malay-Muslim Society in

Kelantan and Terengganu on Ruqyah as an

Alternative Way of Healing in Malaysia. Journal of

the International Society for the History of Islamic

Medicine, 6–7, 50–54.

Golan, E., Kuchler, F., Mitchell, L., Greene, C. and

Jessup, A. (2001). Economics of Food Labeling.

Agricultural Economic Report No. 793. United

States: Economic Research Service, U.S.

Department of Agriculture.

Ismail, M. (2012). Penyelewengan Akidah Dan Syariat

Dalam Perkhidmatan Rawatan Alternatif : Isu

Kepenggunaan dan Akidah Umat Islam. Retrieved

from Pusat Rawatan Islam Manarah website: http://

primanara.blogspot.my/2012/03/penyelewengan-

akidah-dan-syariat-dalam_19.html

Kamus Dewan, 2005. Edisi Ke-3. Kuala Lumpur: Dewan

Bahasa dan Pustaka. [In Bahasa Indonesia].

Md. Denin, M.J.A. and Kamarudin, F. (2018). Produk

Sunnah Tauke Haram. Harian Metro.

Mutalib, Z.A. (2016). Larangan guna ’ayat ruqyah,

“makanan sunnah” bagi iklan produk. Retrieved

from Berita Harian Online website: https://

www.bharian.com.my/node/128625. [In Bahasa

Malaysia].

Mutalib, Z.A. (2017). Valet doa di Makkah cemar

kesucian Islam - JAKIM. Berita Haran Online

Osman, S., Ahmad, M.H. and Jalil, A. (2019).

Penggunaan unsur Islam dalam Perniagaan: Analisa

Dari Perspektif Syariah. Journal of Islamic Social

Sciences and Humanities, 17(Special Edition), 39-

51.

Othman, R., Sayidah, A.B. and Ahmad, K. (2016). Legal

issues in sunnah food labeling. What’s in a name? In

Mohd Yusoff, M.Y.Z., Ahmad, K. and Abd Razzak,

M. (Eds.) Penyelidikan Tentang Makanan: Perspektif

Nabawi dan Saintifik, p. 139-157. Kuala Lumpur:

Department al-Quran and al-Hadith, APIUM.

Ramli, M.A. and Jamaludin, M.A. (2016). Budaya

Makanan dan Pemakanan Halal dalam Kalangan

Masyarakat Melayu Menurut Perspektif Islam. In

Mohd Yusoff, M.Y.Z., Ahmad, K. and Abd Razzak,

M. (Eds.) Penyelidikan Tentang Makanan: Perspektif

Nabawi dan Saintifik, p. 195-206. Kuala Lumpur:

Department al-Quran and al-Hadith, APIUM.

Ramli, M.A. and Md Ariffin, M.F. (2016).

Penyalahgunaan Sunnah Nabi Dalam Pelabelan Dan

Promosi Produk Halal. In Mohd Yusoff, M.Y.Z.,

Ahmad, K. and Abd Razzak, M. (Eds.) Penyelidikan

Tentang Makanan: Perspektif Nabawi dan Saintifik,

p. 129-138. Kuala Lumpur: Department al-Quran

and al-Hadith, APIUM.

Sahril, N.A. (2019). Larangan guna tulisan Jawi pada

produk bukan Muslim. Retrieved from Sinar Harian

website: https://www.sinarharian.com.my/

article/44044/BISNES/MCED

Shagar, L.K., Ng, S.H. and Raman, A. (2014). Favourite-

F
U

L
L

 P
A

P
E

R

https://www.bharian.com.my/node/129206

https://www.bharian.com.my/node/129206

https://www.sinarharian.com.my/article/44044/BISNES/MCED

https://www.sinarharian.com.my/article/44044/BISNES/MCED

219 Osman et al. / Food Research 4 (Suppl. 1) (2020) 214 - 219

eISSN: 2550-2166 © 2020 The Authors. Published by Rynnye Lyan Resources

coffee-turns-deadly-Man-dies-hours-after-insisting-

on-drinking-banned-beverage. Retrieved from The

Star Online Website: http://www.thestar.com.my/

News/Nation/2014/09/20/Favourite-coffee-turns-

deadly-Man-dies-hours-after-insisting-on-drinking-

banned-beverage/

Schiffman, L. and Kanuk, L.L. (2010). Consumer

Behavior, Global Tenth Edition. United State of

America: Pearson Education, Inc.

Soraji, A.J., Awang, M.D. and Yusoff, A.N.M. (2017).

Gaps in The Legislation Halal in Malaysia: A Study

of Literature, presented at the Proceedings of

ADVED 2016 2nd International Conference on

Advances in Education and Social Sciences 10-12

October 2016, Istanbul, Turkey. Retrieved from

http://www.ocerint.org/adved16_e-proceedings/

papers/180.pdf

Teisl, M. and Roe, B. (1998). The Economics of

Labeling: An Overview of Issues for Health and

Environmental Disclosure. Agricultural and

Resource Economics Review, 27(2), 140-150.

Trade Marks Act 1976. (2006). Act 175. (MY).

Wahab, H.A. and Azhar, A. (2014). Halalan Tayyiban

Dalam Kerangka Perundangan Malaysia. Kanun, 26,

103-120.

World Intellectual Property Organization (WIPO).

(2006). Making a Mark - An Introduction to

Trademarks for Small and Medium-Sized

Enterprises. Switzerland: WIPO.

Zain, I.M. (2013a). Hati-hati dengan produk guna ayat

Al-Quran. Retrieved April 23, 2019 from Astro

Awani website: http://www.astroawani.com/berita-

malaysia/hati-hati-dengan-produk-guna-ayat-al-

quran-18415. [In Bahasa Malaysia].

Zain, I.M. (2013b). Produk Guna Ayat Al-Quran masih

dapat Sambutan. Retrieved from Astro Awani

website: http://www.astroawani.com/berita-

malaysia/produk-guna-ayat-al-quran-masih-dapat-

sambutan-18527. [In Bahasa Malaysia].

Zin, A.M. (2017). Eksploitasi dalam ajaran agama.

Retreived from Berita Harian Online website: https://

www.bharian.com.my/node/266750

F
U

L
L

 P
A

P
E

R

http://www.astroawani.com/berita-malaysia/produk-guna-ayat-al-quran-masih-dapat-sambutan-18527

http://www.astroawani.com/berita-malaysia/produk-guna-ayat-al-quran-masih-dapat-sambutan-18527

http://www.astroawani.com/berita-malaysia/produk-guna-ayat-al-quran-masih-dapat-sambutan-18527

https://www.bharian.com.my/node/266750

https://www.bharian.com.my/node/266750