1

GARIS PANDUAN TATACARA

PENGURUSAN JENAZAH ORANG ISLAM

COVID-19

Disediakan dengan kerjasama:

Jabatan Kemajuan Islam Malaysia (JAKIM)

Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM)

Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan (PMWP)

Jabatan Agama Islam Wilayah Persekutuan (JAWI)

Edisi 2020

2

KANDUNGAN

 PERKARA HALAMAN

1. Perutusan YB Menteri di JPM 3

2. Kata Alu-Aluan Ketua Pengarah JAKIM 5

3. Tujuan 7

4. Latar belakang 8

5. Penghargaan 10

6. Langkah / Prosedur 12

7. Rujukan 18

3

PERUTUSAN YB MENTERI DI JABATAN PERDANA MENTERI

Alhamdulillah, puji dan syukur kepada Ilahi atas pelbagai kurniaan dan

anugerah yang tidak terhitung buat kita semua. Selawat dan salam ke atas

junjungan besar Nabi Muhammad SAW, keluarga, sahabat dan mereka yang

mengikut jejak langkah Baginda SAW hingga ke hari kesudahan.

Sebagai orang yang beriman, kita meyakini bahawa segala sesuatu

yang berlaku baik atau buruk ke atas manusia adalah atas iradah dan izin

Allah SWT jua sebagai suatu ujian dari-Nya kepada kita. Allah SWT berfirman

di dalam Surah al-Baqarah ayat 155 yang bermaksud: Demi sesungguhnya

Kami akan menguji kamu dengan sedikit perasaan takut (kepada musuh) dan

(dengan merasai) kelaparan dan (dengan berlakunya) kekurangan dari harta

benda dan jiwa serta hasil tanaman. Dan berilah khabar gembira kepada

orang-orang yang sabar. Virus COVID-19 ialah sebahagian ujian daripada

Allah SWT kepada kita.

Saya memandang serius tentang wabak virus COVID-19 yang mula

melanda negara ini pada penghujung Januari 2020 yang lalu. Virus ini amat

berbahaya kepada manusia kerana sifatnya yang mudah tersebar, merebak

dan berjangkit jika tidak dikawal dan dibendung dengan cara yang betul. Apa

yang membimbangkan ialah apabila seseorang disahkan positif COVID-19,

dia akan mengalami beberapa komplikasi seperti pneumonia, Sindrom

Penyakit Pernafasan Akut (ARDS), masalah buah pinggang dan sepsis

(jangkitan darah). Akhirnya ia boleh mengundang kematian.

Oleh yang demikian, setiap pihak harus sentiasa bersiap siaga dengan

persiapan yang rapi dan tersusun bagi menghadapi situasi ini. Saya bersyukur

kepada Allah SWT kerana dengan izin-Nya Garis panduan ini dapat

diterbitkan tepat pada masanya. Semoga Garis Panduan Tatacara

Pengurusan Jenazah Orang Islam COVID-19 ini menjadi rujukan dan panduan

yang berguna kepada para petugas dan pengendali jenazah COVID-19 di

seluruh negara agar dapat melaksanakan tugas dengan sempurna menepati

4

kehendak syarak dan mematuhi Standard Operating Procedure (SOP) pihak

berkuasa yang berkenaan.

Saya amat berterima kasih kepada Yang Berbahagia Dato’ Paimuzi

Yahya, Ketua Pengarah JAKIM yang telah mengambil inisiatif mewujudkan

Garis panduan yang amat berguna ini bersama rakan-rakan strategik. Terima

kasih dan penghargaan juga saya tujukan kepada rakan-rakan strategik yang

lain atas kerjasama yang diberikan, khususnya kepada Yang Berbahagia

Datuk Dr. Noor Hisham bin Abdullah, Ketua Pengarah Kesihatan Malaysia,

Sohibussamahah Tuan Haji Mohd. Ansarullah bin Mohd. Hashim, Timbalan

Mufti Wilayah Persekutuan dan Yang Berusaha Tuan Haji Mohd. Ajib bin

Ismail, Pengarah Jabatan Agama Islam Wilayah Persekutuan (JAWI). Ucapan

dan penghargaan yang sama saya tujukan kepada semua individu yang

terlibat menghasilkan Garis panduan ini. Semoga jasa baik anda semua

diganjarkan pahala oleh Allah SWT dengan ganjaran yang setimpal.

