memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam i

Jakim: empat dekadii

Penerbit

JABATAN KEMAJUAN ISLAM MALAYSIA
Blok D7 & D9, Kompleks D,
Pusat Pentadbiran Kerajaan Persekutuan
62519 Putrajaya, Malaysia

© JABATAN KEMAJUAN ISLAM MALAYSIA

cetakan pertama ...  Disember 2012

Hak Cipta Terpelihara. Tidak dibenarkan mengeluar ulang mana-mana bahagian
artikel, ilustrasi, dan isi kandungan buku ini dalam apa juga bentuk dan dengan
cara apa jua sama ada secara elektronik, fotokopi, mekanik, rakaman atau cara
lain sebelum mendapat izin bertulis daripada Ketua Pengarah, Jabatan Kemajuan
Islam Malaysia, Pusat Pentadbiran Kerajaan Persekutuan, 62519 Putrajaya.

Penaung
Dato’ Haji  otHman bin mustapHa
Ketua Pengarah
Jabatan Kemajuan Islam Malaysia

Penasihat
Haji razali Haji sHaHabuDin
Timbalan Ketua Pengarah (Pembangunan Insan)
Jabatan Kemajuan Islam Malaysia

Haji moHamaD norDin ibraHim
Timbalan Ketua Pengarah (Dasar)
Jabatan Kemajuan Islam Malaysia

moHD noor bin abD HamiD
Timbalan Ketua Pengarah (Pengurusan)
Jabatan Kemajuan Islam Malaysia

Ketua Pengarang
moHamaD bin saari
Pengarah Perancangan dan Penyelidikan

FatimaH binti saaD
Pengarah Penerbitan

Timbalan Ketua Pengarang
mat jusoH bin suDin
Ketua Penolong Pengarah Kanan

Penyumbang Maklumat
• Abdullah bin Hj. Abd. Rahman • Halim bin Ahmad • Haji Munir bin Haji Md.
Salleh • Che Alias bin Che Ismail • Hakimah binti Yusoff • Nazira binti Abdul
Rahman • Zainudin bin Suleiman • Aishah binti Abdul Majid • Noriah binti
Ismail • Nor Safina binti Zainal • Sahlan bin Haji Idris • Hakim bin Ahmad
• Mohd Zamir bin Bahall • Eliza Hana binti Md Taha • Nafizah binti  Md.
Fauzi • Mohd Rus bin Yunus • Akmal Nadzim bin Abdullah • Mohd. Sukri bin
Abd. Ghani • Nor Aimi binti Mohd Tahir • Zaleha binti Embong • Ridzuan bin
Awang • Zakaria bin Othman • Zaidah binti Mohd Noor • Najibah binti Abdul
Mutalib • Norihan binti Zakaria • Mohd Roska bin Mohamed Rasidek
• Mohd Zuhairi bin Mohd Yatim • Lukman bin Mohd Hosni • Iszam bin
Padil • Shahriman bin Ali Pitchay • Haslinda binti Lukman • Abdul Karim bin
Zakaria • Nasrun bin Abdullah • Mohd Rizal bin Ismail • Mohd Kamel bin Mat
Salleh • Haslizawati binti Ramli • Norasmahan binti Abd. Kadir • Shamrifah
binti Dahalan • Nurul Suhaiza binti Nain @ Abdul Salam • Radihan bin Saari
• Nik Norliza binti Awang@Mustapa • Fadhillah binti Ahmad • Mohd Hafiz bin
Abdul Aziz • Mohd Yazid bin Disun • Mohd Subki bin Haji Ghazali • Mohd
Hidhir bin Abdul Rased • Mohd Shuhaidi bin Mohd

Penyelaras
Nik Norliza binti Awang @ Mustapa

Grafik
• Hamidah binti Ishak • Jeylany • Nor Hudani • Khairur Rijal • Nor Adila
• Norhaslinda •  Mohd Roszaini

Jurufoto
• Jamal bin Ibrahim • Jeylany • Hamidah binti Ishak • Rizal

Konsep & Reka Bentuk

DARUL TENGGARA (M) SDN BHD

No 15, Jalan 2/2, Taman Industri Selesa Jaya,

43300 Kajang, Selangor Darul Ehsan

Segala maklumat yang terdapat dalam penulisan ini merujuk kepada

penyelidikan yang dilaksanakan pada tahun 2008 - 2009.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam iii

 MENJUNJUNG

    Kasih

Jakim: empat dekadiv

majlis raja-raja bErsEtuju mEnubuHKan
majlis KEbanGsaan baGi Hal EHWal

aGama islam malaYsia

Pada hari ini 17.10.1968, Majlis Raja-Raja bersetuju untuk
menubuhkan satu badan bagi menyelaraskan pentadbiran agama Islam
di seluruh negara. Badan itu telah dirasmikan penubuhannya pada 1 Julai
1969, dengan nama Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Agama Islam
Semenanjung Malaysia. Setelah negeri Sabah dan Sarawak diterima
menjadi ahli majlis ini pada 17 Jun 1971, nama badan itu telah ditukar
kepada Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Agama Islam Malaysia.

Tujuan utama Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Agama Islam ialah untuk
mengendalikan pentadbiran agama Islam dari peringkat pusat untuk
menyelaraskan segala tugas dengan Majlis Agama Islam setiap negeri.
Untuk melaksanakan tujuan itu, majlis ini bertanggungjawab:-

1. Membincang, menimbang dan menguruskan apa-apa perkara yang
dirujukkan kepada Majlis oleh Majlis Raja-Raja,

2. Memberi nasihat kepada Majlis Raja-Raja, Kerajaan Negeri atau
Majlis Agama Islam Negeri.

Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Agama Islam mempunyai 21 orang
ahli serta diuruskan oleh Bahagian Agama Jabatan Perdana Menteri,
yang bertindak sebagai urus setia kepada majlis. Selain itu, majlis itu juga
bertanggungjawab atas beberapa perkara seperti penggunaan perkataan
dan tanda halal, azan di televisyen dan pengharaman ajaran Qadiyani
atau Ahmadiyah.

Dengan adanya Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Agama Islam
Malaysia, kerajaan berharap hal-hal yang berkaitan dengan Agama Islam
di seluruh negara akan dapat diseragamkan.

Sumber: Hari Ini Dalam Sejarah, Arkib Negara Malaysia.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam v

Kandungan

MENJUNJUNG KASIH iv

LAGU JAKIM vi

SEINDAH BICARA SEIKHLAS KATA
Menteri Di Jabatan Perdana Menteri ix

SEIKHLAS KATA SEJUJUR RASA
Ketua Pengarah JAKIM xi

1 SELAYANG PANDANG SELAUT KASIH 1

2 MENGIMBAU KISAH SEJALUR KENANGAN 13

3 MARTABATKAN FUNGSI TINGGIKAN SYIAR 41

4 GERAK BERSEPADU BINA KERJAYA 61

5 TABUR KHIDMAT SEMATANG USIA 135

 ALBUM KENANGAN SERAH TERIMA TUGAS 330

 UCAPAN PENGHARGAAN 340

Jakim: empat dekadvi

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam vii

Lagu Jakim

Jabatan Kemajuan Islam

Obor yang menerangi alam

Memelihara kesucian agama

Jakim lambang ummah sejahtera

Pertahan kemurnian akidah

Melaksana tuntutan syariah

Memelihara akhlak yang mulia

Bela negara yang tercinta

Quran dan sunnah jadikan pedoman

Membina ummah sempurna

Tinggikan ilmu dan penghayatan

Penuh hikmah dan bijaksana

Bergerak bersepadu sama

Beramal ikhlas dengan setia

Beristiqamah asas kerja kita

Redha Allah harapan semua

(Ulang semua rangkap)

Jakim: empat dekadviii

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam ix

Assalamualaikum warahmatullahi wabarakatuh

Alhamdulilah, bersyukur kita sekali lagi ke
hadrat Allah SWT kerana semenjak tahun

1968 hingga kini Jabatan Kemajuan Islam
Malaysia terus maju mengorak langkah dalam
memberikan sumbangan kepada masyarakat
dan negara. Dalam tempoh lebih 40 tahun,
tentu banyak kejayaan telah dicapai yang wajar
dipuji dan dihargai.

Dari satu aspek, penggemblengan tenaga dan
fikrah dalam mewujudkan sebuah organisasi
pengurusan Islam di peringkat pusat yang kini
atas nama Jakim merupakan satu warisan

MENTERI
DI JABATAN PERDANA MENTERI

Seikhlas Kata

amat berharga kepada seluruh generasi
warga negara tercinta ini. Sebagaimana
diketahui, Jakim merupakan organisasi yang
berperanan sebagai peneraju dalam membina
ketamadunan ummah yang unggul. Visi ini
sudah tentu mengandungi tanggungjawab
dan harapan yang besar dalam merealisasikan
Malaysia sebagai sebuah negara Islam yang
mampu menghasilkan kesejahteraan untuk
semua.

Pencapaian sepanjang tempoh 40 tahun
oleh Jakim yang dipaparkan dalam buku

Seindah Bicara

Jakim: empat dekadx

SENATOR MEJAR JENERAL DATO’ SERI
JAMIL KHIR BIN HJ. BAHAROM (B)

ini dapatlah dijadikan rujukan semua pihak.
Maklumat ini juga bolehlah dijadikan landasan
dalam perancangan program-program baru
ke arah pencapaian yang lebih berkesan untuk
faedah semua.

Kepada seluruh warga Jakim, saya berharap
agar kejayaan yang telah dicapai hari ini akan
diteruskan pada masa akan datang dengan
lebih cemerlang.

Sekian, Wassalam.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam xi

Assalamualaikum warahmatullahi wabarakatuh

Alhamdulillah syukur ke hadrat Allah SWT
kerana dengan limpah dan kurnia-Nya

kita dapat meneruskan agenda utama kita
sebagai khalifah Allah di muka bumi ini.
Selawat dan salam ke atas junjungan besar
kita Nabi Muhammad SAW, para sahabat dan
pengikutnya hingga akhir zaman.

Mencapai empat dekad usianya, istimewa bagi
Jakim kini berdiri megah sebanding dengan
jabatan lain di bawah Jabatan Perdana Menteri.
Hakikatnya sejarah  Jakim terlakar apabila
Majlis Raja-Raja dalam persidangannya kali
ke-81 pada 17 Oktober 1968 telah bersetuju

KETUA PENGARAH
JABATAN KEMAJUAN ISLAM MALAYSIA

untuk membentuk Majlis Kebangsaan
Bagi Hal Ehwal Agama Islam Malaysia (MKI).
Pada 1 Julai 1969, MKI telah dibentuk
secara rasmi di bawah  Jabatan Perdana
Menteri dan diwujudkan sebuah urus setia
bagi menguruskan perjalanannya. Setelah
mengalami beberapa evolusi, urus setia
tersebut berkembang dan hari ini dikenali
sebagai Jabatan Kemajuan Islam Malaysia,
atau ringkasnya Jakim. Nyatanya, evolusi ini
telah mempamerkan satu perkembangan
yang positif dalam pembangunan Islam di
Malaysia.

Sejujur Rasa
Seikhlas Kata

Jakim: empat dekadxii

DATO’ HAJI OTHMAN BIN MuSTApHA

Bermula  dengan serba kekurangan,
organisasi ini membawa misi besar, iaitu untuk
memajukan ummah. Jakim sentiasa berusaha
membina kekuatan melalui pelbagai usaha
dan pendekatan dalam pembangunan modal
insannya. Kekuatan inilah dapat melonjakkan
peranan Jakim secara meluas meliputi
pelbagai bidang di peringkat  persekutuan dan
antarabangsa. Kini, program anjuran Jakim
telah dikenali oleh segenap lapisan masyarakat
hingga ke serata dunia melalui hubungan dan
kerjasama dalam pelbagai peringkat. Kejayaan
demi kejayaan membuktikan peranan Jakim
sangat penting dalam pembangunan negara
seiring dengan arus perkembangan zaman.

Akhir kata saya mengucapkan syabas kepada
sidang redaksi dan semua yang terlibat dalam
menjayakan penerbitan buku ini. Semoga
buku ini menjadi bahan rujukan yang berguna
bagi mengimbas kembali sejarah dan jasa
bakti warga Jakim terdahulu dan sumbangan
Jakim dalam membangunkan agama
Islam di Malaysia. Buku ini juga merupakan
penghargaan dan penghormatan kepada
seluruh warga Jakim yang telah memberi
perkhidmatan dengan penuh dedikasi.
Semoga usaha yang dilakukan hari ini dikira
sebagai amalan salih dan mendapat ganjaran
pahala di sisi Allah SWT.  Amin.

Sekian, wassalam.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 1

1 SELAYANG PANDANG

  Selaut Kasih

Kewujudan Jabatan Kemajuan Islam
Malaysia atau ringkasnya Jakim dalam

jentera pentadbiran negara mempunyai
kepentingan tersendiri.  Kaitannya dengan
kedudukan Malaysia sebagai sebuah negara
Islam sangat signifikan terutama sekali bagi
memastikan semua urusan berkaitan Islam
ditadbir secara cekap dan berkesan.

Seperti yang ditetapkan dalam Perlembagaan
Persekutuan, perkara berkaitan Islam terletak di
bawah bidang kuasa negeri.  Namun demikian,
negara yang mempunyai 14 buah negeri dan
wilayah ini memerlukan sebuah organisasi
khusus di peringkat pusat bagi menyelaraskan
urusan berkenaan.

Islam dalam Perlembagaan Persekutuan

Sebelum penjajahan Inggeris, Islam telah
menjadi agama rasmi di negeri-negeri Tanah
Melayu dan raja atau sultan adalah Ketua

Agama di negeri masing-masing. Pada masa
penjajahan Inggeris, kuasa raja atau sultan
dihadkan kepada urusan agama dan adat
istiadat Melayu sahaja, manakala urusan
pemerintahan negeri ditadbir oleh penjajah
Inggeris.

Apabila negara mencapai kemerdekaan,
Perlembagaan Persekutuan telah mengiktiraf
Islam adalah agama bagi Persekutuan dan
raja atau sultan sebagai Ketua Agama Islam
di negerinya. Perkara ini jelas diperuntukkan
dalam Perkara 3(1) dan (2) Perlembagaan
Persekutuan.

Perkara 3(2) Perlembagaan Persekutuan:

“Di dalam tiap-tiap Negeri selain Negeri-Negeri
yang tidak mempunyai Raja, kedudukan Raja
sebagai Ketua Agama Islam di Negerinya
mengikut cara dan setakat yang diakui dan
ditetapkan oleh Perlembagaan Negeri itu, dan

Perkara 3

(1) Islam ialah agama bagi Persekutuan, tetapi
agama-agama lain boleh diamalkan dengan aman
dan damai di mana-mana bahagian Persekutuan.

(sumber: Perlembagaan Persekutuan)

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 3

tertakluk kepada Perlembagaan itu, segala
hak, keistimewaan, prerogatif dan kuasa yang
dinikmati olehnya sebagai Ketua Agama Islam,
tidaklah tersentuh atau tercacat.”

Bagi negeri-negeri yang tidak mempunyai
raja atau sultan, iaitu Melaka, Pulau Pinang,
Sabah dan Sarawak serta Wilayah Persekutuan
Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya, Yang
di-Pertuan Agong merupakan Ketua Agama
Islam negeri-negeri tersebut. Hal ini dinyatakan
dalam Perkara 3(3) dan 3(5) Perlembagaan
Persekutuan.

Bagi melancarkan lagi urusan berkaitan dengan
agama Islam, setiap negeri menubuhkan
Majlis Agama Islam dan Jabatan Agama
Islam di negeri masing-masing. Fungsi utama
Majlis Agama Islam ini ialah untuk memberi
nasihat kepada raja atau sultan berkenaan
perkara-perkara yang berkaitan dengan agama
Islam, manakala Jabatan Agama Islam pula
menjalankan dasar-dasar dan ketetapan Majlis
Agama Islam. Dengan kata lain, Jabatan
Agama Islam adalah pelaksana kepada semua
dasar dan polisi yang diputuskan oleh Majlis
Agama Islam. Sistem dan struktur pentadbiran
hal ehwal Islam ini terus kekal hingga kini.

Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong Ke-XIV
Almu’tasimu Billahi Muhibbuddin

Tuanku Alhaj Abdul Halim Mu’adzam Shah Ibni
Almarhum Sultan Badlishah

Jakim: empat dekad4

Perkara 3(2) Perlembagaan Persekutuan
 “Di dalam tiap-tiap Negeri selain Negeri-Negeri

yang tidak mempunyai Raja, kedudukan Raja
sebagai Ketua Agama Islam di Negerinya mengikut

cara dan setakat yang diakui dan ditetapkan oleh

Perlembagaan Negeri itu, dan tertakluk kepada
Perlembagaan itu, segala hak, keistimewaan,
prerogatif dan kuasa yang dinikmati olehnya
sebagai Ketua Agama Islam, tidaklah tersentuh dan

tercacat;...”

Perkara 3(3) Perlembagaan Persekutuan
“Perlembagaan-Perlembagaan Negeri Melaka,
Pulau Pinang, Sabah dan Sarawak hendaklah
masing-masing membuat peruntukan bagi
memberi Yang di-Pertuan Agong kedudukan
sebagai Ketua Agama Islam di Negeri itu.”

Perkara 3(5) Perlembagaan Persekutuan
“Walau apa pun apa-apa jua dalam Perlembagaan
ini,  Yang di-Pertuan Agong hendaklah menjadi
Ketua Agama Islam di Wilayah-Wilayah Persekutuan
Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya;...”

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 5

 Visi, Misi dan Objektif Jakim

Visi

Peneraju dalam membina ketamadunan ummah yang unggul.

Misi

Mewujudkan pengurusan hal ehwal Islam yang cekap dan berkesan.

Objektif

•	 Memastikan	ajaran	Islam	tersebar	luas	kepada	seluruh	masyarakat;
•	 Membentuk	kepimpinan	yang	berwibawa	dan	melahirkan	tenaga	pengurusan	yang

terlatih,	berketerampilan,	dedikasi	dan	berhikmah;	dan
•	 Menghasilkan	sistem	pengurusan	yang	berteraskan	nilai	dan	etika	Islam.

 Motto

BERHIKMAH DAN BERWIBAWA

 Etika Kerja
Bagi menggerakkan warga kerjanya, Jakim telah menggariskan LIMA ETIKA KERJA untuk
diamalkan, iaitu:

•	 Bekerja	dengan	Keimanan	dan	Ketakwaan;
•	 Bekerja	dengan	Cara	Profesional;
•	 Bertindak	Sebagai	Satu	Pasukan;
•	 Bersedia	Memimpin	dan	Dipimpin;
•	 Berkhidmat	untuk	Kebahagiaan	Semua.

Jakim: empat dekad6

TIMB. KETUA PENGARAH
DASAR

PHEI UTAMA B

 Nilai Bersama

Warga Jakim berpegang kepada LIMA NILAI
BERSAMA dalam melaksanakan misinya
ke arah pencapaian visi yang ditetapkan, iaitu:

JATI DIRI

Mempunyai jati diri yang berjiwa merdeka
dalam berkhidmat untuk agama, bangsa
dan negara berdasarkan Akidah Ahli
Sunnah Wal Jamaah.

AMANAH

Menjalankan tugas dengan penuh iltizam,
dedikasi dan rasa tanggung jawab selaras
dengan aku janji yang telah diikrarkan.

KERJASAMA

Menggembleng tenaga, pengetahuan dan
pengalaman melalui semangat kerja
berpasukan yang tinggi untuk mencapai
visi dan misi organisasi.

I  MAN, IKHLAS, INTEGRITI

Berkhidmat dengan penuh keimanan,
keikhlasan dan berintegriti melalui
etika	kerja	yang	sistematik,	efisien	dan
konsisten demi menghasilkan impak yang
cemerlang.

MARDHATILLAH

Bekerja berlandaskan prinsip-prinsip
syariah ke arah memartabatkan ummah
demi mencapai keredaan Allah SWT.

PENGARAH
PERANCANGAN & PENYELIDIKAN

PHEI	UTAMA	C

PENGARAH
KEMAJUAN ISLAM

PHEI	UTAMA	C

PENGARAH
PERHUBUNGAN

PTD M54

PENGARAH
PENGURUSAN FATWA

PHEI S54

PENGARAH
PENYELARASAN UNDANG-UNDANG

GRED 54

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 7

PENGARAH
DARUL QURAN

PHEI S54

PENASIHAT UNDANG-UNDANG

Carta 1: Struktur Organisasi Jakim bermula 1 Jun 2009-2010

PUU L54

TIMB. KETUA PENGARAH
PEMBANGUNAN INSAN

PHEI UTAMA B

PENGARAH
JAWI

PENGARAH KANAN
PENGURUSAN

PHEI	UTAMA	C PTD	UTAMA	C

PENGARAH
DAKWAH

PHEI	UTAMA	C

PENGARAH
PEMBANGUNAN INSAN

PHEI	UTAMA	C

PENGARAH
KELUARGA, SOSIAL & KOMUNITI

PHEI S54

PENGARAH
PENERBITAN

PHEI S54

PENGARAH
MEDIA

PR B54

PENGARAH
JAKIM SABAH

PHEI S54

PENGARAH
HAB HALAL
PHEI S54

PENGARAH
PENGURUSAN SUMBER MANUSIA

PTD M54

PENGARAH
KEWANGAN

PTD M54

PENGARAH
KHIDMAT PENGURUSAN

PTD M52

PENGARAH
PENGURUSAN MAKLUMAT

PTM F54

KETUA PENGARAH
UTAMA A (TERBUKA)

PENGARAH
ILIM

PHEI S54

PENGARAH
JAKIM SARAWAK

PHEI S54

Jakim: empat dekad8

MENTERI YANG BERTANGGUNGJAWAB DALAM
PORTFOLIO HAL EHWAL ISLAM

DATO’ HAJI MOHAMAD BIN
NASIR

DATO’ ABDUL AJIB BIN AHMADTUN ABDULLAH BIN HAJI
AHMAD BADAWI

DATO’ ABANG ABU BAKAR
BIN DATU BANDAR ABANG
HAJI MUSTAPHA

TAN SRI DR. MOHAMAD
YUSOF BIN HAJI MOHAMAD
NOOR

DATO’ SERI DR. AHMAD
ZAHID BIN HAMIDI

DATO’ DR. ABDULLAH BIN MD
ZIN

TAN SRI DR. ABDUL HAMID
BIN HAJI OTHMAN

BRIG. JEN. (B) DATO’ SERI
ABDUL HAMID BIN HAJI
ZAINAL ABIDIN

MEJAR JENERAL DATO’
SERI JAMIL KHIR BIN HAJI
BAHAROM (B)

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 9

DATO’ SERI ANWAR BIN
IBRAHIM
• timbalan Menteri

DATO’ SRI HAJI KAMARUDDIN
BIN HAJI MOHD ISA
• timbalan Menteri

DATO’ DR. MASHITAH BINTI
IBRAHIM
• Setiausaha Parlimen
• timbalan Menteri

DATO’ MOHD NOH BIN OMAR
• Setiausaha Parlimen

DATO’ HAJI AWANG BIN
JABAR
• Setiausaha Parlimen

ANTARA TIMBALAN MENTERI DAN SETIAUSAHA PARLIMEN YANG
BERTANGGUNGJAWAB DALAM POTFOLIO HAL EHWAL ISLAM

Jakim: empat dekad10

SETIAUSAHA/KETUA PENGARAH

DATUK HAJI ZAINAL ABIDIN
BIN ABDUL KADIR

Ketua Pengarah Baheis mulai
16 Januari 1991 hingga 13 April
1995

HAJI ISMAIL BIN PANJANG
ARIS (Allahyarham)

Setiausaha MKI sejak mula
penubuhannya, iaitu mulai 1 Julai
1969 sehingga 31 Oktober 1973.

HAJI NAWAWI BIN MAHMOOD
 (Allahyarham)

Setiausaha MKI mulai 1
November 1973.  Mulai 1
Februari 1974 beliau merangkap
Setiausaha Bahagian Agama
apabila Urus Setia MKI dinaikkan
taraf sebagai Bahagian Agama di
Jabatan Perdana Menteri.  Pada
tahun 1977 gelaran jawatan
Setiausaha Bahagian Agama
ditukar kepada Ketua Pengarah
Bahagian Agama dan beliau
berkhidmat sehingga 16 Januari
1979.

TAN SRI DR. ABDUL HAMID
BIN HAJI OTHMAN

Ketua Pengarah Baheis  mulai
1 Julai 1984 hingga 9 Oktober
1990

DATUK HJ. MOHAMAD SHAHIR
HJ. ABDULLAH ( Allahyarham)

Ketua Pengarah Jakim 2001
hingga 2004

TAN SRI ABDUL HAMID
BIN HAJI ZAINAL ABIDIN

 Ketua Pengarah Baheis/Jakim
mulai 1 Julai 1995 hingga 2000

DATO’ MUSTAFA BIN
ABDUL RAHMAN

 Ketua Pengarah Jakim 2004
hingga 14 Julai  2007

DATO’ HJ. WAN MOHAMAD BIN
DATO’ SHEIKH ABDUL AZIZ

Ketua Pengarah Jakim mulai 15
Julai 2007 hingga 23 April 2011

DATO’ HAJI OTHMAN BIN
MUSTAPHA

Ketua Pengarah Jakim mulai 24
April 2011

HAJI MOHD YUNUS BIN
LAHADI

Ketua Pengarah Bahagian
Agama/Baheis mulai 15 Januari
1979 hingga 30 Jun 1984.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 11

4

TIMBALAN KETUA PENGARAH

Era Bahagian Agama (1974 – 1985)

TIMBALAN KETUA PENGARAH

Era Bahagian Hal Ehwal Islam (1985 – 1996)

1. HAJI ZAKARIA BIN ABU HASSAN
 (19.1.1976 – 31.1.1979)

2. AHMAD RAFIE BIN ABDULLAH

3. ZAMRI BIN ABDUL HAMID
(Pentadbiran)

4. TAN SRI ABDUL KADIR BIN TALIP
 (Agama)

5. HAJI OTHMAN BIN ISMAIL
(Pentadbiran)

 (16.12.1982 – 30.4.1984)

1. HAJI YAAKOB BIN LAZIM
 (1.8.1986 – 15.3.1992)

2. HAJI KHALIL BIN ABDUL WAHAB
 (16.3.1992 – 30.4.1994)

3. HAJI SAMAD BIN JAMALUDDIN
 (1.5.1994 – 31.3.1995)

4. DATO’ EMRAN BIN KADIR
 (1.4.1995 – 31.5.1997)

4 53

21 4

Jakim: empat dekad12

TIMBALAN KETUA PENGARAH OPERASI/DASAR/PEMBANGUNAN INSAN
Era Jakim (1997-2012)

DATO’ HAJI MOHD SHAHIR BIN
HAJI ABDULLAH (Allahyarham)

DATO’ HAJI CHE’ MIN BIN CHE’
AHMAD

HAJI ABDUL HALID BIN SINTOL HAJI MOHAMAD NORDIN BIN
IBRAHIM

HAJI RAZALI BIN SHAHABUDIN

DATUK HAJI ANAN BIN C.
MOHAMAD

DATO’ HAJI OTHMAN BIN
MUSTAFA

DATO’ HAJI SIAJAM BIN
BUYONG

MOHAMAD BIN SAAD DATUK HAJI MAHADI BIN
HAJI ARSHAD

HAJI SALLEH BIN
HAJI YUSOFF

HAJI SUMALI BIN AMAT MOHD NOOR BIN
ABD HAMID

DATO’ HAJI WAN MOHAMAD
BIN DATO’ SHEIKH ABD AZIZ

TIMBALAN KETUA PENGARAH PENGURUSAN

Era Jakim (1997-2012)

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 13

2 MENGIMBAU KISAH
 Sejalur Kenangan

Jakim: empat dekad14

URUS SETIA MKI

Dengan penubuhan MKI itu, tugas-tugas urus
setia kepada majlis ini menjadi tanggungjawab
Pejabat Perdana Menteri.  Tempat operasi
Urus Setia MKI pada masa itu ialah di Pejabat
Perdana Menteri sendiri, iaitu di Jalan Dato’
Onn, Kuala Lumpur.

Pelantikan Setiausaha MKI dan pewujudan
Urus Setia MKI pada tarikh itu boleh dikatakan
menjadi titik tolak bermulanya hayat organisasi
yang mentadbirkan urusan hal ehwal Islam
peringkat Persekutuan di negara ini.  Secara
jelas, adanya Jabatan Kemajuan Islam Malaysia
(Jakim) pada hari ini adalah berasal daripada
Urus Setia MKI yang dibentuk pada 1 Julai
1969 tersebut.

Sejak tarikh itu, Urus Setia MKI mula bergerak
walaupun dalam keadaan yang sederhana.
Gerak kerja pada peringkat awalnya adalah
perlahan sebab beberapa kesulitan yang
dihadapi, terutama ketiadaan kakitangan dan
kekurangan alat-alat kelengkapan pejabat.

1. Penubuhan Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Agama
Islam Malaysia adalah hasil yang dicapai dalam
Persidangan Majlis Raja-Raja Malaysia.

2. Selepas Persidangan MKI kali pertama.

‘‘Tujuan MKI ditubuhkan adalah untuk memenuhi cita-
cita umat Islam di negara ini yang sejak beberapa lama

berhasrat untuk melihat tertubuhnya sebuah badan
kebangsaan bagi menyelaraskan kerja-kerja, aktiviti-

aktiviti dan pentadbiran agama Islam di Malaysia
ini. Langkah ini adalah sesuai dengan Perkara 3,

Perlembagaan Persekutuan yang menentukan bahawa
Islam adalah agama bagi Persekutuan yang tentu sekali

memerlukan sebuah badan pentadbiran di peringkat
pusat untuk mengendalikannya.’’

Dato’ Haji Mohamad Shahir bin Haji Abdullah,

Mantan Ketua Pengarah Jakim.

PENUBUHAN MAJLIS KEBANGSAAN
BAGI HAL EHWAL AGAMA ISLAM
MALAYSIA (MKI)

Penglibatan Kerajaan Pusat dalam urusan
pentadbiran hal ehwal Islam di negara

ini bermula apabila Majlis Raja-Raja dalam
persidangannya kali ke-81 pada 17 Oktober
1968 telah bersetuju menubuhkan sebuah
badan bagi menyelaraskan pentadbiran
agama Islam di seluruh negara. Badan ini telah
dirasmikan penubuhannya pada 1 Julai 1969
dengan nama Majlis Kebangsaan Bagi Hal
Ehwal Agama Islam Malaysia Barat.

Majlis Raja-Raja telah melantik YTM Tunku
Abdul Rahman Putra Al-Haj, iaitu Perdana
Menteri Malaysia pada masa itu sebagai
Pengerusi dan Tuan Haji Ismail Panjang Aris,
seorang	pegawai	MCS	(Malaysian Civil Service)
yang sudah bersara sebagai Setiausaha bagi
majlis ini.  Pelantikan mereka secara rasmi telah
diputuskan dalam Persidangan Majlis Raja-Raja
kali ke-82 pada 24 Julai 1969 untuk tempoh
tiga tahun bermula 1 Julai 1969.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 15

1

2

Jakim: empat dekad16

Kegiatan Urus Setia Majlis ini sehingga
penghujung tahun 1969 hanyalah
menguruskan surat-menyurat tentang
pelantikan anggota MKI dan Jawatankuasa
Fatwa, bertindak selaku Sekretariat
Pertandingan Membaca al-Quran Peringkat
Kebangsaan dan Antarabangsa, menentukan
awal Ramadhan dan Hari Raya Puasa serta
melaksanakan urusan agama Islam yang
berhubung dengan Kerajaan Persekutuan.

Pada tahun 1970, Urus Setia MKI ini telah
dilengkapkan dengan beberapa kakitangan
pejabat, iaitu pegawai pentadbir, kerani dan
jurutrengkas.  Justeru, keadaan pejabatnya
yang diletakkan di sebuah bilik di Pejabat
Perdana Menteri itu tidak sesuai lagi sebab
terlalu kecil untuk menempatkan kakitangan
yang bertambah. Oleh itu, pada akhir tahun
1970, pejabat Urus Setia MKI dipindahkan
ke Blok A, Bangunan Dewan Tunku Abdul
Rahman, Jalan Ampang, Kuala Lumpur.

Pada 4 Mac 1971, YTM Tunku Abdul Rahman
telah meletakkan jawatannya sebagai
Pengerusi MKI berikutan pelantikan beliau
sebagai Setiausaha Agong Sekretariat Negara-
Negara Islam yang berpejabat di Jeddah.
Lanjutan itu Majlis Raja-Raja pada 12 April
1971 berkenan menerima peletakan jawatan
beliau itu dan melantik YAB Tun Haji Abdul
Razak bin Dato’ Hussein sebagai Pengerusi
Majlis ini yang baru.

Majlis ini kemudiannya ditukar nama kepada
“Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama
Islam Malaysia” pada 17 Jun 1971 apabila
Sabah dan Sarawak menjadi ahli.

1

TUJUAN DAN BIDANG KUASA

Tujuan MKI ditubuhkan adalah untuk memenuhi
cita-cita umat Islam di negara ini yang sejak
beberapa lama berhasrat untuk melihat
tertubuhnya sebuah badan kebangsaan bagi
menyelaraskan kerja-kerja, aktiviti-aktiviti
dan pentadbiran agama Islam di Malaysia
ini.  Langkah ini adalah sesuai dengan
Perkara 3, Perlembagaan Persekutuan yang
menentukan bahawa Islam adalah agama bagi
Persekutuan yang tentu sekali memerlukan
sebuah badan pentadbiran di peringkat pusat
untuk mengendalikannya.  Matlamatnya ialah
supaya tidak berlaku, atau sekurang-kurangnya

2 3

4

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 17

dapat dikurangkan perbezaan-perbezaan dan
perselisihan antara pentadbiran agama Islam di
satu negeri dengan yang lain.  Objektif utama
dalam hasrat ini ialah untuk melihat penyatuan
yang lebih rapat dalam pentadbiran agama
Islam di Malaysia.

Mengikut Perlembagaan Persekutuan, urusan
mengenai hal ehwal Islam adalah termasuk
dalam hak kuasa kerajaan-kerajaan negeri, dan
Duli-Duli Yang Maha Mulia Raja-Raja Melayu
adalah Ketua Agama di negeri masing-masing.
Walau bagaimanapun, wujudnya MKI bukanlah
bertentangan dengan peruntukan ini dan tidak
sekali-kali bertujuan untuk mengurangkan apa-
apa kuasa yang ada pada Duli-Duli Yang Maha
Mulia Raja-Raja.  Ini adalah terang dijelaskan
dalam Peraturan 16,  Peraturan MKI, iaitu:

 “Tiadalah apa-apa jua perbuatan Majlis
boleh menyentuh kedudukan, hak,
kelebihan, hak kedaulatan dan kuasa-
kuasa yang ada pada Raja sebagai
Ketua Agama Islam dalam negerinya dan
sebagaimana yang ada diperuntukkan
dalam Perlembagaan Malaysia dan dalam
Perlembagaan bagi negerinya.”

Dalam hal ini kerja tugas MKI adalah kerja-
kerja yang berkaitan dengan  penyelarasan
pentadbiran dan kegiatan-kegiatan agama
Islam sahaja, dan tidak menyentuh soal-soal
yang menjadi kuasa mutlak Duli-Duli Yang
Maha Mulia Raja-Raja di tiap-tiap negeri.

Kalaupun perkara-perkara dasar ditimbangkan
oleh MKI, maka perkara-perkara itu adalah
perkara-perkara yang dirujukkan oleh Majlis
Raja-Raja Melayu yang menjadi penguasa bagi
hal ehwal agama Islam di negara ini.  Begitu
juga MKI diberi kuasa untuk menimbangkan
perkara-perkara yang dirujukkan kepadanya oleh
mana-mana Majlis Agama Islam Negeri atau oleh
mana-mana Kerajaan Negeri. Perkara-perkara
yang ditimbangkan oleh MKI itu kemudian
akan dikemukakan kepada pihak-pihak yang
berkenaan tadi bagi tujuan untuk memberi
nasihat atau pengesyoran tentang perundangan
atau pentadbiran agama Islam supaya dapat
dicapai persamaan dan penyelarasan antara
tiap-tiap negeri di Malaysia ini.

Peruntukan mengenai hal ini dinyatakan dalam
Peraturan 7, Peraturan MKI:

“Tugas-tugas Majlis ialah:

a)  membincang, menimbang dan
menguruskan apa-apa perkara yang
dirujukkan kepada Majlis oleh Majlis
Raja-Raja, mana-mana Kerajaan
Negeri atau Majlis Agama Islam Negeri
atau seseorang ahli Majlis, dengan
tujuan hendak memberi nasihat atau
pengesyoran;

b)  memberi nasihat kepada Majlis Raja-Raja,
Kerajaan Negeri atau Majlis Agama Islam
Negeri atas apa-apa perkara berkenaan
dengan perundangan atau pentadbiran
agama Islam dan pelajaran agama Islam,
dengan tujuan hendak memperbaiki,
menyamakan atau menggalak persamaan
undang-undang atau pentadbiran.”

1-4. Bangunan Asal DewanTunku Abdul Rahman.
5&6. Bangunan Dewan Tunku Abdul Rahman yang kini

dijadikan Pusat Pelancongan Malaysia ( MATIC).

5

6

Jakim: empat dekad18

1. Mesyuarat Pertama MKI di Bilik Kabinet, Pejabat
Perdana Menteri Kuala Lumpur pada 5 Februari 1970.

2. Tun Mahathir Mohamad ketika menjadi Perdana
Menteri sedang mempengerusikan mesyuarat MKI
yang ke-30 di Pejabat Perdana Menteri pada 10
Oktober 1980.

3. Mesyuarat MKI kali ke-49 yang diadakan pada 19
Jun 2009 di Bilik Mesyuarat Perdana, Perdana Putra,
Putrajaya.

4. Ahli-ahli MKI yang hadir semasa mesyuarat di Perdana
Putra, Putrajaya bergambar kenangan.

1

2

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 19

AnggotA MAjliS

Berdasarkan Peraturan 1, Peraturan MKi,
ahli-ahli MKi terdiri daripada seorang pengerusi
yang dilantik oleh Majlis Raja-Raja daripada
nama-nama yang disyorkan oleh Perdana
Menteri, seorang wakil dari tiap-tiap negeri
yang menganggotai Majlis, dan lima orang ahli
lain yang dilantik oleh Duli Yang Maha Mulia
Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong
dengan persetujuan Majlis Raja-Raja.

Berkenaan ahli-ahli yang mewakili negeri,
mereka dilantik oleh Raja Pemerintah bagi
negeri masing-masing, atau oleh Seri Paduka
Baginda Yang di-Pertuan Agong bagi negeri
Melaka dan Pulau Pinang atas sifat baginda
sebagai Ketua Agama di negeri-negeri
tersebut. Bagi negeri Sabah dan Sarawak pula,

mereka dilantik oleh Duli Yang Maha Mulia
Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong
dengan perakuan tuan Yang terutama Yang
di-Pertua negeri masing-masing.

Pada mulanya MKi diharapkan dapat
dianggotai oleh semua negeri di Malaysia,
tetapi pada masa penubuhannya (sebelum
Sabah dan Sarawak menyertainya pada 17
jun 1971), terdapat dua buah negeri tidak
menyertainya. negeri-negeri itu ialah Kedah
dan Pahang. Sehingga sekarang kedua-dua
negeri tersebut masih belum menyertai majlis
ini. negeri johor kemudiannya pula menarik
diri sebagai anggota majlis ini pada
14 jun 1983.

4

3

Jakim: empat dekad20

Wakil-wakil kerajaan negeri pada peringkat
awalnya terdiri daripada Ketua-Ketua jabatan
atau Majlis Agama islam negeri.  Mulai tahun
1984, keanggotaan wakil Kerajaan negeri
ialah Menteri Besar atau Ketua Menteri
atau Ahli Mesyuarat Kerajaan negeri yang
bertanggungjawab berkenaan hal ehwal islam
bagi negeri yang Ketua Menterinya bukan
beragama islam.

Antara ahli-ahli dilantik MKi ialah tan Sri Dato’
Haji Abdul jalil bin Hassan, tan Sri Abdul Aziz
bin Zain, tuan Haji ibrahim t.Y. Ma, tan Sri
S.o.K. Ubaidulla, tan Sri Mubin Sheppard, tan
Sri Syed nasir bin ismail, Datuk Paduka Hajjah
Saleha binti Mohamad Ali, tun Dato’ Haji omar
Yoke lin ong, Dato’ Sheikh Abdul Halim bin
Haji othman, tan Sri Datin Paduka Dr. Hajjah
Aishah ghani, tan Sri Dato’ Seri (Dr.) Ahmad
Sarji bin Abdul Hamid, Prof. tan Sri Dr. Abdul
Shukor bin Husin, tan Sri Dr. Mohd. Kamal bin
Hassan, Prof. Dr. Mohd. Yusof bin Haji othman,
Dato’ Kamilia binti Dato’ ibrahim, dan Dato’
Dr.ismail bin ibrahim.

MeSYUARAt MKi

Mesyuarat pertama MKi telah diadakan pada
5 Februari 1970 bertempat di Bilik Kabinet,
Pejabat Perdana Menteri, Kuala lumpur.
MKi boleh dikatakan sebuah majlis yang
penting kerana ia bukan saja menjalankan
tugas penyelarasan berkaitan urusan
keislaman, tetapi menjadi forum tertinggi bagi
membincangkan dan memutuskan perkara
dasar mengenai islam yang memberi kesan
besar kepada kemajuan agama dan umat islam
di negara ini.

Sehingga kini, MKi telah mengadakan
mesyuarat lebih daripada 40 kali dan banyak
perkara telah dibincangkan. Antara kejayaan
awal hasil keputusan majlis ini ialah wujud
institusi-institusi islam yang membawa kesan
penting kepada perkembangan islam di

negara ini, antaranya Pusat Penyelidikan islam,
institut Dakwah dan latihan islam, Yayasan
Dakwah islamiah Malaysia, Maktab Perguruan
islam Malaysia, Sekolah Menengah Agama
di Sarawak, Maahad Tahfiz al-Quran wa al-
Qiraat dan Lembaga Penasihat Penyelarasan
Pelajaran dan Pendidikan Agama islam.

StRUKtUR URUS SetiA MKi
PeRingKAt AWAl

Pada peringkat awalnya, Urus Setia MKi hanya
mempunyai seorang Setiausaha dan beberapa
orang kakitangan. Keadaan tersebut berubah
sedikit demi sedikit sehingga pada tahun 1971
dapat membentuk beberapa bahagian, iaitu
Bahagian Penyelarasan dan Pentadbiran,
Bahagian Dakwah dan Bahagian Penyelidikan.

Bahagian Penyelarasan dan Pentadbiran
mempunyai kakitangan agak lengkap dan
dapat mentadbir urus setia ini dengan lancar.
Setiausaha MKi, iaitu Dato’ ismail Panjang Aris
dibantu oleh seorang Penolong Setiausaha,
iaitu encik Ahmad bin Haji ismail.

Carta 2: Struktur Urus Setia MKI Tahun 1971

KETUA SETIAUSAHA NEGARA MKI

BAHAgiAn
DAKWAH

BAHAgiAn
PenYelARASAn DAn PentADBiRAn

BAHAgiAn
PenYeliDiKAn

Setiausaha
DATO’ ISMAIL PANJANG ARIS

Penolong Setiausaha
ENCIK AHMAD BIN HAJI ISMAIL

Dato’ Ismail Panjang Aris

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 21

TUNKU ABDUL RAHMAN PUTRA

AL-HAJ

1968-1970

TUN ABDUL RAZAK HUSSEIN

 1970-1976

TUN HUSEIN ONN

 1976-1981

TUN DR MAHATHIR MOHAMAD

1981-2003

TUN ABDULLAH AHMAD BADAWI

2003-2009

DATO’ SRI MOHD NAJIB TUN

HAJI ABDUL RAZAK

2009-SEKARANG

Bahagian-bahagian yang lain masih bergerak
secara kecil-kecilan mengikut kemampuan
yang ada pada masa itu. Bagi Bahagian
Dakwah, tenaga utama pada peringkat awal
ini ialah tuan Haji Kiai Fathullah Harun dan
tuan Prof. Muchtar lintang, dibantu oleh
encik Mohd Bakir bin Haji Mansor. tenaga
utama Bahagian Penyelidikan pula ialah tuan
Sheikh Dr. Rauf Shalabi yang dipinjamkan oleh
Universiti al-Azhar, Mesir dan tuan Sheikh
Abdullah Basmeih.

PengeRUSi MAjliS KeBAngSAAn BAgi HAl eHWAl
AgAMA iSlAM MAlAYSiA

Jakim: empat dekad22

tUgAS DAn AKtiviti

Walaupun pejabat Urus Setia MKi pada masa
itu bertempat di jalan Ampang, tetapi aktiviti
keagamaan kebanyakannya diadakan di Masjid
negara, Kuala lumpur yang dibina pada tahun
1965.

Secara ringkasnya, tugas dan aktiviti yang
dilaksanakan oleh Urus Setia MKi melalui
bahagian-bahagian yang dibentuk pada masa
itu adalah seperti berikut:

Bahagian Penyelarasan dan Pentadbiran

1. Mentadbirkan peruntukan pembinaan
institusi-institusi islam;

2. Berhubung dengan Majlis-Majlis Agama
islam negeri dan Pejabat-pejabat Agama;

3. Mengawasi pentadbiran Masjid negara
dan Masjid Ar-Rahman;

4. Berusaha mengatur penyelarasan
Undang-undang Pentadbiran Agama
islam dan Peraturan-Peraturan Mahkamah
Syariah di negeri-negeri di Malaysia Barat;

5. Menyediakan kertas-kertas kerja,
agenda-agenda, minit-minit mesyuarat
Majlis (MKi), jawatankuasa Fatwa dan
jawatankuasa-jawatankuasa Kecil yang
lain serta menjalankan tindakan-tindakan
ke atasnya;

6. Memproses surat-surat daripada negara-
negara islam yang lain mengenai hal ehwal
agama islam;

7. Mengawasi pentadbiran kelas menghafaz
al-Quran di Masjid Negara;

8. Mengurus perkara-perkara ad hoc
seperti Pertandingan Membaca al-
Quran, persidangan-persidangan Islam,
menentukan awal Ramadhan, Hari Raya
Puasa dan Hari Raya Haji dan upacara-
upacara mengenai agama islam;

9. Mengeluarkan sijil akuan ditanggung halal

kepada perusahaan-perusahaan yang
mengeluarkan jenis makanan untuk orang-
orang islam setelah diselidiki dan disahkan
oleh pegawai-pegawai Majlis ini;

10. Mengadakan kursus-kursus untuk qadhi-
qadhi dan muballigh-muballigh di negeri-
negeri di Malaysia;

11. Menubuhkan Pusat Penyelidikan islam di
Masjid negara;

12. Mengadakan kelas mempelajari bacaan
al-Quran bagi qari-qari negeri-negeri di
Malaysia;

13. Menapis buku-buku agama.

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 23

Bahagian Dakwah

1. Mengadakan kelas-kelas agama dan
syarahan-syarahan mengenai agama islam
kepada masyarakat;

2. Mengadakan kursus latihan bakal-bakal
haji;

3. Mengadakan kursus agama kepada
pusat-pusat latihan dan kakitangan
Kerajaan;

4. Mengadakan penerangan agama islam
yang luas dan berkesan dengan cara yang
progresif dan dinamik di seluruh negeri di
Malaysia;

5. Bekerjasama dengan badan-badan
dakwah sukarela untuk tujuan dakwah
islam;

6. Mengadakan pertunjukan filem bagi
memupuk perasaan keagamaan dan sivik
untuk kepentingan memelihara moral
warganegara yang beragama islam;

7. Menggalakkan kesenian yang bernafas
islam di kalangan muda-mudi untuk
menghadapi pengaruh kesenian Barat,
seperti pop, Beatles dan lain-lain;

8. Mengadakan kursus-kursus tabligh.

3

Bahagian Penyelidikan

1. Mentafsir al-Quran ke dalam Bahasa
Malaysia;

2. Menyelidik masalah-masalah agama untuk
jawatankuasa Fatwa;

3. Menapis buku-buku dan risalah-risalah
berkaitan dengan agama islam yang
dirujukkan oleh Kementerian Hal ehwal
Dalam negeri dan pihak-pihak lain;

4. Mengeluarkan terjemahan hadith-hadith
sahih nabi;

5. Mengeluarkan buku-buku menangkis
hujah-hujah keliru mengenai islam;

6. Mengeluarkan buku-buku mengenai ajaran
islam;

7. Mengusahakan penyusunan ensiklopedia
Islam dan Kamus al-Quran dalam Bahasa
Malaysia;

8. Menerbitkan majalah-majalah dan risalah-
risalah.

4

1. Perdana Menteri Malaysia Pertama, Tunku Abdul
Rahman menerima sumbangan Mashaf al-Quran
daripada wakil kerajaan Arab Saudi.

2. Blok K26, Kompleks Kerajaan Jalan Duta yang
menempatkan Pusat Penyelidikan Islam.

3. Bangunan lama Institut Dakwah dan Latihan Islam,
Jabatan Perdana Menteri yang terletak di Jalan
Cenderasari.

4. Pameran berkenaan perkembangan Islam yang di
adakan di Pusat Islam Malaysia.

2

Jakim: empat dekad24

KePeRlUAn PejABAt SenDiRi

Melihat kepada perkembangan islam
di Malaysia yang pesat, maka kerajaan
berpendapat pentadbiran islam di peringkat
pusat perlu mempunyai bangunannya yang
tersendiri. Bagi merealisasikan hasrat tersebut,
kerajaan telah membina sebuah bangunan
yang lengkap dan teratur mulai tahun 1970,
iaitu bangunan Pusat islam yang terletak
di no. 2A, jalan lembah, Kuala lumpur,
berhampiran dengan Masjid negara. Peletakan
batu asasnya dilakukan sebelum itu oleh Yang
Amat Berhormat Perdana Menteri tun Haji
Abdul Razak bin Dato’ Hussein.

1

2

1. YAB Tun Abdul Razak bin Dato’ Husein sedang meneliti
model Pusat Islam, Jalan Lembah.

2. Bangunan Pusat Islam yang terletak di Jalan Lembah,
Kuala Lumpur.

3. Peletakan Batu Asas bangunan lama Pusat Islam
Malaysia yang telah dirasmikan oleh YAB Tun Abdul
Razak bin Dato’ Hussein pada tahun 1973.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 25

3

Jakim: empat dekad26

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 27

BAHAgiAn AgAMA, jABAtAn PeRDAnA
MenteRi

Pada tahun 1974 bidang tugas Urus Setia
MKi makin berkembang apabila tugas-
tugas urus setia bagi Majlis Agama islam
Wilayah Persekutuan yang wujud pada 1
Februari tahun tersebut dimasukkan di bawah
tanggungjawabnya.  Dengan itu, pada 1
Februari 1974, Urus Setia MKi telah dinaikkan
tarafnya kepada sebuah bahagian di jabatan
Perdana Menteri dan diberi nama Bahagian
Agama.

Pada tahun itu juga struktur Bahagian
Dakwah yang telah ditukarkan nama kepada
institut Dakwah dan latihan islam (inDAH)
disusun semula.  Begitu juga dengan Pusat
Penyelidikan islam (PPi) yang masing-masing
mempunyai seorang pengarah dan beberapa
orang penolong pengarah. Pengarah inDAH
yang pertama ialah Ustaz Haji Ahmad bin
Awang, iaitu bekas pensyarah Universiti
teknologi Malaysia, manakala Pengarah Pusat

Penyelidikan islam ialah Ustaz Mahsin bin
Mansor, yang sebelum itu adalah seorang guru
di Sekolah Alawiyah di Kangar, Perlis.  Masjid
Negara dan Ma’had Tahfiz al-Quran wa al-
Qiraat turut digabungkan menjadi cawangan-
cawangan dalam Bahagian Agama.

Majlis Agama islam Wilayah Persekutuan
(MAiWP) dan jabatan Agama islam Wilayah
Persekutuan (jAWi) ditubuhkan serentak
dengan tertubuhnya Wilayah Persekutuan pada
1 Februari 1974. Pengarah pertama jawi ialah
encik Mohd. isa bin Yasin. Kemudian pada
tahun 1978, MAiWP dan jAWi diletakkan di
bawah Kementerian Wilayah Persekutuan dan
pejabatnya telah dipindahkan ke jalan Raja,
Kuala lumpur.  Walau bagaimanapun pegawai-
pegawainya adalah pegawai-pegawai agama
gunasama daripada Bahagian Agama, jabatan
Perdana Menteri (jPM).

1. YAB Tun Hussin Onn merasmikan peletakan batu asas
bangunan baru Kompleks Pusat Islam pada tahun
1980 sempena perayaan abad ke-15 Hijrah.

2. YAB Tun Hussin Onn mendengar taklimat berkenaan
cadangan pembinaan Kompleks Pusat Islam Malaysia
Jabatan Perdana Menteri oleh Encik Nik Mohamed bin
Mahmood (Dato’).

3. Ustaz Haji Ahmad bin Awang.
4. Ustaz Mahsin bin Mansor.
   2

4

3

Jakim: empat dekad28

1.  Tuan Haji Mohd Saman bin Awang.
2. Rumah Kedai dua tingkat di Jalan Penambang, Kota

Kinabalu, Sabah, pejabat terawal Bahagian Agama,
JPM Cawangan Sabah.

3. Bermula 3 Januari 2007, Jakim Cawangan Sabah mula
beroperasi di Aras 6, Blok A, Kompleks Pentadbiran
Kerajaan Persekutuan Sabah, Jalan UMS, Kota
Kinabalu, Sabah.

4. Pejabat Baheis Cawangan Sabah berpindah ke Wisma
MUIS pada tahun 1985.

Mulai tahun 1977 gelaran jawatan Setiausaha
Bahagian Agama jPM ditukar kepada Ketua
Pengarah. Pertukaran nama ini selaras dengan
fungsi dan bidang tugas Bahagian Agama yang
telah berkembang.

Pada tahun 1978, kerajaan-kerajaan negeri
Sabah dan Sarawak telah meminta Kerajaan
Pusat membantu dalam urusan pentadbiran
hal ehwal islam di negeri-negeri berkenaan.
ekoran itu Bahagian Agama, jPM menghantar
dua orang pegawai ke Sabah untuk bertugas
sebagai Pegawai Perhubungan inDAH dan
PPi. Pegawai-pegawai tersebut adalah encik
Mohd Saman bin Awang dan encik Abdul
Hamid bin Ahmad. Mereka ditempatkan di
ibu pejabat Majlis Ugama islam Sabah (MUiS)
Kota Kinabalu bagi membantu melaksanakan
aktiviti-aktiviti dakwah dan penyelidikan islam
di Sabah. Mereka juga ditugaskan untuk
meningkatkan penyelarasan aktiviti dakwah,
Pertubuhan islam Seluruh Sabah (USiA),
agensi-agensi kerajaan dan badan-badan
dakwah negeri Sabah.

2

3

4

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 29

Di Sarawak, penglibatan jakim bagi membantu
pihak berkuasa agama negeri berkenaan
bermula pada 11 September 1978.  empat
orang pegawai Bahagian Agama, jPM, iaitu
tiga pegawai inDAH dan seorang pegawai PPi
ditempatkan di Majlis islam Sarawak.  Mereka
ialah Haji Wan Razab bin Wan embong, encik
Alwi bin jusoh dan Haji isa bin ismail dari
Cawangan inDAH dan encik Husin bin Ahmad
dari Cawangan PPi.

5. Tuan Haji Wan Razab bin Wan Embong, KPP Pertama
Jakim Sarawak (1978-1980).

6. Pejabat Jakim Cawangan Sarawak bertempat di
Bangunan Baitulmal (Mechunma) Lot 146, Seksyen 8,
Jalan Haji Taha, Kuching mulai Mei 2008.

7. Pejabat Jakim Sarawak yang terawal iaitu di Bangunan
Majlis Islam Sarawak, Jalan Haji Kassim, Kuching
(1978-1984).

7

5

6

Jakim: empat dekad30

4

2

1. Dalam tahun 1984 hingga 2002 pejabat Jakim Sarawak
telah berpindah ke tingkat 4, Bangunan Mahkamah
Syariah.

2. Tahun 2002-2004 Pejabat Jakim Sarawak telah
berpindah ke tingkat 4, bangunan Mahkamah Syariah,
Jalan Satok, Kuching.

3. Tahun 2004 hingga Mei 2006 pejabat Jakim Sarawak
dipindahkan ke Bangunan Tabung Zakat dan Fitrah,
Jalan Haji Taha, Kuching.

4. Jun 2006 hingga April 2008 Jakim Sarawak berpindah
ke Bangunan Baitulmal (Rumah Orang Ulu) di Lot 127,
Seksyen 8, Jalan Satok, Kuching.

3

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 31

KePeRlUAn PejABAt BARU

Menjelang awal tahun 1980, Bahagian Agama
jPM telah berkembang dengan pesat.
Pegawai-pegawai telah bertambah, aktiviti
dan program semakin meningkat, ruang-
ruang pejabat pula semakin dirasakan sempit
dan sesak. Cawangan-cawangan Bahagian
Agama yang berselerak di sekitar Kuala
lumpur perlu ditempatkan dalam satu pejabat
bagi memudahkan urusan pentadbiran dan
meningkatkan kecekapan.

Di bawah Rancangan Malaysia Ketiga (1976-
1980),  Bahagian Agama, jPM telah mendapat
peruntukan membina bangunan empat
tingkat untuk pejabat Menteri tak Berpotfolio
di jabatan Perdana Menteri dan Kompleks
Baru Pusat islam di jalan Perdana, Kuala
lumpur. Walau bagaimanapun ia tidak dapat
dilaksanakan di bawah Rancangan Malaysia
Ketiga, lalu dibawa kepada Rancangan
Malaysia Keempat.

Projek pembinaan Kompleks Pusat islam ini
bermula pada bulan April 1982.  Kompleks ini
telah dibina di atas sebidang tanah seluas 2.43
hektar berhampiran Masjid negara dengan
perbelanjaan sebanyak RM58 juta. Aspek
utama yang dijadikan asas dalam mereka
bentuk kompleks ini ialah bagi mewujudkan
penyesuaian bentuk bangunan dengan
keperluannya. Reka bentuknya disediakan oleh
YBhg Datuk nik Mohamad bin Mahmud dari
Syarikat Kumpulan Senireka Sdn. Bhd..

5. Kerja-kerja pembinaan Menara Bangunan Pusat Islam
sedang giat dijalankan.

6. Setiausaha Parlimen, YB Tuan Haji Awang Jabar (kiri)
Arkitek Bangunan, Nik Muhammad Mahmud (tengah)
dan Ketua Pengarah, Tuan Haji Mohd. Yunus Lahadi
(sedang menerangkan sesuatu) semasa membuat
lawatan kerja di kawasan bangunan Pusat Islam pada
19 September 1983.

7. Datuk Nik Mohammad bin Mahmud dari Kumpulan
Senireka arkitek yang bertanggungjawab merekabentuk
bangunan Kompleks Pusat Islam Malaysia.

5

6

7

Jakim: empat dekad32

Kompleks ini direka bentuk mengikut konsep
tradisi seni bina islam yang terdapat di negara
timur tengah, iaitu seperti istana dikelilingi
oleh dinding-dinding batu dengan dua pintu
utama (concept of a walled fortress entered
by big gateways leading to a large pedestrian
forecourt). Antara tembok dengan bangunan
besar terdapat ruang dan laman terbuka
(courtyard) yang luas yang boleh memuatkan
seramai 6,000 orang. Konsep sebegini terkenal
pada zaman kegemilangan islam silam.
Ruang-ruang di antara tembok dan bangunan
serta laman terbuka digunakan sebagai
tempat berkumpul, berbincang dan berdiskusi
khususnya mengenai hal-hal keagamaan.
Bentuk dan konsep ini mencerminkan
keagungan agama islam di negara ini.

Kompleks ini mengandungi beberapa
bangunan, iaitu sebuah menara pejabat
11 tingkat dan mempunyai ruang pejabat
seluas 94,000 kaki persegi, sebuah dewan
persidangan dengan ruang tempat duduk
untuk 1,500 orang. Kompleks ini juga
mempunyai bangunan tiga tingkat untuk Balai
Pameran islam dengan ruang seluas 29,000
kaki persegi, Perpustakaan Awam islam
dengan ruang seluas 58,000 kaki persegi
dan Institut Pengajian Tahfiz wa al-Qiraat.  Di
bahagian hadapan terdapat sebuah bangunan
tambahan untuk keperluan tadika, bilik kuliah,
dewan seminar, kantin dan surau.

Keseluruhan kompleks ini siap pada tahun
1984. Walau bagaimanapun, ia mula digunakan
secara rasmi pada 2 Mei 1985 dan menjadi
pejabat baru Bahagian Agama, jPM.

1

2

3

4

5

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 33

6

7

1. Wakaf yang terdapat di tengah-tengah laman terbuka
yang dikelilingi kolam air pancut di Kompleks Pusat
Islam.

2. Pemandangan bahagian dalam Kompleks Pusat Islam
Malaysia yang hampir siap sepenuhnya.

3. Pintu masuk ke Pusat Islam Malaysia yang direka
bentuk mengikut konsep tradisi seni bina Islam yang
terdapat di negara Timur Tengah.

4. Sebahagian daripada beberapa bangunan yang
terdapat di Kompleks Pusat Islam.

5. Dewan Persidangan yang mempunyai kapasiti tempat
duduk seramai 1,500 orang, juga sebahagian daripada
kompleks Pusat Islam.

6. Seni taman juga diambil kira di pintu masuk dan
persekitaran Kompleks Pusat Islam ini.

7. Menara Pusat Islam setinggi 11 tingkat memuatkan
ruang pejabat berkeluasan 94,000 kaki persegi.

8. Pemandangan menara Pusat Islam dan
persekitarannya.

Jakim: empat dekad34

BAHAgiAn HAl eHWAl iSlAM,
jABAtAn PeRDAnA MenteRi

Setelah beberapa tahun Bahagian Agama,
jPM beroperasi, pada tahun 1982 sebuah
jawatankuasa petugas telah dibentuk untuk
mengkaji semula fungsi dan organisasinya.
Hasil daripada kajian itu,  mulai 1 januari 1984
bahagian ini diperbesarkan dan diperkuatkan
dengan menambah bilangan unit dan
menaikkan taraf jawatan ketua-ketua bahagian,
cawangan dan unit.

tugas bahagian ini bertambah besar apabila
pada 21 Mei 1984, Kerajaan negeri Sabah
menyerahkan tiga pusat latihan dakwah di
negeri itu untuk ditadbirkan oleh Kerajaan
Persekutuan. Pusat-pusat latihan dakwah itu
ialah di Kudat, Kundasang dan Keningau.

Berdasarkan kepada pertambahan
tanggungjawab dan perluasan bidang tugas
pada masa itu, pada 1 Ramadan 1405
bersamaan 21 Mei 1985, bahagian ini ditukar
namanya kepada Bahagian Hal ehwal islam
(BAHeiS), jabatan Perdana Menteri.

Dalam era BAHeiS, kekuatan tenaga kerja yang
dimiliki adalah dalam lingkungan 500 orang
pegawai dan kakitangan pelbagai peringkat
perkhidmatan. Sebahagian besar pegawainya
terdiri daripada kumpulan Perkhidmatan Hal
ehwal islam yang mempunyai kelulusan dalam
bidang Pengajian islam dari universiti-universiti
tempatan dan luar negeri.

Sebahagian pegawai tersebut juga terlatih
dalam berbagai-bagai bidang ilmu seperti
kaunseling, komunikasi, undang-undang,
dakwah, pengurusan perniagaan, pentadbiran
awam, tasawuf dan perbandingan  agama di
peringkat sarjana dan diploma lanjutan.

jawatan Pegawai Hal ehwal islam, Kumpulan
Perkhidmatan Pengurusan dan Profesional

Carta 3: Struktur Organisasi Baheis 1985.

INSTITUT DAKWAH DAN LATIHAN ISLAM
PHEI TT “F”

KETUA PENGARAH
TT ‘C’ (TERBUKA)

TIMBALAN KETUA PENGARAH
TT ‘E’ (TERBUKA)

PUSAT PENYELIDIKAN ISLAM
PHEI TT “F”

PENY. & PEMB. PENDIDIKAN ISLAM
PHEI TT “G” (TERBUKA)

INSTITUT PENGAJIAN AL-QURAN
PHEI TT “G”

MASJID NEGARA
PHEI TT “G”

DAKWAH KHAS ORANG ASLI
PHEI TT “G”

SISTEM MAKLUMAT ISLAM
PHEI TT “G”

BAHAES CAWANGAN SARAWAK
PHEI TT “G”

BAHAES CAWANGAN SABAH
PHEI TT  “G”

PENERBITAN
PHEI TT  “G”

URUS SETIA DUA
PTD TT  “G”

URUS SETIA SATU
PTD TT  “G”

PENTADBIRAN DAN PENYELARASAN
PTD TT “F”

semasa era BAHeiS ialah 231 jawatan.
Daripada jumlah tersebut seramai 153 orang
pegawai ditempatkan di ibu pejabat, 49
orang ditempatkan di jabatan Agama islam
Wilayah Persekutuan dan sembilan orang

pegawai ditempatkan secara kader post di
beberapa kementerian seperti Kementerian
Dalam negeri, Kementerian Belia dan Sukan,
Kementerian  Pembangunan negara dan luar
Bandar dan Majlis Keselamatan negara.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 35

Jabatan KemaJuan Islam malaysIa

Perkembangan sosio-ekonomi negara yang
semakin maju telah mendorong berlakunya
perubahan besar terhadap senario dan
kehendak masyarakat Islam di malaysia.
Keperluan masyarakat Islam yang semakin
kompleks memerlukan satu organisasi
pentadbiran hal ehwal Islam yang lebih
kukuh. Peranan baHeIs sebagai penyelaras
pentadbiran hal ehwal Islam di negara ini
tidak lagi sesuai yang sekatan-sekatan kuasa
pelaksanaannya menyebabkan fungsi baheis
kurang berkesan.

Pada tahun 1995, baHeIs telah memulakan
kajian terhadap fungsi dan struktur
organisasinya. sebuah kertas kerja telah
dibentangkan dalam mesyuarat Jawatankuasa
Kemajuan Hal ehwal agama Islam malaysia
(JKI) kali ke-24 pada 24 Jun 1995 dan JKI
telah mengambil persetujuan menubuhkan
Jawatankuasa Petugas menyusun semula
Fungsi bahagian Hal ehwal Islam, Jabatan
Perdana menteri. Jawatankuasa ini
dipengerusikan oleh yang amat berbahagia
tun Dato’ seri (Dr.) ahmad sarji bin abdul
Hamid, Ketua setiausaha negara ketika itu.

Kajian tersebut telah selesai pada tahun 1996
dan Jawatankuasa Petugas berkenaan telah
memperakukan kepada Kerajaan supaya fungsi
baheis dirombak dan struktur baru diwujudkan.
akhirnya baheis dinaikkan taraf menjadi sebuah
jabatan penuh dengan nama barunya Jabatan
Kemajuan Islam malaysia, Jabatan Perdana
menteri atau ringkasnya Jakim berkuat kuasa
mulai 1 Januari 1997.

Jakim pada pembentukan awalnya mempunyai
14 bahagian. Ia diterajui oleh seorang Ketua
Pengarah, Gred utama b (terbuka), dibantu
oleh dua timbalan Ketua Pengarah, iaitu
timbalan Ketua Pengarah (Operasi), Pegawai
Hal ehwal Islam Gred utama C dan timbalan
Ketua Pengarah (Pengurusan), Pegawai tadbir
dan Diplomatik Gred utama C.

2

1

1. Menara Pusat Islam yang menempatkan pentadbiran
Jabatan Kemajuan Islam di Jalan Perdana, Kuala
Lumpur.

2. Pejabat Jakim yang terletak di Kompleks Pusat Islam,
Jalan Perdana, Kuala Lumpur.

Jakim: empat dekad36

Walaupun perancangan penambahbaikan terhadap struktur Jakim dibuat dengan teliti dan teratur,
namun hakikatnya perubahan masa dan sosialisasi masyarakat serta kehendak kepimpinan
negara terus menuntut Jakim memberikan perkhidmatan yang terbaik. Hasrat dan aspirasi
tersebut telah menggerakkan Jakim membuat penyesuaian terhadap struktur dan kapasiti
sumber sedia ada termasuk mewujudkan bahagian-bahagian baru dan memohon pertambahan
kakitangan. akhirnya  daripada 14 bahagian sebelumnya, Jakim kemudiannya berkembang
kepada 21 bahagian seperti berikut:

1. Penyelidikan;
2. Dakwah;
3. Keurussetiaan dan Perhubungan antarabangsa;
4. Pentadbiran dan Kewangan;
5. Penerbitan;
6. Pembangunan Pendidikan Islam dan urus setia lepai;
7. Darul Quran;
8. latihan;
9. Institut latihan Islam malaysia (IlIm);
10. Pembangunan Keluarga, sosial dan Pengurusan masjid (Kesuma);
11. media elektronik dan Penyiaran (meP);
12. Informasi Islam (Perkhidmatan ICt);
13. undang-undang;
14. Jakim Cawangan sabah;
15. Jakim Cawangan sarawak;
16. audit Dalam1;
17. Penyelarasan Penguatkuasaan undang-undang;
18. Penyelarasan baitulmal2;
19. Kajian makanan dan barangan Gunaan Orang Islam/Hab Halal3;
20. Hadhari dan Pembangunan Insan4; dan
21. Pembangunan Fatwa dan Ijtihad5.

1. Pada Oktober 2008 struktur, perjawatan dan fungsi bahagian ini dipindahkan ke Jabatan Perdana

menteri.
2. Fungsi bahagian ini dipindahkan kepada Jabatan Wakaf, Zakat dan Haji apabila jabatan itu diwujudkan

pada 27 mac 2004.
3. nama bahagian ini kemudiannya ditukarkan kepada Hab Halal. Pada 17 april 2008, bahagian ini

dipindahkan kepada Perbadanan Pembangunan Industri Halal atau lebih dikenali sebagai Halal

Development Corporation (HDC) atas keputusan Kerajaan (Jemaah menteri). berkuatkuasa

 1 Jun 2009, bahagian ini diserahkan kembali di bawah pentadbiran Jakim.
4. bahagian ini diwujudkan secara pentadbiran mulai 1 Oktober 2007 bagi melaksanakan program

Pendekatan Islam Hadhari yang diperkenalkan oleh kerajaan pada tahun 2003 secara lebih teratur dan

berkesan.
5. Diwujudkan secara pentadbiran mulai 2 Januari 2009 dan secara rasmi mulai 1 Jun 2009.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 37

Carta 4 : Carta Organisasi Jabatan Kemajuan Islam Malaysia sehingga 31 Mei 2009.

PENASIHAT
UNDANG-UNDANG

PENTADBIRAN DAN
KEWANGAN

PENYELIDIKAN
KEURUSSETIAAN

DAN PERHUBUNGAN
ANTARABANGSA

DAKWAH

PENERBITAN

PERKHIDMATAN ICT

LATIHAN

PEMBANGUNAN
PENDIDIKAN ISLAM DAN

URUS SETIA LEPAI

HADHARI DAN
PEMBANGUNAN INSAN

MEDIA ELEKTRONIK DAN
PENYIARAN

PENYELARASAN
PENGUATKUASAAN
UNDANG-UNDANG

PEMBANGUNAN
KELUARGA, SOSIAL DAN
PENGURUSAN MASJID

DARUL QURANUNDANG-UNDANG CAWANGAN SARAWAKCAWANGAN SABAHILIM

KETUA PENGARAH

TIMBALAN
KETUA PENGARAH

(OPERASI)

TIMBALAN
KETUA PENGARAH

(PENGURUSAN)

Jakim: empat dekad38

Perubahan struktur yang sebahagian kecilnya
dilaksanakan secara pentadbiran itu sekadar
sementara dan terpaksa dilakukan oleh Jakim
atas keperluan yang mendesak.  Dalam
masa yang sama, Jakim dengan kerjasama
pihak mamPu, Jabatan Perdana menteri
dan bahagian Pembangunan Organisasi,
Jabatan Perkhidmatan awam  malaysia (JPa)
telah mengkaji keperluan struktur yang baru.
akhirnya permohonan rasmi penstrukturan
semula Jakim dikemukakan kepada agensi
pusat pada tahun 2007.

masalah kegawatan ekonomi global
turut  memberi kesan kepada kerajaan
ketika mempertimbangkan penyusunan
semula struktur organisasi Jakim. Walau
bagaimanapun, atas keperluan usaha-usaha
pembangunan dan kemajuan umat Islam
semasa, pada tahun 2009 pihak agensi
pusat telah merangka penjenamaan semula
Jakim bagi memperkasakan jentera untuk
melaksanakan tugas pengurusan hal ehwal
Islam di peringkat pusat ini.

1

2 3

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 39

PeJabat JaKIm DI PutraJaya

Pewujudan Pusat Pentadbiran Kerajaan
Persekutuan di Putrajaya merupakan satu
dimensi baharu dalam pentadbiran Kerajaan di
negara ini.  Pada tahun 2001, apabila pejabat
yang dikhaskan untuk Jakim siap dibina, Jakim
turut berpidah ke pusat pentadbiran baharu
tersebut. Jakim ditempatkan di blok D7 dan
D9, Kompleks D bersama-sama beberapa
kementerian dan jabatan lain, iaitu Kementerian
Dalam negeri, Jabatan audit negara,
Kementerian sumber manusia, Kementerian
Pengangkutan malaysia, suruhanjaya
Pencegahan rasuah malaysia, Jabatan
Kehakiman syariah malaysia dan Kementerian
Kemajuan luar bandar dan Wilayah.

Putrajaya mempunyai kawasan seluas 4,932
hektar di selatan Prang besar di selangor.
Pusat pentadbiran ini dinamakan Putrajaya
sempena nama Perdana menteri Pertama
malaysia, tunku abdul rahman Putra al-Haj.
Putrajaya terbahagi kepada dua kawasan
utama, iaitu kawasan pentadbiran yang
menempatkan bangunan kerajaan serta
agensi-agensi, kedai-kedai selain pusat sukan
dan rekreasi serta kawasan luarnya yang
terdapat kawasan kediaman, taman dan
kemudahan awam. 4

5

1.  Blok D7 yang menempatkan
pentadbiran dan bahagian-bahagian di
Jabatan Kemajuan Islam Malaysia. Aras
2,3 dan 4 juga menempatkan Jabatan
Kehakiman Syariah Malaysia dan Blok
D8 yang menempatkan Auditorium yang
boleh memuatkan 3,000 tempat duduk
serta di aras 4 menempatkan surau
untuk kakitangan.

2. Pintu  masuk utama Jabatan Kemajuan
Islam Malaysia.

3. Blok D7, dilihat dari laman tengah
Kompleks D.

4. Reka bentuk bangunan berunsurkan
Islam dan binaan menggunakan batu
bata merah menjadi lambang seni bina
keseluruhan Kompleks D.

5. Persekitaran Kompleks D yang juga
menempatkan Kementerian Dalam
Negeri, Kementerian Sumber Manusia,
Kementerian Pengangkutan Malaysia,
Suruhanjaya Pencegahan Rasuah
Malaysia dan Jabatan Kehakiman
Syariah Malaysia.

Jakim: empat dekad40

ranCanGan masa DePan

setelah lapan tahun beroperasi di Kompleks
D, ruang pejabat ibu pejabat Jakim di
Putrajaya ini didapati tidak dapat menampung
pertambahan pegawai dan kakitangannya. Ini
ekoran daripada perluasan beberapa fungsi
dan struktur baru di Jakim terutamanya bagi
aktiviti pengurusan halal, pengurusan fatwa
dan pendekatan Islam Hadhari. Oleh sebab
itu juga, bahagian Hab Halal dan bahagian
Pembangunan Islam terpaksa dipindahkan ke
Cyberjaya.

bagi memenuhi keperluan ruang pejabat
Jakim yang mencukupi dan selesa masa ini
dan akan datang, mesyuarat Pasca Kabinet
menteri di Jabatan Perdana menteri pada 5
mei 2008 telah membuat keputusan supaya
satu kompleks baru pejabat-pejabat agensi
di bawah yb menteri di Jabatan Perdana
menteri dibangunkan di Presint 3, iaitu di satu
kawasan berhampiran masjid tuanku mizan
Zainal abidin.  selain Jakim, kompleks ini akan
turut menempatkan ibu pejabat agensi-agensi
di bawah potfolio menteri di Jabatan Perdana
menteri, termasuklah majlis agama Islam
Wilayah Persekutuan, Jabatan Kehakiman
syariah malaysia, Jabatan Wakaf, Zakat dan
Haji, yayasan Pembangunan ekonomi Islam
malaysia dan yayasan Dakwah Islamiah
malaysia.

1 2

3

1. Kubah yang menghiasi ruang solat utama di tengah-
tengah Masjid Tuanku Mizan Zainal Abidin, Putrajaya.

2. Tapak Jakim - perancangan masa depan.
3. Masjid Tuanku Mizan Zainal Abidin yang menjadi mercu

tanda baru di Putrajaya menjadi kebanggaan umat
Islam di Malaysia.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 41

3 martabatKan FunGsI

 Tinggikan Syiar

Jakim: empat dekad42

bermula sebagai urus setia mKI
sehinggalah menjadi sebuah jabatan

Persekutuan, Jakim diberi tugas melaksanakan
fungsi penyelarasan dengan matlamat
memastikan urusan mengenai Islam di negara
ini dapat dilaksanakan secara selaras, seragam
dan berkesan.  tiga bidang tugas mKI, iaitu
menyelaraskan pentadbiran, undang-undang
dan pendidikan Islam menjadi teras utama
fungsi Jakim.

Peredaran masa dan perkembangan kemajuan
negara turut melonjakkan tuntutan dan
pelaksanaan kegiatan keislaman dengan pesat.
situasi ini menjadikan tugas Jakim semakin
besar dan mencabar bagi memenuhi kehendak
masyarakat dan aspirasi negara selaras dengan
tuntutan Islam.

Dalam persidangan Dewan rakyat pada 6
november 2006, beberapa ahli Parlimen telah

mendakwa Jakim telah hilang arah dari segi
tujuan dan fungsinya.  Jakim juga diminta
supaya memperbetulkan tumpuan bagi
memastikan syariat Islam sentiasa terjaga dan
ia menjadi sebuah agensi yang kukuh.  Jakim
diminta meneliti semula aktivitinya supaya
sejajar dengan perkembangan semasa dan
mencerminkan tuntutan baru masyarakat Islam
di negara ini.

beberapa badan bukan kerajaan juga telah
menggesa kerajaan supaya memberi kuasa
dan menambah bilangan kakitangan Jakim
bagi memantapkan fungsinya.

Perhimpunan agung umnO tahun 2006 pula
turut meluluskan beberapa usul menyentuh
bidang tugas agensi-agensi agama khususnya
Jakim, iaitu:

“Kita memasuki perkhidmatan awam
bukan untuk mengaut kekayaan tetapi

adalah tempat berkhidmat untuk
rakyat dan demi negara tercinta.”

Petikan:
Perutusan Tahun 2003 untuk perkhidmatan awam oleh

YBhg. Tan Sri Samsuddin bin Osman,
Mantan Ketua Setiausaha Negara.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 43

usul ke-28:
 “... meminta semua Jabatan Agama dan

semua agensi yang berkaitan dengan
agama Islam agar mengubah pendekatan
mereka supaya selaras dengan tuntutan
dan cabaran yang dihadapi sekarang ...”
Usul ke-40:

 “(ii)  Merombak serta menaik taraf
infrastruktur dan jentera pentadbiran
organisasi dan institusi agama Islam
agar sebaris dengan jentera pentadbiran
Kerajaan yang lain.”
usul ke-51:

 “Pelan perancangan jangka panjang serta
penambahbaikan perlu dibentangkan oleh
setiap agensi yang merangkumi objektif,
hala tuju, tindakan dan cadangan dalam
memartabatkan agama Islam di negara
ini, serta Jakim sebagai urus setia kepada
MKI perlu menggubal, menyelaras,
membangun dan memajukan agama
Islam bersesuaian dengan matlamat
penubuhannya.”

Isu dan masalah yang sentiasa timbul dalam
masyarakat memerlukan perhatian khusus

Jakim. Dalam hubungan ini Jakim tidak
mampu dan tidak boleh bergerak sendirian,
sebaliknya setiap isu dan masalah tersebut
diambil tindakan secara bersepadu oleh agensi
Kerajaan Pusat dan negeri di semua peringkat.

antara isu utama yang sukar dibanteras
adalah berkaitan penyelewengan akidah
dan ajaran sesat. Perkara ini telah muncul
sejak sekian lama dan masih berkembang
dengan aktif hingga sekarang melalui pelbagai
jenama dan pendekatan. begitu juga dengan
diayah agama bukan Islam dalam kalangan
masyarakat melayu, Orang asli dan golongan
saudara muslim (saudara baru).  akhir-akhir
ini juga pelbagai isu kecelaruan pemikiran
seperti fahaman Islam liberal, pluralisme
dan kecenderungan untuk merendahkan
kewibawaan ulama’ telah merebak dalam
kalangan masyarakat. Fahaman-fahaman ini
perlu dibendung secara bersepadu antara
agensi-agensi negeri dan persekutuan.

selain isu akidah, isu sosial juga menjadi
keutamaan Jakim.  antara isu sosial yang
ketara ialah budaya hedonisme (hiburan
melampau), kerosakan akhlak, penagihan 1. Persidangan Dewan Rakyat.

1

Jakim: empat dekad44

dadah dan alkohol, perjudian, zina dan lain-
lain. apabila gejala tersebut berlaku dalam
masyarakat, banyak pihak menoleh kepada
agensi-agensi tertentu seperti Jakim sebagai
bertanggungjawab menanganinya. atas
keperluan ini Jakim terpaksa juga bertindak
melaksanakan tugas-tugas operasi atas
kerjasama dan restu pihak-pihak berkuasa
agama negeri.

bagi memastikan kesejahteraan ummah
dan negara terpelihara, Jakim turut
bertanggungjawab menangani isu-isu agama
yang berkaitan dengan aspek keselamatan
dan kemantapan siasah. Isu-isu ekstremisme,
pelampau agama dan fahaman-fahaman agama
yang ekstrem turut ditangani oleh Jakim dengan
kerjasama pihak-pihak berkuasa keselamatan.

Isu halal dalam penggunaan barangan dan
makanan umat Islam yang semakin mendapat
pemerhatian masyarakat juga menjadi tanggung
jawab Jakim. tugas ini merupakan salah satu
fungsi Jakim yang sangat luas dan berkembang
hingga ke peringkat antarabangsa.

selaras dengan hasrat Kerajaan melaksanakan
pendekatan Islam Hadhari pada tahun 2003,
Jakim diberi tugas sebagai agensi penyelaras
bagi pelaksanaannya di peringkat kementerian
dan negeri. Jakim juga berperanan memberi
penjelasan pendekatan Islam Hadhari melalui
aktiviti promosi, taklimat, ceramah, kursus,
seminar bengkel dan sebagainya kepada
pelbagai agensi dan lapisan masyarakat.

berdasarkan kepada peranan dan
bidang tugas serta pelbagai isu yang
dipertanggungjawabkan kepada Jakim,
mKI dalam mesyuaratnya kali ke-46 pada
7 Jun 2007 telah bersetuju supaya Jakim
menyelaraskan aktiviti operasi yang dijalankan
di peringkat pusat dan negeri; memberi
keutamaan dan keluasan dalam hal-hal operasi
dan bidang penyelidikan; Jakim menjadi

tempat rujukan bagi perkara-perkara yang
memerlukan penyelarasan di peringkat pusat;
dan memperakui fungsi Jakim yang telah
dilaksanakan pada masa ini, iaitu penyelarasan
dan operasi.  mKI juga telah menyarankan
supaya Jakim diperkemaskan dari segi struktur
organisasi dan hala tuju.

1

2

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 45

1. Mesyuarat MKI yang dipengerusikan oleh Perdana
Menteri Malaysia kelima Tun Abdullah Ahmad Badawi.

2. Antara pegawai Jakim, JASA dan Yadim yang hadir ke
Majlis Taklimat Islam Hadhari.

3. Persidangan Penyelarasan Undang-undang Syarak/
Sivil kali ke-19 anjuran Jakim.

4. Ketua Pengarah Jakim, Ketua Setiausaha Negara dan
Ketua Pengarah Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia,
semasa Perasmian.

Penyelarasan unDanG-unDanG

Di bawah bidang tugas penyelarasan undang-
undang, Jakim melaksanakan fungsi-fungsi
berikut:
•	 Menyelaraskan	dan	melaksanakan	arahan

majlis raja-raja mengenai urusan agama
Islam, melalui majlis Kebangsaan bagi Hal
ehwal agama Islam malaysia (mKI);

•	 Menggubal,	menyemak	dan	meminda
undang-undang syarak negeri-negeri;

•	 Menyelaras	dan	menyeragamkan	undang-
undang Islam seluruh malaysia;

•	 Menggubal	akta	dan	undang-undang
Islam bagi Wilayah-Wilayah Persekutuan;

•	 Menyelaraskan	penguatkuasaan	undang-
undang syarak negeri-negeri; dan

•	 Menyelaraskan	fatwa	dan	pematuhan
pelaksanaannya.

4

secara keseluruhannya, dalam aspek
pembangunan dan kemajuan hal ehwal Islam
di malaysia, Jakim yang berfungsi sebagai urus
setia kepada mKI tetap menjalankan tugas-
tugas berkaitan penyelarasan undang-undang,
pentadbiran dan pendidikan Islam seperti yang
ditetapkan dalam Peraturan mKI.

3

Jakim: empat dekad46

1. Persidangan Penguatkuasa Agama dan Pendakwa
Syarie seluruh Malaysia, kali ke-VI anjuran Jakim
dengan kerjasama JAIS pada 23 Disember 2008
bertempat di Hotel Quality, Shah Alam bergambar
kenangan beramai- ramai dengan Menteri di Jabatan
Perdana Menteri. Dato’ Seri Dr. Ahmad Zahid bin
Hamidi serta Ketua Pengarah Jakim.

1

JAKIM: EMPAT DEKAD46

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 47

Jakim: empat dekad48

Penyelarasan PentaDbIran Hal
eHWal Islam

Di bawah bidang tugas penyelarasan
pentadbiran hal ehwal Islam, Jakim
melaksanakan fungsi-fungsi berikut:
•	 Mengawal	penyelewengan	akidah	kepada

kumpulan yang menyeleweng dan
mengancam keselamatan negara;

•	 Menyelaraskan	pentadbiran	hal	ehwal
Islam antara negeri-negeri;

•	 Merancang	dasar-dasar	pentadbiran	dan
pengurusan hal ehwal Islam berdasarkan
peruntukan dalam Perlembagaan
Persekutuan;

•	 Membina	pemikiran	Islam	yang	mantap
dalam kalangan ummah berdasarkan
pegangan ahli sunnah wal Jamaah;

•	 Menerajui	usaha-usaha	penyelidikan
isu-isu semasa dalam bidang akidah,
syariah, falak dan muamalat di peringkat
kebangsaan, serantau dan antarabangsa;

•	 Melahirkan	kader-kader	pendakwah	dan
ilmuwan Islam melalui program latihan di
institusi-institusi latihan Islam;

•	 Memantau	dan	menyelaraskan
pelaksanaan dasar-dasar Islam, iaitu
Dasar Penerapan nilai-nilai Islam
dan Pendekatan Islam Hadhari di
peringkat kementerian dan negeri,
serta memperkasakan kefahaman
dan penghayatannya dalam kalangan
masyarakat;

•	 Mewujudkan	penanda	aras	dalam
amalan dan perkhidmatan Islam melalui
penggubalan standard Hadhari;

•	 Menjadi	pusat	rujukan	dan	khidmat	nasihat
berkaitan Islam kepada agensi kerajaan
dan swasta;

•	 Menjadi	agensi	pemantau	unggul	dalam
pematuhan syariah dalam pelbagai
produk perkhidmatan dan kepenggunaan
Islam khususnya dalam bidang sistem
kewangan Islam dan industri halal;

1

2 3

4

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 49

•	 Menyerlahkan	syiar	Islam	di	peringkat
kebangsaan, serantau dan antarabangsa
melalui majlis tilawah al-Quran peringkat
kebangsaan dan antarabangsa, serta
sambutan hari-hari kebesaran Islam;

•	 Menjadi	pusat	maklumat	dan	dokumentasi
setempat berkaitan dengan pemikiran dan
ilmu-ilmu Islam yang dihasilkan melalui
pelbagai forum dan persidangan peringkat
kebangsaan dan antarabangsa;

•	 Meningkatkan	kolaborasi	rangkaian
dakwah dengan pertubuhan bukan
Kerajaan peringkat kebangsaan dan
antarabangsa;

•	 Meneraju	gerakan	dakwah	secara
bersepadu kepada kumpulan sasar melalui
dakwah bil-hal, media cetak, media
elektronik dan media-media baru;

•	 Memperkasakan	survival umat Islam
sabah dan sarawak dalam bidang
pendidikan, dakwah dan sosioekonomi;

•	 Memperkasakan	perpaduan	dalam
kalangan umat Islam untuk menjadi khaira
ummah;

•	 Memperkasakan	dakwah	kepada
masyarakat bukan muslim, Orang asli dan
kumpulan minoriti;

•	 Memperkasakan	pengurusan	saudara
baru melalui aspek bimbingan, kebajikan
dan perlindungan;

•	 Meluaskan	program	dan	rancangan
berunsur Islam melalui stesen radio dan
televisyen;

•	 Meluaskan	program	berunsur	nilai	murni
dan sahsiah Islamiah bagi menangani
gejala sosial;

•	 Mengukuhkan	institusi	keluarga	dan
kejiranan melalui pendidikan dan
kemahiran keibubapaan berkonsepkan
tarbiah Islamiah;

•	 Membangunkan	dan	menyediakan	sistem
maklumat Islam yang komprehensif melalui
teknologi informasi dan komunikasi; dan

•	 Memperkasakan	pengurusan	hal	ehwal
Islam di agensi-agensi Persekutuan dan
negeri melalui program-program latihan
dalam perkhidmatan.

5 6

7

1. Perhimpunan Bulanan Jakim pada Februari 2008
yang turut dihadiri oleh Ketua Pengarah, Dato’ Wan
Mohamad bin Dato’ Sheikh Abdul Aziz, Timbalan
Ketua Pengarah (Pengurusan) Tuan Haji Sumali bin
Amat dan Timbalan Ketua Pengarah (Operasi) Tuan
Haji Othman bin Mustapha pada ketika itu.

2. Forum Perdana Ehwal Islam antara program Jakim
dalam menyebarkan dakwah melalui media penyiaran.

3. Peserta Malaysia terpilih menjadi johan bacaan terbaik
di Majlis Anugerah al-Quran Antarabangsa Dubai ke-
12 tahun 2009.

4. Memperkasakan Dakwah Bil-Hal kepada masyarakat
Orang Asli di seluruh Malaysia.

5. Mendekati golongan muda melalui pelbagai program
antaranya Kursus Kefahaman Akidah pelajar di
sekolah-sekolah.

6. Program Dakwah Bil-Hal kepada warga Orang Kurang
Upaya (OKU).

7. Memperkasakan dakwah kepada masyarakat bukan
Muslim melalui pelbagai program antaranya diskusi
isu-isu semasa Saudara Muslim yang telah diadakan
di Masjid Negara pada 28 Mac 2009.

MEMACU TRANSfORMASI PENGURUSAN HAL EHWAL ISLAM 49

Jakim: empat dekad50

Penyelarasan PenDIDIKan Islam

berkaitan penyelarasan pendidikan Islam,

Jakim melaksanakan fungsi-fungsi berikut:

•	 Membangunkan	pasukan	pakar	dalam
pelbagai bidang keilmuan Islam;

•	 Menjadikan	Malaysia	sebagai	hab
pengajian tinggi dan penyelidikan al-Quran
dan al-Hadith di peringkat serantau dan
antarabangsa;

•	 Membangunkan	dan	menyelaraskan
pengurusan pendidikan Islam sekolah
agama negeri dan sekolah agama rakyat;

•	 Membangunkan	dan	menyelaraskan
program Kelas al-Quran dan Fardu
ain (KaFa) dalam arus pendidikan
kebangsaan; dan

1

2

3

1. Ketua Pengarah Jakim bersama ahli panel
penyelarasan pendidikan Islam.

2. Salah satu sesi mesyuarat berkaitan penyelarasan
pendidikan Islam.

3. Sebahagian ahli panel yang turut hadir.
4. Dato’ Seri Dr. Ahmad Zahid bin Hamidi (kanan) dan Tun

Abdullah Ahmad Badawi (kiri) beserta Dato’ Seri Utama
Haji Mohamad bin Haji Hasan, Menteri Besar Negeri
Sembilan semasa mesyuarat MKI kali ke-48, yang
diadakan di Bilik Mesyuarat Perdana, Putrajaya.

5&6. Sekitar Mesyuarat MKI kali ke-49 pada tahun 2009.

•	 Memperkasakan	peranan	dan
program pengimarahan institusi masjid
sebagai pusat pembangunan ilmu dan
ketamadunan ummah yang melibatkan
pelbagai lapisan masyarakat.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 51

Badan-Badan Penyelarasan Hal
eHwal Islam

dalam melaksanakan fungsi-fungsi tersebut,
Jakim mempunyai majlis, jawatankuasa atau
badan-badan yang diwujudkan.

majlis Kebangsaan Bagi Hal ehwal agama
Islam malaysia

Keputusan mewujudkan majlis Kebangsaan
Bagi Hal ehwal agama Islam malaysia
(mKI) sebagai badan penyelaras urusan
Islam di negara ini telah diperkenankan oleh
Persidangan majlis raja-raja kali ke-81
pada 17 Oktober 1968.  majlis ini kemudian
dirasmikan penubuhannya pada 1 Julai 1969.

Keanggotaan mKI terdiri daripada seorang
pengerusi yang dilantik oleh majlis raja-raja,
ahli-ahli yang dilantik oleh Kerajaan negeri
bagi mewakili negeri dan lima orang ahli
perseorangan yang dilantik oleh majlis raja-
raja.

Pada masa ini Pengerusi majlis ialah yaB
Perdana menteri, Timbalan Pengerusi ialah
yB menteri di Jabatan Perdana menteri yang

memegang potfolio hal ehwal Islam,  manakala
setiausahanya ialah Ketua Pengarah Jakim.
Keanggotaan wakil negeri ialah menteri Besar
atau Ketua menteri, atau ahli mesyuarat
Kerajaan negeri yang bertanggungjawab
mengenai hal ehwal Islam bagi Ketua
menterinya bukan beragama Islam.

Bidang tugas majlis ini adalah untuk:
(i) membincang, menimbang dan

menguruskan apa-apa perkara yang
dirujuk kepada majlis oleh majlis raja-raja,
mana-mana Kerajaan negeri atau majlis
agama Islam negeri atau seseorang ahli
majlis, dengan tujuan hendak memberi
nasihat atau pengesyoran; dan

(ii) memberi nasihat kepada majlis raja-raja,
Kerajaan negeri atau majlis agama Islam
negeri atas apa-apa perkara berkenaan
dengan perundangan atau pentadbiran
agama Islam dan pelajaran agama Islam
dengan tujuan hendak memperbaiki,
menyamakan atau menggalakkan
persamaan undang-undang atau
pentadbiran.

4

5

5

6

Jakim: empat dekad52

JawaTanKuasa KemaJuan Hal
eHwal agama Islam malaysIa

Jawatankuasa Kemajuan Hal ehwal agama
Islam malaysia (JKI) telah ditubuhkan pada
tahun 1979.  Jawatankuasa ini dipengerusikan
oleh yaB Timbalan Perdana menteri malaysia.
Keahliannya terdiri daripada menteri-menteri
Besar atau Ketua-Ketua menteri daripada
Parti umnO atau pemimpin umnO peringkat
negeri sebagai mewakili negeri serta beberapa
pemimpin kanan umnO peringkat nasional.

Bidang tugas jawatankuasa ini adalah untuk:
(i)  menilai dan memberikan cadangan

terhadap usaha-usaha yang dijalankan
oleh agensi-agensi Kerajaan dan swasta
berkaitan dengan keislaman agar tidak
bertentangan antara kepentingan negara
dan kepentingan Islam; dan

(ii)  merancang dan menyelaras kegiatan Islam
supaya dasar dan rancangan- rancangan
pembangunan negara berjalan dengan
lancar.

Jawatankuasa ini dibubarkan pada 11 Februari
2004, dan tugas-tugasnya diserapkan dalam
tanggungjawab mKI.

1. Sekitar Persidangan Pengerusi-Pengerusi Hal Ehwal
Agama Islam Malaysia yang diadakan di Dewan Syura,
Jakim pada tahun 2007.

2. Antara peserta yang hadir dalam Persidangan
Pengerusi-Pengerusi Hal Ehwal Agama Islam Malaysia
yang diadakan di Johor, pada tahun 2009.

PersIdangan PengerusI-PengerusI
JawaTanKuasa Hal eHwal agama
Islam malaysIa

Persidangan ini dipengerusikan oleh yB menteri
di Jabatan Perdana menteri.  ahli-ahlinya terdiri
daripada Pengerusi-pengerusi Jawatankuasa
Hal ehwal agama Islam semua negeri dan
beberapa agensi pengurusan hal ehwal Islam
seperti yayasan dakwah Islamiah malaysia,
Institut Kefahaman Islam malaysia, Jabatan Hal
ehwal Khas Kementerian Penerangan, Jabatan
wakaf, Zakat dan Haji dan Jabatan Kehakiman
syariah malaysia.

Fungsi dan bidang tugas persidangan ini
adalah bagi:

•	 membincang	dan	menimbangkan
cadangan-cadangan bagi meningkatkan
pembangunan dan kemajuan pengurusan
hal ehwal Islam di malaysia; dan

•	 menyelaraskan	hal-hal	yang	berkaitan
dengan pentadbiran hal ehwal Islam di
malaysia.

2

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 53

lemBaga PenasIHaT Penyelarasan
PelaJaran dan PendIdIKan agama
Islam

lembaga Penasihat Penyelarasan Pelajaran
dan Pendidikan agama Islam (lepai) adalah
sebuah lembaga yang ditubuhkan dengan
perkenan majlis raja-raja dalam mesyuaratnya
kali ke-126 pada 24 Februari 1983. Bidang
tugas lembaga ini adalah untuk menyelaraskan
dan meninggikan sistem pelajaran dan
pendidikan Islam yang bukan di bawah
pentadbiran Kementerian Pelajaran.  lembaga
ini juga bertanggungjawab memberi khidmat
nasihat kepada Jabatan-jabatan agama Islam
negeri mengenai pelbagai aspek pelajaran dan
pendidikan agama Islam di sekolah-sekolah
berkenaan.

Keanggotaan lepai terdiri daripada Pengerusi
dan naib Pengerusi lepai yang dilantik oleh
majlis raja-raja, wakil setiap negeri yang

dilantik oleh raja atau sultan atau yang
di-Pertua negeri berkenaan, seorang wakil
daripada universiti Kebangsaan malaysia
(uKm), seorang wakil daripada universiti
malaya (um), seorang wakil daripada
Kementerian Pelajaran, seorang pakar dalam
bidang pelajaran dan pendidikan agama Islam,
seorang setiausaha dan beberapa orang ahli
yang	difikirkan	perlu	oleh	Majlis	Raja-Raja	yang
bilangannya tidak melebihi lima orang. Tempoh
pelantikan keanggotaan lepai tidak melebihi
tiga tahun.

Bidang tugas lepai adalah untuk:
•	 menyelaraskan	dan	meninggikan	sistem

pelajaran dan pendidikan agama Islam
yang bukan di bawah pentadbiran
Kementerian Pelajaran; dan

•	 memberi	khidmat	nasihat	kepada	Jabatan-
jabatan agama Islam negeri mengenai
pelbagai aspek pelajaran dan pendidikan
agama Islam di sekolah-sekolah tersebut.

3. Anggota Mesyuarat Lembaga Penasihat Penyelarasan
Pelajaran dan Pendidikan Agama Islam (LEPAI) kali ke-
26 di Alor Setar, Kedah.

4. Tan Sri Dr. Mohd Yusuf bin Noor sedang
mempengerusikan Mesyuarat Lepai kali ke-32.

4

3

Jakim: empat dekad54

Badan PerundIng Islam

Badan Perunding Islam ditubuhkan atas
inisiatif Tun dr. mahathir mohamad ketika
menjadi Perdana menteri malaysia. Beliau
menyuarakan syor ini dalam majlis Perasmian
seminar Pembangunan dalam Islam sempena
menyambut abad ke-15 Hijrah pada 10 mac
1981 di universiti Kebangsaan malaysia, Bangi.
ekoran syor itu, mesyuarat Jawatankuasa
Kemajuan Hal ehwal agama Islam malaysia
kali ketiga pada 16 Jun 1981 telah bersetuju
menubuhkan Badan Perunding Islam ini.

Kerajaan menetapkan tugas badan ini adalah
untuk:

(i)  menapis dan menilai cadangan-cadangan
berkenaan unsur-unsur Islam yang
boleh dijadikan asas dan pegangan

kepada usaha-usaha pembangunan dan
pentadbiran negara; dan

(ii)  memberi nasihat asas dan nasihat lanjutan
kepada jentera pentadbiran  Kerajaan
di samping membuat penyesuaian-
penyesuaian terhadap bentuk-bentuk
teknologi yang berlandaskan lunas-lunas
Islam.

setelah mencipta beberapa kemajuan
yang	signifikan	dalam	pengurusan	Islam,
terutamanya dalam hubungan penerapan
nilai-nilai Islam dalam pentadbiran negara dan
sektor perbankan, badan ini kemudiannya
dibubarkan.  Tugasnya distrukturkan bersekali
dalam fungsi jawatankuasa-jawatankuasa lain
yang diuruskan oleh Jakim.

majlis Perundingan ulama negara
malaysia

2

1

1-3. Lahirnya Bank Islam, Bank Muamalat, sistem
perbankan Islam dan Takaful adalah atas usaha awal
Badan Perunding Islam.

4. Antara peserta  yang hadir dalam Mesyuarat Majlis
Perundingan Islam (MPI) pada tahun 2009.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 55

majlis Perundingan ulama negara
malaysia

majlis Perundingan ulama negara
malaysia ditubuhkan pada tahun 2002 dan
dipengerusikan oleh yaB Timbalan Perdana
menteri malaysia.  Keahliannya terdiri daripada
kalangan ulama dan cendekiawan yang
berpengalaman, termasuk beberapa tokoh
ulama yang dilantik dari luar negara.

Tugas majlis ini adalah untuk:
(i) membincang, menimbang dan

memutuskan apa-apa perkara yang
dirujukkan kepadanya oleh kerajaan atau
mana-mana pihak bertujuan memberi
pandangan kepada kerajaan mengenai
sebarang dasar kerajaan dan perkara
berkaitan perkembangan syiar Islam;

(ii) berusaha mencari jalan serta membuat
perakuan kepada kerajaan dalam pelbagai
isu yang membawa kepada keharmonian

beragama, menjaga kesucian Islam serta
kesejahteraan rakyat dan negara;

(iii) berusaha mencari jalan bagi membentuk
pemikiran ummah yang positif dan
menangkis segala pemikiran negatif yang
boleh menjejaskan perhubungan antara
kaum; dan

(iv) majlis ini tidak mempunyai kuasa eksekutif,
tidak membuat sebarang fatwa dan tidak
mengambil alih tugas fungsi Jawatankuasa
Fatwa mKI.

majlis ini telah dibubarkan pada tahun 2004.

majlis Perundingan Islam malaysia

majlis Perundingan Islam (mPI) telah ditubuhkan
pada tahun 2008 dengan fungsi seperti yang
berikut, iaitu:
(i) menjadi sebuah badan yang berfungsi

di bawah naungan majlis Kebangsaan
Bagi Hal ehwal agama Islam malaysia
(mKI) bagi mempertahankan imej dan
kepentingan syariat Islam di malaysia;

(ii) mengadakan perbincangan secara terbuka
dengan mengetepikan apa jua perbezaan
dan pegangan politik demi mencapai
kesatuan	fikrah	dan	kesepaduan	pendapat
di kalangan umat Islam di malaysia;

(iii) menjadi ‘think tank’ ke arah membantu
Kerajaan dalam memberikan idea
dan cadangan yang bernas dalam
melaksanakan agenda pembangunan
negara selaras dengan kehendak syariat
Islam;

(iv) memberi nasihat, pandangan, ulasan dan
cadangan terhadap pelbagai isu yang
berkaitan dengan pengurusan hal ehwal
Islam dan kepentingan umat Islam di
malaysia;

4

3

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 55

Jakim: empat dekad56

(vi) menilai dan menimbangkan sebarang
cadangan bagi meningkatkan pengamalan
dan penghayatan Islam dalam usaha
pembangunan dan pentadbiran negara;
dan

(vii) menggabungkan kepakaran daripada
pelbagai bidang bagi merealisasikan
kegemilangan dan keagungan tamadun
Islam.

Keahlian mPI terdiri daripada seorang Pengerusi,
iaitu yB menteri di Jabatan Perdana menteri
dan ahli-ahli yang dilantik oleh Pengerusi
yang terdiri daripada kalangan ahli akademik,
teknokrat dan pakar-pakar dalam bidang-
bidang yang berkaitan. setiausaha majlis ini
ialah Ketua Pengarah Jakim.

2

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 57

Jawatankuasa Fatwa majlis Kebangsaan
Bagi Hal ehwal agama Islam malaysia

Jawatankuasa Fatwa telah ditubuhkan di
bawah Peraturan mKI pada tahun 1970.
Keanggotaan jawatankuasa ini terdiri daripada
seorang pengerusi yang dilantik oleh majlis
raja-raja atas pengesyoran mKI daripada
kalangan ahli-ahlinya; mufti tiap-tiap negeri
yang mengambil bahagian atau seorang yang
mewakili negeri dalam hal ehwal Islam; lima
orang alim ulama yang dilantik oleh majlis
raja-raja; dan seorang ahli yang beragama
Islam daripada perkhidmatan kehakiman
dan undang-undang atau daripada profesion
undang-undang yang dilantik oleh majlis raja-
raja.  setiausaha jawatankuasa ini ialah Ketua
Pengarah Jakim.

Tugas jawatankuasa ini adalah bagi
menimbang, memutus dan mengeluarkan
fatwa atas apa-apa perkara berkenaan dengan
agama Islam yang dirujuk kepadanya oleh
majlis raja-raja.  Jawatankuasa ini hendaklah
mengemukakan pendapat-pendapatnya
kepada mKI yang menghantarkannya bersama
dengan pengesyoran-pengesyorannya kepada
majlis raja-raja.

1&2. Pertemuan Dato’ Seri Abdullah bin Haji Ahmad Badawi
dengan Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi
Hal Ehwal Agama Islam.

3. Dato’ Dr. Ismail bin Haji Ibrahim, Pengerusi
Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan dari tahun 2000
hingga 2005.

4. Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan pada
tahun 2009 di pengerusikan oleh Prof. Dato’ Dr. Abd.
Shukor Hussin yang diadakan di Dewan Syura, Jakim,
Putrajaya.

5. Dato’ Dr. Ismail bin Haji Ibrahim, semasa
mempengerusikan mesyuarat Jawatankuasa Fatwa
Kebangsaan pada tahun 2005 di Dewan Syura,
Jabatan Kemajuan Islam Malaysia, Putrajaya.

5

3

4

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 57

Jakim: empat dekad58

Jawatankuasa Induk mengkaji
undang-undang syarak dan sivil

Jawatankuasa ini telah ditubuhkan oleh mKI
pada 12 Februari 1988.  Jawatankuasa ini
dipengerusikan oleh Ketua Pengarah Jakim
dan ahli-ahlinya terdiri daripada tokoh-tokoh
perundangan dan pakar undang-undang Islam.

Tugas jawatankuasa ini adalah untuk:

(i)  menentukan dasar serta polisi tentang
perkara-perkara berkaitan undang-undang
syarak dan sivil; dan

(ii) menjalankan kajian secara terperinci ke
arah menyeragamkan undang-undang
syarak dan sivil menjadi satu undang-
undang yang boleh diterima sebagai
undang-undang bagi negara malaysia.

Persidangan Penyelarasan
undang-undang syarak dan sivil

Persidangan ini dipengerusikan oleh Ketua
Pengarah Jakim dan ahli-ahlinya terdiri
daripada Penasihat undang-undang negeri,
para mufti negeri, Ketua-Ketua Hakim syarie
dan Pengarah-Pengarah Jabatan agama Islam
negeri.

Tugas persidangan ini adalah untuk:

(i)    membincang dan menimbang apa-apa
perkara berkaitan undang-undang;

(ii)  menjadi forum terpenting ke arah
mewujudkan keselarasan dan
penyeragaman undang-undang Islam; dan

(iii)   membincangkan semua draf undang-
undang dan apa-apa pindaan yang
dicadangkan.

2

1. Mesyuarat Jawatankuasa Penyelarasan
Penguatkuasaan Undang-undang Islam seluruh
Malaysia kali ke-5 yang diadakan di Kota KInabalu,
Sabah pada tahun 2000.

2. Persidangan Penyelarasan Undang-undang Syarak/
Sivil kali ke-XVIII, yang diadakan di Royale Bintang
Resort & Spa di Seremban, Negeri Sembilan pada
tahun 2008.

Jakim: empat dekad58

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 59

3

4

3

Persidangan Ketua-Ketua Jabatan/majlis
agama Islam negeri seluruh malaysia

Persidangan Ketua-Ketua Jabatan/majlis
agama Islam negeri seluruh malaysia
dipengerusikan oleh Ketua Pengarah Jakim.
Keanggotaan persidangan ini terdiri daripada
semua Ketua Jabatan/majlis agama Islam
negeri (JaIn/maIn), Pengarah-pengarah
Bahagian Jakim dan wakil beberapa agensi.

Fungsi dan tugas persidangan ini adalah untuk:

(i) membincang dan menimbang apa-apa
perkara yang berkaitan dengan hal ehwal
agama Islam di peringkat kebangsaan dan
negeri-negeri dengan tujuan mewujudkan
atau menggalakkan kerjasama serta
menyelaraskan perundangan, pentadbiran
dan kegiatan Jabatan/majlis agama Islam;

(ii) membincang dan menimbang apa-apa
perkara yang boleh memberi faedah atau
melindungi umat Islam; dan

(iii) membincang dan menimbang apa-apa
perkara keagamaan untuk dikemukakan
kepada majlis Kebangsaan Bagi Hal ehwal
agama Islam malaysia atau pihak-pihak
lain untuk mendapat keputusan dan
kerjasama.

3. Persidangan Ketua-ketua Jabatan Agama Islam
Negeri-negeri pada tahun 1987.

4. Persidangan Ketua-ketua Jabatan/Majlis Agama Islam
Negeri seluruh Malaysia, kali ke-58 pada tahun 2002.

5. Persidangan Ketua-ketua Jabatan/Majlis Agama Islam
Negeri seluruh Malaysia, kali ke-83 pada tahun 2010.

5

Jakim: empat dekad60

Jawatankuasa Penapisan Bahan-Bahan
Penerbitan Berunsur Islam

Jawatankuasa ini di wujudkan oleh mKI.
sejak penubuhannya, Jawatankuasa ini
dipengerusikan oleh sahibus samahah Tan
sri Harussani bin Haji Zakaria, mufti Kerajaan
negeri Perak. ahli-ahlinya terdiri daripada
beberapa orang mufti dan ahli akademik dalam
bidang akidah, syariah, tasawuf dan tamadun
Islam, di samping dua orang wakil Jabatan
agama Islam negeri, wakil Kementerian dalam
negeri dan Jabatan Polis diraja malaysia.

Tugas jawatankuasa ini adalah untuk:
(i) mengenal pasti bahan-bahan penerbitan

yang bercanggah dengan akidah dan
syariah Islam;

(ii) mengkaji, menyelidik dan menapis
kandungan bahan-bahan penerbitan yang
bercanggah dengan akidah dan syariah
Islam;

(iii) membuat keputusan bagi tujuan
pengharaman atau penahanan atau lain-
lain ke atas bahan-bahan penerbitan yang
bercanggah dengan akidah dan syariah
Islam; dan

(iv) memperakukan pengharaman atau
penahanan atau keputusan-keputusan lain
ke atas bahan-bahan penerbitan kepada
Kementerian dalam negeri untuk tindakan
selanjutnya.

mesyuarat Jawatankuasa Penetapan awal
Puasa dan Hari raya

Jawatankuasa ini dipengerusikan oleh Ketua
Pengarah Jakim. Keahliannya terdiri daripada
mufti-mufti negeri, wakil Jabatan ukur dan
Pemetaan malaysia dan pakar dalam bidang
ilmu falak.

Tugas jawatankuasa ini adalah untuk:
(i) memutuskan tarikh awal ramadan, Hari

raya Puasa dan Hari raya Korban bagi
seluruh malaysia; dan

(ii) mengemukakan tarikh awal puasa dan
hari raya kepada Penyimpan mohor Besar
raja-raja untuk diperkenankan oleh majlis
raja-raja.

Jawatankuasa ini mempunyai sebuah
jawatankuasa kecil, iaitu Jawatankuasa
Penyelarasan waktu Berbuka Puasa dan
Imsak negeri-negeri seluruh malaysia, yang
dipengerusikan oleh Ketua Pengarah Jakim.

1&2. Tan Sri Harussani bin Hj. Zakaria semasa

mempengerusikan Mesyuarat Jawatankuasa
Penapisan Bahan-bahan Penerbitan Berunsur Islam.

3. Sebahagian panel Mesyuarat Jawatankuasa kecil
Penyelarasan Waktu Berbuka Puasa dan Imsak bagi
Negeri-negeri seluruh Malaysia.

1

2

3

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 61

4 geraK BersePadu

   Bina Kerjaya

Jakim: empat dekad62

Perancangan sumBer manusIa

sumber manusia merujuk kepada tenaga
kerja dalam sesebuah organisasi. Bagi

meningkatkan mutu perkhidmatan secara
cekap, Jakim telah meningkatkan pengurusan
sumber manusia secara menyeluruh melalui
program-program yang dikenal pasti dapat
membangunkan organisasi. antaranya
menyediakan perancangan sumber
manusia yang komprehensif dan dinamik,
memperkasakan program pembangunan
sumber manusia melalui pembangunan kerjaya
dan kepimpinan, meningkatkan pengetahuan
sumber manusia melalui latihan, meningkatkan

integriti dan menanamkan nilai-nilai murni
dalam kalangan tenaga kerja, meningkatkan
usaha pengiktirafan dan penghargaan serta
mewujudkan budaya berorganisasi yang
cemerlang.

Jakim telah bertindak secara proaktif dalam
memastikan visi, misi dan objektif Jakim
terlaksana. untuk itu, struktur organisasi
yang mantap dan keperluan tenaga kerja
yang mencukupi disediakan bagi  memenuhi
keperluan dan cabaran semasa.

“Pegawai perlu bijak
menguruskan penampilan
seiring dengan perubahan

semasa
dan	berfikiran

futuristik.”

Dato’ Haji Wan Mohamad bin Dato’ Sheikh Abdul Aziz

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 63

1

2

1&2. Majlis Perhimpunan Bulanan Jakim. Warga Jakim

menyanyikan lagu Negaraku dan lagu Jakim sebelum
mendengar ucapan dan amanat daripada Ketua
Pengarah Jakim

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 63

Jakim: empat dekad64

1. Surat Aku Janji.
2. Penyerahan surat aku janji kakitangan Jakim kepada

(mantan) Ketua Pengarah Jakim Allahyarham Dato’
Hj Mohd Shahir sambil di perhatikan oleh mantan
Timbalan Ketua Pengarah (Operasi) Dato’ Che Min
Che Ahmad.

3&4. Majlis Aku Janji yang diadakan di Auditorium Blok D8 di
Putrajaya.

5-9. Sekitar Mesyuarat Sasaran Kerja Umum tahun 2008
  dan Perancangan SKU tahun 2009.

2

3

4

1 5

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 65

Tenaga Kerja dan PerjawaTan

Perkhidmatan Pegawai Hal ehwal Islam (PHeI)
merupakan skim perkhidmatan yang dominan
di jakim. walau bagaimanapun pegawai-
pegawai dalam skim perkhidmatan lain turut
ditempatkan di jakim, antaranya ialah skim
Perkhidmatan Tadbir dan diplomatik, Sistem
Maklumat, Perundangan  dan Kehakiman,
Pendidikan, Bakat dan Seni, Kejuruteraan,
Sains, Pentadbiran dan Sokongan.

Skim Perkhidmatan Bersama Pegawai Hal
ehwal Islam

Mesyuarat Majlis Kebangsaan Bagi Hal ehwal
agama Islam Malaysia Kali ke-38 pada 12
Februari 1996 telah bersetuju menerima
cadangan menjadikan perkhidmatan Pegawai
Hal ehwal Islam sebagai Perkhidmatan
Bersama Hal ehwal Islam (HeI) seluruh
Malaysia. Pada tahun 1997, Perkhidmatan
Bersama HeI ini telah diwujudkan melalui
akta Parlimen yang diberi nama Akta
Perkhidmatan Bersama (Pegawai Hal Ehwal
Islam) 1997 berdasarkan Fasal (1) Perkara 133
Perlembagaan Persekutuan.

Pada Peringkat awal, lima buah negeri telah
bersetuju menyertai Skim Perkhidmatan
Bersama HeI ini, iaitu wilayah Persekutuan
Kuala Lumpur dan Labuan, negeri Melaka,
negeri Sembilan, Pulau Pinang dan Selangor.

negeri Terengganu turut menyertainya pada
24 jun 1998 dan diikuti negeri Perlis pada 7
november 1998.

6

7

8

9

Jakim: empat dekad66

jawaTan Kader dI jaBaTan,
KeMenTerIan, dan agenSI LaIn

Pewujudan jawatan kader di jabatan,
kementerian, dan agensi  lain berdasarkan
perjawatan yang diluluskan kepada
jabatan, kementerian, dan  agensi berkaitan
berdasarkan keperluan. dalam hal ini jakim
telah menghantar tenaga kerjanya ke beberapa
jabatan, kementerian, dan agensi seperti yang
berikut:

•	 Institut	Tadbiran	Awam	Negara;

•	 Unit	Penyelarasan	dan	Pelaksanaan,

Jabatan	Perdana	Menteri;

•	 Istana	Negara;

•	 Jabatan	Audit	Negara;

•	 Majlis	Keselamatan	Negara,

	 Jabatan	Perdana	Menteri;

•	 Jabatan	Kehakiman	Syariah	Perlis;

•	 Jabatan	Wakaf,	Zakat	dan	Haji	;

•	 Jabatan	Pertanian	Malaysia;

•	 Institut	Kemajuan	Desa,

 Kementerian Kemajuan Luar Bandar

	 dan	Wilayah;

•	 Institut	Tanah	dan	Ukur	Negara;

•	 Jabatan	Latihan	Khidmat	Negara,

Kementerian	Pertahanan	Malaysia;

•	 Kementerian	Dalam	Negeri	;

•	 Agensi	Antidadah	Kebangsaan,

Kementerian	Dalam	Negeri;

•	 Jabatan	Penjara	Malaysia;

•	 Ikatan	Relawan	se-Malaysia;

•	 Institut	Kemahiran	Belia	Negara;

•	 Kementerian	Kesihatan	Malaysia;

•	 Jabatan	Kebajikan	Masyarakat;	dan

•	 Polis	Diraja	Malaysia.

 Bil JaBatan/kementerian Jawatan

 1 institut tadBiran awam negara 1

 2 unit penYelarasan dan pelaksanaan (icu) Jpm 3

 3 istana negara 1

 4 JaBatan audit negara 1

 5 maJlis keselamatan negara, Jpm 1

 6 JaBatan kehakiman sYariah perlis 2

 7 JaBatan wakaf, Zakat dan haJi 8

 8 JaBatan pertanian malaYsia 4

 9 institut kemaJuan desa (infra) - kklw 5

 10 institut tanah dan ukur negara (instun) - nre 1

 11 JaBatan latihan dan khidmat negara (Jlkn) 1

  kementerian pertahanan malaYsia

 12 kementerian dalam negeri 18

 13 agensi antidadah keBangsaan (aadk) 100

 14 JaBatan penJara malaYsia 72

 15 ikatan relawan semalaYsia 11

 16 institut kemahiran Belia negara (ikBn) 38

 17 kementerian kesihatan malaYsia 20

 18 JaBatan keBaJikan masYarakat (Jkm) 49

 19 JaBatan agama islam wilaYah persekutuan (Jawi) 540

 20 polis diraJa malaYsia 1028

 21 JaBatan agama islam negeri* 147

 22 JaBatan mufti negeri 24

* Perkhidmatan Bersama Hal Ehwal Islam tahun 2009.

1

jadual 1: jumlah jawatan Kader Pegawai Hal ehwal Islam di jabatan/
Kementerian Persekutuan dalam negeri.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 67

PegawaI jawaTan Kader HadHarI
dI jaBaTan dan KeMenTerIan

Penempatan pegawai kader Hadhari ke
jabatan dan Kementerian telah bermula
pada tahun 2007. waran bagi perjawatan
kader Hadhari di jabatan/Kementerian terdiri
daripada dua kumpulan  perkhidmatan,  iaitu
pengurusan	dan	profesional	dan	sokongan.

2

jadual 2: jawatan Kader Hadhari di jabatan/ Kementerian.

1&2 Mesyuarat Jawatankuasa Penyelarasan dan Agensi
Penjawatan Kader Jakim 2008.

 Bil JaBatan/kementerian  Jawatan

 1 JaBatan perdana menteri  2

 2 kementerian Belia dan sukan  2

 3 kementerian dalam negeri  2

 4 kementerian penerangan, komunikasi, kesenian dan keBudaYaan 2

 5 kementerian kemaJuan luar Bandar dan wilaYah 2

 6 kementerian kerJa raYa  2

 7 kementerian kesihatan  2

 8 kementerian kewangan  2

 9 kementerian luar negara  2

 10 kementerian pelaJaran  2

 11 kementerian pelancongan  2

 12 kementerian pemBangunan wanita, keluarga dan masYarakat 2

 13 kementerian pengaJian tinggi  2

 14 kementerian pengangkutan  2

 15 kementerian perdagangan antaraBangsa dan industri 2

 16 kementerian perdagangan dalam negeri dan hal ehwal pengguna 2

 17 kementerian pertahanan  2

 18 kementeriain pertanian dan industri asas tani 2

 19 kementerian perumahan dan keraJaan tempatan 2

 20 kementerian perusahaan, perladangan dan komoditi 2

 21 kementerian sains, teknologi dan inoVasi 2

 22 kementerian sumBer asli dan alam sekitar 2

 23 kementerian sumBer manusia  2

 24 kementerian tenaga, taknologi hiJau dan air 2

 25 kementerian wilaYah persekutuan 2

Jakim: empat dekad68

PeWUJUDAN	ATASe	DI	LUAR	NegARA

jakim telah mewujudkan perkhidmatan atase
ke beberapa negeri antaranya ialah atase
agama di London (1982), Indonesia (1982),
Mesir (2009) dan atase Halal di australia
(2008).

KeDUDUKAN	PeRJAWATAN	DI	JAKIM

dari tahun 1999 sehingga 2008, perjawatan
di jakim  mengalami sedikit peningkatan
berikutan	fungsi	dan	tanggungjawab	Jakim
yang semakin bertambah. Pada penghujung
tahun 2004, setiap kementerian/jabatan/agensi
kerajaan diminta mengadakan penggredan
semula perjawatan daripada Sistem Saraan
Baru (SSB) kepada Sistem Saraan Malaysia
(SSM).

1

1. Dato’ Hj Wan Mohamad dan Dato’ Che Mat yang
pernah bertugas sebagai Atase Agama di London dan
Indonesia.

2. Tuan Ismail bin Tuan Abdullah semasa bertugas
sebagai Atase Agama di Jakarta, Indonesia.

3. Mesyuarat Majlis Bersama Jabatan.

Abd Aziz bin Jusoh
Atase Agama di Indonesia

ATASe	AgAMA	DI	LUAR	NegARA

ManTan aTaSe agaMa dI IndOneSIa

Dr. Mohd Sirajuddin
Atase Halal di Australia

Abdullah bin Mat
Atase Agama di Mesir

Tuan Ismail bin Tuan
Abdullah

Abd Halid bin Sintol

Us. Halim bin Ahmad

Othman bin MustafaZainal Abidin bin Jaffar

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 69

Pada tahun 2005 terdapat pertambahan
perjawatan di jakim apabila penstrukturan
semula tiga bahagian di jakim telah diluluskan,
iaitu kepada Bahagian Hab Halal pada
disember 2005, jabatan agama Islam wilayah
Persekutuan (jawI) pada april 2006 dan
Institut Latihan Islam Malaysia (ILIM) pada
Ogos 2007. Perjawatan jakim dari tahun
1999 hingga 2009 adalah seperti dalam jadual
berikut:

Sehingga Mei 2009, Sektor Operasi jakim
yang diketuai oleh Timbalan Ketua Pengarah
(Operasi)	gred	JUSA	C	mempunyai	671
jawatan. Sektor Pengurusan pula yang diketuai
oleh Timbalan Ketua Pengarah (Pengurusan)
gred	JUSA	C	mempunyai	273	jawatan.

Pada tahun 2009 juga, jakim telah mendapat
waran perjawatan bagi Masjid Tuanku
Mizan	Zainal	Abidin,	Putrajaya	sebanyak	35
jawatan, waran perjawatan bagi penubuhan
Pejabat atase agama di Kaherah sebanyak
dua jawatan dan waran perjawatan bagi
penyusunan semula darul Quran, jakim
sebanyak 215 jawatan.

Pada 1 jun 2009, melalui kelulusan agensi
pusat dalam penjenamaan semula jakim,
sebanyak 921 perjawatan telah diperuntukkan
kepada jakim, menjadikan keseluruhan
jawatannya berjumlah 3,689.

MajLIS BerSaMa jaBaTan

jakim telah menubuhkan Majlis Bersama
jabatan (MBj) berdasarkan  peruntukan di
dalam Pekeliling Perkhidmatan Bil. 2 Tahun
1992. MBj jakim terdiri daripada 32 orang ahli
iaitu 12 orang bagi pihak pegawai yang dilantik
oleh Ketua Pengarah jakim dan  20 orang
ahli yang dipilih oleh Kesatuan Pekerja atau
Persatuan Kakitangan yang mewakili pegawai/
kakitangan jakim atau pekerja-pekerja itu
sendiri. antara isu yang sering diperbincangkan
adalah pewujudan kumpulan pakar dalam
perkhidmatan agama, urusan kenaikan
pangkat	kumpulan	pengurusan	&	profesional
dan kumpulan sokongan Skim Perkhidmatan
Hal ehwal Islam dan lain-lain.

3

 tahun Bilangan

 1999 664

 2000 680

 2001 722

 2002 728

 2003 725

 2004 717

 2005 1,159

 2006 1,158

 2007 1,158

 2008 1,253

 sehingga mei 2009 1,258

jadual 3: Perjawatan jakim Tahun 1999-2009.

2

Jakim: empat dekad70

KUMPULAN	MeNINgKAT	MUTU	KeRJA

jakim telah melaksanakan projek Kumpulan
Meningkat Mutu Kerja (KMK) sepertimana
saranan Pekeliling Kemajuan Pentadbiran
awam Bilangan 7 Tahun 1991 (Panduan
Mengenai Kumpulan Meningkat Mutu Kerja).
Tujuan pelaksanaan projek ini adalah untuk
meningkatkan kualiti pentadbiran di jakim.
KMK dilaksanakan untuk menyelesaikan
masalah di tempat kerja dengan sokongan
pihak pengurusan.

Pencapaian cemerlang KMK jakim ialah
apabila kumpulan PenQ jakim mendapat
tempat ketiga dalam  Konvensyen Kumpulan
Meningkat Mutu Kerja Peringkat wilayah
Persekutuan Bagi Sektor awam Tahun 2007.

1 2

3

1-3. Antara persembahan KMK bahagian-bahagian Jakim
  2008.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 71

Konvensyen yang telah diadakan selama dua
hari pada 25 dan 26 Jun 2007 itu dianjurkan
oleh Kementerian Wilayah Persekutuan dan
telah dirasmikan oleh YB Datuk Wira Abu
Seman bin Hj. Yusop, Timbalan Menteri
Wilayah Persekutuan.

Kumpulan PenQ Jakim yang telah menyertai
konvensyen ini buat tahun kedua, telah
menggunakan segala kepakaran dan
pengalaman yang ditimba pada konvensyen
yang sama pada tahun sebelumnya. Tajuk
projek yang dipilih ialah “Memantapkan
Pengurusan Rekod Pegawai Hal Ehwal Islam
(PHEI)”. Hasilnya, Jakim telah membangunkan
Sistem e-HRJAKIM bagi mengatasi dan
menyelesaikan masalah dengan perjawatan
PHEI berkaitan dengan pusingan kerja,
pertukaran, kenaikan pangkat, kursus dan lain-
lain lagi.

4. Kumpulan PenQ Jakim 2006.
5. Kumpulan PenQ Jakim 2007.4

5

Jakim: empat dekad72

PEngIKTIRAfAn

Jakim telah mendapat pengiktirafan MS ISO
9001:2000 bagi Darul Quran. Sejarah Pensijilan
MSI ISO 9001:2000 Darul Quran bermula pada
tahun 1997 apabila Jabatan Perdana Menteri
telah meminta Jakim sebagai salah sebuah
agensi di bawahnya untuk melaksanakan MS
ISO di Jakim.

Buat permulaan, Jakim telah melaksanakan MS
ISO di Darul Quran dan proses dokumentasi
serta audit pengurusan telah berlangsung
sehingga sijil MS ISO berjaya diperoleh pada
11 november 2002. Pada tahun 2005, Jakim
telah menyemak semula prosedur pengurusan
di Darul Quran untuk pensijilan semula MS ISO.
Hasilnya, Jakim telah berjaya dianugerahkan
sijil MS ISO pada 28 Julai 2008.

1

3

2

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 73

1. Majlis Penyerahan Sijil MS ISO 9001:2000 kepada Darul
Quran Jakim pada 28 Julai 2008.

2. Penerima Anugerah Perkhidmatan Cemerlang Jabatan
Perdana Menteri 2008.

3. Majlis Pelancaran Ke Arah Pensijilan MS ISO 9001:2000
Darul Quran Jakim pada 14 Disember 2007.

Jakim: empat dekad74

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 75

1. Pegawai-pegawai kanan Jakim semasa Mesyuarat
Sasaran Kerja Utama (SKU) Jakim pada 16-18 Januari
2008, di The Legend Resort,Cherating, Pahang.

Jakim: empat dekad76

Dalam meningkatkan prestasi pegawai
dan kakitangan, Jakim turut melaksanakan
beberapa strategi, antaranya ialah:

1. Menggalakkan usaha-usaha peningkatan
prestasi pegawai melalui penerapan dan
amalan nilai-nilai murni serta peningkatan
pengetahuan atau kemahiran secara
berterusan;

2. Mengadakan penilaian ke atas prestasi
semua pegawai dan kakitangan melalui
Sasaran Kerja Tahunan;

3. Meningkatkan kesedaran melalui program
wacana minda, Penerapan nilai-nilai
Islam, dan lain-lain; dan

4. Memberikan pengiktirafan kepada pegawai
dan kakitangan yang menunjukkan
prestasi cemerlang melalui anugerah
perkhidmatan cemerlang.

1

2

3

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 77

PElAn PERAncAngAn lATIHAn

Jakim sentiasa berusaha memainkan peranan
untuk memperluaskan peluang latihan jangka
pendek dan jangka panjang kepada semua
pegawai dan kakitangan Perkhidmatan Hal
Ehwal Islam seluruh negara.

Pekeliling Perkhidmatan Bilangan 6 Tahun 2005
dan  Surat Pekeliling Perkhidmatan Bilangan
2 Tahun 2005 telah menetapkan supaya
semua agensi kerajaan membangunkan
pelan latihan yang merangkumi struktur dan
program-program latihan yang lebih sistematik
dan komprehensif. Ia dijadikan sebagai garis
panduan untuk memastikan supaya anggota
perkhidmatan awam dilengkapi dengan latihan
berasaskan kompetensi dan pembelajaran
berterusan.

Selaras dengan pekeliling dan surat pekeliling
tersebut, Jakim telah merangka Pelan latihan
Perkhidmatan Hal Ehwal Islam, dengan
mengklasifikasikan kepada lima peringkat, iaitu
prapenempatan, peringkat asas (pembangunan
diri), peringkat pertengahan (peringkat
kompetensi), peringkat lanjutan (pengukuhan
kompetensi) dan peringkat peralihan.

Pelan latihan yang dibangunkan meliputi
bidang-bidang pengurusan hal ehwal Islam
(functional) dan pengurusan umum (generic)
selaras dengan keperluan sebagai seorang
pegawai perkhidmatan awam.

4

5

1-2. Majlis Perhimpunan Bulanan Jakim diadakan
sebulan sekali.

3.  Pegawai-pegawai Jakim sentiasa didedahkan
dengan pelbagai kursus bagi meningkatkan
pengetahuan dan kemahiran.

4. Wacana Minda bersama Prof. Dr. Wahbah al-Zuhaily
di ILIM pada 31 Disember 2008.

5. Salah satu sesi perbincangan berkaitan Pelan
Perancangan Latihan Jakim.

Jakim: empat dekad78

1 2

3

4

1-2. Berita pegawai Jakim melanjutkan pelajaran
3-4. Antara Pegawai Jakim yang memperoleh Ijazah

Sarjana dan Doktor Falsafah.
   5. Bengkel semakan Penyeliaan Standard Kualiti

Penaziran.
   6. Sekumpulan pegawai baru dalam satu kursus yang

diadakan.

PElAn PEMBAngunAn KEPAKARAn

Setelah menjangkau usia  melebihi 40 tahun,
Jakim berusaha  ke arah memantapkan
lagi Perkhidmatan Hal Ehwal Islam dengan
mewujudkan tenaga pakar di kalangan
Pegawai Hal Ehwal Islam. Beberapa bidang
telah dikenal pasti  iaitu:
i) fatwa;
ii) Syariah dan Perundangan;
iii) Pengurusan Halal;
iv) Muamalat;
v) Akidah dan Perbandingan Agama;
vi) falak;
vii) Imam dan Qiraat;
vii) Dakwah dan Kepimpinan;
viii) Aliran Pemikiran Islam; dan
ix) Kaunseling dan Kekeluargaan Islam.

Atas asas tersebut, Jakim telah
merancang dan berusaha untuk melahirkan
lebih ramai tenaga pakar dengan
menggalakkan Pegawai Hal Ehwal Islam
melanjutkan pelajaran ke peringkat sarjana dan
doktor falsafah di institusi-institusi pengajian
tinggi dalam dan luar negara. Di samping itu,
usaha ke arah itu diperhebatkan lagi melalui
program-program cross-culture leadership,
attachment, menggalakkan pembangunan dan
penyelidikan  dan penulisan jurnal.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 79

STRATEgI lATIHAn BAgI
PERKHIDMATAn HAl EHWAl ISlAM

Pada dasarnya, aspek pembangunan kerjaya
warga kerja dalam Perkhidmatan Hal Ehwal
Islam peringkat persekutuan adalah sama
dengan perkhidmatan-perkhidmatan lain,
iaitu tertakluk kepada program latihan yang
disediakan oleh Jabatan Perkhidmatan Awam
Malaysia.
Di Jakim, perancangan pembagunan sumber
manusia bagi Perkhidmatan Hal Ehwal Islam

diberi perhatian khusus mulai tahun 1997
dengan wujud Bahagian latihan dan Institut
latihan Islam Malaysia (IlIM).
Melalui Bahagian latihan, Jakim  telah
menyediakan perancangan, penyelidikan dan
menganalisis keperluan latihan Perkhidmatan
Hal Ehwal Islam supaya organisasi dan individu
mampu berfungsi dengan  berkesan. fungsi ini
semakin penting berikutan wujudnya Pekeliling

5

6

Jakim: empat dekad80

1

3

5

2

4

1-6. Kursus di Muslim College, London salah satu
kumpulan peserta yang mengikutinya.

36-41 Kursus di Muslim College, London salah satu
kumpulan peserta mengikutinya.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 81

Perkhidmatan Bilangan 6 tahun 2005 mengenai
Dasar latihan Sumber Manusia Sektor Awam
yang telah menetapkan objektifnya untuk
dilaksanakan oleh setiap organisasi  sektor
awam iaitu :
i) menyediakan anggota yang berkelayakan,

berkebolehan dan berkompetensi;
ii) mencapai hasil kerja yang berkualiti/

bermutu tinggi;
iii) meningkatkan kompetensi dan produktiviti;
iv) membentuk nilai-nilai murni dan sikap-

sikap positif;
v) mewujudkan nilai cipta dan nilai tambah di

dalam sektor awam; dan
vi) menyediakan hala tuju kemajuan kerjaya.

  1989 1990 1991 1992 1993 1994 2002 2003 2005 2006 2007 2008

series 1 13 13 18 17 15 14 15 15 15 17 17 15

20

15

10

5

0

b
il

a
n

g
a

n
 p

e
s

e
r

ta

Carta 5: Kursus Khas Pegawai Hal Ehwal Islam di Muslim College, London.

6

Jakim: empat dekad82

  2002 2003 2005 2006 2007 2008

series 1 6 7 6 7 12 14

16

14

12

10

8

6

4

2

0

b
il

a
n

g
a

n
 p

e
s

e
r

ta

Carta 6: Kursus Pengurusan Fatwa di Mesir.

  phd master dip. lanJutan

lulus 5 47 44

sedang 3 19 0

lantikan 0 38 0

50

40

30

20

10

0

Ju
m

la
h

Carta 7: Kursus Lepasan Ijazah; PhD, Sarjana dan Diploma Lanjutan tahun 2008.

1

1-6. Sebahagian Pegawai Hal Ehwal Islam yang
mengikuti kursus di Darul-Ifta, Mesir.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 83

2

3

4

65

Jakim: empat dekad84

1 2

3 4

1-7. Sekumpulan Pegawai Hal Ehwal Islam yang
mengikuti  kursus di Muslim College, London pada
tahun 1992. Antara aktiviti kursus ialah kuliah dan
lawatan sambil belajar ke sekolah agama yang
dikendalikan oleh Yusuf Islam, rumah ibadat Yahudi
dan pusat kebajikan penagih dadah.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 85

5

6 7

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 85

Jakim: empat dekad86

Jakim telah memberi tanggungjawab kepada
Bahagian latihan menjadi urus setia mengurus
penyertaan penjawat Perkhidmatan Hal Ehwal
Islam untuk mendapatkan hadiah latihan
dan mengikuti kursus jangka sederhana atau
jangka panjang yang dianjurkan oleh Jabatan
Perkhidmatan Awam Malaysia sama ada  di
dalam atau luar negara.

Sebagai langkah menjamin cerapan
perkongsian falsafah, nilai dan budaya
Organisasi, Jakim telah melaksanakan kursus
asas sebagai sesi orientasi  kepada semua
penjawat Perkhidmatan Hal Ehwal Islam yang
baru dilantik.

 KURSUS TEMPOH

Kursus Asas Perkhidmatan Hal Ehwal Islam 10 hari

Kursus Induksi umum 22 hari

Kursus Kenegaraan 5 hari

Mulai tahun 2007, Jakim melalui Bahagian
latihan telah mewujudkan Pusat Penilaian
Jabatan (PPJ) bagi melaksanakan proses pra
pemilihan pelantikan kumpulan pengurusan
dan profesional seperti yang dilaksanakan
kepada Perkhidmatan Tadbir dan Diplomatik
(PTD).

1

2

1-3. Kursus Induksi Pegawai Hal Ehwal Islam pada 3-17
November 1982 di UKM Bangi.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 87

3

Jakim: empat dekad88

1 2

3

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 89

4 5

6

1-6. Sebahagian aktiviti kursus Pegawai Hal Ehwal Islam
lantikan 1981-1982 di Pusat Pupuk Semangat,
Kemaman, Terengganu pada 27 November

 4 Disember 1982.

Jakim: empat dekad90

1 2

3 4

5
6

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 91

7

8 9

10 11
1-11. Sebahagian aktiviti Kursus Kumpulan Sokongan dan

Pengurusan Profesional Pegawai Hal Ehwal Islam.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 91

Jakim: empat dekad92

1

4

2

3 1-4. Aktiviti yang diadakan dapat memupuk semangat
kerjasama antara satu sama lain.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 93

  2007 2008

lelaki 250 187

perempuan 212 135

300

250

200

150

100

50

0

c
a

lo
n

Carta 8: Calon Program Pusat Penilaian Jakim 2007 dan 2008.

5

6

5. Puan Hajjah Pauzayah binti Haron, semasa menjawat
jawatan Pengarah Latihan.

6. Dato’ Hj. Wan Mohamad sedang menyampaikan
ucapan kepada peserta kursus Perkhidmatan Hal
Ehwal Islam.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 93

Bahagian Latihan Jakim juga bertangungjawab
merancang dan menyediakan modul latihan
untuk dilaksanakan oleh pusat-pusat latihan
Jakim seperti Institut Latihan Islam Malaysia
(ILIM), Bangi Selangor, Pusat Latihan Islam
Kundasang, Sabah, Pusat Latihan Sarawak dan
Pusat Latihan Islam Lahad Datu, Sabah

Melalui Bahagian Latihan, Jakim juga turut
menyediakan kurikulum dan mengurus
permohonan pengiktirafan pengajian bagi pusat
pengajian akademik  jabatan iaitu Darul Qur’an,
Kuala Kubu Baru, Selangor,  Institut Kemahiran
Islam Malaysia, Sarawak, Pusat Latihan
Dakwah Keningau, Sabah dan Pusat Latihan
Dakwah, Kudat, Sabah.

Jakim: empat dekad94

Bagi memastikan sistem latihan mempunyai
jaminan kualiti, pada tahun 2008, Jakim telah
membangunkan Standard Kualiti Pengurusan
Pusat Latihan dan Standard Kualiti Pengurusan
Pusat Akademik. Standard kualiti ini  dijadikan
sebagai garis panduan dalam menentukan
piawai  penilaian keberkesanan program latihan
dan pengajian akademik Jakim, di samping
memastikan kefungsian pusat berkenaan
seiring dengan falsafah, budaya dan nilai
Jabatan.

Sejak tahun 2000, Bahagian Latihan telah
diberi tanggungjawab untuk meningkatkan
kewibawaan pegawai Jakim dengan tidak
mencicirkan kebajikan perkhidmatan pegawai
dan kakitangan hal ehwal Islam yang
ditempatkan di luar ibu pejabat. Sehingga
Januari 2009, Jakim mempunyai 1429 jawatan
kader yang terdiri daripada Pegawai, Penolong
dan Pembantu Hal Ehwal Islam di kementerian
dan agensi kerajaan. Antara program yang
diadakan ialah mengadakan pertemuan melalui
mesyuarat dwi tahunan dengan agensi-agensi
berkenaan dan halaqah pertemuan dengan
penjawat mengikut kumpulan perkhidmatan,
di samping mengadakan lawatan berkala
mengikut keperluan perkhidmatan.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 95

PUSAT LATIHAN JAKIM DAN PROGRAM
LATIHAN

Institut Latihan Islam Malaysia (ILIM)

Sejarah Institut Latihan Islam Malaysia (ILIM)
bermula pada 1 Januari 1997, apabila Jakim
dinaikkan taraf menjadi sebuah jabatan di
bawah Jabatan Perdana Menteri. Sebelum
kewujudan ILIM, fungsi latihan dilaksanakan
oleh Institut Dakwah dan Latihan Islam
(INDAH).
Penyusunan semula organisasi Jakim telah
menjadikan fungsi INDAH distrukturkan kepada
tiga bahagian iaitu Bahagian Dakwah, Latihan
dan ILIM. Asas penubuhan ILIM adalah bagi
memenuhi aspirasi dan cita-cita umat Islam di
Malaysia yang ingin melihat kewujudan sebuah
institusi latihan Islam yang bertanggungjawab
melaksanakan latihan di negara ini.
ILIM mula beroperasi di Bandar Baru Bangi
mulai Julai 1999. Pada ketika itu ILIM hanya
memiliki keperluan paling asas sebagai sebuah
institusi latihan, iaitu sebuah blok pentadbiran,
sebuah blok akademik, satu blok asrama
lelaki, satu blok asrama wanita, surau dan
dewan makan.  Pada peringkat awalnya,
dua pusat pengajian telah ditubuhkan, iaitu
Pusat Pengajian Pengurusan Hal Ehwal Islam
dan Pusat Pengajian Undang-undang dan
Mahkamah Syariah.

2

1. Kompleks ILIM di Seksyen 12, Bandar Baru Bangi
pada tahun 2006.

1

Jakim: empat dekad96

Pelaksanaan Program di ILIM

Sejak awal penubuhannya, ILIM telah
memainkan peranan penting dalam
menyediakan kursus dan seminar kepada
pegawai-pegawai Perkhidmatan Hal Ehwal
Islam yang bertugas di Jakim, Jabatan/
Majlis Agama Islam Negeri, Jabatan Mufti,
Mahkamah Syariah, Kor Agama Angkatan
Tentera (KAGAT)  serta pelbagai agensi agama
persekutuan dan negeri yang lain. Seiring
dengan perkembangan semasa dan matlamat
untuk berdiri megah di persada antarabangsa,
ILIM mula mengorak langkah menawarkan
kursus-kursus kepada para peserta dari negara
serantau seperti Indonesia, Brunei, Singapura
serta negara minoriti  umat Islam. Selain itu

ILIM turut membuka ruang kepada pegawai
perkhidmatan awam dari jabatan  kerajaan
yang berminat dengan kursus-kursus yang
ditawarkan.

1

2

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 97

Program Latihan ILIM

Program Latihan di ILIM berbentuk kursus
jangka pendek,  iaitu antara tiga hingga
empat hari. Sehingga 2007, ILIM telah berjaya
melaksanakan 359 kursus yang melibatkan
sejumlah 15,617 orang peserta. Kursus-
kursus ini dilaksanakan oleh Pusat Pengajian
Pengurusan Hal Ehwal Islam dan Pusat
Pengajian Undang-Undang dan Mahkamah
Syariah.
Pusat Pengajian Pengurusan Hal Ehwal
Islam menawarkan kursus berdasarkan tiga
modul utama, iaitu Pengurusan Organisasi
Islam, Pengurusan Hal Ehwal Pejabat  dan
Pengurusan Hal Ehwal Islam. Pusat Pengajian
Undang-undang dan Mahkamah Syariah pula
menawarkan kursus-kursus berdasarkan tiga
modul utama, iaitu Pengurusan Pentadbiran
Organisasi dan Kewangan, Penguatkuasaan,
Penyiasatan dan Pendakwaan  serta  Syariah
dan Kehakiman.

3

4

1-4 Sebahagian peserta yang mengikuti pelbagai kursus
anjuran ILIM.

Jakim: empat dekad98

1

2

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 99

Jadual  4: Jumlah kursus  dan peserta ilim tahun 1999
hingga 2007 di bawah pusat pengajian pengurusan hal
ehwal islam dan pusat pengajian undang-undang dan
mahkamah syariah.

4 1,2-4. Sebahagian pegawai Jakim yang mengikuti kursus
yang diadakan di ILIM.

3. YB Dato’ Noh Omar ketika menjawat Setiausaha
Parlimen di JPM dalam satu majlis di ILIM.

BIL TAHUN JUMLAH KURSUS JUMLAH PESERTA

 1 1999 7 194

 2 2000 21 830

 3 2001 32 964

 4 2002 36 987

 5 2003 30 850

 6 2004 31 1,052

 7 2005 38 1,423

 8 2006 71 3,303

 9 2007 93 6,014

  JUMLAH 359 15.617

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 99

3

Jakim: empat dekad100

Bermula tahun 2008, pusat-pusat pengajian
ILIM telah bertambah kepada  tujuh buah pusat
dan satu unit, iaitu :
(i) Pusat Pengurusan dan Undang-undang

Islam;
(ii) Pusat Pengajian Sains Dakwah;
(iii) Pusat Al-Quran dan Ilmu Teras;
(iv) Pusat Ekonomi dan Kewangan Islam;
(v) Pusat Pembangunan Keluarga Islam;
(vi) Pusat Bahasa;
(vii) Pusat Teknologi Maklumat ; dan
(viii) Unit Penyelidikan.

Selaras dengan pertambahan pusat-pusat
pengajian ini, program-program latihan ILIM
disusun semula agar lebih sistematik dan
terfokus. Hasilnya pada tahun 2008, ILIM
telah berjaya melaksanakan 134 kursus yang
melibatkan 7,233 peserta. Peranan yang
dimainkan oleh ILIM pada hari ini  adalah
selaras dengan Pekeliling Perkhidmatan
Bilangan 6 Tahun 2005 – Dasar Latihan
Sumber Manusia Sektor Awam,

Muhadharah ILIM

Selain daripada kursus, ILIM turut
memperkenalkan program berbentuk
intellectual discourse dengan memakai jenama
Muhadharah ILIM.  Program ini menjadi
serampang dua mata kerana di samping
menjadi medan percambahan ilmu, ia juga
bertujuan mempromosikan ILIM kepada
agensi-agensi kerajaan dan swasta yang lain.

1

2

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 101

3 4

5 6

1.  Dato’ Seri Dr. Ahmad Zahid Hamidi ketika menjadi
Menteri di Jabatan Perdana Menteri, semasa
program Muhadharah di ILIM pada tahun 2008.

2. & 6. Sekitar program Muhadharah ILIM.

Jakim: empat dekad102

1

2

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 103

3

4

1 & 2. Kolokium Bina Insan dan Pemantapan
Sahsiah Pegawai Tertinggi Agama
Persekutuan dan Negeri pada 8-10 Ogos
2008 di ILIM.

3 & 4. Tan Sri Mohd Sidek Hassan, Ketua
Setiausaha Negara hadir menyampaikan
ucaptama. Turut hadir ialah Tan Sri Abd
Hamid Othman dan Dato’ Dr. Mohd Yusof
Othman.

ILIM Sebagai Tuan Rumah Program Jakim

Selain daripada kursus-kursus anjuran sendiri,
ILIM turut menjadi lokasi pilihan bagi program-
program Jakim. Antara program utama yang
pernah melakar sejarah di ILIM ialah Mesyuarat
Pelaksanaan Pendekatan Islam Hadhari
Peringkat Kebangsaan, Kolokium Bina Insan
dan Pemantapan Sahsiah Pegawai Tertinggi
Agama Persekutuan dan Negeri (Pendekatan
Islam Hadhari), Hari Keluarga dan Sukan
Agensi-Agensi di Bawah Menteri di Jabatan
Perdana Menteri, Executive Talk bersama
Prof. Dr. Wahbah al-Zuhaily dan Konvensyen
Perkhidmatan Hal Ehwal Islam Peringkat
Kebangsaan.

Jakim: empat dekad104

1

2

4

3

1-4. Selain menjalankan kursus, ILIM juga dijadikan
tempat aktiviti lain yang dapat merapatkan
hubungan silaturrahim seperti hari keluarga dan
sebagainya.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 105

5

7

8 5-8. Sekitar program Wacana Minda bersama
 Prof Dr. Wahbah Al-Zuhaily di ILIM pada 31

Disember 2008.

6

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 105

2

Jakim: empat dekad106

1

3

1-4. Sebahagian pemandangan dalam auditorium yang
menjadi lokasi utama aktiviti penting di ILIM.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 107

4

Jakim: empat dekad108

2

3

1-3. Kursus Falak.
4-5. Kompleks ILIM.

Modul Latihan

Sesuai dengan pewujudan pusat pengajian
yang baru, ILIM dengan kerjasama Bahagian
Latihan Jakim sentiasa menyemak dan
mengemaskini modul-modul latihan sedia ada.
Tujuannya adalah untuk memastikan bahawa
modul-modul  tersebut dapat memenuhi
keperluan semasa  dan terkini. ILIM juga
sentiasa gigih berusaha untuk membina
kepakaran dalaman dengan menambah baik
kaedah pengajaran dan pembelajaran melalui
aktiviti simulasi atau amali. Sehubungan itu,
ILIM turut menyediakan peralatan-peralatan
yang diperlukan untuk tujuan tersebut seperti
teodolit, teleskop  dan sebagainya untuk
Kursus Falak dan kemudahan bilik khas untuk
aktiviti Kursus Bina Insan.

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 109

Kemajuan Fizikal ILIM

Pada tahun 2006 bermula pembangunan
ILIM Fasa Kedua yang melibatkan pembinaan
pintu gerbang, sebuah blok akademik yang
menempatkan bilik kuliah dan dua buah
auditorium, sebuah blok asrama wanita,
sebuah blok asrama lelaki, kuarters kakitangan
dan kemudahan rekreasi seperti gelanggang
sepak takraw dan padang bola sepak. Projek
ILIM Fasa Kedua siap sepenuhnya dan
diserahkan kepada Jakim.

ILIM Fasa Ketiga akan melibatkan pembinaan
sebuah dewan persidangan yang lengkap
dengan kemudahan teknologi ICT. Dengan
adanya dewan persidangan ini, pelbagai
program besar Jakim akan dapat dilaksanakan
di ILIM dan ini secara tidak langsung bermakna
peranan ILIM juga semakin bertambah pada
masa hadapan.

4

5

Jakim: empat dekad110

1 2

34

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 111

7 8

9

1-9. Sebahagian pemandangan Kompleks ILIM dan
kemudahan yang disediakan.

6

Jakim: empat dekad112

Lembaga Penasihat ILIM

Bagi memastikan ILIM memainkan peranannya
dengan lebih berkesan serta berada di atas
landasan yang sebenar, Lembaga Penasihat
ILIM telah dibentuk dengan dipengerusikan
oleh Ketua Pengarah Jakim. Seramai 14
orang yang terdiri daripada para profesional
dalam pelbagai bidang keilmuan dan pegawai
kanan kerajaan telah dilantik untuk menasihati
ILIM dalam perkara-perkara berkaitan latihan,
mengemukakan cadangan aktiviti sokongan
dan keperluan infrastruktur yang dapat
membantu peranan ILIM sebagai sebuah
institusi latihan, memantau program latihan
serta memberi cadangan penambahbaikan
agar ILIM berupaya berdiri sama tinggi dengan
institusi latihan awam yang lain.  Ahli Lembaga
Penasihat ILIM bersidang dua kali setahun bagi
membincangkan perkara-perkara tersebut dan
Mesyuarat Lembaga Penasihat Kali Pertama
telah diadakan pada 23 Disember 2008.

LEMBAGA PENASIHAT ILIM 2008

Pengerusi : DATO’ WAN MOHAMAD B. DATO’ SHEIKH ABDUL AZIZ
  Ketua Pengarah
  Jabatan Kemajuan Islam Malaysia

Timb. Pengerusi : HAJI OTHMAN B. MUSTAPHA
  Timbalan Ketua Pengarah (Operasi)
  Jabatan Kemajuan Islam Malaysia

Setiausaha : HAJI PAIMUZI B. YAHYA
  Pengarah
  Institut Latihan Islam Malaysia

Ahli : MOHD NOOR B. ABD. HAMID
  Timbalan Ketua Pengarah (Pengurusan)
  Jabatan Kemajuan Islam Malaysia

 : PROF. DATO’ DR. MUHAMAD B. MUDA
  Timbalan Naib Canselor (Akademik dan Antarabangsa)
  Universiti Sains Islam Malaysia (USIM)

 : DR. MUHAMAD B. HAMZAH
  Pengarah, Institut Tadbiran Awam Negara (INTAN)

 : PROF. ZAKARIA B. STAPA
  Dekan Fakulti Pengajian Islam, Universiti Kebangsaan Malaysia

 : HAJI MUSTAFAR B. HAJI ALI
   Timbalan Presiden,
   Institut Integriti Malaysia

 : MEJAR JEN. DATO’ HJ. JAMIL KHIR B. BAHAROM
  Jabatan Arah , Kor Agama Angkatan Tentera (KAGAT)

 : DR. MOHAMAD AKRAM LALDIN
  Pengarah Eksekutif
  International Syariah Research Academy for Islamic Finance (ISRA)

 : MOHD TAJUDIN B. DON
  Pengarah Bahagian Pembangunan Modal Insan,
  Jabatan Perkhidmatan Awam

 : HAJJAH NOOR HADINA BT. AHMAD ZABIDI
  Pengarah Bahagian Latihan
  Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia (JKSM)

 : MEOR HASHIMI B. ABDUL HAMID
  Penasihat Undang-Undang, Jabatan Kemajuan Islam Malaysia

 : HAJJAH PAUZAIYAH BT. HARON
  Pengarah Bahagian Latihan, Jabatan Kemajuan Islam Malaysia

 : MOHAMED B. MURAD
  Setiausaha Bahagian Sumber Manusia,
  Jabatan Perdana Menteri

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 113

1. Mesyuarat Lembaga Penasihat ILIM.
2. Haji Paimuzi Yahya semasa lawatan kerja ke tapak

projek pembinaan ILIM Wilayah Timur di Bukit Keluang,
Besut, Terengganu.

1

2

Jakim: empat dekad114

1

4

2

Masa Depan ILIM

Dalam Rancangan Malaysia Kesembilan,
ILIM berkembang dengan kewujudan dua
cawangan lagi, iaitu ILIM  Wilayah Timur di
Besut, Terengganu dan ILIM Wilayah Utara.
Majlis Pecah Tanah ILIM Wilayah Timur telah
disempurnakan oleh mantan Menteri Besar
Terengganu, Dato’ Seri Haji Idris Jusoh pada 9
Jun 2007. Pembangunan ILIM Wilayah Timur
di atas tapak seluas 26.5135 hektar di Bukit
Keluang, Besut siap pada September 2009.
Fasa pertama projek ini melibatkan kemudahan
infrastruktur bangunan, kemudahan latihan
serta kelengkapan alat bantuan mengajar,
kemudahan aktiviti riadah, blok pentadbiran,
bilik kuliah, dewan serba guna, asrama serta
tempat letak kereta. ILIM Wilayah Timur mula
beroperasi pada awal tahun 2010.

3

1-4. Sesi taklimat dan promosi ILIM kepada agensi-
agensi agama  di negeri-negeri Pantai Timur.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 115

5-6. Lawatan ke tapak projek ILIM Wilayah Timur semasa
dalam proses pembinaan.5

6

Sebagai langkah permulaan, satu lawatan
bagi mempromosikan ILIM kepada agensi-
agensi agama di negeri-negeri Pantai Timur
telah diadakan di Kelantan, Terengganu dan
Pahang pada  31 Januari hingga 3 Februari
2009. Rombongan ILIM diketuai oleh Tuan
Haji Paimuzi bin Yahya, Pengarah ILIM sendiri
bersama-sama  ketua-ketua pusat pengajian
dan beberapa orang kakitangan. Tujuan
lawatan ini adalah bagi memperkenalkan
aktiviti-aktiviti yang dilaksanakan oleh ILIM dan
menjalin kerjasama yang harmoni bersama
agensi-agensi agama di negeri berkenaan.

Jakim: empat dekad116

3

1-3. Lawatan ke tapak projek pembinaan ILIM Wilayah
Timur.

Bertepatan dengan visi ILIM untuk menjadi
peneraju latihan Islam bertaraf dunia,
peranan ILIM diperkasakan lagi dengan
memperkenalkan kursus-kursus  baru
peringkat sijil tinggi dan diploma. Sijil Tinggi
Pengajian Sains Dakwah, Diploma Pengurusan
Islam dan Diploma Pengajian Islam dan
Kaunseling dilaksanakan bermula 2010. Untuk
itu keupayaan dan kemampuan pegawai dan
kakitangan ILIM ditingkatkan lagi dengan
dihantar menyertai kursus dan seminar yang
berkaitan.

1

2

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 117

PUSAT LATIHAN JAKIM DI SARAWAK

Institut Kemahiran Islam Malaysia Sarawak

Penubuhan Institut Kemahiran Islam Malaysia
Sarawak (Ikmas) pada tahun 2000 tercetus
hasil keputusan Pertemuan Tidak Rasmi
Menteri-Menteri Agama Negara Brunei
Darussalam, Republik Indonesia, Malaysia dan
Republik Singapura (MABIMS) kali ke-5 pada 3
dan 4 Ogos 1994, di Pulau Langkawi, Kedah.
Lanjutan itu, Mesyuarat Jemaah Menteri
pada 21 September 1994 telah bersetuju
menubuhkan sebuah institusi yang diberi nama
Pesantren Asean di Sarawak.

Institusi ini mengalami pelbagai transformasi
daripada segi namanya, namun ia dikenali
sebagai Institut Kemahiran Islam Malaysia
Sarawak (Ikmas) dan diletakkan di bawah
pentadbiran Jakim. Ikmas menawarkan
program Diploma Pengajian Islam dan Dakwah
dan sijil kemahiran. Kedua-dua program ini
telah diiktiraf oleh Jabatan Perkhidmatan Awam
(JPA) pada 21 April 2003.

4

5

6

4. Kompleks IKMAS yang baru siap dibina.
5-6. Kompleks Institut Kemahiran Islam Malaysia

Sarawak (IKMAS) yang terletak di Telaga Air,
Kuching, Sarawak.

Jakim: empat dekad118

Tujuan Penubuhan Ikmas

Kumpulan sasar yang mengikuti kursus di
Ikmas adalah kumpulan remaja lepasan
Sijil Pelajaran Malaysia terutama dari
negeri Sarawak dan Sabah, dengan tujuan
memperkasakan remaja tentang maklumat hal
ehwal Islam dan program bina insan.

      senarai nama pengetua ikmas

TUAN HAJI ABDUL KODIR BIN SALLEH
(1998 hingga13 Januari 2006)

EN. AZIZAN BIN SHAARI
(16 Januari 2006 hingga 31 Oktober 2007)

PUAN ADAWIAH BINTI LIAS
(2 November 2007hingga 15 Mei 2008)

EN. HAMDAN BIN JAR’EE
(16 Mei 2008 hingga sekarang)

2

1. Majlis Konvokesyen IKMAS ke-3.
2. Salah satu aktiviti riadah yang diadakan di IKMAS.

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 119

Pada 21 Ogos 2004, satu perjanjian
persefahaman  antara Majlis Amanah Rakyat
(MARA) dengan Jakim telah diadakan
bagi mengadakan kerjasama  program-
program kemahiran Giat MARA Ikmas. Pada
tahun 2008, Ikmas memulakan Program
Berkembar bersama  Pusat Latihan Dakwah
Keningau. Sehingga 2009, Ikmas telah
melahirkan  sejumlah 252 orang graduan sejak
penubuhannya.

4 5

6 7

4. Konvokesyen Ikmas ke -4.
5. Konvokesyen Ikmas ke-5.
6. Majlis menandatangani MoU antara Jakim dan MARA

pada 21 Ogos 2004.
7. Dato’ Dr. Abdullah bin Md Zin ketika melawat Ikmas.

Jakim: empat dekad120

PUSAT LATIHAN SARAWAK

Pusat Latihan Sarawak (PLS) mula beroperasi
di Batu 12, Jalan Kuching-Serian, Sarawak
pada tahun 1995 dengan menyewa sebuah
bangunan yang menempatkan pejabat
pentadbiran, asrama lelaki dan wanita serta
dewan kuliah. Selaras dengan pembangunan
semasa, PLS berpindah ke Kompleks Jakim
di Kampung Telaga Air, Jalan Matang Kuching
pada 1 Ogos 1997.

PLS merupakan sebahagian daripada
rancangan pembangunan latihan Jakim
dalam rangka melahirkan pegawai agama,
pendakwah dan imam yang terlatih serta
mempunyai tahap profesionalisme yang tinggi
untuk memberikan sumbangan yang berkesan
terhadap pembangunan ummah dan negara.

1

2

3

1. Bangunan yang disewa sebagai pejabat PLS pada
tahun1995.

2&3. Kompleks baru PLS di Kampung Telaga Air.
4. Antara peserta kursus di PLS bergambar kenangan.

4

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 121

Antara program yang dilaksanakan di PLS
ialah Kursus Penerapan Nilai Murni, Kursus
Pembangunan Institusi Keluarga, Kursus
Kepimpinan Islam, Kursus Kefahaman Islam,
Kursus Pengurusan Masjid dan Kursus
Latihan Kader Dakwah. Selain itu juga, PLS
berfungsi membantu pihak berkuasa agama
negeri dalam melaksanakan program kursus
dan latihan yang berkaitan, merancang
dan melaksanakan program kursus dan
latihan kepada kumpulan tenaga manusia
yang memerlukan kemahiran dan memberi
khidmat perunding kepada pihak berkuasa
agama negeri serta institusi swasta ke arah
penyelarasan latihan dan kemahiran.

Objektif umum PLS adalah untuk membentuk
masyarakat berilmu, beriman dan beramal salih
serta maju jaya dan cemerlang dalam apa jua
bidang kehidupan, kebendaan dan kerohanian.

Objektif khas PLS adalah untuk
mempertingkatkan lagi tahap profesionalisme
Perkhidmatan Hal Ehwal Islam di Negeri

Sarawak, membentuk kepimpinan yang
berkualiti, berwibawa dan berhemah tinggi,
memberi bimbingan dan kefahaman sebenar
mengenai Islam sebagai “ad-Din”, dan
memantapkan lagi penghayatan nilai-nilai murni
di kalangan pegawai dan kakitangan kerajaan,
badan berkanun dan swasta.

Jakim: empat dekad122

Kursus yang ditawarkan di PLS ialah
seperti yang berikut:

a. Sekolah Pengurusan Organisasi
- Kursus Penerapan Nilai Murni
- Kursus Pembangunan Institusi Keluarga
- Kursus Pengurusan Masjid

b.  Sekolah Pembangunan Sahsiah
- Kursus Latihan Kader Dakwah
- Kursus Kepimpinan Islam

c.  Kursus Asas Kepimpinan
- Kursus Kefahaman Islam

      Senarai Nama Pengetua PLS

1. TUAN HAJI JALIL BIN DAENG
PRANGRENG @ SINDRING

 (1 September 1997 hingga April 2000)
2. USTAz MAT JUSOH BIN SUDIN
 (16 April 2000 hingga Oktober 2001)
3. USTAzAH HAJJAH zAINAB BINTI

OTHMAN
 (September 2001 hingga 31 Disember

2003)
4. TUAN HAJI HAzARUDDIN BIN HJ

BAHARUDIN
 (September 2004 hingga 15 Mei 2008)
5. USTAzAH KARTINI BINTI HAJI AHMAD
 (16 Mei 2008 hingga 2009)

2 3

4 5

Jakim: empat dekad122

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 123

1. Penyerahan projek siap PLS fasa II kepada
Jakim.

2-4. Sebahagian aktiviti yang dijalankan.
5-12. Antara kemudahan yang terdapat di PLS.

Perkembangan Fizikal PLS

Dalam fasa pertama PLS (1997-2004) terdapat
71 buah bilik penginapan untuk peserta, 20
bilik untuk urus setia, lima bilik VIP,  tujuh
buah dewan kuliah, empat buah bilik sindiket,
sebuah dewan ijtimaie, sebuah makmal
komputer dan sebuah bilik multimedia.

Setelah fasa kedua siap pada 7 Julai 2005,
terdapat 46 buah bilik tambahan untuk
peserta, 14 buah bilik urus setia, sembilan

6

7

11

8

10

buah bilik VIP, lima  buah Dewan Kuliah, tiga
buah bilik sindiket, sebuah dewan serba
guna, sebuah perpustakaan dan sebuah bilik
untuk gimnisium. Sehingga sekarang PLS
mempunyai 117 buah bilik penginapan, 14
buah bilik VIP, 23 bilik urus setia, 12 dewan
kuliah yang dapat memuatkan 250 orang
peserta kursus secara serentak.

9

Jakim: empat dekad124

1

2 3
Kesinambungan dengan penubuhan PLS ini
pada 13 April 2006 satu Majlis Pecah Tanah
PLS cawangan Lawas telah diadakan. Majlis ini
telah disempurnakan oleh YAB Pehin Seri Haji
Abdul Taib Mahmud, Ketua Menteri Sarawak
pada masa itu dengan dihadiri Dato’ Mustafa
bin Abdul Rahman yang ketika itu menjawat
jawatan Ketua Pengarah Jakim, Haji Sumali bin
Amat Timbalan Ketua Pengarah (Pengurusan)
Jakim, pada masa itu, Pengarah Jakim
cawangan Sarawak serta pegawai-pegawai
Jakim dan penduduk di sekitar Lawas.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 125

PUSAT LATIHAN JAKIM DI SABAH

Pada hari Isnin, 21 Mei 1984, Kerajaan Negeri
Sabah  telah menyerahkan tiga buah pusat
latihan dakwah di bawah pentadbiran Majlis
Ugama Islam Sabah (MUIS) untuk diurus
tadbir oleh Bahagian Hal Ehwal Islam (Baheis),
Jabatan Perdana Menteri. Pusat-pusat
latihan tersebut ialah  Pusat Latihan Dakwah
Keningau, Sikuati (Kudat) dan Tongod (atas
sebab-sebab tertentu khususnya kesukaran
dari segi perhubungan di kawasan pedalaman,
PLD Tongod tidak dapat beroperasi). Majlis
Penyerahan ini telah dilakukan oleh Tan Sri
(Datuk) Abdul Hamid bin Goh, Setiausaha
Kerajaan Negeri Sabah pada waktu itu dan
Tan Sri Hashim bin Aman, Ketua Setiausaha
Negara bagi pihak Kerajaan Persekutuan.

tahun 1999, Kerajaan Negeri Sabah telah
menganugerahkan sebidang tanah seluas 60
ekar di Silabukan, Lahad Datu. Pemberian ini
adalah bertujuan untuk menubuhkan sebuah
pusat latihan yang dapat memberi latihan
kepimpinan dan kefahaman Islam bagi zon
Pantai Timur Negeri Sabah. Projek pembinaan
kompleks ini dimulakan pada bulan Ogos 1999
dengan kos RM16.878 juta. Kompleks Pusat
Latihan Islam Lahad Datu yang baru, siap
dibina pada bulan Ogos 2008 dan beroperasi
pada tahun 2009.

Majlis turut disaksikan oleh YAB Datuk Musa
bin Hitam, Timbalan Perdana Menteri Malaysia,
manakala YAB Datuk Haris bin Salleh selaku
Ketua Menteri Sabah ketika itu mewakili
Kerajaan Negeri Sabah. Majlis diadakan di
Jabatan Perdana Menteri, Jalan Dato’ Onn,
Kuala Lumpur.

Kemudian, pada tahun 1987, MUIS telah
menyerahkan sebuah lagi kompleks
pusat latihan kepada Baheis iaitu Pusat
Latihan Kundasang. Seterusnya pada

4 5

6

1-3. Sekitar Majlis Pecah Tanah Pusat Latihan
 Sarawak Lawas yang disempurnakan oleh YAB Sri

Haji Abdul Taib Mahmud, Ketua Menteri Sarawak
pada 13 April 2006.

4. Pusat Latihan Dakwah Keningau ketika dahulu.
5-6. Pusat Latihan Dakwah Keningau sekarang.

PUSAT LATIHAN DAKWAH KENINGAU

Pusat Latihan Dakwah  (PLD) Keningau telah
dibangunkan pada bulan Oktober 1979.
Semasa mula beroperasi, dikendalikan oleh
Majlis Ugama Islam Sabah (MUIS). Pada era
kerajaan Parti Berjaya menerajui pemerintahan
negeri Sabah terdapat ramai penduduk Sabah
yang telah memeluk agama Islam tetapi tiada
usaha susulan untuk memberi bimbingan dan
tunjuk ajar. Oleh itu tujuan utama pusat ini
dibangunkan adalah untuk memberi bimbingan
agama kepada golongan tersebut. Fungsi ini
diteruskan oleh Jakim apabila pusat latihan ini
diserahkan kepada Kerajaan Persekutuan.

Sehingga kini, jumlah peserta yang berjaya
dilatih di pusat ini melebihi 4,000 orang.
Lantaran peranannya yang sangat penting
itu, PLD Keningau terkenal di seluruh Sabah.
PLD Keningau telah melangkah setapak
ke hadapan untuk menaik taraf pengajian
ke peringkat lebih tinggi setanding dengan
keperluan semasa, iaitu  melaksanakan kursus
peringkat pra diploma. Keluaran PLD Keningau
pada masa hadapan akan terus diterima
masuk menyambung pengajian Diploma
Pengajian Islam di Ikmas  dan yang seumpama
dengannya.

Jakim: empat dekad126

Program Kursus Pengajian Persijilan

Pada awalnya, PLD Keningau dibina untuk
memberikan pendidikan agama Islam secara
intensif selama  enam bulan dan memberi
kefahaman kepada saudara-saudara baru
berkenaan cara hidup Islam. Paradigma
pendidikan pusat ini berubah pada tahun 1993
iaitu  tempoh enam bulan ditingkatkan kepada
satu tahun untuk Kursus Asas (di Kudat) dan
tiga tahun untuk Kursus Tafaqquh (Lanjutan).
Oleh kerana beberapa faktor, maka kursus
tiga tahun telah disingkatkan kepada dua
tahun setengah, dan Sijil Pengajian Taffaqquh
ini digantikan kepada Sijil Pengajian Islam
dan Dakwah. Selanjutnya kursus Pengajian
Program Persijilan Islam dan Dakwah ini
disingkatkan kepada dua tahun sahaja (empat
semester).

Program Kursus Sijil Pengajian Islam dan
Dakwah

 KURSUS PUSAT LATIHAN
•	 Bahasa	Arab
•	 Bahasa	Inggeris
•	 Asas	Teknologi	Maklumat
•	 Tilawah	Al-Quran
•	 Hafazan
•	 Tajwid
•		 Pengurusan	Keusahawanan
•		 Pengurusan	Hal	Ehwal	Islam
•	 Ko-Kurikulum

 KURSUS TERAS PENGAJIAN ISLAM
•		 Aqidah
•		 Tasawwur
•		 Usul	Fiqh
•		 Fiqh	Ibadat	&	Munakahat
•		 Tafsir	/	Hadis	/	Ulum	Hadis
•		 Sirah	Nabawiah
•		 Ulum	Quran

 KURSUS TERAS PENGAJIAN DAKWAH
•		 Pengantar	Dakwah	Islamiah
•		 Metodologi	Dakwah
•	 Komunikasi	Dakwah
•		 Psikologi	Dakwah
•		 Etnik	Budaya
•		 Perbandingan	Agama
•		 Amali	Dakwah

 KURSUS ELEKTIF KEMAHIRAN
•		 Kemahiran	Fabrik	(Jahitan)
•		 Kemahiran	Pemprosesan	Makanan
•		 Kemahiran	Membuat	Perabot
•		 Kemahiran	Binaan	Bangunan

Sejak tahun 1979 hingga 2007, PLD Keningau
telah berjaya melatih seramai 5,180 orang
pelatih yang telah mengikuti Pengajian Asas
Kefahaman Islam dan Sijil Lanjutan Pengajian
Islam	&	Dakwah.

1

2

3

4

1

2

3

4

1-2. Sesi pengajian di dalam kelas.
3. Hj. Paimuzi Yahya, semasa menjadi Pengarah Jakim

Sabah menyampaikan sijil kepada pelatih yang tamat
pengajian.

4. Majlis baca ikrar pelatih baru.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 127

Pusat Latihan Dakwah Kudat

Pusat Latihan Dakwah Kudat atau lebih dikenali
dengan Pusat Latihan Dakwah Sikuati Kudat
dibina pada tahun 1979 oleh Kerajaan Negeri
Sabah yang pada waktu itu Ketua Menteri
Sabah adalah YAB Datuk Haris Salleh. Pusat
Latihan Dakwah (PLD) Kudat diletakkan di
bawah pentadbiran Majlis Ugama Islam Sabah
(MUIS) sehingga tahun 1984. Asas kewujudan
PLD Kudat pada awalnya adalah bagi memberi
pendidikan asas agama Islam khususnya
kepada saudara baru yang baru memeluk
agama Islam di negeri Sabah.

Pusat ini terletak di atas tapak seluas 50 ekar di
KM 22, Jalan Sikuati – Kudat. Pentadbirannya
pada peringkat awal diuruskan oleh MUIS,
pada  tahun 1984  PLD Kudat telah diserahkan
kepada Baheis, Jabatan Perdana Menteri.
PLD Kudat telah dibina semula oleh Kerajaan
Persekutuan pada tahun 1999 dan siap
sepenuhnya serta digunakan pada tahun 2002
dengan peruntukan sebanyak RM 8.72 juta.
Bangunan yang baru ini telah dirasmikan oleh
YAB Datuk Musa Hj. Aman, Ketua Menteri
Sabah pada 14 Mei 2004 bersamaan 24
Rabiulawwal 1425.

Pelaksanaan Program Kursus

Dalam tahun 1981 hingga 1988, PLD Kudat
menawarkan Kursus Asas dan Lanjutan
Kefahaman Islam secara serentak. Pada tahun
1989 hingga 1991 tempoh kursus ini telah
diubah kepada dua sesi selama enam bulan,
iaitu sesi pertama bermula pada bulan Januari
hingga Jun dan sesi kedua bermula pada
Julai hingga Disember. Pengambilan pelatih
pada ketika itu dibuka kepada pelatih wanita
sahaja. Pada tahun 1992 kursus tersebut
telah dilanjutkan kepada satu tahun dengan
mengambil kira bahawa masa enam bulan
tidak mencukupi untuk memberi pendidikan
asas kepada pelatih-pelatih khususnya kepada
saudara baru. Pengambilan pelatih pada masa
ini dibuka kepada pelatih lelaki dan wanita
dengan kapasiti 100  orang lelaki dan 100
orang perempuan.

Pada tahun 1997 PLD Kudat hanya
menawarkan kursus kepada pelatih perempuan
sahaja disebabkan masalah penginapan
yang terhad setelah mengalami kebakaran
yang memusnahkan blok asrama dan rumah
kakitangan. Urusan pengambilan pelatih lelaki
pada ketika itu telah diserahkan  kepada PLD
Keningau.

5

6

5. Datuk Musa Haji Aman menerima cenderahati daripada
YB Dato’ Dr. Abdullah Md. Zin di Majlis Perasmian PLD
Kudat pada 14 Mei 2004.

6. Pelatih PLD Kudat yang tamat pengajian bergambar
kenangan bersama Ketua Pengarah Jakim semasa
Majlis Konvokesyen yang ke-12.

Jakim: empat dekad128

Kini PLD Kudat berfungsi mengendalikan
Kursus Pengajian Islam dan Dakwah selama
setahun pengajian dengan pengambilan
seramai 200 orang pelatih di kalangan saudara-
saudara baru dan masyarakat Islam Sabah.

Syarat-syarat kemasukan ke pusat ini ialah
warganegara Malaysia, berumur antara 17
hingga 25 tahun dan masih bujang, boleh
menulis dan membaca bahasa Malaysia
dan lulus temu duga yang diadakan dan
dikehendaki mengikuti pemeriksaan kesihatan.

Program Kursus

Pusat Latihan Dakwah Kudat menawarkan
Kursus Asas Kefahaman Islam selama
setahun. Kurikulum digubal oleh Bahagian
Latihan	Jakim	meliputi	subjek-subjek	fiqh,	al-
Quran,	tafsir	al-Quran,	hadith,	akhlak,	tauhid,
sirah/sejarah,	ilmu	dakwah	dan	jawi.		Aktiviti
ko-kurikulum yang dilaksanakan di pusat ini
adalah seperti kelas ekonomi rumah tangga,
kelas komputer, program budaya hidup Islam,
program sambutan hari kebesaran Islam, majlis
perwakilan pelajar (MPP), khemah ibadah,
mesra desa (dakwah bil hal), kelab kesenian
Islam dan sukan.

Kursus Berkala

Pusat Latihan Dakwah Kudat juga menawarkan
kursus-kursus singkat secara berkala
sepanjang tahun iaitu kursus kemantapan
akidah sebanyak enam kali setahun dan kursus
penerapan nilai-nilai murni sebanyak enam kali
setahun. Peserta terdiri daripada masyarakat
setempat, muslim dan saudara baru.

Sejak tahun 1999 hingga 2006, Pusat Latihan
Dakwah Kudat telah berjaya melatih seramai
1,726 orang pelatih yang telah mengikuti
Kursus Asas Pengajian Islam  dan Sijil Asas
Pengajian dan Dakwah mulai tahun 2007
hingga 2008.

1

2

3

4

5

7

6

1. Dato’ Haji Wan Mohamad menyampaikan sijil
kepada pelatih dalam majlis konvokesyen PLD
Kudat.

2. Para pelatih sedang menduduki peperiksaan
3. Blok pentadbiran asal PLD Kudat.
4. Persekitaran PLD Kudat dilihat dari udara.
5-6. Sebahagian bangunan PLD Kudat.
7. Mengetam padi bersama penduduk desa.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 129

Pusat Latihan Islam Kundasang

Pusat Latihan Islam (PLI) Kundasang telah
dibina oleh Kerajaan Negeri Sabah dan ditadbir
oleh MUIS pada tahun 1984 dengan tujuan
asalnya untuk dijadikan  pusat pemulihan
dadah. Namun hasrat tersebut tidak dapat
dilaksanakan atas sebab-sebab yang tidak
dapat dielakkan. Pada tahun 1987, MUIS telah
menyerahkan kompleks ini kepada Baheis
dengan tujuan digunakan sebagai Pusat
Latihan Islam.

Pada tahun 1992, melalui peruntukan
sebanyak RM700,000.00 daripada bantuan
Jabatan Pembangunan Persekutuan Sabah
(JPPS) dan Unit Perancangan Ekonomi (UPE),
kompleks tersebut telah dibaikpulih dan dibina
semula. Pada tahun 2001, kompleks ini telah
dilanda ribut dan mengakibatkan kerosakan
yang teruk. Jakim telah mengambil keputusan
untuk membina semula kompleks tersebut
dengan kos RM 15 juta serta penambahan
beberapa bangunan baru seperti dewan
makan, rumah tamu dan penginapan peserta
yang lebih selesa. Projek ini siap dibina pada
September 2006 dan beroperasi sepenuhnya
pada tahun 2007.

7

8

10

7. TYT Tun Datuk Seri Panglima Haji Ahmad Shah bin
Abdullah, Yang di-Pertua Negeri Sabah menurunkan
tandatangan di Majlis Perasmian PLI Kundasang
pada 22 Februari 2009.

8&9. PLI Kundasang suatu ketika dahulu.
10. Pintu masuk PLI Kundasang kini.

9

Jakim: empat dekad130

Pelaksanaan Program

Pusat Latihan Kundasang telah mengadakan
pelbagai program melalui dua unit iaitu:

 Unit Kefahaman Islam

•	 Kursus	Penghayatan	Islam

•		 Kursus	Pemantapan	Aqidah

•		 Kursus	Pengurusan	Jenazah

•		 Kem	Remaja	Hadhari

•		 Kursus	Tahsin	al-Qiraah

•		 Program	Mesra	Desa

•		 Program	Ziarah

•		 Seminar	Wanita	Hadhari

•		 Kursus-kursus	Modul	Islam	Hadhari

•		 Bengkel	Asas	Fardhu	Ain

 (Program Mingguan)

 Unit Kepimpinan

•		 Kursus	Kepimpinan	Hadhari

•		 Kursus	Kepimpinan	Belia	Masjid

•		 Kursus	Pembangunan	Modal	Insan

•		 Kursus	Peningkatan	Kualiti	&	Budaya	Kerja

Cemerlang

•		 Kursus	Penerapan	Nilai	Murni	dan

Pengukuhan Integriti

•		 Kursus	Pembangunan	Organisasi

•		 Kursus	Kemahiran	Pengajaran	&

Pembelajaran

•		 Kursus	Kemahiran	ICT

•		 Kursus	Peningkatan	Da’ie.

1

2

1

2

Jakim: empat dekad130

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 131

Tenaga Pengajar di pusat ini terdiri daripada
pegawai-pegawai Jakim, penceramah
JHEAINS, USIA, INTAN Sabah, pensyarah
universiti	dan	institut	perguruan,	pegawai-
pegawai kerajaan, guru-guru sekolah, guru-
guru takmir dan penyelia KAFA.

Golongan sasar adalah seluruh masyarakat
negeri Sabah yang terdiri daripada pegawai
dan kakitangan kerajaan, swasta serta badan
berkanun, pegawai agama, imam, bilal dan
ahli jawatankuasa masjid  dan pemimpin
masyarakat, belia, wanita, pelajar, pelatih PLD
dan saudara baru.

3

4

5

6

1. YB Dato’ Seri Dr. Ahmad Zahid Hamidi menyampaikan
cenderahati kepada TYT Tun Datuk Seri Panglima
Haji Ahmadshah bin Abdullah, Yang di-Pertua Negeri
Sabah semasa majlis Perasmian PLI Kundasang pada
22 Februari 2009.

2. Liputan Majlis Perasmian PLI Kundasang dalam New
Sabah Times.

3-6. Sebahagian aktiviti yang dilaksanakan oleh PLI
Kundasang.

Jakim: empat dekad132

Pusat Latihan Islam Lahad Datu

Sejarah Pusat Latihan Islam Lahad Datu
atau PLI Lahad Datu bermula pada tahun
1999, ketika Kerajaan Negeri Sabah telah
menganugerahkan sebidang tanah seluas 60
ekar di Silabukan, Lahad Datu. Pemberian ini
bertujuan untuk menubuhkan sebuah pusat
latihan yang dapat memberi latihan kepimpinan
dan kefahaman Islam bagi seluruh Pantai Timur
Negeri Sabah. Projek pembinaan kompleks
ini dimulakan pada bulan Ogos 1999 dengan
kos RM16.878 juta. Malangnya projek ini telah
tergendala seketika dan disambung semula
pada tahun 2007 dengan kos tambahan
sebanyak RM 9.33 juta.

Kompleks PLI Lahad Datu yang baru, siap
pada bulan Ogos 2008 dan memulakan
operasinya pada penghujung tahun 2008.

1

2 3

4 5

6

1. Pejabat lama PLI Lahad Datu.
2-6. Kompleks baru PLI Lahad Datu.
7-8. Majlis penyerahan Kompleks PLI Lahad Datu pada

27 November 2008.

Jakim: empat dekad132

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 133

Program Pusat Latihan Islam Lahad Datu

Pelaksanaan kursus dan program PLI Lahad
Datu melalui unit-unit seperti yang berikut:

 Unit Kefahaman Islam
•		 Kursus	Pemantapan	Akidah
•		 Kursus	Penghayatan	Islam
•		 Kursus	Kecemerlangan	Ibadah
•		 Kursus	Tahsin	al-Qiraah
•		 Seminar	Penghayatan	Ramadan
•		 Seminar	Pensijilan	Halal
•		 Seminar	Kepenggunaan	Islam
•		 Kempen	Halal
•		 Bengkel	Penerapan	Nilai-nilai	Murni	dan

Pengukuhan Integriti

 Unit Kepimpinan
•		 Program	Peningkatan	Daie
•		 Kursus	Pengurusan	Masjid
•		 Kursus	Profesionalisme	Imam
•		 Kursus	Penyampaian	Khutbah
•		 Kursus	Kepimpinan	Masyarakat	Hadhari
•		 Seminar	Wanita	Hadhari
•		 Kursus	Peningkatan	Kualiti	dan	Budaya

Kerja Cemerlang
•		 Kursus	Pembangunan	Organisasi

 Unit Penyelarasan Dakwah
•		 Bengkel	Asas	Fardu	Ain
•		 Kursus	Intensif	Saudara	Kita
•		 Kursus	Intensif	Pengajian	Al-Quran
•		 Program	Mesra	Desa
•		 Ihya’	Ramadan
•		 Ziarah	Mahabbah
•		 Sambutan	Hari	Kebesaran	Islam
•		 Ceramah	Keindahan	Islam
•		 Mesra	Aidil	Fitri
•		 Korban	Aidil	Adha
•		 Muzakarah	Guru	KAFA	dan	Takmir	Daerah

Lahad Datu

1 2 3

7 8

Jakim: empat dekad134

Tenaga Penceramah PLI Lahad Datu terdiri
daripada pegawai-pegawai Jakim, penceramah
JHEAINS dan USIA, INTAN Sabah, pensyarah
universiti	dan	institusi	perguruan,	pegawai-
pegawai kerajaan, guru-guru sekolah dan guru-
guru takmir dan penyelia KAFA.

Golongan sasar adalah seluruh masyarakat
negeri Sabah yang terdiri daripada  pegawai
dan kakitangan kerajaan, swasta serta badan
berkanun, pegawai agama, imam, bilal dan ahli
jawatankuasa masjid, pemimpin masyarakat,
belia, wanita, pelajar, pelatih PLD dan saudara
baru.

1

2

1-2. Antara peserta kursus yang pernah menghadiri
kursus di PLI Lahad Datu.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 135

5 TABUR KHIDMAT

   Sematang Usia

BIDANG PENYELIDIKAN

Program penyelidikan telah dijalankan sejak
awal penubuhan Urus Setia MKI. Antara tugas-
tugas penyelidikan ketika itu adalah seperti
yang berikut:

(i) Mentafsirkan al-Quran ke dalam Bahasa
Melayu;

(ii) Menyelidik masalah agama untuk
dikemukakan ke Jawatankuasa Fatwa;

(iii) Menapis buku dan risalah berkaitan Islam
yang dirujukkan oleh Kementerian Hal
Ehwal Dalam Negeri (KHEDN) dan pihak
yang lain;

(iv) Mengeluarkan terjemahan hadith sahih;
(v) Mengeluarkan buku menangkis hujah

keliru mengenai Islam;
(viii) Mengeluarkan buku mengenai ajaran

Islam;
(vii) Mengusahakan penyusunan ”Ensiklopedia

Islam” dan ”Kamus al-Quran ” dalam
Bahasa Malayu; dan

(viii) Menapis buku ugama.

Pada bulan Mac 1971, Pusat Penyelidikan
Islam (PPI)  telah ditubuhkan dan ditempatkan
di Masjid Negara, Kuala Lumpur.  Idea
penubuhannya berdasarkan keputusan
Persidangan Islam se-Malaysia yang
diadakan di Dewan Tuanku Abdul Rahman
pada 4 hingga 7 Mac 1969. Skop kajian PPI
merangkumi aspek akidah, syariah dan akhlak.
Dengan penubuhan PPI, aktiviti  penyelidikan
menjadi lebih tersusun dan berkesan.

Pada awalnya, PPI diterajui oleh seorang
pegawai bantuan daripada Universiti
al-Azhar, iaitu Dr. Rauf Shalaby. Beliau
mempelopori aspek perancangan dan

1

“Prinsip wasatiyyah relevan sebagai pendekatan
terbaik untuk mengurus pembangunan hal ehwal Islam

di negara kita yang begitu unik dari segi masyarakat
dan cabaran-cabarannya”

Petikan:
Ucapan YB Mejar Jeneral Dato’ Seri Jamil Khir bin Haji Baharom (B), Menteri di Jabatan

Perdana Menteri semasa Majlis Perhimpunan Agensi-agensi di Bawah YB  Menteri di Jabatan
Perdana Menteri di Auditorium Aras 5, Blok D 8, Kompleks D, Pusat Pentadbiran Kerajaan

Persekutuan, Putrajaya pada 11 Januari 2011.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 137

gerak kerja penyelidikan PPI. Setelah tamat
perkhidmatannya pada tahun 1974, teraju PPI
diambil alih oleh  Tuan Haji Mahsin bin Haji
Mansor sebagai pengarah tetap dan dibantu
oleh beberapa orang pegawai. Pada tahun
itu  juga PPI telah dibesarkan menjadi sebuah
cawangan di bawah Bahagian Agama, Jabatan
Perdana Menteri (JPM).

Bagi memantapkan operasi penyelidikan,
pejabat PPI dipindahkan ke Blok K26,
Kompleks Kerajaan, Jalan Duta, Kuala Lumpur
pada tahun 1978. Atas kehendak semasa dan
kepentingan negara maka PPI telah berpindah
pula ke Kompleks Pusat Islam Malaysia, Jalan
Perdana, Kuala Lumpur pada tahun 1985
setelah Bahagian Agama JPM ditukar nama
kepada Bahagian Hal Ehwal Islam (Baheis)
pada tahun 1984.  Pada 1 Januari 1997
Cawangan PPI telah diperbesarkan menjadi
sebuah bahagian.2

3 4

1. Brig. Jen Dato’ Seri Abdul Hamid bin Haji Zainal
Abidin  semasa menjadi Menteri di Jabatan Perdana
Menteri melancarkan buku Panduan Zakat di Malaysia
sempena Konvensyen Zakat Kebangsaan.

2. Mantan Pengarah Pusat Penyelidikan Islam Ustaz
Mahsin Mansor memberi ucapan semasa majlis
meraikan persaraannya.

3. Ustaz Mahsin Mansor bersama kakitangan Pusat
Penyelidikan Islam ketika itu.

4. Ustaz Mohd Shahir Abdullah sedang menyampaikan
ucapan di Majlis Persaraan Ustaz Mahsin Mansor.

Jakim: empat dekad138

Fungsi Penyelidikan

Fungsi utama penyelidikan  yang ditetapkan
pada tahun 1974 adalah untuk membuat
kajian dan penyelidikan gunaan. Bersesuaian
dengan keperluan semasa, fungsi penyelidikan
bertambah luas dari semasa ke semasa
merangkumi perkara-perkara yang berikut:

(i) Mengkaji masalah semasa yang
merangkumi aspek akidah, syariah,
perundangan, ekonomi dan pentadbiran,
sosial, falak, serta bahan makanan dan
barang gunaan orang Islam;

(ii) Mengkaji untuk meletakkan agama Islam
di tempat yang tinggi dan wajar dalam
konteks penyebarannya;

(iii) Mengkaji isu-isu tertentu yang perlu dan
sesuai, untuk memperakukan alternatif
secara Islam dan selaras dengan
kehendak pembangunan negara; dan

(iv) Menyebarkan maklumat yang sahih dan
terkini mengenai Islam kepada seluruh
masyarakat.

1

2

3

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 139

Penyelidikan Dalam Bidang Akidah

Enakmen Pentadbiran Hukum Syarak Negeri-
Negeri menetapkan bahawa, akidah Ahli
Sunnah wal Jamaah menjadi pegangan umat
Islam di negara ini. