i

Penasihat Syariah di Penyedia Perkhidmatan Ar-Rahnu: Tinjauan Semula
Terhadap Garis Panduan dan Pelaksanaan
ASIAH ALKHARIB SHAH &  DZIAUDDIN SHARIF

Fungsi Semakan Syariah dalam Rangka Kerja Tadbir Urus Syariah Bagi
Institusi Kewangan Islam: Satu Perbandingan Terpilih dengan Fungsi Audit
Syariah
MOHAMED HADI ABD HAMID

Dasar Pinjaman Berkumpulan di Institusi Mikrokredit: Cadangan Penggunaan
Kontrak Hiwalah
WAN NOR AISYAH BINTI WAN YUSSOF, ABDUL GHAFAR BIN ISMAIL &
SHOFIAN AHMAD

Corak Perbelanjaan Dana Masjid Negara dan Masjid Al-Ghufran: Analisis
Perbandingan ke Arah Penjanaan Ekonomi
AMRU ALHAZ ADNAN & MOHAMMAD TAQIUDDIN BIN MOHAMAD

Inflasi dan Kesan Penggantian Produk Pembiayaan Perumahan Islam
Berbanding Konvensional
MOHD FAISOL IBRAHIM

Saham Keutamaan: Suatu Dilema antara Hutang atau Ekuiti
AZMAN MOHD NOOR & MUHAMMAD NAJIB BIN ABDURRAHIM

Analisis Syariah Terhadap Penggunaan Konsep Maslahah ‘Ammah dalam
Produk Kewangan Islam
LOKMANUL HAKIM BIN HUSSAIN

Persepsi Asnaf Zakat al-Gharimin (perubatan) Terhadap Kaedah Agihan
Zakat oleh Lembaga Zakat Selangor: Kajian di Gombak, Selangor
NUR ALIAH MOHD SUKERI, ZULAIKHA MOHD HANAFIAH & HAIRUNNIZAM
WAHID

Kecekapan dalam Institusi Perbankan Islam : Satu Penjelasan Lanjut
WAN HAKIMAH WAN IBRAHIM & ABDUL GHAFAR ISMAIL

Polemik Skim Amanah Saham Bumiputera (ASB): Tinjauan Terhadap
Perbezaan Pandangan Hukum
MUHAMMAD HAFFIZ MUHAMAD ISA & AHMAD AZAM SULAIMAN @ MOHAMAD

1-17

18-38

39-62

63-84

85-101

102-124

125-145

146-168

169-180

181-206

JABATAN KEMAJUAN ISLAM MALAYSIA (Jakim)
Blok A dan B, Kompleks Islam Putrajaya,
No 23, Jalan Tunku Abdul Rahman, Presint 3,
62100 Putrajaya
Tel: 03-8870 7000
Fax: 03-8870 7003
http://www.islam.gov.my

Cetakan Pertama 2017

© Jabatan Kemajuan Islam Malaysia

ISSN : 1985-6156

Hak Cipta Terpelihara tidak dibenarkan mengeluar ulang
mana-mana bahagian artikel, ilustrasi dan isi kandungan
buku ini dalam apajuga bentuk dan dengan cara apa jua
sama ada secara elektronik, fotokopi, mekanik, rakaman
atau cara lain sebelum mendapat izin bertulis daripada
Ketua Pengarah, Jabatan Kemajuan Islam Malaysia, 62100
Putrajaya.

Konsep & reka bentuk oleh:
Sinar Tenggara Sdn Bhd

Dicetak Oleh:
Sinar Tenggara Sdn Bhd
No. 29-1, Jalan Camar 4/2
Seksyen 4, Kota Damansara
47810 Petaling Jaya
Selangor Darul Ehsan

iii

LEMBAGA EDITORIAL
PENASIHAT

Tan Sri Dato’ Haji Othman bin Mustapha
Ketua Pengarah

Jabatan Kemajuan Islam Malaysia

KETUA EDITOR
Mohamad bin Saari

Pengarah
Bahagian Perancangan dan Penyelidikan

PENOLONG KETUA EDITOR
Zaizurina binti Mansor

SIDANG EDITOR
Dr. Wan Nor Aisyah binti Wan Yussof

Siti Razmah binti Idris
Shahrul Ridhwan bin S. Ali

Mohd Naim bin Mustafa
Munir Zihni bin Hassan

Khairunnisa binti Khayun
Nurul Tasnim binti Rusli

AHLI JAWATANKUASA
Noor Shakilah binti Jaludin

Mohd Faizal bin Yusof
Selamah binti Mat Saman
Nazamiah binti Hamzah
Mohd Azhar bin Ismail

iv

KATA ALU-ALUAN
KETUA PENGARAH JAKIM

Saya mengucapkan syukur ke hadrat Allah SWT kerana dengan izin-Nya
Jakim telah berjaya menerbitkan Jurnal Muamalat Bil 10/2017. Setelah
sedekad penerbitan Jurnal Muamalat ini, ia telah banyak memberi peluang dan
platform kepada para ulama, ahli akademik dan pengamal industri kewangan
Islam untuk bersama-sama berkongsi pandangan dan pengalaman mereka bagi
memenuhi kehendak dan keperluan masyarakat selaras dengan teori ekonomi
Islam.

Penerbitan Jurnal Muamalat secara tidak langsung menyemarakkan
budaya penyelidikan serta perbahasan ilmiah mengenai isu-isu semasa
berkaitan muamalat dan sosioekonomi Islam. Penerbitan jurnal ini merupakan
manifestasi yang mempamerkan kesyumulan peranan Jakim sebagai sebuah
institusi agama yang berperanan dalam menyelaras hal ehwal agama Islam.

Bagi pihak jakim, saya merakamkan ucapan penghargaan kepada semua
pihak yang terlibat dalam menjayakan penerbitan jurnal ini. Semoga usaha
murni ini mendapat sebaik-baik ganjaran dari Allah SWT.
Sekian, terima kasih.

TAN SRI DATO’ HAJI OTHMAN BIN MUSTAPHA
Ketua Pengarah
Jabatan Kemajuan Islam Malaysia

v

KETUA EDITOR

Alhamdulillah, saya merafakkan kesyukuran ke hadrat Allah SWT kerana
dengan taufik dan inayah-Nya, Jurnal Muamalat Bil.10/2017 telah berjaya
diterbitkan pada tahun ini. Sedekad Jurnal Muamalat diterbitkan, ianya telah
banyak memberi ruang dan perkongsian para agamawan, para akademik,
penyelidik mahupun pengamal industri perbankan dan kewangan Islam.

Artikel-artikel yang disumbangkan ini merangkumi beberapa aspek
ekonomi dan kewangan Islam. Antara tajuk yang ditampilkan pada kali ini
ialah Penasihat Syariah di Penyedia Perkhidmatan Ar-Rahnu: Tinjauan
Semula Terhadap Garis Panduan dan Pelaksanaan, Fungsi Semakan Syariah
dalam Rangka Kerja Tadbir Urus Syariah bagi Institusi Kewangan Islam:
Satu Perbandingan Terpilih dengan Fungsi Audit Syariah, Dasar Pinjaman
Berkumpulan di Institusi Mikrokredit: Cadangan Penggunaan Kontrak
Hiwalah, Corak Perbelanjaan Dana Masjid Negara dan Masjid Al-Ghufran:
Analisis Perbandingan ke Arah Penjanaan Ekonomi, Inflasi dan Kesan
Penggantian Produk Pembiayaan Perumahan Islam  Berbanding Konvensional,
Saham Keutamaan: Suatu Dilema antara Hutang atau Ekuiti, Analisis Syariah
Terhadap Penggunaan Konsep Maslahah ‘Ammah dalam Produk Kewangan
Islam, Persepsi Asnaf Zakat Al-Gharimin (perubatan) terhadap Kaedah Agihan
Zakat oleh Lembaga Zakat Selangor: Kajian di Gombak, Selangor, Kecekapan
dalam Institusi Perbankan Islam: Satu Penjelasan Lanjut dan artikel Polemik
Skim Amanah Saham Bumiputera (ASB):  Tinjauan Terhadap Perbezaan
Pandangan Hukum.

Kepelbagaian topik yang dimuatkan dalam penerbitan jurnal kali ini
adalah bertujuan memberikan pendedahan informasi yang beraneka untuk
tatapan para pengkaji dan pembaca dalam menzahirkan keunikan sistem
muamalat Islam. Artikel-artikel tersebut juga menggunakan metodologi kajian
secara kajian kualitatif dan kuantitatif. Penerbitan jurnal ini diharap dapat

KATA PENGANTAR

vi

menjana budaya pemikiran dan penyelidikan yang optimum di kalangan para
penyelidik serta pengamal industri.

Pada kesempatan ini juga, saya ingin merakamkan ucapan penghargaan
kepada semua pihak yang terlibat dalam menjayakan penerbitan Jurnal
Muamalat Bil.10/2017. Semoga segala usaha dan pengorbanan yang
dicurahkan mendapat sebaik-baik ganjaran daripada Allah SWT.
Sekian, terima kasih.

MOHAMAD BIN SAARI
Pengarah
Bahagian Perancangan dan Penyelidikan
Jabatan Kemajuan Islam Malaysia.

1

PENASIHAT SYARIAH DI PENYEDIA PERKHIDMATAN
AR-RAHNU: TINJAUAN SEMULA TERHADAP GARIS PANDUAN

DAN PELAKSANAAN

(Syariah Advisors in Ar-Rahnu Service Providers:A Review of
Guidelines and Its Implementation)

Asiah Alkharib Shah1

Dziauddin Sharif2

Jabatan Syariah Fakulti Pengajian Islam
Universiti Kebangsaan Malaysia

Abstrak
Penasihat syariah memainkan peranan penting dalam mengawal
selia produk kewangan Islam termasuklah produk ar-Rahnu. Justeru,
penulisan artikel ini bertujuan untuk membuat tinjauan semula
terhadap garis panduan dan pelaksanannya dalam institusi berkaitan
ar-Rahnu. Antara institusi berkaitan ar-Rahnu yang ditinjau dari
segi garis panduannya termasuklah SKM, KPKT dan BNM. Ketiga-
tiga institusi ini merupakan badan yang berautoriti mengawalselia
perjalanan operasi ar-Rahnu di Malaysia. Sehubungan dengan itu,
kajian ini juga menyasarkan tinjauan operasi ke atas empat penyedia
perkhidmatan (PP) ar-Rahnu iaitu ar-Rahnu YaPEIM, ar-Rahnu
Pos Malaysia, ar-Rahnu Agrobank dan ar-Rahnu Habib Jewels
yang masing-masing bernaung di bawah SKM, KPKT dan BNM.
Dengan menggunapakai kaedah analisa dokumen dan temubual semi
struktur, kajian ini mendapati beberapa penambahbaikan dari aspek
perundangan mahupun pelaksanaan ke atas badan berkuasa dan
PP ar-Rahnu perlu dilakukan. Ini termasuk memasukkan beberapa
klausa tertentu dalam akta sedia ada, membuat perincian terhadap
garis panduan sedia ada, mewujudkan penasihat syariah di premis
ar-Rahnu dan juga mewujudkan dan/ atau mempertingkatkan kuasa
staf di Bahagian Syariah badan pengawal selia seperti kuasa eksekutif,
kuasa pengauditan, kuasa pengkajian dan kuasa pengoperasian.

Kata kunci : Penasihat syariah, penyedia perkhidmatan ar-Rahnu,
garis panduan dan pelaksanaan

1 Pelajar Sarjana Pengajian Islam, Fakulti Pengajian Islam Universiti Kebangsaan Malaysia.
Beliau merupakan Penolong Pengarah, Bahagian Hab Halal, Jakim. Emel: mohdasyrafezani
@yahoo.com

2 Pensyarah Kanan di Akademi Kontemporari Islam, Universiti Teknologi MARA Cawangan
Melaka

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

2

Abstract
Shariah advisors play an important role in regulating Islamic financial
products including Ar-Rahnu products. Hence, the writing of this
article is intended to review the guidelines and its implementation in
the relevant Ar-Rahnu institutions. Among the institutions related to Ar-
Rahnu which are reviewed in terms of guidelines include SKM, KPKT
and BNM. These three institutions are autonomous bodies regulating
Ar-Rahnu’s operations in Malaysia. In this regard, the study also aims
to review the operations of four Ar-Rahnu service providers such as
Ar-Rahnu YaPEIM, Ar-Rahnu Pos Malaysia, Ar-Rahnu Agrobank and
Ar-Rahnu Habib Jewels respectively under SKM, KPKT and BNM.
By applying the method of document analysis and semi structural
interviews, this study found some improvements in the legal aspects
and the implementation of the governing body and Ar-Rahnu service
providers should be done. This includes inserting certain clauses in
the existing Act, making details on the existing guidelines, establishing
a syariah advisor on the Ar-Rahnu premises and also establishing and
/ or enhancing the staffing authority of the Shariah Division of the
regulatory body such as executive powers, auditing powers, powers
assessment and operation power.

Keywords : Syariah advisory, ar-Rahnu service providers, syariah
compliance

PENGENALAN

Asas dan garis panduan kepada penerimaan ar-Rahnu telah dinyatakan dengan
jelas dalam al-Quran dan al-Sunnah. Keharusan melaksanakan gadaian ar-
Rahnu berdasarkan firman Allah SWT dalam surah al-Baqarah ayat 283.
Berdasarkan dalil dari surah tersebut, para fuqaha telah bersepakat mengenai
keharusan hukum ar-Rahnu walaupun wujud perselisihan sama ada keharusan
tersebut merujuk kepada hanya ketika dalam perjalanan ataupun boleh dalam
situasi lain (al-Nawawi t.th : 178). Namun perbahasan dalam kalangan fuqaha
menjelaskan syarat tersebut hanyalah menerangkan pada kebiasaan yang
berlaku dan keharusan ar-Rahnu tidak tertakluk ketika dalam perjalanan
sahaja. Hujah ini disandarkan kepada hadis Rasulullah SAW yang melakukan
gadaian baju besi baginda kepada seorang Yahudi bagi mendapatkan gandum
ketika Baginda berada di Madinah dan bukan ketika dalam perjalanan (al-
Asqalani, 1959) :

Penasihat Syariah di Penyedia Perkhidmatan Ar-Rahnu:
Tinjauan Semula Terhadap Garis Panduan dan Pelaksanaan

3

رهن رسول اهلل صلى اهلل عليه وسلم ِدْرَعُه عند يهودي بالمدينة فأخذ إلهله منه
شعيرا

Maksudnya :

“Bahawa Rasulullah SAW telah menggadaikan baju besinya kepada seorang
Yahudi di Madinah dan telah mengambil daripada Yahudi tersebut gandum
untuk keluarganya.”

(Riwayat Ibnu Majah)

Berdasarkan kedua-dua dalil dari sumber al-Quran dan hadis di atas
menunjukkan ar-Rahnu merujuk kepada situasi di mana barang berharga
dicagarkan sebagai jaminan kepada bayaran balik hutang yang dipinjamkan
dalam kes sekiranya penggadai atau penghutang gagal menjelaskan bayaran
kepada pemberi hutang atau pemegang gadaian (al-Sharbiniyy, 1997:v.2:121).

Selaras dengan konsep ar-Rahnu yang dianjurkan oleh syarak, tadbir urus
yang cekap mampu memastikan produk kewangan Islam ini menjadi patuh
syariah sejak awal proses pengoperasian lagi. Hal ini kerana isu-isu syariah
yang mungkin membelenggu sebahagian produk kewangan Islam termasuklah
ar-Rahnu mungkin dapat dikurangkan dengan kewujudan akta, peraturan dan
garis panduan berkaitan ar-Rahnu yang disediakan oleh pihak berautoriti.
Khususnya dalam kalangan pentadbir dan pengurus yang bukan berlatar
belakang syariah dalam pengoperasian dan pengurusan produk, ia merupakan
satu cabaran besar kepada mereka sendiri termasuklah ketidakupayaan untuk
memahami prinsip asas syariah yang perlu diterap dalam produk kewangan
Islam. Sehubungan dengan itu, kewujudan akta, peraturan dan garis panduan
ar-Rahnu adalah sangat signifikan dengan pengawalseliaan operasi produk
agar tidak tergelincir dengan prinsip-prinsip syariah.

Justeru, kewujudan panel syariah dalam setiap institusi perbankan dan
kewangan Islam bukanlah suatu pilihan. Selaras dengan prinsip muamalat
dalam Islam, tadbir urus operasi ar-Rahnu hendaklah sentiasa terpelihara
daripada penyelewengan yang boleh membawa kepada ketidakpatuhan syarak
seperti riba yang mungkin terhasil daripada akad pinjaman ar-Rahnu. Begitu
juga elemen gharar yang mungkin terhasil akibat daripada sistem lelongan
dimana penetapan harga juala ditentukan dahulu sebelum pembeli melihat
barangan kemas yang ingin dibeli. Sehubungan dengan itu, kelompangan aspek
pematuhan syariah dalam tadbir urus ar-Rahnu bukan sahaja dijangka akan
mendedahkan institusi ar-Rahnu kepada unsur ketidakadilan, malahan berisiko
menjadi produk yang akan menemui kegagalan dalam pengoperasiannya
melainkan aspek syariah mula diberikan perhatian sewajarnya.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

4

SOROTAN LITERATUR
Beberapa kajian sebelum ini menunjukkan aspek syariah terhadap pelaksanaan
ar-Rahnu sering diberi perhatian di peringkat pelanggan, pengkaji dan pihak
berkuasa. Kajian di beberapa institusi ar-Rahnu mendapati pelanggan memberi
perhatian dalam aspek syariah sebagai faktor pemilihan skim tersebut
(Cheong, C. W. H. & Sinnakkannu, J., 2012; Farah, 2015; Koe, Wei-Loon
& Nor Zalindah Abdul Rahman, 2012; Mohamad Abdul Hamid et al., 2014
dan Nadiah Nabilah, 2014). Hal yang sama diakui oleh Farah (2015) yang
mendapati pengaruh sosial dan tanggungjawab agama menjadi motivasi utama
kepada pelanggan untuk memilih ar-Rahnu. Atas faktor tersebut, kesemua
kajian mencadangkan agar pihak pengurusan ar-Rahnu dan kerajaan memberi
penekanan terhadap aspek pematuhan syariah dalam melaksanakan skim ar-
Rahnu.

Sementara itu, data yang diperolehi antara tahun 2005 hingga 2014
mendapati para pengkaji membincangkan beberapa konsep ujrah dalam
kontrak ar-Rahnu secara kritikal (Abdul Khir et. al., 2013; Azman Mohd
Noor, 2014; Dziauddin Sharif et.al, 2014; Nur Azura & Abdul Ghafar Ismail,
2005 dan Shamsiah Mohamad & Safinar Salleh, 2008). Impak dari semua
kajian tersebut telah mencadangkan penambahbaikan konsep ujrah kepada
perincian kos pengurusan yang dikenakan ke atas penggadai. Justeru, beberapa
cadangan telah dikemukakan oleh para pengkaji iaitu pemakaian konsep al-
wadicah bi ajr, qard hasan dan rahn al-wadicah bagi menggantikan konsep
lama iaitu qard hasan, al-wadicah yad ad-dhamanah dan al-ujrah (Abdul
Khir et al., 2013); mewujudkan tiga (3) pihak dalam kontrak ar-Rahnu iaitu
pihak penggadai, pihak penerima gadaian dan pihak ketiga sebagai penyimpan
marhun (Asmadi Mohamed Naim, 2004); mendiskriminasikan kadar upah
penyimpanan mengikut kemampuan peminjam dengan mewujudkan beberapa
tahap cawangan (Nurul Huda, Azila & Fidlizan, 2015); menjustifikasi
perbelanjaan nafkah (kos pengurusan) sebagai menggantikan upah simpan
(Shamsiah Mohamad dan Safinar Salleh, 2008); mengenakan caj berdasarkan
perkhidmatan sebenar (Mohd Herwan & Mohd Hawari, 2015 dan Osman
Sabran, 2001); memperkasa struktur ar-Rahnu dengan konsep tawarruq
(Dziauddin Sharif & Amir Shaharuddin, 2014).

Manakala di peringkat Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan Bagi
Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia (MJFK) kali ke-78 2007, pihak berautoriti
telah mencadangkan agar pengendali ar-Rahnu melantik panel penasihat syariah
dalaman bagi memantau operasi dan aktiviti setiap penyedia perkhidmatan ar-
Rahnu (MJFK 2007). Saranan ini disokong oleh Abdul Halim Zulkifli (2015)
dengan mencadangkan kuasa diberikan kepada jawatankuasa syariah tersebut

Penasihat Syariah di Penyedia Perkhidmatan Ar-Rahnu:
Tinjauan Semula Terhadap Garis Panduan dan Pelaksanaan

5

dalam memberi pengesahan terhadap sebarang praktis ar-Rahnu sebelum
dibenarkan beroperasi. Oleh yang demikian, sesebuah institusi yang didapati
tidak patuh syarak hendaklah ditamatkan aktiviti mereka melalui prosedur
tertentu (Ram Al-Jaffri Saad, 2014). Walau bagaimanapun, sehingga kini
aspek pematuhan terhadap keputusan MJFK tersebut masih belum dibuktikan.
Justeru, artikel ini berhasrat untuk membincangkan sejauh mana penetapan
dan panduan badan pengawal selia ke atas PP ar-Rahnu serta pematuhan PP
ar-Rahnu terhadap keputusan MJFK kali ke-78 dan kehendak garis panduan
tadbir urus syariah yang ditetapkan oleh badan pengawal selia.

METODOLOGI

Kajian ini telah mengguna pakai analisis dokumen dan temu bual separa struktur.
Analisis dokumen digunakan dalam kajian ini kerana kajian bersifat tadbir
urus sangat bergantung kepada pendekatan analisa dan menginterpretasikan
dokumen yang bersifat peraturan dan undang-undang termasuk undang-undang
subsidiari yang berkaitan dengannya (Marshall, C., 1995). Dalam konteks
kajian ini, undang-undang atau dokumen berautoriti merujuk kepada dokumen
yang dikeluarkan atau diwartakan oleh pihak kerajaan. Analisis dokumen
telah dilakukan ke atas dokumen yang dikeluarkan oleh badan pengawal
selia ar-Rahnu sedia ada. Akta Pemegang Pajak Gadai 1972 (Akta 81) dan
Garis Panduan Pelaksanaan Perniagaan Pajak Gadai Secara Islam (ar-Rahnu)
terbitan Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan (KPKT); Akta
Perkhidmatan dan Kewangan Islam 2013 (APKI 2013) (Akta 759), Kerangka
Tadbir Urus Syariah bagi Institusi Kewangan Islam 2010 (Shariah Governance
Framework For Islamic Financial Institutions-SGF 2010) dan Deraf Garis
Panduan Rahnu - Keperluan Syariah dan Amalan Pilihan (Rahn Draft Shariah
Requirements and Optional Practices) terbitan Bank Negara Malaysia (BNM);
Garis Panduan Aktiviti Pajak Gadai Islam (Ar-Rahnu) atau ringkasnya GP25
dan Garis Panduan Tadbir Urus Syariah GP28 terbitan Suruhanjaya Koperasi
Malaysia (SKM) serta Keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan
Bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia (MJFK kali ke-78 2007).

Selain itu, kaedah temu bual separa struktur telah dijalankan bersama empat
(4) informan yang terdiri daripada pihak pengurusan tertinggi di peringkat
PP ar-Rahnu. Pemilihan temu bual secara mendalam ini membolehkan
kajian memahami operasi dan perjalanan PP ar-Rahnu dalam menjelaskan
realiti, pengalaman dan kefahaman yang berlaku melalui bahasa mereka
yang tersendiri (Ummi Salwa, 2011). Jelas Chua Yan Piaw, (2014), ciri-ciri
bagi temu bual separa formal ini adalah soalannya boleh diubahsuai untuk

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

6

ditambah atau dikurangkan serta fleksibel. Keempat-empat informan mewakili
tiga kategori PP yang menjalankan aktiviti ar-Rahnu di negara ini iaitu:
i) ar-Rahnu Koperasi YaPEIM (PP1) yang mewakili kelompok koperasi
ii) ar-Rahnu Pos Malaysia (PP2) yang mewakili kelompok koperasi
iii) ar-Rahnu Agro Bank (PP3) yang mewakili kelompok institusi kewangan

perbankan
iv) ar-Rahnu Express Habib Jewels Sdn Bhd (PP4) yang mewakili kelompok

syarikat.

ANALISA DOKUMENTASI

Dalam bahagian ini, data dan analisis akan memberi fokus terhadap dokumen
berbentuk garis panduan yang disediakan oleh badan pengawal selia ar-Rahnu
sedia ada iaitu Suruhanjaya Koperasi Malaysia (SKM), Bank Negara Malaysia
(BNM) dan Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan (KPKT). Kajian
mendapati terdapat dua bentuk garis panduan di peringkat badan pengawal
selia yang mempunyai kaitan langsung dengan ar-Rahnu iaitu garis panduan
berkaitan konsep ar-Rahnu dan garis panduan berkaitan tadbir urus syariah.
Hasil penetapan garis panduan yang disediakan oleh badan pengawal selia
dinyatakan dalam Jadual 1 sebagaimana berikut :

Jadual 1: Undang-undang subsidiari yang disediakan oleh badan
pengawal selia ar-Rahnu di Malaysia

Undang-undang/
subsidiari

Badan
Pengawal

Selia

Penyedia
Perkhidmatan

ar-Rahnu

Akta Pemegang Pajak Gadai 1972
dan Garis Panduan Pelaksanaan
Perniagaan Pajak Gadai Secara
Islam (ar-Rahnu)

Kementerian
Perumahan dan
Kerajaan Tempatan
(KPKT)

Syarikat ar-Rahnu
Express Habib
Jewels

Garis Panduan Aktiviti Pajak Gadai
Islam (ar-Rahnu) yang diletakkan di
bawah seksyen 86B Akta Koperasi,
Garis Panduan ar-Rahnu GP25 dan
Garis Panduan Tadbir Urus Syariah
(GP28)

Suruhanjaya
Koperasi Malaysia
(SKM)

Koperasi Yayasan
Pembangunan
Ekonomi Islam
Malaysia (YaPEIM),
Koperasi Pos
Malaysia

Penasihat Syariah di Penyedia Perkhidmatan Ar-Rahnu:
Tinjauan Semula Terhadap Garis Panduan dan Pelaksanaan

7

Draf Garis Panduan ar-Rahnu
– Keperluan Syariah dan pendekatan
pilihan dan

Kerangka Tadbir Urus Syariah bagi
Institusi Kewangan Islam 2010
(Shariah Governance Framework
for Islamic Financial Institutions-
SGF 2010)

Bank Negara
Malaysia (BNM)

Agro Bank, Bank
Rakyat, Bank Islam,
Bank RHB, Bank
Muamalat

Sumber : Pengkaji (2016)

GARIS PANDUAN AR-RAHNU

i. Akta Pemegang Pajak Gadai 1972 (Akta 81), Kementerian Perumahan
dan Kerajaan Tempatan (KPKT)

Sebagai sebuah agensi yang bertanggungjawab ke atas Akta Pemegang
Pajak Gadai 1972 (Akta 81) dan Peraturan-peraturan Pemegang Pajak Gadai
(Kawalan dan Pelesenan) 2004, KPKT telah menyediakan Garis Panduan
Pelaksanaan Perniagaan Pajak Gadai Secara Islam (ar-Rahnu) (2007) yang
diluluskan di bawah akta dan undang-undang subsidiari yang sama. Melalui
garis panduan tersebut, pelaksanaan modus operandi dan konsep ar-Rahnu
disediakan susulan daripada permintaan terhadap pemohon lesen ar-Rahnu
(Garis Panduan LHDN dan Akta 81, 2011). Garis panduan tersebut antara lain
memberi pengecualian kepada PP ar-Rahnu dalam konteks bayaran
pampasan (seksyen 22), barang sandaran yang tidak ditebus
(seksyen 23), menyatakan syarat tambahan lafaz ijab, qabul dan saksi dalam
setiap surat gadaian (Peraturan 12) dan syarat maksimum upah simpan
dikenakan tidak melebihi 1% sebulan (peraturan 17).

ii. Akta Perkhidmatan dan Kewangan Islam 2013 (APKI 2013), Bank
Negara Malaysia (BNM)

APKI 2013 telah memperincikan aspek pelantikan jawatankuasa syariah
dan tugas jawatankuasa syariah bagi memastikan institusi kewangan Islam
mencapai tahap patuh syariah secara keseluruhan. Ia merupakan kesinambungan
daripada Kerangka Tadbir Urus Syariah bagi Institusi Kewangan (Shariah
Governance Framework for Islamic Financial Institutions-SGF 2010) yang
dikeluarkan oleh Bank Negara Malaysia (BNM) pada 2011. SGF 2010 menjadi
garis panduan terpenting yang mesti dipatuhi oleh setiap institusi kewangan
Islam dan mempunyai kesan undang-undang yang sama seperti sebuah akta

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

8

kerana seksyen 29 APKI 2013 telah memberikan kuasa kepada BNM untuk
mengeluarkan apa-apa standard mengenai perkara syariah berkenaan dengan
perjalanan perniagaan, hal ehwal atau aktiviti institusi kewangan Islam
(Mohamed Hadi & Rusni Hassan, 2014).

Melalui SGF 2010, BNM telah mewajibkan semua institusi kewangan
Islam yang menjalankan operasi syariah untuk mengimplementasikan kesemua
struktur tadbir urus syariah bagi memastikan aktiviti kewangan dan perniagaan
adalah patuh syariah. Antara fungsi pematuhan syariah yang ditekankan adalah
jawatankuasa syariah, jawatankuasa audit syariah, jawatankuasa pematuhan
syariah, jawatankuasa pengurusan risiko syariah dan penyelidikan syariah.
Oleh itu, kehendak SGF 2010 bukan sahaja perlu dilaksanakan oleh setiap
institusi kewangan Islam malah lebih utama dimestikan mempunyai polisi dan
prosedur dalaman yang diluluskan bagi tujuan melaksanakan kehendak SGF
2010 (Mohamed Hadi & Rusni Hassan, 2014).

Khusus untuk memberi panduan kepada institusi kewangan yang
menawarkan perkhidmatan ar-Rahnu secara subsidiari, BNM telah
menyediakan Garis Panduan ar-Rahnu – Keperluan Syariah dan Pendekatan
Pilihan yang masih di peringkat draf dan ketika ini dapat dicapai melalui laman
web BNM (BNM 2016). Secara umum, Garis Panduan yang dikeluarkan
oleh BNM lebih banyak menyentuh konsep ar-Rahnu yang digariskan oleh
syarak sebagai panduan namun perbincangannya dilihat lebih terperinci dan
mencakupi keseluruhan konsep ar-Rahnu berbanding KPKT yang hanya
menyentuh sedikit dari konsep pelaksanaan ar-Rahnu. Dalam masa yang
sama, perinciannya mampu memahamkan PP ar-Rahnu berhubung konsep
ar-Rahnu yang digariskan dalam syarak termasuklah kepada mereka yang
tidak mempunyai latar belakang pengajian Islam. Walau bagaimanapun, garis
panduan tersebut tidak menyentuh berkaitan modus operandi dan tatacara
pengendalian operasi ar-Rahnu.

iii. Garis Panduan Ar-Rahnu (GP25) dan Tadbir Urus Syariah (GP28),
Suruhanjaya Koperasi Malaysia (SKM)

Di peringkat SKM, Garis Panduan ar-Rahnu (GP25) telah berkuat kuasa
pada 14 Februari 2013. Berdasarkan analisis, GP25 yang dikeluarkan oleh
SKM dilihat lebih mendasar dan banyak menjurus kepada konsep dan
kaedah pengendalian aktiviti ar-Rahnu dan keperluan yang perlu ada bagi
setiap penyedia perkhidmatan serta beberapa elemen yang menyentuh kawal
selia aktivitinya. Manakala Garis Panduan Tadbir Urus Syariah (GP28)
yang diperkenalkan pada 1 Julai 2015 bertujuan untuk memastikan aktiviti

Penasihat Syariah di Penyedia Perkhidmatan Ar-Rahnu:
Tinjauan Semula Terhadap Garis Panduan dan Pelaksanaan

9

pengantaraan kewangan (financial intermediation) bagi semua koperasi adalah
patuh syariah (Ibrahim, 2016). Oleh yang demikian, GP 28 telah menetapkan
aktiviti perbankan; kredit; pembiayaan dan operasi mestilah selaras dengan
prinsip syarak. Antara lain, GP 28 menetapkan agar semua koperasi berkaitan
perlu sekurang-kurangnya melantik panel syariah sendiri, mempunyai
sekretariat syariah serta menjalankan fungsi audit yang merangkumi aspek
pematuhan syariah. Selain itu, GP 28 turut menyatakan keperluan mewujudkan
fungsi jawatankuasa syariah dan sekurang-kurangnya seorang yang berperanan
sebagai sekretariat kepada jawatankuasa syariah (Ibrahim, 2016). Manakala
pembentukan jawatankuasa syariah koperasi boleh diwujudkan dalam tiga
(3) keadaan iaitu sama ada a) menubuhkan jawatankuasa syariah dalaman;
b) mewujudkan jawatankuasa syariah bagi suatu kumpulan koperasi; atau c)
melantik jawatankuasa syariah luaran yang diiktiraf seperti Islamic Banking
and Finance Institute Malaysia (IBFIM) dan International Shariah Research
Academy for Islamic Finance (ISRA) (GP 28 2015).

OPERASI AR-RAHNU - PELAKSANAAN PELANTIKAN PANEL
PENASIHAT SYARIAH DALAM KALANGAN PP AR-RAHNU

Dalam bahagian ini, perbincangan menyentuh aspek pelaksanaan dan
pematuhan PP ar-Rahnu terhadap garis panduan dan keputusan MJFK kali ke-
78, 2007 berhubung pelantikan panel penasihat syariah di peringkat dalaman.
Secara umum, Jadual 2 di bawah mendapati 3 daripada 4 (75%) PP mempunyai
panel penasihat syariah iaitu PP1, PP2 dan PP3. Kesemua panel syariah yang
diwujudkan oleh tiga agensi tersebut merupakan inisiatif di peringkat badan
induk masing-masing. Sementara itu, hanya PP1 dan PP3 mempunyai panel
penasihat syariah di peringkat dalaman manakala PP2 menyandarkan keputusan
berkaitan syariah pada panel penasihat syariah induk. Walau bagaimanapun,
PP4 didapati tidak mempunyai panel penasihat syariah di peringkat dalaman
mereka.

Jadual 2: Panel Penasihat Syariah dalam kalangan PP Ar-Rahnu

PP Ar-Rahnu Panel penasihat
syariah khusus

Panel penasihat
syariah induk

Seksyen Pengurusan
Syariah

PP1 √ √
PP2 √
PP3 √ √
PP4

Sumber : (Ani Salina 2016; Khairul Nizan 2016; Nor Suhairy 2016
dan Salleh Bakar 2016)

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

10

Dalam aspek pematuhan syariah, PP1 telah mewujudkan dua jawatankuasa
iaitu Jawatankuasa Khas Program Mikro Kredit ar-Rahnu serta jawatankuasa
penasihat syariah sebagai platform rujukan di kalangan pakar syariah.
Jawatankuasa khas program mikro kredit ar-Rahnu diwujudkan bagi memantau
pelaksanaan ar-Rahnu dalam sudut kepatuhan kepada tatacara pengendalian
piawai (SOP) yang ditetapkan manakala jawatankuasa penasihat syariah
berperanan untuk memastikan aspek kepatuhan syariah dalam pelaksanaan
semua program skim aktiviti di bawah PP1 termasuk ar-Rahnu. Jawatankuasa
penasihat syariah ini diketuai oleh mantan mufti Wilayah Persekutuan; Datuk
Wan Zahidi Wan Teh. Kesemua program dan perkara berbangkit dirujuk
kepada panel ini sebelum sesuatu keputusan dilaksanakan.

Sementara itu, PP2 menyandarkan rujukan dan pematuhan syariah
kepada Jawatankuasa Syariah DRB Hicom selaku pemegang saham terbesar
Pos Malaysia. Sebagai sebuah anak syarikat yang menjalankan aktiviti ar-
Rahnu, perjalanan operasinya mengikut garis panduan yang disediakan
oleh jawatankuasa syariah dari pemegang saham terbesar PP2. Perkara ini
dinyatakan oleh informan PP2 sebagaimana berikut :

“Kita ada guideline. Kita ada syariah team daripada DRB Hicom,
itu kita kena patuh dari segi akad, ketelusan urus niaga itu kita ada
compliance. Mereka akan buat auditan untuk comply dengan harga tu.
Maknanya all the syariah check list we have to comply.”

Kajian juga mendapati PP3 telah melaksanakan tadbir urus syariah secara
komprehensif dalam operasinya berpandukan SGF 2010 yang diperkenalkan
oleh Bank Negara Malaysia. Pelaksanaan ini selaras dengan transformasi PP3
kepada sebuah institusi kewangan Islam sepenuhnya bermula pada 1 Julai
2015. Oleh yang demikian, PP3 bukan sahaja mempunyai panel penasihat
syariah yang tersendiri bahkan mempunyai seksyen pengurusan syariah dan
struktur tadbir urus syariah sebagaimana dicadangkan dalam SGF 2010.

Bagi PP4 pula, operasi ar-Rahnu berjalan berdasarkan ketetapan dan
garis panduan berasaskan syariah yang ditetapkan oleh KPKT selaku agensi
pengawal. Antara ketetapan yang digariskan oleh KPKT adalah prosedur akad
ketika transaksi berjalan dengan pelanggan, penentuan kadar upah simpan dan
tidak wujud unsur ketidaktentuan kos yang dikenakan. Berdasarkan kefahaman
PP5 lagi, kesemua langkah yang diambil adalah selari dengan pematuhan
syarak yang menolak unsur riba’ seperti interest atau kos tersembunyi.
Perkara ini ditegaskan oleh PP4 yang menyatakan upah simpan dikenakan ke
atas barang gadaian yang disimpan dan bukannya atas nilai pinjaman yang

11

Penasihat Syariah di Penyedia Perkhidmatan Ar-Rahnu:
Tinjauan Semula Terhadap Garis Panduan dan Pelaksanaan

diberikan. Maklum balas ini dipetik melalui kenyataan PP4 sebagaimana di
bawah:

“Yang pastinya tiada hidden cost, tiada hidden agenda bila kita
kenakan. Tiada extra charge atau riba. I tak charge you on the loan
you pinjam. I charge you on the whole barang yang you simpan dengan
I sebab I sediakan bilik kebal untuk you. The service that I provided to
you is I menyimpan the whole thing of your barang semua tu. Sebab
tu I kenakan upah simpan atas keseluruhan barang punya nilai, bukan
loan punya nilai. kalau I kenakan upah simpan atas loan that you can
call interest.”

Selain itu, PP4 mengasingkan duit hasil operasi ar-Rahnu dengan operasi
syarikat Habib yang lain. Tujuan pengasingan tersebut dilakukan bagi
mengelakkan percampuran kewangan di antara konvensional dan syariah.
Usaha ini dilakukan untuk memastikan unsur-unsur patuh syariah pada sumber
dan hasil kewangan ar-Rahnu. Ia dijelaskan oleh PP5 seperti berikut :

“Kita punya finance department is totally different department dengan
Habib punya.. habib has their own finance. Ours mungkin sebab kita
patuh syariah, they have their own department yang tidak bercampur.
So bukannya finance kita semua habib ambil. So habib dia ada finance
sendiri dan ar-Rahnu ada special ar-Rahnu department. Mungkin itu
salah atau sebab takut unsur-unsur, sebab patuh syariah, finance dia
berlainan.”

CADANGAN PENAMBAHBAIKAN

Garis Panduan Badan Pengawal Selia

Berdasarkan penetapan garis panduan yang dibincangkan di peringkat
badan pengawal selia, kajian mendapati ketiga-tiga badan pengawal selia
telah mengambil langkah sewajarnya dalam menyediakan garis panduan
berhubung ar-Rahnu untuk diikuti oleh PP ar-Rahnu di bawah seliaannya.
Walau bagaimanapun, kesemua garis panduan tersebut hanya membincangkan
konsep ar-Rahnu dan tidak menyentuh secara spesifik berkaitan tadbir urus
atau secara khususnya memastikan pelantikan panel penasihat syariah bagi
setiap PP ar-Rahnu di bawah seliaannya selaras dengan keputusan MJFK kali
ke-78 tahun 2007. Dalam usaha memperkukuh tadbir urus syariah, hanya
BNM dan SKM telah mengeluarkan dua garis panduan berkaitan tadbir
urus syariah yang terpakai kepada semua pengantaraan kewangan (financial
intermediation) yang menjalankan kewangan Islam secara kredit termasuk

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

12

PP ar-Rahnu. Persamaan antara kedua-dua garis panduan tersebut (SGF 2010
dan GP28) adalah mensyaratkan kewujudan fungsi panel penasihat syariah di
peringkat dalaman.

Hal ini menjelaskan tidak semua badan pengawal selia mensyaratkan
setiap PP ar-Rahnu mewujudkan panel penasihat syariah menerusi garis
panduan yang diwujudkan. Sehubungan dengan itu, kajian mencadangkan agar
pelaksanaan beberapa klausa tertentu dimasukkan dalam akta sedia ada atau
akta baru yang bakal digubal, membuat perincian dan penyeragaman melalui
garis panduan sedia ada dan juga mewujudkan dan/ atau mempertingkatkan
kuasa staf di Bahagian Syariah badan pengawal selia seperti kuasa eksekutif,
kuasa pengauditan, kuasa pengkajian dan kuasa pengoperasian.

Pelaksanaan dalam kalangan PP Ar-Rahnu

Dalam aspek pelaksanaan dalam kalangan PP ar-Rahnu, kajian mendapati
semua PP menyedari akan kepentingan pematuhan syariah dalam operasi ar-
Rahnu. Walau bagaimanapun, tidak semua PP ar-Rahnu telah mewujudkan
Panel Penasihat Syariah di peringkat dalaman. Hal ini membuktikan tidak
semua PP ar-Rahnu telah mematuhi garis panduan tadbir urus syariah
yang dikeluarkan oleh badan pengawal selia seperti GP 28 dan SGF 2010
termasuklah keputusan MJFK kali ke-78.

Perkara ini dipengaruhi oleh beberapa faktor di peringkat tadbir urus
sesebuah PP. Dalam kes PP1 sebagai sebuah koperasi dan yayasan yang
diwujudkan oleh kerajaan persekutuan, tadbir urus PP1 bukan sahaja diletakkan
di bawah seliaan SKM malah dipantau secara dekat di bawah pentadbiran
Menteri Hal Ehwal Islam di Jabatan Perdana Menteri bersama 12 agensi
agama yang lain seperti Jakim dan Lembaga Tabung Haji.  Maka, segala dasar
dan polisinya dibentuk dan dikawal dengan lebih teratur agar tadbir urus dan
perkembangan PP1 sentiasa terpelihara.

Bagi kes PP2 pula, kajian mendapati PP2 masih tidak mewujudkan
jawatankuasa syariah secara khusus di peringkat dalaman sebaliknya
bergantung pada jawatankuasa syariah dari DRB Hicom. Hal ini dilihat tidak
menepati GP 28 yang mensyaratkan semua koperasi yang menjalankan ar-
Rahnu untuk menubuhkan jawatankuasa syariah dalaman atau bagi suatu
kumpulan koperasi. Justeru, adalah tidak memadai untuk PP2 menyandarkan
jaminan pematuhan syariah bagi operasi PP2 kepada badan syariah yang
diwujudkan di peringkat DRB Hicom selaku pemegang saham (shareholder)
utama Pos Malaysia. Tambahan pula PP2 mempunyai jumlah cawangan yang

13

Penasihat Syariah di Penyedia Perkhidmatan Ar-Rahnu:
Tinjauan Semula Terhadap Garis Panduan dan Pelaksanaan

banyak di seluruh Malaysia berserta kepelbagaian produk berupa one gold
stop center (Asiah Alkharib Shah & Salmy Edawati Yaacob, 2016) .

Seterusnya, kajian mendapati PP3 telah berjaya memenuhi kehendak yang
ditetapkan oleh BNM melalui SGF 2010. Kelebihan mempunyai dua daripada
tiga pendekatan tadbir urus syariah sebagaimana ditunjukkan dalam Jadual 2
memberi kelebihan kepada PP3 berbanding PP yang lain. Pengukuhan strategi
tadbir urus syariah bagi PP3 ini dapat dirumuskan kepada dua faktor. Pertama,
PP3 merupakan institusi kewangan yang mempunyai pengurusan dan tadbir
urus yang lebih kompleks dan bersifat korporat. Kedua, PP3 mempunyai
pengawalseliaan yang komprehensif daripada BNM khasnya untuk memastikan
kestabilan tadbir urus dan aktivitinya. Malah, PP3 telah meluaskan paradigma
institusinya menjadi institusi kewangan Islam sepenuhnya bermula pada 1
Julai 2015 yang lalu.

Dalam kes PP4, kajian mendapati sehingga kini tiada sebuah platform
rujukan berhubung tadbir urus syariah yang wujud di peringkat PP4.
Ketiadaan sebarang pengawasan syariah sebagaimana yang berlaku pada
PP4 adalah perkara yang perlu diberi perhatian serius khususnya untuk
mengelakkan kecenderungan ar-Rahnu kepada transaksi konvensional. Walau
bagaimana pun, PP4 mengambil beberapa langkah pengawasan dalaman untuk
memastikan perjalanan operasi ar-Rahnu benar-benar patuh syariah seperti
akad, pengambilan takaful ke atas marhun sepenuhnya dan pengasingan akaun.
Beberapa faktor yang dikenal pasti adalah ketiadaan satu penetapan khusus
di peringkat KPKT kepada semua PP ar-Rahnu di bawah seliaannya untuk
mewujudkan jawatankuasa syariah di peringkat dalaman. Oleh yang demikian,
PP4 perlu mengambil langkah yang wajar untuk mengatasi kelemahan dan
ancaman utama iaitu ketiadaan panel pengawasan syariah.

Kesemua dapatan ini sekali gus membuktikan masih terdapat PP ar-
Rahnu yang tidak dipandu oleh sebuah platform yang berkepakaran dalam
bidang syariah. Kenyataan ini membuktikan wujud ketidakpatuhan terhadap
garis panduan tadbir urus syariah yang dikeluarkan oleh sebahagian badan
pengawal selia serta keputusan MJFK kali ke-78 pada tahun 2007 yang telah
mencadangkan panel penasihat syariah diwujudkan oleh setiap PP ar-Rahnu.
Walaupun ada yang mendakwa urusannya disandarkan kepada panel syariah
induk, namun jurang penyeliaannya agak besar ditambah pula dengan jumlah
cawangan yang banyak dan kepelbagaian produk dan perkhidmatan yang
ditawarkan. Ketidakseragaman ini bukan sahaja menyukarkan penyelarasan
di peringkat PP ar-Rahnu bahkan menyulitkan pemantauan ke atas tadbir urus
syariah.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

14

Dengan mewujudkan badan penasihat syariah yang secara khusus berfungsi
untuk memantau setiap produk dan aktiviti yang dijalankan, pertimbangan
hukum seperti halal dan haram dalam syariat Islam serta pengukuran nilai-
nilai yang membawa makna kebaikan atau keburukan akan diambil kira.
Hal ini kerana, risiko ketidakpatuhan syariah boleh memberi kesan terhadap
keyakinan masyarakat terhadap PP ar-Rahnu dan sekaligus mendedahkan
institusi kepada risiko reputasi institusi yang buruk.

KESIMPULAN

Secara umum, kajian mendapati wujud ketidakseragaman penetapan tadbir
urus syariah dalam undang-undang dan garis panduan yang dikeluarkan
di peringkat badan pengawal selia. Dalam masa yang sama, wujud
ketidakseragaman pelaksanaan pelantikan jawatankuasa Syariah di peringkat
dalaman dalam kalangan PP ar-Rahnu. Hasil dapatan menunjukkan sebanyak
tiga daripada empat PP mempunyai panel penasihat syariah yang tersendiri
iaitu PP1, PP2 dan PP3. Namun begitu, hanya PP1 dan PP3 yang mewujudkan
jawatankuasa panel syariah di peringkat dalaman dan dilihat selaras dengan
kehendak garis panduan yang ditetapkan oleh SGF 2010 dan GP28 serta
keputusan MJFK 2007. Asas kepada tindakan mereka ini dipengaruhi oleh
penetapan di peringkat badan pengawal selia masing-masing. Oleh yang
demikian, usaha penyelarasan perlu diwujudkan di peringkat badan pengawal
selia menerusi peruntukan undang-undang dan subsidiari yang berkuatkuasa
agar penetapan dan penguatkuasaan untuk melantik panel penasihat syariah di
peringkat dalaman organisasi terlaksana secara seragam di seluruh Malaysia.

RUJUKAN

Abdi, F. M. (2015). Determinants of Customer’s Intention to Use Islamic Pawn
Broking (ar-Rahnu) Scheme: A Case Study Of (UPSB) Staffs in University
Utara Malaysia. Universiti Utara Malaysia.

Abdul Halim bin Zulkifli. (2015). Kontrak Hubungan Penggadai dan
Pemegang Gadaian dalam Pelaksanaan ar-Rahnu di Malaysia. Universiti
Kebangsaan Malaysia.

Abdul Hamid, M., Abdul Rahman, I., & Abdul Halim, A. N. (2014). I A
Multidisciplinary Journal of Global Macro Trends, 3(4), 22–35.

Abdul Khir, M. F., Bahroddin Badri, M., & Hussain, L. (2013). Critical
Appraisal of Rahn-Based Islamic Microcredit Facility from Shariah

15

Penasihat Syariah di Penyedia Perkhidmatan Ar-Rahnu:
Tinjauan Semula Terhadap Garis Panduan dan Pelaksanaan

Perspective. American-Eurasian Journal of Sustainable Agriculture, 7(4),
290–300.

Ani Salina Salji. (2016). Transkripsi Temu bual ar-Rahnu Express. Kuala
Lumpur.

Asiah Alkharib Shah & Salmy Edawati Yaacob. (2016). Skim Ar Rahnu
Koperasi : Kajian Perbandingan Antara Ar Rahnu YaPEIM dan Pos Ar
Rahnu Malaysia. Bangi, Selangor.

Asmadi Mohamed Naim. (2004). Sistem Gadaian Islam. Islamiyyat, 26(2)
(26(2)), 39–57.

Azman Mohd Noor. (2014). Bay’ al-Wafa’ Dalam Skim Jual Beli/Pelaburan
Emas. Retrieved from http://drazman.net/2014/10/bay-al-wafa-dalam-
jual-beli-emas/

Barjoyai Bardai. (2014). Program Mikro Kredit Ar-Rahnu Sebagai Pemangkin
(Catalyst) Pembangunan Sosioekonomi Ummah : Cadangan Program
Pengukuhan Masa Hadapan. In Inovasi Dalam Industri Emas dan Ar-
Rahnu (Pertama, pp. 123–144). Kuala Lumpur: Yayasan Pembangunan
Ekonomi Islam Malaysia (YaPEIM).

BNM, (2016). About Bank Negara Malaysia. http://www.bnm.gov.my/index.
php?ch=en_about&pg=en_intro&ac=641&lang=en (1 January 2016).

Chua Yan Piaw (2014). Kaedah Penyelidikan. Ed. Ke-3. Selangor: McGraw-
Hill Education Sdn Bhd.

Dziauddin Sharif & Amir Shaharusin (2014). Understanding The Reasoning
Pattern Of Islamic Jurists, Views On The Status Of Ar-Rahn (Islamic
Pawn Broking) Contract And Its Ruling. In 9th International Academic
Conference Proceedings, Istanbul (pp. 818–832).

Hussin, M. H. S. M. H. & M. H. bin M. (2015). Application of Shariah in
Islamic Finance (Ed. ke-2). Kuala Lumpur: IBFIM.

Khairul Nizan Che Nik. (2016). Temubual Pos Ar-Rahnu Malaysia. Kuala
Lumpur.

Magazine, G. I. F. (2012). Islamic Finance Gets a Boost From SGF.
Retrieved from http://www.globalislamicfinancemagazine.com/index.
php?com=news_list&nid=1325

Marshall, C., & G.C.R. (1995). Designing Qualitative Research. Ed. ke-5.
London Sage Publication.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

16

Mohamed Hadi Abdul Hamid & Rusni Hassan (2014). Akta Perkhidmatan
Kewangan Islam 2013: tinjauan awal kesannya dalam industri takaful.
Jurnal KANUN, 26 (2), 254-267

Mohd Hamdan Adnan. (2014). Pajak Gadai Dari Sudut Pengguna. In Skim
Ar Rahnu : Sumbangan & Cabaran dalam Pembangunan Sosioekonomi
Ummah (Pertama, pp. 134–147). Kuala Lumpur: Yayasan Pembangunan
Ekonomi Islam Malaysia (YaPEIM).

Mohd Nor Suhairy Zainal. (2016). Temu bual ar-Rahnu Agrobank. Kuala
Lumpur.

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan bagi Hal Ehwal Ugama
Islam Malaysia kali ke-77. (2007). Penentuan Hukum Syarak di dalam
Pelaksanaan Skim Pajak Gadai Islam (al-Rahnu) di Malaysia.

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan bagi Hal Ehwal Ugama
Islam Malaysia kali ke-78. (2007). Penentuan Hukum Syarak di dalam
Pelaksanaan Skim Pajak Gadai Islam (al-Rahnu) di Malaysia (Cadangan
Kadar Upah Simpan Barang Gadaian).

Nur Hayati Rasmin & Ruzian Markom. (2014). An Overview on Implementation
of Ar Rahnu in Malaysia. Persidangan Kebangsaan Ekonomi Malaysia
ke-9 (PERKEM ke-9), Urus tadbir Ekonomi yang Adil: Ke Arah Ekonomi
Berpendapatan Tinggi, 17-19.

Osman Sabran. (2001). Urus Niaga al-Qard al-Hasan dalam Pinjaman Tanpa
Riba. Johor Bharu: Universiti Teknologi Malaysia.

Ram Al-Jaffri Saad. (2014). Kewangan Islam di Mata Rakyat Kita. Dlm
Utusan Malaysia, p. hlm. 11.

Sanusi, A. G. I. & N. A. (2005). A Framework for Regulating Pawnshops:
Why Do, What Area and Syariah View. In Proceedings of Malaysia
Finance Association (MPA)’s 7th Annual Conference. Kuala Terengganu,
Terengganu.

Salleh Bakar. (2016). Temu bual cabaran bagi industri ar-Rahnu. Yayasan
Pembangunan      Ekonomi Islam Malaysia. Kuala Lumpur.

Shariah Governance Framework for Islamic Financial Institutions-
SGF 2010. (2010). http://www.bnm.gov.my/index.
php?ch=3&pg=10&ac=37&bb=file. [8 Jun 2015]

Shamsiah Mohamad, & Safinar Salleh. (2008). Upah Simpan Barang Dalam
Skim Ar-Rahnu: Satu Penilaian Semula. Jurnal Fiqh, 5, 47–65. Retrieved
from http://myais.fsktm.um.edu.my/8000/

17

Penasihat Syariah di Penyedia Perkhidmatan Ar-Rahnu:
Tinjauan Semula Terhadap Garis Panduan dan Pelaksanaan

SKM. Suruhanjaya Koperasi Malaysia GP25: Garis Panduan Aktiviti Pajak
Gadai Islam (ar-Rahnu) Bahagian A: Pengenalan Tujuan (1993).
Malaysia: Suruhanjaya Koperasi Malaysia.

Al-Sharbiniyy, Muhammad bin al-Khatīb. (1997). Mughnī al-Muhtāj ‘Ala
Matn Minhāj al-Tālibīn. Vol. 2. Bayrūt: Dār al-Fikr.

Ummi Salwa Ahmad Bustamam. (2011). An Interpretive Case of Five
Successful Malay Entrepreneurs. Phd. Dr. Fal, La Trobe University
Bundoora, Victoria Australia.

Wahbah Al-Zuhaili. (1984). al-Fiqh al-Islami wa Adillatuhu. Juz.5. Edisi ke-2.
Dimashq: Darul Fikri.

Zaini Nasohah. (2005). “Undang-Undang Penguatkuasaan Fatwa di Malaysia.”
Islamiyyat 27, No. 1, 25–44.

18

FUNGSI SEMAKAN SYARIAH DALAM RANGKA KERJA TADBIR
URUS SYARIAH BAGI INSTITUSI KEWANGAN ISLAM: SATU

PERBANDINGAN TERPILIH DENGAN FUNGSI AUDIT SYARIAH

(Syariah Review Function in Syariah Governance Framework for Islamic
Financial Institutions: A Selected Comparison with Syariah Audit Function)

Mohamed Hadi Abd Hamid1

Abstrak
Makalah ini bertujuan untuk mengkaji persamaan dan perbezaan di
antara fungsi semakan syariah dengan audit syariah  dalam institusi-
institusi kewangan Islam (IKI) sebagaimana yang terkandung di dalam
rangka-rangka kerja terpilih yang dikeluarkan oleh para pengawalselia
seperti Pertubuhan Perakaunan dan Pengauditan bagi Institusi-Institusi
Kewangan Islam (AAOIFI), Lembaga Perkhidmatan Kewangan Islam
(IFSB) dan Bank Negara Malaysia (BNM). Menelusuri dokumen
AAOIFI, IFSB dan BNM, dapatlah disimpulkan bahawa AAOIFI
dan IFSB memberikan definisi yang agak kabur berkenaan kedua-dua
fungsi tersebut, manakala BNM pula memberikan definisi yang lebih
jelas terhadap persamaan dan perbezaan di antara kedua-dua fungsi
berikut. Pemahaman yang jelas terhadap kedua-dua fungsi tersebut
begitu penting agar Pegawai Semakan Syariah dan Audit Syariah
boleh mengetahui mengenai perbezaan tugas masing-masing dan
mereka dapat menjalankan tugas dengan teratur dan sistematik demi
mencapai tadbir urus syariah yang cekap.

Kata kunci: Semakan Syariah, Audit Syariah, Institusi-Institusi
Kewangan Islam,  Rangka Kerja Tadbir Urus Bagi Institusi-Institusi
Kewangan Islam, Pematuhan Syariah

Abstract
This article aims to study the similarities and differences between
Shariah Review and Shariah Audit functions in Islamic financial
institutions (IFIs) as enshrined in selected framework issued by
regulatory bodies such as Accounting and Auditing Organization for
Islamic Financial Institutions (AAOIFI), Islamic Financial Services
Board (IFSB) and Bank Negara Malaysia (BNM). A thorough

1 Ketua Penyelidikan dan Nasihat Syariah / Setiausaha Jawatankuasa Syariah, Etiqa Takaful
Berhad

Fungsi Semakan Syariah dalam Rangka Kerja Tadbir Urus Syariah Bagi Institusi
Kewangan Islam: Satu Perbandingan Terpilih dengan Fungsi Audit Syariah

19

evaluation on the documents of AAOIFI, IFSB and BNM, it can
be concluded that AAOIFI and IFSB provide vague definitions on
both functions while BNM offers a more  clear definition on both
functions especially on their similarities and differences. A sound
understanding on both functions are pertinent in order to ensure the
Officers of Shariah Review and Shariah Audit know and appreciate
the different nature of both functions and they are able to implement
their duties appropriately and systematically with the aim to attain a
robust shariah governance.

Keywords: Shariah Review, Shariah Audit, Islamic Financial
Institutions, Shariah Governance Framework for Islamic Financial
Institutions, Shariah Compliance

PENDAHULUAN

Semakan Syariah (Shariah Review) dan Audit Syariah (Shariah Audit)
merupakan dua fungsi baharu yang diwujudkan oleh Bank Negara Malaysia
(BNM)2 di bawah Rangka Kerja Tadbir Urus Bagi Institusi-Institusi Kewangan
Islam Islam (Shariah Governance Framework) yang dikeluarkan oleh BNM
pada tahun 2010 dan berkuatkuasa mulai 1 Januari 2011. Walaupun industri
kewangan Islam di Malaysia sudah bertapak lebih 30 tahun, namun istilah
Semakan Syariah dan Audit Syariah hanya kedengaran beberapa tahun
kebelakangan ini.

Makalah ini akan menelusuri kedua-dua konsep Semakan Syariah dan
Audit Syariah sebagaimana yang terkandung dalam rangka-rangka kerja yang

2 Seksyen 5(1) Akta Bank Negara Malaysia 2009 (Akta 701) memperuntukkan matlamat
utama BNM adalah untuk menggalakkan kestabilan monetari dan kestabilan kewangan
yang kondusif kepada pertumbuhan ekonomi Malaysia yang mampan. Bagi mencapai
matlamat tersebut, seksyen 5(2) Akta Bank Negara Malaysia 2009 menggariskan fungsi-
fungsi utama BNM seperti yang berikut:

 (a) untuk merumuskan dan mengendalikan dasar monetari di Malaysia;
 (b) untuk mengeluarkan mata wang di Malaysia;
 (c) untuk mengawal selia dan menyelia institusi kewangan yang tertakluk kepada undang-

 undang yang dikuatkuasakan oleh Bank;
 (d) untuk mengadakan pengawasan ke atas pasaran wang dan pasaran pertukaran asing;
 (e) untuk menjalankan pengawasan ke atas sistem pembayaran;
 (f) untuk menggalakkan sistem kewangan yang kukuh, progresif dan merangkumi semua;
 (g) untuk memegang dan menguruskan rizab luar negara Malaysia;
 (h) untuk menggalakkan rejim kadar pertukaran asing yang selaras dengan asas ekonomi;

       dan
 (i) untuk bertindak sebagai penasihat kewangan, jurubank dan ejen kewangan Kerajaan.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

20

telah dikeluarkan oleh pihak pengawalselia kewangan Islam seperti AAOIFI3,
IFSB4 dan BNM.

KONSEP SEMAKAN SYARIAH OLEH AAOIFI, IFSB DAN BNM

Antara dokumen terawal yang menyentuh mengenai konsep Semakan Syariah
ialah Piawaian Tadbir Urus Bagi Institusi-Institusi Kewangan Islam No. 2
Berkenaan Semakan Syariah (Governance Standard for Islamic Financial
Institutions No. 2 on Shariah Review – GSIFI No. 2) yang dikeluarkan oleh
AAOIFI pada tahun 19985. Perenggan 3 GSIFI No. 2 mendefinisikan Semakan
Syariah sebagai pemeriksaan tahap pematuhan syariah institusi kewangan
Islam (IKI) dalam segala aktivitinya. Pemeriksaan ini termasuklah segala
jenis kontrak, perjanjian, polisi, produk, transaksi, memorandum dan artikel
pertubuhan, penyata kewangan, laporan (terutama berkenaan audit dalaman
dan pemeriksaan bank negara), pekeliling dan sebagainya.

Pada tahun 1999, AAOIFI mengeluarkan satu lagi piawaian iaitu GSIFI
No. 3 Berkenaan Semakan Syariah Dalaman. Apakah perbezaan utama di
antara GSIFI No. 2 and GSIFI No. 3? Perenggan 2 GSIFI No. 3 Berkenaan

3 AAOIFI (www.aaoifi.com) ditubuhkan berasaskan Perjanjian Pertubuhan yang

ditandatangani oleh institusi-institusi kewangan Islam (IKI) pada 26 Februari 1990 di
Algiers, Algeria. AAOIFI didaftarkan pada 27 Mac 1991 di Bahrain sebagai badan korporat
autonomi antarabangsa yang tidak bermatlamatkan keuntungan. Objektif-objektif AAOIFI
adalah seperti berikut:
1. Untuk membangunkan pemikiran-pemikiran perakaunan dan pengauditan yang

relevan untuk IKI;
2. Untuk menyebarkan  pemikiran-pemikiran perakaunan dan pengauditan yang relevan

untuk IKI dan aplikasinya melalui latihan, seminar, penerbitan, kajian dan lain-lain
cara;

3. Untuk menyediakan, menggubal dan menafsirkan piawaian-piawaian perakaunan dan
pengauditan untuk IKI;

4. Untuk menyemak dan meminda piawaian-piawaian perakaunan dan pengauditan
untuk IKI.

4 IFSB (www.ifsb.org) ialah organisasi penetapan piawaian antarabangsa yang
mempromosikan dan mempertingkatkan kestabilan perkhidmatan kewangan Islam
dengan mengeluarkan piawaian-piawaian pruden dan prinsip-prinsip pematuhan global.
IFSB berpangkalan di Kuala Lumpur dan dirasmikan pada 3 November 2003 serta
memulakan operasinya pada 10 Mac 2003. Malaysia sebagai negara tuan rumah bagi IFSB
telah menggubal Akta Lembaga Perkhidmatan Kewangan Islam 2002 (Akta 623) yang
memberikan IFSB imuniti dan keistimewaan yang lazimnya diberikan kepada organisasi-
organisasi antarabangsa dan misi-misi diplomatik.

5 Piawaian Semakan Syariah ini diterima oleh AAOIFI di dalam mesyuaratnya yang ke-15
bertarikh 21 dan 22 Jun 1998.

Fungsi Semakan Syariah dalam Rangka Kerja Tadbir Urus Syariah Bagi Institusi
Kewangan Islam: Satu Perbandingan Terpilih dengan Fungsi Audit Syariah

21

Semakan Syariah Dalaman menghuraikan bahawa Semakan Syariah Dalaman
hendaklah ditubuhkan di dalam sesebuah IKI untuk memeriksa dan menilai
tahap pematuhan terhadap hukum-hakam syariah, fatwa, garis panduan dan
arahan yang dikeluarkan oleh badan pengawasan syariah IKI tersebut.

Sekali imbas, tiada perbezaan ketara di antara definisi Semakan Syariah
di dalam GSIFI No. 2 dan Semakan Syariah Dalaman di dalam GSIFI No.
3. Apa yang berbeza hanyalah definisi pematuhan syariah sahaja. GSIFI No.
2 hanya mengungkapkan keperluan IKI untuk memastikan segala aktivitinya
“patuh syariah” tanpa sebarang penjelasan lanjut. Manakala GSIFI No. 3
menghuraikan lebih lanjut maksud “patuh syariah” iaitu; pematuhan terhadap
hukum-hakam syariah, fatwa, garis panduan dan arahan yang dikeluarkan oleh
badan pengawasan Syariah IKI tersebut.

Pada Disember 2009, IFSB pula mengeluarkan Prinsip Panduan Untuk
Sistem Tadbir Urus Syariah bagi Institusi-Institusi yang Menawarkan
Perkhidmatan Kewangan Islam (Guiding Principles on Shariah Governance
Systems for Institutions Offering Islamic Financial Services) yang lebih
dikenali sebagai IFSB-10. IFSB-10 tidak memberikan definisi spesifik
mengenai Semakan Syariah tetapi Perenggan 3(c) di seksyen Pengenalan
IFSB-10 menghuraikan fungsi-fungsi Semakan Syariah. Perenggan 3(c)
menyebut apa-apa perisytiharan atau resolusi syariah yang dikeluarkan oleh
badan-badan syariah perlulah dipatuhi oleh IKI yang terbabit. Semakan
Syariah Dalaman pula perlu dijalankan oleh seseorang yang terlatih di dalam
audit/semakan pematuhan syariah, supaya individu itu mempunyai kemahiran
yang kompeten terhadap proses yang terlibat. Dalam erti kata lain, proses
Semakan Syariah meliputi proses bagi memastikan satu-satu IKI mematuhi
perisytiharan atau resolusi syariah yang dikeluarkan oleh badan pengawasan
syariah IKI tersebut.

Pada Oktober 2010, BNM pula mengeluarkan Rangka Kerja Tadbir Urus
bagi Institusi-Institusi Kewangan Islam (Shariah Governance Framework)
yang lebih dikenali sebagai SGF. SGF menyenaraikan empat fungsi
penyelidikan dan pematuhan syariah yang menyaksikan Semakan Syariah
menjadi salah satu komponen utamanya (rujuk Rajah 1). Empat fungsi
berkenaan ialah Penyelidikan Syariah, Semakan Syariah, Audit Syariah dan
Pengurusan Risiko Syariah.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

22

Rajah 1: Model Rangka Kerja Tadbir Urus Syariah untuk IKI
(Diadaptasi dari Figura 1 SGF)

PERBANDINGAN TERPILIH DI ANTARA FUNGSI SEMAKAN
SYARIAH DAN AUDIT SYARIAH

Fungsi Semakan Syariah seringkali digandingkan dengan satu konsep lagi
fungsi yang dikatakan mirip Semakan Syariah iaitu Audit Syariah. Persamaan-
persamaan di antara kedua-dua fungsi ini menyebabkan ada penulis yang
mengatakan bahawa Semakan Syariah dan Audit Syariah sebenarnya adalah
fungsi yang sama. Sebagai contoh, Syed Alwi Mohamed Sultan (2007)6
menyatakan bahawa karya penulisan sedia ada telah menggunakan istilah
Semakan Syariah dan Audit Syariah secara bersama-sama. Namun begitu,
beliau tidak mengulas sama ada Semakan Syariah adalah Audit Syariah atau
sebaliknya.

6 Mohamed Sultan, S.A. (2007). A Mini Guide to Sharī‘ah Audit for Islamic Financial
Institutions – A Primer. Kuala Lumpur: CERT Publications

Fungsi Semakan Syariah dalam Rangka Kerja Tadbir Urus Syariah Bagi Institusi
Kewangan Islam: Satu Perbandingan Terpilih dengan Fungsi Audit Syariah

23

Begitu juga dengan Sheila Nu Nu Htay (2013)7 yang mengatakan bahawa
terma Semakan Syariah dan Audit Syariah seringkali digunakan bersama-sama
tetapi beliau juga tidak mengulas sama ada penggunaan bersama-sama ini
sesuatu yang tepat atau sebaliknya. Namun begitu, dalam memberikan definisi
Audit Syariah, penulis telah merujuk kepada definisi Semakan Syariah dalam
Perenggan 3 GSIFI No. 2 berkenaan Semakan Syariah. Ini menunjukkan
bahawa penulis memahami bahawa Semakan Syariah dan Audit Syariah
adalah fungsi yang sama.

Selepas SGF memperkenalkan perbezaan fungsi di antara Semakan Syariah
dengan Audit Syariah, terdapat beberapa penulis yang cuba membezakan
kedua-dua fungsi tersebut. Misalnya, Sheila Ainon Yussof (2013)8 mengakui
bahawa terma “semakan” dan “audit” seringkali digunakan secara bersama-
sama sekaligus menimbulkan kekeliruan di dalam industri. Namun begitu,
perbezaan yang dibentangkan oleh penulis hanyalah semata-mata pada
definisi yang diberikan oleh SGF tanpa mengulas lanjut mengenai perbezaan-
perbezaan lain.

Fakihah Azahari (2013)9 pula menghuraikan Audit Syariah di dalam proses
undang-undang tetapi di sepanjang penulisannya, beliau kerap menyebut
ungkapan “Semakan dan Audit Syariah”, seolah-olah memberi gambaran
bahawa Semakan Syariah dan Audit Syariah adalah sama. Walaupun penulis
memetik pelbagai peruntukan di dalam SGF, namun beliau tidak pula mengulas
perbezaan di antara Semakan Syariah dengan Audit Syariah seperti yang telah
diperuntukkan di dalam SGF.