Sekian, terima kasih.

Wassalam.

YB SENATOR DATUK DR. ZULKIFLI MOHAMAD AL-BAKRI

MENTERI DI JABATAN PERDANA MENTERI

5

KATA ALU-ALUAN KETUA PENGARAH JAKIM

Alhamdulillah, segala puji-pujian dipanjatkan ke hadrat Allah SWT yang

mentadbir alam semesta ini. Selawat dan salam buat junjungan besar Nabi

Muhammad SAW, ahli keluarga dan sekalian para sahabatnya.

Penerbitan Garis Panduan Tatacara Pengurusan Jenazah Orang Islam

COVID-19 adalah sebagai tanda kebersamaan JAKIM menyahut

kesungguhan dan komitmen YB Senator Datuk Dr. Zulkifli Mohamad al-Bakri,

Menteri di Jabatan Perdana Menteri dalam membantu dan memberikan

khidmat bakti kepada umat Islam di saat negara sedang dilanda wabak

COVID-19. Idea inisiatif penghasilan Garis panduan ini juga bertitik tolak

daripada ketetapan Resolusi Muzakarah Khas Jawatankuasa Muzakarah

Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Islam Malaysia yang bersidang pada 15

Mac 2020 yang lalu mengenai kaedah pengurusan jenazah orang Islam yang

dijangkiti virus COVID-19.

Tujuan utama Garis Panduan ini ialah sebagai dokumen rujukan rasmi

dan panduan kepada petugas dan pengendali jenazah khasnya dan umat

Islam amnya mengenai tatacara dan prosedur pengurusan jenazah orang

Islam yang meninggal dunia akibat jangkitan COVID-19. Garis panduan ini

penting kerana prosedur dan tatacara yang dikemukakan ialah hasil daripada

perbincangan yang mendalam dari sudut syarak dan pakar kesihatan serta

kawalan penyakit berjangkit daripada JAKIM, Pejabat Mufti Wilayah

Persekutuan, JAWI dan Kementerian Kesihatan Malaysia.

Harapan kami semoga dengan adanya Garis panduan ini, maka

tatacara dan prosedur pengurusan jenazah orang Islam yang meninggal

akibat jangkitan COVID-19 diuruskan dengan penuh penghormatan, kasih

sayang dan kemuliaan. Perkara yang paling penting ialah ianya menepati

kehendak syarak dan selaras dengan dasar dan ketetapan serta prosedur

yang ditetapkan oleh Kementerian Kesihatan Malaysia bermula daripada awal

prosedur di bilik forensik hinggalah ke tanah perkuburan untuk pengkebumian.

6

Akhir sekali, saya mengambil kesempatan ini mengucapkan sekalung

tahniah dan setinggi-tinggi penghargaan kepada semua pegawai JAKIM dan

pegawai-pegawai daripada rakan-rakan strategik kami daripada Kementerian

Kesihatan Malaysia, doktor pakar daripada Hospital Serdang, Pejabat Mufti

Wilayah Persekutuan dan Jabatan Agama Islam Wilayah Persekutuan. Tanpa

usaha gigih anda semua pasti Garis panduan ini tidak akan menjadi realiti.

Saya berdoa kepada Allah SWT semoga anda semua dikurniakan balasan

pahala yang setimpal atas penat lelah yang dicurahkan. Semoga ianya

menjadi amal jariah yang berkekalan di hari kemudian untuk kita semua.

Sekian, terima kasih.

Wassalam.

DATO’ PAIMUZI BIN YAHYA

KETUA PENGARAH JAKIM

7

TUJUAN

Garis panduan ini disediakan sebagai suatu dokumen rujukan dan

panduan kepada semua pihak yang terlibat mengendalikan pengurusan

jenazah orang Islam COVID-19 agar menepati kehendak syarak dengan

mengambilkira pandangan pakar dan ketetapan polisi dan dasar yang

ditetapkan oleh Kementerian Kesihatan Malaysia serta selaras dengan

ketetapan Muzakarah Khas Jawatankuasa Muzakarah Majlis Kebangsaan

Bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia yang bersidang pada 15 Mac 2020

mengenai Hukum Hakam Semasa berkaitan COVID-19.

Garis Panduan ini juga bertujuan untuk memberi kefahaman dan

pendidikan kepada umat Islam mengenai kaedah dan tatacara pengurusan

jenazah yang betul dari segi syarak. Ia menggariskan kaedah pengurusan

yang betul ketika kaedaan jenazah di luar kebiasaan khususnya dalam

keadaan darurat yang bersangatan. Garis panduan ini sekaligus dapat

mengelak kekeliruan yang mungkin timbul dalam kalangan umat Islam

berikutan pengurusan jenazah yang di luar daripada kebiasaan.

Garis Panduan ini tidak menafikan usaha dan kesahihan garis panduan

lain yang telah dikeluarkan oleh pihak berkuasa agama Islam negeri

selagimana ia menepati kehendak syarak dan memenuhi ketetapan resolusi

Muzakarah Khas Jawatankuasa Muzakarah MKI. Apa yang penting,

keselarasan juga perlu selari dengan ketetapan serta dasar yang telah

ditetapkan oleh Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM) yang sedang

berkuatkuasa.

8

LATAR BELAKANG

Kes jangkitan virus COVID-19 buat pertama kali berlaku di Malaysia ialah

pada 25 Januari 2020 sepertimana yang telah disahkan oleh KKM. Ia

melibatkan tiga individu yang telah disahkan positif COVID-19. Semenjak itu,

jumlah kes jangkitan virus ini semakin meningkat dari sehari ke sehari.

Kenyataan rasmi yang dikeluarkan oleh KKM menyebutkan bahawa sehingga

27 Mac 2020 pukul 12 tengah hari, jumlah keseluruhan kes positif COVID-19

di Malaysia adalah sebanyak 2,161 kes. Keadaan ini semakin

membimbangkan apabila pengidap kes COVID-19 ini telah membawa kepada

kematian pertama yang berlaku di Sarawak pada 17 Mac 2020 sepertimana

yang disahkan oleh Jawatankuasa Pengurusan Bencana Negeri Sarawak.

Sehingga kini (27 Mac 2020) jumlah kematian telah meningkat kepada 26 kes.

Kes kematian ini turut melibatkan orang Islam yang perlu diuruskan dengan

cara yang betul dan memenuhi kehendak syarak.

Keadaan yang kritikal ini telah mendapat perhatian yang serius oleh

pihak kerajaan sepertimana yang disuarakan oleh YB Senator Datuk Dr.

Zulkifli Mohamad al-Bakri, Menteri di Jabatan Perdana Menteri (Hal Ehwal

Agama). Beliau telah meminta supaya Mesyuarat Khas Jawatankuasa

Muzakarah Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia (MKI)

diadakan bagi membincangkan beberapa isu yang berkaitan kepentingan

umat Islam khasnya kesan daripada virus COVID-19 ini. Antara perkara yang

dibincang dan diputuskan melalui Muzakarah Khas Jawatankuasa Muzakarah

MKI yang bersidang pada 15 Mac 2020 tersebut ialah mengenai pengurusan

jenazah muslim COVID-19. Resolusi Muzakarah ini menetapkan bahawa :

“Dalam keadaan sekiranya berlaku kematian akibat COVID-19, pengurusan

jenazah hendaklah dilaksanakan mengikut keputusan Muzakarah

Jawatankuasa Fatwa MKI kali ke-107 yang bersidang pada 10-11 Februari

2015 mengenai hukum Pengurusan Jenazah Orang Islam yang Disyaki atau

Disahkan Dijangkiti Virus Ebola (Ebola Virus Disease: EVD) di Malaysia, iaitu

pengecualian dan kelonggaran (rukhsah) sekiranya terdapat keadaan-

9

keadaan yang boleh menimbulkan kemudaratan kepada nyawa manusia yang

menguruskan jenazah tersebut. Dalam hal ini dibolehkan jenazah itu

diuruskan melalui prosedur tayammum yang paling ringan risiko dan kesan

bahayanya seperti melakukan tayamum hanya di atas permukaan beg

jenazah atau pembalut plastic yang membalut jenazah tersebut sahaja”

Bagi menyahut seruan dan merealisasikan keputusan tersebut, Jabatan

Kamajuan Islam Malaysia (JAKIM) pada 22 Mac 2020 telah mengambil inisiatif

dengan menubuhkan Pasukan Petugas Khas Pengurusan Jenazah COVID-19

bagi membantu menguruskan jenazah pesakit COVID-19 yang beragama

Islam. Pasukan yang ditubuhkan sejak wabak ini melanda negara telah diberi

penjelasan dan penerangan mengenai kaedah pengurusan jenazah

berpandukan pandangan hukum yang diputuskan oleh Muzakarah Khas MKI

tersebut. Ia melibatkan seramai 34 orang petugas yang terdiri daripada

petugas lelaki dan wanita yang terdiri daripada pegawai JAKIM dan Jabatan

Agama Islam Wilayah Persekutuan (JAWI). Jumlah petugas ini akan ditambah

dari semasa ke semasa mengikut keperluan.

Berikutan itu suatu garis panduan perlu diwujudkan untuk dijadikan

sebagai suatu dokumen rujukan dan panduan kepada para petugas

pengurusan jenazah orang Islam COVID-19 di seluruh negara. Pejabat Mufti

Wilayah Persekutuan (PMWP) dengan kerjasama rakan-rakan strategik telah

bersama-sama merangka dan menyediakan garis panduan ini berpandukan

kepada ketetapan resolusi Muzakarah Khas MKI, ketetapan garis panduan

pengendalian jenazah, pandangan pakar-pakar kesihatan dan kawalan

penyakit berjangkit daripada KKM.

Penyediaan garis panduan adalah hasil kerjasama daripada JAKIM,

PMWP, KKM dan JAWI. Garis panduan ini dinamakan sebagai “GARIS

PANDUAN TATACARA PENGURUSAN JENAZAH ORANG ISLAM COVID-

19”.

10

PENGHARGAAN

Sekalung tahniah dan setinggi-tinggi penghargaan diucapkan kepada

semua pegawai dan wakil-wakil kementerian dan jabatan yang terlibat

merangka dan menyiapkan garis panduan ini. Pegawai dan wakil kementerian

dan jabatan yang dimaksudkan ialah sepertimana berikut:

A. Jabatan Kemajuan Islam Malaysia (JAKIM):

1. Dato’ Dr. Sirajuddin Bin Suhaimee

Pengarah Bahagian Penyelidikan

Bahagian Penyelidikan

2. Dr. Abdul Ghaffar bin Surip

Ketua Penolong Pengarah Kanan

Bahagian Penyelidikan

3. Kamarul Saman bin Yaacub

Ketua Penolong Pengarah

Bahagian Dakwah

4. Muhammad Afif bin Jamal

Pen. Pegawai Hal Ehwal Islam

Masjid Negara

5. Rafidah binti Salleh

Penerbit Rancangan TV

Bahagian Penyiaran

B. Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM)

1. Dr. Khebir bin Verasahib

Timbalan Pengarah

Bahagian Kawalan Penyakit

2. Dr. Suriana Aishah binti Zainal

Bahagian Perkembangan Perubatan

3. Dr. Anis Syazlli binti Razali

Bahagian Perkembangan Perubatan

11

4. Mohd. Rizal bin Risuli

Sektor Inspektorat dan Perundangan

Bahagian Perkembangan Kesihatan Awam

C. Hospital/Pusat Perubatan

1. Dr. Khairul Anuar bin Zainun

Pakar Perubatan Forensik

Hospital Serdang

2. Wan Azman bin Wan Ali

Jabatan Forensik

Hospital Serdang

D. Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan (PMWP)

1. SS Haji Mohd. Ansarullah bin Mohd. Hashim

Timbalan Mufti Wilayah Persekutuan

2. Ridzuan bin Awang

Ketua Penolong Mufti

Bahagian Fatwa

3. Dr. Mohd. Aizam bin Mas’od

Ketua Unit Buhuth

4. Muhammad Multazam bin Mohd Yazid

Pegawai Hal Ehwal Islam

E. Jabatan Agama Islam Wilayah Persekutuan (JAWI)

1. Siti Razmah binti Idris

Ketua Penolong Pengarah Kanan

Bahagian Dakwah

2. Mohammad Fauzi bin Abu Seman

Bahagian Dakwah

3. Muhammad Syafiq bin Mohd Zaropi

Bahagian Dakwah

12

LANGKAH / PROSEDUR

BIL.

LANGKAH / PROSEDUR KEPERLUAN

TINDAKAN

PRA PENGURUSAN JENAZAH

1.  Mengesahkan kematian kes COVID-19 WAJIB
HOSPITAL/PUSAT

PERUBATAN

2.

Memaklumkan kepada:

I. Jabatan Perubatan Forensik (JPF)/MORTUARI

II. Penolong Pegawai Kesihatan Persekitaran (PPKP)

III.  Jabatan/Majlis Agama Islam Negeri (JAIN/MAIN)

IV. Waris

WAJIB
HOSPITAL/PUSAT

PERUBATAN

3.  Membuat pengecaman jenazah  WAJIB
HOSPITAL/PUSAT

PERUBATAN

WARIS

13

BIL.

LANGKAH / PROSEDUR KEPERLUAN

TINDAKAN

4.  Mengeluarkan permit pengkebumian WAJIB
HOSPITAL/PUSAT

PERUBATAN

PENGURUSAN JENAZAH

1.

Menyediakan peralatan keperluan pengurusan jenazah

termasuk Personal Protective Equipment (PPE) yang
merangkumi:

I. Sarung tangan getah

II. Apron plastik

III.  Pelindung Mata

IV. Mask

V. Boot getah

VI. Body Bag

VII. 2 helai kertas A4 untuk meletak debu tanah Tayamum

VIII. Debu Tayamum secukupnya

WAJIB

HOSPITAL/PUSAT

PERUBATAN

JAIN/MAIN

14

BIL.

LANGKAH / PROSEDUR KEPERLUAN

TINDAKAN

2.

Mengurus jenazah:

I. Membalut jenazah:

Lapisan pertama: Linen putih

Lapisan kedua: Body bag 1 pertama

Lapisan ketiga: Body bag 2 kedua

Semburan nyah kuman bagi lapisan ketiga

Tayamum Jenazah:

II. Tayamum dilakukan ke atas jenazah yang telah
dibungkus dengan lapisan ketiga.

III.  Proses Tayamum dilakukan mengikut hukum syarak:

1) Petugas perlu dalam keadaan berwuduk dan

lengkap berpakaian seperti prosedur yang
ditetapkan oleh KKM.

2) Meletakkan debu tayamum pada 2 helai Kertas A4

yang berasingan.

WAJIB

WAJIB

HOSPITAL/PUSAT

PERUBATAN

JAIN/MAIN

3 orang petugas:
1 Petugas Tayamum

2 Petugas Solat Jenazah

Petugas Tayamum
mengikut jantina jenazah

15

BIL.

LANGKAH / PROSEDUR KEPERLUAN

TINDAKAN

3) Petugas Tayamum perlu memastikan kedua-dua

belah tapak tangan yang bersarung berkeadaan

bersih.

4) Lekapkan kedua-dua tapak tangan ke atas
permukaan Debu Tayamum 1 (Kertas A4 Pertama).

5) Tipiskan debu tayamum yang terdapat di tapak
tangan.

6) Niat tayamum ke atas jenazah.

7) Sapukan kedua-dua tapak tangan ke bahagian
muka jenazah.

8) Membersihkan baki debu yang berada di tapak

tangan.

9) Lekapkan kedua-dua tapak tangan ke atas

permukaan Debu Tayamum 2 (Kertas A4 Kedua).

10) Mulakan sapuan tangan kanan petugas ke atas

tangan kanan jenazah, bermula dari hujung jari
hingga ke siku.

11) Diikuti sapuan tangan kiri petugas ke atas tangan
kiri jenazah, bermula dari hujung jari hingga ke siku.

16

BIL.

LANGKAH / PROSEDUR KEPERLUAN

TINDAKAN

3. Mencium/memeluk jenazah
TIDAK

DIBENARKAN
SEMUA

4.

Menunaikan Solat Jenazah:

I. Solat jenazah HANYA dilaksanakan di ruang yang telah

ditetapkan hospital.

II. Hanya 2 orang petugas sahaja yang dibenarkan.

III.  Jarak kedudukan di antara imam dan jenazah adalah 1

meter, manakala jarak di antara imam dan makmum
juga adalah 1 meter.

WAJIB

JAIN/MAIN

Petugas Tayamum tidak

dibenarkan solat jenazah

PENGKEBUMIAN JENAZAH

1.

Mengkebumikan jenazah:

I. Tidak melebihi 4 orang (termasuk waris) yang BUKAN

dalam kalangan:

1) Kontak rapat kepada kes positif COVID-19.

WAJIB

PKD/PPKP
JAIN/MAIN

WARIS

*Pengkebumian

dilaksanakan oleh
waris/pihak yang menuntut
dengan penerangan dan

17

BIL.

LANGKAH / PROSEDUR KEPERLUAN

TINDAKAN

2) Orang yang disyaki COVID-19.

3) Orang yang bergejala COVID-19.

II. Semua petugas dan waris perlu berpakaian lengkap

dengan PPE yang disediakan dan ditetapkan oleh KKM.

pemantauan PKD/PPKP
dari awal sehingga selesai.

2.  Menyelia pengkebumian jenazah

WAJIB

PKD/PPKP
JAIN/MAIN

3.

Membersihkan diri:

Semua petugas dan waris perlu membersihkan diri mengikut

garis panduan KKM

WAJIB
PKD/PPKP
JAIN/MAIN

WARIS

Nota ringkas:

I. JAIN: Jabatan Agama Islam Negeri

II. MAIN: Majlis Agama Islam Negeri

III.  PKD: Pejabat Kesihatan Daerah

IV. JPF : Jabatan Perubatan Forensik

V. PPKP: Penolong Pegawai Kesihatan Persekitaran

18

RUJUKAN

1. Resolusi Muzakarah Khas Jawatankuasa Muzakarah Majlis Kebangsaan Bagi Hal

Ehwal Ugama Islam Malaysia yang bersidang pada 15 Mac 2020

2. Annexe 20 : Guidelines COVID-19 Management in Malaysia No.05/2020 (Edisi

Kelima) – Kementerian Kesihatan Malaysia

3. Kompilasi Bayan linnas PMWP Mengenai Isu COVID-19 – Pejabat Mufti WP

4. https://ms.wikipedia.org/wiki/Pandemik_COVID-19_di_Malaysia

5. https://www.reuters.com/article/china-health-malaysia/malaysia-confirms-first-cases-

of-coronavirus-infection-idUSL4N29U03A

6. https://www.garda.com/crisis24/news-alerts/308496/malaysia-first-cases-of-2019-

ncov-confirmed-january-25

7. https://www.bharian.com.my/berita/nasional/2020/03/667986/jakim-tubuh-pasukan-

khas-bantu-uruskan-jenazah-mangsa-covid-19

https://ms.wikipedia.org/wiki/Pandemik_COVID-19_di_Malaysia

https://www.reuters.com/article/china-health-malaysia/malaysia-confirms-first-cases-of-coronavirus-infection-idUSL4N29U03A

https://www.reuters.com/article/china-health-malaysia/malaysia-confirms-first-cases-of-coronavirus-infection-idUSL4N29U03A

https://www.garda.com/crisis24/news-alerts/308496/malaysia-first-cases-of-2019-ncov-confirmed-january-25

https://www.garda.com/crisis24/news-alerts/308496/malaysia-first-cases-of-2019-ncov-confirmed-january-25

https://www.bharian.com.my/berita/nasional/2020/03/667986/jakim-tubuh-pasukan-khas-bantu-uruskan-jenazah-mangsa-covid-19

https://www.bharian.com.my/berita/nasional/2020/03/667986/jakim-tubuh-pasukan-khas-bantu-uruskan-jenazah-mangsa-covid-19