Berdasarkan penulisan-penulisan yang sedia ada, dapatlah disimpulkan
bahawa perbincangan mengenai perbezaan di antara Semakan Syariah dengan
Audit Syariah tidak menawarkan sebarang kesimpulan yang konklusif dan
meyakinkan.

Sebelum menganalisis persamaan dan perbezaan di antara Semakan
Syariah dengan Audit Syariah di dalam SGF, adalah wajar bagi penulisan
ini untuk menjejaki kedua-dua konsep seperti yang telah dibentangkan oleh
AAOIFI dan IFSB sebelum itu.

7 Nu Nu Htay, S., et al (2013). Accounting, Auditing and Governance for Takāful Operations.
Singapore: John Wiley & Sons Singapore Pte Ltd.

8 Sheila Ainon Yussof, Prospects of a Sharī‘ah Audit Framework for Islamic Financial
Institutions in Malaysia. Islam and Civilisational Renewal. Vol. 4 No. 1 January 2013 80

9 Fakihah Azahari, Sharī‘ah Audit in a Legal Process: Future Growth in Specialised Skills
[2013] 6 MLJ xciii

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

24

Semakan Syariah dan Audit Syariah Menurut AAOIFI

AAOIFI telah menggubal piawaian berkenaan dengan Semakan Syariah
(GSIFI No. 2) dan Semakan Syariah Dalaman (GSIFI No. 3) pada tahun 1998
dan 1999. Namun begitu, piawaian-piawaian ini tidak digunapakai secara
menyeluruh oleh IKI di Malaysia kerana pelaksanaan fungsi-fungsi oleh IKI
hanyalah bersifat sukarela dan tidak mengikat.

Walaupun AAOIFI memberikan definisi Semakan Syariah dan Semakan
Syariah dalaman sebagaimana yang terkandung di dalam GSIFI No. 2 dan
GSIFI No. 3, namun begitu, definisi Audit Syariah tidak diberikan dengan
jelas oleh AAOIFI. Piawaian Pengauditan untuk IKI No. 1 yang dikeluarkan
oleh AAOIFI hanya menyebut mengenai objektif audit sahaja. Objektif utama
audit ialah untuk juruaudit memberikan pandangan bahawa penyata kewangan
IKI telah disediakan berdasarkan fatwa, peraturan dan garis panduan yang
dikeluarkan oleh badan syariah satu-satu IKI, AAOIFI, piawaian dan amalan
perakaunan antarabangsa dan mana-mana peraturan atau perundangan yang
berkenaan di satu-satu negara.10

Dapat difahami di sini bahawa deskripsi audit yang diberikan oleh
Piawaian Pengauditan untuk IKI No. 1 AAOIFI hanyalah terhad kepada
penyata kewangan sahaja. Istilah Audit Syariah pula tidak disebut di mana-
mana piawaian AAOIFI. Merujuk kepada Semakan Syariah pula, deskripsi
oleh GSIFI No. 2 lebih tertumpu kepada semakan kontrak-kontrak, perjanjian,
polisi, produk, transaksi, memorandum dan artikel pertubuhan, penyata
kewangan, laporan (terutama berkenaan audit dalaman dan pemeriksaan bank
negara), pekeliling dan sebagainya.

Disebabkan kelompangan yang ketara dalam memberikan definisi Audit
Syariah inilah maka ada penulis yang mencadangkan bahawa audit ‘normal’
merujuk kepada audit ke atas penyata kewangan IKI sahaja, manakala Audit
Syariah adalah lebih menyeluruh kerana ini meliputi keseluruhan aktiviti dan
operasi IKI.11 Namun, ini hanyalah cadangan akademik yang cuba memberikan
justifikasi ketiadaan definisi Audit Syariah, sedangkan sebab sebenar mengapa
istilah Audit Syariah tidak terdapat di dalam mana-mana Audit Syariah masih
tidak jelas.

10 Perenggan 2, Piawaian Pengauditan untuk IKI No. 1 AAOIFI
11 Mustafa Mohd Hanefah, et al, Governance and Sharī‘ah Audit in Islamic Financial

Institutions, USIM Publisher, Bandar Baru Nilai, 2012, p. 140

Fungsi Semakan Syariah dalam Rangka Kerja Tadbir Urus Syariah Bagi Institusi
Kewangan Islam: Satu Perbandingan Terpilih dengan Fungsi Audit Syariah

25

Semakan Syariah dan Audit Syariah Menurut IFSB

Sama seperti AAOIFI, IFSB ialah badan pengawalselia mandiri tanpa sebarang
kuasa statutori. Oleh itu, penerimaan piawaian IFSB oleh mana-mana IKI adalah
bersifat sukarela semata-mata. Pada Disember 2009, IFSB telah mengeluarkan
IFSB-10 dengan objektif antara lain untuk melengkapkan piawaian-piawaian
lain yang dikeluarkan oleh IFSB dengan memberi penekanan kepada pihak
pemantau berautoriti mengenai komponen-komponen sistem tadbir urus
syariah yang berkesan, terutama berkaitan dengan kecekapan, kebebasan,
kerahsiaaan dan ketekalan badan-badan pengawasan syariah.12

IFSB-10 membezakan di antara dua fungsi, iaitu jabatan/unit pematuhan
syariah dalaman (Internal Sharī‘ah compliance unit/ department (ISCU) dan
jabatan/unit semakan/audit syariah dalaman (Internal Sharī‘ah review/ audit
unit/ department (ISRU). Kedua-dua fungsi ini membentuk “sistem tadbir
urus syariah” sebagaimana yang dicadangkan oleh IFSB-10.

IFSB-10 menghuraikan fungsi ISCU merangkumi “menyebarkan
maklumat mengenai resolusi/perisytiharan syariah kepada bahagian operasi
IKI yang memantau tahap pematuhan syariah IKI terhadap resolusi/
perisytiharan syariah secara harian”.13 Ini merujuk kepada pemantauan harian
oleh pegawai syariah bagi tujuan memberi nasihat agar operasi dan transaksi
IKI adalah konsisten dengan resolusi/perisytiharan yang dikeluarkan oleh
badan pengawasan syariah. Ini biasanya meliputi skop penyelidikan dan
nasihat syariah yang selalunya dilakukan oleh mana-mana Jabatan Syariah di
satu-satu IKI.

Berkenaan dengan ISRU pula, ISRU ditugaskan untuk melaksanakan
“semakan/audit pematuhan syariah bagi memastikan tahap pematuhan syariah
telah berjaya dipenuhi dan apa-apa insiden ketidakpatuhan terhadap syariah
akan direkodkan dan dilaporkan, seterusnya ditangani dan diperbetulkan”.14
Dalam erti kata lain, ISRU dikehendaki menyemak segala jenis operasi di
dalam IKI dan ini termasuklah operasi ISCU. ISRU perlu memastikaan bahawa
ISCU (dan fungsi-fungsi operasi lain) telah menjalankan tugas pematuhan
syariah. Aktiviti-aktiviti ISRU adalah mirip aktiviti audit yang akan menyemak
operasi-operasi di dalam IKI bagi memastikan pematuhan syariah.

Meskipun terdapat persamaan, IFSB-10 meletakkan perbezaan di antara
ISRU dan audit dalaman IKI. ISRU dikehendaki melaporkan fungsinya kepada

12 Perenggan 2(a) IFSB-10
13 Perenggan 3(b), Definisi dan Skop Sistem Tadbir Urus Syariah (Pendahuluan), Prinsip-

Prinsip Panduan
14 Perenggan 3(c), ibid.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

26

Jawatankuasa Syariah selaku autoriti tertinggi manakala juruaudit dalaman
pula melaporkan kepada Jawatankuasa Audit IKI.15

Jadual 1 di bawah menghuraikan fungsi-fungsi ISCU dan ISRU di dalam
“sistem tadbir urus syariah” sebagaimana yang dicadangkan oleh IFSB-10.

Jadual 1: Fungsi-Fungsi ISCU dan ISRU di bawah Sistem Tadbir Urus Syariah

Sistem Tadbir Urus Syariah
Fungsi Jabatan/Unit Pematuhan

Syariah Dalaman /

Internal Shariah
compliance unit/

department (ISCU)

Jabatan/Unit Semakan/Audit Syari-
ah Dalaman

Internal Shariah review/ audit unit/
department (ISRU)

Objektif Untuk menyebarkan
maklumat mengenai
resolusi/perisytiharan badan
pengawasan syariah kepada
bahagian operasi IKI yang
memantau tahap pematuhan
syariah IKI terhadap
r e s o l u s i / p e r i s y t i h a r a n
syariah tersebut secara
harian.

Untuk melaksanakan semakan/audit
pematuhan syariah bagi memastikan
tahap pematuhan syariah telah
berjaya dipenuhi, dan apa-apa insiden
ketidakpatuhan terhadap syariah akan
direkodkan dan dilaporkan, seterusnya
ditangani dan diperbetulkan.

Ulasan Merujuk kepada pemantauan
harian oleh pegawai syariah
untuk memberikan nasihat
bagi memastikan segala
operasi dan transaksi IKI
adalah selaras dengan
resolusi badan pengawasan
syariah.

Aktiviti ISCU bolehlah
dikatakan serupa dengan
fungsi penyelidikan dan
nasihat syariah yang
biasanya dijalankan oleh
Jabatan Syariah IKI.

Merujuk kepada semakan terhadap
fungsi-fungsi operasi IKI (termasuk-
lah fungsi ISCU). Ini bermakna ISRU
perlu memastikan bahawa ISCU dan
semua fungsi-fungsi operasi IKI yang
lain telah menjalankan tugasnya dalam
memastikan pematuhan syariah dalam
setiap operasi IKI.

Aktiviti ISRU bolehlah dikatakan
serupa dengan pasukan audit/semakan
yang akan meneliti fungsi-fungsi
operasi IKI bagi memastikan operasi-
operasi ini patuh syariah.

Struktur
Pelaporan

ISCU melaporkan kepada
Jawatankuasa Syariah.

ISRU melaporkan kepada Jawatankuasa
Audit.

15 Ibid.

Fungsi Semakan Syariah dalam Rangka Kerja Tadbir Urus Syariah Bagi Institusi
Kewangan Islam: Satu Perbandingan Terpilih dengan Fungsi Audit Syariah

27

IFSB-10 menggunakan istilah “audit/semakan syariah” secara konsisten
di dalam dokumennya. IFSB-10 juga tidak membezakan di antara fungsi Audit
Syariah dan Semakan Syariah. Ini seolah-olah memberi gambaran bahawa
Audit Syariah dan Semakan Syariah adalah sama sahaja. Walau bagaimanapun,
penelitian terhadap dokumen SGF berikutnya memperlihatkan perbezaan yang
ketara di antara fungsi Audit Syariah dan Semakan Syariah.

Semakan Syariah dan Audit Syariah Menurut SGF

Dokumen SGF merupakan rujukan utama kepada semua IKI di Malaysia. SGF
mempunyai kesan autoriti yang sama seperti Akta Perkhidmatan Kewangan
Islam (APKI) 2013 berdasarkan Seksyen 29(2)(a)(iii)16.

Tidak seperti AAOIFI dan IFSB-10, dokumen SGF menghuraikan
perbezaan yang ketara di antara fungsi Semakan Syariah dan Audit Syariah.
Namun begitu, penelitian terperinci mengenai definisi Semakan Syariah dan
Audit Syariah memberikan beberapa persamaan di antara kedua-dua fungsi.
Perbezaan-perbezaan ini dibentangkan berdasarkan aspek definisi, skop,
objektif dan pegawai berkelayakan untuk Semakan Syariah dan Audit Syariah.
Di samping itu, sebagaimana yang telah diulas oleh seorang ahli akademik,
Semakan Syariah dan Audit Syariah adalah fungsi yang hampir serupa.
Semakan Syariah yang dijalankan boleh dianggap serupa dengan Juruaudit
Syariah apabila Pegawai Semakan Syariah akan meneliti segala kontrak,
perjanjian dan transaksi IKI bagi memastikan sama ada kesemua operasi
ini mematuhi prinsip-prinsip Syariah.17 Tambahan pula, Pegawai Semakan
Syariah digalakkan untuk berunding dan bekerjasama dengan juruaudit luar
bagi tujuan melaksanakan fungsi Semakan Syariah yang efektif.18

16 Sebagai tambahan, Bank juga boleh menentukan standard yang berhubungan dengan
mana-mana perkara yang berikut yang tidak menghendaki penentuan hukum Syarak:

 (a)   tadbir urus Syariah termasuk--
  i)  fungsi dan kewajipan lembaga pengarah, pegawai kanan dan anggota jawatankuasa

Syariah suatu institusi berhubungan dengan pematuhan Syariah;
  ii)  kehendak layak dan sesuai atau kehilangan kelayakan, seorang anggota

jawatankuasa Syariah; dan
  iii) fungsi pematuhan Shariah dalaman...
   Fungsi pematuhan Syariah dalaman ini merujuk kepada dokumen SGF.
17 Muhammad Ridhwan Ab. Aziz, Islamic Banking and Finance in Malaysia: System, Issues

and Challenges. Bandar Baru Nilai, USIM Publisher. 2013, 52, Mustafa Mohd Hanefah,
139

18 Ibid.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

28

Definisi

Perbandingan definisi Semakan Syariah dan Audit Syariah boleh diperhatikan
melalui Jadual 2 seperti berikut:

Jadual 2: Definisi Semakan Syariah dan Audit Syariah Menurut SGF

Semakan Syariah Audit Syariah

Definisi Penilaian tetap (regular
assessment) terhadap
pematuhan syariah di
dalam aktiviti dan operasi
IKI oleh Pegawai Syariah
yang berkelayakan dengan
objektif bagi memastikan
aktiviti dan operasi IKI
tersebut tidak bercanggah
dengan syariah.

Penilaian berkala (periodical
assessment) yang dijalankan dari
semasa ke semasa untuk memberi
penilaian bebas dan jaminan objektif
yang direka untuk memberi nilai
tambah dan meningkatkan tahap
pematuhan operasi perniagaan
IKI, dengan objektif utama bagi
memastikan sistem kawalan
dalaman yang berkesan dan efektif
untuk pematuhan syariah.

Semakan Syariah dan Audit Syariah secara asasnya melibatkan proses
penilaian (assessment). Fungsi Semakan Syariah menilai tahap pematuhan
Syariah di dalam aktiviti dan operasi IKI manakala Audit Syariah pula menilai
tahap pematuhan operasi perniagaan IKI.

Jika fungsi Semakan Syariah bertujuan untuk memastikan segala
aktiviti dan operasi IKI tidak bercanggah dengan Syariah, Audit Syariah pun
bermatlamat untuk memastikan sistem kawalan dalaman yang berkesan dan
efektif untuk pematuhan syariah.

Berdasarkan definisi yang diberikan oleh SGF, bolehlah disimpulkan
bahawa fungsi Audit Syariah mempunyai skop yang lebih luas berbanding
Semakan Syariah kerana Audit Syariah perlu memastikan kewujudan sistem
kawalan dalaman yang berkesan dan efektif untuk pematuhan syariah, dan ini
tidak terhad kepada tadbir urus Syariah semata-mata. Fungsi Semakan Syariah
pula lebih memberi fokus kepada tahap pematuhan syariah kontrak-kontrak
dan transaksi-transaksi IKI.

Secara ringkasnya, fungsi Audit Syariah boleh dianggap sebagai payung
yang menaungi tadbir urus pematuhan syariah di sesebuah IKI, manakala
Semakan Syariah pula merupakan salah satu komponen yang mendokong
fungsi Audit Syariah. Tujuan kedua-dua fungsi masih berteraskan pematuhan
syariah, tetapi Audit Syariah memberi fokus yang lebih luas terhadap aspek-

Fungsi Semakan Syariah dalam Rangka Kerja Tadbir Urus Syariah Bagi Institusi
Kewangan Islam: Satu Perbandingan Terpilih dengan Fungsi Audit Syariah

29

aspek pematuhan lain termasuklah aspek undang-undang, risiko, peraturan
dan sebagainya.

Rajah 2 berikut menerangkan hubungkait di antara fungsi Semakan
Syariah dan Audit Syariah.

Rajah 2: Hubung kait di antara fungsi Semakan Syariah dan Audit Syariah

Semakan Syariah menggunakan istilah penilaian tetap (regular

19assessment) dan secara berterusan (continuous20 basis), manakala Audit
Syariah pula menggunakan istilah Audit Syariah tetap (regular 21Shariah audit)
dan penilaian berkala (periodical 22assessment). Berdasarkan peruntukan SGF,
kedua-dua fungsi Semakan Syariah dan Audit Syariah perlulah dilakukan
secara tetap.

Meskipun terdapat persamaan di sini, fungsi Semakan Syariah perlulah
dilakukan secara berterusan dan berjalan secara harian. Ini selaras dengan
kehendak SGF yang menuntut fungsi Semakan Syariah supaya merancang
program Semakan Syariah.23 Bagi Audit Syariah pula, SGF mensyaratkan
bahawa Audit Syariah terhadap aspek-aspek kritikal hendaklah dilakukan
sekurang-kurangnya setahun sekali, bergantung kepada profil risiko IKI

19 Perenggan 7.3, Seksyen VI, SGF
20 Perenggan 1.3(iv), Seksyen I, SGF
21 Perenggan 1.3(v), Seksyen I, SGF
22 Perenggan 7.7, Seksyen VI, SGF
23 Perenggan 7.6(i), Seksyen VI, SGF

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

30

tersebut.24 Perenggan 1.3(v), Seksyen I, SGF juga mengesahkan bahawa
Audit Syariah tetap hendaklah dilakukan sekurang-kurangnya secara tahunan.
Secara ringkasnya, Semakan Syariah hendaklah dilakukan secara berterusan,
manakala Audit Syariah perlu dilaksanakan secara berkala, sebaik-baiknya
secara tahunan, seperti yang dihuraikan dalam Rajah 3 berikut:

Rajah 3: Kekerapan Fungsi Semakan Syariah dan Audit Syariah

Objektif

Dokumen SGF menggariskan perbezaan objektif di antara fungsi Semakan
Syariah dengan Audit Syariah, seperti Jadual 3 berikut:

Jadual 3: Objektif Fungsi Semakan Syariah dan Audit Syariah

Semakan Syariah Audit Syariah

Objektif Untuk memastikan bahawa aktiviti
dan operasi yang dijalankan oleh
IKI tidak bercanggah dengan
kehendak syariah.

Untuk memastikan sistem
kawalan dalaman yang berkesan
dan efektif untuk pematuhan
syariah.

Objektif fungsi Semakan Syariah lebih hampir dengan aktiviti dan operasi
IKI kerana Semakan Syariah perlu memastikan aktiviti dan operasi IKI selaras
dengan prinsip-prinsip syariah.  Manakala objektif Audit Syariah pula lebih
menjurus kepada pengawalseliaan, iaitu memastikan bahawa IKI mempunyai
sistem kawalan dalaman yang berkesan dan efektif untuk pematuhan syariah.
Sistem kawalan dalaman ini termasuk juga fungsi Semakan Syariah. Dalam
erti kata lain, fungsi Audit Syariah antara lain ialah untuk memastikan operasi

24 Perenggan 7.10, Section VI, SGF

Fungsi Semakan Syariah dalam Rangka Kerja Tadbir Urus Syariah Bagi Institusi
Kewangan Islam: Satu Perbandingan Terpilih dengan Fungsi Audit Syariah

31

tersebut.24 Perenggan 1.3(v), Seksyen I, SGF juga mengesahkan bahawa
Audit Syariah tetap hendaklah dilakukan sekurang-kurangnya secara tahunan.
Secara ringkasnya, Semakan Syariah hendaklah dilakukan secara berterusan,
manakala Audit Syariah perlu dilaksanakan secara berkala, sebaik-baiknya
secara tahunan, seperti yang dihuraikan dalam Rajah 3 berikut:

Rajah 3: Kekerapan Fungsi Semakan Syariah dan Audit Syariah

Objektif

Dokumen SGF menggariskan perbezaan objektif di antara fungsi Semakan
Syariah dengan Audit Syariah, seperti Jadual 3 berikut:

Jadual 3: Objektif Fungsi Semakan Syariah dan Audit Syariah

Semakan Syariah Audit Syariah

Objektif Untuk memastikan bahawa aktiviti
dan operasi yang dijalankan oleh
IKI tidak bercanggah dengan
kehendak syariah.

Untuk memastikan sistem
kawalan dalaman yang berkesan
dan efektif untuk pematuhan
syariah.

Objektif fungsi Semakan Syariah lebih hampir dengan aktiviti dan operasi
IKI kerana Semakan Syariah perlu memastikan aktiviti dan operasi IKI selaras
dengan prinsip-prinsip syariah.  Manakala objektif Audit Syariah pula lebih
menjurus kepada pengawalseliaan, iaitu memastikan bahawa IKI mempunyai
sistem kawalan dalaman yang berkesan dan efektif untuk pematuhan syariah.
Sistem kawalan dalaman ini termasuk juga fungsi Semakan Syariah. Dalam
erti kata lain, fungsi Audit Syariah antara lain ialah untuk memastikan operasi

24 Perenggan 7.10, Section VI, SGF

fungsi Semakan Syariah sentiasa berada di landasan yang betul, seiring dengan
objektif Semakan Syariah.

Oleh itu, sistem kawalan dalaman yang berkesan dan efektif untuk
pematuhan syariah dapat ditentukan oleh Audit Syariah, antara lain setelah
Audit Syariah membuat penilaian terhadap laporan dan hasil kerja Semakan
Syariah. Pengawalseliaan keseluruhan tahap pematuhan syariah sesebuah IKI
masih terletak di bahu fungsi Audit Syariah.

Skop

Dokumen SGF juga menghuraikan skop berbeza di antara fungsi Semakan
Syariah dengan Audit Syariah seperti Jadual 4 berikut:

Jadual 4: Skop Fungsi Semakan Syariah dan Audit Syariah

Semakan Syariah Audit Syariah

Skop Meliputi keseluruhan operasi
perniagaan IKI, termasuklah
proses pembangunan produk
dari awal hingga akhir, yang
bermula dari penstrukturan
produk hingga penawaran
produk.

Segenap aspek operasi perniagaan
IKI, merangkumi:

(i) Pengauditan penyata kewangan
IKI;

(ii) Audit pematuhan terhadap
struktur organisasi, sumber
manusia, proses dan sistem
aplikasi teknologi maklumat;
dan

(iii) Semakan terhadap kecukupan
proses tadbir urus syariah.

Berkenaan dengan skop kedua-dua fungsi, SGF menggunakan frasa-frasa
yang hampir serupa untuk menggambarkan skop yang terlibat. Untuk Semakan
Syariah, frasa yang digunakan ialah keseluruhan operasi perniagaan IKI,
manakala Audit Syariah menggunakan frasa segenap aspek operasi perniagaan
dan aktiviti IKI. Adakah ini bermaksud skop kedua-dua fungsi adalah sama?
SGF memberi fokus yang lebih terhadap Semakan Syariah berkenaan dengan
proses pembangunan produk dari awal hingga akhir. Berdasarkan petunjuk
ini, fungsi Semakan Syariah sebenarnya lebih tertumpu kepada proses
pembangunan produk satu-satu IKI.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

32

Fungsi Audit Syariah pula meliputi pengauditan penyata kewangan IKI,
audit pematuhan terhadap struktur organisasi, sumber manusia, proses dan
sistem aplikasi teknologi maklumat dan semakan terhadap kecukupan proses
tadbir urus syariah. Semakan terhadap kecukupan proses tadbir urus syariah
bermaksud pada akhirnya nanti Audit Syariah akan menyemak prestasi fungsi
Semakan Syariah dan membuat penilaian sama ada Semakan Syariah yang
telah dibuat telah mencukupi atau pun tidak. Ini menjadi salah satu komponen
bagi memastikan sama ada operasi perniagaan dan aktiviti IKI tersebut telah
mematuhi syariah.

Struktur Pelaporan

Dokumen SGF menghuraikan struktur pelaporan yang berbeza untuk fungsi
Semakan Syariah dan Audit Syariah, seperti yang dijelaskan di Jadual 5
berikut:

Jadual 5: Struktur Pelaporan Fungsi Semakan Syariah dan Audit Syariah

Semakan Syariah Audit Syariah

Struktur
pelaporan

Semakan Syariah
melaporkan fungsinya
kepada Jawatankuasa
Syariah dan pengurusan
IKI.

Hasil dapatan Audit Syariah hendaklah
dilaporkan ke Jawatankuasa Audit
Lembaga Pengarah dan Jawatankuasa
Syariah.

Perbezaan ketara di antara Semakan Syariah dengan Audit Syariah ialah
Semakan Syariah mempunyai struktur pelaporan kepada Jawatankuasa Syariah
dan pengurusan IKI manakala Audit Syariah mempunyai struktur pelaporan
kepada Jawatankuasa Audit Lembaga Pengarah dan Jawatankuasa Syariah
IKI25. SGF tidak menghuraikan maksud pengurusan IKI. Namun, pemahaman
mudah terhadap SGF dan rajah 1 boleh memberi gambaran bahawa pengurusan
IKI merujuk kepada para pegawai kanan IKI yang mempunyai kuasa pemutus
dalam apa-apa keputusan yang melibatkan operasi dan perniagaan IKI. Para
pegawai kanan IKI ini sekurang-kurangnya perlu meliputi ketua pegawai
eksekutif dan jawatankuasa pengurusan kanan IKI.

Jawatankuasa Audit Lembaga Pengarah atau apa-apa jawatankuasa
Lembaga Pengarah merupakan jawatankuasa kecil yang ditubuhkan oleh

25 Perenggan 1.6, Seksyen I, SGF

Fungsi Semakan Syariah dalam Rangka Kerja Tadbir Urus Syariah Bagi Institusi
Kewangan Islam: Satu Perbandingan Terpilih dengan Fungsi Audit Syariah

33

Lembaga Pengarah satu-satu IKI. Lazimnya, Lembaga Pengarah satu-satu
IKI akan menubuhkan beberapa jawatankuasa kecil Lembaga Pengarah untuk
menyokong fungsi-fungsi Lembaga Pengarah dan memantau pelaksanaan
pihak pengurusan IKI26. Jawatankuasa Audit Lembaga Pengarah biasanya
terdiri daripada beberapa orang ahli Lembaga Pengarah dan komposisi
jawatankuasa ini adalah lebih kecil berbanding Lembaga Pengarah. Misalnya,
jika Lembaga Pengarah mempunyai tujuh orang ahli, jawatankuasa kecil
Lembaga Pengarah mungkin mempunyai tiga orang ahli. (members consists
of several directors with a less board composition compared to the full BOD).
Dalam erti kata lain, Jawatankuasa Audit Lembaga Pengarah sebenarnya
adalah salah satu jawatankuasa yang mewakili Lembaga Pengarah IKI untuk
tujuan melicinkan proses operasi dan membuat keputusan.

Merujuk kembali kepada garis pelaporan, meskipun kedua-dua fungsi
Semakan Syariah dan Audit Syariah melaporkan fungsi masing-masing kepada
Jawatankuasa Syariah, terdapat perbezaan yang agak ketara mengenai corak
garis pelaporan di dalam rajah 1. Fungsi Semakan Syariah mempunyai garis
pelaporan yang terputus kepada pihak pengurusan IKI dan garis pelaporan yang
bersambung kepada Jawatankuasa Syariah. Audit Syariah mempunyai garis
pelaporan yang terputus kepada Jawatankuasa Syariah dan garis pelaporan
yang bersambung kepada Jawatankuasa Audit Lembaga Pengarah.

SGF tidak memberi apa-apa penjelasan mengenai garis pelaporan yang
berbeza ini. Penulis mencadangkan bahawa garis pelaporan yang bersambung
sebenarnya merujuk kepada pegawai atasan sebenar manakala garis pelaporan
yang terputus merujuk kepada pegawai atasan dari segi pentadbiran sahaja.
Misalnya, Jawatankuasa Syariah IKI merupakan autoriti sebenar bagi fungsi
Semakan Syariah dan Penyelidikan Syariah, Jawatankuasa Audit Lembaga
Pengarah merupakan autoriti sebenar bagi fungsi Audit Syariah manakala
Jawatankuasa Risiko Lembaga Pengarah merupakan autoriti sebenar bagi
fungsi pengurusan risiko syariah.

Dalam erti kata lain, Jawatankuasa Syariah bertanggungjawab bagi
memastikan pelaksanaan berkesan terhadap fungsi Semakan Syariah dan
Penyelidikan Syariah dari sudut kewujudan autoriti Jawatankuasa Syariah
untuk memanggil, menyemak dan mengarahkan kedua-dua fungsi dari
semasa ke semasa. Begitu juga Jawatankuasa Audit Lembaga Pengarah
bertanggungjawab bagi memastikan keberkesanan pelaksanaan fungsi Audit
Syariah dari semasa ke semasa.

26 Seksyen 65(1) of APKI 2013

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

34

Semakan Syariah mempunyai garis pelaporan yang bersambung kepada
Jawatankuasa Syariah manakala Audit Syariah pula mempunyai garis
pelaporan yang bersambung kepada Jawatankuasa Audit Lembaga Pengarah.
SGF tidak menghuraikan perbezaan ini. Namun, ada kebarangkalian bahawa
perbezaan garis pelaporan yang bersambung bagi kedua-dua fungsi adalah
bagi memastikan kebebasan kedua-dua fungsi tersebut dalam menjalankan
tugas masing-masing. Sebagai contoh, boleh berlaku situasi apabila Audit
Syariah mempunyai dapatan yang negatif berkenaan dengan Jawatankuasa
Syariah dan jika Audit Syariah hanya bertanggungjawab kepada Jawatankuasa
Syariah semata-mata, maka secara teorinya Jawatankuasa Syariah boleh
menolak dapatan negatif tersebut dan Audit Syariah tidak mempunyai jalan
lain untuk menyuarakan pandangannya. Namun begitu, dengan garis pelaporan
bersambung yang berbeza, Audit Syariah akhirnya bertanggungjawab kepada
Jawatankuasa Audit Lembaga Pengarah dan Jawatankuasa Audit Lembaga
Pengarah boleh menilai dapatan negatif terhadap Jawatankuasa Syariah
sekaligus mencadangkan langkah-langkah yang sewajarnya kepada Lembaga
Pengarah IKI.

Berkenaan dengan isu garis pelaporan yang terputus pula, ini merupakan
pelaporan secara pentadbiran bagi tujuan makluman sahaja. Fungsi Semakan
Syariah mempunyai garis pelaporan yang terputus kepada pihak pengurusan
IKI kerana pihak pengurusan perlu tahu isi kandungan laporan Semakan
Syariah dan memberi maklum balas mengenai isu-isu yang dibangkitkan
di dalam laporan tersebut. Zariah Abu Samah (2014) menerima tafsiran ini
dengan mengatakan bahawa Semakan Syariah melaporkan fungsinya secara
terus kepada Jawatankuasa Syariah dan melaporkan secara pentadbiran
kepada pihak pengurusan IKI.27 Berkenaan Audit Syariah pula, fungsi
tersebut melaporkan secara pentadbiran kepada Jawatankuasa Syariah supaya
Jawatankuasa Syariah mendapat maklumat mengenai hasil laporan Juruaudit
Syariah.  Jawatankuasa Syariah hanya menerima hasil laporan tersebut, tetapi
mereka tidak mempunyai autoriti untuk mengarahkan agar Juruaudit Syariah
mengubah atau meminda laporan yang telah disiapkan.

27 Zariah Abu Samah, A Contemporary Analysis on the Practices of Sharī‘ah Review by the
Islamic Banks in Malaysia. Kertas Kajian untuk Sarjana Sains Perbankan dan Kewangan
Islam, IIUM Institute of Islamic Banking and Finance, International Islamic University
Malaysia, 2014, 34

Fungsi Semakan Syariah dalam Rangka Kerja Tadbir Urus Syariah Bagi Institusi
Kewangan Islam: Satu Perbandingan Terpilih dengan Fungsi Audit Syariah

35

Pegawai Berkelayakan

Dokumen SGF meletakkan kelayakan akademik yang berbeza di antara
pegawai Semakan Syariah dan Audit Syariah, seperti yang dijelaskan oleh
Jadual 6 seperti berikut:

Jadual 6: Kelayakan Pegawai Semakan Syariah dan Audit Syariah

Semakan Syariah Audit Syariah
Pegawai
berke-
layakan

Juruaudit dalaman yang
memiliki pengetahuan dan
latihan berkaitan syariah yang
mencukupi. Juruaudit dalaman
boleh menggunakan kepakaran
para pegawai syariah IKI
sewaktu menjalankan audit,
selagi mana objektif audit tidak
dikompromi.

Pegawai Syariah berkelayakan
merujuk kepada pegawai
yang memiliki sekurang-
kurangnya ijazah sarjana muda
dalam bidang Syariah, yang
merangkumi pengajian Usul
Fiqh dan Fiqh Mu‘amalat
(undang-undang komersial
Islam). 28

Fungsi Semakan Syariah perlu dilaksanakan oleh Pegawai Syariah
yang berkelayakan. Menurut dokumen SGF, Pegawai Syariah berkelayakan
hendaklah memiliki sekurang-kurangnya ijazah sarjana muda dalam bidang
syariah. Berdasarkan syarat minimum SGF, Pegawai Semakan Syariah perlu
memiliki pengetahuan syariah yang memenuhi piawaian iaitu sekurang-
kurangnya memiliki Ijazah Sarjana Muda Syariah dan bukannya diploma
atau sijil Syariah semata-mata.  Perlu diambil perhatian juga meskipun
SGF meletakkan syarat Ijazah Sarjana Muda Syariah, ijazah tersebut perlu
mengandungi pengajian Usul Fiqh dan Fiqh Mu‘amalat (undang-undang
komersial Islam).

Namun begitu, SGF tidak menyebut kelayakan seseorang individu yang
memiliki ijazah sarjana atau kedoktoran dalam bidang syariah, meskipun
pengajian ijazah sarjana mudanya tidak berkaitan dengan bidang syariah.

Seperkara lagi, adakah SGF mengiktiraf ijazah sarjana muda yang tidak
menggunakan nama Syariah, sebaliknya menggunakan nama-nama lain seperti
Pengajian Islam, Fiqh dan Usul Fiqh, Pentadbiran Muamalat dan sebagainya?
Jika pemahaman literal diambil kira, maka ijazah sarjana muda syariah sahaja
yang layak diiktiraf. Namun begitu, jika syarat-syarat tambahan SGF diambil
kira (ijazah sarjana muda yang merangkumi pengajian Usul Fiqh dan Fiqh
Mu‘amalat (undang-undang komersial Islam)), maka nama ijazah itu tidaklah
sebegitu penting, asalkan ijazah tersebut mempunyai kursus pengajian
berkenaan Usul Fiqh dan Fiqh Mu‘amalat.

28 Footnote 12, SGF 2010

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

36

Menelusuri kelayakan akademik Juruaudit Syariah pula, dapat difahami
bahawa syarat-syarat SGF tidaklah begitu ketat seperti kelayakan akademik
pegawai Semakan Syariah. Fungsi Audit Syariah boleh dilakukan oleh juruaudit
dalaman dengan apa sahaja kelayakan akademik asalkan dia mempunyai
pengetahuan dan latihan yang mencukupi berkenaan syariah.

Namun begitu, apakah yang dimaksudkan dengan pengetahuan dan
latihan yang mencukupi berkenaan syariah? Syarat ini dilihat agak kabur
kerana siapakah yang akan menilai tahap pengetahuan dan latihan syariah
tersebut? Latihan apakah yang boleh dianggap berkaitan dengan syariah?
Dicadangkan agar tahap kecukupan pengetahuan dan latihan syariah hanya
boleh dinilai dan disahkan oleh Jawatankuasa Syariah sesebuah IKI. Ini
bermakna, Jawatankuasa Syariah IKI mestilah menyelidik dan mengesahkan
bahawa seseorang juruaudit syariah itu benar-benar layak untuk melaksanakan
fungsi Audit Syariah selepas meneliti tahap pengetahuan dan latihan syariah
juruaudit tersebut. Jika tidak, ketua pegawai audit IKI mungkin beranggapan
bahawa juruaudit syariahnya mempunyai pengetahuan dan latihan syariah
yang mencukupi, sedangkan realitinya pihak Jawatankuasa Syariah IKI
mungkin tidak berpandangan begitu.

Jika diteliti syarat-syarat kelayakan pegawai untuk kedua-dua fungsi,
tidak dapat dipastikan mengapa kelayakan akademik untuk Pegawai Semakan
Syariah lebih ketat berbanding Juruaudit Syariah. Mungkin BNM beranggapan
bahawa fungsi Semakan Syariah ialah fungsi yang menyemak segala operasi
dan aktiviti IKI secara harian, maka Pegawai Semakan Syariah hendaklah
terdiri dari kalangan mereka yang benar-benar mempunyai kelayakan syariah
yang mantap, sekurang-kurangnya memiliki Ijazah Sarjana Muda Syariah.
Untuk Juruaudit Syariah pula, mereka hanya menyemak fungsi Semakan
Syariah bagi memastikan sistem kawalan dalaman IKI yang berkesan dan
efektif untuk pematuhan syariah. Justeru, mereka tidak semestinya mempunyai
kelayakan akademik syariah seperti Pegawai Semakan Syariah, tetapi cukup
sekadar pengetahuan dan latihan yang mencukupi berkenaan syariah.

Meskipun begitu, adalah menjadi satu amalan yang baik sekiranya IKI
mempunyai pasukan Audit Syariah yang terdiri daripada mereka yang
mempunyai kelulusan Ijazah Sarjana Muda Syariah. Contohnya, Ahmad
Turmuzi Hamezah (2014) mengesahkan bahawa kesemua juruaudit syariah di
Bank Kerjasama Rakyat Malaysia Mempunyai Ijazah Sarjana Muda Syariah,
Fiqh atau Usul Fiqh.29

29  Ahmad Turmuzi Hamezah, Sharī‘ah Compliance Function in Malaysian Islamic Bank:
Case Study of Bank Kerjasama Rakyat Malaysia Berhad. Kertas Penyelidikan untuk
Sarjana Sains Perbankan dan Kewangan Islam , IIUM Institute of Islamic Banking and
Finance, International Islamic University Malaysia, 2014, 51

Fungsi Semakan Syariah dalam Rangka Kerja Tadbir Urus Syariah Bagi Institusi
Kewangan Islam: Satu Perbandingan Terpilih dengan Fungsi Audit Syariah

37

KESIMPULAN

Berdasarkan penelitian dan analisis di atas, berikut adalah kesimpulan yang
boleh dibuat mengenai fungsi Semakan Syariah dan Audit Syariah dalam
operasi IKI:

Terdapat pemahaman yang tidak sekata mengenai fungsi Semakan Syariah
dan Audit Syariah sebelum SGF diperkenalkan oleh BNM. Kebanyakan
penulisan menyatakan bahawa fungsi Semakan Syariah dan Audit Syariah
merupakan perkara yang sama, sedangkan perbezaan yang sebenar tidak
pernah dikaji dengan lebih lanjut.

SGF yang diperkenalkan oleh BNM telah membezakan fungsi Semakan
Syariah dan Audit Syariah dalam erti kata yang sebenar. Semakan Syariah dan
Audit Syariah merupakan dua fungsi Pematuhan Syariah yang digariskan oleh
SGF selain daripada Penyelidikan Syariah dan Pengurusan Risiko Syariah.
Meskipun terdapat beberapa persamaan di antara kedua-dua fungsi, namun
Semakan Syariah mempunyai peranan yang berbeza dan tersendiri berbanding
Audit Syariah.

Persamaan di antara fungsi Semakan Syariah dengan Audit Syariah dapat
diperhati melalui aspek kedua-dua fungsi bertanggungjawab untuk menyemak
dan meneliti operasi serta aktiviti IKI.

Perbezaan ketara dapat diteliti melalui aspek definisi, objektif, skop,
struktur pelaporan dan pegawai yang berkelayakan. SGF meletakkan ciri-ciri
dan syarat-syarat yang berbeza untuk dipenuhi oleh fungsi Semakan Syariah
dan Audit Syariah.

Tahap pelaksanaan Semakan Syariah dan Audit Syariah serta pematuhannya
terhadap garis panduan SGF memerlukan kajian lanjut di peringkat IKI sama
ada dalam sektor perbankan Islam mahu pun takaful.

RUJUKAN

Ahmad Turmuzi Hamezah. (2014) Shari‘ah Compliance Function in Malaysian
Islamic Bank: Case Study of Bank Kerjasama Rakyat Malaysia Berhad.
Kertas Penyelidikan untuk Sarjana Sains Perbankan dan Kewangan Islam,
IIUM Institute of Islamic Banking and Finance, International Islamic
University Malaysia.

Akta Bank Negara Malaysia 2009 (Akta 701)
Akta Perkhidmatan Kewangan Islam 2013 (Akta 759)

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

38

Governance Standard for Islamic Financial Institutions No. 2 on Shariah
Review, AAOIFI.

www.aaoifi.com
www.ifsb.org
Fakihah Azahari, Sharī‘ah Audit in a Legal Process: Future Growth in

Specialised Skills [2013] 6 MLJ xciii.
Guiding Principles on Shariah Governance Systems for Institutions Offering

Islamic Financial Services (IFSB-10).
Mohamed Sultan, S.A. (2007). A Mini Guide to Sharī‘ah Audit for Islamic

Financial Institutions – A Primer. Kuala Lumpur: CERT Publications.
Nu Nu Htay, S., et al (2013). Accounting, Auditing and Governance for Takāful

Operations. Singapore: John Wiley & Sons Singapore Pte Ltd.
Sheila Ainon Yussof, (2013) Prospects of a Sharī‘ah Audit Framework for

Islamic Financial Institutions in Malaysia. Islam and Civilisational
Renewal. Vol. 4 No. 1.

Shariah Governance Framework for the Islamic Financial Institutions, Bank
Negara Malaysia.

Muhammad Ridhwan Ab. Aziz, (2103) Islamic Banking and Finance in
Malaysia: System, Issues and Challenges. Bandar Baru Nilai, USIM
Publisher.

Mustafa Mohd Hanefah, et al, (2012) Governance and Sharī‘ah Audit in
Islamic Financial Institutions, USIM Publisher, Bandar Baru Nilai.

Zariah Abu Samah, (2014) A Contemporary Analysis on the Practices of
Sharī‘ah Review by the Islamic Banks in Malaysia. Kertas Penyelidikan
untuk Sarjana Sains Perbankan dan Kewangan Islam, IIUM Institute of
Islamic Banking and Finance, International Islamic University Malaysia.

39

DASAR PINJAMAN BERKUMPULAN DI INSTITUSI MIKROKREDIT:
CADANGAN PENGGUNAAN KONTRAK HIWALAH

(Group Lending Policy in Microfinance Institution:
A Proposal of Hiwalah Contract)

Wan Nor Aisyah binti Wan Yussof1

Abdul Ghafar bin Ismail2

Shofian Ahmad3

Abstrak
Tujuan kertas ini adalah untuk membincangkan dasar pinjaman
berkumpulan yang diamalkan di institusi mikrokredit. Motivasi kajian
ini adalah untuk menekankan kontrak Hiwalah sebagai pelengkap
kepada Teori Liabiliti Bersama. Kajian ini mencadangkan model untuk
mengelakkan konflik dan membuat hubungan baik antara pemberi
pinjaman dan peminjam. Artikel ini menggunakan analisis kandungan
untuk memperjelaskan konsep pinjaman berkumpulan serta hiwalah.
Perbincangan dalam artikel ini adalah untuk membincangkan perkara-
perkara berkaitan pinjaman berkumpulan di institusi mikrokredit
terutama masalah di kalangan peminjam dan masalah insentif dalam
Teori Liabiliti Bersama serta pelaksanaannya di institusi mikrokredit.
Artikel ini juga cuba mencadangkan bentuk baru kontrak dari
perspektif Islam iaitu kontrak Hiwalah. Artikel ini berhasrat untuk
menyumbang kepada perbahasan yang berterusan sama ada dasar
pinjaman berkumpulan mampu mencapai dan mengekalkan prestasi
pembayaran balik. Kajian ini dijangka akan memberikan ciri-ciri baru
yang lebih baik dalam mempromosikan dasar pinjaman berkumpulan
menggunakan konsep Hiwalah dan menggalakkan pembangunan dan
kemantapan institusi mikrokredit Islam atau lebih dikenali sebagai
institusi mikrokredit.

Kata Kunci: Pinjaman berkumpulan, Hiwalah, institusi mikrokredit,
Teori Liabiliti Bersama

1 Penolong Pengarah, Seksyen Muamalat dan Sosioekonomi, Bahagian Perancangan dan
Penyelidikan, Jabatan Kemajuan Islam Malaysia (Jakim). Artikel ini adalah sebahagian
hasil penyelidikan tesis penulis di peringkat Doktor Falsafah. Beliau boleh dihubungi
melalui emel wnaisyah@islam.gov.my

2 Profesor Perbankan dan Kewangan Islam, Universiti Islam Sultan Sharif Ali. Beliau juga
merupakan Fellow Kajian, Islamic Economic Studies and Thoughts Centre dan  AmBank
Group Resident Fellow kepada Perdana Leadership Foundation.

3 Profesor Madya di Jabatan Syariah, Fakulti Pengajian Islam, Universiti Kebangsaan
Malaysia, Bangi.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

40

Abstract:
The purpose of this paper is to discuss the group lending policy
practiced by microcredit institutions. The motivation for this paper
is to emphasize Hiwalah contract as a complement to Joint Liability
Theory. This research proposes the model in order to avoid conflict and
to make good sanction between the lender and borrower. This paper
using content analyzes to clarify the concept of group lending and
Hiwalah. This article intends to contribute to ongoing debate whether
a group lending policy is able to achieve and maintain repayment
performance. This study is expected to provide better new features
in promoting group lending policies using the Hiwalah concept and
promoting the development and stability of microcredit institutions.

Keywords: Group Lending, Hiwalah, microcredit institutions, Joint
Liability Theory

PENDAHULUAN

Pinjaman liabiliti bersama atau dikenali sebagai dasar pinjaman berkumpulan
telah diperkenalkan sejak penubuhan Bank Grameen pada tahun 1970.4 Praktis
tersebut telah berkembang di beberapa institusi mikro dalam kebanyakan
negara membangun. Ia menjadi alat penting untuk memberikan kredit kepada
orang miskin. Praktis ini juga telah memberi kesan yang positif sebagaimana
bertambahnya institusi mikrokredit (Gan, Hernandez dan Lin. 2013), dan
penambahbaikan dalam kadar bayaran balik (Gine et. al., 2010). Praktis
tersebut telah memberi kebaikan kepada orang miskin, yang mana mereka
tidak mempunyai barang untuk dicagar yang menjadikan mereka tergolong
dalam kalangan orang yang berisiko untuk dipinjamkan wang. Dengan
kekurangan aset sebagai gadaian, ditambah pula dengan kekurangan kewangan
dan maklumat individu, ia telah meletakkan institusi mikrokredit dalam situasi
yang tidak munasabah, dalam menilai siapakah yang akan dapat membayar
pinjaman dan siapakah yang tidak akan membayar pinjaman tersebut.

4 Grameen Bank adalah organisasi pembiayaan mikro dan merupakan bank pembangunan
komuniti bermula di Bangladesh yang membuat pinjaman kecil (dikenali sebagai mikro
atau kredit Grameen). Terdapat tiga ciri-ciri utama Grameen Bank: (1) Tiada instrumen
undang-undang (2) Tiada cagaran dan kontrak serta berasaskan amanah melalui kaedah
pinjaman berasaskan kumpulan (3)Ia bermatlamat mempunyai sistem perbankan yang adil,
pro-miskin serta pro-wanita.

41

Dasar Pinjaman Berkumpulan di Institusi Mikrokredit:
Cadangan Penggunaan Kontrak Hiwalah

Dalam model ini, jika seorang ahli dalam kumpulan tersebut tidak mampu
membayar pinjaman tersebut, ahli yang lain akan membayar kembali hutang
rakannya. Ini memberi insurans kepada institusi mikrokredit kerana pihak
institusi mikrokredit tahu mereka akan tetap dibayar walaupun ada individu
yang gagal membayar. Pinjaman berkumpulan juga dapat menyelesaikan
masalah kekurangan maklumat pada institusi mikrokredit apabila kumpulan
bertindak memilih ahli di kalangan komuniti mereka sendiri. Oleh kerana
setiap ahli dalam komuniti mempunyai maklumat yang mendalam mengenai
siapa yang akan membayar tepat pada masa dan siapa yang tidak, ahli yang
kurang berisiko akan meninggalkan ahli yang berisiko tinggi. Ini bermakna,
ahli yang bertanggungjawab agak jarang perlu membayar kepada orang lain.
Manakala ahli yang berisiko akan lebih kerap membayar untuk orang lain,
dan mengakibatkan kenaikan pada kadar faedah untuk orang yang berisiko
(Attanasio et al., 2011).

Walau bagaimanapun, ia memerlukan komitmen peminjam untuk
menghadiri perjumpaan mingguan dan ini boleh menimbulkan tekanan sosial
kepada mereka. Kelemahan potensi dasar pinjaman berkumpulan adalah
bahawa ia selalunya melibatkan mesyuarat mingguan yang memakan masa
dan mengenakan tekanan sosial yang kukuh, menjadikannya berpotensi
untuk membebankan peminjam. Ini adalah salah satu sebab utama mengapa
institusi mikrokredit sudah mula bergerak dari pinjaman bersama kepada
pinjaman individu (Attanasio et al., 2011). Kos urus niaga yang tinggi yang
dihadapi oleh institusi mikrokredit dalam mengenal pasti dan menyaring
pelanggan, memproses permohonan mereka dan memungut bayaran balik
serta mengekalkan kadar faedah yang tinggi akan menghalang institusi
mikrokredit dari mencapai pelanggan baru dan mengembangkan operasi
mereka (Armendariz & Morduch, 2005; Shankar, 2007; Field & Pande, 2008).

Memahami faktor yang mempengaruhi prestasi pembayaran balik yang
mungkin berbeza-beza di kalangan jenis kumpulan, dengan itu ia memerlukan
dasar relevan yang besar. Khususnya, peralatan pemarkahan risiko yang lebih
tepat boleh membantu untuk mengatasi jurang asimetri maklumat dengan
membantu institusi mikrokredit yang lebih baik untuk mengkelaskan pelanggan
berpotensi mereka. Manakala memahami faktor yang mendorong tingkah laku
mereka, menggalakkan lagi pembangunan dan pemampanan pasaran mikro.

Kajian ini mencadangkan satu kontrak pinjaman berkumpulan dengan
pemindahan hutang melalui hiwalah (kontrak yang mengikat) yang
merangkumi prinsip-prinsip dan kaedah-kaedah bagaimana peminjam dan
pemberi pinjaman melunasi hutang. Kajian ini dibahagikan kepada beberapa

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

42

bahagian seperti yang berikut: Kajian semula dasar pinjaman berkumpulan
semasa, kebaikan, keburukan dan parameter bagi setiap dasar, pinjaman
liabiliti semasa serta cadangan penggunaan konsep hiwalah dalam kontrak
pinjaman berkumpulan

KAJIAN SEMULA DASAR PINJAMAN BERKUMPULAN SEMASA

Dasar utama yang berkaitan dengan institusi mikrokredit adalah dasar
pinjaman berkumpulan. Kajian ini akan mengambil kira pinjaman individu,
kadar bayaran balik, etika, dan rakan dalam kumpulan bagi meneliti semula
dasar pinjaman berkumpulan tersebut.

Pinjaman Berkumpulan Berbanding Pinjaman Individu

Institusi mikrokredit pada mulanya memulakan operasi mereka dengan prinsip
pemberian pinjaman kepada individu (Armendariz, B. & J. Murdoch, 2005).
Ini adalah kerana, mereka percaya bahawa setiap orang mempunyai potensi
untuk menjadi seorang usahawan. Walau bagaimanapun, terdapat pinjaman
individu yang diubah kepada pinjaman berkumpulan. Aktiviti pemberian
pinjaman kepada kumpulan telah lama dikaitkan dengan pinjaman mikro.
Di bawah aktiviti ini atau lebih dikenali sebagai pinjaman liabiliti bersama
iaitu pinjaman diberi kepada sekumpulan peminjam. Motivasi pinjaman
berkumpulan adalah disebabkan oleh skala ekonomi, iaitu kos yang berkaitan
dengan pemantauan pinjaman dan pembayaran balik pinjaman. Ia jauh lebih
rendah apabila kredit diagihkan kepada kumpulan dan bukannya individu.
Walau bagaimanapun, terdapat juga merit dan limitasi pinjaman berkumpulan
seperti yang dilaporkan dalam Jadual 1.

Jadual 1: Pinjaman Berkumpulan dan Pinjaman Individu

Kelebihan Pinjaman
Berkumpulan

Limitasi Pinjaman Berkumpulan

1
Kemudahan mendapatkan
modal melalui kumpulan

Kehendak individu menjadi terpinggir
dalam pinjaman berkumpulan

2
Kos pentadbiran yang rendah di
kalangan peminjam

Individu perlu memantau antara satu
sama lain

3
Kos transaksi pinjaman di
kalangan peminjam adalah
rendah

Individu tidak memilih untuk bersama
pinjaman berkumpulan untuk tempoh
yang lama

43

4 Pemantauan pinjaman adalah
rendah

Individu perlu membayar hutang bagi
pihak orang lain

5
Penggunaan pinjaman (Loan
utilization) adalah tinggi

Ahli yang terkebelakang
berkemungkinan boleh dieksploitasi
oleh ahli yang kehadapan.

6

Sumber fizikal dan kewangan
kecil boleh digunakan sebagai
cagaran kolektif dan modal bagi
ahli-ahli individu miskin

Selepas jangka masa tertentu (5-7 tahun)
ahli kumpulan mencapai kecekapan
individu tertentu termasuk pengurusan
kewangan

7 Pinjaman disediakan kepada
peminjam sehingga ke rumah.

Keperluan menghadiri mesyuarat pada
setiap minggu.

8
Tabung kumpulan dan pusat juga
memberi pinjaman kepada ahli
sebagai faktor berdikari

Bakat keusahawanan individu tidak
dapat dilihat.

Sumber : Penyelidik 2017

Pinjaman Berkumpulan dan Pembayaran

Pinjaman yang diberikan kepada peminjam dalam pinjaman berkumpulan
bergantung kejayaan pembayaran balik dari peminjam yang lain. Dengan kata
lain, ia memindahkan tanggungjawab pembayaran balik kepada peminjam-
peminjam yang lain. Oleh itu, seluruh kumpulan bertanggungjawab ke atas
hutang mana-mana ahli individu dalam kumpulan itu, yang bertanggungjawab
untuk pembayaran balik pinjaman masing-masing. Oleh itu, liabiliti bersama
merupakan insurans terhadap risiko. Dalam pengertian ini, liabiliti bersama
berfungsi sebagai pengganti untuk cagaran. Peminjam berkumpulan dianggap
sebagai ingkar apabila sekurang-kurangnya salah seorang daripada mereka
tidak membayar balik. Selepas itu, semua peminjam akan dinafikan pinjaman
baru.

Amalan ini telah dipraktiskan bertahun-tahun dengan penubuhan institusi
mikrokredit seperti Bank Grameen (1983), Jawatankuasa Kemajuan Luar
Bandar Bangladesh, BRAC (1971), Persatuan Kemajuan Sosial, ASA (1978),
dan kemudian, penubuhan Prodem di Bolivia (1986). Institusi mikrokredit
dengan cepat menjadi alat yang popular untuk pembangunan ekonomi,
terutama sebagai alat untuk mengurangkan kadar kemiskinan dengan beratus-
ratus institusi baru muncul di seluruh dunia ketiga yang menyediakan
perkhidmatan mikrokredit kepada golongan miskin. Ini menunjukkan bahawa
dasar pinjaman berkumpulan itu telah menyumbang kepada perkembangan
perkhidmatan mikrokredit.

Dasar Pinjaman Berkumpulan di Institusi Mikrokredit:
Cadangan Penggunaan Kontrak Hiwalah

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

44

Kumpulan Pinjaman dan Unsur-unsur Etika

Peminjam dalam kumpulan merupakan jiran (neighbours) atau orang yang
rapat. Mereka kenal-mengenali antara satu sama lain dengan baik, jadi mereka
mungkin dapat melihat penggunaan pinjaman masing-masing. Dengan
mengetahui antara satu sama lain, Li, Liu & Deininger (2012) berpendapat
bahawa pemberi pinjaman boleh membezakan kemungkiran atau default
secara sengaja atau kegagalan disebabkan oleh tingkah laku yang tidak
bertanggungjawab (seperti melabur dalam projek-projek yang terlalu berisiko
atau perbelanjaan ke atas aktiviti-aktiviti yang tidak dibenarkan) dengan
kegagalan disebabkan oleh kejutan negatif yang tidak dijangka.

Oleh itu, hukuman sosial boleh dikenakan kepada peminjam untuk
meningkatkan kos yang disebabkan oleh kemungkiran yang disengajakan
(deliberate default) dan kegagalan yang berpunca dari tingkah laku tidak
bertanggungjawab. Hukuman sosial boleh mengambil bentuk-bentuk
pengecualian seperti tidak menyediakan bantuan dalam projek mereka dan
aktiviti-aktiviti lain pada masa hadapan.

Kumpulan Pinjaman dan Kesan Rakan Sebaya

Kajian awal oleh Stiglitz (1990) dan Varian (1990), meneroka bagaimana
liabiliti bersama boleh mendorong peminjam dalam kumpulan untuk memantau
satu sama lain, dan dengan itu mengurangkan masalah bahaya moral. Besley
& Coate (1995) menangani soalan mengenai bagaimana kontrak liabiliti
bersama menjejaskan kesediaan untuk membayar balik. Mereka menunjukkan
bagaimana mereka boleh mendorong peminjam untuk meletakkan tekanan
rakan sebaya pada ahli kumpulan yang lalai (dalam pembayaran hutang), yang
boleh membawa kepada peningkatan dalam kadar pembayaran balik.

Kejayaan pinjaman berkumpulan telah dikaitkan dengan faktor-faktor
lain seperti keupayaan kumpulan mengurangkan salah pemilihan (adverse
selection) dan bahaya moral (moral hazard) melalui kesan rakan sebaya. Kesan
rakan sebaya boleh beroperasi melalui pemilihan rakan sebaya, pemantauan
rakan sebaya dan tekanan rakan sebaya. Proses pemilihan rakan sebaya boleh
mengurangkan masalah maklumat asimetri dalam pasaran kredit dengan kos
yang lebih murah daripada medium yang ada dalam institusi perbankan dalam
mencapai tujuan yang sama. Melalui pemantauan rakan sebaya, ia boleh
menyaring peminjam berisiko daripada program pinjaman berkumpulan.
Tekanan rakan sebaya merujuk kepada pengaruh rakan sebaya yang boleh
mengenakan penguatkuasaan pembayaran balik dan mengurangkan kegagalan

45

Dasar Pinjaman Berkumpulan di Institusi Mikrokredit:
Cadangan Penggunaan Kontrak Hiwalah

pembayaran hutang setelah berjaya dalam sesuatu projek (ex-post moral
hazard). Keberkesanan kesan ini bergantung kepada kedudukan peminjam
berkumpulan yang tinggal di komuniti miskin yang rapat atau seperti yang
dicadangkan oleh Naveen Kumar (2012) sebagai cagaran sosial, yang berkesan
dan boleh mengenal pasti, serta memberi amaran ke atas peminjam yang
tidak bertanggungjawab dan peminjam yang sengaja tidak membayar melalui
hukuman sosial.

Cassar, Crowley & Wydick (2007) mendapati sifat amanah peribadi
(personal trust) antara pasangan dalam kalangan ahli kumpulan memberi
kesan ketara kepada prestasi dalam pembayaran hutang. Ini akhirnya jelas
menyokong tanggapan bahawa maklumat modal sosial adalah bermula
daripada pemilihan dan penyaringan kumpulan.

PERBINCANGAN

Terdapat kelebihan dan kekurangan dalam pinjaman berkumpulan ini.
Golongan yang menyokong pinjaman berkumpulan menyatakan seperti yang
berikut:

Membantu dari segi kewangan, iaitu dengan mempunyai model
pinjaman kumpulan. Kumpulan itu mampu membayar pinjaman seseorang
yang sedang menjalani masalah kewangan yang teruk disebabkan oleh
penyakit, pengangguran, atau faktor-faktor lain.

Membantu perniagaan. Dengan memenuhi perjumpaan setiap minggu,
pemilik perniagaan akan berkongsi pengetahuan perniagaan atau memberikan
cadangan yang lain tentang bagaimana untuk meningkatkan perniagaan
mereka dan mereka dapat belajar antara satu sama lain.

Memperkasakan wanita. Kebanyakan pemilik perniagaan yang
menerima pinjaman adalah wanita. Oleh itu ia adalah satu peluang untuk
golongan wanita menambah pendapatan yang membolehkan mereka tidak
terlalu bergantung kepada suami.

Urusan sosial. Ia merupakan peluang bagi pemilik perniagaan untuk
berbual tentang kehidupan ketika sesi mesyuarat.

Terdapat juga pendapat yang menolak pemberian pinjaman berkumpulan,
dengan alasan seperti berikut:

Membayar untuk orang lain. Walaupun model pinjaman berkumpulan
direka supaya kumpulan meliputi kos seseorang yang tidak dapat membayar, ia
sering menyebabkan ketegangan dalam kumpulan, walaupun dalam kalangan

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

46

peminjam lama. Apabila kebanyakan pemilik perniagaan sedang berjuang
untuk hidup sendiri, perkara terakhir yang mereka mahu lakukan ialah terpaksa
membayar lebih untuk melindungi pinjaman orang lain.

Pergeseran kumpulan. Walaupun jumlah penerima pinjaman tidak pernah
kurang, tetapi terdapat kadar penurunan yang sangat tinggi iaitu sebilangannya
memutuskan untuk tidak lagi mahu membuat pinjaman. Ini biasanya berpunca
daripada keengganan untuk menghadiri mesyuarat mingguan, ketidakpuasan
dengan membayar untuk orang lain, dan sebagainya.

Perbezaan dalam kebolehan dan tahap pengetahuan. Untuk organisasi
pembiayaan mikro yang juga menyediakan kelas pembangunan kemahiran
kepada pelanggan mereka, cabaran besar yang dihadapi mereka adalah pelbagai
jenis kebolehan pembelajaran, tahap pendidikan dan tahap motivasi. Dengan
membenarkan kumpulan yang dibentuk berdasarkan lokasi geografi atau di
luar kawalan organisasi, ia adalah amat sukar untuk membantu mengajar
setiap kumpulan tentang kemahiran perniagaan yang utama dan kritikal.

Dalam perbincangan yang seterusnya, kajian akan membincangkan
parameter dasar, ciri-ciri dan implikasi dasar seperti Jadual 2. Antara parameter
tersebut adalah seperti berikut: Pembentukan kumpulan, saiz kumpulan,
saiz metod pembayaran pinjaman, kriteria pilihan individu, saiz pinjaman,
pinjaman, insentif dinamik dan liabiliti berkumpulan.

Jadual 2: Parameter untuk Dasar Pinjaman Berkumpulan

Parameter Ciri-ciri Implikasi
(i)   Pembentukan

kumpulan
Sukarela Sekatan sosial di kalangan ahli

sukar dibuat kerana hubungan
yang terlalu rapat.

(ii)  Saiz kumpulan Kecil (sehingga 10
orang sekumpulan)
atau besar (sehingga
lebih 10 orang dalam
kumpulan )

Jika lebih dari seorang gagal
membayar, ia akan menjadi
beban kepada yang lain.

(iii)  Insentif dinamik Pinjaman berterusan Gangguan kepada peminjam lain
jika seorang gagal membayar.

47

Dasar Pinjaman Berkumpulan di Institusi Mikrokredit:
Cadangan Penggunaan Kontrak Hiwalah

(iv)   Liabiliti
berkumpulan

Berkongsi beban
hutang

Memberi beban pada ahli lain
jika seorang atau lebih ahli tidak
membayar dan kumpulan tidak
membayar.

(v)    Metod
pembayaran
pinjaman

Membayar kepada
ketua kumpulan

Tunggakan pembayaran atau
NPL (Non-performing loan)

(vi)   Kriteria pilihan
individu

Bergantung kepada
peminjam

Menimbulkan peminjam
hetrogenous atau homogenous

(vii)  Saiz pinjaman Pelbagai skim
pinjaman

Beban yang tidak adil

Sumber : Penyelidik 2017

Secara praktisnya, ahli akan memilih sendiri ahli dalam pembentukan
kumpulan. Walau bagaimanapun, sekatan sosial agak sukar untuk dilakukan di
kalangan ahli kerana hubungan yang terlalu rapat.

Dalam saiz kumpulan, secara praktis, ianya tidak jelas sama ada saiz
kumpulan akan memberi kesan kepada kadar pembayaran pinjaman. FINCA5,
International, Inc6., satu organisasi kewangan mikro yang terkemuka di
peringkat antarabangsa, meminjamkan kepada 10 ke 50 orang ahli dan
dapat mengekalkan pembayaran kepada 96%. Dalam kes yang lain seperti
Grameen, ia lebih menyasarkan kumpulan yang lebih kecil iaitu lima orang
sekumpulan supaya dapat mengelakkan sikap menumpang  dan memudahkan
untuk mengawal dan memantau kumpulan. Selain itu, saiz kumpulan juga
mempengaruhi kepada bebanan untuk membayar bagi pihak orang lain
terutama jika ramai peminjam tidak dapat membayar pinjaman.

Institusi mikrokredit menyediakan pelbagai skim pinjaman iaitu berskala
kecil dan besar. Saiz pinjaman ini adalah berdasarkan keperluan dan kelayakan
peminjam tersebut. Namun begitu ia akan memberi beban yang tidak adil
kepada peminjam jika terpaksa menanggung beban peminjam lain yang
mempunyai pinjaman berskala lebih besar darinya.

5 Pertubuhan kewangan mikro yang tidak berasaskan keuntungan, ditubuhkan oleh John
Hatch pada tahun 1984

6  http://www.finca.org

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

48

PINJAMAN LIABILITI BERSAMA

Masalah agensi, seperti yang dibincangkan dalam Jensen dan Meckling (1976),
Myers (1984), Ross (1977) dan Leland & Pyle (1977) menunjukkan bahawa
ketidaksempurnaan pasaran disebabkan oleh tindakan yang tidak nampak,
kekurangan keupayaan kontrak, dan maklumat asimetri. Bahaya moral dan
pemilihan buruk terdiri daripada dua bentuk di mana masalah agensi boleh
terbentuk. Arrow (1984) menyamakan kedua-dua istilah dengan tindakan
tersembunyi dan maklumat yang tersembunyi.

Bahaya moral timbul apabila tindakan yang dijalankan oleh ejen itu adalah
suatu perkara yang tidak nampak dan mempunyai maksud yang berbeza
kepada peminjam berbanding dengan pemiutang. Masalah pemilihan buruk
timbul apabila peminjam itu mempunyai maklumat lebih daripada pemiutang
(Darrough & Stoughton 1986). Pinjaman liabiliti bersama dicadangkan untuk
mengatasi bahaya moral dan isu pemilihan yang buruk. Para pengkaji awal
yang memperkenalkan Teori Liabiliti Bersama sebagai satu bentuk teori hutang
adalah Varian (1990) dan Stiglitz (1990). Kebanyakan pengkaji merujuk
kepada pengkaji ini dalam menerangkan Teori Liabiliti Bersama.

Bahaya Moral

Model seperti ini dicadangkan oleh Stiglitz (1990), mencadangkan bahawa
pemantauan rakan sebaya dengan menggunakan kumpulan pinjaman liabiliti
bersama akan mengurangkan masalah bahaya moral. Bagaimana ia berfungsi?

Dalam kumpulan liabiliti bersama, setiap ahli lebih suka projek yang
selamat (s) dan bukan daripada yang berisiko (k). Hal demikian disebabkan
mereka perlu bertanggungjawab untuk membayar orang lain jika projek mereka
gagal. Tindakan ini menunjukkan bahawa risiko sesuatu projek pelaburan yang
dibiayai dengan pinjaman, akan memberi kesan. Oleh itu setiap peminjam
akan menjaga projek yang dipilih dengan baik.

Model ini dapat dijelaskan sebagai berikut.
(i)  Semua individu mempunyai dua projek, projek yang selamat, jika berjaya,

pulangan Ys (L) apabila diukur pada skala L (diukur dalam unit dolar
perbelanjaan), dan satu projek yang agak berisiko, jika berjaya, pulangan
sebanyak Yk (L). Jika projek gagal, pulangan adalah sifar.

 (ii) Kebarangkalian kejayaan bagi setiap projek adalah ps dan pk, dengan ps >
pk, dengan menganggap, pulangan adalah merupakan fungsi peningkatan
skala, tetapi kos tetap (L) dengan projek berisiko adalah lebih besar: Lk
> Ls. Oleh itu, Yk > Ys.

49

Dasar Pinjaman Berkumpulan di Institusi Mikrokredit:
Cadangan Penggunaan Kontrak Hiwalah

(iii) Dengan mengandaikan bahawa dengan mengambil kira kebarangkalian
kejayaan, projek ini selamat, sentiasa menghasilkan pulangan yang lebih
tinggi daripada projek berisiko:

 Ys (L) ps - (1+r) L> Yk (L) pk - (1 + r) L, r
 adalah kadar faedah benar ……………………………………………(1)
(iv) Model ini menganggap semua individu adalah serupa (mengenali antara

satu sama lain), dan tahap usaha yang diperlukan oleh kedua-dua projek
yang diberikan adalah sama. Oleh itu, utiliti dijangka daripada projek
untuk menjalankan i diberikan oleh Vi(L,r) = U (Yi(L) - (1+r)L)pi - v(e(L),
di mana U(Y ) adalah utiliti pendapatan, U’ >0,U ‘’< 0, dan fungsi utiliti
adalah normal supaya U( 0) = 0. v (e (L)) adalah (disutility of effort)
e; v’>0, v’’>0. Ia diandaikan bahawa tahap usaha yang diperlukan
meningkat sebagaimana saiz projek meningkat: e’’ (L) > 0.

(v)  Keluk itu kemudian dipanggil sebagai (indifference curves). Ia memberikan
semua kontrak (L, r) yang memberikan peminjam utiliti yang sama.
Kecerunan keluk sikap acuh tak acuh jika individu melaksanakan projek i
diberikan oleh:
dr = Y’i - (1+r) - v’e’ /U’pi    …………………………………………(2)
              dL                L

(vi) “switch line” boleh ditakrifkan sebagai kombinasi (L, r) yang mana
individu itu adalah tidak berbeza antara kedua-dua projek , iaitu ;
Vs (L,r)= Vk (L,r)  ………………………………………………………(3)
Garis negatif (switch line) adalah curam di bawah keadaan yang mungkin
kerana pulangan kepada skala yang lebih penting untuk projek berisiko
daripada untuk selamat, (semakin meningkat di L, r adalah tetap), membuat
projek berisiko lebih menarik. Di rantau yang berkenaan (L>LK),
∂Vs < ∂Vk   ……………………………………………………………(4)
 ∂L        ∂L
Daripada persamaan di atas (1 hingga 4), ia diandaikan bahawa

peningkatan L pada r, tetap meningkatkan utiliti dijangka daripada projek
berisiko lebih daripada daripada projek selamat. Oleh itu, peningkatan dalam
L mesti disertakan dengan kejatuhan dalam r untuk meninggalkan peminjam
yang  tidak ambil peduli antara kedua-dua projek, yang membuktikan bahawa
“switch line” mempunyai cerun negatif.

Oleh itu, dalam pemantauan rakan sebaya, dengan menganggap bahawa
setiap peminjam mempunyai satu (dan satu sahaja) jiran yang juga peminjam,

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

50

menjadikan projek-projek adalah bebas. Kedua-dua peminjam boleh memantau
antara satu sama lain. Pemberi pinjaman akan melaporkan jika jirannya
menggunakan teknik yang berisiko. Ini disebabkab dia mahu mewujudkan
persekitaran di mana menjadi kepentingan setiap orang untuk memantau
dan melaporkan apa-apa penipuan. Pemberi pinjaman akan menawarkan
kontrak yang mana jika jirannya bersetuju  untuk menandatangani. ‘Cosigner’
bersetuju untuk membayar sejumlah qL kepada pemberi pinjaman sekiranya
projek gagal. Jangkaan utiliti peminjam akan bergantung satu sama lain.
Dengan menganggap mereka bekerjasama antara satu sama lain, jadi mereka
mengambil keputusan bersama, sama ada untuk menjalankan projek selamat
atau projek berisiko, dan jika mereka melaksanakan projek yang berisiko,
mereka bersetuju untuk tidak melaporkannya.

Dengan membuat individu menyatakan persetujuan, ia akan memberinya
risiko tambahan. Persetujuan akan menyediakan insentif untuk peminjam
memantau tindakan sebelah pihak lagi. Ia juga meningkatkan risiko. Namun,
dalam analisis equlibrium kompetitif simetri, kadar faedah diubah untuk
memberi kesan kepada pemantauan yang lebih baik. Ia telah terbukti bahawa
pada tahap rendah q, hasil daripada pemantauan rakan sebaya akan lebih
mengimbangi kerugian dalam utiliti dijangka daripada peningkatan risiko
yang dihadapi.

Persamaan ini juga menunjukkan bahawa pemantauan rakan sebaya akan
meningkatkan garisan “switch line”. Ia mengurangkan kekangan pada (L,
r) yang diperlukan untuk memastikan bahawa peminjam akan menjalankan
projek selamat. Pada peringkat rendah q, peralihan ke atas dalam “switch
line” melebihi anjakan yang diperlukan akan mengekalkan peminjam pada
jangkaan tetap utiliti. Pemantauan antara peminjam akan meningkatkan
kebajikan peminjam. Pada peringkat rendah q, beban risiko yang dikenakan ke
atas peminjam melalui persetujuan adalah diimbangi oleh pengurangan dalam
kadar faedah kompetitif yang dikenakan. Tambahan pula, jika kedua-dua
pihak bertindak secara kerjasama, persamaan “switch line” digambarkan oleh;
U[Ys(L) - (1+r)L]p2

s + U[YS(L) - (1+r-q)L]ps (l-ps) = U[Yk (L) - (1+r)L]pk
2
r +

U[Yk(L)-(1+r-q)L]pk(l-Pk) ………………………………………….............(5)

Daripada persamaan 5, apabila peminjam bekerjasama antara satu sama
lain, mereka tidak akan melaporkan jika orang lain terlibat dalam projek
berisiko dan persetujuan tersebut membuat mereka selamat daripada beban
risiko dan akan dibayar pampasan oleh penurunan kadar faedah yang dikenakan
(Stiglitz 1990).

51

Dasar Pinjaman Berkumpulan di Institusi Mikrokredit:
Cadangan Penggunaan Kontrak Hiwalah

Bahaya Moral dengan Pemantauan

Model ini adalah lanjutan daripada bahaya moral yang telah diperkenalkan
oleh Stiglitz (1990). Model ini menggabungkan pandangan pemantauan
rakan sebaya atau pemantauan berasaskan komuniti. Walau bagaimanapun,
pemantauan akan melibatkan kos yang tinggi. Kemudian, Banarjee, Besley
& Guinnane (1994), mencadangkan bagi tujuan pemantauan menjadi lebih
berkesan, institusi mesti mewujudkan insentif untuk ahli-ahlinya bagi
memantau antara satu sama lain.

Masalah Pemilihan Buruk atau “Adverse selection”

Beberapa kajian, misalnya Akerlof (1970), Ma (1991), Ghatak & Guinnane
(1999), Armendariz dan Gollier (2000), telah mengkaji kesan liabiliti bersama
pada pemilihan kumpulan. Kebanyakan kajian ini menggunakan rangka kerja
adverse selection yang mana peminjam tahu ciri-ciri projek masing-masing
dengan kesesuaian kredit mereka, tetapi pemberi pinjaman tidak.

Pemilihan buruk timbul apabila peminjam mempunyai ciri-ciri yang
tidak diketahui kepada pemberi pinjaman dan ini akan memberi kesan kepada
kebarangkalian untuk membayar balik pinjaman. Pemberi pinjaman akan
berurusan dengan maklumat tidak jelas secara langsung atau tidak langsung
dengan menawarkan pinjaman hanya dengan risiko yang baik. Dalam analisis
keseimbangan, peminjam akan berakhir dengan rakan-rakan daripada jenis
yang sama. Akibatnya, pemberi pinjaman boleh memilih peminjam dengan
mengubah tahap liabiliti bersama. Ini adalah kerana peminjam berisiko
mempunyai rakan berisiko dan dengan itu, akan lebih memilih kontrak yang
kurang liabiliti bersama berbanding sikap peminjam yang kurang risiko.

Kemungkiran Hutang Secara Strategik atau “Strategic Default”

Besley & Coate (1995) dalam modelnya, kemungkiran hutang secara strategik
jelas berbeza daripada yang lain, yang mana tidak ada bahaya moral (moral
hazard) dan tidak ada masalah pemilihan yang buruk (adverse selection).
Sebaliknya, peminjam dalam liabiliti bersama diberikan dengan projek yang
berisiko dan dibiayai dengan pinjaman. Model lain menganggap pembayaran
balik sentiasa berlaku jika projek peminjam berjaya, manakala dalam kes
kemungkiran hutang secara strategik, peminjam akan memilih sama ada untuk
membayar balik berdasarkan reaksi ahli yang lain terhadap projek yang lepas.
Di sini, insentif untuk membayar balik bergantung kepada hasil ahli kumpulan
yang lain dan penalti bagi yang gagal membayar. Kedua-dua jenis hukuman
diandaikan meningkat dalam hasil projek.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

52

Mengikut Besley & Coate (1995), sebagai contoh, satu projek yang
memerlukan satu unit modal selama satu tempoh dan menjana unit μ pendapatan.
Pada tarikh akhir, jumlah yang dibayar balik termasuk faedah adalah r > 1.
Keputusan peminjam untuk membayar balik r bergantung kepada keuntungan
lebihan r dari unit tambahan pendapatan dan dengan bayaran ahli yang gagal
membayar. Di bawah keadaan tertentu, hukuman yang boleh dikenakan oleh
agensi pinjaman terhadap pihak yang mungkir adalah satu fungsi pendapatan
yang dijana, p(μ). Oleh itu, peminjam akan membayar balik pinjaman jika
dan hanya jika r≤ p(μ). Institusi kewangan formal akan menghentikan cagaran
sekiranya berlaku kegagalan membayar.

Dalam pemberian pinjaman berkumpulan bagaimanapun, insurans
(cagaran) adalah kumpulan itu sendiri, dan bukan suatu aset fizikal dan
kumpulan akan menggunakan sekatan sosial terhadap pihak yang mungkir.
Kerugian yang dihadapi oleh individu yang membayar apabila pasangannya
tidak membayar diwakili oleh r, jika dia memilih untuk membayar balik
pinjaman berkumpulan itu sendiri, dan p(μ)-r jika dia memutuskan untuk tidak
membayar. Jika kita menganggap bahawa p (μ)> r, pihak yang mungkir adalah
lebih teruk kesan sekatan sosial daripada orang itu. Ini disebabkan penolakan
masyarakat telah menyebabkan ketidakselesaan dan kerugian material. Selain
itu, kumpulan itu boleh mengurangkan kerjasama dengan orang yang ingkar
itu pada masa akan datang (Besley & Coate 1995).

Empat perkara di atas menunjukkan aspek positif dan negatif Teori
Liabiliti Bersama. Ini menunjukkan bahawa, Teori Liabiliti Bersama boleh
mengurangkan kos pemantauan oleh pemberi pinjaman. Walau bagaimanapun,
ia juga mendorong peminjam yang cenderung untuk memilih hanya projek-
projek yang lebih selamat daripada projek yang berisiko, pemberi pinjaman
juga dapat melindungi peminjam dengan mengubah tahap liabiliti bersama. Ini
adalah kerana peminjam berisiko mempunyai rakan berisiko dan dengan itu,
mereka akan lebih suka kontrak dengan kurang liabiliti bersama, berbanding
peminjam yang selamat. Semasa proses pembayaran balik, ia menimbulkan
beban kepada satu pihak dengan membayar balik pinjaman yang lain
untuk mengelakkan hukuman itu daripada pemberi pinjaman. Kemudian,
kemungkinan akan menimbulkan kos membayar balik pinjaman dan boleh
membawa kedua-dua individu untuk mungkir.

Pinjaman yang diberikan kepada peminjam dalam pinjaman berkumpulan
bergantung kepada pembayaran balik yang berjaya dari peminjam yang lain.
Oleh itu, seluruh kumpulan bertanggungjawab ke atas hutang mana-mana ahli
individu dalam kumpulan itu. Oleh itu, liabiliti bersama berperanan sebagai
insurans terhadap risiko.

53

Dasar Pinjaman Berkumpulan di Institusi Mikrokredit:
Cadangan Penggunaan Kontrak Hiwalah

CADANGAN HIWALAH DALAM KONTRAK PINJAMAN
BERKUMPULAN

Perbincangan dalam kajian ini menunjukkan bahawa kontrak pinjaman
berkumpulan secara asasnya menjadi kontrak asas dalam hubungan antara
pihak yang berkontrak iaitu antara institusi mikrokredit dan peminjam. Di
bawah undang-undang Syariah, kontrak hutang (debt contract) hanya terjadi
antara institusi mikrokredit dan peminjam. Bagaimana pula dengan kontrak
antara peminjam? Dalam Teori Liabiliti Bersama, kontrak antara peminjam
adalah berdasarkan kepercayaan semata-mata.

Dalam Islam, individu hanya boleh memindahkan hutangnya kepada
peminjam lain berasaskan kontrak Hiwalah. Bagaimana ciri baru tambahan
ini boleh bertindak dalam dasar pinjaman berkumpulan?

Ulama’ Hanafi mentakrifkan Hiwalah adalah sebagai memindahkan
tuntutan daripada tanggungan si berhutang kepada tanggungan orang yang sedia
mengambil tanggungan. Ini berbeza dengan jaminan yang menggabungkan
tuntutan, bukan memindahkan tuntutan yang mana si berhutang tidak boleh
menuntut pemindahan selepas pindah hutang menurut kesepakatan ulama’
(Al-Zuhayli 2007). Ulama’ Hanafi berselisih pendapat sama ada hutang itu
sebenarnya berpindah atau tidak. Sebenarnya ia memanglah berpindah.
Penulis kitab al-Inayah telah mentakrifkan pindah hutang sebagai pemindahan
hutang daripada tanggungan si berhutang kepada penerima pindah hutang
berdasarkan kepercayaan.

Pindah hutang diharuskan oleh al-Sunnah dan ijma’ kecuali pengurusan
hutang dengan hutang. Dalam riwayat al-Tabrani, dalam kitab Mu’jam al-
Wasit yang bermaksud: Siapa yang mampu melakukan pindahan hutang,
maka hendaklah ia lakukan. Dalam riwayat Ahmad dan Ibn Abu Shaybah yang
bermaksud: Siapa yang mampu melakukan pindahan hutang, maka hendaklah
ia lakukan. Mengikut jumhur, perintah membuat pindah hutang satu perkara
sunnah, maka ia tidak wajib menerima tawaran. Mengikut Abu Dawud perintah
tersebut adalah bermakna wajib, ia mesti diterima oleh pemiutang asal. Dari
segi ijma’ bahawa ahli ilmu pada keseluruhannya mengharuskan pindah hutang
iaitu satu ‘aqad berhubung dengan hutang bukan barang. Pengertian pindah di
sini ialah pindah hutang bukan barang. Dalam hadith dari al-Bukhari, dalam
bab al-Hawalah atau al-Hiwalah, yang bermaksud:

 Telah menceritakan kepada kami Muhammad bin Yusuf telah
menceritakan kepada kami Sufyan dari Ibnu Dzakwan dari Al A’raj dari
Abu Hurairah R.A dari Nabi S.A.W bersabda: “Menunda membayar

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

54

hutang bagi orang kaya adalah kezaliman dan apabila seorang dari
kalian hutangnya dialihkan kepada orang kaya, hendaklah ia ikuti”.7

Terdapat enam rukun dalam pindah hutang mengikut jumhur selain ulama’
Hanafi iaitu:

a. pemindah hutang iaitu orang yang berhutang
b. pemiutang asal iaitu orang yang memberi hutang
c.  penerima pindah hutang iaitu orang yang mengambil alih pembayaran

hutang kepada pemiutang asal
d.  hutang iaitu perkara yang dihutangkan kepada pemindah hutang yang

boleh dituntut oleh pemiutang asal
e.  hutang pemindah hutang yang dipindahkan tanggungannya kepada

penerima pindah hutang
f. sighah.

Terdapat beberapa syarat yang perlu diikuti untuk melaksanakan Hiwalah.
a. Kerelaan pemindah hutang (Imam Maliki dan Shafici). Sebagai

contoh, pemindah hutang berkata, “Saya pindahkan hutang ini kepada
C,” dan penerima hutang perlu menjawab, “Saya bersetuju.”

b. Pemindah hutang hendaklah seorang yang layak membuat ‘akad, iaitu
seorang yang sudah mencapai umur baligh dan berakal.

c. Manakala terdapat tiga syarat bagi pemiutang asal dan penerima
pindah hutang.

d. Dia perlu layak untuk membuat kontrak seperti berakal dan baligh.
e. Pemiutang asal dan penerima pindah hutang perlu mempunyai

kerelaan dan tiada unsur paksaan (Jika wujud unsur paksaan, kontrak
tersebut akan batal seperti dalam pandangan ulama’ Hanafi, Maliki
dan Shafici). Penerimaan tersebut perlu dinyatakan oleh pihak yang
memindahkan hutang ketika sesi kontrak berlaku (majlis ‘aqad)
dan menyenaraikannya sebagai satu keputusan (Abu Hanifa dan
Muhammad).

f. Benda yang dipindahkan tersebut adalah hutang.
g. Pindah hutang mutlak dan bersyarat

7 Al-Bukhari, Bab al-Hiwalah

55

Dasar Pinjaman Berkumpulan di Institusi Mikrokredit:
Cadangan Penggunaan Kontrak Hiwalah

Ulama’ Maliki dan Ulama’ Shafiei menambah bahawa hutang yang
dipindahkan mestilah telah matang, sama dengan hutang yang terhutang
kepada pemindah oleh penerima pindahan dalam jenis dan jumlah, dan
juga bukan jualan Salam (bahan makanan). Hutang juga perlu mengikat.
Pemindahan hutang itu boleh ditamatkan dalam salah satu daripada tujuh
cara yang dibatalkan, kematian atau kebankrapan, pembayaran balik hutang,
kematian pemiutang atau penghutang, hadiah, sedekah dan pengampunan.

Ulama’ Hanafi pula membahagikan Hiwalah kepada dua, iaitu mutlak
dan bersyarat. Maksud mutlak adalah sebagai contoh, B memindahkan
hutang kepada C dengan tidak mengaitkan hutang C daripada B, C menerima
pemindahan tersebut. Dalam kes tersebut, ulama Hanafi tidak menyatakan
apa-apa pandangan sama ada harus atau tidak. Manakala Mazhab yang tiga
selain Mazhab Hanafi mengatakan pindah hutang dalam bentuk mutlak di
mana penerima pindah hutang itu tidak mempunyai hutang daripada pemindah
hutang dianggap sebagai jaminan semata-mata. Bersyarat pula bermaksud,
pemindah hutang memindahkan hutangnya kepada penerima pindah hutang
dengan disyaratkan penerima itu mempunyai hutang daripada pemindah. 8

Dari segi hukum terdapat perbezaan antara pindah hutang mutlak dengan
pindah hutang bersyarat. Di antaranya adalah seperti berikut: Pindah hutang
dalam bentuk mutlak dan penerima pindah hutang tidak mempunyai hutang
daripada pemindah hutang. Dalam kes ini, pemiutang asal hanya boleh menuntut
hutang pindah daripada penerima hutang pindah sahaja.  Jika penerima pindah
hutang mempunyai hutang daripada pemindah dan tidak pula dikaitkan dengan
hutang itu, pemindah tidak berkata kepada penerima: “Aku (B) pindahkan
hutangku daripada tuan (A) kepada anda (tuan C) sebagai bayaran hutang anda
(tuan C) daripada aku” atau “dengan syarat anda (C) membayar hutang anda
kepada aku,” dan penerima pindah hutang menerima syarat tersebut. Dalam
kes ini penerima pindah hutang boleh dituntut dengan dua hutang iaitu hutang
pindah dan hutang pemindah. Dengan kata lain, pemiutang asal menuntut
hutang yang dipindahkan dan pemindah hutang menuntut hutangnya yang ada
dalam tanggungannya. Jika dikaitkan pemindahan hutang itu dengan hutang
yang ada di atas tanggungan penerima pindah hutang, pemindah tidak boleh
menuntut hutangnya, kerana pindah hutang tersebut telah dikaitkan dengan
hutang pemiutang asal. Kedudukan hutang dalam kes ini menjadi cagaran,
bukan cagaran dalam pengertian sebenar.

Dalam kes pindah hutang yang dikaitkan dengan hutang yang ada ditangan
penerima pindah hutang, sedangkan keadaan sebenar ia tidak mempunyai

8 Al-Zuhayli, Fikh dan Perundangan Islam, jilid 5, hlm 149-150.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

56

hutang yang dimaksudkan, contohnya hutang itu merupakan bayaran kepada
barang jualan yang dituntut penjual, maka akad pindah hutang tidak sah. Ini
kerana apabila pindah hutang dikaitkan dengan hutang yang ia bukan hutang,
maka pindah hutang itu tidak menjadi pindah hutang. Jika pindah hutang
dibuat dalam bentuk mutlak dan ternyata kemudian penerima pindah hutang
tidak ada hutang daripada pemindah hutang, maka akad pindah hutang itu
tidak terbatal. Ini kerana hutang yang disebut tidak ada kaitan dengan pindah
hutang. Ia berkaitan dengan tanggungan maka tidak nyata bahawa akad pindah
hutang itu terbatal.

Dalam kes pindah hutang tanpa syarat, kemudian pemindah hutang mati
sebelum penerima pindah hutang membayar hutang kepada pemiutang asal,
dalam waktu yang sama pemindah hutang mempunyai beberapa hutang dengan
orang lain, dan ia tidak mempunyai harta kecuali hutang yang ada di tangan
penerima pindah hutang. Dalam keadaan seperti ini, pemiutang asal tidak lebih
berhak kepada pemiutang-pemiutang lain, mengikut pendapat Imam-Imam
Mazhab Hanafi yang tiga (Abu Hanifah, Abu Yusuf dan Muhammad). Bagi
Zufar, pemiutang asal lebih berhak berbanding dengan pemiutang-pemiutang
lain di mana ia sama dengan kes cagaran. Pendapat Zufar telah ditolak, dengan
mengatakan bahawa antara pindah hutang dengan cagaran adalah dua perkara
yang berbeza. Dalam cagaran, penggadai sendiri akan menanggung kerugian
akibat percagaran. Sedangkan dalam kes pindah hutang pemiutang asal tidak
akan menanggung kerugian. Oleh itu, pemiutang asal paling kurang berhak
menerima agihan hutang itu. Dalam kes pindah hutang dalam bentuk mutlak,
hutang yang ada di tangan penerima pindah hutang dibahagi-bahagikan sesama
pemiutang-pemiutang lain, tidak termasuk pemiutang asal. Ini kerana pindah
hutang di sini tidak dikaitkan dengan hutang.

PELAKSANAAN

Terdapat beberapa langkah yang perlu diambil bagi melaksanakan cadangan
dasar tersebut. Cadangan ini mengambil kira pelaksanaan qard dalam pinjaman
berkumpulan di institusi mikrokredit.

Kontrak hutang antara institusi mikrokredit dan peminjam secara
individu.

Institusi mikrokredit menggunakan kontrak qard. Walau bagaimanapun,
terdapat beberapa projek yang menggunakan konsep murabahah komoditi
(tawarruq) iaitu untuk projek yang lebih besar bagi kategori peminjam yang
bukan lagi dibawah kategori miskin seperti yang dipraktiskan di Amanah

57

Dasar Pinjaman Berkumpulan di Institusi Mikrokredit:
Cadangan Penggunaan Kontrak Hiwalah

Ikhtiar Malaysia (AIM). Di samping itu, peminjam mempunyai tanggungan
terhadap peminjam lain dalam satu kumpulan. Kebiasaannya, jumlah pinjaman
di bawah kontrak qard adalah kurang daripada kontrak tawarruq.

Kontrak hiwalah di kalangan individu peminjam

Langkah ini melibatkan pembentukan kontrak Hiwalah. Seperti yang
dinyatakan dalam Rajah 1, apabila A, berhutang terhadap F dan berunding
dengan kumpulan iaitu B, C, D dan E untuk meminta membayar hutang
tersebut, dia sebenarnya telah menjamin dirinya sendiri. Kumpulan atau orang
perseorangan dalam kumpulan tersebut akan bertanggungjawab terhadap
hutang A tersebut. Dalam kes ini, Hiwalah perlu dinyatakan sama ada
berbentuk mutlak atau bersyarat.

Rajah 1: Hiwalah Mutlak

i. A (Penghutang) dan B, C, D dan E (Peserta Pembiayaan Mikro dalam
kumpulan yang sama) sama-sama mendapatkan modal dari F iaitu Institusi
mikrokredit.

ii. Pada minggu pertama pembayaran balik hutang, A tidak dapat membayar
hutang tersebut kepada F. Maka, A telah meminta rakan peserta iaitu, B
atau kumpulannya iaitu C, D dan E untuk membayar hutangnya kepada F.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

58

iii. B atau kumpulan B, C, D dan E membayar hutang tersebut bagi pihak A
kepada F.

Rajah 2: Hiwalah Bersyarat

i. A dan B, C, D dan E (Peserta Mikrokredit dalam kumpulan yang sama)
sama-sama mendapatkan modal dari F iaitu institusi mikrokredit.

ii. Pada minggu berikutnya, ketika pembayaran balik hutang, B tidak dapat
membayar hutangnya kepada F. Maka, B telah meminta rakan peserta
iaitu, A untuk membayar hutangnya kepada F dengan melakukan pindah
hutang bersyarat.

iii. A membayar hutang tersebut bagi pihak B kepada F dengan melakukan
pindahan hutang yang ada padanya.

Prinsip Hiwalah juga digunakan dalam urus niaga kewangan komersial
seperti dalam instrumen pinjaman. Hiwalah lebih berbentuk jaminan. Kontrak
Hiwalah juga boleh dibentuk untuk tujuan menjamin pembayaran pinjaman
melalui nota janji hutang, cek atau bil pertukaran.

59

Dasar Pinjaman Berkumpulan di Institusi Mikrokredit:
Cadangan Penggunaan Kontrak Hiwalah

Kontrak Hiwalah telah digunakan dalam urus niaga kewangan Islam,
seperti pemfaktoran dan pemindahan hutang. Dengan melihat pelbagai
urus niaga yang terkini menggunakan kontrak Hiwalah, didapati bahawa
terdapat perubahan atas permohonan kontrak Hiwalah. Dalam model klasik
yang berasaskan definisi asal, tanggungjawab hutang pada pihak Muhil akan
dipindahkan kepada pihak muhal (pembayar) yang mana muhal akan terus
membayar hutang tersebut. Namun dalam urus niaga hari ini, Muhil masih
mempunyai tanggungjawab untuk membayar hutangnya. Hanya tuntutan
langkah hutang berpindah daripada Muhil kepada muhal.

Apabila peminjam gagal membayar hutang

Apabila kemungkiran (default) berlaku, perkara berikut dicadangkan untuk
diambilkira:

Setiap ahli mengetahui akan kontrak Hiwalah. Setiap ahli akan bersetuju
untuk membayar hutang rakan jika berlaku masalah kemungkiran dengan syarat
setiap ahli juga mempunyai kemampuan untuk membayar. Jika peminjam itu
gagal membayar atas sebab yang dipersetujui, peminjam itu akan menyatakan
rakan yang akan membayar hutang tersebut.

Kemudian, pembayar hutang tersebut akan membayar hutang tersebut
mengikut kemampuannya. Walau bagaimanapun, pembayar hutang boleh
menolak untuk tidak membayar jika diluar kemampuannya dan peminjam itu
didapati melanggar syarat perjanjian bersama (seperti akan membayar hutang
tersebut bagi pihak beliau atas sebab kegagalan perniagaan, masalah kesihatan,
masalah cuaca dan lain-lain yang dianggap munasabah olehnya). Penghutang
yang bermasalah boleh dikenakan denda (ta’widh) berbentuk pengusiran
kumpulan, atau dengan tidak diberikan pinjaman baharu. Peminjam tersebut
mempunyai tanggungjawab untuk membayar balik hutang tersebut.

Tabung kumpulan

Tabung kumpulan akan digunakan jika hampir kesemua ahli tidak mampu
membayar pinjaman. Tabung ini dikumpulkan secara bulanan (regular basis)
dan disimpan sebagai simpanan Islam (Islamic deposit) di institusi mikrokredit.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

60

KESIMPULAN

Kajian ini telah mengkaji parameter dan dasar pinjaman berkumpulan. Kelebihan
dan kekurangan dalam pinjaman berkumpulan telah dikenalpasti. Lantaran itu,
satu model lanjutan dari kajian Stiglitz telah dicadangkan. Namun, penulis juga
telah memasukkan kontrak pindah hutang (Hiwalah) di kalangan peminjam.
Kajian ini diharap memberi sumbangan kepada perbincangan semasa sama ada
dasar pinjaman berkumpulan telah mapan dan dapat dikekalkan serta mampu
menunjukkan prestasi pembayaran yang baik. Di samping ia dapat memberi
khidmat kepada peminjam yang miskin tanpa sokongan pihak ketiga seperti
operator takaful. Dengan memberi ciri yang baru, kajian ini dapat menambah
baik dasar pinjaman berkumpulan dengan konsep pindah hutang yang lebih
jelas. Dengan itu, ia diharap dapat membangunkan dan memapankan institusi
mikrokredit. Walaupun kontrak dicadangkan untuk mengatasi masalah moral
tersebut, kajian juga perlu dilanjutkan kepada kajian tingkah laku peminjam
dalam pembayaran pinjaman. Ia penting bagi mengetahui faktor penentu yang
mana memberi kesan kepada tingkah laku peminjam.

RUJUKAN

Ahlin, C., & Townsend, R. (2003), “Using Repayment Data to Test Across
Models of Joint Liability”. Working paper No 02-W27. Vanderbilt
University. Retrieved from www.vanderbilt.edu/com

Armenda, B., Aghion, Â. De, & Gollier, C, (2000), Peer group formation in
an adverse selection model. The Economic Journal, 110 (March 1996),
632–643.

Banarjee, A. V., Besley, T., & Guinnane, T. W, (1994), The Neighbor’s Keeper:
The Design of a  Credit Cooperative with Theory and a Test.The
quarterly journal of economics, 109(2), 491–515.

Banarjee, A.V., & Duflo, E, (2010), Giving credit where credit is due? Journal of
Economic  Perspectives, 24(3), 19. doi:10:1.16/j.ajog.2012.06.017

Besley, T., (1995), Nonmarket Institutions for Credit and Risk Sharing in Low-
Income Countries. The Journal of Economic Perspectives, 9(3), 115–127.

Brehanu, A., & Fufa, B., (2008), Repayment rate of loans from semi-formal
financial institutions among small-scale farmers in Ethiopia: Two-limit
Tobit analysis. The Journal of Socio-Economics, 37(6), 2221–2230.
doi:10.1016/j.socec.2008.02.003

Chowdury P.R, (2005), Group-lending: Sequential financing, lender monitoring
and joint liability. Journal of Development Economics, 77, 415-439

61

Dasar Pinjaman Berkumpulan di Institusi Mikrokredit:
Cadangan Penggunaan Kontrak Hiwalah

Darrough, M. N., & Stoughton, N. M.,(1986), Moral Hazard and Adverse
Selection: The Question of Financial Structure. The Journal of Finance,
41(2), 501–513.

Galariotis E.,Villa C. & Yusupov M. (2011), Recent Advances in Lending to
the Poor with Asymmetric Information. Journal of Development Studies,
47:9, 1371-1390.

Ghatak, M., & Guinnane, T. W., (1999). The economics of lending with joint
liability: theory and practice. Journal of Development Economics, 60(1),
195–228. doi:10.1016/S0304-3878(99)00041-3

Ghatak, M.,(1999). Group lending, local information and peer selection.
Journal of Development Economics, 60, 27-50.

Ghatak, M. (2000), Screening by the company you keep. The Economic
Journal 110.601-631

Leland, H., and D. Pyle (1979), Informational asymmetries, financial structure,
and financial intermediation, Journal of Finance, 32, 371-387.

Madajewicz,M. (2011), Joint liability versus individual liability contracts.
Journal of Economic Behavior & Organization,77, 107-123

Mahjabeen, R. (2010), On the Provision of Micro Loans- Microfinance
Institutions and Traditional Banks, Journal of Economic Development,35,
59-73.

Mamun, A. Al, Adaikalam, J., & Wahab, S. A. (2011), Investigating the Effect
of Amanah Ikhtiar Malaysia’s Microcredit Program on Their Clients
Quality of Life in Rural Malaysia. International Journal of Economics and
Finance, 4(1), 192–203. doi:10.5539/ijef.v4n1p192

Mohamed Sharif  Bashir & Norhaziah Nawai. (2006), Performance and
Effectiveness of the Amanah Ikhtiar Malaysia (AIM) Programs: Factor
Analysis Technique. The Journal of Muamalat and Islamic Finance
Research, 3

Mustofa al-Khin, Mustofa al-Bugho & Ali asy-Syarbaji (2009), Al-Fiqh al-
Manhaji, Kitab Fikah Mazhab Syafie, Jilid 6, Pustaka Salam, Malaysia.

Myers, S. C.,& N. S. Majluf,.(1984), Corporate financing and investment
decisions when firms have information that investors do not have, Journal
of Financial Economics, 13, 187-221.
Park, A., & Shen, M.( 2003). Joint liability lending and the rise and fall of

China’s township and village enterprises. Journal of Development Economics,
71(2), 497–531. doi:10.1016/S0304-3878(03)00038-5

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

62

Ross, S. A., (1977), The determination of financial structure: The incentive
signaling approach. Bell Journal of Economics, 8, 23-40.

Saad, N. (n.d.). Achieving Human Development Objectives Through
Microfinance Institution: The Case of Amanah Ikhtiar Malaysia.

Stiglitz, J. E. (1990), Peer Monitoring and Credit Markets. Oxford Journals,
4(3), 351–366.

Al-Zuhayli,Wahbah (2007), Financial transactions in Islamic Jurisprudence,
Vol 2, Dar alFikr, Syria.

63

CORAK PERBELANJAAN DANA MASJID NEGARA DAN
MASJID AL-GHUFRAN: ANALISIS PERBANDINGAN KE ARAH

PENJANAAN EKONOMI
(Fund Expenditures Pattern of National Mosque and Al-Ghufran Mosque:

Comparative Analysis Towards Generating of Income)

Amru Alhaz Adnan1

Mohammad Taqiuddin bin Mohamad2

Abstrak
Dana masjid merupakan salah satu instrumen daripada dana sedekah.
Ciri-cirinya yang fleksibel menjadikannya sebagai instrumen
kewangan yang paling relevan kepada institusi masjid. Oleh yang
demikian, pengurusan dan penjanaan dana masjid  ini perlu dilakukan
dengan sistematik dan efektif agar ia mampu mendatangkan pulangan
ekonomi kepada masjid dan masyarakat setempat. Artikel ini bertujuan
untuk menganalisis corak perbelanjaan dana masjid antara masjid
kerajaan yang diwakili oleh Masjid Negara dan masjid kariah yang
diwakili oleh Masjid al-Ghufran, Pinggiran Taman Tun Dr Ismail bagi
tujuan penjanaan ekonomi. Bagi mencapai objektif yang digariskan,
kajian ini mengadaptasi dua metod iaitu analisis dokumen dan kajian
lapangan. Laporan kewangan perbelanjaan rasmi bagi kedua-dua
buah masjid juga dianalisis secara deskriptif untuk tempoh lima tahun
iaitu 2009-2013. Temu bual juga turut dijalankan terhadap sejumlah
responden yang terlibat dalam pengurusan kewangan kedua-dua
buah masjid melibatkan pengerusi, pegawai kewangan, bendahari,
imam, pegawai JAKIM dan pegawai JAWI. Hasil kajian mendapati
kedua-dua masjid memperuntukkan sebahagian besar dana masjid
bagi membiayai program pengimarahan manakala perbelanjaan bagi
penjanaan ekonomi masjid  pula adalah berbeza antara keduanya.
Hasil kajian sepanjang tahun 2009-2013 juga mendapati Masjid
Negara tidak memperuntukkan sebarang perbelanjaan bagi aktiviti
yang memberi pulangan ekonomi kepada masjid sedangkan Masjid
al-Ghufran, Pinggiran Taman Tun Dr Ismail telah melaksanakan lima
buah projek ekonomi yang mendatangkan pulangan tetap.

Kata Kunci: Perbelanjaan Dana Masjid, Penjanaan Ekonomi Masjid,
Masjid.

1 Calon Doktor Falsafah Jabatan Syariah dan Ekonomi, Akademi Pengajian Islam, Universiti
Malaya, 50603 Lembah Pantai, Kuala Lumpur, Malaysia, amru@masjidnegara.gov.my

2 Pensyarah Kanan, Jabatan Syariah dan Ekonomi, Akademi Pengajian Islam, Universiti
Malaya, 50603 Lembah Pantai, Kuala Lumpur, Malaysia, m.taqiuddin@um.edu.my

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

64

Abstract
Mosque fund is one element of donation. The fund plays crucial role in
running mosque institutions due to its flexibility and yet perceived as
the most relevant source of income for this holy institution. Therefore,
the effective and efficient ways of fund spending and generating
should be implemented systematically that could lead to the creation
of economic values for the benefits of mosque and society. This article
aims to analyze the method of fund spending between government
mosque that represented by Masjid Negara and Masjid Al-Ghufran
Pinggir Taman Tun Dr. Ismail that represents kariah mosque (society
mosque). For the objective fulfilment, this research utilizes the different
methodologies, namely, document analysis and field research. The
financial statements from the two mosque were descriptively studied for
the tenure of five years, 2009-2013. Other that, the series of interviews
also had been organized with the persons who involve in these mosque
management consisted of chairman, treasurer, financial officer, imam
and officers from two main religious bodies in Wilayah Persekutuan,
JAWI and JAKIM. This study finds that the mosques had allocated and
spent a big portion of their fund for the embellishment programs and
events, while from the perspective of the income generation spending,
it shows significant different between them. From 2009-2013, Masjid
Negara had a zero allocation in creation economic long term values
for the mosque, whilst Masjid Al-Ghufran had spent their fund for the
five major projects that gained stable economic return for the mosque.

Keywords: Mosque Fund Spending, Generating Mosque Income,
Mosque

PENDAHULUAN

Menyoroti sejarah awal Islam, hubungan antara masjid dan ekonomi tidak dapat
dipisahkan mengambil kira peranan dan fungsi masjid yang cukup dinamik.
Antara usaha-usaha awal yang dilakukan oleh Nabi Muhammad SAW selepas
hijrah ialah pembinaan masjid. Pembinaan Masjid Quba’ sebagai masjid
pertama dalam sejarah Islam berlaku pada tahun 622 Masihi.3 Rasulullah
SAW juga menubuhkan sebuah pasar (suq) Islam di Madinah berdekatan
dengan Masjid Nabi. Maka tidak hairan apabila diperkatakan bahawa aktiviti

3 Mahyuddin Yahya. 1998. Tamadun Islam, ed. ke-4. Shah Alam: Penerbit Fajar Bakti Sdn.
Bhd..

Corak Perbelanjaan Dana Masjid Negara dan Masjid Al-Ghufran
Analisis Perbandingan ke Arah Penjanaan Ekonomi

65

perdagangan muncul seiring dengan penubuhan institusi masjid. Apabila
berlaku pemusatan aktiviti di masjid, ia turut membawa kepada pemusatan
pasar-pasar di sekitarnya.4 Pada zaman Rasulullah SAW juga, masjid dijadikan
sebagai pusat pengembangan ekonomi umat Islam. Sebarang bentuk sistem
ekonomi dibentang dan diselaraskan di masjid, malah masjid pada ketika itu
dijadikan pusat pemantauan ekonomi umat Islam. Para pedagang menjadikan
masjid sebagai tempat pertemuan untuk bertukar-tukar pandangan dan
pendapat berkaitan perniagaan malah saudagar luar yang hendak berurusan
dengan peniaga sama ada di Madinah atau di Mekah akan berurusan di masjid.5

Selain daripada itu, masjid dijadikan sebagai tempat mengumpul dana
dan menyalurkannya kepada unit defisit dalam ekonomi. Dalam erti kata lain
pemindahan kekayaan atau dana daripada kelompok yang mempunyai lebihan
(surplus) kepada golongan yang kekurangan (deficit) dilakukan melalui institusi
masjid.6 Ia bermaksud masjid pada ketika itu juga berfungsi sebagai pusat
pengumpulan dan pemberian zakat, pusat pemberian sedekah termasuklah
pusat pembahagian harta rampasan perang.7 Atas dasar itu Rasulullah SAW
diiktiraf sebagai ketua negara pertama yang memperkenalkan konsep baru
dalam bidang kewangan negara di mana semua hasil kekayaan negara harus
dikumpulkan terlebih dahulu sebelum ia dikeluarkan bersesuaian dengan
keperluan negara. Konsep ini diperkenalkan pada abad ketujuh.8 Berdasarkan
bukti-bukti ini jelas menunjukkan institusi masjid memainkan peranan yang
penting dalam pembangunan ekonomi masyarakat dan negara.

4 Ahmad Zaki Abdul Latiff. 1997. Perbandaran di Timur Tengah: Kesannya Terhadap
Masyarakat Islam Abad I-III Hijrah. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

5 Hasan Bahrom. 2008. Menjana Sumber Kewangan Masjid Pemangkin Pembangunan
Ekonomi Ummah. Dlm. Mohd. Ismail Mustari dan Kamarul Azmi Jasmi (pnyt.).
Pengurusan Berkualiti Memacu Kecemerlangan Pengurusan Masjid, hlm. 92.  Skudai:
Universiti Teknologi Malaysia.

6 Asharaf Mohd Ramli, Abdullaah Jalil, Norman Hamdan, Asmaddy Haris, Mohd. Aizuddin
Abd. Aziz. 2009. Kerangka Pengurusan Ekonomi dan Kewangan Masjid: Satu Analisa.
Islamic Economic System (Iecons) Conference, Universiti Sains Islam Malaysia, 15-16hb
Julai.

7 Mohamad Murtadza Hj Ahmad. 1999. Masjid Sebagai Institusi Dakwah: Penyelarasan
Gerak Kerja Secara Sistematik. Seminar Membudayakan Masjid Peringkat Kebangsaan
Universiti Kebangsaan Malaysia, 24-26hb April.

8 Euis Amalia. 2005. Sejarah Pemikiran Ekonomi Islam Dari Masa Klasik Hingga
Kontemporer. Jakarta: Pustaka Asatruss.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

66

PERNYATAAN MASALAH

Masjid yang wujud pada hari ini tidak lagi berperanan secara menyeluruh
sebaliknya lebih terarah kepada tempat ibadah yang menjalankan aktiviti-
aktiviti ibadah tradisi berbanding aktiviti-aktiviti lain. Antara faktor lain
yang menjadi penyebab kepada isu ini ialah kegagalan institusi masjid
dalam memahami aspirasi dan kehendak masyarakat setempat di samping
tiadanya kajian tentang sosio budaya setempat.9 Sehubungan dengan itu
sudah tiba masanya fungsi institusi masjid perlu diperluaskan lagi agar selari
dengan perkembangan politik, sosial dan ekonomi. Antara fungsi yang perlu
diperkasakan oleh masjid ialah daripada aspek ekonomi dengan mengambil
kira kekuatan dan kemampuan institusi masjid menyediakan sumber dana
yang kukuh.

Derma awam yang dikutip daripada sumbangan dan sedekah orang ramai
terutama ke dalam tabung derma masjid menjadi sumber utama menampung
perbelanjaan tetap masjid-masjid.10 Justeru kutipan daripada derma awam ini
perlu dibelanjakan secara efektif dan berkesan mengambil kira bentuk derma
ini merupakan wang orang ramai yang perlu dimanfaatkan sebaik-baiknya.
Namun demikian, terdapat sebahagian masjid memperolehi wang derma awam
yang banyak dan lebih daripada mencukupi namun ia kurang dibelanjakan
malah disimpan beku dalam institusi kewangan. Isu ini menjadi lebih ketara
dilihat di masjid yang terletak di bawah pentadbiran kerajaan yang mempunyai
peruntukan tetap.11 Fidlizan Muhammad Mohd Yahya, Mohd Hussin dan Nurul
Fadly Habidin (2008)12 dalam kajian mereka mendapati kebanyakan masjid
menyimpan beku pendapatan yang diperolehi di institusi kewangan yang tidak
berupaya menghasilkan pulangan yang tinggi. Ia juga selari dengan dapatan

9 Zulkifli Dahalan. 2002. Kaedah Kutipan Dan Perbelanjaan Wang-Wang Khairat Masjid:
Kajian di Masjid Tuan Samad, Permatang Sungai Dua, Kepala Batas, Pulau Pinang.
Disertasi Jabatan Syariah dan Undang-Undang, Universiti Malaya.

10 Mohd Yahya Mohd Hussin, Fidlizan Muhammad, Azila Abdul Razak, Nurul Fadly
Habidin dan Syed Ismail Syed Mohamad. 2012. Eksplorasi Dana Kewangan Masjid di
Negeri Perak. Persidangan Kebangsaan Ekonomi Malaysia ke VII (PERKEM VII). Fakulti
Ekonomi dan Pengurusan Universiti Kebangsaan Malaysia, Ipoh, Perak, 4 – 6hb Jun.

11 Amru Alhaz Adnan. 2015. Pengurusan Derma Awam dalam menjana Ekonomi Masjid:
Perbandingan Masjid Negara dan Masjid al-Ghufran Pinggiran Taman Tun Dr Ismail.
Disertasi Sarjana, Universiti Malaya, Kuala Lumpur.

12  Fidlizan Muhammad Mohd Yahya, Mohd Hussin dan Nurul Fadly Habidin. 2008. Mobilasi
Wang Jumaat: Membentuk Dana Usahawan Muslim. Seminar Keusahawanan Islam II
Peringkat Kebangsaan, Akademi Pengajian Islam Universiti Malaya, 15hb Oktober.

Corak Perbelanjaan Dana Masjid Negara dan Masjid Al-Ghufran
Analisis Perbandingan ke Arah Penjanaan Ekonomi

67

 kajian oleh Jaafar et al. (2001)13 yang mendapati sumber kewangan masjid
tidak disalurkan terhadap aktiviti-aktiviti yang mampu memberi pulangan
yang menguntungkan kepada masjid dan penduduk setempat selain cenderung
menyimpan dalam akaun semasa dengan mendapat pulangan yang rendah.

Selain itu juga isu yang timbul adalah daripada aspek kaedah perbelanjaan
wang masjid. Sebahagian besar masjid masih memperuntukkan sebahagian
besar perbelanjaannya kepada aktiviti-aktiviti berbentuk one off. Wang ini
hanya digunakan untuk membayar kos operasi, bayaran penceramah dan
pengajar dan belanja makan minum. Hal ini dibuktikan dengan melihat laporan
tahunan perbelanjaan Masjid Negara Kuala Lumpur di mana hampir kesemua
perbelanjaan adalah bersifat perbelanjaan hangus.14 Walaupun demikian
terdapat juga sebahagian masjid memperuntukkan sebahagian wang masjid
bagi aktiviti ekonomi yang mendatangkan pulangan tetap kepada masjid
seperti Masjid al-Ghufran di Pinggiran Taman Tun Dr Ismail.15 Ia dibuktikan
dengan melihat kepada laporan perbelanjaan Masjid al-Ghufran antara tahun
2009-2013 yang mendapati sebahagian besar wang masjid digunakan untuk
membiayai aktiviti atau projek yang mendatangkan pulangan jangka masa
panjang kepada masjid seperti penginapan homestay kamar musafir yang
berkonsepkan hotel dan restoran.16

Justeru berdasarkan kepada isu serta permasalahan ini, artikel ini akan
membuat penilaian terhadap pengurusan kewangan dana masjid. Secara
spesifik objektifnya ialah menganalisis pendekatan perbelanjaan dana masjid
oleh Masjid Negara dan Masjid al-Ghufran untuk menjana ekonomi masjid.
Artikel ini dibahagikan kepada tiga bahagian utama iaitu sorotan kajian lepas
yang berkaitan dengan ekonomi masjid, metodologi kajian yang digunakan
seterusnya hasil dapatan kajian. Ia seterusnya diakhiri dengan kesimpulan.

13 Jaafar Ahmad, Sanep Ahmad, Mariani Abd Majid dan Hairunnizam Wahid. 2001. Dana
dan Harta Masjid di Malaysia: Ke Arah Pengurusan Strategik. National Workshop on
Capacity Building Towards Excellence in Econ. Research & Policy Formulation. Fakulti
Ekonomi UKM dan UUM 23-24hb April.

14 Lihat Penyata Terimaan dan Bayaran bagi Akaun Amanah Tabung Wakaf Masjid
Negara Tahun 2009-2013.

15 Terdapat 3 buah masjid kariah di Wilayah Persekutuan yang mempunyai dana kewangan
yang kukuh antaranya Masjid al-Ghufran Pinggiran Taman Tun Dr Ismail, Masjid al-
Taqwa Taman Tun Dr Ismail dan Masjid Saidina Abu Bakar Bangsar. Namun Masjid al-
Ghufran yang paling aktif dari sudut penjanaan ekonomi masjid. Hilmee Omar (Penolong
Pengarah Bahagian Pengurusan Kariah Jabatan Agama Islam Wilayah Persekutuan). 2014.
Temubual, 19hb Ogos.

16 Lihat Penyata Terimaan dan Bayaran bagi Akaun Masjid al-Ghufran bagi tahun berakhir
31hb Disember 2013.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

68

KAJIAN LEPAS

Joni Tamkin Borhan dan Che Zarrina Sa’ari (2002)17 mengkaji tentang
peranan yang dimainkan oleh institusi masjid dalam membangunkan ekonomi
masjid. Hasil kajian beliau mendapati bahawa masjid bukan sahaja berfungsi
sebagai tempat menunaikan ibadah sahaja malah kualiti fungsinya boleh
ditingkatkan lagi sebagai pusat kebajikan, pusat pembangunan ekonomi dan
pengurusan kewangan seperti harta wakaf, sedekah dan sebagainya. Antara
aktiviti praktikal yang dicadangkan adalah seperti penubuhan koperasi masjid,
pelaburan dana masjid dalam institusi pelaburan kewangan Islam, pelaburan
hartanah seperti sewaan bangunan milik masjid dan juga pelaburan dalam
pengurusan perkhidmatan dan kemudahan masjid.

Peranan masjid dalam menjana kegiatan ekonomi ummah turut disentuh
dalam kajian Lokman Zulkifli (2007).18 Pengkaji mengutarakan beberapa
hujah mengapa perlunya masjid berperanan sebagai pusat kegiatan ekonomi
ummah dengan mengambil kira contoh dan bukti pada zaman Rasulullah
SAW di mana terdapat aktiviti ekonomi dan perniagaan di sekeliling Masjid
Quba’, Masjid Nabawi dan Masjid al-Haram. Tinjauan pengkaji mendapati
kebanyakan masjid mengalami masalah pengurusan kewangan masjid yang
tidak cekap di mana dananya lebih suka disimpan berbanding dibelanjakan.
Dapatan ini turut disokong oleh Jaafar Ahmad , Sanep Ahmad, Mariani Ab.
Majid dan Hairunnizam Wahid (2001).19 Kajian mendapati terlalu banyak
masjid terus menyimpan dana beku dan harta berbanding menggerakkannya
dalam aktiviti-aktiviti yang mampu memberikan hasil dan pulangan yang lebih
menguntungkan kepada masjid dan ahli kariah masing-masing.

Kajian berhubung akauntabiliti pengurusan dana sedekah telah dibuat oleh
Siti Alawiah Siraj, Shahul Hameed Mohamed Ibrahim dan Maliah Sulaiman
(2008).20 Analisis dilakukan terhadap sistem kawalan belanjawan, penerimaan

17 Joni Tamkin Borhan dan Che Zarrina Sa’ari. 2002. Pembangunan Ekonomi Masjid. Seminar
Pembangunan Masjid, Jabatan Dakwah dan Pembangunan Insan Akademi Pengajian Islam
Universiti Malaya, Dewan Kuliah Utama APIUM, 28hb Disember.

18 Lokman Zulkifli. 2007. Penjanaan Kegiatan Ekonomi Institusi Masjid. Dlm. Tan Sri
Dato’ Dr Abd. Hamid Othman (pnyt.). Islam Hadhari Kekuatan Masjid Dalam Menjana
Masyarakat Gemilang, hlm. 285-301. Putrajaya: Yayasan Islam Hadhari.

19 Jaafar Ahmad, Sanep Ahmad, Mariani Abd Majid dan Hairunnizam Wahid. 2001. Dana
dan Harta Masjid di Malaysia: Ke Arah Pengurusan Strategik. National Workshop on
Capacity Building Towards Excellence in Econ. Research & Policy Formulation, Fakulti
Ekonomi UKM, 23-24hb April.

20 Siti Alawiah Siraj, Shahul Hameed Mohamed Ibrahim dan Maliah Sulaiman. 2008.
Pengurusan Kewangan: Mempamerkan Akauntabiliti Masjid. Dlm. Mohd. Ismail Mustari
dan Kamarul Azmi Jasmi (pnyt.). Pengurusan Berkualiti Memacu Kecemerlangan
Pengurusan Masjid, hlm. 67-80. Skudai: Universiti Teknologi Malaysia.

Corak Perbelanjaan Dana Masjid Negara dan Masjid Al-Ghufran
Analisis Perbandingan ke Arah Penjanaan Ekonomi

69

pendapatan wang tunai, perbelanjaan dana, operasi bank dan pelaporan
di masjid negeri seluruh Malaysia. Hasil kajian mendapati masjid negeri
mempunyai sistem kawalan yang baik bagi penerimaan pendapatan (kutipan)
dan penggunaan dana. Bagaimanapun masih terdapat beberapa kelemahan dari
sudut aspek pengurusan kewangan sekalipun mempunyai jumlah kakitangan
yang mencukupi.

Jamaliah Said et al. (2013)21 pula telah membuat kajian tentang amalan
pengurusan kewangan masjid berdasarkan bukti-bukti empirikal. Pengkaji
menyatakan bahawa institusi masjid mempunyai potensi yang cukup besar
dalam memastikan kebajikan masyarakat setempat. Kajian Abdullah Jalil
dan Muhamad Muda (2008)22 tentang pengurusan dana sedekah mendapati
dana masjid mempunyai potensi yang sangat besar untuk dibangunkan dalam
sistem ekonomi dan kewangan yang berasaskan teknologi maklumat dan
komunikasi pada hari ini. Hasil kajian ini mendapati bahawa isu utama dalam
pengurusan derma sedekah ialah aspek kutipan dan agihan. Justeru kajian
beliau menyarankan beberapa aspek dan tindakan yang perlu diambil sama
ada di pihak kerajaan mahupun sektor swasta iaitu dengan mewujudkan garis
panduan dan kaedah pembahagian yang munasabah dan relevan serta sistem
laporan di samping penyelarasan dan penilaian yang mantap.

Akhir sekali Hasan Bahrom (2008)23 membuat kajian tentang sumber
kewangan masjid dan strategi untuk menjana kewangannya. Berdasarkan
analisis yang dilakukan terhadap kajian-kajian lepas, beliau mendapati dana
masjid boleh menjadi sumber asas kepada kekuatan ekonomi umat Islam
keseluruhannya sekiranya ia dikendali dan diurus tadbir dengan baik dan
sistematik.

Berdasarkan tinjauan terhadap kajian-kajian lepas ini, terdapat beberapa
kajian yang telah dilakukan mengenai pengurusan dana masjid dalam menjana
ekonomi. Namum begitu kajian yang telah dilakukan tidak memberi tumpuan
terhadap perbandingan pengurusan perbelanjaan dana masjid di antara masjid

21 Jamaliah Said, Azizah Mohamed, Zuraidah Mohd Sanusi, Syed Yusuf, and Sharifah
Norzehan. 2013. Financial Management Practices in Religious Organizations: An
Empirical Evidence of Mosque in Malaysia. International Business Research 6 (7): 111-
119.

22 Abdullaah Jalil dan Muhamad Muda. 2009. Pengurusan Dana Sedekah Secara Sistematik:
Analisis Peranan Institusi Kerajaan dan Swasta. Jurnal Pengurusan JAWHAR 2 (1): 53-72.

23 Hasan Bahrom. 2008. Menjana Sumber Kewangan Masjid Pemangkin Pembangunan
Ekonomi Ummah. Dlm. Mohd. Ismail Mustari dan Kamarul Azmi Jasmi (pnyt.).
Pengurusan Berkualiti Memacu Kecemerlangan Pengurusan Masjid, hlm. 81-100. Skudai:
Universiti Teknologi Malaysia.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

70

kerajaan dan masjid kariah. Justeru pengkaji berkeyakinan bahawa dapatan
kajian pasti berbeza dan berlainan dengan kajian-kajian sebelumnya.

SKOP KAJIAN

Matlamat utama kajian ini adalah untuk melihat hubungan dan perbandingan
dua buah masjid iaitu Masjid Negara24 dan Masjid al-Ghufran.25 Pemilihan dua
sampel daripada dua kategori masjid yang berlainan adalah bertujuan untuk
melihat jurang dan perbezaan di antara keduanya. Mengambil kira Masjid
Negara memperolehi dana peruntukan tetap daripada kerajaan, sudah pasti
corak perbelanjaan dan pengurusan ekonominya berbeza berbanding dengan
masjid yang tidak mempunyai peruntukan tetap kerajaan. Masjid Negara
merupakan masjid di bawah kategori masjid Jabatan Kemajuan Islam Malaysia
JAKIM manakala Masjid al-Ghufran pula di bawah kategori masjid kariah.26
Pemilihan Masjid al-Ghufran sebagai skop kajian disebabkan ia merupakan
sebuah masjid yang efektif dalam aspek pengurusan ekonominya yang terbukti
dapat menguruskan dananya dengan baik dan cemerlang.27

24 Masjid Negara merupakan masjid utama negara di bawah pentadbiran kerajaan persekutuan
yang terletak di Jalan Perdana 50480 Kuala Lumpur.

25 Masjid Kariah merupakan masjid-masjid yang dibina oleh kerajaan negeri atau oleh
orang ramai tempatan atau dibina secara bersama oleh kerajaan negeri dan orang ramai
tempatan. Pembiayaan operasinya tidak ditanggung sepenuhnya oleh Kerajaan Negeri,
tetapi perjalanan operasinya tetap dikawal oleh Kerajaan Negeri melalui Majlis Agama
Islam Negeri atau Jabatan Agama Islam Negeri masing-masing.

26 Mengikut data terkini sehingga Disember 2013 yang diperolehi daripada Bahagian
Kemajuan Islam Jabatan Kemajuan Islam Malaysia JAKIM, terdapat sebanyak 6174 buah
masjid di seluruh negara. Masjid-masjid ini pula dibahagikan kepadabeberapa kategori
antaranya masjid JAKIM, masjid negeri, masjid bandar, masjid daerah/jajahan, masjid
kariah, masjid diraja dan masjid institusi. Di peringkat persekutuan tiga buah masjid
iaitu Masjid Negara, Masjid Putra dan Masjid Tuanku Mizan Zainal Abidin adalah di
bawah pentadbiran Bahagian Kemajuan Islam (JAKIM) manakala di peringkat negeri
pula pentadbiran masjid adalah di bawah Majlis Agama Islam Negeri dan Jabatan Agama
Islam Negeri. Siti Fatimah Mohd Bohari (Penolong Pengarah, Cawangan Sekretariat Khas
Bahagian Kemajuan Islam, Jabatan Kemajuan Islam Malaysia JAKIM), dalam temu bual
dengan pengkaji, 21hb Mac 2014.

27 Faizal Riduan, “Hotel dan Masjid dalam Satu Kompleks,” Milenia Muslim. September
2009, 14-15. Lihat juga hasil temu bual Pegawai Bahagian Kariah JAWI yang menyatakan
Masjid al-Ghufran merupakan masjid yang sangat aktif di kalangan masjid-masjid kariah
seluruh Wilayah Persekutuan dari sudut mempelbagaikan projek ekonomi, HilmeeUmar
(Penolong Pengarah Bahagian Kariah Jabatan Agama Islam Wilayah Persekutuan), dalam
temu bual dengan pengkaji, 10hb September 2014.

Corak Perbelanjaan Dana Masjid Negara dan Masjid Al-Ghufran
Analisis Perbandingan ke Arah Penjanaan Ekonomi

71

METODOLOGI KAJIAN

Dalam usaha untuk menghasilkan kajian ini, beberapa metodologi akan
digunakan bermula daripada proses pengumpulan data sehingga proses
menganalisis data. Reka bentuk kajian ialah kaedah kualitatif dengan membuat
penilitian terhadap penyata kewangan dan juga temu bual. Data sekunder
diperolehi daripada penyata tahunan kewangan Masjid Negara dan Masjid al-
Ghufran dalam tempoh lima tahun berturut-turut. Kemudian data ini dianalisis
secara deskriptif dan dibuat perbandingan dan kesimpulan. Menurut Sidek
Mohd. Noah (2002)28 kajian deskriptif dijalankan bertujuan untuk memberi
penerangan yang sistematik mengenai fakta dan ciri-ciri sesuatu populasi atau
bidang yang diminati secara fakta dan tepat.

Bagi menyokong hasil dapatan yang diperolehi selain menjelaskan
kesamaran berhubung maklumat dan data yang dianalisis,  metode temu bual
diaplikasikan. Temu bual yang dilakukan ialah berbentuk separa berstruktur
dimana pengkaji telah menyenaraikan beberapa isu dan persoalan yang akan
ditemu bual selain daripada soalan bebas yang berkaitan dengan aspek kajian.
Bagi maksud ini seramai 16 orang responden telah ditemu bual. Mereka terdiri
daripada pegawai-pegawai pentadbiran dan pengurusan kewangan Masjid
Negara dan Masjid al-Ghufran meliputi imam besar, pengerusi, pegawai
kewangan dan bendahari. Selain itu juga responden lain yang terlibat terdiri
daripada pegawai di Bahagian Kemajuan Islam Jabatan Kemajuan Islam
Malaysia (JAKIM) dan pegawai di Bahagian Kariah Jabatan Agama Islam
Wilayah Persekutuan (JAWI).

DAPATAN KAJIAN

Masjid Negara

Masjid Negara merupakan salah sebuah agensi kerajaan di bawah pentadbiran
kerajaan persekutuan. Ia ditadbir di bawah Cawangan Masjid Bahagian
Kemajuan Islam, Jabatan Kemajuan Islam Malaysia (JAKIM). Masjid Negara
termasuk dalam kategori masjid-masjid utama kerajaan selain Masjid Putra
dan Masjid Tuanku Mizan Zainal Abidin di Putrajaya.29 Kesemua anggota

28 Sidek Mohd. Noh. 2002. Reka Bentuk Penyelidikan Falsafah, Teori dan Praktis.
Serdang:Universiti Putra Malaysia.

29 Siti Fatimah Mohd. Bohari. (Penolong Pengarah, Cawangan Sekretariat Khas Bahagian
Kemajuan Islam, Jabatan Kemajuan Islam Malaysia JAKIM). 2014. Kategori masjid-
masjid utama kerajaan. Temubual,  21hb Mac.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

72

pentadbiran dan pegawai masjid merupakan penjawat awam yang dilantik
oleh Suruhanjaya Perkhidmatan Awam (SPA) daripada pelbagai skim
perkhidmatan.30

Masjid al-Ghufran

Masjid al-Ghufran merupakan masjid di bawah kategori masjid kariah.31
Justeru dari sudut pentadbiran ia adalah tertakluk kepada Enakmen Pentadbiran
Hukum Syarak 1952 dalam Kaedah-Kaedah Jawatankuasa Kariah Wilayah
Persekutuan 1987. Masjid al-Ghufran diketuai oleh pengerusi dan dibantu oleh
timbalan pengerusi. Pengerusi bukanlah jawatan tetap yang diisi oleh pegawai
kerajaan tetapi ia dipilih melalui lantikan ahli-ahli kariah. Dalam menjalankan
fungsi dan peranannya Masjid al-Ghufran dibahagi kepada tiga pasukan iaitu
jawatankuasa masjid, pegawai pengurusan dan pegawai masjid. Ketiga-tiga
pasukan menjalankan fungsi dan peranan yang berbeza.

Jadual 1: Sumber Pendapatan Masjid Negara Tahun 2009-2013

BIL PUNCA HASIL 2009 2010 2011 2012 2013

1. Derma Awam 369,148.75 643,995.62 690,145.75 771,701.80 1,090,117.55

2. Pelaburan
Simpanan Tetap

12,244.10 11,789.16 10,350.10 14,016.00 16,678.26

3. Hasil-Hasil Lain 68,590.00 66,563.40 191,970.00 267,121.50 193,125.00

JUMLAH 449,982.85 722,348.18 892,465.85 1,052,839.30 1,299,920.81

Sumber: Diubahsuai daripada penyata terimaan dan bayaran tahunan Akaun
Amanah Tabung Wakaf Masjid Negara 2009-2013.32

Berdasarkan jadual 1, kajian mendapati Masjid Negara memperolehi
pendapatan daripada tiga sumber utama iaitu wang derma awam, pelaburan
simpanan tetap dan hasil-hasil lain. Derma awam merupakan wang yang

30 Akta Prosedur Kewangan 1957 Seksyen 15 (3) (Waran Perjawatan Bil.A 136 Tahun 2011)
berkuatkuasa mulai 16hb Jun 2011.

31 Terdapat sebanyak 72 buah masjid di seluruh Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur di
mana 64 buah  daripadanya merupakan masjid kariah manakala 8 buah yang lain  masjid
pentadbiran. Masjid al-Ghufran pula termasuk dalam kategori masjid kariah. Hilmee Umar
(Penolong Pengarah Bahagian Kariah Jabatan Agama Islam Wilayah Persekutuan). 2014.
Temubual, 10hb September.

32 Laporan Kewangan Rasmi  dalam buku Mesyuarat Jawatankuasa Akaun Amanah Tabung
Wakaf Masjid Negara tahun 2009-2013.

Corak Perbelanjaan Dana Masjid Negara dan Masjid Al-Ghufran
Analisis Perbandingan ke Arah Penjanaan Ekonomi

73

disumbangkan oleh orang awam, syarikat dan juga pertubuhan ke dalam tabung
masjid. Pelaburan simpanan tetap merupakan keuntungan yang diperolehi
melalui pelaburan dalam akaun simpanan tetap bank-bank perdagangan
manakala hasil-hasil lain pula ialah wang yang diperolehi hasil daripada
sebarang aktiviti yang menggunakan peruntukan akaun amanah seperti yuran
pengajian, yuran kem ibadah dan yuran berkhitan.33  Seterusnya pengkaji akan
membuat analisis terhadap pecahan pendapatan Masjid Negara yang digabung
selama lima tahun mengikut kategori seperti dalam rajah 1 di bawah:

Rajah 1: Pecahan Pendapatan Masjid Negara 2009-2013

Sumber: Akaun Amanah Tabung Wakaf Masjid Negara 2009-2013.

Berdasarkan rajah 1, didapati 81% daripada pendapatan Masjid Negara
adalah berpunca daripada derma awam iaitu sebanyak RM3,565,109.47. Hasil-
hasil lain pula merupakan penyumbang kedua terbesar iaitu 18% bersamaan
RM787,369.90, manakala pendapatan terkecil pula ialah keuntungan daripada
pelaburan simpanan tetap iaitu sebanyak 1% atau RM65,07762. Melihat
kepada jadual dan carta di atas dapat disimpulkan bahawa Masjid Negara
bergantung kepada wang derma awam sebagai sumber pendapatan utama.
Pengkaji tidak mendapati  sebarang sumber pendapatan yang dijana oleh
masjid sendiri sama ada daripada aktiviti-aktiviti ekonomi yang dijalankan
melainkan keuntungan kecil yang diperolehi daripada pelaburan dalam akaun
simpanan tetap. Hasil penemuan ini adalah selari dengan kajian yang pernah
dilakukan oleh Yahya Mohd Hussin, Fidlizan Muhammad, Azila Abdul Razak,
Nurul Fadly Habidin dan Syed Ismail Syed Mohamad di institusi masjid yang

33 Lihat lampiran dalam penyata terimaan dan bayaran bagi Akaun Amanah Tabung Wakaf
Masjid Negara  tahun 2009-2013.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

74

turut mendapati masjid di seluruh negeri Perak juga bergantung pada derma
awam sebagai hasil utama masjid iaitu menerusi kutipan tabung Jumaat.34
Selain itu juga kajian oleh Zainal Samdin, Mat Noor Mat Zain & Muhammad
Firdaus Abdul Manaf terhadap pengurusan kewangan di masjid daerah Jelebu
turut memperolehi dapatan yang hampir sama di mana wang derma awam
merupakan satu-satunya hasil utama pendapatan masjid di daerah Jelebu.35

Jadual 2: Perbelanjaan Masjid Negara Tahun 2009-2013

BIL PERBE-
LANJAAN

2009 2010 2011 2012 2013

1. Bayaran
penceramah

192,610.00 356,771.08 238,324.50 236,690.00 278,180.00

2. Program
pengimara-

han

183,350.00 211,735.00 357,419.90 388,225.00 602,625.00

3. Projek
memakmur-

kan masjid &
ekonomi

- - - - 372,900.00

JUMLAH 375,960.00 568,506.08 595,744.40 624,915.00 1,253,705.00

Sumber: Diubahsuai daripada Penyata Terimaan dan Bayaran Tahunan Akaun
Amanah Tabung Wakaf Masjid Negara 2009-2013 dan temu bual responden.

Berdasarkan jadual 2 di atas, terdapat tiga pecahan kategori perbelanjaan
yang dibuat oleh Masjid Negara iaitu bayaran upah penceramah, membiayai
aktiviti-aktiviti pengimarahan dan perbelanjaan projek pembangunan masjid
dan ekonomi. Analisis selanjutnya akan melihat kepada prestasi perbelanjaan
Masjid Negara mengikut pecahan peratus. Ia dapat dilihat kepada Rajah 2
berikut:

34 Mohd Yahya Mohd Hussin , Fidlizan Muhammad, Azila Abdul Razak, Nurul Fadly Habidin
dan Syed Ismail Syed Mohamad. 2012. Eksplorasi Dana Kewangan Masjid di Negeri
Perak. Persidangan Kebangsaan Ekonomi Malaysia ke VII (PERKEM VII), Transformasi
Ekonomi Dan Sosial Ke Arah Negara Maju, Fakulti Ekonomi dan Pengurusan Universiti
Kebangsaan Malaysia, Ipoh, Perak, 4 – 6hb Jun.

35 Zainal Samdin, Mat Noor Mat Zain dan Muhammad Firdaus Abdul Manaf. 2013.
Pengurusan Kewangan Masjid di Daerah Jelebu. Prosiding Kolokium Antarabangsa
Siswazah Pengajian Islam (KASPI 2013), Fakulti Pengajian Islam Universiti Kebangsaan
Malaysia, Institut Latihan KWSP Kajang, 13-14hb November.

Corak Perbelanjaan Dana Masjid Negara dan Masjid Al-Ghufran
Analisis Perbandingan ke Arah Penjanaan Ekonomi

75

Rajah 2: Peratus Perbelanjaan Masjid Negara 2009-2013

Sumber: Diolah daripada Penyata Terimaan dan Bayaran Tahunan Akaun
Amanah Tabung Wakaf Masjid Negara 2009-2013.

Berdasarkan rajah 2 di atas didapati jumlah keseluruhan perbelanjaan
Masjid Negara selama lima tahun tersebut ialah sebanyak RM 3,418,830.48.
Kajian turut mendapati 51% daripada perbelanjaan keseluruhan atau sebanyak
RM1,743,354.90 adalah untuk membiayai program dan aktiviti pengimarahan.
Perbelanjaan kedua terbesar ialah sebanyak 38.10% atau RM1,302,575.58
bagi tujuan membayar upah penceramah manakala perbelanjaan terkecil iaitu
10.90% atau RM372,900.00 adalah bagi perbelanjaan projek pembangunan
masjid dan ekonomi ummah.

Jadual 3: Sumber Pendapatan Masjid al-Ghufran Tahun 2009-2013

BIL PUNCA
HASIL 2009 2010 2011 2012 2013

1 Derma Awam

Kutipan
Jumaat

Derma
Ramadhan

Derma Am

84,297.00

82,809.00

354,459.27

99,836.98

86,539.00

377,048.33

108,771.70

234,065.95

206,082.45

138,843.97

276,379.60

158,514.76

152,087.99

283,638.77

362,543.45

JUMLAH 521,565.27 563,424.31 548,920.10 573,738.33 798,270.21

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

76

2 Sewaan

Bumbung
Antena

Kamar
Musafir

Lain-lain
Sewaan

282,200

236,796

95,887.58

276,700

299,179

156,962.96

269,700

253,195.60

128,362.70

259,200

246,051.22

180,382.70

253,200

247,262.70

290,119.90

JUMLAH 614,883.58 732,841.96 651,258.30 685,633.92 790,582.60

3

Faedah
Pelaburan
Simpanan

Tetap

4038.46 841.39 3,227.67 2468.04 1683.99

4 Lain-Lain
Pendapatan

Bantuan JAWI

Kelas
Pengajian

Kutipan
Korban

Lain-Lain

Pencairan
Deposit Tetap

20,000.00

32,328.00

45,850.00

41,051.60

-

17,680.00

20,750.00

53,934.00

53,157.49

-

10,450.00

63,331.50

60,220.90

108,821.01

100,000.00

20,450.00

51,800.00

65,000.00

39,920.60

-

5950.00

250.00

-

JUMLAH 139,230.29 145,521.49 342,823.41 177,170.60 79,950.00
JUMLAH

KESELURUHAN 1,279,717.60 1,442,629.15 1,546,229.48 1,439,010.89 1,670,486.80

Sumber: Diubahsuai daripada Laporan Dwi
Tahunan Masjid al-Ghufran 2010-2013.

Berdasarkan jadual 3 di atas kajian mendapati Masjid al-Ghufran
memperolehi pendapatan daripada empat punca utama iaitu derma awam,
sewaan, faedah pelaburan simpanan tetap dan lain-lain pendapatan.36Derma
awam terbahagi kepada tiga kategori iaitu kutipan Jumaat, derma khas
Ramadhan dan juga derma am. Sewaan pula terbahagi kepada sewaan bumbung
masjid kepada syarikat telekomunikasi, sewaan kamar musafir dan juga lain-
lain sewaan seperti sewaan premis bangunan, kafeteria, kios perniagaan dan

36   Laporan Dwi Tahunan Masjid al-Ghufran 2012-2013.

Corak Perbelanjaan Dana Masjid Negara dan Masjid Al-Ghufran
Analisis Perbandingan ke Arah Penjanaan Ekonomi

77

juga van jenazah. Lain-lain pendapatan pula seperti sumbangan yuran kelas
pengajian hal ehwal wanita (HELWA), sumbangan dari Jabatan Agama Islam
Wilayah Persekutuan (JAWI) dan yuran penyertaan program.37 Seterusnya
rajah 3 berikut pula menunjukkan pecahan sumber pendapatan dalam tempoh
lima tahun kajian mengikut kiraan peratus:

Rajah 3 : Pecahan Sumber Pendapatan Masjid al-Ghufran 2009-2013

Sumber: Diubahsuai daripada Laporan Dwi Tahunan Masjid al-Ghufran
2010-2013.

Merujuk kepada rajah didapati punca terbesar pendapatan Masjid
al-Ghufran diperolehi melalui hasil sewaan iaitu 47.10% atau sebanyak
RM3,475,200.36. Derma awam pula merupakan penyumbang kedua terbesar
dengan pecahan 40.74% atau sebanyak RM3,005,918.22. Seterusnya lain-lain
pendapatan menyumbang sebanyak 12% daripada keseluruhan pendapatan
dengan jumlah RM884,695.79 manakala sumber pendapatan terendah ialah
0.16% atau sebanyak RM65,07762 yang diperolehi melalui keuntungan
daripada pelaburan simpanan tetap.

Secara keseluruhannya, pengkaji mendapati Masjid al-Ghufran tidak
bergantung sepenuhnya kepada punca pendapatan daripada derma awam
malah hasil sewaan melibatkan aset-aset masjid seperti sewaan bumbung
antena, kamar musafir dan lain-lain sewaan sering melebihi pendapatan
daripada derma awam. Sebagai contoh pada tahun 2009 hasil daripada sewaan
ialah sebanyak RM614,883.58 manakala hasil daripada derma awam pula
sebanyak RM521,565.27. Begitu juga halnya pada tahun 2010, 2011 dan 2012.
Ini membuktikan Masjid al-Ghufran merupakan masjid yang aktif menjana
kewangan sendiri melalui aktiviti ekonomi dan perniagaan yang dijalankan.
Selain itu juga berdasarkan jumlah keuntungan yang minimum daripada
pelaburan simpanan tetap membuktikan Masjid al-Ghufran tidak banyak
melaburkan wang lebihan ke dalam  akaun simpanan tetap.

37   Ibid.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

78

Jadual 4 : Perbelanjaan Masjid al-Ghufran 2009-2013

BIL PERBELAN-
JAAN

2009 2010 2011 2012 2013

1. Operasi &
Pengurusan

Penyelenggaraan
Masjid

Penyelenggaraan
Peralatan

Kamar Musafir

Alat Tulis &
Percetakan

Belanja
Pengurusan

Masjid

Lain-Lain

47,489.59

19,820.40

22,983.05

8,979.49

-

53,737.27

73,854.47

7,663.90

78,410.56

32,851.03

130,351.14

123,434.37

30,408.70

14,707.54

20,243.75

13,775.04

-

80,897.73

44,747.75

29,049.52

13,951.20

19,704.43

-

105,398.49

83,897.30

34,069.30

14,941.61

9,507.68

-

71,469.12

JUMLAH 153,009.80 446,565.47 160,032.76 212,851.39 213,885.01

2. Pengimarahan 454,178.60 410,758.94 402,561.05 526,243.60 516,520.39

3. Gaji & elaun
pekerja

224,957.15 225,711.80 280,577.50 281,576.55 304,576.23

4. Utiliti 139,417.36 147,346.33 138,504.20 163,814.75 172,782.25

JUMLAH 971,562.91 1,230,382.54 981,675.51 1,184,486.29 1,207,763.88

Sumber: Diolah daripada Laporan Dwi Tahunan Masjid al-Ghufran
2010&2011 dan  2012&2013.

Corak Perbelanjaan Dana Masjid Negara dan Masjid Al-Ghufran
Analisis Perbandingan ke Arah Penjanaan Ekonomi

79

Berdasarkan jadual 4 di atas terdapat empat kategori perbelanjaan yang
ditanggung oleh Masjid al-Ghufran iaitu perbelanjaan operasi dan pengurusan,
perbelanjaan pengimarahan, bayaran gaji & elaun pekerja dan perbelanjaan
utiliti. Seterusnya perbelanjaan Masjid al-Ghufran akan dianalisis mengikut
pecahan kategori dan jenis perbelanjaan pula. Ia dapat dilihat melalui rajah
4.5.2 berikut:

Rajah 4: Peratusan Perbelanjaan Masjid al-Ghufran 2009-2013

Rajah 4 : Peratusan Perbelanjaan Masjid al-Ghufran 2009-2013

Sumber: Diubahsuai daripada Laporan Dwi Tahunan Masjid al-Ghufran
2010&2011 dan  2012-2013.

Berdasarkan rajah 4 di atas, didapati perbelanjaan pengimarahan
merupakan  perbelanjaan terbesar Masjid al-Ghufran. Ia mewakili 41.43%
perbelanjaan keseluruhan dengan jumlah RM2,310,262.58. Bayaran gaji dan
elaun pekerja pula merupakan perbelanjaan kedua terbesar iaitu sebanyak
23.62% bersamaan RM1,317,399.23. Perbelanjaan ketiga terbesar ialah
belanja operasi dan pengurusan iaitu sebanyak 21.27% dengan jumlah
RM1,186,344.43. Perbelanjaan utiliti pula yang terendah iaitu sebanyak
RM761,864.89 atau mewakili 13.66%. Secara keseluruhannya Masjid al-
Ghufran telah membelanjakan sebanyak RM 5,575,871.13 sepanjang tahun
2009-2013.

ANALISIS PENJANAAN EKONOMI MASJID

Berdasarkan unjuran perbelanjaan kedua-dua masjid, didapati terdapat
perbezaan dari aspek perbelanjaan untuk tujuan ekonomi. Analisis mendapati
sepanjang tahun 2009-2013 Masjid Negara tidak membuat sebarang
perbelanjaan bagi aktiviti-aktiviti atau projek yang menjana ekonomi
masjid atau ringkasnya kesemua perbelanjaan adalah dalam bentuk belanja

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

80

hangus.38 Meskipun pada tahun 2013 Masjid Negara memperuntukkan
sebanyak RM372,900.00 bagi kategori perbelanjaan memakmurkan masjid
dan ekonomi, namun setelah diperincikan bentuk projek ini ia tidak mampu
menjana sebarang pendapatan dan pulangan kepada masjid. Projek yang
dimaksudkan adalah pembinaan galeri awam dengan kos RM190,000 dan
pembinaan perpustakaan sebanyak RM182,900.00.39 Sebaliknya pengkaji
mendapati Masjid al-Ghufran lebih efektif dan cekap dalam menggerakkan
dana awam dengan memperuntukkan sebahagiannya ke dalam aktiviti dan
projek yang menjana ekonomi masjid. Sesebuah masjid boleh dikatakan
cekap menguruskan dana dan hartanya apabila ia tidak membiarkan dananya
beku dalam bentuk simpanan tetap dengan pulangan yang rendah sebaliknya
menggunakannya untuk membeli aset fizikal yang boleh memberi pulangan
sewa dan membuat pelaburan kepada sesuatu yang boleh memberi keuntungan
yang jauh lebih tinggi.40 Hal ini terbukti dengan melihat kepada beberapa
projek ekonomi yang telah dilaksanakan oleh Masjid al-Ghufran sepanjang
tahun 2009-2013 seperti dalam jadual 4.12 di bawah:

Jadual 5: Projek Ekonomi Masjid al-Ghufran 2009-2013

Bil Tarikh Nama Projek Kos Sebenar Sumber Kewangan
1. 10 Januari

2009
Membina kafeteria
/restoran

RM349,683.70 Akaun masjid &
derma orang ramai

2. 6 Disember
2010

Baik pulih dan
renovasi kamar
musafir

RM257,168.00 Akaun masjid &
derma orang ramai

3. Mei 2011 Pembinaan kios /
arked perniagaan

RM20,000.00 Akaun masjid &
derma orang ramai

4. Awal tahun
2013

Pembinaan
homestay

RM72,352.00 Akaun masjid
&  RM10,000
sumbangan HELWA

Sumber: Laporan Lujnah Ekonomi dan Pembangunan Masjid
al-Ghufran 2009-2013

38 Terdapat juga aktiviti-aktiviti ekonomi dan perniagaan dijalankan di Masjid Negara seperti
sewaan premis bangunan dan sewaan tapak-tapak perniagaan seperti tapak wakaf al-Quran
namun hasil sewaan ini tidak dimasukkan ke dalam akaun masjid sebaliknya ia dimasukkan
ke dalam akaun kerajaan dan juga akaun Persatuan Kebajikan Kakitangan Masjid Negara.

39 Penyata Terimaan dan Bayaran Bagi Akaun Amanah Tabung Wakaf Masjid Negara bagi
tahun berakhir 31hb Disember 2013.

40 Jaafar Ahmad, Sanep Ahmad, Mariani Abd Majid dan Hairunnizam Wahid. 2001. Dana
dan Harta Masjid di Malaysia: Ke Arah Pengurusan Strategik. National Workshop on
Capacity Building Towards Excellence in Econ. Research & Policy Formulation, Fakulti
Ekonomi UKM, 23-24hb April.

Corak Perbelanjaan Dana Masjid Negara dan Masjid Al-Ghufran
Analisis Perbandingan ke Arah Penjanaan Ekonomi

81

Pada 10 Januari 2009 Masjid al-Ghufran telah membina bangunan kafeteria
bagi tujuan memberi kemudahan kepada jemaah serta orang ramai yang
menginap di kamar musafir dalam masa yang sama mendatangkan pulangan
pendapatan kepada masjid melalui sewaan bulanan sebanyak RM3,000. Kos
bagi pembinaan kafeteria ini menelan belanja sebanyak RM349,683.70.
Kamar Musafir yang dibina pada tahun 2000 pula merupakan satu projek
ekonomi terpenting di Masjid al-Ghufran dan ia sering dinaik taraf bagi
memastikan keselesaan pengunjung. Rentetan daripada satu kebakaran kecil
pada 6 Disember 2010, Masjid al-Ghufran telah membuat kerja baik pulih dan
naik taraf secara menyeluruh termasuklah menukar perkakasan yang lama dan
rosak. Kerja-kerja ini melibatkan kos sebanyak RM257,168.00. 41

Dalam usaha memaksimumkan penggunaan ruang di dalam kompleks,
Masjid al-Ghufran juga membina 3 buah kios yang dinamakan dengan Kios
al-Ghufran untuk disewakan. Kios ini dibina pada tahun 2011 dengan belanja
sebanyak RM20,000 di mana ia mendatangkan pulangan sebanyak RM750
setiap bulan kepada masjid. Projek terbaru yang dilaksanakan oleh Masjid
al-Ghufran ialah pembinaan rumah penginapan atau “homestay” pada awal
tahun 2013 dengan kos sebanyak RM72,352.00 dengan kadar sewaan pula
RM280 semalam. Selain daripada wang akaun masjid, pembinaannya turut
dibiayai melalui sumbangan derma sebanyak RM10,000 daripada ahli-ahli
dalam Jawatankuasa Hal Ehwal Wanita (HELWA).42

Kesemua projek ekonomi yang dilaksanakan sepanjang tahun 2009-2013
ini memberi manfaat dan mendatangkan pulangan pendapatan tetap kepada
masjid. Kajian juga mendapati kesemua projek ekonomi yang dijalankan ini
dibiayai melalui wang akaun masjid.43 Dalam hal ini pengkaji berpandangan
walaupun sumber wang bagi projek ekonomi ini tidak dapat ditentukan sama
ada ia diambil daripada wang derma awam atau sumber selainnya namun ia
tetap merangkumi sumber derma awam mengambil kira ia sebagai salah satu
punca utama pendapatan masjid. Sehubungan dengan itu kesimpulan yang

41 Laporan dwi tahunan Masjid al-Ghufran 2012-2013, 35.
42 Laporan Dwi tahunan Masjid al-Ghufran  2009-2013.
43 Projek-projek ekonomi di Masjid al-Ghufran dibiayai melalui satu sumber iaitu wang Akaun

Masjid al-Ghufran. Wang dalam akaun ini bercampur-campur sumber pendapatannya.
Sebahagian besar wang bagi projek ekonomi adalah bersumberkan tajaan daripada derma
orang ramai yang dimasukkan terlebih dahulu ke dalam akaun utama masjid sebelum
dikeluarkan untuk proses bayaran. Ia dibuat agar mematuhi prosedur kewangan perakauanan
masjid.Selain itu juga pihak pengurusan akaun tidak dapat menentukan daripada sumber
pendapatan mana wang itu diambil disebabkan akaun masjid ini merupakan akaun yang
disatukan. Namun butiran perbelanjaan yang lengkap boleh diperolehi menerusi sistem
MYOB yang direkod secara berasingan dan ia tidak terdapat dalam penyata akaun Masjid
al-Ghufran.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

82

boleh dibuat ialah wang daripada derma awam ini jelas memberi manfaat dan
keuntungan jangka masa panjang kepada ekonomi masjid apabila ia diurus
dengan cekap dan efektif.

KESIMPULAN

Peranan institusi masjid sebagai pemangkin kepada ekonomi ummah sangat
relevan diketengahkan mengambil kira senario semasa pada ketika ini. Kutipan
dana tradisi daripada wang derma awam yang kukuh dan sentiasa meningkat
saban tahun memberi jaminan kelangsungan sumber pendapatan institusi
masjid. Pengurusan derma awam yang cekap dan sistematik oleh institusi
masjid terbukti bukan sahaja mampu menampung perbelanjaan institusi
masjid malah memberi impak yang lebih besar kepada ekonomi masjid
dan masyarakat setempat. Kesimpulannya, pengkaji berpandangan cabaran
pengurusan institusi masjid pada masa kini lebih tertumpu kepada aspek
menguruskan dana masjid dengan efisien dan sistematik. Mengambil kira
kedudukan kewangan institusi masjid yang kukuh di samping kecenderungan
masyarakat menderma sewajarnya dijadikan batu loncatan oleh institusi
masjid untuk memanfaatkan sebahagian dana-dana ini kepada aktiviti-aktiviti
ekonomi yang lebih segar dan efektif. Walau pun masjid kategori kerajaan ini
mempunyai dana peruntukan yang tetap dan mencukupi daripada kerajaan,
ia bukanlah bermakna fungsi ekonominya tidak perlu diperluaskan. Namun
sebaliknya, wang daripada sumber derma awam ini perlulah dimanfaat dan
dijana untuk menambah pendapatan ekonomi masjid, sehingga tahap ia
mampu memperkasa ekonomi ummah, mewujudkan peluang pekerjaan dan
akhirnya membasmi kemiskinan.

RUJUKAN

Abdullaah Jalil dan Muhamad Muda. (2009). Pengurusan Dana Sedekah
Secara Sistematik: Analisis Peranan Institusi Kerajaan dan Swasta. Jurnal
Pengurusan JAWHAR 2 (1): 53-72.

Ahmad Zaki Abdul Latiff. (1997). Perbandaran di Timur Tengah: Kesannya
Terhadap Masyarakat Islam Abad I-III Hijrah. Kuala Lumpur: Dewan
Bahasa dan Pustaka.

Amru Alhaz Adnan. (2015). Pengurusan Derma Awam dalam menjana
Ekonomi Masjid: Perbandingan Masjid Negara dan Masjid al-Ghufran
Pinggiran Taman Tun Dr Ismail. Disertasi Sarjana, Universiti Malaya,
Kuala Lumpur.

Corak Perbelanjaan Dana Masjid Negara dan Masjid Al-Ghufran
Analisis Perbandingan ke Arah Penjanaan Ekonomi

83

Asharaf Mohd Ramli, Abdullaah Jalil, Norman Hamdan, Asmaddy Haris,
Mohd. Aizuddin Abd. Aziz. (2009). Kerangka Pengurusan Ekonomi dan
Kewangan Masjid: Satu Analisa. Islamic Economic System (Iecons)
Conference, Universiti Sains Islam Malaysia, 15-16hb Julai.

Euis Amalia. (2005). Sejarah Pemikiran Ekonomi Islam Dari Masa Klasik
Hingga Kontemporer. Jakarta: Pustaka Asatruss.

Fidlizan Muhammad Mohd Yahya, Mohd Hussin dan Nurul Fadly Habidin.
(2008). Mobilasi Wang Jumaat:    Membentuk Dana Usahawan Muslim.
Seminar Keusahawanan Islam II Peringkat Kebangsaan, Akademi
Pengajian Islam Universiti Malaya, 15hb Oktober.

Hasan Bahrom. (2008). Menjana Sumber Kewangan Masjid Pemangkin
Pembangunan Ekonomi Ummah.Dlm. Mohd. Ismail Mustari dan Kamarul
Azmi Jasmi (pnyt.). Pengurusan Berkualiti Memacu Kecemerlangan
Pengurusan Masjid, hlm. 92.  Skudai: Universiti Teknologi Malaysia.

Hilmee Omar (Penolong Pengarah Bahagian Pengurusan Kariah Jabatan
Agama Islam Wilayah Persekutuan). (2014). Temubual, 19hb Ogos.

Jaafar Ahmad, Sanep Ahmad, Mariani Abd Majid dan Hairunnizam Wahid.
(2001). Dana dan Harta Masjid di Malaysia: Ke Arah Pengurusan Strategik.
National Workshop on Capacity Building Towards Excellence in Econ.
Research & Policy Formulation. Fakulti Ekonomi UKM dan UUM 23-
24hb April.

Jamaliah Said, Azizah Mohamed, Zuraidah Mohd Sanusi, Syed Yusuf,
and Sharifah Norzehan. (2013). Financial Management Practices in
Religious Organizations: An Empirical Evidence of Mosque in Malaysia.
International Business Research 6 (7): 111-119.

Joni Tamkin Borhan dan Che Zarrina Sa’ari. (2002). Pembangunan Ekonomi
Masjid. Seminar Pembangunan Masjid, Jabatan Dakwah dan Pembangunan
Insan Akademi Pengajian Islam Universiti Malaya, Dewan Kuliah Utama
APIUM, 28hb Disember.

Lokman Zulkifli. (2007). Penjanaan Kegiatan Ekonomi Institusi Masjid.Dlm.
Tan Sri Dato’ Dr Abd. Hamid Othman (pnyt.). Islam Hadhari Kekuatan
Masjid Dalam Menjana Masyarakat Gemilang, hlm. 285-301. Putrajaya:
Yayasan Islam Hadhari.

Mahyuddin Yahya. (1998). Tamadun Islam, ed. ke-4. Shah Alam: Penerbit
Fajar Bakti Sdn. Bhd

Mohamad Murtadza Hj Ahmad. (1999). Masjid Sebagai Institusi Dakwah:
Penyelarasan Gerak Kerja Secara Sistematik. Seminar Membudayakan

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

84

Masjid Peringkat Kebangsaan Universiti Kebangsaan Malaysia, 24-26hb
April.

Mohd Yahya Mohd Hussin , Fidlizan Muhammad, Azila Abdul Razak, Nurul
Fadly Habidin dan Syed Ismail Syed Mohamad. (2012). Eksplorasi Dana
Kewangan Masjid di Negeri Perak. Persidangan Kebangsaan Ekonomi
Malaysia ke VII (PERKEM VII), Transformasi Ekonomi Dan Sosial
Ke Arah Negara Maju, Fakulti Ekonomi dan Pengurusan Universiti
Kebangsaan Malaysia, Ipoh, Perak, 4 – 6hb Jun.

Penyata Terimaan dan Bayaran bagi Akaun Amanah Tabung Wakaf Masjid
Negara Tahun 2009-2013.

Sidek Mohd. Noh. (2002). Reka Bentuk Penyelidikan Falsafah, Teori dan
Praktis. Serdang:Universiti Putra Malaysia.

Siti Alawiah Siraj, Shahul Hameed Mohamed Ibrahim dan Maliah Sulaiman.
(2008). Pengurusan Kewangan: Mempamerkan Akauntabiliti Masjid.
Dlm. Mohd. Ismail Mustari dan Kamarul Azmi Jasmi (pnyt.). Pengurusan
Berkualiti Memacu Kecemerlangan Pengurusan Masjid, hlm. 67-80.
Skudai: Universiti Teknologi Malaysia.

Siti Fatimah Mohd. Bohari. (Penolong Pengarah, Cawangan Sekretariat Khas
Bahagian Kemajuan Islam, Jabatan Kemajuan Islam Malaysia JAKIM).
(2014). Kategori masjid-masjid utama kerajaan. Temubual,  21hb Mac.

Zainal Samdin, Mat Noor Mat Zain dan Muhammad Firdaus Abdul Manaf.
(2013). Pengurusan Kewangan Masjid di Daerah Jelebu. Prosiding
Kolokium Antarabangsa Siswazah Pengajian Islam (KASPI 2013), Fakulti
Pengajian Islam Universiti Kebangsaan Malaysia, Institut Latihan KWSP
Kajang, 13-14hb November.

Zulkifli Dahalan. (2002). Kaedah Kutipan Dan Perbelanjaan Wang-Wang
Khairat Masjid: Kajian di Masjid Tuan Samad, Permatang Sungai Dua,
Kepala Batas, Pulau Pinang. Disertasi Jabatan Syariah dan Undang-
Undang, Universiti Malaya.

85

INFLASI DAN KESAN PENGGANTIAN PRODUK PEMBIAYAAN
PERUMAHAN ISLAM BERBANDING KONVENSIONAL

(Inflation and Substitution Effects in Islamic Home Financing Products
Compared Conventional Loan)

Mohd Faisol Ibrahim1

Abstrak
Pembiayaan perumahan Islam merupakan alternatif kepada pinjaman
perumahan yang ditawarkan oleh perbankan konvensional. Kini
terdapat 16 buah bank Islam yang menawarkan produk permbiayaan
perumahan menggunakan instrumen syariah. Kelebihan pembiayaan
perumahan Islam berbanding pinjaman perumahan konvensional dapat
diukur dalam jangka masa panjang. Menurut pandangan sesetengah
penganalisis ekonomi, masalah inflasi sentiasa melanda Malaysia
disebabkan krisis kewangan yang berlaku dalam sistem monetari
dunia. Oleh itu kajian ini adalah bertujuan untuk menganalisis aplikasi
pembiayaan perumahan Islam dan pinjaman perumahan konvensional.
Selain itu kajian ini juga mengkaji kesan kenaikan kadar inflasi terhadap
pembiayaan perumahan Islam dan pinjaman konvensional di Malaysia.
Kajian ini berbentuk kualitatif dengan mengambil pendekatan kajian
perpustakaan. Hasil kajian menunjukkan pembiayaan perumahan
Islam lebih terjamin berbanding pinjaman konvensional ketika
berlakunya perubahan kadar inflasi dalam ekonomi.

Kata Kunci: Pembiayaan perumahan Islam, pinjaman perumahan,
inflasi, kesan penggantian

Abstract
Islamic home financing is an alternative to home loans offered by
conventional banking. Currently there are 16 Islamic banks that offering
home financing products using Shariah instruments. The advantages
of Islamic home financing compare than conventional home loans can
be measured in the long run. According to some analysts, the inflation
tricky will always hit Malaysia due to the financial crisis that has
always happened in the world monetary system. Therefore, this study
aims to analyze Islamic home financing and conventional home loans

1 Pensyarah Kanan, Fakulti Ekonomi dan Muamalat, Universiti Sains Islam Malaysia
(USIM).

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

86

practices. In addition, this study also examines the impact of inflation
rates on Islamic home financing and conventional loans in Malaysia.
This studies use qualitative method using library research approach.
The findings show that Islamic home financing is more secured than
conventional loans when inflation changes in the economy.

Keyword: Islamic Home Financing, Home Loan, Inflation, Substitution
effect

PENGENALAN

Sebelum kemunculan sistem perbankan Islam, seluruh masyarakat Islam
di dunia hanya berurusan dengan institusi perbankan konvensional bagi
memenuhi keperluan hidup mereka. Melalui sistem perbankan konvensional
ini, bank akan mengenakan caj faedah kepada peminjam atas pinjaman yang
dilakukan oleh peminjam dan juga membayar faedah kepada para pendeposit
mereka. Menurut Islam, kedua-dua faedah ini dianggap sebagai riba ataupun
usury.2 Masyarakat Muslim berpandangan bahawa caj faedah yang dikenakan
ke atas pinjaman adalah sesuatu yang dilarang oleh Islam.3

Era kemunculan perbankan Islam sebagai satu pasaran baru di dalam
perspektif kewangan antarabangsa bermula di Timur Tengah pada tahun
1960an lagi apabila bank Islam pertama ditubuhkan di Mesir yang dikenali
sebagai Mit Ghamr Local Saving Bank.4

Kini sistem perbankan Islam dan perbankan konvensional telah memainkan
peranan  penting sebagai badan yang bertanggungjawab menawarkan bantuan
kewangan kepada mereka yang memerlukannya namun kedua-dua sistem ini
mempunyai perbezaan yang ketara di mana sistem perbankan Islam mempunyai
sistem etika yang berasaskan objektif sosial dalam urusan perniagaan dan
perdagangan sedangkan sistem konvensional tidak langsung menekankan
aspek moral dalam perniagaan mereka.5

Kewujudan perbankan Islam yang merupakan bank yang bercorak
ekonomi dan kemasyarakatan yang diadun dengan pemikiran Islam di dalam
hal pengurusan harta tanpa melibatkan unsur riba telah memberi peluang

2 A.L. M. Abdul Gafoor (2005). Interest, Usury, Riba and The Operational Costs Of A Bank,
Kuala Lumpur: A.S. Noordeen, h. 18.

3 Ibid.
4 Angelo M. Venardos (2004). Islamic Banking and Finance in South-East Asia: Its

Development and Future, Singapore: World Scientific, h. 47.
5 Angelo M. Venardos (2004).  Ibid, h. 46.

87

Inflasi dan Kesan Penggantian Produk Pembiayaan Perumahan
Islam Berbanding Konvensional

kepada pemodal untuk mencari keuntungan menerusi saluran yang halal
menurut dasar-dasar ekonomi Islam. Atas dasar kesedaran tersebut kini
pasaran kewangan dan perbankan Islam mula diterokai oleh negara-negara
Islam khususnya dan negara bukan Islam amnya bagi mengaut keuntungan
dengan menawarkan pelbagai produk dan instrumen yang berasaskan syariah6,
termasuklah negara Malaysia sendiri.

Pada tahun 1983 institusi perbankan Islam Malaysia yang pertama
ditubuhkan adalah Bank Islam Malaysia Berhad (BIMB). Memandangkan
BIMB baru sahaja ditubuhkan, maka hanya beberapa produk sahaja
ditawarkan kepada pelanggan. Antara produk terawal yang ditawarkan
adalah produk pembiayaan perumahan Islam berasaskan kadar keuntungan
tetap.7 Kini produk pembiayaan perumahan Islam terdiri daripada pelbagai
instrumen syariah dilihat mampu memberi pilihan kepada pelanggan Muslim
untuk beralih daripada perbankan konvensional kepada perbankan Islam. Ini
mampu menyaingi produk pinjaman perumahan konvensional yang telah lama
bertapak dalam pasaran perbankan di Malaysia.

Pembiayaan perumahan secara Islam hanya bermula apabila wujud
Sistem Perbankan Islam pada tahun 1983 di mana instrumen menggunakan
bai’ bithaman ajil (bba) telah digunakan dalam produk ini.8 Sebelum daripada
itu produk kredit perumahan hanya ditawarkan oleh institusi kewangan
konvensional. Mereka yang tidak mampu memenuhi keperluan perumahan
secara tunai pada waktu itu terpaksa memilih sama ada melibatkan diri dengan
pinjaman perumahan secara konvensional berasaskan riba atau mengenepikan
sahaja niat untuk memiliki rumah yang merupakan keperluan asas hidupnya.

6 Antara produk-produk yang ditawarkan ialah produk berkaitan deposist dan pembiayaan
contohnya seperti produk pembiayaan perumahan secara Islam, manakala instrumen
berasaskan syariah dapat dibahagikan kepada empat kategori iaitu pertama instrumen
berasaskan perkongsian untung dan rugi iaitu mudarabah dan musharakah, kedua
instrumen berasaskan perkongsian untung rugi juga iaitu murabahah, bay’ bithaman ajil
dan ijarah, ketiga instrumen berasaskan perkhidmatan percuma iaitu qardh hassan dan
instrumen keempat berasaskan kepada konsep lain-lain seperti wadiah dan rahnu. Sila lihat
Kamal Khir, Lokesh Gupta dan bala Shanmugam (2008). Islamic Banking A Practical
Persepctive, Selangor: Pearson Longman, h. 205.

7 Ab. Mumin Ab. Ghani (1999). Sistem Kewangan Islam dan Pelaksanaannya di Malaysia,
Kuala Lumpur: JAKIM.

8 BNM (1999). Bank Negara Malaysia dan Sistem Kewangan Di Malaysia; Perubahan
Sedekad 1989-1999. Kuala Lumpur: BNM h. 274.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

88

Walau bagaimanapun, permasalahan tersebut berakhir setelah bermulanya
era sistem perbankan Islam di Malaysia yang dipelopori oleh BIMB.9 Bahkan
produk pembiayaan perumahan merupakan di antara produk awal dan utama
yang ditawarkan oleh BIMB pada ketika itu.10 Kini produk pembiayaan
perumahan secara Islam ditawarkan di semua institusi perbankan Islam di
Malaysia. Skim pembiayaan perumahan yang dilaksanakan di negara ini
merupakan aplikasi daripada prinsip bai’ bithaman ajil yang diperkenalkan
pada tahun 1983.11 Di bawah prinsip ini, pembiayaan perumahan dilaksana
berasaskan kepada kontrak jual beli. Di dalam kes pembiayaan perumahan
oleh institusi-institusi kewangan misalnya pihak bank bertindak sebagai
penjual manakala pihak pelanggan pula merupakan pembeli.12

Perkembangan perbankan Islam di Malaysia menyaksikan beberapa lagi
instrumen pembiayaan secara Islam terus diperkenalkan bagi memastikan
momentum pertumbuhan perbankan Islam sentiasa meningkat seterusnya
mencapai sasaran 20 peratus penguasaan pasaran perbankan di Malaysia
pada tahun 2020.13 Menurut Hanudin et.al,14 Fauziah et.al,15 serta Hanira
dan Nor Hasniah16 antara instrumen baru pembiayaan perumahan secara
Islam di Malaysia ialah mushãrakah mutanãqisah, dan al-istisnã’. Tahun
2017 menunjukkan pembiayaan perumahan secara Islam dapat dibahagikan
kepada dua, iaitu pembiayaan perumahan berasaskan hutang dan pembiayaan
perumahan berasaskan ekuiti. Instrumen pembiayaan perumahan Islam
berasaskan hutang yang ditawarkan oleh institusi perbankan Islam ialah bai’

9 BIMB merupakan bank komersial Islam pertama ditubuhkan di Malaysia di mana bank
ini berusaha menjalankan operasinya berasaskan syariah serta menyediakan kemudahan
perkhidmatan untuk masyarakat Islam dan bukan Islam di Malaysia. Sila lihat Mohd Nasir
Mohd Yatim dan Amirul Hafiz Mohd Nasir (2007), The Principle and Practice of Islamic
Banking and Finance, Secong Edition, Prentice Hall, h. 5.

10 Ab Mumin Ab Ghani (1999), op. cit., h. 274.
11 Hanudin Amin, Mohamad Rizal Hamid, Suddin Lada & Ricardo Baba (2009). Cluster

Analysis for Bank Customers’s Selection of Islamic Mortgage in Eastern Malaysia,
International Journal of Islamic and Middle Eastern and Management, vol. 2, no.3, h.
213-234.

12 Saiful Azhar Rosly (1999). Al-Bay’ Bithaman Ajil Financing: Impact on Islamic Banking
Performance, Thunderbird International Business Review, vol. 4194/5), h. 461-480.

13 Berdasarkan sasaran Pelan Induk Perbankan Islam dan Takaful yang dilancarkan pada 1
Mac 2001, Bank Negara Malaysia (BNM).

14 Hanudin Amin, Mohamad Rizal Hamid, Suddin Lada & Ricardo Baba (2009), op.cit.
15 Fauziah Md Taib, T.Ramayah dan Abdul Razak Dusuki (2008). Factor Influencing Intention

to Use Diminishing partnership Home Financing, International Journal Of Islamic and
Middle Eastern Finance and Management. vo.1, no.3, h.235-248.

16 Hanira Hanafi and Nor Hasniah Kasim (2006). The Viability of Istisna’ Compared To Bai
Bithaman Ajil (BBA). Jurnal Syariah, vol. 14, no.1, h. 35-52.

89

Inflasi dan Kesan Penggantian Produk Pembiayaan Perumahan
Islam Berbanding Konvensional

bithaman ajil (bba), murãbahah, istisnã’ dan tawarruq. Instrumen pembiayaan
perumahan Islam berasaskan ekuiti yang ditawarkan oleh institusi perbankan
Islam pula ialah musyarakah mutanaqisah (mm).17

Satu ciri penting dan menarik tentang pembiayaan perumahan secara
Islam adalah bayaran balik pembiayaan yang tetap dan terapung (mempunyai
nilai siling) sebagaimana dipersetujui oleh pelanggan dan pihak bank.18 Ini
bermaksud bayaran ansuran bulanan dan tempoh pembiayaan tidak berubah
sekalipun berlaku perubahan terhadap situasi ekonomi negara. Hal ini adalah
disebabkan ciri kadar keuntungan di dalam pembiayaan perumahan secara
Islam yang tidak berubah di sepanjang tempoh bayaran balik pembiayaan.
Justeru, pembeli rumah perlu bijak memilih instrumen pembiayaan
perumahan Islam yang mampu memberi jaminan keselamatan kewangan
sekiranya berlaku sesuatu yang tidak diingini terhadap rumah yang telah
dibeli. Hal ini kerana membeli rumah, khususnya rumah dalam pembinaan
merupakan satu risiko yang diambil oleh seseorang pembeli kerana   risiko
ini   mampu   mempengaruhi   perbelanjaan kewangan pada masa hadapan jika
tidak diuruskan dengan baik.19

Kadar Asas Pinjaman

Kadar Pinjaman Asas (Base Lending Rate-BLR) ialah satu kadar faedah
pinjaman utama yang dikenakan oleh pihak bank kepada peminjam-peminjam
yang berkeupayaan membayar balik adalah tinggi. Ini membawa maksud kadar
pinjaman asas merupakan kadar pemberian pinjaman asas yang ditawarkan
oleh institusi perbankan kepada pelanggan-pelanggan utama yang mempunyai
tahap kualiti kredit yang tinggi di mana kadar asas pinjaman ini tertakluk
kepada struktur dana dan kos pengurusan bagi sesebuah institusi perbankan.

Pada tahun 2004 Bank Negara Malaysia (BNM) telah menghapuskan
kadar bumbung bagi kadar Pemberian Pinjaman Asas (BLR) oleh institusi
perbankan. Sehubungan dengan itu institusi perbankan telah diberi kuasa
oleh BNM untuk menetapkan BLR masing-masing berdasarkan struktur kos
dan strategi perniagaan mereka (rujuk gambarajah dibawah).20 Selain itu,

17 Mohd Faisol Ibrahim. (2016). Implikasi Rumah Terbengkalai Terhadap Pengguna yang
Menggunakan Pembiayaan Perumahan Islam Musyarakah Mutanaqisah. Jurnal Pengguna
Malaysia. Jld 26, h. 112-123.

18 Kamal Khir, Lokesh Gupta & Bala Shanmugam (2008), op. cit., h. 125.
19 Mohd Faisol Ibrahim & Rosila Kamarudin (2014). The Islamic home financing in Malaysia

Istisna’ base on debt: qualitative approach.   Labuan e-Journal of Muamalat and Society,
vol. 8, 27–38.

20 BNM (1999). Bank Negara Malaysia dan Sistem Kewangan Di Malaysia; Perubahan
Sedekad 1989-1999. Kuala Lumpur: BNM.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

90

BNM juga telah menggantikan Dasar Kadar Campurtangan 3 bulan sebagai
petunjuk kepada teras dasar monetari dengan Kadar Dasar Semalaman (OPR).
Pada asasnya OPR merupakan sasaran bagi Kadar Antara Bank Semalaman
Purata (AOIR).21 Di bawah rangka kerja kadar feadah baru ini, kadar pinjaman
maksimum yang ditawarkan oleh institusi perbankan tidak tertakluk kepada
formula BLR. Sebaliknya institusi perbankan di Malaysia diberi kebenaran
oleh BNM untuk menetap sendiri nilai BLR masing-masing berdasarkan
struktur kos dan strategi pinjamannya serta tahap persaingan dalam industri
perbankan.22

Kadar Asas Pembiayaan

Kadar asas pembiayaan ataupun base financing rate (BFR) merupakan satu
kadar keuntungan yang dikenakan oleh pihak bank kepada pembeli berasaskan
Kadar Dasar Semalaman (KDS) yang diputuskan oleh BNM kepada bank-
bank komersial. Kadar Dasar Semalaman (KDS) akan menjadi penunjuk
kepada teras dasar monetari. KDS memainkan dua peranan iaitu sebagai alat
isyarat untuk mempamerkan teras dasar monetari dan sebagai kadar sasaran
operasi mudah tunai harian Bank Pusat.23 Sebarang perubahan ke atas teras
dasar monetari akan diisyaratkan dengan pertukaran pada paras KDS. Ia juga
akan bertindak sebagai kadar rujukan utama dalam penentuan kadar faedah
pasaran yang lain.

BFR ini pula akan menentukan jumlah keuntungan yang akan diperolehi
oleh pihak bank dalam tempoh pembiayaan yang dipersetujui antara bank
dan pihak pelanggan. BFR di Malaysia dapat dibahagikan kepada dua iaitu
pembiayaan dengan kadar tetap dan pembiayaan dengan kadar boleh ubah.24

Kadar Dasar Semalaman ataupun Overnight Policy Rate (OPR) pula
merupakan penanda aras utama kadar faedah dalam negara yang ditetapkan
oleh Bank Negara Malaysia kepada semua institusi bank-bank komersial.
Kadar ini digunakan oleh bank-bank komersial sebagai cost of fund ataupun

21 Ibid.
22 Ibid.
23 Bank Negara Malaysia (2004). BNM Memperkenalkan Rangka Kerja Baru Kadar Faedah.

Kuala Lumpur: BNM.
24 Sebelum tahun 2007, kadar pembiayaan asas bagi perbankan Islam adalah berkadar tetap.

Namun pada tahun 2004 BNM telah membenarkan pengunaan kadar pembiayaan asas
berkadar berubah bagi perbankan Islam bagi membolehkan sistem perbankan Islam lebih
berdaya maju dan mampu bersaing dengan perbankan konvensional. Bermula tahun 2007
sistem perbankan Islam mula melaksanakan pembiayaan Islam secara kadar tetap dan
berkadar berubah.

91

Inflasi dan Kesan Penggantian Produk Pembiayaan Perumahan
Islam Berbanding Konvensional

kos asas pemberian pembiayaan. Ia juga dianggap sebagai kos modal asal
bagi sesebuah bank komersial sebelum memberikan pembiayaan seterusnya
mencipta keuntungan melalui kadar pembiayaan yang dipersetujui.

BFR berkadar tetap merupakan pembiayaan yang mana kadar asas
pembiayaan adalah tetap dan tidak berubah sepanjang tempoh perjanjian
antara pihak bank dan pelanggan.  Ini membawa maksud BFR bersifat tetap
membantu pelanggan di dalam mengatur perancangan kewangan pembeli
kerana pembeli boleh memperuntukkan sebahagian pendapatan dengan jumlah
yang tetap nilainya sehingga tempoh masa perjanjian dengan pihak bank
berakhir tanpa perlu risau dengan kedudukan ekonomi yang sentiasa berubah.
BFR berkadar tetap telah diperkenalkan di Malaysia pada tahun 1983 di dalam
perbankan Islam bagi menunjukkan kekuatan dan kelainan perbankan Islam
berbanding perbankan konvensional.

BFR kadar boleh ubah pula telah diperkenalkan oleh BNM di Malaysia
pada tahun 2004 bagi membuktikan produk-produk pembiayaan Islam
mampu memberi saingan kepada produk-produk konvesional.25 Selain itu
pembiayaan kadar boleh ubah ini juga diperkenalkan bagi mengurangkan
risiko ketakpadanan yang kini dihadapi institusi kewangan Islam.

Melalui pendekatan ini, kadar keuntungan pembiayaan boleh diubahsuai
mengikut keperluan perubahan pasaran supaya kadar deposit perbankan Islam
lebih kompetitif. Ini juga mampu untuk mengurangkan pendedahan risiko
pasaran institusi perbankan Islam apabila berhadapan dunia tanpa sempadan
yang sentiasa memberi tekanan kepada turun naik ekonomi global.

Pembiayaan kadar boleh ubah ini dianggap satu lagi proses inovasi kepada
produk pembiayaan secara Islam di Malaysia. Instrumen baru ini adalah
satu pilihan kepada portfolio pembiayaan semasa yang sebahagian besarnya
berkadar tetap. Pergantungan tinggi terhadap pembiayaan tetap menjadi isu
penting kepada perbankan Islam kerana kekurangan mekanisma lindung nilai
bagi melindungi aset yang semakin berkembang dan terdedah kepada kadar
pembiayaan yang turun naik. Melalui pendekatan pembiayaan boleh ubah
ini, harga jualan aset kepada pelanggan secara tertangguh ditetapkan pada
kadar keuntungan yang boleh berubah mengikut keadaan ekonomi semasa
tetapi mempunyai kadar siling (maksimum). Oleh yang demikian harga jualan
kontrak dan bayaran akan menjadi lebih tinggi berbanding dengan bayaran
berkadar tetap. Namun menggunakan pendekatan pembiayaan kadar boleh
ubah ini, rebat ataupun ibra’ diberikan pada setiap bayaran bulanan.

25 Bank Negara Malaysia (2004). BNM Memperkenalkan Rangka Kerja Baru Kadar Faedah.
Kuala Lumpur: BNM

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

92

Sebagai contoh bank telah menetapkan BFR berasaskan kadar boleh ubah
sebanyak 12 peratus kepada pelanggannya yang telah mementerai kontrak
membeli rumah selama 20 tahun. Pelanggan bersetuju untuk membayar balik
pembiayaan dengan RM2000 sebulan (andaian). Seandainya kadar pinjaman
asas (BLR) yang digunakan sebagai penanda aras dalam pengiraan harga ialah
hanya 10 peratus (andaian RM1500 sebulan) setahun, maka bank dikehendaki
memberikan rebet sebanyak RM500 iaitu perbezaan antara keuntungan siling
12 peratus dan kadar keuntungan semasa 10 peratus setahun. Begitulah
seterusnya jika BLR yang menjadi penanda aras bagi BFR berubah menjadi
semakin menurun peratusannya.

PERMASALAHAN KAJIAN

Kredit perumahan yang ditawarkan oleh institusi-institusi kewangan di
Malaysia ini boleh dibahagikan kepada dua jenis iaitu kredit perumahan yang
ditawarkan oleh institusi kewangan konvensional dan institusi kewangan
Islam di mana ia merangkumi bank-bank perdagangan dan syarikat kewangan.
Kredit perumahan oleh institusi-institusi kewangan konvensional tersebut
kebiasaanya dikenali sebagai skim pinjaman perumahan secara konvensional.26
Manakala jenis kredit perumahan yang ditawarkan oleh institusi kewangan
Islam sering dirujuk sebagai skim pembiayaan perumahan secara Islam.27
Kredit perumahan yang ditawarkan oleh institusi kewangan konvensional
biasanya melibatkan kadar pinjaman asas (BLR) iaitu riba.28 Kadar pinjaman
asas bagi pinjaman perumahan secara konvensional dianggap riba kerana kadar
faedah yang dikenakan kepada pelanggan adalah tidak tetap29 dan menindas
pelanggan.

Justeru itu faktor asas kewujudan sistem perbankan Islam telah menjadi
alternatif terbaik menggantikan sistem perbankan riba sehingga perbankan
Islam ini berkembang ke Amerika Syarikat dan Eropah di mana beberapa bank
utamanya telah membuka bahagian di institusi berkenaan untuk menyediakan
produk dan perkhidmatan berasaskan Islam. Ini kerana kewujudan perbankan

26 Fadzila Azni Ahmad (2003), op. cit.
27 Ibid.
28 Di dalam kewangan Islam, isu gharar dan faedah (riba) dianggap haram dan dilarang oleh

Islam. Sila lihat Ahmad Hidayat Buang (2000). Studies In The Islamic Law of Contract:
The Prohibition of Gharar, Kuala Lumpur: International Law Book Services. Lihat juga
Iqbal, Z & Abbas Mirakhor (2007). An Introduction to Islamic Finance: Theory and
Practice, John Wiley & Sons, Singapore.

29 Saiful Azhar Rosly (1999). Al-Bai Bithaman Ajil Financing: Impacts on Islamic Banking
Performance, Thunderbird International Business Review, vol. 41, no. 4/5, h. 461-80.

93

Inflasi dan Kesan Penggantian Produk Pembiayaan Perumahan
Islam Berbanding Konvensional

Islam itu sendiri adalah berdasarkan kepada dua faktor iaitu faktor agama dan
faktor keuntungan.30 Titik keseimbangan perlu dicari antara kedua-dua faktor
ini demi kelangsungan penubuhannya. Perbankan Islam hendaklah memenuhi
dua kriteria asas seperti yang telah disepakati oleh para sarjana Islam. Perbankan
Islam merupakan sebuah sistem kewangan yang ciri utamanya adalah bebas
daripada unsur-unsur riba kerana riba jelas dilarang dan diharamkan dalam
Islam.

Jelaslah di sini bahawa tiada alasan yang menghalalkan masyarakat Islam
daripada terlibat dalam transaksi yang mengandungi unsur-unsur riba, maka
mekanisma alternatif dicari untuk menggantikan riba atau faedah yang sekian
lama diamalkan secara berleluasa oleh sistem perbankan konvensional agar
umat Islam mampu duduk sama rendah dan berdiri sama tinggi dengan umat
lain di dalam bidang ekonomi. Akhirnya beberapa konsep telah diusulkan
bagi menggantikan riba dalam industri perbankan Islam demi memastikan
aktiviti perbankan itu halal sepenuhnya seperti memperkenalkan konsep
pembiayaan perumahan secara hutang menggunakan instrumen bai’ bithaman
ajil, murãbahah, tawarruq dan al istisnã’ serta pembiayaan perumahan secara
ekuiti menggunakan instrumen mushãrakah mutanãqisah.31 Menurut Dusuki
dan Abdullah32 aktiviti yang tidak halal tidak pernah diajar oleh agama Islam
seperti mengamalkan riba dalam pemberian pinjaman perumahan.

Oleh itu kredit perumahan yang ditawarkan oleh institusi kewangan
Islam biasanya melibatkan pembiayaan perumahan secara Islam berasaskan
kadar asas pembiayaan ataupun Base Financing Rate (BFR). BFR ini dapat
dibahagikan kepada dua jenis iaitu pembiayaan perumahan secara Islam
berasaskan kadar tetap (flat rate) dan pembiayaan perumahan secara Islam
menggunakan kadar boleh ubah (floating rate) yang mempunyai kadar bayaran
siling.33

30 Sudin Haron (1999), op. cit.
31 Dalam produk pembiayaan pemilikan rumah, terdapat perbezaan antara perbankan Islam

dan perbankan konvensional seperti sistem kredit dan sistem mark-up, kebolehan atau
ketidakbolehan tawar menawar antara pembeli dan bank, prosedur pembiayaan dan lain-
lain lagi. Sehingga kini terdapat pembiayaan perumahan menggunakan murabahah (bba),
al-istisna’ dan ijarah muntahiya Bi Tamlik (musharakah mutanaqisah). Sila lihat Helmi
Haris (2007). Pembiayaan Kepemilikan Rumah: Sebuah Inovasi Pembiayaan Perbankan
Syariah, Jurnal Ekonomi Islam, vol. 1, no. 1, h. 113-126.

32 Asyraf Wajdi Dusuki & Irwani Abdullah Nurdianawati (2007). Why Do Malaysian
Customer Patronize Islamic banks? International Journal of Bank Marketing, vol. 25, no
3, h. 142-60.

33 Kamal Khir, Lokesh Gupta & Bala Shanmugam (2008). Islamic Banking: A Practical
Persective, Selangor: Pearson Longman, h. 125.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

94

Inflasi merupakan antara masalah utama yang dialami oleh pasaran
bebas yang sifatnya lebih global.34 Inflasi merupakan peningkatan tingkat
harga umum yang berterusan dan berpanjangan, sebaliknya kenaikan tingkat
harga yang tidak menyeluruh dan sementara bukan dianggap bukan inflasi.35
Memandangkan negara Malaysia mempunyai perbankan Islam dan juga
perbankan konvensional maka perubahan ekonomi seperti inflasi akan memberi
kesan penggantian kepada kemudahan pinjaman perumahan konvensional
kepada pembiayaan secara Islam.36

Bagi sektor hartanah kediaman, ternyata kenaikan kadar faedah yang
tinggi akibat inflasi telah membuka mata masyarakat tentang keupayaan sektor
perbankan untuk memberi perkhidmatan terbaik walaupun ekonomi Malaysia
menghadapi krisis ekonomi global. Kini masyarakat Malaysia mempunyai
pilihan khususnya bagi pembelian rumah baru iaitu sama ada menggunakan
pembiayaan perumahan secara Islam ataupun pinjaman bank konvensional.
Selain itu masyarakat juga ditawarkan pelbagai produk pembiayaan
perumahan secara Islam dengan menggunakan beberapa instrumen syariah
yang berasaskan kepada kadar asas pembiayaan (BFR).

OBJEKTIF KAJIAN

Kajian ini secara umumnya ingin menganalisis aplikasi semasa pembiayaan
perumahan secara Islam dan juga konvensional yang wujud di Malaysia
bagi melihat perbezaan yang wujud antara kedua-duanya. Ini kerana produk
pembiayaan perumahan Islam merupakan barang  pengganti kepada produk
pinjaman perumahan konvensional. Terdapat pandangan masyarakat yang
menyatakan bahawa perbankan Islam adalah sama dengan perbankan
konvensional. Oleh itu kewujudan perbezaan ini akan dianalisis dan
ditonjolkan untuk melihat sama ada produk-produk ini mampu memberi
manfaat kepada pelanggan atau membebankan pelanggan sekiranya berlaku
perubahan dalam ekonomi sesebuah negara seperti kenaikan kadar inflasi. Ini
kerana inflasi ataupun kemelesetan ekonomi merupakan permasalahan yang
perlu ditangani dalam sesebuah negara untuk memastikan ekonomi sesebuah
negara berada dalam keadaan stabil seterusnya memacu pertumbuhan ekonomi
negara. Sehubungan dengan itu kajian ini diharapkan mampu memberi nilai

34 Chamhuri Siwar & Surtahman Kastin Hasan (2000). Ekonomi Malaysia, h. 264, Selangor:
Longman.

35  Ibid.
36 Hanudin Amin & Rosita Chong Abdullah (2007). Substitution Effects: Do Inflation and

Deflation Effect Islamic Home Financing? Labuan e-Journal of Muamalat and Society,
Vol. 1, h. 44-45.

95

Inflasi dan Kesan Penggantian Produk Pembiayaan Perumahan
Islam Berbanding Konvensional

tambah kepada institusi perbankan Islam dan juga Bank Negara Malaysia
serta Majlis Penasihat Syariah agar lebih kreatif dan inovasi dalam mendepani
arus perubahan iklim ekonomi yang semakin mencabar dan sedikit sebanyak
memberi implikasi besar kepada sektor perbankan Islam sekiranya tidak
ditanganani dengan baik dan jitu.

METODOLOGI KAJIAN

Kajian ini menggunakan pendekatan kualitatif. Jenis penelitian yang digunakan
dalam kajian ini adalah berbentuk kajian perpustakaan iaitu pengumpulan
data atau karya tulisan ilmiah yang bersesuaian dengan objek penelitian atau
pengumpulan data yang bersifat keperpustakaan. Antara pengumpulan data
yang terlibat dalam pencarian maklumat ini adalah jurnal, buku, akhbar,
majalah dan internet. Kaedah penyelidikan ini memerlukan pengumpulan
maklumat yang berkaitan daripada dokumen tertentu dan menyusun data untuk
menganalisis bahan serta memberi kefahaman yang lebih mendalam berkaitan
dengan kesan kenaikan inflasi terhadap pembiayaan perumahan Islam oleh
pelanggan di institusi perbankan Islam di Malaysia.

ANALISIS DAN PERBINCANGAN

Inflasi dan Kesan Penggantian

Menurut Case dan Fair, inflasi merupakan kenaikan keseluruhan harga barang
di mana indeks harga pengguna ataupun Current Price Index (CPI) digunakan
untuk mengukur kadar inflasi bagi sesebuah negara.37 Melalui penggunaan CPI
ini, perubahan harga yang berlaku dari  semasa ke semasa dapat diukur dengan
mudah.38 Selain penggunaan CPI, kadar inflasi juga boleh dikira melalui
pendekatan Pendeflasi Keluaran Negara Kasar (PKNK).39 Peningkatan kadar
inflasi semasa krisis ekonomi menyebabkan Bank Negara Malaysia (BNM)
melalui dasar monetari menaikkan kadar faedah bagi semua institusi bank

37 Karl E. Case & Ray C. Fair (2004). Principles of Macroeconomics, Edisi Ketujuh,

Singapore: Prentice Hall, h. 131.
38 Chanhuri Siwar dan Surtahman Kastin Hasan (2000), op. cit., h.265.
39 Ibid. Dibandingkan dengan CPI, PKNK lebih tepat dalam mengukur inflasi kerana ia

mengambil kira semua harga barang yang dikeluarkan oleh sesebuah negara dimana
formula PKNK ialah KNK Harga pasar Semasa/KNK Harga Pasar Tetap x 100, dan
formula mengira kadar inflasi pula ialah PKNKı -PKNKo/PKNKo x 100 di mana PKNKı
merupakan pendekalsi KNK tahun semasa dan PKNKo merupakan pendeflasi KNK tahun
sebelumnya. Namun di Malaysia pengiraan kadar inflasi masih menggunakan CPI.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

96

agar ekonomi terus berada dalam keadaan stabil40 dan ini telah memberi kesan
kepada pembiayaan perumahan secara Islam.

Sebagai contoh sebelum berlakunya inflasi, kadar asas pembiayaan (BFR)
oleh bank-bank Islam bagi pembiayaan perumahan Islam adalah lima peratus
manakala kadar pinjaman asas (BLR) bagi bank konvensional juga adalah lima
peratus. Namun selepas berlaku inflasi, BNM telah mengumumkan bahawa
berlaku kenaikan OPR yang menyebabkan kadar faedah iaitu BLR akan
dinaikkan daripada lima peratus kepada 10 peratus. Kenaikan kadar ini telah
memberi kesan bukan sahaja kepada perbankan Islam tetapi juga perbankan
konvensional. Berikut merupakan analisis terperinci mengenai kesan kenaikan
kadar inflasi terhadap pembiayaan perumahan secara Islam:

Rajah 1: Permintaan Produk Pembiayaan Perumahan Islam

Sumber: Diubahsuai daripada Hanudin dan Rosita (2007)41

Rajah 1 menunjukkan bahawa sebelum berlaku kenaikan kadar inflasi,
kadar BFR yang dikenakan oleh bank-bank Islam di Malaysia dalam
produk pembiayaan perumahan Islam ialah pada kadar lima peratus sahaja
di mana pada tahap ini kuantiti yang diminta oleh para pelanggan terhadap
pembiayaan ini berjumlah 6 juta unit. Namun selepas berlaku krisis ekonomi
yang menyebabkan kadar inflasi meningkat, akhirnya mempengaruhi kerajaan
memperkenalkan polisi monetari menguncup (contractionary monetary
policy), iaitu dengan mengawal kadar inflasi ini dengan menaikkan kadar
faedah di bank-bank perdagangan termasuk di bank-bank Islam. Diandaikan

40 Hanudin Amin dan Rosita Chong Abdullah (2007), op. cit.
41 Hanudin Amin & Rosita Chong Abdullah (2007). Substitution Effects: Do Inflation and

Deflation Effect Islamic Home Financing? Labuan e-Journal of Muamalat and Society,
Vol. 1, h. 44-45.

97

Inflasi dan Kesan Penggantian Produk Pembiayaan Perumahan
Islam Berbanding Konvensional

ketika krisis inflasi, BNM telah mengumumkan kenaikan kadar faedah yang
akhirnya menyebabkan bank-bank Islam meningkatkan BFR masing-masing
daripada lima peratus kepada 10%. Ini telah menyebabkan permintaan terhadap
produk pembiayaan perumahan Islam ini jatuh daripada 6 juta unit kepada 2
juta unit. Ini kerana kadar pembiayaan perumahan Islam ini dianggap mahal
dan menyebabkan pelanggan mencari produk perumahan lain yang lebih
murah.

Namun disebabkan perjanjian jual beli pembiayaan perumahan Islam
mempunyai kadar siling dalam penentuan kadar keuntungan oleh pihak
bank kepada pelanggan sebanyak lapan peratus, maka kesan penggantian
terhadap kenaikan kadar faedah bagi produk pinjaman perumahan lain telah
menyebabkan produk pembiayaan perumahan Islam ini meningkat semula
daripada 2 juta unit kepada 4 juta unit di mana keluk permintaan berubah
dari D1D1 ke dd. Ini kerana instrumen pinjaman perumahan perbankan
konvensional juga telah bertindakbalas dengan kenaikan kadar faedah oleh
BNM kesan perubahan inflasi ini. Oleh itu pembiayaan perumahan Islam ini
dilihat lebih murah berbanding dengan produk pinjaman perumahan perbankan
konvensional. Ini dapat dilihat dalam rajah 2.

Rajah 2: Permintaan Pinjaman Perumahan Konvensional

Sumber: Diubahsuai daripada Hanudin dan Rosita (2007)42

Gambar rajah 2 di atas menunjukkan kesan kenaikan kadar faedah
terhadap permintaan pinjaman perumahan konvensional yang memberi
implikasi kepada permintaan pembiayaan perumahan secara Islam. Ketika
berlakunya krisis ekonomi yang memberi impak kepada kenaikan inflasi,
maka BNM mengumumkan kenaikan kadar faedah bagi mengawal kadar

42  Hanudin Amin & Rosita Chong Abdullah (2007), ibid.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

98

inflasi ini. Sudah pasti kenaikan kadar faedah ini telah menyebabkan kadar
faedah yang dikenakan oleh pihak bank konvensional kepada pelanggan
bagi produk pinjaman perumahan akan turut bertindakbalas. Ini dapat dilihat
dalam gambar rajah 2 di atas yang menunjukkan bahawa sebelum berlakunya
kenaikan inflasi, kadar faedah yang dikenakan oleh perbankan konvensional
di Malaysia dalam produk pinjaman perumahan ialah pada kadar lima peratus
di mana pada tahap ini kuantiti yang diminta oleh para pelanggan terhadap
pinjaman perumahan ini berjumlah 6 juta unit.

Namun apabila berlaku krisis ekonomi yang menyebabkan kadar inflasi
meningkat, akhirnya BNM telah menaikkan kadar faedah di semua bank-
bank termasuk bank konvensional untuk mengawal inflasi. Di andaikan
pada waktu krisis inflasi ini bank-bank konvensional telah menaikkan BLR
masing-masing daripada lima peratus kepada 10%. Ini telah menyebabkan
permintaan terhadap produk pinjaman perumahan secara konvensional telah
jatuh daripada 6 juta unit kepada 2 juta unit sahaja. Kejatuhan permintaan
ini disebabkan ramai pelanggan beralih kepada pembiayaan perumahan Islam
kerana lebih murah berbanding pinjaman perumahan konvensional. Ini kerana
kadar pinjaman perumahan konvensional tidak mempunyai kadar siling dan
tidak memberi jaminan perancangan kewangan seperti perbankan Islam.

Justeru itu, produk pinjaman perumahan yang berteraskan faedah (riba)
dan bercirikan konvensional ini dianggap lebih mahal. Ini secara tidak langsung
menyebabkan pelanggan mencari produk pembiayaan perumahan Islam lain
yang jauh lebih murah dan terjamin. Oleh itu peralihan pelanggan daripada
pinjaman perumahan konvensional inilah yang dipanggil kesan penggantian
di mana kenaikan kadar faedah oleh BNM telah menyebabkan kadar faedah
menggunakan pinjaman perumahan konvensional turut meningkat tanpa ada
had siling. Ini telah menjadikannya mahal dan memberi kesan kepada kenaikan
permintaan pembiayaan perumahan Islam kerana produk ini dianggap lebih
murah pada ketika ini berbanding instrumen pinjaman perumahan di bank
konvensional. Dalam erti kata lain hubungan antara produk pembiayaan
perumahan Islam dengan produk pinjaman perumahan konvensional ketika
berlaku kenaikan kadar inflasi adalah positif kerana kenaikan kadar BLR
pinjaman perumahan konvensional akan menyebabkan permintaan produk
pembiayaan perumahan Islam meningkat. Ini juga membuktikan bahawa
produk pembiayaan perumahan Islam merupakan barang pengganti yang
hampir kepada produk pinjaman perumahan konvensional.

99

Inflasi dan Kesan Penggantian Produk Pembiayaan Perumahan
Islam Berbanding Konvensional

KESIMPULAN

Hasil kajian merumuskan bahawa memang wujud perbezaan implikasi
perubahan kadar inflasi terhadap produk pembiayaan perumahan Islam
dengan pinjaman perumahan konvensional perbankan konvensional. Produk
pembiayaan perumahan Islam lebih terjamin dalam jangka masa yang panjang.
Maka tidak hairanlah pelanggan produk perbankan Islam bukan sahaja terdiri
daripada pelanggan Muslim tetapi juga bukan Muslim. Kenaikan kadar inflasi
akan menyebabkan kadar faedah di bank-bank konvensional meningkat dan
ini akan menyebabkan bayaran bulanan oleh pembeli kepada pihak bank
juga meningkat. Peningkatan yang tidak ada had maksimum menyebabkan
perancangan kewangan seseorang pembeli akan sentiasa berubah. Ini
memberikan kesan buruk kepada pembeli rumah yang menggunakan produk
perbankan konvensional. Selain itu ini juga akan mempengaruhi permintaan
produk pinjaman perumahan konvensional yang dilihat lebih mahal dan tinggi
daripada perbankan Islam.

Bagi pembeli yang menggunakan produk pembiayaan perumahan Islam,
sudah pasti kenaikan kadar inflasi dapat diuruskan dengan baik kerana jaminan
yang diberikan oleh pihak bank kepada pembeli rumah bahawa lebihan kadar
keuntungan tidak akan dikenakan melebihi kadar siling yang dipersetujui dalam
perjanjian. Oleh itu para pembeli yang menggunakan produk pembiayaan
perumahan Islam dapat mengatur perancangan kewangan dengan sebaiknya
disebabkan wujudnya kadar siling bagi keuntungan oleh pihak bank. Dengan
wujudnya kadar keuntungan siling ini juga akan menyebabkan lebih ramai
pembeli akan menggunakan produk pembiayaan perumahan Islam yang
dilihat lebih murah berbanding perbankan konvensional. Jelas ini memberikan
petunjuk bahawa perbankan Islam lebih bersifat sharing of risk berbanding
perbankan konvensional yang bersifat transfer of risk.

RUJUKAN

A.L. M. Abdul Gafoor (2005). Interest, Usury, Riba and The Operational
Costs of A Bank, Kuala Lumpur: A.S. Noordeen, h. 18.

Ab. Mumin Ab. Ghani (1999). Sistem Kewangan Islam dan Pelaksanaannya
di Malaysia, Kuala Lumpur: JAKIM, h. 337.

Ahmad Hidayat Buang. (2000). Studies In The Islamic Law of Contract: The
Prohibition of Gharar, Kuala Lumpur: International Law Book Services.

Angelo M. Venardos (2004). Islamic Banking and Finance in South-East Asia:
Its Development and Future, Singapore: World Scientific, h. 47.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

100

Asyraf Wajdi Dusuki & Irwani Abdullah Nurdianawati. (2007). Why Do
Malaysian Customer Patronize Islamic banks? International Journal of
Bank Marketing, vol. 25, no 3, h. 142-60.

BNM. (1999). Bank Negara Malaysia dan Sistem Kewangan Di Malaysia;
Perubahan Sedekad 1989-1999. Kuala Lumpur.

Chamhuri Siwar & Surtahman Kastin Hasan (2000). Ekonomi Malaysia, h.
264, Selangor: Longman.

Fauziah Md Taib, T.Ramayah & Abdul Razak Dusuki (2008). Factor Influencing
Intention to Use Diminishing partnership Home Financing, International
Journal of Islamic and Middle Eastern Finance and Management. vo.1,
no.3, h.235-248.

Hanira Hanafi and Nor Hasniah Kasim (2006). The Viability of Istisna’
Compared To Bai Bithaman Ajil (BBA). Jurnal Syariah, vol. 14, no.1, h.
35-52.

Hanudin Amin & Rosita Chong Abdullah (2007). Substitution Effects: Do
Inflation and Deflation Effect Islamic Home Financing? Labuan e-Journal
of Muamalat and Society, Vol. 1, h. 44-45.

Hanudin Amin, Mohamad Rizal Hamid, Suddin Lada & Ricardo Baba (2009).
Cluster Analysis for Bank Customers’s Selection of Islamic Mortgage in
Eastern Malaysia, International Journal of Islamic and Middle Eastern
and Management, vol. 2, no.3, h. 213-234.

Helmi Haris (2007). Pembiayaan Kepemilikan Rumah: Sebuah Inovasi
Pembiayaan Perbankan Syariah, Jurnal Ekonomi Islam, vol. 1, no. 1, h.
113-126.

Iqbal, Z & Abbas Mirakhor (2007). An Introduction to Islamic Finance:
Theory and Practice, John Wiley & Sons, Singapore.

Kamal Khir, Lokesh Gupta & Bala Shanmugam (2008). Islamic Banking: A
Practical Persective, Selangor: Pearson Longman, h. 125.

Karl E. Case & Ray C. Fair (2004). Principles of Macroeconomics, Edisi
Ketujuh, Singapore: Prentice Hall, h. 131.

Mohd Faisol Ibrahim (2016). Implikasi Rumah Terbengkalai Terhadap
Pengguna Yang Menggunakan Pembiayaan Perumahan Islam Musyarakah
Mutanaqisah. Jurnal Pengguna Malaysia. Jld 26, h. 112-123.

Mohd Faisol Ibrahim & Rosila Kamarudin (2014). The Islamic Home
Financing in Malaysia Istisna’ Base on Debt: Qualitative Approach.
Labuan e-Journal of Muamalat and Society, vol. 8, 27–38.

101

Inflasi dan Kesan Penggantian Produk Pembiayaan Perumahan
Islam Berbanding Konvensional

Mohd Nasir Mohd Yatim & Amirul Hafiz Mohd Nasir (2007). The Principle
and Practice of Islamic Banking and Finance, Secong Edition, Prentice
Hall, h. 5.

Saiful Azhar Rosly (1999). Al-Bay’ Bithaman Ajil Financing: Impact on
Islamic Banking Performance, Thunderbird International Business
Review, vol. 4194/5), h. 461-480.

102

SAHAM KEUTAMAAN: SUATU DILEMA  ANTARA
HUTANG ATAU EKUITI

(Preference Shares: A dilemma between debt and equity)

Azman Mohd Noor1*

Muhammad Najib bin Abdurrahim**

Abstrak
Permintaan terhadap produk pasaran modal Islam telah menjadikan
sektor kewangan Islam lebih berinovasi dan berkembang dengan pesat
seiring dengan keperluannya. Inovasi ini telah menyaksikan pelbagai
bentuk instrumen kewangan konvensional seperti bon dan saham telah
melalui proses “islamisasi” melalui penerbitan instrumen Islam seperti
sukuk dan sarinan saham patuh syariah. Di antara instrumen kewangan
yang diterbitkan bagi menarik minat pelabur adalah saham keutamaan.
Kertas kerja ini akan membincangkan mengenai pandangan ulama
mengenai penerbitan saham keutamaan dan alternatif kepada saham
keutamaan konvensional melalui aplikasi tanazul dan hibah.

Kata kunci: Saham keutamaan, tanazul dan hibah.

Abstract
A demand to the Islamic capital market products has led Islamic
finance sector to innovate shariah compliant instruments to fulfill
the demand. Through this innovation, we can see many conventional
instruments such as bonds and shares had been converted to Islamic
instrument e.g. sukuk and Shariah compliance screening or stocks.
Among these instruments is preference shares. This paper will discuss
on the acceptance of the preference shares from Shariah perspective
and its alternatives through the application of tanazul and hibah.

Keywords: Preference shares, tanazul and hibah.

1* Profesor Madya Dr Azman Mohd Noor merupakan pensyarah di Institut Antarabangsa
Perbankan dan Kewangan Islam (IIiBF), Universiti Islam Antarabangsa Malaysia (UIAM).
Beliau juga merupakan bekas ketua Jabatan Fiqh dan Usul Fiqh, di universiti yang sama.
Beliau boleh dihubungi melalui emel: azzmann@hotmail.com atau laman sesawang:
drazman.net.

**  Muhammad Najib bin Abdurrahim merupakan eksekutif pembangunan produk di RHB
Islamic Bank. Beliau juga merupakan calon sarjana Fiqh dan Usul Fiqh di UIAM Gombak.
Beliau boleh dihubungi melalui emel: muhd.najib.1989@gmail.com.

Saham Keutamaan: Suatu Dilema antara Hutang atau Ekuiti

103

PENGENALAN SAHAM KEUTAMAAN (PREFERENCE SHARES)

Saham daripada sudut bahasa bermaksud bahagian2. Di dalam sebuah hadis,
Nabi Muhammad SAW bersabda

َم ُيْضَرُب َلُه َسْهٌم ِمَن  َعِن اْبِن ِسيِريَن، َقاَل: »َكاَن َرُسوُل اهلِلِ َصلَّى اهلل َعَلْيِه َوَسلَّ
اْلَغَناِئِم َشِهَد َأْو َغاَب«

Maksudnya:
“Daripada Ibnu Sirin, beliau bekata: Sesungguhnya Rasulullah SAW
diberikan saham (bahagian) daripada harta ghanimah (rampasan perang),
sama ada baginda hadir atau tidak hadir (dalam peperangan).” 3

Manakala daripada sudut istilah pula, menurut sebahagian pengkaji semasa
seperti Dr. Fahad Saleh, saham boleh dibahagikan kepada dua definisi4, iaitu:
1. Bahagian pemilikan peserta (pemegang saham) di dalam syarikat; dan
2. Dokumen yang mewakili nilai modal sesebuah syarikat pengeluar saham

atau salah satu syarikat kewangan.

Adapun saham keutamaan, ada beberapa cadangan definisi. Menurut Dr.
Ismail Ibrahim, saham keutamaan adalah saham yang mendapat keutamaan
daripada sudut pembayaran dividen sebelum pembayaran dividen dikeluarkan
kepada pemegang saham biasa (ordinary shares)5. Definisi yang diberikan oleh
Ismail menyentuh mengenai sifat saham keutamaan berbanding saham biasa
secara umum iaitu daripada aspek penerimaan dividen lebih awal berbanding
saham biasa.

Menurut Dr. Muhammad Uthman Syabir pula, saham keutamaan adalah6:

لجذب  العادية  األسهم  في  التوجد  خاصة  حقوقا  صاحبها  تعطي  التي  وهي
الجمهور لالكتتابها

2 Muhammad bin Mukarram. 1993. Lisanul ‘Arab. Jil.12. Beirut: Dar al-Sadr, ms.308.
3 Said bin Mansur al-Jauzajani. 1982. Sunan Sa’id bin Mansur. Ed. Habibul Rahman al-

‘Azami. Jil.2. India: Dar  al-Salafiyyah. Bab Apa Yang Datang Pada Bahagian Nabi SAW.
Nom.2679.

4 Fahad Salih Muhammad al-‘Aridh. 2010. Ahkam Tamwil al-Istismar fi al-Ashum. Riyadh:
Dar Kunuz Isybiliyya. ms.44.

5 Ismail Ibrahim. 1994. Saham Dan Pasaran Saham. Cet.3. Ed.2. Kuala Lumpur: Dewan
Bahasa Dan Pustaka. ms.64.

6 Muhammad Uthman Syabir. 2007. Al-Mu’amalat al-Maliyyah al-Mu’asirah fi al-Fiqh al-
Islami. Cet.6. Beirut: Dar al-Nafais, ms.201.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

104

Maksudnya:
“Saham yang memberi pemegangnya hak yang khusus yang tidak ada pada
pemegang saham biasa (diterbitkan) untuk menarik pelabur”.

Definisi Dr. Muhammad Uthman pula lebih komprehensif berbanding
Ismail, namun ia tidak menyatakan keistimewaan yang diberikan kepada
pemegang saham keutamaan secara khusus.

Dr. Husyar Ma‘ruf pula memberikan definisi yang sedikit berbeza7:

المستثمرين  تحفيز  محاولتها  عند  الشركات  إليها  تلجأ  التي  األسهم  وهي
لالكتتاب بالمساهمة في توسيع رأسمالها وتمويل مشروعاتها الجديدة أوفي

مواجهة بعض صعوباتها المالية.
Maksudnya:
“Saham keutamaan adalah saham yang diterbitkan oleh syarikat
dalam percubaan untuk menarik pelabur membeli saham tersebut bagi
menambahkan modal dan mendapatkan dana bagi membiayai projek-projek
baru atau ketika berhadapan dengan masalah kewangan”.

Dalam definisi ini, Husyar menyentuh dengan lebih lanjut mengenai tujuan
penerbitan saham keutamaan tanpa menyentuh mengenai kelebihan yang ada
padanya.

Dr. Fahad Salih pula membawa definisi yang lebih komprehensif8:

وهي األسهم التي تخول أصحابها حقا لحصول على أولوية فيقبض ربح معين،
أو أولوية في استرداد ما دفع من رأس المال عند التصفية، أو أولوية في األمرين

معا، أو أية مزية أخرى التتوفر ألصحاب األسهم العادية.
Maksudnya:
“Saham keutamaan adalah saham yang memberi pemiliknya hak untuk
menerima dividen lebih awal berbanding saham biasa, atau mendapat
kembali modal ketika penggulungan syarikat, atau kedua-duanya, ataupun
keistimewaan lain yang tidak dimiliki oleh pemegang saham biasa”.

Menurut seksyen 4, Akta Syarikat 1965, saham keutamaan bermaksud:
“Satu saham dengan apa-apa pun namanya dipanggil, yang tidak

7 Husyar Ma’ruf. 2009. Al-Istismarat wa al-Aswaq al-Maliyah. Dar al-Safa: Amman,
ms.100.

8 Fahad Salih Muhammad al-‘Aridh. 2010. Ibid. ms.56.

Saham Keutamaan: Suatu Dilema antara Hutang atau Ekuiti

105

memberikan hak kepada pemegangnya hak untuk mengundi di dalam
mesyuarat agung atau kepada apa-apa hak untuk memiliki melebihi amaun
yang ditetapkan dalam apa-apa pembahagian sama ada secara dividen atau
ke atas penebusan, dalam sesuatu penggulungan atau selainnya.”

Berdasarkan definisi-definisi di atas dan amalan industri, kebiasaannya
pemegang saham keutamaan mendapat beberapa keistimewaan berbanding
pemegang saham biasa di antaranya seperti berikut:
1. Pemegang saham keutamaan akan menerima dividen mereka lebih awal

berbanding pemegang saham biasa.
2. Sekiranya syarikat dibubarkan, pemegang saham keutamaan akan mendapat

keutamaan daripada sudut pengagihan aset. Ini bermaksud, risiko yang
ditanggung oleh pemegang saham keutamaan lebih rendah berbanding
pemegang saham biasa kerana mereka mempunyai hak keutamaan dan
didahulukan ke atas aset syarikat yang dibubarkan lebih awal berbanding
pemegang saham biasa, sedangkan pemegang saham biasa hanya berhak
ke atas aset yang berbaki daripada keseluruhan aset setelah dibayar modal
pemegang saham keutamaan.

3. Pemegang saham keutamaan juga berhak untuk menerima kadar dividen
yang tetap dan tidak bergantung kepada jumlah keuntungan yang
diperoleh daripada syarikat. Dividen yang diterima adalah tetap, terjamin
dan kumulatif.

Namun begitu, pemegang saham keutamaan tidak memiliki keistimewaan
secara mutlak. Pemegang saham keutamaan tidak diberikan hak untuk
mengundi bagi menentukan hala tuju, dasar, polisi dan pentadbiran syarikat,
berbeza dengan pemegang saham biasa yang diberikan hak untuk melakukan
sedemikian. Hak mengundi dan menghadiri mesyuarat agong tahunan syarikat
adalah kelebihan yang diberikan kepada pemegang saham biasa berbanding
saham keutamaan.

Selain itu, saham keutamaan juga mempunyai beberapa jenis yang
tersendiri, setiap jenis ini mempunyai kelebihan yang tersendiri, antaranya9:

1. Boleh Ditebus (Callable)
Saham ini memberikan kelebihan kepada syarikat yang mengeluarkan saham
untuk membeli kembali saham yang diterbitkan pada harga yang tetap pada

9 What are the types of preference share? http://www.accountingtools.com/questions-and-
answers/what-are-the-types-of-preference-shares.html, diakses pada 2/11/2016

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

106

masa akan datang. Saham jenis ini memberikan kelebihan kepada syarikat
pengeluar saham kerana mereka boleh membeli semula saham yang diterbitkan
dengan nilai yang lebih rendah berbanding harga pasaran mengikut nilai yang
telah ditetapkan.

2. Boleh Ubah (Convertible)
Pemegang saham ini mempunyai pilihan, bukan kewajipan untuk menukar
sahamnya kepada saham biasa pada jumlah yang sama. Saham jenis ini
menguntungkan pemegangnya apabila nilai saham biasa naik melebihi saham
keutamaan.

3. Kumulatif (Cumulative)
Sekiranya syarikat gagal membayar dividen kepada pemegang saham
keutamaan pada tahun tersebut, maka akan dianggap sebagai berhutang
dengan pemegang saham. Syarikat juga tidak boleh membayar dividen kepada
pemegang saham biasa sehingga dividen yang sepatutnya diterima oleh
pemegang saham keutamaan dilangsaikan.

4. Bukan Kumulatif (Non-cumulative)
Berbeza dengan saham keutamaan jenis cumulative, sekiranya syarikat
gagal untuk membayar dividen kepada pemegang saham keutamaan pada
tahun tersebut, syarikat tidak dianggap berhutang dengan pemegang saham
keutamaan.

5. Perkongsian (Participation)
Sekiranya terdapat klausa perkongsian (participation) dalam perjanjian
saham, syarikat perlu membayar dividen tambahan kepada pemegang saham
keutamaan.

Daripada definisi dan ciri-ciri di atas, boleh dicadangkan bahawa pemegang
saham keutamaan bukanlah pemilik sesebuah syarikat atau ekuitinya, tetapi
memiliki kepentingan ke atas syarikat tersebut.

HUKUM MENERBITKAN SAHAM KEUTAMAAN

Beberapa ulama dan badan fatwa telah mengharamkan penerbitan saham
keutamaan seperti berikut:

Saham Keutamaan: Suatu Dilema antara Hutang atau Ekuiti

107

1. The Accounting Auditing Organization for Islamic Financial Institution
(AAOIFI)
Penerbitan saham keutamaan yang mempunyai keistimewaan daripada sudut
kewangan yang memberi kelebihan kepada pemegangnya apabila berlaku
pencairan aset atau pengagihan keuntungan adalah dilarang10.

Selain itu, piawai nombor 4/1/2/14 pula dengan lebih jelas menyentuh
mengenai pengharaman saham keutamaan11:

“It is not permitted to issue preference shares, i.e. shares that have
special financial characteristics that give them a priority at the date
of liquidation of the company or at the date of distribution of profit.
However, in addition to being entitled rights attached to common
shares, certain procedural and administrative privileges, such as right
of vote.”

2. Majma’ al-Fiqh al-Islami12

Majma’ al-Fiqh al-Islami pada persidangannya pada tahun 1992 telah
mengeluarkan resolusi mengenai saham keutamaan seperti berikut:

ال يجوز إصدار أسهم ممتازة، لها خصائص مالية تؤدي إلى ضمان رأس المال أو
ضمان قدر من الربح أو تقديمها عند التصفية، أو عند توزيع األرباح. ويجوز

إعطاء بعض األسهم خصائص تتعلق باألمور اإلجرائية أو اإلدارية.
Maksudnya:
“Penerbitan saham keutamaan adalah dilarang kerana sifatnya yang
menjamin modal atau jaminan terhadap kadar keuntungan tertentu atau hak
didahulukan ketika penggulungan atau ketika pembahagian keuntungan.
(Walau bagaimanapun) dibolehkan pemberian keistimewaan kepada
sesetengah saham daripada aspek prosedur dan pentadbiran”.

Fatwa web Islam QA13

 ، آلخر  نقوده  يدفع  أن  للشخص  يبيح  عقد  اإلسالمية  الشريعة  في  يوجد  ال
بما  الناس  سماه  وإن   - هذا  فإن   ، مضمون  ربح  وعليها  مدة  بعد  بها  ليأتيه
أسموه - حرام باتفاق أهل العلم ، وهو إما صورة من صور الربا، أوصورة من

10 AAOIFI. Piawai Syariah Nom. 21 (2/6)
11 AAOIFI. Piawai Syariah Nom. 21 (4/1/2/14)
12 Majma’ Fiqh Islami: 63 (1/7) 1992.http://www.iifa-aifi.org/1845.html.
13 Fatwa nom.182258.https://islamqa.info/ar/182258, diakses pada 2/11/2016.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

108

 صور المشاركات الفاسدة المحرمة .فالسهم يمثل حصة شائعة في الشركة،
ومالك السهم يشارك الشركة في الربح والخسارة؛ ألنه شريك ومالك لجزء

من الشركة .
Maksudnya:
“Tidak ada di dalam Syariah sebarang kontrak membolehkan seseorang
mengeluarkan modal, kemudian mendapat keuntungan yang dijamin selepas
masa tertentu, bahkan ia sebenarnya haram mengikut kesepakatan ahli ilmu
kerana ia merupakan satu bentuk riba ataupun musyarakah yang fasid.
Saham pada hakikatnya mewakili nilai aset yang tidak terbahagi di dalam
syarikat, manakala pemegang saham berkongsi keuntungan dan kerugian,
kerana mereka merupakan rakan kongsi dan pemilik sebahagian daripada
syarikat.”

Walau bagaimanapun, terdapat pendapat yang membenarkan penerbitan
saham keutamaan dengan syarat ia tidak melibatkan kelebihan daripada
sudut kewangan seperti pemberian dividen ataupun pencairan aset kepada
pemegangnya, namun hanya memberi kelebihan terhadap beberapa perkara
yang bersifat pentadbiran seperti kelebihan suara di dalam mesyuarat agung
tahunan berbanding pemegang saham biasa. Persoalan ini telah dikemukakan
dalam laman Islamweb sepertimana berikut14:

فمن أنواع األسهم الممتازة أسهم ذات أولوية في الحقوق غير المالية يكون
ألصحابها عدد من األصوات في الجمعيات العمومية زيادة على تلك التي تقرر

لألسهم العادية، وهذا النوع من األسهم فيه قوالن للمعاصرين:
في  تفاوت  فيها  األسهم  هذه  ألن  تداولها،  وال  إصدارها  يجوز  ال  أنه  األول:

الحقوق ال مبرر له واألصل تساوي الشركاء في الحقوق.
في  ليس  األسهم  هذه  في  االمتياز  ألن  وتداولها،  إصدارها  يجوز  أنه  الثاني:
يكون  أن  يشترط  ولكن  اإلدارية،  الجوانب  إلى  يعود  وإنما  المالية،  الحقوق

هذا االمتياز منصوصًا عليه في قانون االكتتاب وبعيدًا عن االستغالل.
Maksudnya:
“Antara jenis saham keutamaan adalah saham yang memberikan
pemegangnya keistimewaan yang bukan bersifat kewangan, akan tetapi
memberikan keistimewaan kepada pemegangnya daripada sudut suara
berbanding pemegang saham biasa pada mesyuarat agung tahunan. Terdapat

14 Fatwa no.128940. http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=
FatwaId&Id=128940&RecID=0&srchwords=%C7%E1%C3%D3%E5%E3%20
%C7%E1%E3%E3%CA%C7%D2%C9&R1=1&R2=0, diakses pada 1/11/2016.

Saham Keutamaan: Suatu Dilema antara Hutang atau Ekuiti

109

dua pandangan ulama kontemporari mengenai penerbitan saham keutamaan
jenis ini:
1. Penerbitan saham keutamaan adalah tidak dibenarkan kerana pada
saham ini terdapat perbezaan yang tidak munasabah daripada sudut
keistimewaanya berbanding saham biasa, sedangkan kaedah yang sebenar
adalah perkongsian hak antara pemegang saham.
2. Dibenarkan untuk menerbitkan saham keutamaan kerana keistimewaan
yang diterima oleh pemegang saham keutamaan bukanlah pada hak
kewangan, tetapi hanya berbentuk pentadbiran. Walau bagaimanapun,
disyaratkan bahawa keistimewaan ini hendaklah termaktub dalam perjanjian
penerbitan saham dan tidak disalahgunakan.”

Pandangan ini selari dengan pandangan Majma’ al-Fiqh al-Islami
mengenai penerbitan saham keutamaan yang tidak melibatkan kelebihan
kepada pemegangnya daripada sudut kewangan15:

ويجوز إعطاء بعض األسهم خصائص تتعلق باألمور اإلجرائية أو اإلدارية.
Maksudnya:
“(Walau bagaimanapun) dibenarkan untuk menerbitkan saham yang
memberikan kelebihan kepada pemegangnya dari sudut prosedur dan
pentadbiran.”

Pandangan yang sama juga diutarakan oleh Dr. Mubarak Sulaiman di
dalam kitabnya, Ahkam al-Ta’amul fi al-Aswaq al-Maliyah al-Mu’asirah16:

15 Majma’ Fiqh Islami, 1992, 63 (1/7).
16 Mubarak bin Sulaiman. 2005. Ahkam al-Ta’amul fi al-Aswaq al-Maliyah al-Mu’asirah.

Jil.1. Riyadh: Dar Kunuz Isybiliyya. ms.153.
اختلف في حكم إصدار األسهم الممتازة ذات الصوت المتعدد على قولين:

االمتياز  هذا  يكون  أن  لذلك  اشترط  ولكنه  داغي،  القرة  الدين  محيي  علي  الدكتور  ذهب  وإليه  الجواز،  األول:  القول
منصوصا عليه في قانون االكتتاب، وبعيدا عن االستغالل.

ولعل هذا النوع من األسهم هو المراد بما جاء في قرار مجمع الفقه اإلسالمي السابق، حين نص على جواز إعطاء بعض
األسهم خصائص تتعلق باألمور اإلجرائية، أو اإلدارية.

وحجة أصحاب هذا القول أن هذا االمتياز ال يعود إلى الجوانب المالية، وإنما يعود إلى الجوانب اإلدارية واإلشراف على
العمل، الذي يتحكم فيه االتفاق، وليس فيه أي مخالفة لنصوص الشرع، وال لمقتضى عقد الشركة.

القول الثاني: عدم الجواز، وإليه ذهب جملة من الباحثين، منهم عبد العزيز الخياط، والدكتور صالح بن زابن المرزوقي،
والدكتور محمد رواس قلعه جي، والدكتور محمد عبد الغفار الشريف، والدكتور عطية فياض، والدكتور محمد صبري

هارون، والدكتور أحمد محيي الدين أحمد.
التساوي في األصوات بحسب  الحقوق  الحقوق، ومن هذه  الشركاء في  الواجب تساوي  أن  القول  وحجة أصحاب هذا
األسهم، كما أن منح صاحب هذا السهم أكثر من صوت مع أنه يتساوي مع غيره في قيمة السهم يؤدي إلى وقوع الضرر،

حيث تتحكم أقلية في قرارات الشركة.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

110

Ulama berbeza pandangan terhadap penerbitan saham keutamaan yang
memberikan kelebihan kepada pemegangnya daripada sudut suara (dalam
mesyuarat agung) kepada dua pendapat:

Pertama: Diharuskan. Ini merupakan pandangan Dr. Ali Muhyiddin al-
Quradaghi. Namun beliau mensyaratkan bahawa keistimewaan ini perlu
dinyatakan pada dokumen perjanjian dan tiada sebarang manfaat kewangan.

Selain itu, saham keutamaan sebegini juga menepati maksud saham
keutamaan yang diharuskan oleh Majma’ al-Fiqh al-Islami yang membenarkan
penerbitan saham keutamaan yang memberi keistimewaan daripada sudut
pentadbiran.

Alasan yang digunakan adalah saham keutamaan jenis ini tidak memberikan
apa-apa kelebihan kepada pemegangnya daripada sudut kewangan, tetapi
hanya memberikan keistimewaan daripada sudut pentadbiran dan menentukan
hala tuju syarikat yang memerlukan kepada persetujuan. Perkara ini tidak
bercanggah dengan nas-nas syarak, tidak bersalahan dengan matlamat kontrak
perkongsian (syirkah).

Kedua: Tidak harus. Pendapat ini merupakan pendapat Dr. Abdul Aziz al-
Khayyat, Dr. Saleh bin Zabir al-Marzuki, Dr. Muhammad Rawas Qal‘aji, Dr.
Muhammad Abdul Ghaffar al-Syarif, Dr. ‘Atiyyah Fayyadh dan Dr Ahmad
Mahyuddin Ahmad.

Mereka berpendapat bahawa wajibnya persamaan hak dalam kalangan
pemegang saham, dan antara hak ini adalah hak bersuara mengikut pegangan
saham. Pemegang saham keutamaan mempunyai keistimewaan melebihi
pemegang saham biasa.

ANALISIS HUKUM

Berdasarkan kepada perbahasan di atas, dapat disimpulkan bahawa terdapat
tiga faktor yang dikenal pasti sebagai alasan untuk menolak keharusan saham
keutamaan:
1. Bertentangan Dengan Konsep Asas (Muqtada ‘Aqad) Kontrak

Musyarakah.
Dalam kontrak musyarakah, peserta bersetuju untuk bersama menanggung
risiko kerugian dan berkongsi keuntungan yang telah dipersetujui melalui
perjanjian ketika menandatangani kontrak. Dalam mengulas perkara ini,
Ensiklopedia Fiqh menegaskan:

كان سائغا في شركة العنان أن يتساوى الماالن ويتفاضل الشريكان في الربح،

Saham Keutamaan: Suatu Dilema antara Hutang atau Ekuiti

111

وأن يتفاضل الماالن ويتساوى الربحان - على نحو ما وضعنا ال بإطالق، وال
المالين.  العمل: وإال فالشرط باطل، والربح بحسب  حين ال يتعرض لشرط
أما الخسارة فهي أبدا بقدر المالين ألنها جزء ذاهب من المال، فيتقدر بقدره.
Maksudnya:
“Boleh berlaku di dalam syirkah al-‘inan peserta menyumbangkan modal
pada nilai yang sama tetapi mendapat keuntungan yang berbeza (daripada
peserta lain), atau menyumbang modal lebih (daripada peserta lain) tetapi
mendapat pulangan keunutungan yang sama    (sebagaimana yang disebut di
dalam kajian kami) bukan secara mutlak dan tidak pula bertentangan dengan
syarat pelaksanaan kerja. Sekiranya ia bertentangan, maka syarat perjanjian
tersebut terbatal dan keuntungan hendaklah diberikan mengikut kadar
sumbangan modal. Daripada sudut kerugian pula, ia mestilah mengikut
kadar modal yang disumbangkan kerana ia adalah sebahagian daripada
apa yang pergi (hilang) daripada harta (modal), maka ia hendaklah dikira
mengikut kadarnya (modal).”17

Piawai Syariah AAOIFI mengenai musyarakah pula menyebut18:
“Sharikat al-inan is a partnership between two or more parties whereby each
partner contributes a specific amount of money in a manner that gives each
one a right to deal in the assets of the partnership, on condition that the profit
is distributed according to the partnership agreement and that the losses are
borne in accordance with the contribution of each partner to the capital.”

Bagi pemegang saham keutamaan, mereka bukan sahaja berhak menerima
dividen walaupun syarikat menanggung kerugian, bahkan mereka berhak
untuk mendapat dividen melebihi kadar yang dipersetujui berbanding
pemegang-pemegang saham biasa yang lain disebabkan keistimewaan yang
diterima dan dipersetujui dari awal. Di dalam kes kerugian syarikat, pemegang
saham keutamaan tidak menanggung kerugian. Kadar nisbah keuntungan
yang berbeza munkin dapat dipertimbangkan keharusannya, tetapi apabila
kerugian tidak ditanggong langsung, ia menimbulkan persoalan keharusannya.
Kelebihan ini secara jelas bertentangan dengan konsep perkongsian risiko
dalam prinsip asas kontrak musyarakah seperti yang telah dijelaskan di atas.

17 Kementerian Waqaf dan Hal Ehwal Islam Kuwait.t.t. al-Mausu’ah al-Fiqhiyyah al-
Kuwaitiyah. Jil.26. Mesir: Dar al-Sofwah. ms.62.

18  AAOIFI, Piawai Syariah Nom.21 (3/1).

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

112

Selain itu, kaedah fiqh juga menyebut  yang bermaksud
kelayakan untuk mendapatkan keuntungan adalah disyaratkan dengan
penanggungan kerugian. Ia berkait rapat dengan pemilikan, di mana pemilik
akan menannggung kerugian harta yang dimilikinya begitu juga keunutungan
yang dihasilkan daripadanya.  Dalam konsep saham keutamaan, kelebihan
mendapat pulangan tetap atau didahulukan ke atas pemegang saham biasa
diberikan kepada pemegang saham keutamaan tanpa mengira prestasi semasa
sesebuah syarikat yang mengeluarkan saham tersebut. Pemegang saham
keutamaan tetap menerima pulangan menurut perjanjian yang telah termaktub
walaupun syarikat mengalami kerugian pada tahun tersebut.

2. Jaminan Terhadap Keuntungan dan Syubhah Riba.
Bagi pemegang saham keutamaan, mereka mendapat keistimewaan daripada
sudut jaminan dividen tanpa mengira sama ada syarikat perkongsian tersebut
untung atau rugi, sedangkan menurut perspektif syarak, jaminan keuntungan
di dalam pelaburan khasnya yang menggunakan akad al-syirkah seperti ini
adalah dilarang sama sekali. Piawai syariah AAOIFI menyebut19:

“All partners in a Sharika contract maintain the assets of the Sharika on
a trust basis. Therefore, no one is liable except in cases of misconduct,
negligence or breach of contract. It is not permitted to stipulate that a partner
in Sharika contract guarantees the capital of another partner.”

Kontrak musyarakah pada hakikatnya merupakan kontrak yang melibatkan
amanh (trust) di antara peserta ketika mengeluarkan modal dan menguruskan
perniagaan. Justeru itu, ia tidak dibenarkan untuk sebarang jaminan terhadap
modal atau keuntungan daripada peserta yang lain. Piawai syariah berkaitan
menyatakan20:

“It is not permissible to stipulate in trust (fiduciary) contracts, e.g. agency
contracts or contracts of deposits, that a personal guarantee or pledge of
security be produced, because such a stipulation is against the nature of trust
(fiduciary) contracts, unless such a stipulation is intended to cover cses of
misconduct, negligence or breach of contract. The prohibition against seeking
a guarantee in trust contracts is more stringent in musharaka and mudaraba
contracts, since it is not permitted to require from a manager in the mudaraba
or musharaka contract or an investment agent or one of the partners in
these contracts to guarantee the capital, or to promise a guaranteed profit.

19 AAOIFI. Piawai Syariah Nom. 21 (3/1/4/1)
20 AAOIFI. Piawai Syariah Nom. 5 (2/2/1)

Saham Keutamaan: Suatu Dilema antara Hutang atau Ekuiti

113

Moreover, it is not permissible for thes contracts to be marketed or operated
as a guaranteed investment.”

Di dalam Majallah al-Ahkam al-‘Adliyyah pula menyebut:
األمانة غير مضمونة. يعني على تقدير هالكها أو ضياعها بدون صنع األمين

وتقصيره فال يلزم الضمان.
Maksudnya:
“(Kontrak) amanah tidak boleh dijamin, sekiranya ia musnah atau hilang
bukan disebabkan oleh perbuatan pemegang amanah dan bukan disebabkan
kecuaian daripadanya, maka tidak diwajibkan jaminan (ke atas kehilangan
atau kerosakan) padanya.”21

Penulis berpandangan bahawa isu utama bagi saham keutamaan ialah
jaminan keuntungan yang tetap. Jaminan keuntungan tetap ini ada kesamaan
dengan pinjaman berfaedah (riba). Ia adalah tarikan kepada pelabur, pada
masa yang sama ia melibatkan riba atau syubhah riba.

3. Layanan Tidak Adil Terhadap Pemegang Saham
Seperti yang telah dijelaskan sebelum ini, pemegang saham keutamaan
mendapat beberapa kelebihan berbanding pemegang saham biasa terutama
dari sudut penerimaan dividen dan kecairan aset syarikat.

Seseorang pemegang saham keutamaan tidak dibezakan melalui nilai
modal yang dilaburkan kepada sesebuah syarikat, tetapi ia dibezakan dengan
pemegang saham hanya melalui hak-hak yang tertakluk kepada jenis saham
yang ia miliki walaupun pada satu sudut yang lain, pemegang saham biasa
mungkin melaburkan modal yang lebih berbanding pemegang saham
keutamaan tersebut.

Perkara tersebut jelas menunjukkan ketidakadilan dalam saham keutamaan.
Allah SWT telah memerintahkan setiap manusia untuk berlaku adil sesama
manusia. Firman Allah SWT:

ِإنَّ اهلل َيْأُمُر ِباْلَعْدِل َواإْلِْحَساِن

21 Majallah al-Ahkam al-‘Adliyyah (Perkara 768). Nur Muhammad Karkhaneh Tiajarat
Kutub, Karachi.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

114

Maksudnya:
“Sesungguhnya Allah SWT menyuruh kamu untuk berlaku adil dan bersikap
ihsan (baik)”22

Sabda Rasulullah SAW dalam sebuah hadis qudsi:

يا عبادي إني حرمت الظلم على نفسي، وجعلته بينكم محرما، فال تظالموا
Maksudnya:
“Wahai hambaku! sesungguhnya aku mengharamkan perbuatan zalim ke
atas diriku, dan aku jadikan ia haram di antara kamu, maka janganlah kamu
berlaku zalim” 23

SAHAM KEUTAMAAN PATUH SYARIAH (ISLAMIC PREFERENCE
SHARE)

Sebagai alternatif kepada saham keutamaan konvensional, ulama kontemporari
telah memperkenalkan konsep tanazul dan hibah dalam aplikasi saham
keutamaan yang melibatkan keistimewaan dari sudut kewangan. Namun
begitu, aplikasi ini hanyalah tertakluk kepada saham keutamaan bukan
kumulatif sahaja (non-cummulative preference share) berdasarkan kepada
resolusi Mesyuarat Majlis Penasihat Syariah (MPS), Suruhanjaya Sekuriti
Malaysia (SC) yang ke-20 pada 14 Julai 1999. Bahagian pertama topik ini
membincangkan mengenai aplikasi tanazul dalam saham keutamaan dan
diikuti dengan aplikasi hibah.

Aplikasi Tanazul Dalam Saham Keutamaan

Terdapat beberapa situasi prinsip tanazul diaplikasikan dalam saham
keutamaan, antaranya:

Situasi 1

Tanazul yang diberikan oleh pemegang saham biasa kepada pemegang saham
keutamaan. Pemegang saham biasa bersetuju untuk tanazul hak mereka di
dalam mendapatkan keuntungan dengan membenarkan pemegang saham
utama mendapat keuntungan terlebih dahulu berdasarkan kadar yang tertentu
(umpamanya 4%). Kebiasaannya Tanazul melalui situasi ini berlaku di awal
kontrak (upfront).

22  Al-Quran, Surah Al-Nahl: 90.
23 Muslim bin al-Hajjaj. Sahih Muslim. Bab Pengharaman Kezaliman (4/55)

Saham Keutamaan: Suatu Dilema antara Hutang atau Ekuiti

115

Situasi 2

Pemegang saham keutamaan melakukan tanazul untuk menghadkan
keuntungan mereka hanya untuk kadar tertentu sahaja (umpamanya 4%), dan
mereka bersetuju untuk tanazul hak mereka bagi  mendapatkan untung yang
lebih daripada kadar tersebut (4%). Oleh itu, jika keuntungan yang diperolehi
syarikat didapati melebihi nisbah perkongsian tertentu atau jangkaan
keuntungan tertentu, mereka beresetuju untuk menerima keuntungan hanya
sehingga 4% sahaja daripada nisbah modal mereka, selebihnya diberikan
kepada pemegang saham biasa.

Situasi 3

Tanazul yang diberikan oleh pemegang saham biasa kepada saham utama
iaitu apabila berlaku situasi “winding-up” ke atas syarikat, pemegang saham
biasa bersetuju untuk memberi tanazul hak mereka kepada pemegang
saham keutamaan. Pemegang saham keutamaan akan mendapat prioriti
untuk mendapat kembali modal sumbangan mereka. Hanya setelah mereka
mendapatkan kembali modal mereka, maka pemegang saham biasa akan
mendapat hak untuk mendapatkan modal mereka secara pari passu antara
mereka. Namun begitu, ia bergantung kepada keadaan sekiranya terdapat baki.
Sekiranya tidak, maka mereka tidak akan mendapat apa-apa.

Situasi 4

Tanazul daripada hak mengundi dan urusan pentadbiran syarikat.

Konsep Tanazul dan Pelaksanaannya di dalam Saham Keutamaan 24

Tanazul adalah istilah yang biasa digunakan oleh para ilmuan kontemporari
dalam membincangkan isu sistem kewangan Islam. Tanazul membawa
kepada maksud pengguguran hak seseorang, namun ia juga boleh membawa
kepada pengertian ‘isqat. Secara ringkasnya, dari segi literal, isqat bererti
menggugurkan, manakala daripada segi teknikal, ilmuan Islam mentakrifkan
tanazul sebagai “satu perbuatan melepaskan hak pemilikan atau atau tuntutan
ke atas pemilikan dan hak.

Para fuqaha bersepakat ke atas keharusan ibra’ atau tanazul dalam situasi
sekiranya sesuatu yang hendak ditanazul telah wujud contohnya perolehan
keuntungan di dalam perniagaan. Di antara isu tanazul yang biasa ditimbulkan

24 Azman Mohd Noor & Muhamad Nasir Haron. T.t. Aplikasi Tanazul Dan Isu-Isu Syariah
Dalam Sukuk Berasaskan Kontrak Ekuiti, Jurnal Muamalat, Jakim, Bil.8 2015/2016H.
ms.5.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

116

adalah berkaitan dengan perjanjian seseorang atau beberapa rakan kongsi
dengan rakan kongsi lain untuk menggugurkan haknya pada masa hadapan
yang belum diketahui, sebagai contoh, keuntungan dalam pelaburan.

Menurut pandangan majoriti fuqaha, tanazul yang diberikan di awal
kontrak adalah tidak dibenarkan dan tidak mempunyai kesan ke atasnya.
Pandangan ini mengambil kira syarat utama bagi ibra’25, iaitu ibra’ hanya
berlaku selepas sesuatu hak pendasar wujud kerana ibra’ pada asalnya hanya
melibatkan pelepasan sesuatu yang sudah ada seperti hutang yang telah wujud.
Pandangan ini telah disepakati oleh semua mazhab kecuali mazhab Maliki.

Menurut pandangan mazhab Maliki, contoh menggugurkan hak sebelum
wujud adalah menggugurkan hak shuf‘ah sebelum berlakunya jualan. Antara
contoh lain adalah keharusan aplikasi tanazul ke atas tuntutan pampasan bagi
kecederaan pada masa akan datang atau tanazul yang dilakukan oleh pewaris-
pewaris sesama mereka yang berhak terhadap harta pusaka yang akan diwarisi
sebelum berlaku kematian atau sebelum agihan harta tersebut, atau diberikan
lebih daripada satu pertiga harta pusaka bagi pihak ketiga.26

ANALISIS HUKUM

Berdasarkan pendapat ulama di atas, dapat disimpulkan bahawa majoriti
ulama kecuali mazhab Maliki tidak membenarkan amalan tanazul pada awal
kontrak bagi hak yang belum wujud pada masa akan datang.  Pandangan
mazhab Malik boleh dipertimbangkan untuk mengharuskan aplikasi tanazul
dalam saham keutamaan bukan kumulatif selagi mana konsep syirkah iaitu
perkongsian keuntungan dan kerugian di kalangan semua pemegang saham
masih ada.

Pandangan mazhab Maliki yang membenarkan pengguguran hak syuf’ah
juga amat sesuai untuk dipertimbangan kerana ia melibatkan sesuatu syarat
yang dipersetujui daripada awal aqad jual beli tanpa menjejaskan keharusan
dan keabsahan jual beli. Di dalam saham keutamaan, pembeli saham
keutamaan bersedia menggugurkan keuntungan yang melebihi jankaan nisbah
keuntungan, dan bagi pihak pemegang saham biasa, mereka bersetuju dari

25 Ibn Al-Humam, Kamal al-Din Muhammad bin Abd Wahid. Sharh Fath al-Qadir ala al-
Hidayah. Beirut: Dar al-Fikr, jil..7, ms.41 dan 44 ke atas; Ibn Abidin. Hasyiat Rad al-
Muhtar, jil..4, ms.176; Al-Kasani, Badai’, jil.6, ms.45,50, dan 118; Al-Dardir. Al-Syarh
al-kabir, jil, 2, ms.307; Ibn Qudamah, al-Mughi, jil.4, ms.483 ke atas.

26 Ibn Al-Humam, Kamal al-Din Muhammad bin Abd Wahid. Sharh Fath al-Qadir ala al-
Hidayah. Beirut: Dar al-Fikr, jil.7, ms.41-44; Ibn Abidin. Hasyiat Rad al-Muhtar, jil.4,
ms.176; jil.4, ms.330; Al-Kasani, Badai ‘ jil.6, ms..45,50,118.

Saham Keutamaan: Suatu Dilema antara Hutang atau Ekuiti

117

awal untuk menggugurkan tutuntan perkongsian keuntungan yang sama rata
dengan pemegang saham keutamaan.

Aplikasi Hibah Dalam Saham Keutamaan

Sepertimana yang telah dijelaskan oleh penulis sebelum ini, selain tanazul,
konsep hibah juga turut diaplikasi dalam saham keutamaan. Hal ini berlaku
apabila syarikat gagal mengumumkan dividen akibat kerugian atau dividen
tidak mencapai sasaran yang diletakkan. Dalam situasi ini, syarikat bersetuju
untuk memberikan hibah kepada pemegang saham berdasarkan wa’ad (janji)
yang telah dipersetujui dan ditandatangani oleh syarikat kepada pemegang
saham keutamaan sebelum penerbitan saham tersebut (hibah mu’allaqah).

Justeru, penulis akan membincangkan mengenai perbahasan ulama’ dalam
isu hibah mu’allaqah yang menjadi asas kepada konsep hibah dalam saham
keutamaan.

Pengertian Hibah Mu’allaqah

Secara ringkas, para fuqaha mentakrifkan hibah sebagai “tamlik al-‘ain bi
duni ‘iwad”27 yang bermaksud memindahkan hak milik tanpa mengharapkan
sebarang timbal balik (pulangan). Hibah mu’allaqah pula dapat difahami
sebagai pemberian bersyarat yang bergantung kepada berlakunya sesuatu
peristiwa. Sebagai contoh, A menghibahkan B rumahnya, namun A memberikan
syarat bahawa rumah tersebut hanya akan menjadi milik B selepas A meninggal
dunia. Selepas A meninggal dunia, maka secara automatiknya rumah tersebut
menjadi milik B.

Secara umumnya, dapat disimpulkan bahawa hibah jenis ini (hibah
mu’allaqah) hanya sah dan mengikat selepas syarat-syarat yang diletakkan
terlaksana atau dipenuhi. Walau bagaimanapun, para fuqaha berbeza pandangan
terhadap hukum hibah mu’allaqah kepada dua pandangan:

Pandangan Pertama: Sah serta Mengikat

Pandangan ini merupakan pandangan ulama mazhab Hanafi, Maliki dan
sebahagian ulama mazhab Hanbali, khususnya Ibnu Taimiyyah dan Ibn
Qayyim. Kedua mereka berpendapat bahawa hibah bersyarat ini sah dan
mengikat apabila segala syarat pada hibah ini dipenuhi.

27  Al-Sharbini, Mughni al-Muhtaj, Dar al-Fikr, jil.2, ms.396

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

118

Pandangan mazhab Hanbali yang mengharuskan hibah mu’allaqah adalah
seperti yang dinukilkan dalam “al-Insaf” yang menyebut28:

»ظاهر كالم اإلمام أحمد في رواية أبي الحارث صحة دفع كل واحد من الزوجين
إلى اآلخر مااًل على أن ال يتزوج.. ومن لم يف بالشرط لم يستحق العوض ،

ألنها هبة مشروطة بشرط فتنتفي بانتفائه«
Maksudnya:
“Adalah sah (hukumnya) sekiranya seorang suami dan isteri saling
memberikan hadiah (hibah) dengan syarat suami tersebut tidak akan
berkahwin untuk kali kedua, namun sekiranya syarat tersebut tidak dipenuhi,
maka hadiah (hibah) tersebut tidak boleh dituntut (bahkan si suami tidak
layak mendapat hibah tersebut). Hal ini kerana hibah tersebut terikat dengan
syarat, maka ia akan gugur apabila syarat yang diletakkan tidak ditunaikan.”

Sepertimana yang telah dinyatakan, Ibn Taimiyyah cenderung untuk
menerima pandangan yang mengharuskan hibah mu’allaqah dengan apa-
apa sahaja syarat29. Selain itu, Ibn Qayyim turut menolak pandangan yang
mengharamkan hibah mu’allaqah. Ibn Qayyim berhujah bahawa pengharaman
ini tidak disokong oleh apa-apa dalil daripada al-Qur’an atau al-sunnah
mahupun ijma’. Selain itu, beliau juga mencabar mana-mana pandangan
yang mengharamkan hibah mu’allaqah untuk mendatangkan dalil yang jelas
menyebut bahawa sesuatu hibah itu akan terbatal sekiranya ia diikat dengan
apa-apa syarat.

Bagi menyokong pandangannya, Ibn Qayyim telah membawakan dalil
yang menunjukkan keharusan hibah mu’allaqah dengan jelas melalui sebuah
hadis yang diriwayatkan oleh Jabir RA:

قال : لو قد جاء مال البحرين ألعطيتك هكذا وهكذا ثم هكذا ثالث حثيات.
وأنجز ذلك له الصديق رضي اهلل عنه لما جاء مال البحرين بعد وفاة رسول اهلل

صلى اهلل عليه وسلم.
Maksudnya:
“Sabda Rasulullah SAW: “Sekiranya harta tersebut (tiba) daripada Bahrain,
aku akan berikan kamu sekian jumlah (wang) dengan tiga anggur.” Selepas
kewafatan baginda, Abu Bakar RA melaksanakan hibah tersebut apabila
harta tersebut tiba dari Bahrain.” 30

28 Mardawi, Ali bin Sulaiman, 1997. Al-Inshof fi Makrifah al-Rajih min al-Khilaf ala Mazhab
al-Imam Ahmad bin Hanbal. Bayrut: Manshurat Muhammad ‘Ali Baydun. Jil. 20, ms.391.

29 Al-Mardawi, al-Insaf, jil.17, ms.44.
30 Musnad Ahmad bin Hanbal, Bab Musnad Jabir bin Abdullah Radhiallahuanhu, jil. 3, p.307,

no. 14340.

Saham Keutamaan: Suatu Dilema antara Hutang atau Ekuiti

119

Berdasarkan hadis di atas, Ibn Qayyim berpandangan bahawa aplikasi
hibah mu’allaqah adalah bersamaan dengan janji ke atas sesuatu seperti yang
dilakukan oleh Rasulullah SAW. Ibn Qayyim menyebut dalam “Ighathat al-
Lahfan”:

فإن قيل : كان ذلك وعدًا . قلنا : نعم ، والهبة المعلقة بالشرط وعد، وكذلك
فعل النبي صلى اهلل عليه وسلم لما بعث إلى النجاشي بهدية من مسك وقال ألم
سلمة : إني قد أهديت إلى النجاشي حلة وأواقي من مسك وال أرى النجاشي إال

قد مات وال أرى هديتي إال مردودة فإن ردت علي فهي لك.
Maksudnya:
“Sekiranya seseorang berkata bahawa (hibah) itu terikat dengan janji,
kami katakan, ya, hibah yang terikat dengan syarat merupakan satu janji
(wa’ad). Ini berdasarkan kepada perbuatan Rasulullah SAW sendiri yang
mengesahkan bahawa hibah mu’allaqah merupakan satu janji. Dalam satu
peristiwa, Rasulullah SAW telah menghantar minyak wangi kepada Raja
Najasyi dan baginda berkata kepada Ummu Salamah: “Sesungguhnya aku
telah menghadiahkan kepada Raja Najasyi pakaian dan minyak wangi,
namun beliau telah pun meninggal dunia. Aku merasakan bahawa hadiah
tersebut akan dihantar kembali. Sekiranya hadiah tersebut dikembalikan,
maka ia akan menjadi milikmu (Ummu Salamah).” 31

Berdasarkan perbincangan di atas, dapat dilihat bahawa pandangan Ibn
Qayyim yang mengharuskan hibah mu’allaqah adalah berasaskan kepada dua
hadis yang disebutkan.

Selain itu, pandangan Ibn ‘Abidin daripada mazhab Hanafi juga
mengharuskan hibah mu’allaqah berdasarkan kenyataannya32:

بن  محمد  قال  بها:  يحج  فلم  بها،  يحج  أن  على  للزوج  مهرها  تركت  امرأة
انعدم  العوض، فإذا  بالهبة كان بشرط  الرضا  إنها تعود بمهرها؛ ألن  مقاتل:

العوض انعدم الرضا، والهبة ال تصح بدون الرضا.
Maksudnya:
“Seorang wanita telah meninggalkan mas kahwin miliknya kepada
suaminya (sebagai hibah), namun dia meletakkan syarat suaminya perlu
pergi mengerjakan haji bersamanya, namun suaminya gagal menunaikan

31 Musnad Ahmad bin Hanbal, Bab hadith Ummu Kalsum binti Uqbah Ummu Hamid, jil. 6,
ms.404, no 27317.

32 Ibnu ‘Abidin, Muhammad Amin, 2003. Hashiyat Rad al-Muhtar Ala al-Dur al-Mukhtar,
(Riyadh: Dar A’lim al-Kutub, jil. 5, ms. 710.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

120

syarat tersebut. Muhammad bin Muqatil menyebut: “Hibah wanita tersebut
terbatal dan hadiah tersebut kekal menjadi mas kahwinnya. Hal ini kerana
persetujuan untuk memberi hibah tersebut datang bersama syarat. Apabila
terbatalnya syarat, maka terbatallah persetujuan, sedangkan hibah itu tidak
sah kecuali dengan persetujuan (pemberi hibah).”

Berdasarkan kepada perbincangan di atas, mazhab Hanafi mengiktiraf
hibah mu’allaqah sebagai sesuatu yang mengikat apabila syarat yang
diletakkan terlaksana.

Selain itu, mazhab Maliki juga berpandangan bahawa hibah yang diikat
dengan sesuatu syarat untuk dipenuhi pada masa hadapan adalah mengikat
berdasarkan hujah bahawa gharar dalam syarat tersebut tidak membatalkan
keharusan hibah. Ibn Rusyd menyebut33:

والخالف في المذهب في جواز هبة المجهول والمعدوم المتوقع الوجود فتصح
هبة الثمرة بعد بدو صالحها

Maksudnya:
“Tiada perbezaan pandangan dalam mazhab Maliki tentang keharusan hibah
majhul (menghadiahkan sesuatu yang tidak diketahui) dan hibah ma’dum
(menghadiahkan sesuatu yang tidak wujud) dengan anggapan ia akan wujud
pada masa hadapan. Oleh kerana itu, harus untuk menghadiahkan buah
yang baharu sahaja mula berbunga.”

Di samping itu, mazhab Maliki juga berpandangan bahawa hibah
mu’allaqah adalah mengikat apabila syarat-syaratnya terlaksana.

Pandangan kedua: Tidak Sah
Pandangan ini merupakan pandangan mazhab Syafie dan sebahagian fuqaha
dari mazhab Hanbali dan Zahiri.

Menurut pandangan mazhab Syafie, hibah yang diikat dengan sebarang
syarat pada masa hadapan adalah tidak sah disebabkan jahalah (ketidakpastian).
Oleh itu, hibah tidak boleh digantungkan dengan berlaku sesautu pada masa
hadapan sama seperti jual beli. Di antara sharat sah hibah ialah perkara yang
dihibahkan mestilah dimiliki oleh pemberi hibah, boleh diserahkan dan
diketahui kerana ia melibatkan perpindahan pemilikan. 34

33 Ibn Rusyd, Abu al-Walid Muhammad bin Ahmad, 1995, Bidayat al-Mujtahid wa Nihayat
al-Muqtasid, al-Ghairiyah: Darul Salam, jil.2, ms. 329.

34 Al-Syirazi, Abu Ishaq Ibrahim bin Ali bin Yusuf, 1995, Al-Muhazzab fi Fiqh al-Imam al-
Syafie, Beirut: Darul Kutub al-Ilmiyyah, jil.2, ms. 332.

Saham Keutamaan: Suatu Dilema antara Hutang atau Ekuiti

121

Al-Syirazi daripada ulama mazhab Syafie berkata:

وال يجوز تعليقها على شرط مستقبل ألنه عقد يبطل بالجهالة فلم يجز تعليقه
على شرط مستقبل كالبيع.35

Maksudnya: “Tidak harus menggantungkan (hibah) dengan sesuatu syarat
pada masa hadapan kerana hibah adalah aqad yang terbatal dengan jahalah
(ketidaktahuan) maka tidak harus menggantungkannya dengan sesuatu
syarat pada masa hadapan sama seperti jual beli”.

Ibn Hazm juga berpandangan bahawa hibah tidak boleh digantungkan
dengan syarat.36 Selain itu, Ibn Qudamah daripada mazhab Hanbali menyebut37:

»ال يصح تعليق الهبة بشرط : ألنها تمليك لمعين في الحياة ، فلم يجز تعليقها
على شرط ، كالبيع«

Maksudnya:
“Tidak sah hibah yang diikat dengan syarat kerana hibah adalah pemberian
hak milik kepada penerima manfaat ketika pemberinya masih hidup, oleh
itu tidak dibenarkan untuk mengikatnya dengan apa-apa syarat seperti jual
beli.”

Namun begitu, al-Bahuti menyebut bahawa dalam situasi di atas, hibah
tersebut adalah sah dan hak milik barang hibah tersebut juga telah berpindah
milik, namun syaratnya adalah terbatal38.

ANALISIS HUKUM

Berdasarkan kepada perbincangan dalam kedua pandangan di atas, penulis
berpandangan bahawa pendapat pertama yang mengharuskan hibah mu’allaqah
adalah lebih kuat berdasarkan kepada dalil-dalil yang dikemukakan oleh Ibn
Qayyim. Adapun pandangan yang mengatakan hibah tersebut tidak sah gagal
mendatangkan hujah dan bukti yang jelas bagi memenuhi maksud kaedah
fiqh, “asal sesuatu perkara muamalat itu adalah harus sehingga ada dalil yang
mengharamkannya secara jelas”.

35 Ibid.
36 Ibn Hazm, Al-Muhalla bi al-Athar, Dar al-Fikr, Beirut, jil. 8, ms.59
37 Ibnu Qudamah, Muwaffuqifuddin Abdullah bin Ahmad, 2004. Al-Mughni, al-Qahirah, Dar

al-Hadith, jil. 5, ms. 384.
38 Al-Buhuti, Mansur bin Yunus, 2000, Syarh Muntaha al-Iradat, Beirut, Dar al-Fikr, jil. 2,

ms. 434

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

122

KESIMPULAN

Daripada perbincangan di atas, boleh dicadangkan bahawa pemegang saham
keutamaan bukanlah pemilik sesebuah syarikat atau ekuitinya, tetapi memiliki
kepentingan ke atas syarikat tersebut. Bagi pandangan yang menganggap ia
adalah ekuiti, berdasarkan perbincangan di atas, dapat dicadangkan bahawa
aplikasi tanazul pemegang saham biasa dan saham keutamaan daripada
keuntungan mereka adalah jalan keluar bagi mengharuskan pembahagian
keuntungan berdasarkan kadar dividen yang dipersetujui. Dividen berkenaan
boleh dipertimbangkan dalam saham keutamaan sekiranya keuntungan telah
direalisasikan selagi mana tidak ada penafian perkongsian keuntungan ataupun
penanggungan kerugian oleh sebahagian pemegang saham sahaja. Persetujuan
untuk menggugurkan hak ke atas sesuatu yang belum dimiliki dibolehkan
menurut pandangan mazhab Maliki. Perlu dipastikan tiada pelanggaran terhadap
konsep musyarakah itu sendiri antara semua rakan kongsi dapat menikmati
keuntungan. Indikatif jangkaan keuntungan hanya digunakan sebagai tanda
aras kepada tanazul perkongsian keuntungan yang diberikan kepada rakan
kongsi atas dasar insentif menggunakan konsep hibah mu‘allaqah. Namun,
penulis berpendapat adalah dilarang sama sekali bagi penerbit saham untuk
menjamin jumlah keuntungan, menanggung sebarang kerugian atau menjamin
untuk menampung perbezaaan kadar pulangan indikatif sekiranya kadar
keuntungan tidak mencukupi. Larangan ini adalah kerana ia boleh dianggap
sebagai jaminan keuntungan yang menyumbang kepada kesan yang sama
seperti saham keutamaan konvensional yang berkonsepkan pinjaman yang
menjajikan pulangan tetap dan terjamin sama seperti pinjaman berfaedah riba
yang lain.

RUJUKAN

Abu Ishaq Ibrahim bin Ali bin Yusuf Al-Syirazi. (1995). Al-Muhazzab fi Fiqh
al-Imam al-Syafie. Beirut: Darul Kutub al-Ilmiyyah.

Abu Muhammad Ali bin Ahmad bin Said bin Hazm. (1984). Al-Muhalla.
Beirut : Dar al-Fikr.

Abu al-Walid Muhammad bin Ahmad bin Rusyd. (1995). Bidayat al-Mujtahid
wa Nihayat al-Muqtasid, al-Ghairiyah: Darul Salam

Accounting and Auditing for Islamic Financial Institution. (2010). Shari’a
Standards For Islamic Financial Institution. Bahrain: Accounting and
Auditing for Islamic Financial Institution.

Saham Keutamaan: Suatu Dilema antara Hutang atau Ekuiti

123

Ali bin Sulaiman al-Mardawi. (1997). Al-Inshof fi Makrifah al-Rajih min
al-KhilafalaMazhab al-Imam Ahmad bin Hanbal. Bayrut: Manshurat
Muhammad ‘Ali Baydun.

Aznan Hasan. t.t. Perlaksanaan Tanazul Di Dalam Kontrak Berdasarkan
Musharakah: Perspektif Syarak. http://www.maybank2u.com.my/iwov-
resources/islamic-my/document/my/en/islamic/scoe/knowledge-centre/
research-paper/Tanazul_Dalam_Kontrak_Musharakah.pdf.

Azman Mohd Noor & Muhamad Nasir Haron. (2015). Aplikasi Tanazul Dan
Isu-Isu Syariah Dalam Sukuk Berasaskan Kontrak Ekuiti.Jurnal Muamalat
bil.8, Jabatan Kemajuan Islam Malaysia.

Fahad Salih Muhammad al-‘Aridh. (2010). Ahkam Tamwil al-Istismar fi al-
Ashum. Riyadh: Dar Kunuz Isybiliyya.

Hammad, Ibn Abdullah al-Hammad (2012). Sharh Zad al-Mustaqna‟. N.p.
Vol. 14. 19.

Husyar Ma’ruf. (2009). Al-Istismarat wa al-Aswaq al-Maliyah. ‘Amman: Dar
al-Safa. http://www.accountingtools.com/questions-and-answers/what-
are-the-types-of-preference-shares.html

Ibn Al-Humam, Kamal al-Din Muhammad bin Abd Wahid. Sharh Fath al-
Qadir ala al-Hidayah. Beirut: Dar al-Fikr.

IslamQA. (2013). Hukmu Syira’ al-Ashum bi Ribhi al-Thabit. https://islamqa.
info/ar/182258.

Islamweb. (2009). Hukmu al-Tafawut fi Khasais al-Ashum. fatwa.islamweb.
net/fatwa/index.php.

Ismail Ibrahim. (1994). Saham Dan Pasaran Saham. Cet.3. Ed.2. Kuala
Lumpur: Dewan Bahasa Dan Pustaka.

Kementerian Waqaf Dan Hal Ehwal Islam Kuwait .t.t. al-Mausu’ah al-
Fiqhiyyah al-Kuwaitiyah. Mesir: Dar al-Sofwah

Majma’ al-Fiqh al-Islami. (1992). Qarar bi Sya’ni al-Aswaq al-Maliyyah.
http://www.iifa-aifi.org/1845.html.

Mansur bin Yunus Al-Buhuti. 2000, Syarh Muntaha al-Iradat, Beirut : Dar
al-Fikr.

Mauqifuddin Abdullah bin Ahmad bin Qudamah, (2004). Al-Mughni, al-
Qahirah : Dar al-Hadith.

Mubarak bin Sulaiman. (2005). Ahkam al-Ta’amul fi al-Aswaq al-Maliyah al-
Mu’asirah. Jil.1. Riyadh: Dar Kunuz Isybiliyya.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

124

Muhammad bin Mukarram. (1993). Lisanul ‘Arab. Jil.12. Beirut: Dar al-Sadr.
Muhammad Amin bin ‘Abidin, (2003). Hashiyat Ibn ‘Abidin: Rad al-Muhtar

Ala al-Dur al-Mukhtar. Riyadh: Dar A’lim al-Kutub.
Muhammad Uthman Syabir. (2007). Al-Mu’amalat al-Maliyyah al-Mu’asirah

fi al-Fiqh al-Islami. Cet.6. Beirut: Dar al-Nafais.
Ngadimon, Md Nurdin.(2010). Sukuk Mudarabah dan Sukuk Musyarakah

untuk Keperluan Modal Tahap Kedua (Two-Tier Capital) untuk Institusi
Kewangan Islam.(Kertas kerja yang telah dibentangkan dalam Muzakarah
Penasihat Syariah Kewangan Islam Kali ke-5, 2 Ogos 2010, Nikko Hotel,
Kuala Lumpur)

Said bin Mansur al-Jauzajani. (1982). Sunan Sa’id bin Mansur. Ed. Habibul
Rahman al-‘Azami. Jil.2. India: Dar al-Salafiyyah.

Al-Sajastani, Abu Dawud Sulayman bin al-Ash`ath al-Azdi.(1997). Sunan Abi
Dawud. Beyrut: Dar Ibn Hazm.

At-Tirmidzi, Abu Isa Muhammad bin Ali bin Saurah. (2000). Sunan At-
Tirmidzi. Beirut: Dar al-Kutub Al-Ilmiyyah.

Al-Zarqa, Ahmad bin Muhammad. (1989). Sharh al-Qawaid al-Fiqhiyyah.
Damsyik: Dar al-Qalam.

Al-Zuhayli, Wahbah.(2003). Financial Transactions in Islamic Jurisprudence.
Damascus: Dar al-Fikr al-Mouaser.

125

ANALISIS SYARIAH TERHADAP PENGGUNAAN KONSEP
MASLAHAH ‘AMMAH DALAM PRODUK KEWANGAN ISLAM

(Shariah Analysis on the Use of the Concept of Maslahah
‘Ammah in Islamic Financial Products)

Lokmanul Hakim bin Hussain 1

Abstrak
Maslahah ‘ammah merupakan salah satu konsep yang terangkum
dalam maqasid shari‘ah. Ia menjadi elemen penting yang digunakan
oleh pakar-pakar syariah dalam penetapan hukum-hukum syarak
yang mempunyai kaitan dengan kemaslahatan dan kepentingan
awam. Dari perspektif industri kewangan Islam, untuk memastikan
kelestarian industri ini agar ia dapat bersaing dengan sektor
kewangan konvensional, konsep maslahah ‘ammah relevan dijadikan
pertimbangan oleh sarjana Syariah yang menduduki jawatankuasa
penasihat syariah di institusi-institusi kewangan Islam. Kajian ini
bertujuan menganalisis penggunaan konsep maslahah ‘ammah dalam
produk-produk kewangan Islam terpilih, bagi melihat sejauh mana
penggunaannya menepati Syariah. Untuk tujuan tersebut, kajian ini
mengemukakan konsep maslahah dalam Islam khasnya dari perspektif
ilmu usul fiqh, serta  memberikan fokus kepada konsep maslahah
‘ammah sebagai salah satu sumber penetapan sesetengah hukum yang
bersifat pengecualian. Kajian ini juga mencadangkan beberapa kriteria
maslahah ‘ammah yang mesti dipenuhi dalam menggunakan konsep ini
bagi menjamin ia tidak disalah guna. Berasaskan kepada kriteria yang
digariskan, kajian ini membawakan beberapa contoh pengaplikasian
maslahah ‘ammah dalam perkhidmatan dan produk yang ditawarkan
oleh institusi-institusi kewangan Islam, dan membuat analisis terhadap
tahap pematuhan kriteria-kritera yang dicadangkan. Hasil kajian
mendapati sesetengah produk yang dibangunkan berasaskan kepada
maslahah ‘ammah tidak menepati kriteria penggunaan maslahah
‘ammah.

Kata kunci: Maslahah ‘ammah, maqasid Shari‘ah, produk kewangan
Islam

1 Beliau merupakan Pegawai Penyelidik ISRA dan merupakan Felo Penyelidik Fatwa,
Jakim.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

126

Abstract
Maslahah ‘ammah is one of the concepts included in maqasid shari‘ah.
It is regarded as an important element used by Shariah scholars in
reaching legal juristic rulings on issues particularly in cases relating
to the public interest. From the perspective of Islamic finance, in order
for Islamic financial institutions to ensure their sustainability so as to
effectively compete with their conventional counterparts, the concept
of maslahah ammah is believed to be very relevant consideration
that has to be taken into account by scholars especially those who
sit on Shariah advisory boards or committees in Islamic financial
institutions. This study aims at analyzing the use of the concept of
maslahah ‘ammah in selected Islamic financial products to examine
whether it complies with the Syariah requirements or not. The study
presents the concept of maslahah in Islam and particularly in usul
fiqh, focusing on the concept of maslahah ‘ammah as a legal source
to justify certain rulings. The study also puts forth a set of criteria
of maslahah ‘ammah which must be met in applying maslahah
‘ammah to avoid misuse or overuse of this concept. Based on the
criteria outlined, this research provides some examples of applying
the concept of maslahah ‘ammah in rulings and fatwas on services
and products offered by Islamic financial institutions and analyzes the
extent of their compliance to the proposed criteria. The study found
that some products developed based on maslahah ‘ammah do not meet
the criteria of maslahah ‘ammah.

Keywords: Maslahah ‘ammah, maqasid Shari‘ah, Islamic finance
products

PENDAHULUAN

Islam adalah agama rahmat yang berpaksikan kepada keringanan dan
kemudahan. Hadis yang menyebut bahawa, “Agama (Islam) itu mudah”2
menjelaskan ciri-ciri kemudahan dan keringanan yang terangkum dalam
agama Islam itu sendiri. Dengan keistimewaan ini, Islam merupakan agama
yang sesuai untuk seluruh umat manusia pada setiap zaman dan di setiap
tempat. Seiring dengan itu, Islam juga menafikan unsur-unsur kemudaratan
dalam agama. Salah satu prinsip asas agama ini terungkap dalam satu hadis

2 Al-Bukhari, 1422H, Sahih al-Bukhari, Dar Tawq al-Najah, jld. 1, hlmn. 16.

127

Analisis Syariah Terhadap Penggunaan Konsep Maslahah ‘Ammah
dalam Produk Kewangan Islam

Nabi sallallahu ‘alayhi wasallam (SAW), “Tiada kemudaratan (dalam Syariat
Islam) dan tidak harus mengenakan kemudaratan (tanpa hak)”3.

Antara konsep yang sering dikaitkan dengan ciri-ciri kemudahan
dalam agama ialah konsep maslahah ‘ammah yang membawa maksud
kemaslahatan atau kepentingan awam. Konsep ini seringkali digunakan untuk
menjustifikasikan perkara-perkara yang tidak dibenarkan pada hukum asalnya.
Dalam industri kewangan Islam, konsep maslahah ‘ammah juga digunakan
dalam membangunkan produk-produk kewangan.

Kajian ini menerokai konsep maslahah ‘ammah dalam syarak, kedudukan-
nya dalam penetapan hukum, dan pengaplikasian konsep ini dalam beberapa
produk kewangan Islam terpilih.

KONSEP MASLAHAH DALAM SYARIAT ISLAM

Maslahah ‘ammah adalah salah satu bentuk maslahah yang melibatkan
manfaat kepada kelompok yang umum. Maslahah yang melibatkan orang atau
kumpulan tertentu dinamakan sebagai maslahah khassah  manakala maslahah
yang melibatkan orang ramai secara umum  dinamakan sebagai maslahah
‘ammah. Kedua-dua jenis maslahah tersebut diambil kira dalam syarak, tetapi
terdapat perselisihan ulama tentang yang manakah didahulukan apabila wujud
pertembungan4. Justeru, pengertian maslahah ‘ammah tidak terkeluar daripada
definisi maslahah secara umumnya.

Al-Ghazali mendefinisikan maslahah sebagai, “Maslahah ialah
memelihara objektif syarak. Objektif syarak daripada penciptaan ialah lima
perkara iaitu memelihara agama, nyawa, akal, keturunan dan harta mereka.
Justeru setiap perkara yang mengandungi elemen pemeliharaan terhadap lima
asas ini maka ia adalah maslahah. Dan setiap perkara yang meluputkan asas-
asas ini maka ia adalah mafsadah, dan menggugurkan mafsadah merupakan
satu maslahah”5.

Al-Tufi pula mendefinisikan maslahah sebagai, “Sebab yang membawa
kepada kebaikan dan manfaat, seperti perniagaan yang membawa kepada
keuntungan. Definisinya dari sudut syarak ialah: sebab yang membawa kepada
objektif atau tujuan syarak sama ada dalam ibadah atau adat”6.

3 Ahmad, 1421H, Musnad al-Imam Ahmad ibn Hanbal, Mu’assasah al-Risalah, jld. 37,
hlmn. 438; Ibn Majah, t.t., Sunan Ibn Majah, Dar Ihya’al-Kutub al-‘Arabiyyah, jld. 2,
hlmn. 784.

4 Al-Shatibi, 1417H, Al-Muwafaqat fi Usul al-Shari‘ah, Dar Ibn ‘Affan, jld. 3, hlmn. 89.
5 Al-Ghazali, 1413H, al-Mustasfa, Baghdad, Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah, hlmn. 174.
6 Al-Tufi, 1413H, Risalah fi Ri‘ayah al-Maslahah, Lubnan, Al-Dar al-Misriyyah al-

Lubnaniyyah, hlmn. 25.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

128

MASLAHAH MURSALAH SEBAGAI SALAH SATU DALIL SYARAK

Maslahah secara umumnya dibahagikan kepada tiga bahagian dari sudut
pengambil kiraan oleh syarak, iaitu (i) Maslahah yang terdapat kesaksian
syarak bahawa ia diambil kira; (ii) Maslahah yang terdapat kesaksian syarak
bahawa ia tidak diambil kira; (iii) Maslahah yang tidak ada sebarang kesaksian
syarak sama ada ia diambil kira atau tidak diambil kira.

Ulama bersepakat bahawa maslahah yang terdapat kesaksian syarak
bahawa ia diambil kira merupakan maslahah yang muktabar, sebagaimana
mereka bersepakat bahawa maslahah yang terdapat kesaksian syarak bahawa
ia tidak diambil kira merupakan maslahah yang tidak muktabar7.

Perselisihan pendapat tentang keharusan berhujah menggunakan maslahah
adalah pada maslahah yang tidak ada kesaksian syarak sama ada ia diambil
kira atau tidak diambil kira, yang lebih dikenali sebagai masalih mursalah, al-
istidlal bi al-mursal, ataupun istislah8.

Pendapat pertama yang dipegang oleh majoriti mengatakan tidak harus
berpegang kepada maslahah mursalah secara mutlak. Pendapat kedua pula
mengatakan harus berpegang kepada maslahah mursalah secara mutlak
sebagaimana dinisbahkan kepada Malik, Al-Shafi‘i dalam pendapat lamanya
(qadim) dan diriwayatkan daripada Abu Hanifah. Pendapat ketiga yang
dinisbahkan kepada Al-Shafi‘i mengharuskan berpegang kepada maslahah
mursalah jika ia bersesuaian dengan dalil syarak, sama ada dalil yang berbentuk
keseluruhan atau dalil yang berbentuk perincian9.

Walaupun secara teori dalam usul fiqah, hanya mazhab Maliki yang secara
jelas menetapkan maslahah mursalah sebagai dalil syarak, namun daripada
sudut pengamalan, semua mazhab mengambil kira maslahah mursalah
dalam penetapan hukum, sebagaimana al-Qarafi menjelaskan, “Ia (masalih
mursalah) sebenarnya secara tahqiq wujud dalam semua mazhab. Ini kerana
mereka mengambil kira elemen al-munasabah10, dan tidak mensyaratkan

7 Mahmud Shammam, 1408H, Intiza‘ al-Milk li al-Maslahah al-‘Ammah, Majallah Majma‘
al-Fiqh al-Islami, Bil. 4, jld. 2, hlmn. 1041.

8 Al-Ghazali, 1413H, al-Mustasfa, Baghdad, Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah, hlmn. 174; Al-
Zarkashi, 1414H, Al-Bahr al-Muhit fi Usul al-Fiqh, Dar al-Kutubi, jld. 8, hlmn. 83.

9 Al-Mardawi, 1421H, Al-Tahbir Sharh al-Tahrir fi Usul al-Fiqh, Riyadh, Maktabah al-
Rushd, jld. 8, hlmn. 3834-3835; Al-Zarkashi, 1414H, Al-Bahr al-Muhit fi Usul al-Fiqh,
Dar al-Kutubi, jld. 8, hlmn. 84.

10 Al-Munasabah ialah perkaitan secara logik antara hukum dengan kesannya dalam
memberikan kemaslahatan ataupun mengelakkan keburukan.  Al-Amidi, t.t., Al-Ihkam fi
Usul al-Ahkam, Beirut: Al-Maktab al-Islamiy, jld. 3 hlmn. 270.

129

Analisis Syariah Terhadap Penggunaan Konsep Maslahah ‘Ammah
dalam Produk Kewangan Islam

dalil daripada syarak untuk al-munasabah diambil kira. Itulah ia masalih
mursalah”11.

Al-Zarkashi juga menyatakan perkara yang sama, iaitu “Pendapat yang
masyhur ialah masalih mursalah adalah khusus digunakan oleh mazhab
Maliki, tetapi sebenarnya tidak demikian. Ini kerana para ulama dalam
kesemua mazhab menerima konsep al-munasabah secara mutlak (tanpa perlu
kepada sokongan dalil syarak), dan itulah ia masalih mursalah” (1414H:
7/275). Cuma perbezaan antara mazhab ialah pada kadar sedikit atau banyak
dalam penggunaannya12.

MASLAHAH ‘AMMAH SEBAGAI FAKTOR PENGECUALIAN
HUKUM

Jika ditinjau dari sudut hukum asal, hukum-hakam yang ditetapkan oleh
syarak hendaklah dikekalkan dan diamalkan sebagaimana ditetapkan oleh
nas-nas. Namun demikian dalam sesetengah situasi, maslahah ‘ammah boleh
diambil kira untuk pengecualian hukum. Kelonggaran ini diungkapkan dalam
satu kaedah fiqah:

ِة ِة َما اَل َيُجوُز ِلْلَخاصَّ َيُجوُز ِلْلَمَصاِلِح اْلَعامَّ
Maksudnya: “Harus disebabkan maslahah ‘ammah perkara-perkara yang
tidak diharuskan disebabkan maslahah khassah”13.

‘Izz al-Din membawakan contoh berkenaan dengan tindakan ‘Umar ibn
al-Khattab menyewakan tanah al-sawad dengan sewaan kekal yang tidak
dimaklumi kadarnya. Dalam konsep ijarah, tempoh sewaan hendaklah
dimaklumi dan tidak sah sewaan secara kekal. Tetapi disebabkan maslahah
‘ammah, beliau berpendapat tindakan tersebut adalah harus‘Izz al-Din juga
mengemukakan satu kaedah yang menjelaskan peranan maslahah ‘ammah
dalam memberikan pengecualian hukum, iaitu:

ِة ُروَرِة اْلَخاصَّ َة َكالضَّ اْلَمْصَلَحَة اْلَعامَّ
Maksudnya: “Maslahah ‘ammah (hukumnya) sama dengan darurah
khassah”14.

11 Al-Zarkashi, 1414H, Al-Bahr al-Muhit fi Usul al-Fiqh, Dar al-Kutubi, jld. 8, hlmn. 84.
12 Mahmud Shammam, 1408H, Intiza‘ al-Milk li al-Maslahah al-‘Ammah, Majallah Majma‘

al-Fiqh al-Islami, Bil. 4, jld. 2, hlmn. 1047.
13 ‘Izz al-Din, 1414H, Qawa‘id al-Ahkam fi Masalih al-Anam, Beirut, Dar al-Kutub al-

‘Ilmiyyah, jld. 2, hlmn. 188.
14 Ibid.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

130

Kaedah ini bermaksud bahawa dalam situasi yang wujud maslahah
‘ammah, terdapat hukum pengecualian sebagaimana apabila seseorang individu
berhadapan situasi darurah, dia boleh menggunakan hukum pengecualian.

KRITERIA PENGAPLIKASIAN MASLAHAH ‘AMMAH DALAM
PENETAPAN HUKUM KELONGGARAN

Penggunaan maslahah ‘ammah sebagai faktor kelonggaran hukum memerlukan
kepada syarat-syarat dan garis panduan yang jelas. Tanpa syarat-syarat yang
jelas, konsep ini boleh terdedah kepada penyalahgunaan dan ia boleh membawa
kepada pengubahan hukum-hakam syarak. Kajian ini mencadangkan empat
kriteria utama yang perlu dipastikan dalam penggunaan konsep maslahah
‘ammah:

Kriteria Pertama: Maslahah ammah mestilah pada tahap
daruriyyah atau hajiyyah, dan bukan maslahah pada tahap
tahsiniyyah.

Maslahah dibahagikan berdasarkan tahap kekuatannya kepada tiga
bahagian iaitu daruriyyah, hajiyyah dan tahsiniyyah.

Maslahah daruriyyah ialah maslahah yang keperluannya mencapai tahap
darurah yang mencakupi darurah ‘ammah dan darurah khassah. Darurah
‘ammah merujuk kepada darurah yang dibincangkan secara usuli yang juga
dikenali sebagai darurah usuliyyah atau maslahah daruriyyah. Al-Shatibi
memberikan pengertian darurah di bawah kategori ini sebagai, “Suatu
kemestian demi menjaga kemaslahatan agama dan dunia, sekiranya tiada maka
kemaslahatan dunia tidak dapat berjalan dengan teguh, malahan mendatangkan
kebinasaan, kucar-kacir dan kehilangan kehidupan, manakala di akhirat pula
akan menghilangkan keselamatan dan kenikmatan, dan memperoleh kerugian
yang nyata”15.

Darurah di bawah kategori ini adalah untuk memelihara lima maqasid
Syariah iaitu menjaga agama, nyawa (jiwa), keturunan, harta dan akal16.
Sebagai contoh, solat adalah darurah untuk menjaga agama dan makan adalah
darurah untuk menjaga nyawa17.

15 Al-Shatibi, 1417H, Al-Muwafaqat fi Usul al-Shari‘ah, Dar Ibn ‘Affan, jld. 2, hlmn. 20.
16 Ibid, jld. 1, hlmn. 31.
17  Al-Jizani, 1428H, Haqiqah al-Darurah al-Shar‘iyyah, Maktabat al-Minhaj, hlmn. 25.

131

Analisis Syariah Terhadap Penggunaan Konsep Maslahah ‘Ammah
dalam Produk Kewangan Islam

Manakala darurah khassah pula didedifinisikan sebagai “Suatu yang
menimpa dan tidak boleh dielakkan daripadanya”18. Al-Zarkashi pula
mendefinisikan darurah sebagai, “Suatu tahap jika seseorang tidak melakukan
perkara yang dilarang, maka dia akan binasa atau hampir binasa. Contohnya
orang yang terpaksa makan atau berpakaian (dengan suatu yang haram), di
mana jika dia berterusan lapar atau tidak berpakaian, dia akan mati atau hilang
anggota”19.

Maslahah hajiyyah ialah maslahah yang keperluannya berada pada tahap
hajah di mana jika keperluan itu tidak diambilkira, maka para mukallaf
secara keseluruhannya akan mengalami kesukaran dan kepayahan”20. Ahmad
Kafi mendefinisikan hajah sebagai, “Suatu yang diperlukan oleh orang-
orang secara individu, ataupun diperlukan oleh umat, untuk diperluaskan
(dipermudahkan) dan menghilangkan kesempitan, sama ada secara bertempoh
atau secara berkekalan, dan jika keperluan tersebut tidak diambil kira maka
mukallaf akan mendapat kepayahan. Ia kadang-kadang boleh mencapai tahap
boleh membinasakan sebagaimana dalam situasi darurah”21.

Maslahah tahsiniyyah ialah maslahah yang keperluannya pada tahap
tahsinat yang didefinisikan oleh al-Shatibi sebagai, “Melakukan tindakan yang
selayaknya dengan adat tradisi yang elok dan meninggalkan perkara-perkara
yang bersifat keji dan ditolak oleh akal yang matang. Perkara ini disimpulkan
sebagai akhlak yang mulia”22.

Terdapat perbezaan pandangan di kalangan ulama usul tentang maslahah
yang diambil kira oleh syarak.

Sebahagian ulama berpandangan bahawa maslahah yang boleh diambil
kira ialah maslahah pada tahap daruriyyah sahaja. Manakala maslahah pada
tahap hajah dan tahsin tidak boleh diambil kira kecuali hendaklah didasarkan
kepada asal atau dalil syarak. Ibn Qudamah menukilkan kesepakatan dengan
mengatakan, “Dua kategori ini (hajah dan tahsin), kami tidak mengetahui ada
perbezaan pandangan dalam hal  ketidak harusan berpegang kepadanya tanpa
didasari kepada dalil. Kerana jika ia dibolehkan, ia adalah suatu bentuk rekaan

18 Al-Jurjani, 1403H, Al-Ta‘rifat, Beirut, Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah, hlmn. 138; Al-Ansari,
Zakariyya, 1414H, Al-Hudud al-Aniqah wa al-Ta‘rifat al-Daqiqah, Beirut, Dar al-Fikr
al-Mu‘asir, hlmn. 70.

19 Al-Zarkashi, 1405H, Al-Manthur fi al-Qawa‘id al-Fiqhiyyah, Wizarat al-Awqaf
al-Kuwaytiyyah, jld. 2, hlmn. 319.

20 Al-Shatibi, 1417H, Al-Muwafaqat fi Usul al-Shari‘ah, Dar Ibn ‘Affan, jld. 2, hlmn. 21.
21 Ahmad Kafi, 2004, Al-Hajah al-Shar‘iyyah Hududuha wa Qawa‘iduha, Beirut, Dar

al-Kutub al-‘Ilmiyyah, hlmn. 35.
22 Al-Shatibi, 1417H, Al-Muwafaqat fi Usul al-Shari‘ah, Dar Ibn ‘Affan, jld. 2, hlmn. 22.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

132

terhadap hukum syarak dengan menggunakan akal, dan dengan demikian kita
tidak lagi berhajat kepada pengutusan para rasul”23.Antara yang berpandangan
demikian juga ialah ‘Abd al-Salam Al-‘Abbadi ketika membicarakan tentang
pengambilan harta rakyat kerana tujuan maslahah ‘ammah24.

Menurut al-Ghazali pula maslahah yang boleh diambil kira ialah maslahah
pada tahap daruriyyah dan maslahah pada tahap hajiyyah yang mengambil
hukum daruriyyah. Manakala maslahah pada tahap tahsinat tidak boleh
diambil kira kecuali jika wujud asal (dalil) daripada syarak yang menetapkan
suatu hukum berdasarkan kepada maslahah tersebut. Beliau juga menegaskan
bahawa menggunakan maslahah yang pada tahap tahsinat adalah suatu rekaan
terhadap hukum syarak dengan berdasarkan kepada akal dan istihsan25.

Dengan melihat bahawa hajah diambil kira oleh Syarak dalam penetapan
hukum-hakam pengecualian, maka pendekatan al-Ghazali dalam hal ini
adalah lebih tepat. Justeru penggunaan maslahah ‘ammah dalam pengecualian
hukum-hakam adalah merangkumi maslahah pada tahap daruriyyah dan
hajiyyah.

Kriteria Kedua: Maslahah ‘ammah mestilah benar-benar wujud
sama ada secara yakin atau secara sangkaan kuat (zann).

Oleh kerana maslahah menurut sebahagian ulama usul seperti al-Ghazali26
mencakupi kedua-dua aspek iaitu mendapatkan manfaat dan menghilangkan
kemudaratan, maka kemaslahatan atau kemudaratan yang terlibat mestilah
suatu yang benar-benar terjadi. Ini bertepatan dengan kaedah Syarak bahawa
sesuatu hukum pengecualian seperti darurah dan hajah mestilah dipastikan
kewujudannya sebagaimana kaedah fiqah:

َد ِبُوُجوِدَها ُروَرِة َأْو ِلْلَحاَجِة ُقيِّ َما َجاَز ِللضَّ
Maksudnya: “Sesuatu yang diharuskan kerana darurah ataupun hajah,
hendaklah dihadkan dengan kewujudannya (darurah atau hajah)”27.

Justeru, dalam konteks maslahah ‘ammah juga, kewujudan maslahah
mestilah secara pasti dan yakin untuk membolehkannya menjadi faktor

23 Ibn Qudamah, 1423H, Rawdah al-Nazir wa Junnah al-Munazir, Mu’assasah al-Rayyan,
jld. 1, hlmn. 480.

24 ‘Abd al-Salam Al-‘Abbadi, 1408H, Naz‘ al-Milkiyyah al-Khassah li al-Manfa‘ah al-
‘Ammah, Majallah Majma‘ al-Fiqh al-Islami, Bil. 8, jld. 2 hlmn. 995.

25 Al-Ghazali, 1390H). Shifa’ al-Ghalil, Baghdad, Matba‘ah al-Irshad, hlmn. 208.
26 Al-Ghazali, 1413H, al-Mustasfa, Baghdad, Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah, hlmn. 174.
27 Al-Ansari, Zakariyya, t.t., Asna al-Matalib, Dar al-Kitab al-Islami, jld. 1, hlmn. 522.

133

Analisis Syariah Terhadap Penggunaan Konsep Maslahah ‘Ammah
dalam Produk Kewangan Islam

pengecualian hukum. ‘Abd al-Salam Al-‘Abbadi menggunakan istilah
maslahah qat‘iyyah (yang pasti) ketika meletakkan syarat pengaplikasian
maslahah ‘ammah dalam isu pengambilan harta rakyat. Beliau mengatakan,
“Maslahah tersebut mestilah suatu maslahah qat‘iyyah (yang pasti) dan
bukannya maslahah mawhumah (sangkaan ringan) 28.

Selain kewujudan secara yakin, kewujudan maslahah juga boleh dipastikan
secara sangkaan yang kuat, kerana sangkaan yang kuat diambil kira dalam
syarak sebagaimana kaedah fiqah:

َلٌة َمْنِزَلَة اْلَيِقين نِّ ُمَنزَّ َغَلَبُة الظَّ
Maksudnya: “Sangkaan yang kuat diberikan kedudukan sama seperti
yakin”29.

Al-‘Attar menjelaskan, “Jika terdapat sangkaan (zann) bahawa sesuatu
hukum mengandungi maslahah yang mengatasi mafsadah, dan dimaklumi
bahawa maslahah yang sedemikian diambil kira oleh syarak, maka wajib
untuk menyangka bahawa maslahah tersebut diambil kira, dan beramal dengan
sangkaan (zann) adalah wajib”30.

Berdasarkan kepada syarat ini, maslahah yang hanya sekadar sangkaan
ringan (wahm) tidak cukup untuk mengambil hukum keringanan dan mengubah
sesuatu hukum asal. Ini berdasarkan kepada kaedah fiqah:

ِم َوهُّ اَل ِعْبَرَة ِللتَّ
Maksudnya: “Wahm (sangkaan ringan) tidak diiktibar/ tidak diambil kira”31.

Selain wahm (sangkaan ringan), tahap syak atau keraguan juga tidak
memadai untuk mensabitkan hukum berdasarkan kepada maslahah ‘ammah.
Ini kerana hukum-hakam keringanan tidak boleh disabitkan dengan faktor
yang pada tahap syak atau keraguan. Ini berdasarkan kepada kaedah:

كِّ َخُص اَل ُتَناُط ِبالشَّ الرُّ

28 ‘Abd al-Salam Al-‘Abbadi, 1408H, Naz‘ al-Milkiyyah al-Khassah li al-Manfa‘ah al-
‘Ammah, Majallah Majma‘ al-Fiqh al-Islami, Bil. 8, jld. 2 hlmn. 995.

29 Al-Shurunbulali, t.t., Hashiyah Al-Shurunbulali ‘ala Durar al-Hukkam, Dar Ihya’ al-Kutub
al-‘Arabiyyah, hlmn. 264.

30 Al-‘Attar, t.t., Hashiyat al-‘Attar ‘ala Sharh al-Mahalli, Beirut, Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah,
jld. 2, hlmn. 327.

31 Al-Zarqa’, 1409H, Sharh al-Qawa‘id al-Fiqhiyyah, hlmn. 363.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

134

Maksudnya: “Rukhsah tidak dikaitkan dengan keraguan”32.

Kriteria Ketiga: Pengecualian hukum disebabkan maslahah
‘ammah diaplikasi dalam perkara yang haram secara wasilah.

Hukum syarak dibahagikan oleh sebahagian ulama kepada dua kategori:
i. Hukum yang bersifat maqasid, iaitu hukum yang mempunyai

kemaslahatan atau kemudaratan pada perbuatan itu sendiri.
ii. Hukum yang bersifat wasa’il, iaitu hukum perkara-perkara yang

merupakan wasilah kepada kemaslahatan atau kemudaratan33.

Contoh perkara-perkara yang diharamkan secara maqasid adalah
pengharaman mengenakan riba nasi’ah ke atas peminjam dan pengharaman
berjudi. Manakala contoh perkara-perkara yang diharamkan secara wasilah
ialah berjual beli ketika azan solat Jumaat.

Pengaplikasian maslahah dalam pengecualian hukum hanya terhad kepada
hukum haram yang bersifat wasa’il dan tidak mencakupi hukum haram yang
bersifat maqasid.

Syarat di atas adalah bersandarkan kepada kaedah:

اِجَحِة َم َتْحِريَم الَوَساِئِل َفِإنَُّه ُيَباُح ِللَمْصَلَحِة الرَّ ُكلُّ َما ُحرِّ
Maksudnya: “Setiap suatu yang diharamkan secara pengharaman wasilah,
adalah diharuskan dengan sebab maslahah yang kuat”34.

Dengan perkataan lain, pengaplikasian pengecualian hukum disebabkan
maslahah hanya khas pada perkara yang diharamkan dengan sebab sadd al-
dhari‘ah. Dalam kaedah fiqah lain:

اِجَحِة ِريَعِة ُأِبيَح ِلْلَمْصَلَحِة الرَّ ا ِللذَّ َم َسّدً َما ُحرِّ
Maksudnya: “Sesuatu yang diharamkan kerana tujuan sadd al-dhari‘ah
dibenarkan jika ada maslahah yang kuat”35.

32 Al-Suyuti, 1411H, Al-Ashbah wa al-Naza’ir, Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah, hlmn. 141.
33 Al-Qarafi, t.t., Al-Furuq. ‘Alam al-Kutub, jld. 2, hlmn. 33.
34 Ibn al-Qayyim, 1403H, Rawdat al-Muhibbin, Beirut, Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah, hlmn. 95.
35 Ibn al-Qayyim, 1411H, I‘lam al-Muwaqqi‘in, Beirut, Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah, jld. 2,

hlmn. 108.

135

Analisis Syariah Terhadap Penggunaan Konsep Maslahah ‘Ammah
dalam Produk Kewangan Islam

Oleh itu dalam pengaplikasian maslahah ‘ammah untuk memberikan
pengecualian hukum hendaklah terhad kepada perkara-perkara yang dilarang
secara wasilah dan tidak boleh meliputi perkara-perkara yang dilarang secara
maqasid.

Kriteria Keempat: Pengaplikasian maslahah ‘ammah hendaklah
diputuskan secara ijtihad oleh mereka yang berkelayakan untuk
berijtihad.

Penentuan hukum berdasarkan kepada maslahah ‘ammah hendaklah
berasaskan kepada ijtihad. Ini kerana jika hukum berasaskan maslahah
‘ammah boleh ditentukan oleh sesiapa sahaja tanpa merujuk kepada ijtihad, ia
akan membawa kepada pengubahan hukum syarak mengikut hawa nafsu dan
perasaan.

‘Abd al-Salam Al-‘Abbadi selepas menggariskan syarat-syarat
pengambilan harta rakyat kerana maslahah ‘ammah, menyebut bahawa,
“kepastian wujudnya syarat-syarat ini pada setiap maslahah secara kes demi
kes adalah tugas para mujtahidin yang mempunyai kelayakan berijtihad dan
memenuhi syarat-syaratnya” 36.

Muhammad al-Haj Nasir juga mengutarakan perkara yang sama iaitu
pengambilan maslahah ‘ammah adalah berasaskan kepada ijtihad. Malahan
kata beliau,

 “Pengambil kiraan maslahah ‘ammah sebagai kaedah yang menjadi tempat
pergantungan dalam penetapan hukum syarak, bukan hanya melalui ijtihad
semata-mata, tetapi ia juga memerlukan kefahaman yang berasaskan kepada
istiqra’ yang menyeluruh terhadap nas-nas serta athar-athar, kemudian
membuat pembahagian dan perbandingan tahapnya...”37.

PENGAPLIKASIAN MASLAHAH ‘AMMAH DALAM KEWANGAN
ISLAM

Konsep maslahah ‘ammah banyak diguna pakai dalam kewangan Islam kerana
produk-produk yang dibangunkan oleh institusi-institusi kewangan Islam
berkait rapat dengan keperluan manusia dalam kehidupan harian mereka.
Kajian ini membawakan beberapa contoh penggunaan konsep maslahah

36 ‘Abd al-Salam Al-‘Abbadi, 1408H, Naz‘ al-Milkiyyah al-Khassah li al-Manfa‘ah al-
‘Ammah, Majallah Majma‘ al-Fiqh al-Islami, Bil. 8, jld. 2 hlmn. 995.

37 Muhammad al-Haj Nasir, 1408H, Al-Islam wa Intiza‘ al-Milk li al-Maslahah al-‘Ammah,
Majallah Majma‘ al-Fiqh al-Islami, Bil. 4, jld. 2, hlmn. 1609.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

136

‘ammah dalam kewangan Islam serta menganalisis tahap pematuhan empat
kriteria yang dicadangkan.

Pelaburan dalam syarikat-syarikat yang menjalankan aktiviti bercampur
antara halal dan haram, dengan nisbah aktiviti haram adalah sedikit.

Pada zaman sekarang, terdapat kesukaran bagi pelabur Muslim untuk
menceburi pelaburan dalam syarikat-syarikat yang keseluruhan aktivitinya
adalah halal kerana kebanyakan kegiatan-kegiatan pelaburan yang dijalankan
pada hari ini tidak terlepas daripada percampuran dengan aktiviti-aktiviti yang
tidak memenuhi tuntutan syarak.

Dalam situasi yang disebut di atas, adalah satu maslahah yang kuat bagi
pelabur-pelabur muslim untuk melabur di tempat yang wujud percampuran
dengan aktiviti tidak patuh syariah, tetapi dalam lingkungan yang sedikit atau
di bawah tanda aras yang dibenarkan. Keharusan ini boleh didasarkan kepada
maslahah ‘ammah.

Ini kerana jika pelabur Muslim tidak dibenarkan melabur dalam syarikat-
syarikat bercampur, maka mereka tidak dapat mengembangkan harta mereka
melalui pelaburan dalam saham dan tidak berpeluang untuk menguasai
syarikat-syarikat ini melalui pembelian saham untuk menukarkannya kepada
syarikat atau saham patuh syariah sepenuhnya. Demi menjaga kemaslahatan
ekonomi umat Islam dan keperluan menukarkan saham bercampur kepada
saham patuh syariah sepenuhnya melalui penguasaan majoriti saham syarikat,
maka keterlibatan dalam pelaburan dalam syarikat-syarikat bercampur
dibenarkan berasaskan kepada konsep maslahah ‘ammah.

Faktor inilah yang diambil kira oleh Jawatankuasa Fatwa Majlis
Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia ketika memutuskan
keharusan melabur dalam Skim Amanah Saham Nasional (ASN) dan Skim
Amanah Saham Bumiputera (ASB). Dalam keterangan fatwa tersebut
dinyatakan, “Setiap hukum yang diputuskan perlu memenuhi tuntutan keadilan,
maslahah dan menghindar daripada kerosakan dan keruntuhan yang lebih
besar. Dalam hal ini, Maybank adalah satu institusi perbankan Islam terbesar
di Asia Pasifik. Sekiranya PNB melepaskan pegangan dalam Maybank, ia
bukan hanya akan meruntuhkan ekonomi pemegang saham yang majoriti
adalah orang Melayu Islam, bahkan ia juga akan memberi kesan besar kepada
situasi ekonomi negara dan banyak organisasi berkaitan orang Islam. Begitu
juga peluang pekerjaan yang melibatkan 16,531 kakitangan Bumiputera Islam
juga akan turut terjejas”38.

38 JAKIM, ‘Pelaburan dalam ASN, ASB dan Seumpamanya’ http://e-muamalat.islam.gov.
my. Diakses pada 15 Oktober 2017.

137

Analisis Syariah Terhadap Penggunaan Konsep Maslahah ‘Ammah
dalam Produk Kewangan Islam

Dalam konteks Malaysia, secara umumnya tanda aras yang ditetapkan
oleh Majlis Penasihat Syariah Suruhanjaya Sekuriti boleh dijadikan rujukan
kerana ia merupakan ijtihad yang diputuskan secara kolektif oleh pakar-pakar
Syariah. Selain daripada itu badan-badan yang boleh dirujuk dalam penentuan
kadar atau tanda aras ialah the Dow Jones Islamic Market Index, dan The
Financial Times Islamic Index Series39.

Tahap pematuhan terhadap kriteria-kriteria maslahah ‘ammah dijelaskan
dalam Jadual 1.

Jadual 1: Analisis pematuhan kriteria-kriteria maslahah ‘ammah dalam isu pelaburan
dalam syarikat-syarikat yang menjalankan aktiviti bercampur antara halal dan haram,
dengan nisbah aktiviti haram adalah sedikit

Kriteria Pematuhan Penjelasan (jika ada)
Tahap daruriyyah atau hajiyyah,
bukan tahsiniyyah

Ya Tahap hajiyyah

Benar-benar wujud sama ada
secara yakin atau secara sangkaan
kuat (zann).

Ya

Perkara yang haram secara wasilah Tidak pasti Ia bergantung kepada jenis
aktiviti yang dijalankan.

Diputuskan secara ijtihad oleh
mereka yang berkelayakan untuk
berijtihad

Ya Majlis Penasihat Syariah
Suruhanjaya Sekuriti
Malaysia

Kajian ini mendapati bahawa pematuhan terhadap kriteria ketiga iaitu
ia mestilah dalam kategori haram secara wasilah, bergantung kepada jenis
aktiviti syarikat. Jika ia melibatkan perniagaan minuman keras, perjudian dan
seumpamanya, maka pengharamannya adalah secara maqasid, justeru tidak
boleh dijustifikasikan dengan konsep maslahah ‘ammah. Ini kerana pembelian
saham sesuatu syarikat memberi makna bahawa pemilik saham memiliki
sebahagian aset dan pernigaan syarikat yang dibeli sahamnya.

Penyerahan dan penyelesaian dalam urus niaga pertukaran mata wang
asing secara lani (spot) pada T+2 (dua hari selepas tarikh urus niaga).

Urus niaga pertukaran mata wang asing adalah satu bentuk jual beli sarf,
oleh itu ia tertakluk kepada segala syarat-syarat jual beli sarf. Antara syarat-
39 Jasri Jamal, Naaishah Hambali & Hasani Mohd ‘Ali, 2010, Islamic Capital Market

and Shari’ah Screening in Malaysia. Pembentangan Kertas di International Research
Symposium in Service Management, Mauritius.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

138

syaratnya ialah berlaku penyerahan (taqabud) kedua-dua mata wang dalam
majlis akad. Berdasarkan kepada hukum asal ini, penyerahan dalam urus niaga
pertukaran mata wang asing tidak boleh dilakukan secara lewat.

Walau bagaimanapun, disebabkan faktor maslahah di mana sistem
penyelesaian dan pembayaran tersebut telah menjadi ‘urf perniagaan,
penyerahan dan penyelesaian dibenarkan dibuat pada T+2.

Majlis Penasihat Syariah (MPS) Bank Negara Malaysia pada mesyuarat
ke-38 bertarikh 28 Ogos 2003 telah memutuskan bahawa penyerahan dan
penyelesaian urus niaga mata wang asing secara lain yang dibuat pada T+2
adalah dibenarkan.

Menurut MPS Bank Negara Malaysia, penyelesaian dan penyerahan
secara T+2 diterima dalam urus niaga secara lani kerana tempoh masa sebegini
adalah perlu bagi pihak-pihak yang berurus niaga membuat pengesahan.
Sistem penyelesaian dan pembayaran sedemikian telah diterima sebagai ‘urf
perniagaan40. Menurut Ahmad Muhyi al-Din, kelewatan penyerahan dalam
urus niaga mata wang secara lani tersebut dibenarkan berasaskan kepada
maslahah yang kuat dan hajah41. Tahap pematuhan terhadap kriteria-kriteria
maslahah ‘ammah dijelaskan dalam Jadual 2.

Jadual 2: Analisis pematuhan kriteria-kriteria maslahah ‘ammah dalam isu penyerahan
dan penyelesaian dalam urus niaga pertukaran mata wang asing secara lani (spot) pada
T+2 (dua hari selepas tarikh urus niaga)

Kriteria Pematuhan Penjelasan (jika ada)
Tahap daruriyyah atau hajiyyah,
bukan tahsiniyyah

Ya Tahap hajiyyah

Benar-benar wujud sama ada secara
yakin atau secara sangkaan kuat
(zann).

Ya

Perkara yang haram secara wasilah Ya Kelewatan tersebut adalah
riba al-nasa’ di bawah
kategori riba al-buyu’ yang
merupakan perkara haram
secara wasilah.

40 Bank Negara Malaysia (BNM), 2010, Resolusi Syariah Dalam Kewangan Islam – Edisi
Kedua, hlmn. 138.

41 Ahmad Muhyi al-Din Ahmad, 1419H, Al-Mudarabat fi al-‘Umlah wa al-Wasa’il al-
Mashru‘ah li Tajannub Adrariha al-Iqtisadiyyah, Majallah Majma‘ al-Fiqh al-Islami, Bil.
11, jld. 1, hlmn. 454.

139

Analisis Syariah Terhadap Penggunaan Konsep Maslahah ‘Ammah
dalam Produk Kewangan Islam

Diputuskan secara ijtihad oleh
mereka yang berkelayakan untuk
berijtihad

Ya Majlis Penasihat Syariah
Suruhanjaya Sekuriti
Malaysia

Kajian ini mendapati bahawa kriteria-kriteria penggunaan maslahah
‘ammah dalam isu di atas dipenuhi.

Program pembiayaan untuk penyelesaian baki belum jelas (termasuk
jumlah pokok dan faedah) kad kredit konvensional.

Sesetengah institusi perbankan Islam menawarkan kepada pelanggannya
yang mempunyai bebanan hutang kad kredit konvensional untuk mendapat
pembiayaan peribadi bagi menyelesaikan tunggakan baki belum jelas kad
kredit konvensional, dan seterusnya menutup akaun kad kredit tersebut.

Program seperti ini mengandungi unsur yang tidak dibenarkan Syarak
iaitu memberi bantuan untuk pembayaran atau penyelesaian hutang kad kredit
konvensional yang mengandungi unsur riba. Ia boleh termasuk dalam larangan
bantu-membantu dalam perbuatan dosa/ maksiat.

Walau bagaimanapun program pembiayaan seperti ini memberi
kemaslahatan kepada pelanggan-pelanggan Muslim, di mana ia adalah satu
galakan menghentikan penggunaan kad kredit konvensional oleh pelanggan
dan seterusnya membebaskan pelanggan daripada transaksi-transaksi riba
melalui kad kredit konvensional. Berdasarkan kepada kemaslahatan umum
yang kuat, program pembiayaan untuk tujuan tersebut boleh diharuskan.

Berasaskan kepada maslahah ‘ammah, “Balance Transfer Program” yang
diperkenalkan oleh Al Rajhi Bank Malaysia (ARBM) yang merupakan program
pembiayaan untuk penyelesaian baki belum jelas kad kredit konvensional
diluluskan oleh Majlis Penasihat Syariah ARBM dalam mesyuarat pada
4 Disember 2008. Majlis Penasihat Syariah ARBM dalam keputusannya
menyatakan:

“The approval is an exception of the general rules that prohibits the Bank
to involve in any impermissible transactions (such as paying the interest). This
is due to the prevailing interest (maslahah) in this product as it encourages
the Customer to release themselves from the riba based transactions to
Islamic compliant transactions”42. Tahap pematuhan terhadap kriteria-kriteria
maslahah ‘ammah dijelaskan dalam Jadual 3.

42 Shariah Board, Al Rajhi Bank Malaysia Berhad, 2008, Ruling 56: Balance Transfer
Programme.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

140

Jadual 3: Analisis pematuhan kriteria-kriteria maslahah ‘ammah dalam isu program
pembiayaan untuk penyelesaian baki belum jelas (termasuk jumlah pokok dan faedah)
kad kredit konvensional

Kriteria Pematuhan Penjelasan (jika ada)
Tahap daruriyyah atau hajiyyah,
bukan tahsiniyyah

Ya Tahap hajiyyah bagi pihak
pengguna Muslim

Benar-benar wujud sama ada secara
yakin atau secara sangkaan kuat
(zann).

Ya

Perkara yang haram secara wasilah Ya Hukum asalnya adalah
haram bantu-membantu
dalam perkara dosa yang
merupakan haram secara
wasilah.

Diputuskan secara ijtihad oleh
mereka yang berkelayakan untuk
berijtihad

Ya Jawatankuasa Penasihat
Syariah Al Rajhi Bank
Malaysia Berhad.

Kajian ini mendapati bahawa kriteria-kriteria penggunaan maslahah
‘ammah dalam isu di atas dipenuhi.

Jaminan kredit dengan upah yang ditawarkan oleh Credit Guarantee
Corporation (CGC)

Jaminan (kafalah) merupakan salah satu bentuk akad tabarru‘ yang tidak
harus dikenakan upah kerana ia boleh membawa kepada isu qard yang
memberikan faedah kepada pemberi qard. Ini kerana, dalam kes penerima
jaminan (pelanggan) tidak mampu melunaskan obligasinya lalu ia dibayar oleh
penjamin, bayaran tersebut merupakan qard iaitu penerima jaminan dianggap
sebagai berhutang dengan penjamin. Maka upah yang dibayar oleh penerima
jaminan kepada penjamin adalah faedah atau manfaat yang diperoleh oleh
pemberi hutang.

Walaupun demikian, dalam sesetengah keadaan yang melibatkan maslahah
‘ammah, pengenaan ujrah ke atas kafalah dibenarkan oleh sesetengah ulama.
Antara contohnya ialah jaminan kredit yang ditawarkan oleh CGC terhadap
pembiayaan yang diberikan oleh institusi kewangan Islam kepada pelanggan,
di mana penerima jaminan (pelanggan) dikehendaki membayar sejumlah upah
(yuran atau fi) kepada penjamin (CGC).

141

Analisis Syariah Terhadap Penggunaan Konsep Maslahah ‘Ammah
dalam Produk Kewangan Islam

MPS Bank Negara Malaysia pada mesyuarat ke-54 bertarikh 27 Oktober
2005 telah memutuskan bahawa kemudahan jaminan kredit dengan upah yang
ditawarkan oleh CGC terhadap pembiayaan yang diberikan oleh institusi
kewangan Islam adalah dibenarkan. Antara pertimbangan yang diambil
kira oleh MPS Bank Negara Malaysia ialah dasar maslahah dan keperluan
masyarakat. Ini kerana, memperoleh jaminan secara percuma bukanlah suatu
perkara yang mudah dan praktikal (BNM, 2010: 165-166). Tahap pematuhan
terhadap kriteria-kriteria maslahah ‘ammah dijelaskan dalam Jadual 4.

Jadual 4: Analisis pematuhan kriteria-kriteria maslahah ‘ammah dalam isu jaminan
kredit dengan upah yang ditawarkan oleh Credit Guarantee Corporation (CGC)

Kriteria Pematuhan Penjelasan (jika ada)
Tahap daruriyyah atau hajiyyah,
bukan tahsiniyyah

Ya Tahap hajiyyah bagi pihak
pengguna Muslim

Benar-benar wujud sama ada secara
yakin atau secara sangkaan kuat
(zann).

Ya

Perkara yang haram secara wasilah Ya Mengambil upah ke atas
jaminan adalah wasilah
kepada perolehan manfaat
daripada qard.

Diputuskan secara ijtihad oleh
mereka yang berkelayakan untuk
berijtihad

Ya Majlis Penasihat Syariah
Bank Negara Malaysia

Kajian ini mendapati bahawa kriteria-kriteria penggunaan maslahah ‘ammah
dalam isu di atas dipenuhi.

Klausa ibra’ (rebat) bagi pembiayaan berdasarkan kontrak jual beli

Ibra’ dalam konteks kewangan Islam ialah rebat yang diberikan oleh satu pihak
kepada satu pihak lain dalam urusan muamalah seperti jual beli dan sewaan. Ia
berkait rapat dengan isu da‘ wa ta‘ajjal yang diperselisihkan oleh ulama tentang
keharusannya. Dengan mengambil pandangan bahawa ibra’ dan da‘ wa ta‘ajjal
dibenarkan, institusi-institusi kewangan Islam di Malaysia menjadikannya
sebagai praktis apabila pelanggan melunaskan pembiayaan lebih awal. Pada
awalnya kebanyakan institusi kewangan Islam tidak memasukkan klausa ibra’
dalam perjanjian yang ditandatangi dengan pelanggan, kerana ia dilihat akan
membawa kepada isu gharar (ketidak pastian) dalam harga jualan.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

142

Walau bagaimanapun, praktis tidak memasukkan klausa ibra’ dalam
perjanjian boleh menimbulkan pertelingkahan antara pelanggan dan institusi
kewangan Islam. Berasaskan kepada konsep maslahah ‘ammah, MPS Bank
Negara Malaysia yang dirujuk dalam isu tersebut telah memutuskan pada
mesyuarat ke-101 bahawa Bank Negara Malaysia selaku pihak berkuasa boleh
mewajibkan institusi kewangan Islam memberikan ibra’ kepada penerima
biaya yang melunaskan hutang lebih awal bagi pembiayaan berdasarkan
kontrak jual beli43. Tahap pematuhan terhadap kriteria-kriteria maslahah
‘ammah dijelaskan dalam Jadual 5.

Jadual 5: Analisis pematuhan kriteria-kriteria maslahah ‘ammah dalam isu klausa
ibra’ (rebat) bagi pembiayaan berdasarkan kontrak jual beli

Kriteria Pematuhan Penjelasan (jika ada)
Tahap daruriyyah atau hajiyyah,
bukan tahsiniyyah

Ya Tahap hajiyyah supaya
dapat bersaing dengan
bank-bank konvensional,
dan mengelakkan
pertelingkahan antara bank
dan pelanggan.

Benar-benar wujud sama ada secara
yakin atau secara sangkaan kuat
(zann).

Ya

Perkara yang haram secara wasilah Tidak Gharar (ketidak pastian)
dalam harga jualan adalah
haram secara maqasid,
bukan secara wasilah.

Diputuskan secara ijtihad oleh
mereka yang berkelayakan untuk
berijtihad

Ya Majlis Penasihat Syariah
Bank Negara Malaysia

Kajian ini mendapati bahawa penggunaan konsep maslahah ‘ammah
dalam isu klausa ibra’ (rebat) bagi pembiayaan berdasarkan kontrak jual beli
tidak menepati kriteria yang ditetapkan. Ini kerana isu gharar dalam mualamat
adalah perkara yang diharamkan secara maqasid, bukan secara wasilah44.

43 Bank Negara Malaysia (BNM), 2010, Resolusi Syariah Dalam Kewangan Islam – Edisi
Kedua, hlmn. 123.

44 Al-Raysuni, 1433H, I’tibar al-Maqasid fi al-Fatawa al-Maliyyah, Islamiyyah al-Ma’rifah
Majallah al-Fikr al-Islami al-Mu’asir, Bil. 70, hlmn. 24.

143

Analisis Syariah Terhadap Penggunaan Konsep Maslahah ‘Ammah
dalam Produk Kewangan Islam

KESIMPULAN

Pertimbangan menggunakan maslahah ‘ammah adalah faktor yang sangat
penting dalam memastikan kelestarian industri kewangan Islam. Ini kerana,
jika maslahah ‘ammah tidak diambil kira dalam pembangunan produk-
produk kewangan Islam, institusi-institusi kewangan Islam akan menghadapi
kesukaran dalam menawarkan perkhidmatan-perkhidmatan kewangan
seperti yang ditawarkan oleh bank-bank konvensional, yang akhirnya akan
menguntungkan sektor kewangan konvensional dan membantut perkembangan
sektor kewangan Islam. Justeru, konsep maslahah ‘ammah yang terangkum
dalam syariat Islam perlu diaplikasikan dalam industri kewangan Islam bagi
menangani persaingan tersebut. Dalam mengaplikasikan konsep tersebut,
pakar-pakar syariah yang menduduki jawatankuasa penasihat syariah di
institusi-institusi kewangan Islam hendaklah sentiasa memastikan ia memenuhi
kriteria-kriteria maslahah ‘ammah yang digariskan agar konsep tersebut tidak
disalah guna.

RUJUKAN

‘Abd al-Salam Al-‘Abbadi. (1408H). Naz‘ al-Milkiyyah al-Khassah li al-
Manfa‘ah al-‘Ammah. Majallah Majma‘ al-Fiqh al-Islami. Bil. 8.

Ahmad ibn Muhammad ibn Hanbal, Abu ‘Abdillah al-Shaybani. (1421H).
Musnad al-Imam Ahmad ibn Hanbal. Mu’assasah al-Risalah.

Ahmad Kafi. (2004). Al-Hajah al-Shar‘iyyah Hududuha wa Qawa‘iduha.
Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah

Ahmad Muhyi al-Din Ahmad. (1419H). Al-Mudarabat fi al-‘Umlah wa al-
Wasa’il al-Mashru‘ah li Tajannub Adrariha al-Iqtisadiyyah. Majallah
Majma‘ al-Fiqh al-Islami, 11.

Al-Amidiy, Abu al-Hasan Ali ibn Abi Ali. (t.t.). Al-Ihkam fi Usul al-Ahkam.
Beirut: Al-Maktab al-Islamiy.

Al-Ansari, Zakariyya. (1414H). Al-Hudud al-Aniqah wa al-Ta‘rifat al-
Daqiqah. Beirut: Dar al-Fikr al-Mu‘asir.

Al-‘Attar. (t.t.). Hashiyat al-‘Attar ‘ala Sharh al-Mahalli. Beirut: Dar al-Kutub
al-‘Ilmiyyah.

Al-Ansari, Zayn al-Din, Zakariyya ibn Muhammad ibn Zakariyya. (t.t.). Asna
al-Matalib. Dar al-Kitab al-Islami.

Al-Bukhari. (1422H). Sahih al-Bukhari. Dar Tawq al-Najah.
Al-Ghazali, Abu Hamid, Muhammad ibn Muhammad ibn Muhammad.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

144

(1413H). Al-Mustasfa. Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah.
Al-Ghazali, Abu Hamid, Muhammad ibn Muhammad ibn Muhammad.

(1390H). Shifa’ al-Ghalil. Baghdad: Matba‘ah al-Irshad.
Al-Jizani. (1428 AH). Haqiqah al-Darurah al-Shar‘iyyah. Maktabat al-

Minhaj.
Al-Jurjani, ‘Ali ibn Muhammad. (1403H). Al-Ta‘rifat. Beirut: Dar al-Kutub

al-‘Ilmiyyah.
Al-Mardawi al-Dimashqi al-Salihi, ‘Ala’ al-Din, Abu al-Hasan, ‘Ali ibn

Sulayman. (1421H). Al-Tahbir Sharh al-Tahrir fi Usul al-Fiqh. Riyadh:
Maktabah al-Rushd.

Al-Qarafi, Abu al-‘Abbas, Ahmad ibn Idris ibn ‘Abd al-Rahman. (t.t.). Al-
Furuq. ‘Alam al-Kutub.

Al-Raysuni. (1433H). I’tibar al-Maqasid fi al-Fatawa al-Maliyyah. Islamiyyah
al-Ma’arif, Majallah al-Fikr al-Islami al-Mu’asir.

Al-Shatibi, Ibrahim ibn Musa al-Lakhmi. (1417H).  Al-Muwafaqat fi Usul al-
Shari‘ah. Dar Ibn ‘Affan.

Al-Shurunbulali. (t.t.). Hashiyah Al-Shurunbulali ‘ala Durar al-Hukkam. Dar
Ihya’ al-Kutub al-‘Arabiyyah.

Al-Suyuti. (1411H). Al-Ashbah wa al-Naza’ir. Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah.
Al-Tufi, Najm al-Din, Abu al-Rabi‘, Sulayman ibn ‘Abd al-Qawiyy. (1413H).

Risalah fi Ri‘ayah al-Maslahah. Al-Dar al-Misriyyah al-Lubnaniyyah.
Al-Zarkashi Abu ‘Abdillah, Badr al-Din, Muhammad ibn Abdillah ibn Bahadir.

(1405H). Al-Manthur fi al-Qawa‘id al-Fiqhiyyah. Wizarat al-Awqaf al-
Kuwaytiyyah.

Al-Zarkashi, Abu ‘Abdillah, Badr al-Din, Muhammad ibn Abdillah ibn
Bahadir. (1414H). Al-Bahr al-Muhit fi Usul al-Fiqh. Dar al-Kutubi.

Al-Zarqa’. (1409H). Sharh al-Qawa‘id al-Fiqhiyyah.
Bank Negara Malaysia (BNM). (2010). Resolusi Syariah Dalam Kewangan

Islam – Edisi Kedua.
Ibn al-Qayyim, Muhammad ibn Abi Bakr ibn Ayyub. (1403H). Rawdat al-

Muhibbin. Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah.
Ibn al-Qayyim, Muhammad ibn Abi Bakr ibn Ayyub. (1411H). I‘lam al-

Muwaqqi‘in. Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah.
Ibn Majah, Abu ‘Abdillah, Muhammad ibn Yazid al-Qazwini. (t.t.). Sunan Ibn

Majah. Dar Ihya’al-Kutub al-‘Arabiyyah.

145

Analisis Syariah Terhadap Penggunaan Konsep Maslahah ‘Ammah
dalam Produk Kewangan Islam

Ibn Qudamah, Abu Muhammad, Muwaffaq al-Din. (1423H). Rawdah al-Nazir
wa Junnah al-Munazir. Mu’assasah al-Rayyan.

‘Izz al-Din, ‘Abd al-‘Aziz ibn ‘Abd al-Salam. (1414H). Qawa‘id al-Ahkam fi
Masalih al-Anam. Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah.

Jasri Jamal, Naaishah Hambali & Hasani Mohd ‘Ali. (2010, Ogos). Islamic
Capital Market and Shari’ah Screening in Malaysia. Pembentangan Kertas
di International Research Symposium in Service Management, Mauritius.

Mahmud Shammam. (1408H). Intiza‘ al-Milk li al-Maslahah al-‘Ammah.
Majallah Majma‘ al-Fiqh al-Islami.

Muhammad al-Haj Nasir. (1408H). Al-Islam wa Intiza‘ al-Milk li al-Maslahah
al-‘Ammah. Majallah Majma‘ al-Fiqh al-Islami. Bil. 4.

Shariah Board, Al Rajhi Bank Malaysia Berhad. (2008). Ruling 56: Balance
Transfer Programme.

146

PERSEPSI ASNAF ZAKAT AL-GHARIMIN (PERUBATAN)
TERHADAP KAEDAH AGIHAN ZAKAT OLEH LEMBAGA ZAKAT

SELANGOR: KAJIAN DI GOMBAK, SELANGOR

(Perception of al-Gharimin Zakah Recipients (Medical) towards Zakat
Distribution Method by Selangor Zakat Board:

A Study in Gombak, Selangor)

Nur Aliah Mohd Sukeri1

Zulaikha Mohd Hanafiah2

Hairunnizam Wahid3

Abstrak
Isu kesihatan bukan lagi menjadi perkara asing di kalangan masyarakat,
malah masyarakat kini sudah peka dalam menjaga kesihatan. Banyak
produk makanan tambahan yang telah dikeluarkan oleh individu atau
syarikat tertentu yang telah diiktiraf oleh Jabatan Kesihatan Malaysia
(JKM) dan telah dipasarkan bagi membantu mereka yang ingin menjaga
kesihatan dalaman dan luaran. Namun begitu, bagaimana pula dengan
mereka yang menghadapi masalah kesihatan seperti penyakit kronik
dan memerlukan rawatan khas daripada hospital dalam menjaga
kesihatan mereka. Bagi golongan yang berkemampuan mungkin tidak
menjadi masalah kepada mereka dalam menerima rawatan daripada
hospital swasta, tetapi bagaimana pula bagi mereka yang tidak
berkemampuan. Kerajaan Malaysia juga memperuntukkan kos yang
besar dalam sektor kesihatan bagi membantu rakyat dalam menerima
rawatan daripada hospital. Kajian menunjukkan kos perubatan ini
sentiasa meningkat saban tahun akibat daripada kemajuan teknologi-
teknologi terkini. Persoalannya ialah adakah masyarakat Malaysia ini
benar-benar prihatin terhadap golongan yang kurang berkemampuan
ini? Adakah institusi zakat di Malaysia telah mengagihkan zakat
dengan adil dan saksama? Adakah masyarakat bekerjasama dalam
membayar zakat seperti yang diperintah oleh Allah s.w.t? Sumber

1 Pelajar Sarjana, Pusat Pengajian Ekonomi, Fakulti Ekonomi & Pengurusan, Universiti
Kebangsaan Malaysia

2 Pelajar Sarjana, Pusat Pengajian Ekonomi, Fakulti Ekonomi & Pengurusan, Universiti
Kebangsaan Malaysia

3 Pensyarah, Pusat Pengajian Ekonomi, Fakulti Ekonomi & Pengurusan, Universiti
Kebangsaan Malaysia

147

Persepsi Asnaf Zakat Al-Gharimin (Perubatan) Terhadap Kaedah Agihan Zakat
oleh Lembaga Zakat Selangor: Kajian di Gombak, Selangor

pembiayaan yang ditawarkan oleh Islam ialah melalui dana zakat.
Dana zakat di Malaysia diuruskan oleh institusi – institusi zakat
seperti Lembaga Zakat Selangor (LZS), PPZ-MAWIP, baitulmal
dan sebagainya. Justeru kajian ini mengkaji prosedur dan bentuk
agihan zakat al–gharimin oleh institusi Lembaga Zakat Selangor
(LZS) secara khususnya di daerah Gombak. Hasil kajian mendapati
pengagihan zakat perubatan al–gharimin oleh LZS di daerah Gombak
adalah sangat berkesan dan mendapat respon yang baik oleh penerima
zakat, dan juga tahap kepuasan asnaf yang menerima zakat perubatan
terhadap pengagihan zakat perubatan oleh LZS adalah sangat baik.
Ini menunjukkan zakat telah diagihkan dengan efisien dan masyarakat
juga tidak lagi mempersoalkan mengenai pengagihan zakat yang
diuruskan oleh institusi ini. Beberapa cadangan dan implikasi dasar
turut dibincangkan dalam kajian ini.

Kata Kunci: Asnaf al-gharimin, Lembaga Zakat Selangor (LZS),
Zakat perubatan

Abstract
There is no denying that health had become a major issue in the society,
and the majority also had known the proper ways for taking care of
health. Companies and individuals had produced a lot of supplement
that is approved by Jabatan Kesihatan Malaysia (JKM) and was
marketed towards individual that wants to take care of their health.
But what about those who are diagnosed with chronic diseases that
need special treatment from the hospital to care for their health? For
those who are capable in handling the fees would face no issues as they
could go to the private sectored hospital, but what about the majority
half of Malaysian that could not afford the fees. The government had
allocates a large sum in the health sector to help the people in health
treatment. Research had shown that the cost for treatments is rising
as the technology advances each year. So questions starts to rise to
mind, does the people of Malaysia Cares for the misfortunate? Does
the zakat institution in Malaysia distribute the funds fairly? Does
the believer of Islam really pay the Zakat the way that Allah S.W.T.
intended? The Islam religion allocated funds that are called the zakat
fund. The zakat fund is handled by institutions such as Lembaga
Zakat Selangor (LZS), PPZ-MAWIP, Baitulmal and etc. The main
objective of this paper is to review the procedure of the distribution of
Zakat Al-gharimin by Lembaga Zakat Selangor (LZS) in the Gombak

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

148

District. The result of this research finds that the distribution of
Zakat al-gharimin by LSZ in the Gombak district has been affective
and responded positively by people that received Zakat. The asnaf of
Gombak had also shown positive respond towards the distribution of
Zakat.This shows that the Zakat was distributed efficiently and the
people will no longer questions about the distribution of Zakat by the
institution that handles it. A few proposal and implications are also
discussed in this paper.

Keywords: Zakah recepeints,  Lembaga Zakat Selangor (LZS), Zakat
for medical purpose

PENGENALAN

Zakat adalah rukun Islam yang keempat yang wajib ditunaikan oleh umat
Islam yang telah memenuhi syarat – syarat yang ditetapkan. Zakat juga
merupakan satu ibadah dalam kehidupan muslim yang harus ditunaikan
oleh mereka yang berkemampuan. Zakat yang dikutip akan diagihkan untuk
membantu golongan yang miskin dan memerlukan bagi memenuhi keperluan
asas mereka (keperluan jangka pendek dan jangka panjang). Zakat ini hanya
boleh diagihkan kepada golongan – golongan yang tertentu seperti dinyatakan
dalam al-Quran, yang bermaksud:

“Sesungguhnya sedekah – sedekah (zakat) itu hanyalah untuk orang-orang
fakir, dan orang-orang miskin, dana amil-amil yang mengurusnya, dan
orang-orang mu’allaf yang dijinakkan hatinya, dan hamba-hamba yang
hendak memerdekakan dirinya, dan orang-orang yang berhutang, dan untuk
(dibelanjakan pada) jalan Allah, dan orang- orang musafir (yang keputusan)
dalam perjalanan. (ketetapan yang demikian itu ialah) sebagai satu ketetapan
(yang datangnya) dari Allah. Dan (ingatlah) Allah Maha Mengetahui, lagi
Maha Bijaksana”

                                                                       (Surah al – Tawbah: 60)

Secara ringkasnya daripada tafsiran ayat tersebut, terdapat lapan golongan
manusia yang berhak untuk menerima zakat. Lapan golongan tersebut adalah
al-fuqara (orang fakir), al-masakin (orang yang miskin), amil, muallaf yang
perlu dijinakkan hatinya, al-riqab (hamba), al-gharimin (orang yang memiliki
hutang), fisabilillah (orang yang berjuang di jalan Allah SWT) dan akhirnya
ibn sabil (musafir yang sedang dalam perjalanan). Oleh sebab inilah, peranan
institusi zakat sangat penting, ianya ditubuhkan bagi memudahkan urusan
pengambilan dan pengagihan zakat supaya adil dan saksama.

149

Persepsi Asnaf Zakat Al-Gharimin (Perubatan) Terhadap Kaedah Agihan Zakat
oleh Lembaga Zakat Selangor: Kajian di Gombak, Selangor

Di Malaysia, undang-undang dan peraturan- peraturan untuk pentadbiran
zakat adalah berbeza di setiap negeri. Seperti di Selangor institusi yang
menguruskan zakat adalah Lembaga Zakat Selangor (LZS), Wilayah
Persekutuan ditadbir oleh Pusat Pungutan Zakat (PPZ), Majlis Agama Islam
Wilayah Persekutuan, Pahang pula diuruskan oleh Pusat Kutipan Zakat
Pahang (PKZP), Majlis Agama Islam Pahang, dan lain-lain lagi. Ini supaya
pengurusan dan pentadbiran zakat lebih profesional, terperinci dan berkesan
kepada pemberi dan penerima zakat. Namun begitu, masih ada lagi sebahagian
pembayar dan pemberi zakat yang mengambil keputusan untuk membayar
terus kepada penerima zakat (asnaf zakat) dan bukan secara langsung kepada
institusi zakat (Sanep et. al, 2006). Oleh itu, peranan institusi zakat bukan
sahaja perlu memastikan pengurusan dan pentadbiran zakat dilakukan dengan
profesional dan berkesan, malah institusi zakat juga perlu berusaha untuk
menerapkan nilai kepercayaan pembayar zakat kepada institusi zakat.

Tambahan pula sejak Goods dan Services Tax (GST) diperkenalkan oleh
kerajaan, isu kos perubatan dan sara hidup menjadi semakin berat bagi golongan
tertentu. Bebanan kos juga semakin meningkat apabila sejak kebelakangan ini
berlakunya kemelesetan ekonomi di peringkat negara dan juga global. Dalam
hal ini asnaf adalah golongan yang terjejas teruk dan menyebabkan sukar bagi
mereka untuk mendapatkan rawatan perubatan sama ada di klinik, hospital
kerajaan mahupun swasta.  Pada masa yang sama, kualiti hidup juga semakin
terjejas (Patmawati, 2008). Maka, asnaf seperti ini memerlukan pembiayaan
bagi menampung perbelanjaan perubatan yang tinggi. Antara sumber
pembiayaan yang telus dan boleh dipercayai adalah zakat. Zakat dilihat sebagai
salah satu institusi dan mekanisme yang dapat menolong asnaf dan menjamin
keadilan sosio-ekonomi dalam masyarakat (Norazlina dan Abdul Rahim,
2011). Pengagihan zakat bagi membantu kos perubatan telah wujud sekian lama
namun tidak diberi pendedahan secara terperinci. Maka, kajian ini dijalankan
bagi mengkaji keberkesanan agihan zakat perubatan kepada golongan asnaf
dengan mengenal pasti kaedah permohonan agihan, bentuk agihan dan nilai
barangan yang diagihkan bagi membuktikan wujudnya manfaat kepada asnaf
dan memberi keyakinan kepada pembayar zakat. Kajian ini juga mengkaji
persepsi penerima bantuan zakat perubatan di daerah Gombak ini terhadap
proses pengagihan zakat perubatan yang diuruskan oleh LZS.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

150

KAJIAN LEPAS

Beberapa garis panduan asas dalam menguruskan zakat telah disebutkan dalam
al-Quran dan al-Hadith dan di antaranya ialah institusi Zakat perlulah bersikap
adil dalam pungutan zakat, bersikap telus dalam mengagihkan zakat kepada
yang memerlukan, berpengetahuan dan berkelayakan dalam menguruskan
zakat bagi menggalakkan pembayar zakat terus membayar zakat (Ahmad
Hidayah Buang, 2000).

Kini, jumlah pungutan zakat meningkat saban tahun. Hal ini
berkemungkinan disebabkan faktor kaedah pembayaran yang mudah, di
mana sekarang pembayar zakat boleh membayar zakat melalui talian sahaja
(Mohamad Idham et. al, 2013). Masyarakat juga kini sedar akan pembayaran
harta yang diikhtilaf (Sanep dan Hairunnizam, 2005). Namun, menurut Sanep,
Hairunnizam dan Adnan (2006) dalam kajiannya menunjukkan kepuasan
pembayar zakat dalam membayar zakat adalah rendah. Hal ini juga mungkin
disebabkan kurangnya kepercayaan pembayar zakat kepada pengurusan agihan
zakat dan mereka akhirnya akan membuat keputusan untuk membayar zakat
terus kepada asnaf tanpa melalui institusi Zakat. Kajian ini juga menunjukkan
bahawa kepuasan agihan zakat akan mempengaruhi kepatuhan membayar
zakat secara formal.

Faktor yang perlu diberi penekanan bagi meningkatkan tahap keyakinan
pembayar zakat dalam aspek agihan zakat ialah dengan mengurangkan karenah
birokrasi, tidak bias dalam mana-mana parti politik serta efisien dan cekap
dalam proses agihan zakat yang akhirnya dapat meningkatkan kesejahteraan
masyarakat (Hairunnizam dan Sanep, 2014; dan Mohamad Sabri et, al, 2016).
Hairunnizam, Sanep dan Radiah (2009) turut mencadangkan agar perakaunan
zakat diaudit secara berterusan pada setiap tahun bagi memastikan tiada
penyelewengan yang berlaku dalam pengurusan zakat dan ini juga akan turut
menambah kepercayaan pembayar zakat. Menurut Mohd Ali, Hairunnizam dan
Nor Ghani (2004) menyatakan bahawa faktor keimanan dan pengetahuan zakat
juga mempengaruhi pembayaran zakat. Semakin tinggi keimanan dan tahap
pengetahuan tentang zakat, maka seseorang akan semakin cenderung untuk
membayar zakat. Kajian ini juga jelas menyatakan bahawa kesan pengetahuan
fungsi institusi Zakat tidak mempengaruhi keputusan untuk membayar
zakat. Menurut Hairunnizam, Sanep dan Mohd Ali, (2004)  mengatakan
bahawa secara keseluruhannya tahap kualiti hidup asnaf adalah semakin baik
berbanding sebelumnya dan berpuas hati. Perkara ini juga turut disokong oleh
Eza Ellany et. al. (2014) dalam kajiannya bahawa zakat diagihkan dengan baik
walaupun berlaku turun naik dalam nilai skor kecekapan. Kutipan zakat di
Selangor adalah meningkat saban tahun.

151

Persepsi Asnaf Zakat Al-Gharimin (Perubatan) Terhadap Kaedah Agihan Zakat
oleh Lembaga Zakat Selangor: Kajian di Gombak, Selangor

Menurut Laporan Pengurusan Lembaga Zakat Selangor (2016), jumlah
kutipan pada tahun 2012 hanyalah RM 451 juta dan telah meningkat kepada
RM517 juta pada tahun 2013. Ianya terus meningkat pada tahun seterusnya
kepada RM582 juta dan pada tahun 2016, jumlah kutipan telah mencecah
kepada RM673 juta. Namun begitu, sejak tahun 2015, jumlah agihan menjadi
lebih tinggi berbanding jumlah kutipan. Jumlah kutipan pada tahun 2015
berjumlah RM627 juta sahaja manakala jumlah agihannya adalah RM676
juta. Begitu juga halnya pada tahun 2016. Peningkatan jumlah kutipan dan
agihan zakat dapat mengurangkan bebanan kewangan asnaf terutama kepada
penerima bantuan zakat al-gharimin perubatan. Bantuan zakat al-gharimin
perubatan adalah bantuan agihan kedua tertinggi setelah bantuan kewangan
dan makanan bulanan iaitu sebanyak RM70 juta pada tahun 2016 manakala
RM52.7 juta pada tahun 2015.

Hairunnizam, Sanep dan Radiah (2012) di dalam kajiannya menyatakan
bahawa kaedah lokalisasi perlulah diperkasakan dengan mewujudkan amil di
setiap kariah dan mereka perlulah bergaji secara tetap, bersikap profesional dan
bertugas sepenuh masa sepanjang tahun. Hal ini dapat memastikan pengurusan
zakat menjadi cekap dan efisien. Malahan, perkara ini juga turut dapat
membantu mengubah sikap asnaf dengan penglibatan amil secara langsung di
dalam program di peringkat kariah (Hairunnizam, Sanep dan Radiah, 2011).
Rumusnya daripada kajian-kajian terdahulu, tiada kajian yang mengkaji
aspek zakat al-gharimin perubatan secara khusus. Terdapat dua kajian yang
mengkaji keberkesanan agihan zakat perubatan (Muhammad Hafiz et. al,,
2016; dan Mohd Yusof et. al, 2016) dimana kajian ini menunjukkan bahawa
LZS dan Majlis Agama Islam Wilayah Persekutuan (MAWIP) telah berjaya
mengagihkan zakat secara khusus kepada pesakit yang mendapat rawatan
di Pusat Perubatan Universiti Kebangsaan Malaysia (PPUKM) dan Hospital
Kuala Lumpur (HKL) serta peranan Bank Rakyat dalam mengagihkan zakat
perubatan kepada asnaf zakat. Namun begitu kajian ini berbeza kerana
mengkaji secara khusus prosedur dan kaedah agihan zakat al-gharimin
perubatan terhadap asnaf pesakit kronik.

METODOLOGI

Kajian ini menggunakan kaedah kuantitatif dan kualitatif dengan menjalankan
temu bual terhadap penerima bantuan zakat perubatan di Daerah Gombak bagi
mendapatkan maklumat mengenai bantuan zakat perubatan yang diterima.
Seramai lima (5) orang penerima zakat perubatan telah ditemu bual sebagai
sampel daripada 10 nama asnaf pesakit kronik yang telah diberikan oleh Pegawai

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

152

Zakat di Lembaga Zakat Selangor Daerah Gombak. Ini bermakna kajian ini
telah menemubual sebanyak 50 peratus responden daripada populasi kajian
ini. Temu bual ini telah dijalankan pada bulan Disember 2016 di kediaman
asnaf di sekitar Daerah Gombak iaitu di Greenwood, Gombak Setia dan
Gombak Utara. Pertanyaan yang diajukan kepada 5 responden tersebut adalah
terdiri daripada 5 bahagian iaitu Bahagian A, mengenai maklumat responden,
Bahagian B mengenai maklumat bantuan al-gharimin perubatan, Bahagian
C mengenai kepuasan terhadap bantuan al-gharimin perubatan, Bahagian D
mengenai perbelanjaan kesihatan atau ubatan asas, dan akhirnya Bahagian
E adalah mengenai komen dan cadangan responden. Pertanyaan di bahagian
C adalah penting kerana ia bertujuan untuk mengkaji persepsi responden
terhadap prosedur agihan zakat perubatan yang telah diterima oleh mereka. Di
dalam Bahagian C juga,  terdapat 6 konstruk utama iaitu (1) Jumlah bantuan
perubatan, (2) mutu bantuan peralatan, (3) jadual masa penyerahan bantuan,
(4) prosedur permohonan bantuan, (5) prosedur penyerahan bantuan; dan (6)
keberkesanan bantuan. Kesemua konstruk ini adalah berbentuk skala likert
bernilai 1 iaitu sangat tidak setuju hingga nilai 5 iaitu sangat setuju. Kajian
ini akan mengadaptasi kajian measuring ESL students reading strategies.
(Mokhtari, K., & Sheorey, R, 2002), dalam membentuk tahap kepuashatian
responden iaitu nilai min di bawah 2.4 adalah tahap kepuashatian rendah, nilai
antara 2.5 hingga 3.4 adalah sederhana dan nilai min melebihi 3.5 adalah tahap
kepuashatian yang tinggi.

Kajian ini telah menemubual penjaga pesakit kronik yang terdiri daripada
isteri, anak dan ibu. Pesakit terdiri daripada pelbagai peringkat umur dan
jantina. Pesakit-pesakit yang menerima bantuan zakat juga adalah penghidap
penyakit kencing manis, strok, eczema yang teruk dan cerebral palsy. Ketika
menjalankan temu bual, pengkaji mendapati sukar bagi pengkaji mendapatkan
fokus penjaga kerana mereka terpaksa menjaga pesakit-pesakit kronik pada
masa yang sama menjawab soalan-soalan pengkaji. Maka, proses temu bual
ini mengambil masa yang lama di antara sejam sehingga dua jam. Pengkaji
juga dapat melihat cara penjaga menjaga pesakit-pesakit ini dan barang-barang
bantuan yang mereka ambil di farmasi dan yang diperolehi daripada LZS.

HASIL KAJIAN

Kajian ini mendapati nilai bantuan zakat yang diberikan oleh LZS adalah
antara RM396.50 hingga RM1,400 setiap bulan bergantung kepada penyakit
yang dihidapinya. Pesakit yang menerima bantuan adalah berumur antara 3
tahun hingga 87 tahun. Kajian ini mendapati anggaran perbelanjaan untuk

153

Persepsi Asnaf Zakat Al-Gharimin (Perubatan) Terhadap Kaedah Agihan Zakat
oleh Lembaga Zakat Selangor: Kajian di Gombak, Selangor

merawat penyakit berkenaan adalah lebih tinggi daripada bantuan yang
diterima. Contohnya untuk penyakit strok, bantuan yang diberikan oleh LZS
adalah RM400 dan anggaran kos rawatan yang diperlukan adalah sebanyak
RM2,000. Ini menjadikan kurangan dalam kos rawatan sebanyak RM1,600
yang perlu ditanggung sendiri oleh asnaf samada melalui pendapatan penjaga
mahupun bantuan dari pihak luar selain zakat (lihat Jadual 1).

Walaupun jumlah bantuan zakat yang diberikan agak rendah, namun
secara umumnya, bantuan zakat perubatan yang diberikan kepada asnaf adalah
bertujuan untuk meringankan bebanan kewangan pesakit bagi kos rawatan
yang terpaksa ditanggung. Hasil kajian mendapati, kesemua informan telah
menggunakan kaedah yang sama ketika membuat permohonan iaitu dengan
menyenaraikan barangan yang diperlukan dan berapa nilai barangan tersebut.
Pusat Zakat akan meluluskan permohonan dengan meluluskan sejumlah nilai
yang akan dibayar oleh Pusat Zakat mengikut nilai barangan yang disenaraikan
oleh asnaf. Bagi pihak LZS pula, LZS akan mengeluarkan satu invois nilai
barangan kesihatan yang boleh dituntut difarmasi tertentu mengikut nilai zakat
yang telah diluluskan. Pihak farmasi tersebut kemudiannya akan menuntut
bayaran tersebut kepada LZS. Contohnya seperti dikatakan oleh IF1, pihak
LZS telah meluluskan bantuan zakat perubatan sebanyak RM1,000 dalam
bentuk invois dan asnaf tersebut akan mendapatkan barangan tersebut di
farmasi sebanyak RM1,000 sahaja. Ini dapat dilihat daripada Jadual 2. Namun
begitu kajian ini mendapati, berdasarkan maklumbalas daripada sebahagian
informan, terdapat sebahagian barangan yang diperlukan tiada di farmasi.

Contohnya maklumbalas daripada IF3 mendapati barang yang telah
diluluskan oleh LZS tiada di farmasi berkenaan yang akan menyebabkan IF3
mendapatkan barangan tersebut di farmasi lain yang berkemungkinan harganya
lebih tinggi daripada farmasi panel yang dilantik oleh LZS. Ini berkemungkinan
akan memberi implikasi ketidakcukupan jumlah bantuan zakat yang diberikan
akibat harga yang tinggi dan berbeza. Bantuan kewangan yang diberikan
kepada asnaf terdiri daripada dua bentuk agihan iaitu pertama dalam bentuk
barangan dan bentuk agihan kedua pula ialah dengan mendahulukan duit asnaf
dan kemudian dibayar semula oleh Pusat Zakat.  Bagi bentuk agihan yang
pertama iaitu agihan barang kepada pesakit, kaedah ini telah dijelaskan oleh
IF2 (lihat Jadual 3).

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

154

Ja
du

al
 1

: M
in

 K
ep

ua
sa

n
R

es
po

nd
en

 se
rta

 Ju
m

la
h

B
an

tu
an

 d
an

 A
ng

ga
ra

n
Pe

rb
el

an
ja

an

A
sn

af
 Z

ak
at

 a
l –

 G
ha

ri
m

in
 p

er
ub

at
an

 (S
eb

ul
an

)

R
es

po
nd

en

(I
nf

or
m

an
)

U
m

ur

(p
en

ja
ga

/
pe

sa
ki

t)

B
an

tu
an

 Z
ak

at

pe
ru

ba
ta

n(
R

M
)

A
ng

ga
ra

n
pe

rb
el

an
ja

an

se
bu

la
n

(R
M

)1

K
ur

an
ga

n/

le
bi

ha
n

(R
M

)
Je

ni
s P

en
ya

ki
t

N
ila

i
m

in

K
ep

ua
s

ha
tia

n

Ta
ha

p

K
ep

ua
s

ha
tia

n4

1
50

 ta
hu

n/

19
 ta

hu
n

49
0.

00
79

0.
00

-R
M

30
0.

00
C

er
eb

ra
l p

al
sy

2
4.

68
Ti

ng
gi

2
65

 ta
hu

n/

22
 ta

hu
n

1,
00

0.
00

2,
00

0.
00

-R
M

1,
00

0.
00

C
er

eb
ra

l p
al

sy
4.

16
Ti

ng
gi

3
60

 ta
hu

n/

74
 ta

hu
n

39
6.

50
4,

20
0.

00
-R

M
3,

80
3.

50
K

en
ci

ng
 m

an
is

3.
08

Se
de

rh
an

a

4
38

 ta
hu

n/

3
ta

hu
n

1,
40

0.
00

1,
80

0.
00

-R
M

40
0.

00
Ec

ze
m

a3
3.

81
Ti

ng
gi

5
62

 ta
hu

n/

87
 ta

hu
n

40
0.

00
2,

00
0.

00
-R

M
1,

60
0.

00
st

ro
k

3.
35

Se
de

rh
an

a

N
ot

a:
1

an

gg
ar

an
 b

er
da

sa
rk

an
 te

m
ub

ua
l d

en
ga

n
pe

sa
ki

t
2

pe
ny

ak
it

be
rk

ai
ta

n
sa

ra
f d

i o
ta

k
3

pe
ny

ak
it

ku
lit

 y
an

g
kr

on
ik

4
Sk

al
a

Ta
ha

p
K

ep
ua

sh
at

ia
n;

 <
 2

.4
; R

en
da

h;
 2

.5
-3

.4
; S

ed
er

ha
na

; >
3.

5
Ti

ng
gi

Su
m

be
r:

 M
ak

lu
m

at
 so

al
 se

lid
ik

155

Persepsi Asnaf Zakat Al-Gharimin (Perubatan) Terhadap Kaedah Agihan Zakat
oleh Lembaga Zakat Selangor: Kajian di Gombak, Selangor

Jadual 2: Kaedah permohonan bantuan zakat al-gharimin di LZS

Informan Maklumbalas

Informan 1 …Makcik minta 1000, zakat luluskan 1000. Ambil di Farmasi.

Informan 2 …senaraikan barang yang kita nak…sekali dengan harga…
Permohonan dah lulus, zakat dah bagi surat apa semua kat dia, baru
boleh kita ambil barang.

Informan 3 …Saya cakap la saya nak yang ni yang ni… yang ni…Bila dah lulus,
tak ada (di Farmasi).

Informan 4 …Permohonan dah lulus, zakat dah bagi surat apa semua kat dia
(farmasi), baru boleh kita ambil barang.

Informan 5 …Saya minta pampers tapi yang diluluskan cuma susu empat tin
sahaja…Selepas tiga, empat bulan baru permohonan saya diluluskan.

Sumber: Maklumat soal selidik

Berdasarkan Jadual 3, hasil daripada perbualan ini dapat diketahui bahawa
selepas permohonan telah diluluskan, sejumlah nilai akan diberikan kepada
asnaf. Asnaf perlu mengambil sendiri barangan yang diperlukan daripada
farmasi mengikut nilai yang telah ditentukan. Sebagai contoh, setelah asnaf
membuat permohonan, LZS akan meluluskan permohonan dengan sejumlah
nilai iaitu RM500. Maka, asnaf akan membeli barangan yang diperlukan
daripada mana – mana farmasi dengan nilai yang telah diluluskan tidak kira
daripada farmasi kerajaan mahupun swasta seperti yang diperkatakan oleh
IF1. Kebiasaannya, kaedah ini digunakan apabila asnaf selesa mendapatkan
barangan yang diperlukan di farmasi yang terdekat dengan kediaman dan
farmasi tersebut juga menjual barangan yang diperlukan seperti keadaannya
IF5. Selepas asnaf mengambil barangan yang diperlukan, pihak farmasi akan
mendapatkan bayaran daripada LZS setiap bulan. Kaedah ini digunakan oleh
kesemua informan kecuali IF3.

Ini adalah kerana bagi IF3 pula, bentuk agihan kedua digunakan iaitu
dengan mendahulukan tunai milik sendiri dahulu dan kemudiannya akan
menuntut semula kesemua bayaran tersebut berdasarkan resit pembelian. Ini
berlaku kerana menurut IF3, tidak semua barangan yang diperlukan terdapat
pada satu farmasi sahaja dan asnaf terpaksa membeli di farmasi yang lain.
Oleh itu, bagi mendapatkan barangan yang diperlukan, IF3 terpaksa pergi

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

156

kepada beberapa farmasi dan ini akan menyukarkan kepada LZS untuk
membuat bayaran kembali kepada farmasi dan proses mendapatkan bayaran
juga menjadi lama dan lambat. Resit yang diterima daripada farmasi perlu
diberi kepada LZS dan LZS akan membuat bayaran kepada asnaf setiap bulan.

Hasil kajian juga mendapati perlaksanaan bantuan Zakat Perubatan kepada
asnaf yang layak telah banyak mengurangkan bebanan kewangan mereka dan
bukan itu sahaja tetapi juga pesakit telah menunjukkan peningkatan kesihatan
yang bagus setelah mendapatkan bantuan zakat seperti mana yang terjadi
kepada IF3 setelah 5 tahun mendapat bantuan daripada LZS. Ini dapat dilihat
daripada Jadual 4.

Jadual 3: Bentuk agihan zakat kepada pesakit

Informan Maklumbalas

Informan 2 ..Permohonan dah lulus, zakat dah bagi surat apa semua kat dia
(farmasi), baru boleh kita ambil barang. Dah ada bukti apa semua
kan. Pastu ambil barang tiap-tiap bulan. Sebulan hanya sekali
je kan. Ambillah apa nak ambil. Habiskan untuk keperluan dia.
Bulan akan datang diaorang (farmasi) akan claim sendiri dengan
zakat.”

Informan 1 …kita pergi dekat Farmasi lah…lepas tu Farmasi…hantar lah
Invois dia tu berapa-berapa…Tapi, bahagian yang ubat-ubat la….
Macam susu ke vitamin, pampers semua tu…Kita ambil dulu ubat
tu baru lepas tu… Aaaa…Farmasi hantar dekat Zakat tu (invois)…
baru Zakat bayar lah.

Informan 5 …Farmasi Alpha. Memang sebelum ni saya selalu ambil dekat
situ la. Sebelum dapat bantuan memang selalu ambil dekat situ.
Jadi, bila saya dapat bantuan, dia kata mana-mana farmasi yang
saya pergi tu boleh minta. Dia tak ada panel of pharmacy ke apa
ke. Dia boleh pilih sendiri

Informan 3 …Dia kata akak tak usah keluar duit la, kita orang bayar terus kat
Farmasi. Farmasi yang sebelah pusat zakat kan…Habis tu saya
nak barang, dia (farmasi) tak ada…Saya beli kat…depan Giant
ni, semua ada barang. Jadi, saya ambil kat situ. Keluar duit sendiri
la…Saya kumpul-kumpul ni (resit), baru saya ni balik (claim) la.”

Sumber: Maklumat soal selidik

157

Persepsi Asnaf Zakat Al-Gharimin (Perubatan) Terhadap Kaedah Agihan Zakat
oleh Lembaga Zakat Selangor: Kajian di Gombak, Selangor

Jadual 4: Maklumbalas tahap kesihatan asnaf

Informan Maklumbalas

Informan 3 (Mengenai pemeriksaan kesihatan di hospital)
Aaa…Yang sekarang ni seminggu sekali. Yang
dulu seminggu dua kali. Asalnya seminggu tiga
kali. Pastu dah elok sikit, seminggu dua kali.
Sekarang seminggu sekali.

Sumber: Maklumat soal selidik

Selain itu, kajian juga mendapati bahawa 3 daripada 5 informan iaitu
sebanyak 60 peratus, berpuas hati tahap tinggi terhadap penerimaan zakat
al-gharimin perubatan kepada mereka. Manakala selebihnya sebanyak 40
peratus informan atau 2 informan  berpuas hati tahap sederhana terhadap
penerimaan zakat al-gharimin perubatan. Kajian yang telah dilakukan terhadap
informan menunjukkan bahawa tahap kepuasan hati seseorang informan
terhadap penerimaan zakat al-gharimin perubatan ini bermula daripada hasil
perbelanjaan mereka. Semakin tinggi perbelanjaan bulanan informan, semakin
rendah tahap kepuasan mereka. Berdasarkan Jadual 1, dapat dilihat bahawa
informan yang mempunyai belanja bulanan yang tinggi menyebabkan mereka
rasa berpuas hati tahap sederhana terhadap jumlah zakat perubatan yang
diterima mereka. (Lihat Jadual 5).

Jadual 5: Pandangan asnaf terhadap bantuan zakat al-gharimin di LZS

Informan Maklumbalas
Informan 1 …Mak cik amat berpuas hati daripada agihan zakat ini. Setelah

menerima zakat perubatan ini daripada LZS, xxx (nama pesakit)
kini boleh duduk dengan sendiri walaupun tidak boleh berjalan...

.. Makcik menerima zakat perubatan atas nasihat pegawai A
kerana mulanya makcik memohon untuk zakat sara diri tetapi
setelah pegawai mengetahui makcik mempunyai anak kurang
upaya beliau menasihati makcik untuk memohon bantuan zakat
perubatan....

Informan 5 …Saya hanya menerima bantuan susu sebanyak 4 tin sahaja
sebulan. Saya ada juga minta bantuan seperti diapers, lapik
tilam, dan lain -lain tetapi tidak dapat. Dan hanya bantuan susu
sahaja yang diberikan oleh zakat..

Sumber: Maklumat soal selidik

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

158

Berdasarkan Jadual 1, dapat dilihat nilai min kepuasan setiap informan.
Kesemua responden boleh dikatakan mempunyai anggaran perbelanjaan
sebelum melebihi jumlah bantuan zakat yang diterima. Jadual menunjukkan
bahawa bagi informan 3 dan 5 berpuas hati tahap tinggi terhadap agihan
zakat perubatan dan hanya 2 responden yang mempunyai tahap sederhana.
Hal ini kerana bagi informan 3 (min 3.08), yang mana pesakit menghidap
penyakit kencing manis (temu bual bersama isteri beliau), menyatakan
bahawa pesakit terpaksa memasukkan air sebanyak 4 kali setiap hari bagi
mengawal penyakitnya, dan harga bagi setiap botol mencecah RM22. Namun
keperluannya setakat ini telah ditanggung oleh Hospital Kuala Lumpur (HKL).
Bagi informan ke 5 (min 3.35) pula, berlaku persepsi tahap sederhana mengenai
agihan zakat pula adalah disebabkan oleh jumlah bantuan yang diperolehinya,
kerana bantuan yang beliau terima (anak) untuk perubatan maknya adalah susu
tepung sahaja. Sedangkan keperluan seperti lampin pakai buang, lapik tilam,
kapas, dan sebagainya tidak ditanggung oleh pusat zakat. Ini dijangkakan
menyumbang kepada persepsi tahap sederhana mengenai agihan zakat yang
dilakukan. Manakala bagi responden yang lain iaitu informan 1 memperolehi
min 4.68, informan 2 sebanyak 4.16 dan terakhir informan 3 memperolehi
min 3.81. Sepertimana yang dinyatakan jika informan menperoleh keputusan
min 3.5 dan ke atas menunjukkan bahawa informan berpuas hati tahap tinggi
dengan kaedah pengagihan yang dilakukan oleh LZS.

Jadual 6: Pandangan asnaf terhadap prosedur bantuan zakat al-gharimin di LZS

Informan Maklumbalas

Informan 1 …Makcik tiada masalah dalam mengambil ubat di farmasi yang
telah disetujui oleh pusat zakat. Farmasi juga tidak ada masalah
makcik hanya perlu pergi ke farmasi dan mengambil ubat mengikut
apa yang makcik dapat jumlah bantuan zakat...

Informan 2 ...Makcik tiada masalah dalam mengambil ubat di farmasi yang
makcik pergi namun ada sekali hari tu makcik tidak dapat ambil
ubat kerana pusat zakat tidak membayar di farmasi di tempat makcik
ambil ubat..

Informan 3 …Semasa memohon bantuan itu tidaklah susah kerana hanya
perlu mengisi borang – borang yang diberikan, Cuma proses untuk
mendapat keputusan sahaja yang lama kerana memakan masa
hampir 2 ke 3 minggu..

Sumber: Maklumat soal selidik

159

Persepsi Asnaf Zakat Al-Gharimin (Perubatan) Terhadap Kaedah Agihan Zakat
oleh Lembaga Zakat Selangor: Kajian di Gombak, Selangor

Jadual 7, menunjukkan soalan mengenai (1) Jumlah bantuan perubatan,
(2) mutu bantuan peralatan, (3) jadual masa penyerahan bantuan, (4) prosedur
permohonan bantuan, (5) prosedur penyerahan bantuan; dan (6) keberkesanan
bantuan. Jika dilihat secara purata keseluruhan, keputusan menunjukkan
bahawa setiap informan/responden berpuas hati tahap tinggi dengan agihan
zakat al-gharimin perubatan oleh LZS, iaitu min 3.82. Berdasarkan (1)
Jumlah bantuan perubatan; keputusan purata yang diperoleh ialah min 3.07,
menunjukkan bahawa responden berharap agar jumlah nilai bantuan dapat
dinaikkan, (2) mutu bantuan peralatan; purata keseluruhan adalah min 4.4,
menunjukkan farmasi telah menyediakan barang-barang yang berkualiti, (3)
jadual masa penyerahan bantuan; jumlah purata min 3.93 menunjukkan bahawa
responden berpuas hari tahap tinggi dengan jadual penyerahan bantuan yang
dilakukan oleh LZS.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

160

Ja
du

al
 7

: T
ah

ap
 K

ep
ua

sa
n

as
na

f t
er

ha
da

p
ba

nt
ua

n
za

ka
t p

er
ub

at
an

It
em

 K
on

st
ru

k
R

es
po

nd
en

In

fo
rm

an

1
In

fo
rm

an

2
In

fo
rm

an

3
In

fo
rm

an

4
In

fo
rm

an

5

Pu
ra

ta
 K

e-
se

lu
ru

ha
n

Ta
ha

p
Pu

as
ha

ti

(1
)

Ju
m

la
h

ba
nt

ua
n

pe
ru

ba
ta

n
-J

um
la

h
ba

nt
ua

n
m

en
cu

ku
pi

5
4

2
2

2
3

-T
id

ak
 m

em
er

lu
ka

n
ba

nt
ua

n
la

in
 se

la
in

 L
ZS

4
4

2
2

2
2.

8
-T

id
ak

 m
en

gh
ar

ap
ka

n
ba

nt
ua

n
di

na
ik

ka
n

la
gi

2
4

2
3

4
3

Pu
ra

ta
3.

67
4

2
3

2.
67

3.
07

Se
de

rh
an

a
(2

) M
ut

u
ba

nt
ua

n
pe

ra
la

ta
n

-B
er

ke
ad

aa
n

ba
ik

 d
an

 b
er

ku
al

iti
 ti

ng
gi

5
5

4
4

5
4.

6
-T

id
ak

 p
er

na
h

m
en

ga
la

m
i k

er
os

ak
an

  p

er
al

at
an

5
5

2
4

5
4.

6

Pu
ra

ta
5

5
3

4
5

4.
4

Ti
ng

gi
(3

)
Ja

du
al

 m
as

a
pe

ny
er

ah
an

 b
an

tu
an

-B
er

pu
as

 h
at

i d
en

ga
n

m
as

a
ya

ng
 d

ite
nt

uk
an

5
4

2
5

4
4

-B
an

tu
an

 ti
da

k
pe

rn
ah

 te
rle

w
at

5
2

2
4

4
3.

4
-T

id
ak

 m
en

gh
ad

ap
i m

as
al

ah
 k

e
LZ

S

  m
en

ga
m

bi
l w

an
g

5
5

4
4

4
4.

4

Pu
ra

ta
5

3.
67

2.
67

4.
33

4
3.

93
Ti

ng
gi

(4
) C

ar
a

pe
rm

oh
on

an
 b

an
tu

an
-P

er
m

oh
on

an
 a

m
at

 m
ud

ah
5

5
5

5
3

4.
6

161

Persepsi Asnaf Zakat Al-Gharimin (Perubatan) Terhadap Kaedah Agihan Zakat
oleh Lembaga Zakat Selangor: Kajian di Gombak, Selangor

-M
as

a
pe

m
pr

os
es

an
 a

m
at

 c
ep

at
4

4
5

2
2

3.
4

-P
ro

se
s p

er
m

oh
on

an
 a

m
at

 te
lu

s d
an

 a
di

l
4

5
4

2
3

3.
6

-P
er

m
oh

on
an

 ti
da

k
m

em
er

lu
ka

n
ba

ny
ak

 b
an

tu
an

4
5

5
4

2
4

-P
ro

se
s m

en
ya

m
bu

ng
 b

an
tu

an
 a

m
at

 m
ud

ah
5

5
5

4
2

4.
2

Pu
ra

ta
4.

4
4.

8
4.

8
3.

8
2.

4
4.

04
Ti

ng
gi

(5
)

Pr
os

ed
ur

 p
en

ye
ra

ha
n

ba
nt

ua
n

-D
is

er
ah

ka
n

te
pa

t m
as

an
ya

5
4

2
4

4
3.

8
-B

an
tu

an
 y

an
g

di
se

ra
hk

an
 o

le
h

LZ
S

ad
al

ah

ce
pa

t
5

5
2

4
4

4

-J
um

la
h

ba
nt

ua
n

ad
al

ah
 sa

m
a

de
ng

an
 y

an
g

  d

ilu
lu

sk
an

5
2

4
4

4
3.

8

-P
ro

se
du

r m
en

ga
m

bi
l b

an
tu

an
 a

da
la

h
m

ud
ah

5
4

4
4

4
4.

2
Pu

ra
ta

5
3.

75
3

4
4

3.
95

Ti
ng

gi
(6

) K
eb

er
ke

sa
na

n
ba

nt
ua

n
-B

an
tu

an
 y

an
g

di
te

rim
a

m
em

nu
hi

 se
m

ua

  k
ep

er
lu

an
5

2
2

3
2

2.
8

-B
an

tu
an

 y
an

g
di

te
rim

a
da

pa
t m

en
gu

ba
h

hi
du

p
5

4
4

4
2

3.
8

-T
id

ak
 m

em
pu

ny
ai

 se
ba

ra
ng

 ru
ng

ut
an

5
5

2
2

2
3.

2
-A

du
an

 te
rh

ad
ap

 b
an

tu
an

 d
ita

ng
an

i o
le

h
LZ

S
de

ng
an

 b
ai

k
5

4
4

4
2

3.
8

Pu
ra

ta
5

3.
75

3
3.

75
2

3.
5

Ti
ng

gi
Pu

ra
ta

 K
es

el
ur

uh
an

4.
68

4.
16

3.
08

3.
81

3.
35

3.
82

  S
um

be
r:

 M
ak

lu
m

at
 so

al
 se

lid
ik

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

162

Walau bagaimanapun, terdapat beberapa masalah yang wujud bagi jadual
penyerahan bantuan ini seperti pihak LZS lambat membuat bayaran kepada
pihak farmasi yang menjadi persoalan kepada asnaf. Bagi purata keseluruhan
soalan (4) prosedur permohonan bantuan, (5) prosedur penyerahan bantuan;
dan (6) keberkesanan bantuan; masing – masing adalah min 4.04, min 3.95,
dan min 3.5. Bagi soalan (5), prosedur penyerahan barang tidak merumitkan
para asnaf kerana mereka boleh memilih farmasi yang berdekatan dengan
tempat tinggal mereka. Namun bagi soalan (4) pula, pemasalahan yang timbul
kepada penerima zakat perubatan ini adalah bagi mereka terlalu banyak borang
yang perlu diisi semasa memohon bantuan, seperti pengesahan daripada
ketua kampung, surat doktor dan sebagainya. Selain itu, ada yang merungut
mengenai keputusan permohonan kerana terpaksa menunggu dalam tempoh
yang lama, melebihi sebulan. Sementara itu, soalan (6) mendapat keputusan di
antara 2 daripada 5 responden berpuashati tahap sederhana dengan keberkesan
bantuan, bukan tidak bersyukur sebaliknya berharap agar bantuan dapat
dinaikkan lagi supaya kos perubatan ini tidak terbeban kepada mereka.

Rata–rata keputusan menunjukkan bahawa informan bersetuju bahawa
mereka berpuas hati tahap tinggi terhadap proses permohonan bantuan zakat al–
gharimin yang dilakukan oleh pegawai–pegawai zakat. Selain itu, bagi soalan
jadual masa penyerahan bantuan serta prosedur penyerahan bantuan ada yang
berpuas hati tahap tinggi namun ada juga yang berpuas hati tahap sederhana.
Berdasarkan temu bual yang dilakukan ini, hasil menunjukkan bahawa pusat
zakat tidak menetapkan mana–mana farmasi secara khusus, namun sebaliknya
memberi peluang kepada penerima bantuan zakat perubatan al–gharimin ini
untuk mencari farmasi yang senang untuk ditujunya. Ini merupakan langkah
yang bagus diambil oleh pusat zakat kerana memberi kemudahan kepada
penerima zakat untuk mengambil barang–barang atau ubat–ubatan yang
diperlukan oleh mereka. Tetapi persoalan yang timbul adakah betul sama ada
pusat memberhentikan bantuan tanpa memberitahu penerima zakat tersebut?
Tambahan lagi, hasil daripada temu bual menunjukkan bahawa lawatan
sosialisasi daripada pegawai zakat memberi impak yang sangat besar kepada
penerima zakat. Mereka sangat gembira dan terharu di atas lawatan yang di
lakukan oleh pegawai zakat. Ini kerana ada informan yang menerima bantuan
zakat perubatan ini hasil daripada nasihat yang diberikan oleh pegawai zakat
berkenaan.

163

Persepsi Asnaf Zakat Al-Gharimin (Perubatan) Terhadap Kaedah Agihan Zakat
oleh Lembaga Zakat Selangor: Kajian di Gombak, Selangor

PERBINCANGAN DAN IMPLIKASI DASAR

Bantuan zakat perubatan ini dilihat sebagai salah satu langkah terbaik oleh LZS
bagi mengurangkan bebanan pesakit asnaf. Kos perubatan yang sangat tinggi
akan menyukarkan lagi keadaan pesakit tetapi dengan bantuan zakat ini sedikit
sebanyak telah membantu asnaf dari segi kewangan mahupun emosi. Hal ini
dapat memulihkan taraf hidup asnaf serta dapat menjana ekonomi negara.
Kelebihan bagi kaedah agihan berbentuk barangan ialah asnaf tidak perlu
mengeluarkan duit poket mereka sendiri untuk membeli barangan perubatan.
Mereka hanya perlu mengambil barang di farmasi dan farmasi akan menebus
balik bayaran terus ke LZS. Cara ini juga mudah dan cepat bagi asnaf. Namun,
kaedah ini hanya boleh digunakan apabila barangan yang diperlukan terdapat
pada sebuah farmasi sahaja. Jika barangan yang diperlukan asnaf terdapat di
farmasi yang berbeza-beza maka, kaedah ini tidak dapat digunakan. Maka,
kelemahan bagi kaedah ini ialah tidak semua barangan yang diperlukan asnaf
terdapat di sebuah farmasi sahaja terutama farmasi yang berskala kecil.

Manakala kelebihan kaedah agihan berbentuk duit pula ialah ianya lebih
mudah bagi asnaf bagi mendapatkan barangan yang diperlukan. Asnaf boleh
mendapatkan barangan bukan hanya pada sebuah farmasi sahaja tapi pada-
pada mana farmasi sama ada kerajaan mahupun swasta. Namun, kelemahan
yang terdapat bagi kaedah ini ialah proses bagi menebus balik duit yang
telah digunakan bagi membeli barangan perubatan untuk asnaf agak lama.
Hal ini kerana, asnaf perlu membuat permohonan menebus duit setiap bulan.
Sedangkan, ketika itu juga asnaf memerlukan duit untuk membeli barangan
keperluan harian yang lain. Malah, asnaf juga terpaksa pergi ke pelbagai
farmasi bagi mendapatkan barangan perubatan yang diperlukan dan ini
memerlukan pengorbanan masa, tenaga dan duit asnaf.

Nilai barangan serta taraf hidup masyarakat di negara ini semakin
meningkat saban tahun. Tidak terkecuali juga kepada nilai barangan perubatan
lebih-lebih lagi di dalam keadaan sekarang apabila GST diimplementasi
oleh kerajaan. Nilai yang diberikan kepada asnaf pada tahun ini dan tahun
mendatang adalah tidak sama secara relevan kerana taraf hidup yang semakin
meningkat. Harga barangan semakin mahal dan akhirnya menyebabkan asnaf
tidak mendapat barangan perubatan dengan kuantiti yang banyak walaupun
diberi bantuan zakat dengan nilai yang sama pada tahun sebelumnya. Justeru
pegawai zakat disarankan membuat pemantauan terhadap harga barangan
perubatan di farmasi dengan mengetahui turun naik harga barangan. Maka,
dengan ini LZS dapat memberikan nilai bantuan yang mencukupi kepada
asnaf.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

164

Dari aspek keberkesanan bagi mendapatkan barangan perubatan,
dicadangkan LZS mewujudkan panel farmasi bagi memudahkan dan
mempercepatkan proses mendapatkan barangan perubatan asnaf. Dengan
mewujudkan panel farmasi, asnaf tidak perlu lagi membeli barangan perubatan
di farmasi-farmasi yang lain. Malahan, barangan yang diperlukan juga sudah
pasti ada di panel farmasi tersebut. Hal ini juga akan menyebabkan harga
barangan perubatan lebih murah kerana panel farmasi akan membeli barangan
perubatan dalam kuantiti yang banyak bagi menampung permintaan asnaf
dan LZS. Bukan itu sahaja, malahan panel farmasi juga dapat menebus balik
jumlah nilai barangan yang diambil oleh asnaf dengan lebih cepat. Kewujudan
panel farmasi yang diuruskan oleh institusi zakat di negeri masing–masing
bukan sahaja dapat mengawal harga ubat–ubatan serta keperluan asas penerima
zakat, malah masalah penipuan bantuan juga berkemungkinan dapat diatasi
terutamanya daripada pihak farmasi. Hal ini kerana sesetengah penerima zakat
percaya sepenuhnya kepada farmasi tersebut.

Bagi pihak Kerajaan pula, Kerajaan haruslah mengenakan 0 peratus GST
ke atas barangan perubatan kerana barangan ini juga barangan keperluan
(dharuriah). Barangan perubatan adalah barangan keperluan yang bukan
sahaja diperlukan oleh golongan atasan tetapi juga kepada golongan asnaf.
Dengan mengenakan GST, golongan asnaf menjadi sukar untuk mendapatkan
barangan perubatan yang diperlukan kerana harga yang sangat mahal. Kerajaan
juga perlu memantau harga barangan perubatan seperti memantau barangan
asasi dan harga barangan perubatan juga perlu diselaraskan. Kerajaan perlu
menetapkan harga siling bagi barangan perubatan.

Dari aspek keberkesanan kaedah agihan zakat, pusat zakat perlulah
mewujudkan amil kariah dengan meletakkan amil kariah di setiap mukim.
Bukan itu sahaja, amil kariah juga perlulah mencari, memantau dan mengetahui
keperluan asnaf serta sebarang pemasalahan, asnaf boleh terus merujuk kepada
amil kariah. Maka hal ini akan menjadikan sebarang pemasalahan terhadap
asnaf lebih cepat dapat diselesaikan dan lebih telus dan ianya haruslah
berpusat di masjid-masjid yang berdekatan (Fatin Amila, Hairunnizam dan
Sanep, 2015). Bukan itu sahaja, tetapi perkara ini juga dapat menjadikan
kaedah agihan lebih berkesan dan seterusnya mendapat kepercayaan daripada
pembayar zakat (Sanep et. al, 2006).  Kajian lepas mencadangkan bahawa
masjid di setiap negeri diberikan satu tugas khas dalam mengagihkan zakat
serta memberikan peranan penting kepada amil mukim (yang mana mereka
ini lebih rapat dengan masyarakat setempat). Kaedah ini bukan sahaja dapat
memberi kesan positif kepada pemberi zakat, malah juga dapat memuaskan

165

Persepsi Asnaf Zakat Al-Gharimin (Perubatan) Terhadap Kaedah Agihan Zakat
oleh Lembaga Zakat Selangor: Kajian di Gombak, Selangor

hati penerima zakat kerana pengagihan ini dilakukan di masjid di mana hampir
semua masyarakat berkumpul.

Hasil kajian menunjukkan hampir 40 peratus responden (penerima zakat
perubatan al-gharimin) berpuas hati tahap sederhana terhadap pengagihan
zakat oleh institusi zakat. Alasan yang diberikan oleh responden adalah
disebabkan keadah pengagihan yang diberikan oleh institusi LZS ini. Mereka
menyatakan jumlah pembiayaan itu masih belum cukup untuk menampung
perbelanjaan perubatan mereka dan menganggap ada segelintir yang sudah
berkemampuan mendapat lebih daripada mereka yang memerlukan. Oleh
kerana itu, pandangan negatif itu wujud terhadap cara pengagihan yang
dilakukan oleh institusi LZS ini.  Walaupun peratusan puas hati tahap sederhana
ini kurang daripada peratusan mereka yang berpuas hati tahap tinggi, namun
ia perlu ditangani dengan baik. Ini kerana pembayar zakat berkemungkinan
akan meragui dengan corak pengagihan yang dilakukan oleh institusi-institusi
zakat di Malaysia dan seterusnya menyebabkan mereka memilih untuk tidak
membayar zakat atau membayar zakat secara langsung kepada asnaf.

Selain itu, nilai kepuasan setiap individu itu tidak dapat dinilaikan secara
spesifik kerana ianya bersifat boleh berubah. Namun ianya bermula daripada
individu tersebut seperti unsur kerohanian mereka, rasa syukur dan sebagainya.
Ada yang rasa bersyukur dengan apa yang dimiliki sekarang ini, namun ada
yang merasakan ketidakcukupan walaupun mereka mempunyai kelebihan.
Dalam sudut ini ia terletak kepada individu sendiri. Selain itu, hasil daripada
pertanyaan mengenai kenaikan dalam jumlah zakat, rata – rata berharap agar
jumlah bantuan zakat dapat dinaikkan lagi. Isu ini dapat ditangani dengan
menerapkan nilai kerohanian dalam diri setiap individu. Bagi pemberi zakat
atau mereka yang layak untuk mengeluarkan zakat harus sedar bahawa mereka
ini merupakan individu yang akan membantu ekonomi (Islam dan negara)
serta mereka juga telah melaksanakan perintah Allah SWT (fardu ain). Apabila
kesedaran ini timbul maka tiada lagi keraguan yang timbul terhadap institusi
zakat tentang bagaimana pengagihan zakat dilakukan. Manakala bagi penerima
zakat haruslah menanamkan sifat ingin berusaha, dengan bantuan zakat ini
supaya suatu hari nanti mereka pula yang menjadi pembayar zakat. Perkara ini
dapat dijayakan melalui program–program di masjid, syarikat, keusahawanan
dan lain – lain.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

166

KESIMPULAN

Dengan perlaksanaan zakat perubatan ini ianya telah memberi peluang kepada
asnaf- asnaf yang kurang bernasib baik dalam mendapatkan rawatan dan ubat-
ubatan yang berkualiti untuk merawat penyakit mereka. Berdasarkan kajian
ini, ia menunjukkan kesan positif yang baik kerana terdapat responden yang
kesihatannya telah bertambah baik dengan bantuan zakat al–gharimin, setelah
mendapatkan rawatan yang berterusan dan ubat-ubatan yang disediakan.
Bukan sahaja rawatan ditanggung oleh pihak LZS, malah perbelanjaan yang
dahulu dibebani kini dapat dijimatkan. Perkara ini akan memberikan kesan
yang positif kepada pemberi zakat kerana melalui perkembangan seperti
kajian ini, pembayar zakat dapat melihat usaha-usaha yang telah dilakukan
oleh institusi zakat. Ini seterusnya dapat meningkatkan keyakinan untuk terus
setia berurusan dengan institusi-institusi zakat di Malaysia. Perkara seperti
ini bukan sahaja dapat membantu menjaga imej institusi zakat malah dapat
mengurangkan kritikan-kritikan terhadap institusi zakat. Selain itu, laporan
tahunan mengenai jumlah kutipan, pengagihan, jenis agihan zakat setiap tahun
dan lain-lain melalui buku laporan tahunan oleh institusi zakat adalah sangat
penting. Natijahnya, zakat bukan sahaja akan dapat membantu negara dalam
meningkatkan ekonomi ummah, ianya juga merupakan bukti kekuatan umat
islam dalam bersatu padu.

RUJUKAN

Ahmad Hidayat Buang. (2000). Pengurusan Zakat: Satu Analisis Dari
Perspektif al-Quran dan al-Sunnah. Jurnal Syariah 8 (2): 89-102.

Al-Qaradawi, Yusuf. (2002). Hukum zakat. (Terj) Salman Harun, Didin
Hafidhuddin dan Hasanuddin. Bogor, Indonesia: Pustaka Litera AntarNusa.

Azman, A.R., Irwan, M.S., Nuradli Ridzwan Shah, M.D., Mahazan, A.M., Wan
Mohd. Fazrul Azdi, W.R., Rose Irnawaty, Ibrahim & Norlina, I. (2015).
Skim Bantuan Zakat Mualaf: Satu Kajian Kontemporari Di Wilayah
Persekutuan. Jurnal Infad 6: 193-208.

Eza Ellany, A.L, Mohd Rizal, P. & Mohamad Sabri, H. (2014). Prestasi
Kecekapan Agihan Kewangan dan Bukan Kewangan dalam Kalangan
Institusi Zakat di Malaysia. Jurnal Ekonomi Malaysia 48 (2): 51-60.

Fatin Armila, R., Hairunnizam, W. & Sanep, A. (2015). Isu Kontemporari
Agihan Zakat di Malaysia. Cadangan Lokalisasi Tadbir Urus Pengurusan
Zakat dan Peranan Institusi Masjid: Kajian Terhadap Pelajar Tajaan

167

Persepsi Asnaf Zakat Al-Gharimin (Perubatan) Terhadap Kaedah Agihan Zakat
oleh Lembaga Zakat Selangor: Kajian di Gombak, Selangor

Lembaga Zakat Selangor di Institusi Pengajian Tinggi. Kuala Lumpur:
Majlis Agama Islam Wilayah Persekutuan.

Hairunnizam, W. & Sanep, A. (2014). Faktor Mempengaruhi Tahap Keyakinan
Agihan Zakat: Kajian Terhadap Masyarakat Islam di Selangor. Jurnal
Ekonomi Malaysia 48 (2): 41-50.

Hairunnizam, W., Sanep, A. & Mohd Ali, M.N. (2004). Kesan bantuan zakat
terhadap kualiti hidup Asnaf fakir dan miskin. The Journal of Muamalat
and Islamic Finance Research 1(1): 151–166.

Hairunnizam, W., Sanep, A. & Radiah, A.K. (2012). Cadangan Penyetempatan
Pengagihan Zakat di Malaysia: Adakah Amil Sudah Bersedia? Jurnal
Ekonomi Malaysia 46 (2): 17-27.

Hairunnizam, W., Sanep, A. & Radiah, A.K. (2011). Pengaruh Faktor
Keagamaan Terhadap Kualiti Hidup Individu: Kajian Kes Asnaf Fakir dan
Miskin di Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur. The Journal of Malaysian
Consumer Association 14: 172-192.

Hairunnizam, W., Sanep, A. & Radiah, A.K. (2009). Pengagihan Zakat oleh
Institusi Zakat di Malaysia: Mengapa Masyarakat Islam Tidak Berpuas
Hati? Shariah Journal 17(1): 89-112.

Hairunizam Wahid, Radiah Abdul Kader & Sanep Ahmad (2011). Localization
of Zakat Distribution and The Role of Mosque: Perceptions of Amil and
Zakat Recipients in Malaysia. International Zakat Conference: Sustainable
Zakat Development in the Poverty Alleviation and Improvement of
Welfare of the Ummah 2011. Bogor, indonesia.

Laporan Ringkasan Prestasi Kutipan dan Agihan Zakat Lembaga Zakat
Selangor. Disember, (2016).

Mohamad Sabri, H., Riki Rahman. (2016). Pengagihan Zakat dalam Konteks
Kesejahteraan Masyarakat Islam: Satu Tinjauan Berasaskan Maqasid al-
Syariah. Labuan e-Journal of Muamalat and Society 10: 129-140.

Mohamad Idham, M.R., Roaimah, O., Maymunah, I., Afzan Sahilla, A.H.
& Mohd Adnan, H. (2013). Overview of Zakat Collection in Malaysia:
Regional Analysis. American International journal of Contemporary
Research 3(8): 31-44.

Mohd Ali, M.N., Hairunnizam, W. & Nor Ghani, M.N. (2004). Kesedaran
Membayar Zakat Pendapatan di Kalangan Kakitangan Profesional
Universiti Kebangsaan Malaysia. Islamiyyat 26(2): 59-67.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

168

Muhammad Hafiz, H. Hairunnizam, W. & Sanep, A. (2016). Keberkesanan
Agihan Zakat Perubatan Oleh Institusi Zakat: Kajian Lembaga Zakat
Selangor (LZS) Dan Majlis Agama Islam Wilayah Persekutuan (MAIWP).
Dalam Salmy Edawaty et. al. (penyt.) Prosiding Seminar Kebangsaan
Emas dalam Institusi Kewangan di Malaysia. Bangi: Jabatan Syariah
UKM

Mohd Yusof, I. Hairunnizam, W. & Sanep, A. (2016). Pengagihan Zakat
Perubatan Di Malaysia: Peranan Bank Rakyat.

Mokhtari, K., & Sheorey, R. (2002). Measuring ESL students reading strategies.
Journal of Developmental Education, 25 (3), pp. 2 – 10.

Norazlina, A.W. & Abdul Rahim, A.R. (2011). A Framework to Analyse
the Efficiency and Governance of Zakat Institution. Journal of Islamic
Accounting and Business Research 2(1): 1-22.

Patmawati, I. (2008). Pembangunan Ekonomi Melalui Agihan Zakat: Tinjauan
Empirikal. Jurnal Syariah 16(2): 223-244.

Raziah, M.T. & Syarifah, M.Y. (2014). Status Individu Muflis dalam Asnaf al-
Gharimin. International Journal of Business and Technopreneurship 4(3):
477-494.

Sanep, A., Hairunnizam, W. & Adnan, M. (2006). Penswastaan Institusi Zakat
dan Kesannya Terhadap Pembayaran Secara Formal di Malaysia. IJMS
13(2): 175-196.

Sanep, A. & Hairunnizam, W. (2005). Sumber Zakat: Perluasan Terhadap
Harta yang Diikhtilaf. Jurnal Syariah 13(1): 135-162.

169

 KECEKAPAN DALAM INSTITUSI PERBANKAN ISLAM:
SATU PENJELASAN LANJUT

(Efficiency in Islamic Banking: An Explanation)

Wan Hakimah Wan Ibrahim1

Abdul Ghafar Ismail2

Abstrak
Tujuan kertas ini adalah untuk membincangkan kecekapan dengan
menggunakan produk yang berkonsepkan perkongsian untung dan
rugi (PLS) selepas mengambilkira kos yang wujud. Kertas kerja ini
merupakan kertas konsep yang menganalisis kos dan pendapatan
bagi produk PLS iaitu Mudarabah. Dengan menggunakan fungsi
kos bagi Mudarabah, bentuk kos yang ditanggung akan diperolehi.
Perbincangan dalam kajian ini akan mendedahkan kos yang terdapat
dalam pembiayaan Mudarabah adalah kos yang linear dan rendah
akibat tiada kos pemantauan dan kos carian yang dikenakan. Ini
menjadikan pembiayaan Mudarabah adalah cekap dari sudut
pengurusan kos kerana ia dapat meminimumkan kos yang ada.

Kata Kunci: Kecekapan Bank, Perkongsian untung dan rugi (PLS),
Perbankan Islam.

Abstract
The objective of this paper is to discuss about technical efficiency
research by using product which is applying Profit Loss Sharing
(PLS) concept by considering the existing cost.This paper is a
conceptual paper that analyze cost and income for PLS product which
is Mudarabah. By using cost function for Mudarabah, the structure
of cost can be defined.The discussion in this paper will reveal the
cost that is included in Mudarabah financing is a linear cost and low
since there are no monitoring and searching cost is charged. This fact
will make the Mudarabah financing is efficient from the view of cost
management as it will minimize the existing cost.

Keywords: Bank efficiency; Profit-loss-sharing; Islamic banks

1 Beliau merupakan Calon Phd dalam bidang Ekonomi Islam, Institut Islam Hadhari,
Universiti Kebangsaan Malaysia dan merupakan Pensyarah di Jabatan Ekonomi, Fakulti
Ekonomi dan Sains Pengurusan ,Universiti Sultan Zainal Abidin Kuala Terrenganu,
Malaysia.e-mail: wanhakimah@unisza.edu.my

2 Profesor, Research Fellow, Islamic Economic Studies and Thoughts Centre, Universiti
Islam Sultan Sharif Ali, Brunei Darul Salam.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

170

PENDAHULUAN

Penggunaan dan aplikasi prinsip- prinsip syariah di kalangan perbankan Islam
telah menjadi menjadikan institusi ini berbeza dengan perbankan konvensional3.
Prinsip-prinsip syariah ini telah membuka peluang kepada institusi perbankan
Islam untuk menawarkan produk dan perkhidmatan berdasarkan kontrak
syariah atau dikenali sebagai perbankan yang berasaskan multi-kontrak dan
mewujudkan risiko dan pulangan yang berbeza4. Perkembangan ini secara
tidak langsung menjadikan institusi ini bersifat pelbagai. Rentetan itu,
bagi kebanyakan negara mereka memilih untuk menyesuaikan diri dengan
peruntukan undang-undang asal yang sedia ada atau untuk memperkenalkan
undang-undang baru. Negara-negara seperti Malaysia dan Indonesia
memperkenalkan undang-undang yang berasingan bagi mentadbir institusi
perbankan Islam (Song dan Oosthuizen (2014)).

Berdasarkan Kamarurudin, Sufian dan Nasir (2016), perbankan Islam dan
konvensional adalah berbeza dari sudut operasi. Keadaan ini terjadi disebabkan
perbankan Islam telah menolak sebarang transaksi yang melibatkan riba tetapi
telah menggantikannya dengan konsep perkongsian untung rugi (PLS) yang
mana berdasarkan undang-undang syariah (Ariff, 1998). Walaupun begitu,
menurut Olson dan Zoubi (2008) perbankan Islam juga turut berkongsi
objektif sepertimana yang terdapat dalam perbankan konvensional antaranya
meningkatkan nilai dan pembentukan harta pemegang saham melalui konsep
memaksimum keuntungan. Oleh kerana itu, untuk mengekalkan persaingan,
bank Islam digalakkan menggunakan sumber yang terhad secara cekap bagi
mencapai tahap keuntungan yang optimal (Kamarudin et al. (2017). Ini secara
tidak langsung dapat menggalakkan bank-bank Islam untuk beroperasi pada
tahap kecekapan keuntungan.

Undang-undang syariah melalui konsep perkongsian untung rugi (PLS)
secara umumnya menjadi asas teori dalam menjelaskan konsep pengukuran
kecekapan. Oleh itu, objektif kajian ini cuba untuk menjelaskan kajian
kecekapan dengan menggunakan produk yang berkonsepkan PLS dengan
mengambilkira kos yang wujud.

Perbincangan kajian ini akan dibahagikan kepada empat bahagian.
Bahagian 2 akan meringkaskan kajian pengukuran kecekapan dan keputusan
empirikal yang telah dilakukan bagi sektor perbankan. Bahagian 3 akan

3 Maklumat lanjut di Wan Hakimah and Ismail (2015), Conventional Bank and Islamic
Banking Institution: As many Similarities and Differences. Humanomics, Vol. 31 Iss 3.

4 Prinsip-prinsip ini diperkenalkan untuk memelihara kesucian dan kesahihan urus niaga
kewangan Islam. Baca lebih lanjut dalam Ismail et. al (2012) and (2013)

Kecekapan dalam Institusi Perbankan Islam: Satu Penjelasan Lanjut

171

membincangkan struktur kos dan pendapatan bagi produk yang berasaskan
PLS iaitu Mudarabah. Akhir sekali, bahagian 4 akan membincangkan
kesimpulan daripada kajian ini.

KECEKAPAN INSTITUSI PERBANKAN ISLAM

Kajian berkaitan kecekapan di kalangan perbankan telah banyak dilakukan.
Menurut penulis Berger dan Humphrey (1997) mengatakan sekurang-
kurangnya sembilan puluh lima (95) peratus kajian kecekapan adalah di
kalangan industri perbankan dan tujuh puluh (70) peratus daripadanya terdiri
daripada bank-bank di United States. Keadaan ini telah mendorong pengkaji
untuk mengkaji kecekapan daripada pelbagai sudut antara nya (i) konsep
X-efficiency seperti Hai-bo dan He-zhong (2009), Hassan (2006), Chang et.al.
(1998), De Young dan Nolle (1996), dan Mahajan et.al (1996); (ii) kecekapan
antara bank tempatan dana asing seperti, Kamarudin et al. (2017), Sufian dan
Kamarudin (2015), Rahim et al. (2015), Sufian Ataullah dan Le (2006), Isik
dan Hassan (2002), dan Bhattacharya et al. (1997); (iii) kecekapan dan krisis
ekonomi seperti Gulati dan Kumar (2016), Sufian (2009) dan (iv) kecekapan
perbankan konvensional dan perbankan Islam seperti Batir et al. (2017), Ismail
et al. (2013), Arslan dan Ergec (2010), dan Hassan et al. (2009).

Dalam kajian ini, kajian kecekapan difokuskan kepada dua bentuk.
Fokus pertama adalah kajian kecekapan menggunakan analisis tunggal dalam
melihat tingkat kecekapan perbankan seperti Gulati dan Kumar (2016),
Svitalkova (2014), Tahir et al. (2009), Matthews dan Ismail (2006) serta
Sufian (2004). Kajian-kajian ini dilakukan bagi menilai tingkat kecekapan
industri perbankan bagi negara terpilih dengan menggunakan analisis tahap
pertama atau dikenali analisis tunggal. Kajian terbaru oleh Gulati dan Kumar
(2016) menggunakan kaedah Data Envelop Analysis (DEA)-based meta profit
frontier yang mengambilkira variasi teknologi yang dipengaruhi oleh konsep
pemilikan yang berbeza. Kajian ini dijalankan bertujuan menilai kesan krisis
kewangan dunia ke atas kecekapan bank di negara India di mana kajian lebih
fokus menilai kesan perubahan kecekapan keuntungan dari aspek sebelum,
semasa dan selepas krisis berlaku bermula tahun 2007 hingga 2009. Hasil
keputusan kajian menunjukkan bank asing mempunyai kecekapan keuntungan
yang tinggi berbanding pemilikan lain. Manakala dari konsep meta profit
frontier untuk industri perbankan di India, sebahagian besarnya dikawal oleh
bank-bank asing yang mana kebanyakan bank-bank ini telah menggunakan
teknologi yang tinggi.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

172

Seterusnya kajian oleh Svitalkova (2014) ke atas kecekapan bank di
beberapa negara terpilih di Eropah seperti Republik Czech, Slovakia, Austria,
Poland, Hungary dan Slovenia bermula tahun 2004 hingga 2011 menggunakan
analisis DEA. Kepentingan kajian ini adalah untuk melihat sistem perbankan
bagi setiap negara sama ada bank tersebut sudah mencapai batasan
kebarangkalian pengeluaran serta memberi cadangan penambahbaikan terhadap
sistem tersebut sekiranya perlu. Dengan menggunakan model pulangan malar
mengikut skala (CRS)5 dan model pulangan berubah mengikut skala (VRS)6,
berdasarkan kedua-dua model menunjukkan negara Austrian dan Republik
Czech mempunyai prestasi sektor perbankan yang baik. Manakala berdasarkan
model CRS, Poland dikategorikan sebagai negara yang paling rendah tahap
kecekapan namun bagi model VRS, negara ini berada di tangga tengah nilai
kecekapan. Kajian seterusnya oleh Tahir et al. (2009) menjelaskan bank
domestik mempunyai nilai kecekapan teknikal yang tinggi berbanding bank
asing. Kajian ini menggunakan analisis DEA dalam menilai tahap kecekapan
teknikal tulen (pure technical efficiency), kecekapan skala (scale efficiency)
bagi sampel bank perdagangan di Malaysia bermula 2000 hingga 2006. Hasil
perbandingan kecekapan menunjukkan bank domestik mempunyai kecekapan
teknikal tulen yang rendah berbanding kecekapan skala. Ini jelas menunjukkan
pengurusan kos di kalangan bank domestik tidak cekap. Berbeza dengan bank
asing yang mana mempunyai tahap kecekapan teknikal tulen yang lebih tinggi
berbanding kecekapan skala sekaligus menjelaskan bank asing beroperasi
pada skala yang tidak tepat.

Kajian kecekapan ke atas bank perdagangan Malaysia turut dilakukan
oleh pengkaji seperti Matthews dan Ismail (2006). Kajian ini cuba mengkaji
kecekapan teknikal bagi bank domestik dan bank asing di Malaysia bagi tahun
1994-2000 dengan menggunakan analisis DEA. Sama seperti kajian Tahir et
al. (2009), kajian ini turut melihat kecekapan dari sudut kecekapan teknikal
tulen serta kecekapan skala. Namun begitu hasil kajian yang diperolehi adalah
berbeza di mana bank asing mempunyai tahap kecekapan yang lebih tinggi
berbanding bank domestik. Keputusan kajian turut menunjukkan kecekapan
bank dipengaruhi oleh saiz bank dan bukannya jumlah keuntungan serta kualiti
pinjaman yang disediakan.

Sufian (2004) pula menunjukkan kecekapan keseluruhan bagi bank-bank
di Malaysia adalah 95.9% yang membawa maksud wujudnya pembaziran
input yang minimal sebanyak 4.1%. Keputusan turut menjelaskan, kecekapan

5  Constant return to scale
6  Variable return to scale

Kecekapan dalam Institusi Perbankan Islam: Satu Penjelasan Lanjut

173

keseluruhan merosot sepanjang tempoh penggabungan berbanding tempoh
pra-penggabungan yang mana disebabkan oleh ketidakcekapan skala
berlaku. Kajian ini menggunakan pendekatan non-parametric iaitu DEA
bagi menganalisa kesan penggabungan ke atas tahap kecekapan perbankan
di Malaysia. Bagi melaksanakan kajian, tempoh kajian dibahagikan kepada
tiga tempoh iaitu semasa, sebelum dan selepas penggabungan bagi melihat
perbezaan kecekapan bagi industri perbankan di Malaysia bermula tahun 1998
hingga 2003. Adapun begitu, kajian kecekapan seperti ini dapat memberikan
implikasi yang besar terutama dalam mempengaruhi saiz bank serta kos
yang ditanggung. Sehingga kini kajian kecekapan masih giat dijalankan serta
ditambahbaik sehingga membawa kepada kajian analisis tahap kedua.

Oleh yang demikian, fokus kedua kajian kecekapan ini adalah berdasarkan
bentuk kajian analisis tahap kedua. Pembangunan analisis ini disokong oleh
McDonald (2009), Estelle et al. (2009), Banker dan Natarajan (2008), Simar
dan Wilson (2007). Menurut Estelle et al. (2009) menyatakan model regrasi
yang pada mul nya menggunakan DEA sebagai analisis tahap pertama adalah
teguh sekiranya diikuti dengan analisis kedua seperti model Ordinary Least
Square (OLS), flogit atau non-parametric. Sehingga kini, terdapat banyak
kajian kecekapan perbankan yang menggunakan kaedah analisis tahap kedua
seperti Batir et al. (2017), Banya dan Biekpe (2017), Sufian (2016), Saha et al.
(2015), dan sebagainya.

Terkini, Batir et al. (2017) telah menjalankan satu kajian kecekapan yang
mana melihat kecekapan dari aspek teknikal, peruntukan (allocative) dan kos
bagi bank konvensional dan bank penyertaan (participation bank) dengan
menggunakan pendekatan perantara DEA sebagai analisis pertama. Tumpuan
utama kajian ini adalah untuk menilai tahap kecekapan perbankan di Turkey
bagi tahun 2005-2013 serta membuat perbandingan kecekapan di antara
bank konvensional dan bank penyertaan. Hasil kajian bagi analisis pertama
menunjukkan tahap kecekapan bagi bank penyertaan adalah lebih tinggi jika
dibandingkan dengan konvensional bank. Tambahan pula bagi analisis kedua,
analisis regrasi Tobit digunakan bagi mencari penentu kepada kecekapan.
Bagi pemboleh ubah perbelanjaan dan kualiti pinjaman mempunyai hubungan
yang berbeza bagi kedua-dua jenis bank ini. Di mana perbelanjaan dan kualiti
pinjaman mempunyai hubungan negatif yang signifikan ke atas kecekapan
bank konvensional manakala positif secara signifikan ke atas kecekapan bagi
penyertaan bank. Selain itu, bagi pemboleh ubah jumlah pinjaman secara positif
adalah signifikan ke atas kecekapan dan pemboleh ubah luaran berhubungan
negatif secara signifikan bagi kedua-dua jenis perbankan tersebut.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

174

Seterusnya, kajian oleh Banya dan Biekpe (2017) menggunakan analisis
DEA pada analisis pertama dan pendekatan truncated bootstrapping untuk
menganalisis penentu kepada kecekapan. Kajian kecekapan ini dilakukan
ke atas sepuluh negeri di sempadan Afrika bermula dari tahun 2008 hingga
2012 bagi bank perdagangan yang terlibat. Bagi pendekatan analisis pertama,
kecekapan dinilai dari sudut teknikal, teknikal tulen dan kecekapan skala.
Daripada keputusan kajian analisis pertama, negeri yang terpilih telah mencapai
tahap purata kecekapan sepanjang tahun kajian. Hasil keputusan keseluruhan
bagi elemen ketidakcekapan, ketidakcekapan teknikal adalah dipengaruhi oleh
ketidakcekapan dalam pengurusan dan kegagalan beroperasi pada saiz skala
yang produktif. Manakala keputusan analisis truncated menjelaskan saiz bank
mempunyai hubungan yang negatif terhadap kecekapan perbankan.

Selain itu, kajian oleh Sufian (2016) mendapati sepanjang tempoh
1999-2008, kecekapan teknikal bagi sektor perbankan Malaysia yang
diperolehi melalui analisis empirik DEA menunjukkan wujud trend yang
meningkat. Manakala bagi analisis tahap kedua, regrasi data panel digunakan
bagi menentukan kesan pemilikan ke atas kecekapan produktif dengan
mengambilkira pemboleh ubah seperti saiz bank, keuntungan, permodalan,
dan risiko kredit. Hasil kajian menunjukkan kesan permodalan pasaran stok
dikatakan mempunyai hubungan yang negatif dengan kecekapan teknikal.
Ini menjelaskan bahawa pasaran stok di Malaysia lebih gemar untuk lebih
menawarkan produk dan perkhidmatan yang berkonsepkan penggantian
berbanding produk dan perkhidmatan yang berkonsepkan penggenap kepada
peminjam di Malaysia.

Kajian lain oleh Saha et al. (2015) turut mengaplikasikan kajian kecekapan
dengan menggunakan analisis tahap kedua. Bagi mendapatkan nilai kecekapan
teknikal, Saha et al. (2015) telah menggunakan analisis DEA terhadap 19
buah bank perdagangan (8 buah bank domestik dan 11 buah bank asing) yang
beroperasi di Malaysia bagi tahun 2005 hingga 2012. Hasil analisis tahap
pertama mendapati bank perdagangan domestik bukan sahaja lebih cekap
berbanding pesaing domestik lain malahan juga lebih cekap berbanding
dengan bank asing. Seterusnya bagi analisis tahap kedua yang menggunakan
pendekatan regresi Tobit. Keputusan analisis tahap kedua menunjukkan saiz
bank dan pulangan atas asset signifikan ke atas kecekapan teknikal bagi
perbankan di Malaysia.

Sejajar itu, dengan mengambil kira pembangunan dalam sektor perbankan
Islam, kajian yang menjurus kepada kecekapan perbankan Islam sangat
terhad. Sedangkan menurut Kamarudin et al. (2017), dengan pertumbuhan
sektor perbankan islam yang cepat adalah penting untuk setiap pengurus bank,

Kecekapan dalam Institusi Perbankan Islam: Satu Penjelasan Lanjut

175

pembuat polisi, serta pengawal selia memberi tumpuan sepenuhnya terhadap
sektor tersebut. Sehingga kini, bukti empirikal menunjukkan kebanyakan
kajian adalah terdiri daripada kajian yang menilai prestasi perbankan Islam
dengan fokus utama kepada keuntungan dengan hanya menggunakan nisbah
kewangan sebagai pendekatan analisis serta kajian tersebut dikekang oleh
tempoh masa dan bilangan sampel bank Islam (Rahim, Bakar dan Ganapathy,
2015).

Oleh itu, kajian kecekapan ke atas perbankan Islam telah giat dilakukan.
Terkini, kajian oleh Kamarudin et al. (2017) menganalisis tahap kecekapan
teknikal dengan mengambil kira kecekapan teknikal tulen, dan kecekapan skala
bagi setiap bank Islam domestik dana asing bagi negara Asia Tenggara yang
terpilih iaitu Malaysia, Indonesia dan Brunei bagi tahun 2006 hingga 2014.
Kajian ini menggunakan pendekatan DEA bagi mengukur nilai kecekapan
teknikal bagi sampel perbankan Islam tersebut. Hasil kajian menunjukkan
bank Islam domestik mempunyai nilai kecekapan tertinggi termasuk ketiga-
tiga pengukuran tahap kecekapan yang digunakan. Tambahan lagi, hasil
keseluruhan menjelaskan walaupun bank Islam domestik mempunyai
kecekapan skala yang baik, namun pada umumnya menunjukkan bank Islam
domestik beroperasi pada tahap ketidakcekapan pengurusan terutama dalam
mengawal kos.

Hassan dan Hussein (2003) cuba mengkaji kecekapan bagi sistem perbankan
Sudan pada tahun 1992-2000 dengan menggunakan kaedah parametric dan
non-parametric. Kajian ini menggunakan DEA bagi analisis non-parametric
ke atas 17 buah bank di Sudan. Dapatan kajian menunjukkan tingkat
kecekapan peruntukan mencapai 37 peratus berbanding kecekapan teknikal
iaitu 60 peratus. Ini membawa maksud, hasil keseluruhan ketidakcekapan
kos bagi perbankan Islam di Sudan adalah dipengaruhi oleh pengurusan
teknikal berbanding kecekapan peruntukan iaitu kawal selia. Selain kajian
oleh Hussein ke atas bank Islam di Sudan pada tahun 1990 dan 2000 dengan
menggunakan pendekatan stochastic cost frontier ke atas 17 buah bank yang
terdiri daripada bank asing dan bank domestik. Hasil kajian menunjukkan bank
asing menujukkan tahap kecekapan yang tinggi berbanding bank domestik.
Selain itu, kajian turut menunjukkan bank yang berskala kecil mempunyai
tahap kecekapan yang tinggi berbanding bank skala besar. Tambahan pula,
bagi bank yang mempunyai kadar pembiayaan mudarabah dan musyarakah
yang tinggi mempunyai tahap kecekapan yang tinggi.

Hasil keputusan kecekapan perbankan Islam adalah tinggi namun
ketidakcekapan yang wujud adalah disebabkan oleh pengurusan dan bukannya

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

176

dari sudut peruntukan iaitu kawal selia. Walau bagaimanapun, bagi bank Islam
yang mempunyai jumlah aset yang tinggi terutama bagi kontrak mudarabah
dan musyarakah, ia dikatakan mempunyai kelebihan terutama dalam konteks
kecekapan. Oleh itu untuk bahagian seterusnya, penulisan berkaitan struktur
kos dan pendapatan bagi kontrak Mudarabah diperjelaskan.

STRUKTUR KOS DAN PENDAPATAN

Bahagian ini cuba menjelaskan konsep kecekapan bagi kontrak perkongsian
untung dan rugi (PLS) umumnya mudarabah. Menurut Dar dan Presley (2000),
secara teorinya, konsep PLS yang digunakan membawa maksud kecekapan.
Oleh yang demikian, konsep kecekapan yang digunakan adalah perlu bagi
mengukur tahap prestasi institusi melalui produk mahupun perkhidmatan
yang ditawarkan. Ini kerana menurut Rizvi (2001), kecekapan bagi sesebuah
institusi bank dapat diukur melalui kos yang rendah, produk yang pelbagai
melalui proses inovasi, menyediakan servis yang terbaik bagi memudahkan
urusan pelanggan, dapat meminimumkan risiko yang ditanggung oleh
pelanggan serta menyediakan pulangan yang tinggi dengan kos pinjaman yang
rendah. Oleh itu, analisis struktur kos dan pendapatan bagi kontrak Mudarabah
dibincangkan.

Kontrak Mudarabah

Analisis ke atas kontrak Mudarabah dimulakan dengan menggunakan
persamaan dari Wan Kamarudin dan Ismail (2013), iaitu
E ×maxπ b = E × π − re +ϕ π( )−OC( )⎡

⎣
⎤
⎦ α( ) = rb , kita boleh mengira

keuntungan daripada bank Islam dan usahawan. Di mana pulangan kepada
bank Islam π

b
, E adalah ekuiti, br ialah pulangan jangkaan bagi bank Islam,

er adalah pulangan jangkaan bagi usahawan, α  adalah pendapatan yang
dijangka, psm( ) , aϕ π( ) adalah insentif untuk usahawan, OC adalah kos
memproses dan zakat, dan π  adalah jumlah agregat bagi pulangan sebenar
antara bank dan usahawan.

Oleh itu, kos untuk mudarabah adalah linear. Ini menunjukkan bahawa jika
kos operasi yang lebih tinggi, untung jangkaan untuk bank Islam akan menjadi
lebih rendah. Kos operasi yang lebih tinggi bermakna terdapat banyak kos
tersembunyi dalam transaksi, jadi akan ada kos lain yang diwujudkan seperti
kos pemantauan. Jika kos menjadi lebih besar, kecekapan akan menjadi lebih
rendah kerana kadar pengeluaran menjadi lebih rendah berbanding dengan
input. Oleh itu, adalah penting untuk mengurangkan kos operasi kerana ia
akan memberi kesan kepada kecekapan kontrak.

Kecekapan dalam Institusi Perbankan Islam: Satu Penjelasan Lanjut

177

Untuk memahami dengan lebih lanjut mengenai kos mudarabah. Pertama,
apabila kita memberi tumpuan kepada modal, untuk mudarabah, bank
bertindak sebagai rabbul mal iaitu pemberi modal dan usahawan bertindak
sebagai mudharib yang menyediakan teknologi dan kepakaran. Dalam kontrak
ini, keuntungan dikongsi berdasarkan nisbah yang dipersetujui terlebih
dahulu. Untuk memastikan pengusaha mematuhi kontrak, bank Islam perlu
menyediakan insentif kepada usahawan untuk menghalang usahawan daripada
mengisytiharkan keuntungan yang lebih rendah daripada projek itu. Jadi,
keadaan ini akan mewujudkan tiga kemungkinan yang nilai sebenar adalah
lebih besar daripada nilai yang dijangka Raph > eRpb( ) > 0 , atau nilai sebenar
adalah sama dengan nilai dijangkakan Raph = eRpb( ) = 0  atau kemungkinan
ketiga adalah nilai yang sebenar adalah lebih rendah daripada nilai yang
dijangkakan Raph < eRpb( ) < 0 7. Dalam keadaan ini, hanya kemungkinan
pertama bank Islam boleh memberikan insentif kepada usahawan. Selain
itu, berdasarkan mudharabah, bank Islam juga mempunyai kuasa untuk
menilai kerja atau usaha yang dilakukan oleh usahawan, dan akhirnya kos
untuk pemantauan juga akan dihapuskan kerana usahawan akan memberikan
maklumat yang benar. Dalam kes ini, hanya kos memproses maklumat akan
terhasil dan kos ini biasanya adalah tetap kerana ia telah ditetapkan sebelum
perjanjian ditandatangani. Manakala keadaan linear akan wujud kerana kos
adalah tetap dan keadaan ini akan menjadikan sesebuah kontrak itu optimal.

Jadi, kesimpulan daripada model mudarabah di atas menunjukkan
mudarabah merupakan model yang optimal yang dapat menjadikan ia sebagai
model PLS yang cekap. Walaupun begitu, telah wujud kos pemprosesan akibat
daripada masalah asymmetric information. Namun begitu, kos ini secara tidak
langsung dapat menyelesaikan masalah asymmetric information yang wujud
serta dalam masa yang sama tidak perlu menanggung kos transaksi seperti kos
pemantauan dan kos carian.

KESIMPULAN

Perbincangan dalam kertas kerja ini menghasilkan kesimpulan berikut:
Pertama, kecekapan sektor perbankan Islam dikatakan lebih tinggi
berbanding kecekapan perbankan konvensional akibat daripada konsep PLS
yang digunakan dalam transaksi harian perbankan Islam. Manakala model
mudarabah, ia mendedahkan bahawa kos adalah linear. Ini disebabkan
oleh kenaikan kos operasi yang mungkin mengurangkan pulangan dijangka
daripada bank-bank Islam. Kos operasi yang lebih tinggi bermakna terdapat

7  Persamaan ini boleh dirujuk pada Muda et. al (2013)

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

178

banyak kos tersembunyi dalam transaksi, jadi tidak akan membawa kos
lain yang diwujudkan seperti kos pemantauan. Secara tidak langsung, kos
bagi pembiayaan mudarabah adalah linear kerana pembiayaan mudarabah
tidak perlu menanggung kos transaksi lain seperti kos carian mahupun kos
pemantauan. Ini menjadikan pembiayaan mudarabah adalah cekap dari sudut
pengurusan kos kerana ia dapat meminimumkan kos yang ada.

RUJUKAN

Ariff, M. (1998). Islamic Banking. Asian-Pacific Economic Literature, 2(2),
48-64

Banker, R. D. dan Natarajan, R. (2008). Evaluating contextual variables
affecting productivity using data envelopment analysis. Oper Res, 56, 48-
58

Banya, R., dan Biekpe, N. (2017). Banking efficiency and its determinants in
selected frontier African markets. Econ Change Restruct, Springer

Batir, T. E., Volkman, D. A. dan Gungor, B. (2017). Determinants of bank
efficiency in Turkey: Participation banks versus conventional banks.
Borsa Istanbul Review, 17(2),86-96

Berger, A. N., dan Humphrey, D. B. (1997). Effiency of financial institutions:
International Survey and directions for future research. European Journal
of Operational Research, 98(2), 175-212

Dar, H. A., dan Presley, J. R. (2000). Lack of profit and loss sharing in Islamic
banking: Management and control imbalances. International Journal of
Islamic Finance Services, 2(2)

Estelle, S. M., Johnson, A. L. dan Ruggiero, J. (2009). Three stage DEA
models for oncorporating exogenous inputs. Forthcoming in Coumputers
and Operations Research.

Gulati, R. dan Kumar, S. (2016). Asseing the impact of the global financial
crisis on the profit efficiency of Indian banks. Economic Modelling, 58,
167-181

Hai-bo, K. dan He-zhang, L. (2009). Research on X-efficiencynmeasure of
Chinese Ports. Systems Engineering Theory and Practice, 29(2), 1-9

Hassan, M.K. (2006). The X-efficiency in Islamic banks. Islamic Economic
Studies, 13(2), 49-77

Kecekapan dalam Institusi Perbankan Islam: Satu Penjelasan Lanjut

179

Hassan, M. K. dan Hussein, K. A. (2003). Static and dynamic efficiency in the
Sudanese Banking system. Review of Islamic Economics, 14, 5-48

Hussein, K. A. (2003). Operational Efficiency in Islamic banking: the Sudanese
experience, Working Paper No. 1, Islamic Research and Training Institute
(IRTI), Islamic Development Bank, Jeddah, Saudi Arabia.

Ismail AG, Tahir H M dan Zakaria Z (2012) Applied Shari’ah in Financial
Transactions (Volume I). Germany: LAP LAMBERT Academic Publishing.
ISBN-13: 978-3-8473-3985-4.

Ismail AG, Mat Zain M N dan Shahimi S (2013) Applied Shari’ah in Financial
Transactions (Volume II). Germany: LAP LAMBERT Academic
Publishing. ISBN-13: 978-3-8484-1833-6.

Kamarudin, F., Sufian, F., dan Nassir, A. M. (2016). Does country governance
foster revenue efficiency of Islamic and conventional banks in GCC
countries? EuroMed Journal of Business, 11(2), 181-211

Kamarudin, F., Sufian, F., Loong, F. W., Anwar, M. N. A. (2017). Assessing
the domestik and foreign Islamic banks efficiency: Insights from selected
Southeast Asian countries. Future Business Journal. 3, 33-46

Matthews, K. dan Ismail, M. (2006). Efficiency and productivity growth of
domestik and foreign commercial banks in Malaysia, (No. E2006/2).
Cardiff University. Cardiff Business School, Economics Section.

McDonald, J. 2009. Using Least Squares and Tobit in Second Stage DEA
Efficiency Analyses. 97(2): 792-798.

Muda R, Ismail A G, Shahimi S and Jamaan S H (2013) The Dynamic Value
Creation of Profit- Loss Sharing Arrangement in Islamic Banking Industri.
Current Research in Malaysia Vol. (2) (1), 25-64

Olson, D., dan Zoubi, T.A. (2008). Using accounting ratios to distinguish
between Islamic and conventional banks in the GCC region. International
Journal of Accounting, 43(1), 45-65

Rahim, S. R. M., Bakar, J. A., dan Ganapathy, T. (2015). How efficient are
Islamic banks in Malaysia. Journal of Business Studies Quarterly, 6(3),
164-174

Rizvi, S. F. A. (2001). Post-liberalisation efficiency and productivity of the
banking sektor in Pakistan. The Pakistan Development Review, 40(4) Part
II (Winter 2001), 605-632

Saha, A., Ahmad, N. H., dan Dash, U. (2015). Drivers of technical efficiency
in Malaysian banking: a new empirical insight. Asian-Pacific Economic

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

180

Literature, The Australian National University and Wiley Publishing Asia
Pty Ltd. 161-173

Simar, L. dan Wilson, P. W. (2007). Estimation and inference in two-stage,
semi-parametric models of productive efficiency. Journal of Econometrics,
136, 31-64

Song, I. dan Oasthuizen, C. (2014). Islamic Banking Regulation and Supervision:
Survey Results and Challenges. IMF Working Paper. WP/14/220

Stivalkova, Z. (2014). Comparison and evaluation of bank efficiency in
selected countries in EU. Procedia Economics and Finance, 12, 644-653

Sufian, F. (2004). The efficiency effects of bank mergers and acquisitions in
a developing economy: Evidence from Malaysia. International Journal of
Applied Econometrics and Quantitative Studies. 1(4), 53-73

Sufian, F. (2016). Determinants of efficiency in the Malaysian banking sektor:
Evidence from Semi-parametric Data Envelopment Analysis Method.
Studies in Microeconomics, 4(2), 1-22

Sufian, F., dan Kamarudin, F. (2015). Determinants of revenue efficiency of
Islamic banks. International Journal of Islamic and Middle Eastern Finance
and Management, 8(1), 36-63

Tahir, I. M., Bakar, A. N. M., dan Haron, S. (2009). Evaluating Efficiency of
Malaysian Banks Using Data Envelopment Analysis. International Journal
of Business and Management, 4(8), 96-106

Wan Ibrahim dan Ismail. (2015). Conventional bank and Islamic banking as
institutions: Similarities and differences. Humanomics, Vol. 31 Iss 3: 272
– 298

Wan Kamarudin W N and Ismail A G (2013) Profit Sharing and Loss Bearing in
Financial Intermediation Theory. Investment Management and Financial
Innovations 10(2) 184-192.

181

POLEMIK SKIM AMANAH SAHAM BUMIPUTERA (ASB):
TINJAUAN TERHADAP PERBEZAAN PANDANGAN HUKUM

(Polemic Scheme Amanah Saham Bumiputera (ASB) :
Overview of the Legal View Difference)

Muhammad Haffiz Muhamad Isa1

Ahmad Azam Sulaiman @ Mohamad2

Abstrak
Amanah Saham Bumiputera (ASB) merupakan unit amanah yang
sering dilanda kontroversi akibat perbezaan pandangan dalam hukum
pelaburannya. Terkini, Jawatankuasa Fatwa Negeri Selangor pada
bersidang pada 27 April 2017 memutuskan hukum harus terhadap
ASB sedangkan badan yang sama mengharamkan ASB pada tahun
2011. Memandangkan pelaburan ASB disertai oleh ramai rakyat
Malaysia yang beragama Islam, isu-isu syariah yang dibangkitkan
dalam pelaburannya mengundang polemik tentang ‘halal-haram’nya.
Justeru kajian ini berhasrat membincangkan skim Amanah Saham
Bumiputera (ASB), meninjau pandangan tentang hukum pelaburan
ASB oleh institusi fatwa di Malaysia dan Majlis Penasihat Syariah
Suruhanjaya Sekuriti, serta mengenalpasti langkah ke arah
penyempurnaan syariah dalam Amanah Saham Bumiputera. Kajian
ini dijalankan dengan menggunapakai pendekatan kualitatif dengan
analisis dokumen dan kajian kepustakaan sebagai teknik pengumpulan
data. Data yang telah terkumpul dianalisis menggunakan teknik analisis
kandungan. Kajian mendapati ASB merupakan skim unit amanah
terbesar di Malaysia yang mempunyai ciri dan kelebihan tersendiri.
Majlis Fatwa Kebangsaan dan beberapa institusi fatwa negeri-negeri
pula dikenalpasti mengeluarkan beberapa fatwa yang berbeza antara
satu sama lain, manakala Suruhanjaya Sekuriti tetap dengan pendirian
tidak menyenaraikan ASB sebagai unit amanah patuh syariah. ASB
juga dikenalpasti memberikan komitmen untuk penambahbaikan
menuju kesempurnaan syariah dalam pengoperasiannya. Beberapa
cadangan dikemukakan untuk kajian lanjutan di samping saranan
kepada pihak berkepentingan khususnya pihak autoriti keagamaan

1 Ketua Pegawai Eksekutif, Kolej Dar Hikmah, Selangor
2 Pensyarah Kanan, Jabatan Syariah dan Ekonomi, Akademi Pengajian Islam, Universiti

Malaya.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

182

dalam merencana penambahbaikan dalam memastikan pelaburan
ASB yang banyak disertai umat Islam menjadi suatu pelaburan yang
tidak meragukan.

Kata Kunci: Amanah Saham Bumiputera, isu syariah, institusi fatwa,
Suruhanjaya Sekuriti

Abstract
Amanah Saham Bumiputera (ASB) is oftenly facing controversy in
consequence of the disputes over its shariah legal status and hukum
of investing in it. Recently, the Fatwa Committee of Selangor State
as a result of its conference has issued a fatwa allowing ASB to be
permissable, however contradicts its previous fatwa. As many muslims
in Malaysia joining ASB investment, the shariah issues raised on its
investment raises the polemics on its ‘halal-haram’ status. Hence, the
study intends to review on ASB scheme, to review several opinions
on its investment by Malaysian fatwa institutions and by Security
Council, as well as to identify syariah issues pertaining ASB. The
study is conducted using qualitative approach, with document analysis
and literature study as the means of data collection. The collected
data the being analyzed using content analysis techniques. The study
shows that ASB is the largest unit trust fund product in Malaysia that
possesed its own characteristic. The National Fatwa Committee and
some states fatwa committess have been identified to had issued fatwas
which contradict each others while Security Council stand firms in its
decision to categorize ASB scheme as do not comply with its guideline
on Islamic unit trust fund. ASB has also been identified to commit for
complying the syariah criteria. Several recommendations for further
study has been bring forward as well as suggestion to the authority in
ensuring the improvement of ASB in shariah aspect –  as its investment
has been participated by many Muslims – and to avoid the doubt on
its syariah status.

Keywords: Bumiputera Unit Trust, Syariah issues, fatwa institution,
Security Council

Polemik Skim Amanah Saham Bumiputera (ASB): Tinjauan
Terhadap Perbezaan Pandangan Hukum

183

PENGENALAN

Industri unit amanah di Malaysia diwujudkan pertama kali pada tahun
1959 dengan penubuhan Malayan Unit Trust Limited. Pada permulaannya,
pertumbuhan dan perkembangan unit amanah adalah sangat rendah dan
perlahan disebabkan faktor kurangnya minat dan kesedaran daripada khalayak.
Dalam tempoh 21 tahun iaitu dari tahun 1959 sehingga tahun 1979, hanya 18
dana diperkenalkan dengan lima syarikat pengurusan unit amanah ditubuhkan.
Walau bagaimanapun, sekitar tahun 1970-an, beberapa kerajaan negeri
menyambut saranan kerajaan persekutuan untuk menggerakkan simpanan
keluarga domestik untuk melancarkan skim unit amanah masing-masing
(PNB, 2017).

Titik punca peralihan dalam industri ini berlaku apabila kerajaan Malaysia
memutuskan untuk terjun ke dalam industri pelaburan dengan melancarkan
unit amanah tajaan kerajaan dikenali sebagai Amanah Saham Nasional
(ASN) pada tahun 1980-an (A. Yahaya, Noordin Yahaya J. Ramli, Y. Boon
dan M. N. Abdul Ghaffar, 2009). Skim ASN diurustadbir dan diselia oleh
Permodalan Nasional Berhad (PNB). Pelancaran skim ASN menyaksikan
peningkatan mendadak jumlah unit yang dilanggan, sebagai kesan daripada
sambutan masyarakat terhadap skim ini, walaupun hanya 11 dana sahaja yang
dilancarkan dalam tempoh waktu dari tahun 1980 hingga tahun 1990.

Ternyata, pelancaran Skim ASN mencipta momentum kepada pertumbuhan
pesat industri ini. Dalam tempoh yang sama juga, banyak syarikat pengurusan
unit amanah muncul rata-ratanya adalah merupakan subsidiari kepada institusi-
institusi kewangan khususnya bank. Terbukti bahawa penyertaan syarikat
pengurusan saham amanah yang disokong oleh bank-bank menandakan
perkembangan penting dalam industri ini, kerana dalam konteks pemasaran
dan pengagihan unit amanah telah dipermudahkan melalui jaringan cawangan-
cawangan bank seluruh negara.

Perkembangan pesat industri unit amanah semakin ketara sekitar
tahun 1991 sehingga 1999. Skim ASB sendiri dilancarkan sebagai skim
unit amanah kedua selepas skim Amanah Saham Nasional pada 02 Januari
1990. Manakala, Suruhanjaya Sekuriti  ditubuhkan pada tahun 1993 dengan
objektif memperkukuh struktur pengawalan dan menggalakkan pasaran modal
domestik. Dalam perkembangan yang sama, unit amanah baharu dilancarkan
oleh negeri-negeri dengan lapan skim diwujudkan menjelang penghujung tahun
1999. Walaupun industri unit amanah berkembang pesat dalam dasawarsa
ini, cabaran besar terhadap industri melanda apabila negara dirundung krisis
ekonomi dan kewangan Asia sekitar tahun 1997/1998.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

184

Pasca pemulihan krisis kewangan Asia 1997/1998 menyaksikan
kebangkitan baharu industri ini dengan kesedaran baharu masyarakat terhadap
pelaburan. Malah, kepekaan dan minat pelabur terhadap dana patuh shariah
juga terlihat semakin meningkat. Semakin banyak unit amanah syariah
dilancarkan selepas kejayaan dan sambutan menggalakkan iaitu Tabung Ittikal
Arab-Malaysian pada tahun 1993. 13 unit amanah syariah yang diuruskan oleh
13 syarikat pengurusan unit amanah dilancarkan menjelang Oktober 2000.
Dengan penyertaan bank-bank utama dalam industri ini, industri unit amanah
semakin rancak dan berkembang pesat selaras dengan kepesatan pasaran
modal negara.

Menurut Abdul Hadi Md Rofiee (2014), pelaburan dalam unit amanah
memberikan pelabur beberapa manfaat ekonomi yang khusus seperti: (1)
membantu orang ramai yang berminat menyertai pelaburan tetapi kekurangan
ilmu dan modal; (2) membantu penjanaan pendapatan sampingan bagi mereka
yang mempunyai lebihan simpanan namun kesuntukan masa untuk melabur
dengan cara memegang syer secara langsung; (3) memupuk tabiat menabung
dalam kalangan masyarakat; (4) membantu mengurangkan risiko pelaburan
individu atas faktor peluang melabur dengan modal kecil; (5) memberi peluang
mendapatkan khidmat pengurus pelaburan profesional; (6) membantu pelabur
menikmati pulangan atau dividen yang sama dengan pelaburan dalam sekuriti
berharga tinggi; (7) membantu pelabur menikmati pulangan daripada portfolio
pelaburan berbanding dengan jumlah sekuriti yang sedikit sekiranya mereka
melabur terus dalam pasaran saham (Abdul Hadi Md Rofiee, 2014).

Sehubungan dengan itu, skim ASB juga tidak terkecuali menawarkan
manfaat sepertimana manfaat am yang diperoleh daripada pelaburan dalam
unit amanah yang lain. Malah statusnya sebagai antara unit amanah yang
paling awal dan utama di Malaysia menjadikannya tetap utuh dengan sambutan
daripada khalayak, walaupun berdepan dengan persaingan daripada pelbagai
produk dan skim unit amanah lain dalam pasaran yang serba  kompetitif.

PERMASALAHAN KAJIAN

Sudah semestinya skim ASB sebagai suatu skim unit amanah yang popular
menjanjikan manfaat-manfaat pelaburan yang menarik, memandangkan
sambutan yang diterimanya cukup menggalakkan sejak pelancarannya hampir
tiga dekad yang lalu. Dalam perkembangan yang sama, selaras dengan
kepesatan modal pasaran Islam di Malaysia, industri unit amanah patuh
syariah juga semakin mendapat tempat dalam kalangan pelabur. Kepesatan
pertumbuhan pasaran modal untuk produk unit amanah patuh syariah terbukti

Polemik Skim Amanah Saham Bumiputera (ASB): Tinjauan
Terhadap Perbezaan Pandangan Hukum

185

dengan penyenaraian sekuriti lulus syariah pada tahun 1997 sebagai langkah
membantu para pengurus profesional dana patuh syariah untuk mengenalpasti
portfolio pelaburan yang patuh shariah, yang pastinya memberi kesan kepada
pembukaan lebih banyak unit amanah Islam di Malaysia (Suruhanjaya Sekuriti,
2003).

Suruhanjaya Sekuriti melaporkan sepanjang tempoh sehingga tahun
2016, terdapat 198 dana amanah berasaskan syariah yang mewakili 31.58%
daripada jumlah 627 dana amanah yang diluluskan di Malaysia, seperti yang
diindikasikan dalam Jadual 1.

Jadual 1. Dana unit amanah patuh syariah

Tahun Bilangan
dana yang
diluluskan

Unit dalam
edaran

(bilion unit)

Nilai aset
bersih, NAV
(RM bilion)

Peratusan
NAV seluruh
industri (%)

2001 32 4.26 2.42 5.1

2002 44 5.76 3.21 6

2003 55 8.59 4.75 6.8

2004 71 13.16 6.76 7.7

2005 83 18.62 8.49 8.6

2006 100 18.54 9.17 7.5

2007 134 36.4 16.9 10

2008 149 49.93 17.19 12.8

2009 150 56.8 22.1 11.5

2010 155 56.2 24 10.6

2011 164 61.2 27.9 11.2

2012 169 69.9 35.4 12.0

2013 178 80.31 335.51 12.8

2014 188 94.64 343.02 13.6

2015 193 t.d 346.58 15.04

2016 198 t.d 358.47 16.99
Sumber: Laporan Tahunan Suruhanjaya Sekuriti 2001 hingga 2016

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

186

PRESTASI SKIM AMANAH SAHAM BUMIPUTERA (ASB)

Sebagai tabung unit amanah terbesar negara dengan lebih sembilan juta
pelabur, ASB mencapai jumlah langganan terkini sekitar RM 143 billion unit
ASB. Malah cawangan ejen Amanah Saham Nasional Berhad (ASNB) yang
menawarkan skim ASB kini meningkat jumlahnya kepada 2,262 cawangan.
(PNB, 2017). Skim ASB yang mula dilancarkan pada 02 Januari 1990. Skim
ASB adalam tabung jenis ‘pendapatan’ dan dikategorikan sebagai ‘ekuiti’.
ASB diuruskan oleh Amanah Saham Nasional Berhad (ASNB) dengan
AmanahRaya Trustee Berhad (ART) sebagai pemegang Amanah. Dengan
tujuan “menjana pulangan jangka panjang yang kompetitif dan konsisten
kepada pemegang-pemegang unit di samping memastikan pengekalan modal
pada toleransi risiko yang minima”, ASB menggunakan penanda aras Kadar
Antara Bank Kuala Lumpur Ditawarkan 3-bulan (“KLIBOR 3-bulan”) bagi
tujuan perbandingan prestasinya.

Pada 31 Disember 2016, seramai 9,108,719 individu telah menyertai
ASB. Saiz pegangan unit adalah seperti diindikasikan dalam Jadual 2. Majoriti
pemegang unit iaitu seramai 6,661,343 orang yang mewakili 73.13% daripada
keseluruhan pelabur memilik saiz pegangan RM5,000 dan ke bawah, manakala
0.22% daripada pemegang unit (19,881 orang) memiliki saiz pegangan
RM500,0001 dan ke atas. Seramai 794,280 orang yang mewakili 8.72%
pemegang unit pula melanggan bilangan unit terbanyak iaitu 99,422,252,829
yang mewakili 68.91% daripada keseluruhan unit dilanggan.

Untuk pembayaran pengagihan pendapatan bagi tahun kewangan berakhir
31 Disember 2016, ASB telah memperuntukkan sejumlah RM 9,652.03 juta
iaitu bersamaan dengan 6.75 sen seunit. Ini mencatatkan penurunan berbanding
tahun sebelumnya di mana RM 10,255.14 Juta diperuntukkan pada tahun
2015 iaitu bersamaan 7.25 sen seunit. Pada tahun 2016, Permodalan Nasional
Berhad (PNB) telah memperuntukkan sebanyak RM 478.71 juta bersamaan
0.50 sen seunit bagi pembayaran bonus (Laporan Tahunan ASNB,2016).

Jadual 2. Jadual Saiz Pegangan Unit 2016

Saiz Pegangan
Bil. Pemegang Unit Bil. Unit Dilanggan

Bilangan % Unit %
5,000 dan ke bawah 6,661,343 73.13 3,580,521,299 2.48
5,001 hingga 10,000 545,701 5.99 2,885,989,995 2.00
10,001 hingga 50,000 1,087,514 11.94 22,925,925,443 15.89
50,001 hingga 500,000 794,280 8.72 99,422,252,829 68.91

Polemik Skim Amanah Saham Bumiputera (ASB): Tinjauan
Terhadap Perbezaan Pandangan Hukum

187

500,001 hingga ke atas 19,881 0.22 15,468,082,649 10.72
Jumlah 9,108,719 100 144,282,772,215 100

Sumber: Laporan Tahunan ASB 2016

Aset ASB banyak tertumpu dalam sektor perkhidmatan iaitu sebanyak
32.2%, diikuti sektor kewangan dengan peratusan 24.57%, manakala sektor
perladangan merupakan sektor terkecil iaitu sebanyak 1.55% (ASNB, 2016).
Jadual 3 menunjukkan bahawa Malayan Banking Berhad mengungguli senarai
20 pelaburan terbesar ASB iaitu sebanyak 20.49%

Jadual 3. Senarai pelaburan terbesar pada nilai pasaran berbanding nilai aset bersih
tabung pada 31 Disember 2016

Bil Syarikat % daripada nilai aset
bersih tabung

1 Malayan Banking Berhad 20.49
2 Sime Darby Berhad 15.35
3 Axiata Group Berhad 3.46
4 Maxis Berhad 2.60
5 Tenaga Nasional Berhad 2.49
6 Telekom Malaysia Berhad 1.94
7 Digi.Com Berhad 1.83
8 SP Setia Berhad 1.77
9 UMW Holdings Berhad 1.55
10 I&P Group Berhad 1.45
11 Petronas Chemical Group Berhad 1.38
12 CIMB Group Holdings Berhad 1.37
13 Public Bank Berhad 1.09
14 MMC Corporation Berhad 0.99
15 MISC Berhad 0.99
16 IOI Corporation Berhad 0.95
17 Petronas Dagangan Berhad 0.79
18 Petronas Gas Berhad 0.78
19 Malaysia Airports Holdings Berhad 0.64
20 RHB Bank Berhad 0.63

Sumber: Laporan Tahunan ASB 2016

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

188

Walaupun begitu, dalam kepesatan pertumbuhan produk unit amanah
patuh syariah di Malaysia, secara jelas ASB tidak tergolong dalam kelompok
tersebut. Sehingga kini, Suruhanjaya Sekuriti  tidak pernah memberikan status
patuh syariah kepada skim ASB. Memandangkan ramai orang Islam menjadi
pemegang unit saham dalam skim ASB dan polemik tentang hukum pelaburan
yang tidak berkesudahan, maka situasi ini menimbulkan panik dan keresahan
dalam kalangan para pelabur Muslim yang peka dengan status patuh syariah
dalam pelaburan. Malah fatwa yang dikeluarkan oleh Jawatankuasa Fatwa
Negeri Selangor pada tahun 2011 yang mengharamkan skim ASB kembali
menghangatkan polemik dalam kalangan masyarakat. Fatwa ini ternyata
bercanggah dengan fatwa oleh Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan
yang bersidang pada tahun 2008 dan mengharuskan skim pelaburan ASB.

Polemik berkaitan hukum ‘halal-haram’ skim Amanah Saham Bumiputera
(ASB) yang tidak kunjung malap mencetuskan reaksi yang pelbagai dalam
kalangan masyarakat di Malaysia apabila sekali lagi menjadi bualan hangat
pada tahun 2014 sehingga menggugat keyakinan para pelabur Muslim untuk
terus melabur dalam ASB dan menarik balik pelaburan mereka. Situasi
cemas dan panik dalam kalangan umat berkaitan isu ini akhirnya mendesak
Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan bagi Hal Ehwal Ugama Islam
Malaysia mengeluarkan kenyatan media rasmi bagi meredakan ketegangan
dan keresahan dalam kalangan umat. Kenyataan ini menegaskan keputusan
Majlis Fatwa Kebangsaan pada tahun 2008 yang mengharuskan pelaburan
ASB di samping menggariskan perbezaan metodologi antara proses
pengeluaran hukum antara Majlis Fatwa Kebangsaan dengan proses teknikal
pengkategorian patuh syariah berdasarkan garispanduan oleh Suruhanjaya
Sekuriti  (JAKIM, 2015).

Walau bagaimanapun, menarik untuk digariskan perkembangan terkini
keputusan Jawatankuasa Fatwa Negeri Selangor bersidang pada 27 April 2017
telah mengharuskan pelaburan ASB . Keputusan terbaharu ini adalah berbeza
dengan fatwa yang diputuskan oleh badan yang sama pada tahun 2011 yang
lalu.

Oleh yang demikian, melihat kepada situasi dan posisi skim pelaburan ASB
dalam himpitan pelbagai pandangan, beberapa persoalan kajian dibangkitkan,
antaranya bagaimanakah prestasi skim ASB sehingga menyebabkannya
didokong pelabur walaupun terus-menerus dirundung kontroversi?
Bagaimanakah pandangan-pandangan yang pelbagai tentang hukum pelaburan
ASB disandarkan dan dihujahkan? Penting juga untuk dipertanyakan tentang
apakah isu-isu syariah utama yang berlegar sekitar perbahasan dan polemik
hukum skim pelaburan Amanah Saham Bumiputera (ASB)?

Polemik Skim Amanah Saham Bumiputera (ASB): Tinjauan
Terhadap Perbezaan Pandangan Hukum

189

OBJEKTIF

Oleh yang demikian, penelitian ini meletakkan objektif-objektif berikut
sebagai tujuan kajian:
1. Memerihalkan prestasi skim Amanah Saham Bumiputera (ASB); dan
2. Meninjau pandangan tentang hukum pelaburan ASB oleh institusi fatwa di

Malaysia dan Majlis Penasihat Syariah Suruhanjaya Sekuriti;

KAJIAN LEPAS

Memandangkan pengaruh besar ASB dalam produk-produk pasaran modal
di Malaysia, pengkaji mendapati penelitian dan kajian tentang ASB daripada
pelbagai aspek dilakukan oleh para sarjana dan pengamal ekonomi Islam
secara berterusan, dari semasa ke semasa.

A. Yahaya, Noordin Yahaya J. Ramli, Y. Boon dan M. N. Abdul Ghaffar
(2009) meneliti prospek penerokaan pasaran oleh Amanah Saham Nasional
Berhad (ASNB) untuk produk-produk di bawah pengurusannya termasuk
ASB. Kajian dilakukan menggunapakai pendekatan kuantitatif dengan borang
kaji selidik sebagai instrumen yang diedarkan kepada 90 orang responden
sebagai sampel kajian. Terbukti daripada dapatan kajian, majoriti respoden
iaitu sebanyak 74.3% berminat dan berkecenderungan untuk memilih Amanah
Saham Bumiputera (ASB) sebagai produk pelaburan utama berbanding sembilan
lagi produk lain di bawah pengurusan ASNB iaitu Amanah Saham Wawasan
2020 (ASW 2020), Amanah Saham Malaysia (ASM), Amanah Saham Didik
(ASD), Amanah Saham Nasional (ASN), Amanah Saham Nasional 2 (ASN
2), Amanah Saham Nasional 3 (ASN 3), Amanah Saham Gemilang-Health
(ASG-Health), Amanah Saham Gemilang-Retirement (ASG-Retirement),
dan Amanag Saham Gemilang-Education (ASG-Education). Malah majoriti
responden memang kerap mendengar tentang perihal skim pelaburan ASB
memandangkan populariti dan saiz langganan yang dicakupinya relatif besar.
(A. Yahaya, Noordin Yahaya J. Ramli, et al., 2009).

Walaupun ASB menjadi pilihan masyarakat untuk melabur, tetapi data
kajian berkaitan pelaburan ASB rakyat Malaysia oleh Khazanah Research
Institut mengindikasikan jurang pendapatan yang besar antara golongan yang
kaya dengan yang miskin. Laporan The State of Household II yang diterbitkan
pada Ogos 2016 melaporkan majoriti pelabur terdiri daripada 71.5% rakyat
Malaysia, yang melabur dalam ASB mempunyai simpanan kurang RM536.00
(Khazanah Research Institute, 2016). Walaupun jumlah pemegang unit

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

190

mencecah lebih 9 juta orang dengan langganan terkini melebihi RM 140
billion unit, ternyata jumlah simpanan pelaburan masyarakat Malaysia
khususnya bumiputera adalah relatif rendah, malah majoriti pemegang unit
dalam ASB merupakan pelabur terbawah. Sebaliknya 0.2% pelabur teratas
mempunyai purata simpanan sebanyak RM745,038. Secara keseluruhannya,
data ini menunjukkan jurang pendapatan dalam kalangan rakyat Malaysia
masih berada pada tahap kritikal.

Memandangkan skim ASB tidak dikategorikan sebagai unit amanah
patuh syariah, walaupun menerima status ‘harus’ oleh majoriti institusi fatwa
di Malaysia, justeru sorotan terhadap kajian-kajian berkaitan unit amanah
di Malaysia dianggap wajar bagi mendapatkan gambaran bagaimana unit
amanah patuh syariah beroperasi dan perbandingannya dengan skim ASB.
Mohamed Sharif Bashir dan Wan Rasyidah Wan Nawang (2001) melakukan
perbandingan pencapaian antara unit amanah patuh syariah dengan unit
amanah konvensional dalam tempoh tahun 2002 hingga 2006. Pencapaian
diukur berdasarkan pulangan dana dan unit amanah konvensional mencatatkan
pencapaian yang memberangsangkan berbanding unit amanah patuh syariah.
Walau bagaimanapun dalam konteks ketahanan risiko, unit amanah patuh
syariah didapati lebih kukuh berbanding unit amanah konvensional. M. Yahya
M. Hussin, Fidlizan Muhammad, Azila A. Razak, Nurhanie Mahjom, &
Faimah Salwa A. Hadi (2013) mengenalpasti sambutan memberangsangkan
terhadap produk-produk unit amanah patuh syariah dalam tempoh 12 tahun.
Dari tahun 2001 hingga 2012, bilangan dana yang diluluskan telah meningkat
dengan begitu memberangsangkan iaitu dari 32 dana sehingga mencecah 169
dana menjelang penghujung 2012.

Operasi unit amanah patuh syariah pula diperihalkan dalam penelitian
Fadillah Mansor & Fakhruddin Sulaiman (2009) dan Suhailah Jaafar
(2013). Kajian kes di Public Mutual Berhad menjadi fokus dalam kajian
Fadillah Mansor & Fakhruddin Sulaiman (2009) objektifnya adalah untuk
mengesahkan skim tersebut mematuhi prinsip syariah dan regulasi oleh pihak
berwajib. Perbandingan antara Public Mutual dengan MAAKL Mutual dalam
dalam pengurusannya dapat membina gambaran bagaimana skim-skim ini
mengendalikan urusan perniagaan dan pelaburannya dalam sempadan ketat
yang ditetapkan pihak berwajib.

Berhubung polemik hukum pelaburan ASB, aspek akad adalah merupakan
isu yang diperdebatkan. Akad dan kontrak adalah elemen penting yang dapat
membezakan produk kewangan Islam dengan produk konvensional. Malah,
sekiranya akad perniagaan atau pelaburan tidak sah ataupun terbatal, maka

Polemik Skim Amanah Saham Bumiputera (ASB): Tinjauan
Terhadap Perbezaan Pandangan Hukum

191

perniagaan atau pelaburan itu secara automatik batal secara keseluruhannya
tanpa mengira sama ada ia diletakkan dalam industri halal ataupun haram,
pasaran Islam ataupun konvensional (Abdul Hadi Md Rofiee, 2014).

Isu ketidakjelasan jenis akad dalam skim ASB juga menjadi kajian dalam
kalangan para pengamal ekonomi di Malaysia. Menariknya, ditemukan suatu
kajian oleh Wan Mohd Yusof Wan Chik, Abdul Karim Ali dan Mohd Faizol
Ismail (2011) yang menyimpulkan bahawa kontrak ASB adalah berasaskan
transaksi yang ‘mendekati’ akad dalam kategori mudarabah secara kolektif
dalam sesuatu institusi kewangan (al-mudarabah al-mushtarakah fi al-
mu’assasat al-maliyyah). Mudarabah secara kolektif yang dimaksudkan
dihuraikan secara lanjut:

Mudarabah secara kolektif berbeza dengan mudarabah biasa. Mudarabah
biasa berlaku antara dua pihak iaitu pemilik modal dan pengusaha. Sementara
mudarabah secara kolektif pula berlaku antara tiga pihak iaitu pemilik modal,
pengusaha dan orang tengah iaitu yang memainkan peranan menyampaikan
modal daripada pemiliknya kepada pengusaha. Dalam konteks ASB, pihak
pertama iaitu pemilik modal ialah orang ramai yang meletakkan wang mereka
di ASNB untuk dilaburkan dalam unit ASB, pihak kedua iaitu orang tengah
pula adalah ASNB yang terletak di bawah PNB dan pihak yang ketiga iaitu
pengusaha pula adalah portfolio pelaburan yang terdiri daripada beberapa
syarikat seperti Maybank, Sime Darby dan sebagainya. Hubungan antara
ketiga-tiga pihak ini membentuk akad dalam kategori mudarabah secara
kolektif (Wan Mohd Yusof Wan Chik, Abdul Karim Ali dan Mohd Faizol
Ismail, 2011).

Menyoroti isu-isu syariah dalam muamalat dan kewangan Islam di
Malaysia, terdapat beberapa isu yang sering mendapat respon daripada
autoriti keagamaan khususnya pihak jawatankuasa fatwa negeri-negeri.
Memandangkan Perlembagaan Persekutuan memberikan kuasa kepada
kerajaan-kerajaan negeri bagi mengurus dan mentadbir hal-ehwal agama
Islam (sesuai dengan peruntukan dalam Jadual Kesembilan Perlembagaan
Persekutuan), justeru menyebabkan autoriti keagamaan negeri masing-masing
mempunyai hak eksklusif membuat keputusan-keputusan sendiri khususnya
berkaitan hukum dalam domain muamalat dan kewangan Islam. Isu yang sama
menatijahkan keputusan hukum yang berbeza atas sebab perbezaan faqih dan
pentafsiran atas nas.

Beberapa kajian menunjukkan perbezaan fatwa berlaku antara autoriti
agama di Malaysia, dan antara isu yang melibatkan konflik fatwa ini adalah
isu tentang hukum pelaburan ASN/ASB. Kajian oleh Ahmad Hidayat Buang

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

192

(2002) dan Muhammad Ikhlas Rosele et al. (2013) meneliti fatwa-fatwa
kontemporari di Malaysia dan melakukan perbandingan antara fatwa-fatwa
yang dikeluarkan oleh institusi yang berbeza. Secara umumnya, kedua-dua
kajian ini mengenalpasti beberapa faktor yang membawa kepada konflik fatwa
iaitu (i) terikat dengan perlembagaan dan akta; (ii) peranan Jawatankuasa
Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia yang
terhad; (iii) komposisi AJK fatwa yang tidak seimbang; (iv) Metodologi fatwa
yang berbeza; dan (v) latar belakang akademik para mufti. Faktor-faktor ini
membawa kepada perbezaan fatwa termasuk dalam isu hukum skim ASB.

Zulfaqar Mamat, Mohd Nasran Mohamad & Hydzulkifli Hashim Omar
(2013) menjelaskan bahawa berlakunya perbezaan pandangan adalah
berdasarkan keutamaan yang ditentukan oleh masing-masing pihak, institusi
fatwa yang berijtihad mengharuskan skim ASB melihat dari sudut maslahah
masyarakat Islam dalam konteks ekonomi umat. Menurut mereka, skim ASB
dapat memberikan manfaat kepada umat dengan penyertaan orang Islam dalam
ekonomi melalui syarikat-syarikat utama tonggak dan pelaburan-pelaburan
strategik. Di pihak yang lain yang mengharamkan skim ASB mengambil
pertimbangan bahawa walaupun terdapat manfaat untuk umat tetapi selagi
pelaburannya bercampur dalam entiti konvensional tidak patuh syariah dalam
kadar yang tertentu maka ia tetap tidak boleh diharuskan.

Penelitian oleh Abdul Hadi Md Rofiee (2014) adalah suatu kajian
khusus tentang perbezaan fatwa antara Majlis Fatwa Kebangsaan dengan
Jawatankuasa Fatwa Negeri Selangor yang bercanggahan antara satu sama
lain. Kajian ini dilakukan pada tahun 2014, iaitu ketika Jawatankuasa Fatwa
Negeri Selangor melakukan ulanglihat atas hukum pelaburan ASN/ASB pada
tahun 2011. Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan mengharuskan skim
ASB, manakala Jawatankuasa Fatwa Negeri Selangor pula mengharamkan.
Masing-masing mempunyai hujahan yang tersendiri. Kajian mendapati
Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan mempertimbangkan aspek
maslahat umat dan berhujah dengan bersandarkan kepada konsep maqasid
syariah dalam penjagaan harta. Pertimbangan maslahah dilihat pada sisi yang
komprehensif melibatkan kesan jangka panjang sekiranya perubahan drastik
berlaku atas penstrukturan baharu pelaburan dalam pegangan besar di syarikat
tertentu. Manakala jawatankuasa fatwa Negeri Selangor pula melihat skim
ini tidak boleh diharuskan atas faktor percampuran pelaburan antara yang
halal dengan yang haram (tidak patuh syariah), skim ASB tidak memenuhi
garis panduan Suruhanjaya Sekuriti untuk unit amanah patuh syariah, dan
sumbangan dalam dana tidak patuh syarak yang besar dan berubah-ubah pada
kadarannya menyukarkan pelabur membuat pembersihan pada hasil dividen.

Polemik Skim Amanah Saham Bumiputera (ASB): Tinjauan
Terhadap Perbezaan Pandangan Hukum

193

Daripada sorotan terhadap kajian-kajian lepas, pengkaji mendapati
bahawa isu hukum ASB sebagai suatu isu yang unik. Sememangnya ASB telah
wujud lebih awal sebelum evolusi pesat perkembangan pasaran modal Islam
di Malaysia. Dengan objektif yang jelas dan dokongan kerajaan, skim ASB
berjaya menjadi unit amanah paling popular di Malaysia dengan sambutan
daripada khalayak yang sangat memberangsangkan.

Namun begitu, dengan pertumbuhan pesat pasaran modal Islam dan
peningkatan penyertaan dalam pelaburan-pelaburan patuh syariah, maka
tidak menghairankan sekiranya pandangan tentang hukum ASB menimbulkan
perdebatan. Sesuatu skim unit amanah mestilah menepati syarat-syarat tertentu
dalam konteks konsep dan operasinya agar dapat diluluskan sebagai patuh
syariah. Dalam erti kata lain, unit amanah patuh syariah mempunyai ciri-ciri
tersendiri dan bersifat jelas dalam konteks pematuhan syarak dalam seluruh
pengoperasiannya.

Memandangkan skim ASB tidak memenuhi garis panduan unit amanah
patuh syariah oleh Majlis Penasihat Syariah Suruhanjaya Sekuriti, maka
secara teknikal, dalam industri, ia tetap tergolong sebagai unit amanah tidak
patuh syariah. Atas alasan maslahah dan kepentingan umat, maka majoriti
institusi fatwa mengharuskan skim ASB. Setakat ini, senario sepertinya hanya
berlaku kepada skim ASB, dan kemungkinan besar situasi ini tidak akan
berlaku kepada skim lain. Perbezaan pandangan dalam pengeluaran fatwa
oleh institusi-institusi fatwa dalam isu ASB secara khusus juga berpunca atas
penekanan keutamaan yang berbeza di samping metodologi yang digunakan
dalam memutuskan hukum.

METODOLOGI

Kajian ini dijalankan dengan menggunapakai pendekatan kualitatif dengan
kaedah analisis dokumen dan kajian kepustakaan. Rujukan dan penelitian
dilakukan terhadap dokumen-dokumen daripada sumber yang pelbagai seperti
Laporan Tahunan ASB, Laporan Tahunan Suruhanjaya Sekuriti, laman portal
e-Fatwa JAKIM, laman web Suruhanjaya Sekuriti, buku-buku himpunan fatwa
Majlis Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan terbitan JAKIM, risalah-risalah yang
dikeluarkan oleh jabatan mufti negeri-negeri dan sebagainya. Menurut Bowen
(2009), teknik analisis dokumen adalah prosedur sistematik untuk menyorot
dan menilai dokumen sama ada bahan bercetak ataupun elektronik. Data
yang telah terkumpul dianalisis secara manual menggunakan teknik analisis
kandungan (content analysis) yang melibatkan proses imbasan (skimming),
pembacaan mendalam (thorough examination) dan pentafsiran (Bowen, 2009).

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

194

HASIL KAJIAN

Polemik dan perbahasan hukum skim pelaburan Amanah Saham Bumiputera
(ASB) telah mengheret masyarakat ke dalam kekeliruan dan keresahan
khususnya bagi para pelabur dan pemegang unit yang beragama Islam.
Daripada dapatan pengkaji, beberapa peristiwa telah dikenalpasti menjadi
pembangkit polemik hukum ASB, khususnya dalam zaman pertumbuhan
pesat pasaran modal Islam di samping kecenderungan baharu masyarakat
Muslim untuk menyertai pelaburan patuh syariah, ditambah pula dengan
perkembangan pantas teknologi maklumat dan media komunikasi ini.

Pada tahun 2011, Jawatankuasa Fatwa Negeri Selangor telah bersidang dan
memutuskan hukum pelaburan ASN/ASB sebagai haram dengan justifikasinya
yang tersendiri. Fatwa ini bercanggah dengan fatwa yang dikeluarkan
oleh Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan pada tahun 2008 yang
mengharuskannya. Setelah beberapa tahun berlalu, polemik tercetus lagi pada
tahun 2014. Wacana dan polemik berterusan memaksa Muzakarah Jawatankuasa
Fatwa Majlis Kebangsaan menegaskan semula fatwa yang telah dikeluarkan
pada tahun 2008. Malah penerbitan risalah-risalah ringkas bagi menjawab
kekeliruan mengenai hukum ASB diterbitkan oleh pihak Jabatan Kemajuan
Islam Malaysia (JAKIM). Pihak Permodalan Nasional Berhad (PNB) dan
Amanah Saham Nasional Berhad (ASNB) juga dalam perkembangan terkini
pada tahun 2016 menerbitkan sebuah buku berjudul “HARUS: Kompilasi
Panduan Hukum Pelaburan ASB dan ASN” bagi mempertahankan kredibiliti
skim yang diuruskannya. Terbaharu, Jawatankusa Fatwa Negeri Selangor
telah meminda fatwa pengharaman ASB sebelum ini dengan pengeluaran
fatwa baharu pada April 2017. Fatwa terkini ini mengharuskan skim pelaburan
ASN/ASB bersandarkan kepada justifikasi tertentu. Namun, jawatankuasa ini
mengingatkan secara tegas bahawa keputusan ini akan diulanglihat semula
dalam masa tiga tahun dan pemantauan semasa ke semasa akan dilakukan.

Mesyuarat Jawatankuasa Syariah Perak (1992) memutuskan ASB sebagai
harus dengan hujah kondisi ekonomi bumiputera khususnya umat Islam yang
tenat sehingga ke tahap darurat. Justeru penglibatan umat Islam dengan skim
ASN dan ASB yang didukung oleh kerajaan dengan tujuan meningkatkan
ekonomi orang Islam di negara ini adalah harus. Dalam aspek pelaburannya
yang bercampur antara aktiviti halal dan haram, diputuskan bahawa aktiviti
yang halal yang lebih banyak berbanding yang haram membolehkan ia
diharuskan. Jawatankuasa Fatwa Majlis Agama Islam dan Adat Melayu
Terengganu (1993) pula mengambil langkah berhati-hati dalam memutuskan
hukum dengan meletakkan status ‘tidak haram’ kepada skim ASB. Status ini

Polemik Skim Amanah Saham Bumiputera (ASB): Tinjauan
Terhadap Perbezaan Pandangan Hukum

195

diberikan setelah meneliti bahawa tiada unsur pelaburan yang haram melainkan
dalam institusi kewangan yang syubhah.

Dalam perkembangan yang sama, Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis
Kebangsaan (2008) mengambil keputusan mengharuskan ASB bagi menjaga
kepentingan dan maslahah umat Islam serta mengelakkan kemudharatan yang
lebih besar. Prinsip pensyariatan Islam yang telah digariskan iaitu kewajipan
menjaga lima (5) perkara iaitu agama, nyawa, akal, zuriat dan keturunan serta
harta benda perlu dipertahankan kerana ia menjadi tunjang kehidupan seluruh
umat Islam. Sekiranya terjejas salah satu daripada perkara ini, maka umat
Islam akan ditimpa kehinaan yang akan menjejaskan agama dan kehidupan.
Dalam hal ini, hukum ke atas pelaburan ASN dan ASB tidak boleh dilihat
dari aspek tertentu sahaja, tetapi perlu mengambil kira semua kesan yang akan
dihadapi oleh agama dan umat Islam (JAKIM, 2016).

Dengan melandaskan prinsip maqasid syariah dalam pertimbangan hukum
skim ASB, muzakarah menghujahkan keharusan skim ASB dengan justifikasi
berikut:

Dalam isu pelaburan yang bercampur antara halal dan haram, telah jelas
bahawa PNB tidak melabur dalam sektor yang berkaitan dengan arak dan judi.
Percampuran hanya berlaku dalam sektor kewangan di mana 70% pelaburan
menepati syariah, hanya 30% sahaja pelaburan dalam Maybank yang dianggap
masih tidak patuh syariah. Dalam keadaan ini, pelaburan dalam sektor yang
halal lebih banyak daripada yang haram. Menurut sebahagian besar fuqaha’
iaitu Hanafi, Maliki, Shafi‘i dan Hanbali, pendekatan untuk mengharuskan
masyarakat Islam melabur dalam saham syarikat yang bercampur aktiviti halal
dan haram adalah berasas. Ini kerana fuqaha’ muktabar tidak mengharamkan
syarikat sedemikian ketika menilai status syarikat yang dikongsi oleh orang
Islam dan bukan Islam.

PNB telah melaksanakan perubahan yang terbaik khususnya dalam aspek
pelaburan bagi membolehkan penguasaan umat Islam. Dalam hal ini, maslahah
umat Islam adalah penting dan kemudharatan yang lebih besar perlu dielakkan
(Amanah Saham Nasional Berhad, 2016).

Jawatankuasa Perundingan Hukum Syarak Wilayah Persekutuan (2008),
Mesyuarat Jemaah Ulama’ Majlis Agama Islam dan Adat Istiadat Melayu
Kelantan (2009), Mesyuarat Jawatankuasa Fatwa Negeri Sembilan (2012)
dan Lembaga Fatwa Negeri Sarawak kesemuanya memutuskan bahawa skim
ASB sebagai harus dengan mengambil hujahan yang dipakai oleh Muzakarah
Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan (2008) dalam membentuk keputusan
fatwa mereka.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

196

Manakala, Mesyuarat Jawatankuasa Fatwa Negeri Pulau Pinang,
Mesyuarat Jawatankuasa Perundingan Hukum Syarak Negeri Pahang dan
Mesyuarat Jawatankuasa Fatwa Negeri Selangor (2011) mempunyai nada yang
berbeza dengan institusi fatwa yang lainnya. Ketiga-tiganya mengharamkan
skim ASB dengan alasan percampuran aktiviti perniagaan halal dengan
haram, hasil wang yang syubhah, dan ketidakpatuhan kepada kriteria dan garis
panduan unit amanah patuh syariah yang dikeluarkan oleh Majlis Penasihat
Syariah Suruhanjaya Sekuriti. Jelasnya dalam penghujahan kelompok ini
tidak memberikan pertimbangan maslahah walaupun menyedari perkara yang
diharamkan itu mempunyai manfaat.

Berikut merupakan petikan keputusan Mesyuarat Jawatankuasa Fatwa
Negeri Selangor pada tahun 2011. “Skim Amanah Saham Nasional (ASN)
dan Amanah Saham Bumiputera (ASB) secara jelas terlibat dalam aktiviti
pelaburan yang bercampur-campur antara patuh syariah dan tidak patuh
syariah sebahagian besarnya adalah daripada sektor kewangan konvensional.
Ini berdasarkan hadis riwayat Jabir Al-Ja’fi daripada Ibnu Mas’ud maksudnya:
“Tidak bercampur antara yang halal dan yang haram, melainkan mengalahkan
yang haram atas yang halal”. Skim Amanah Saham Nasional (ASN) dan
Amanah Saham Bumiputera (ASB) diklasifikasikan sebagai dana unit amanah
tidak patuh syariah oleh Majlis Penasihat Syariah Suruhanjaya Sekuriti
kerana terlibat dalam pelaburan tidak lulus syariah iaitu pelaburan dalam
kaunter perbankan konvensional berteraskan faedah melalui Maybank dan
pasaran wang. Sumbangan kepada tidak patuh syariah adalah terbesar yang
tidak bertepatan dengan kehendak syarak serta kadar yang berubah-ubah ini
menyukarkan pelabur untuk membuat pembersihan terhadap hasil dividen.”
(Jabatan Mufti Selangor)

Selain itu, terdapat tiga alasan tambahan oleh Jabatan Mufti Selangor
berhubung pengharaman skim ASB. Tiga alasan hukum tersebut dapat
disimpulkan seperti berikut, sebagaimana dipetik daripada Abdul Hadi Md
Rofiee, (2014):

Akad pelaburan tidak jelas:
“Akad pelaburan yang digunakan tidak jelas sama ada qirad, mudarabah
atau musyarakah. Hal ini tiada dinyatakan langsung dalam pelaburan
ASB. Apabila sesebuah akad itu tidak sah dari sudut syarak, maka seluruh
pelaburan adalah batal tanpa mengira pelaburannya diletakkan dalam
industri halal atau haram”

Polemik Skim Amanah Saham Bumiputera (ASB): Tinjauan
Terhadap Perbezaan Pandangan Hukum

197

Jaminan modal dan permasalahan akad pelaburannya dari sudut syariah:
“Termaktub bahawa modal (capital) pelaburan ASB dijamin oleh PNB.
Hal ini bermakna syarat dalam akad pelaburan ini telah bercanggah
dengan syarat pelaburan mudarabah dalam Islam yang tidak membenarkan
pengusaha iaitu mudarib (dalam isu ini PNB) menjamin selamatnya modal
para pelabur. Malah menurut mazhab Syafii, akad pelaburan tersebut dikira
batal. Modal pelaburan sememangnya tidak boleh dijamin oleh pihak yang
menguruskan pelaburan”

Dana terkumpul dilabur secara bercampur dalam industri halal dan haram:
“Pelaburan yang bercampur dengan yang haram melebihi 30%. ASB juga
tidak pernah dibincangkan oleh Majlis Penasihat Syariah Suruhanjaya
Sekuriti dan oleh kerana itu, ia tidak termasuk dalam senarai kaunter yang
jelas statusnya. MPS SC Malaysia yang bertanggungjawab dalam mengenal
pasti dan meletakkan fatwa berwibawa untuk menentukan sesebuah kaunter
atau dana pelaburan itu halal disertai oleh umat Islam atau tidak, pernah
meletakkan kadar 33% industri haram sebagai had larangan melabur dalam
syarikat atau pengurus dan bercampur halal haram. MPS SC Malaysia juga
pernah mengeluarkan keputusan garis panduan atau ukur rujuk berkenaan
pelaburan dalam syarikat (secara beli sahamnya atau lainnya) yang mana
perniagaannya bercampur”

Di peringkat Suruhanjaya Sekuriti pula, diputuskan oleh Majlis Penasihat
Syariahnya bahawa skim ASB adalah tidak mematuhi garis panduan yang
ditetapkan  untuk unit amanah Islam (do not comply with the SC Guidelines
on Islamic Unit Trust Fund). Garis panduan telah dikeluarkan oleh Majlis
Penasihat Syariah (MPS) Suruhanjaya Sekuriti untuk penetapan kriteria bagi
memastikan pelaburan yang dijalankan mematuhi prinsip-prinsip asas syariah
dan amalan fiqh muamalat, antaranya:

1. Aktiviti utama syarikat mestilah tidak berteraskan riba;
2. Aktiviti utama syarikat adalah tidak termasuk dalam kategori

perjudian;
3. Aktiviti utama syarikat adalah tidak terlibat dengan pengeluaran dan

penjualan barangan dan perkhidmatan yang diharamkan dalam Islam;
4. Aktiviti utama syarikat adalah tidak mempunyai elemen-elemen

gharar (ketidakpastian) seperti perniagaan insurans konvensional.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

198

Dalam perkembangan yang sama, bagi syarikat dengan aktiviti bercampur
– yang mana aktiviti utamanya adalah terdiri daripada aktiviti yang dibenarkan
syariah dengan bercampur aktivitinya dengan yang haram dalam nisbah yang
kecil – Majlis Penasihat Syariah Suruhanjaya Sekuriti telah mempertimbangkan
beberapa kriteria tambahan bagi melayakkannya tersenarai sebagai sekuriti
yang lulus syariah:

1. Aktiviti utama syarikat mestilah bukan aktiviti yang bertentangan
dengan prinsip-prinsip syariah manakala unsur haram adalah amat
kecil berbanding dengan aktiviti utamanya;

2. Pandangan masyarakat umum tentang imej syarikat berkenaan
mestilah baik;

3. Aktiviti utama syarikat perlulah mempunyai maslahah, iaitu untuk
kepentingan umum umat Islam dan negara. Manakala unsur haram
yang ada haruslah berskala amat kecil, yang hanya melibatkan perkara
umum balwa (sesuatu situasi tidak baik yang meluas terkena kepada
kebanyakan orang dan sukar untuk menghindarkan diri daripadanya),
‘urf, dan hak masyarakat bukan Islam yang diperakui oleh Islam.

 Dalam konteks skim Amanah Saham Bumiputera (ASB), secara jelas
dan diakui oleh pihak Amanah Saham Nasional Berhad (ASNB) sebagai
pengurus ASB sendiri, bahawa ASB tidak pernah membuat permohonan
status patuh syariah kepada Suruhanjaya Sekuriti dengan beralasan bahawa
PNB dan ASB ditubuhkan lebih awal berbanding Suruhanjaya Sekuriti, di
mana penubuhannya diberikan mandat oleh kerajaan bagi mengembang dan
meningkatkan tahap ekonomi golongan bumiputera.

Namun, pengkaji menyedari bahawa hakikat sebenarnya pengurusan ASB
sememangnya mengetahui konsep dan pengoperasiannya tidak akan selaras
dengan garis panduan patuh syariah Suruhanjaya Sekuriti memandangkan
dewasa ini sumbangannya dalam syarikat konvensional adalah besar (rujuk
jadual 4). Menurut Abdul Hadi Md Rofiee (2014), Skim ASB memang secara
jelas didapati tidak mampu mematuhi garis panduan oleh Suruhanjaya Sekuriti
kerana melampaui ukur rujuk yang ditetapkan.

ASB secara jelas terlibat dalam aktiviti pelaburan yang bercampur-
campur antara patuh syariah dan tidak patuh syariah, di mana sebahagian
besar daripada tidak patuh syariah datangnya daripada sektor kewangan
konvensional. Sebagaimana telah dijelaskan, peratusan sumbangan kepada
tidak patuh syariah yang mana sebahagian besar daripadanya datang daripada
sektor kewangan konvensional telah melepasi tanda aras lima peratus (5%)

Polemik Skim Amanah Saham Bumiputera (ASB): Tinjauan
Terhadap Perbezaan Pandangan Hukum

199

yang digunakan oleh MPS SC bagi mengukur tahap percampuran sumbangan
aktiviti yang jelas keharamannya (tidak selaras dengan syariah) seperti
perbankan konvensional, insurans konvensional, pendapatan faedah daripada
akaun-akaun dan instrumen-instrumen konvensional serta lain-lain. (Abdul
Hadi Md Rofiee, 2014).

Meninjau permasalahan ini, pengurusan ASB iaitu Permodalan Nasional
Berhad dan Amanah Saham Nasional Berhad menjustifikasikan sumbangan
besar dalam syarikat kewangan konvensional seperti Maybank melalui
penilaian terhadap dua aspek (Amanah Saham Nasional Berhad, 2016):
1. Kepentingan pelaburan dalam sektor strategik untuk kepentingan

Bumiputera
 Bagi mengekalkan kepentingan strategik Bumiputera dalam ekonomi

negara, PNB perlu mempunyai pegangan dalam sektor perbankan negara.
Pegangan PNB dalam Maybank, yang merupakan bank terbesar di negara
ini, akan dapat memastikan kepentingan dan keperluan masyarakat
Bumiputera terhadap keperluan perbankan di negara ini dijaga dan
dilindungi. Selain daripada itu, pada masa ini, tiada bank berasaskan
Islam yang mempunyai saiz sebesar Maybank, yang boleh menggantikan
Maybank dalam portfolio pelaburan PNB/ASNB.

2. Saiz Transaksi Perbankan Harian
 Transaksi harian unit amanah ASNB adalah sangat besar dan hanya bank

yang berkapasiti tinggi mampu mengendalikannya. Ketika ini, Maybank
dan dua bank lain menjadi ejen transaksi bagi mengendalikan urusan
jual beli harian operasi unit-unit amanah ASNB. Untuk menggantikan
ketiga-tiga bank berkenaan dengan dua bank Islam tempatan yang ada di
negara ini ketika ini adalah sukar kerana kedua-duanya tidak mempunyai
rangkaian dan kapasiti yang diperlukan untuk mengendalikan urusan
transaksi harian ASB/ASN yang bersaiz besar.

Walaupun begitu, beberapa langkah ke arah penyempurnaan syariah telah

diambil oleh ASB dari semasa ke semasa. Berikut merupakan pendirian oleh
Permodalan Nasional Berhad dan Amanah Saham Nasional Berhad dalam
pengurusan ASB (Amanah Saham Nasional Berhad, 2016):

PNB sebagai sebuah instrumen kerajaan yg mempunyai peranan utk
membangunkan masyarakat Bumiputera majoriti beragama Islam di negara
ini. Oleh yg demikian, PNB telah mendapatkan pandangan dan nasihat
Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan, yang merupakan badan tertinggi di negara

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

200

ini yang bertanggungjawab terhadap pengeluaran dan penyelarasan hukum
dalam isu-isu yang bersifat nasional yang melibatkan maslahah ummah
(seperti pelaburan ASN dan ASB ini) – pendekatan yg diambil dari sudut
hukum adalah lebih menyeluruh dengan mengambilkira kepentingan ummah
dan negara secara keseluruhannya.

PNB mempunyai Majlis Penasihat Syariahnya yg tersendiri (yang terdiri
daripada pakar-pakar dan ulama-ulama berwibawa tanpa terikat dengan garis
panduan atau metodologi yang berbeza) bagi memberi nasihat dan pandangan
mengenai urusan berkaitan pelaburan unit amanah.

PNB memfokuskan pelaburannya terhadap sektor-sektor strategik
yang telah dikenalpasti seperti perbankan dan perkhidmatan kewangan,
automotif dan hartanah. Sektor-sektor strategik ini merupakan sektor yang
berkepentingan kepada negara, terutama kepada masyarakat Bumiputera yang
beragama Islam. Risiko dan pulangan juga penting untuk dinilai sebelum
pelaburan dibuat. Namun demikian, sekiranya pulangan yang dijanjikan
adalah tinggi, tetapi tidak mempunyai keperluan strategik khususnya kepada
masyarakat Bumiputera juga bertentangan dengan aspek agama Islam, PNB
tidak akan melabur dalam sektor-sektor tersebut, contohnya seperti industri
perjudian dan arak.

Falsafah pelaburan PNB adalah tidak melabur dalam syarikat yang
menjalankan aktiviti utama yang bertentangan dengan syariah, seperti syarikat-
syarikat yang terlibat secara langsung dengan aktiviti perniagaan arak, judi,
daging babi dan pelacuran.

PERBINCANGAN DAN IMPLIKASI DASAR

Berdasarkan hasil penelitian ini, pengkaji mendapati bahawa skim Amanah
Saham Bumiputera (ASB) mempunyai prestasi pelaburan dengan pulangan
yang baik dan mengekalkan secara konsisten prestasi baik tersebut. Keadaan
ini pastinya memberikan manfaat buat kira-kira sembilan juta pemegang unit
dalam ASB.

Walau bagaimanapun, institusi fatwa dan pihak berwajib seperti Suruhanjaya
Sekuriti mempunyai pandangan yang berbeza dalam menentukan hukum
bagi skim ASB ini. Perbezaan pandangan ini berlaku atas sebab berbezanya
peranan institusi yang mengeluarkan pandangan di samping metodologi yang
digunapakai. Sebagai contoh perbandingan peranan dan metodologi antara
Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan dengan Majlis Penasihat Syariah

Polemik Skim Amanah Saham Bumiputera (ASB): Tinjauan
Terhadap Perbezaan Pandangan Hukum

201

Suruhanjaya Sekuriti seperti dalam Jadual 4. Sehingga ke hari ini, hanya dua
negeri sahaja yang mengharamkan ASB iaitu negeri Pulau Pinang dan negeri
Pahang, manakala negeri-negeri yang lain adalah sepakat dengan pendirian
Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan untuk mengharuskannya.

Jadual 4. Perbandingan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan dengan Majlis
Penasihat Syariah Suruhanjaya Sekuriti

Aspek Jawatankuasa Fatwa
Kebangsaan

Suruhanjaya Sekuriti

Peranan

Ditubuhkan oleh Majlis
Raja-Raja, ia merupakan
badan pengeluar dan
penyelaras hukum-hukum
dan/atau apa-apa perkara
berkenaan dengan agama
Islam, yang bersifat nasional
dan melibatkan kepentingan
seluruh umat Islam.

Badan yang antara peranannya
ialah membuat keputusan
sama ada sesuatu sekuriti
diklasifikasikan sebagai patuh
syariah atau tidak patuh syariah
(bukan hukum atau fatwa)
berdasarkan garis panduan
yang ditetapkan oleh pihak
Suruhanjaya Sekuriti.

Metodologi

Sebagai badan pengeluar
hukum, Jawatankuasa Fatwa
Kebangsaan menggunakan
kaedah-kaedah istinbat
yang muktabar dalam
membuat keputusan dengan
bersumberkan kepada al-
Quran, as-Sunnah, Ijmak
dan Qiyas, serta dalil-dalil
lain yang diiktiraf syarak.

Hukum atau fatwa yang
dikeluarkan juga mengambil
kira aspek-aspek lain yang
muktabar seperti kepentingan
umum, keperluan dan
maqasid syariyyah dan
siasah syar’iyyah. Melihat
ruang lingkup yang luas
dan menyeluruh bagi
menjaga kepentingan dan
maslahah umat Islam, serta
mengelakkan kemudharatan
yang lebih besar terhadap
sosio-ekonomi umat Islam.

Mengadaptasi pendekatan
kuantitatif yang mengguna pakai
tanda aras aktiviti perniagaan
dan tanda aras nisbah kewangan.
Sebagai contoh, tanda aras
lima peratus (5%) diguna pakai
bagi perniagaan perjudian dan
perbankan konvensional, dan
tanda aras 20% diguna pakai bagi
perniagaan pembrokeran saham
dan operasi hotel serta rumah
penginapan. Untuk tanda aras
nisbah kewangan, nisbah 33%
diambil kira sebagai tanda aras

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

202

Domain
otoriti

Badan pengeluar hukum
yg diberi autoriti oleh Ulil
Amri.

Majlis Penasihat Syariah
Suruhanjaya Sekuriti (MPS SC)
sebagai satu badan yg diberi
mandat bagi memastikan Pasaran
Modal Islam di negara ini
mematuhi prinsip syariah.

Sumber: Amanah Saham Nasional Berhad (2016)

Walaupun ASB menyedari kondisi ketidakpatuhannya terhadap
garis panduan Suruhanjaya Sekuriti, namun ia tetap berusaha melakukan
penambahbaikan. Ini terbukti dengan fatwa terbaharu oleh Jawatankuasa
Fatwa Negeri Selangor yang meletakkan hukum harus bagi pelaburan ASB
pada April 2017 sedangkan jawatankuasa yang sama mengharamkannya
pada tahun 2011. Keputusan ini diambil melihat kepada perubahan dalam
struktur sumbangan dan pelaburan ASB kesan penambahbaikannya menuju
kesempurnaan syariah.

Jadual 5. Pandangan Jawatankuasa Fatwa Negeri Selangor Berkaitan Hukum ASB

2011 2017
Mesyuarat Jawatankuasa Fatwa
Negeri Selangor Kali ke-2/2011 yang
bersidang pada 12hb. April 2011M
bersamaan 8 Jumadal Ula 1432H telah
bersetuju memutuskan Amanah Saham
Bumiputera (ASB) dan Seumpamanya
adalah tidak halal kerana masih belum
menepati hukum syarak dengan alasan
seperti berikut:

1. Skim Amanah Saham Nasional (ASN)
dan Amanah Saham Bumiputera
(ASB) secara jelas terlibat dalam
aktiviti pelaburan yang bercampur-
campur antara patuh syariah dan
tidak patuh syariah sebahagian
besarnya adalah daripada sektor
kewangan konvensional.

2. Skim Amanah Saham Nasional (ASN)
dan Amanah Saham Bumiputera

Dimaklumkan bahawa Mesyuarat
Jawatankuasa Fatwa Negeri Selangor
kali ke-3/2017bersamaan 30 Rajab
1438H memutuskan bahawa Hukum
pelaburan Permodalan Nasional
Berhad (PNB) dalam Amanah Saham
Nasional Berhad (ASNB) adalah harus
kerana peratusan pelaburan dalam
syarikat patuh syarak telah melepasi
66% mengikut piawaian Suruhanjaya
Sekuriti. Pengharusan ini berdasarkan
kaedah fiqhiyyah iuait “Hukum
Berubah Menurut Perubahan ‘Illah
(sebab) seperti berikut:

1. PNB hendaklah meneruskan usaha-
usaha penambahbaikan bagi
memastikan pelaburan tersebut
menepati syarak sepenuhnya, dan
keharusan hukum pelaburan ini akan
dikaji semula selepas 3 tahun dan

Polemik Skim Amanah Saham Bumiputera (ASB): Tinjauan
Terhadap Perbezaan Pandangan Hukum

203

(ASB) diklasifikasikan sebagai dana
unit amanah tidak patuh syariah
oleh Majlis Penasihat Syariah
Suruhanjaya Sekuriti kerana terlibat
dalam pelaburan tidak lulus syariah
iaitu pelaburan dalam kaunter
perbankan konvensional berteraskan
faedah melalui Maybank dan pasaran
wang.

3. Sumbangan kepada tidak patuh
syariah adalah terbesar yang tidak
bertepatan dengan kehendak syarak
serta kadar yang berubah-ubah
ini menyukarkan pelabur untuk
membuat pembersihan terhadap
hasil dividen.

sekurang-kurangnya peratusan
pelaburan patuh syarak melebihi
75%.

2. Mesyuarat juga memutuskan pihak
PNB hendaklah mengeluarkan
zakat kepada pelaburan yang patuh
syarak.

3. Bagi tujuan pemantauan, pihak
PNB perlu mengemukakan laporan
perkembangan peratusan patuh
syarak kepada jabatan ini pada
setiap tahun sepanjang tempoh tiga
tahun tersebut

Sumber: Laman web Jabatan Mufti Selangor

Bagi Jawatankuasa Fatwa Negeri Selangor, pada April 2017 telah
meminda fatwa pengharaman sebelum ini. Dengan alasan bahawa “peratusan
pelaburan dalam syarikat patuh syarak telah melepasi 66% mengikut piawaian
Suruhanjaya Sekuriti. Keharusan ini berdasarkan kaedah fiqhiyyah iaitu
“hukum berubah menurut perubahan ‘illah (sebab)”. Dengan itu, hanya
negeri Pulau Pinang dan Pahang sahaja yang masih kekal dengan fatwa
mengharamkan skim ASB.

Oleh yang demikian, pengkaji menyarankan dalam konteks kajian lanjut,
penyelidikan baharu wajar dilaksanakan bagi menilai struktur pelaburan dan
sumbangan ASB dalam portfolio dan syarikat yang pelbagai dan mencari
formula bagi meneroka sektor selain sektor kewangan yang berpotensi
strategik dan yang lebih utama bersifat patuh syariah. Dalam perkembangan
yang sama, analisis terhadap kaedah pengoperasian ASB dirasakan perlu bagi
menguji keselarasan kaedah operasinya dalam domain berbeza, sebagai contoh
seperti kaedah kontrak berdasarkan prinsip-prinsip syariah.

Di samping itu, dalam konteks praktikal dan pengamalan, diusulkan
supaya ASB meneroka sektor-sektor baharu dengan mengambil peluang
kerancakan pertumbuhan pasaran modal Islam. Selain itu, autoriti agama
khususnya institusi fatwa perlulah mempunyai penghujahan yang kukuh dan
mantap dalam memberikan sesuatu justifikasi atas hukum yang diputuskan.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

204

Malah disarankan agar hukum ASB diulangnilai dari semasa ke semasa
melihat kepada perubahan-perubahan yang berlaku.

KESIMPULAN

Kontroversi yang melanda Amanah Saham Bumiputera (ASB) berhubung
hukum pelaburannya sememangnya mencetuskan polemik berpanjangan
dalam kalangan sarjana dan pengamal kewangan Islam. Malah, dalam
kalangan masyarakat Muslim sendiri, keresahan melanda sebagai kesan
daripada kepedulian masyarakat terhadap hukum ‘halal-haram’ termasuk
dalam aspek pelaburan. Walaupun begitu, justifikasi yang diberikan oleh
Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan yang mengharuskan skim ASB
ini dibuat dengan pertimbangan maslahah dan kepentingan awam. Skim yang
menjadi instrumen bagi agenda khas negara ini telah hampir 30 diwujudkan
dan ia datang lebih awal berbanding evolusi regulasi dalam pasaran modal
Islam yang relatif baharu dan terus terusan berkembang. Kajian ini telah
memerihalkan Skim Amanah Saham Bumiputera (ASB) dan meninjau prestasi
terkininya dan mendapati ia masih tetap utuh dan releven untuk agenda
pembangunan bumiputera. Tinjauan terhadap fatwa-fatwa oleh pihak autoriti
keagamaan menunjukkan adanya ruang penilaian semula untuk status hukum
skim ASB pada masa depan mengikut kepada perubahan ‘illah (sebab). Dalam
masa yang sama, ASB dan pengurusannya dikenalpasti sebagai sepenuhnya
sedar tentang status mereka dalam ruang lingkup regulasi pasaran Islam dan
berusaha melakukan penambahbaikan.

RUJUKAN

A. Yahaya, Noordin Yahaya J. Ramli, Y. Boon dan M. N. Abdul Ghaffar.
(2009). Amanah Saham National Berhad’s Promotional Strategies and Its
Relationship with Customer Motivation. Journal of Social Sciences 5(4):
283-291.

Abdul Hadi Md Rofiee. (2014). Analisis Perbezaan Fatwa Mengenai Unit
Amanah Saham Bumiputera (ASB) di Malaysia. Universiti Malaya: Tesis
Sarjana.

Ahmad Hidayat Buang. (2002). Analisis Fatwa-Fatwa Semasa Syariah Di
Malaysia. Jurnal Syariah, 10, bil. 1.

Amanah Saham Nasional Berhad. (2016). HARUS: Kompilasi Panduan
Hukum Pelaburan ASB dan ASN. Kuala Lumpur: Amanah Saham Nasional
Berhad.

Polemik Skim Amanah Saham Bumiputera (ASB): Tinjauan
Terhadap Perbezaan Pandangan Hukum

205

ASB & ASN Adalah Harus-Majlis Fatwa: Ulasan UZAR. (2017).Portal
Zaharuddin.net Rujukan Informasi Islam. http://www.zaharuddin.net/.
(diakses pada 20 Julai 2017)

Fadillah Mansor & Fakhruddin Sulaiman. (2009). Operasi Dana Saham
Amanah Secara Islam: Kajian Kes di Public Mutual Berhad. Jurnal
Syariah.  Jil.17, Bil.1, 68-88.

Isu Fatwa ASN dan ASB. (2017). E-Muamalat Portal Rasmi Muamalat dan
Kewangan Islam, Jabatan Kemajuan Islam Malaysia (JAKIM). http://e-
muamalat.islam.gov.my/sites/default/files/kertas_ilmiah/2014/02/isu_
fatwa_asn_dan_asb.pdf. (diakses pada 20 Julai 2017).

Jabatan Kemajuan Islam Malaysia. (2015). Kompilasi Pandangan Hukum
Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal
Ugama Islam Malaysia. Putrajaya: JAKIM.

Khazanah Research Institute. (2016). The States of Household II. Malaysia:
Khazanah Research Institute.

M. Yahya M. Hussin, Fidlizan Muhammad, Azila A. Razak, Nurhanie Mahjom,
& Faimah Salwa A. Hadi. (2013). Pasaran Modal Islam di Malaysia:
Mengembang atau Menguncup? Jurnal Perspektif, Jil.5 Bil.2, 1-14.

Mahmood Zuhdi Hj. Ab Majid. (2004). Fatwa dan Isu Semasa: Masalah dan
Cabaran di Malaysia. Jurnal Syariah. 12: 2.

M. Yahya M. H., Fidlizan M. (2011).Analisis Perkembangan Bursa Malaysia
dan Pasaran Saham Islam di Malaysia, Jurnal Teknolog.  Jil 56 Sept.:65-
80.

Mohamed Sharif Bashir & Wan Rasyidah Wan Nawang. (2001).Islamic and
Conventional Unit Trust in Malaysia: A Performance Comparison. Journal
of Islamic Economics, banking and Finance. Vol.7, No.4: 9-24.

Muhammad Ikhlas Rosele, Luqman Hj Abdullah, Paizah Haji Ismail, Mohd
Anuar Ramli. (2013). Konflik Fatwa di Malaysia: Satu Kajian Awal.
Jurnal Fiqh. No.10: 31-56.

Permodalan Nasional Berhad. (2017). Laman web Permodalan Nasional
Berhad, http://www.pnb.com.my/. (diakeses pada 15 Julai 2017).

Suhaili Alma’amun. (2010). Islamic Estate Planning: Malaysian Experience.
Kyoto Bulletin of Islamic Area Studies, 3-2: 165-185.

Siaran berita. (2017). Jabatan Mufti Negeri Selangor Beri Status Harus Untuk
Pelaburan PNB dan ASNB Berdasarkan Maqasid Syariah. Bahagian Hal
Ehwal Korporat & Komunikasi, Permodalan Naional Berhad. 16 Mei.

Jurnal Muamalat Bil. 10 • 2017

206

Suhailah Jaafar. (2013). Pengurusan Dana Unit Amanah Islam MAAKL
Mutual dan Public Mutual: Suatu Perbandingan. Prosiding PERKEM
VIII, Jil. 1: 69 – 83

Suruhanjaya Sekuriti Malaysia. (2013). Senarai Sekuriti Patuh Syariah oleh
Majlis Penasihat Syariah Suruhanjaya Sekuriti Malaysia. Kuala Lumpur:
Suruhanjaya Sekuriti Malaysia.

Suruhanjaya Sekuriti Malaysia. (2008). Keputusan Majlis Penasihat Syariah
Suruhanjaya Sekuriti, ed. ke-2. Kuala Lumpur: Suruhanjaya Sekuriti.

Suruhanjaya Sekuriti  Malaysia, laman sesawang Suruhanjaya Sekuriti
Malaysia, http://www.sc.com.my

Unit Trust.(2017). Federation of Investment Managers Malaysia (FIMM).
https://www.fimm.com.my/ (diakses pada 20 Julai 2017).

Wan Mohd Yusof Wan Chik, Abdul Karim Ali dan Mohd Faizol Ismail. (2011).
Amanah Saham Bumiputera: Suatu Analisis Dari Sudut Akad. Seminar
Hukum Islam Semasa VII (SHIS VII) Peringkat Kebangsaan, anjuran
Jabatan Fiqh & Usul, Akademi Pengajian Islam Universiti Malaya, 14-15
Disember 2011.

Zulfaqar Mamat, Mohd Nasran Mohamad & Hydzulkifli Hashim Omar.
(2013). Pengurusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan
dan Jawatankuasa Fatwa Negeri-negeri: Satu Analisa Persamaan dan
Perbezaan Fatwa tahun 2000-2009. IJMS, 20(2):129-148.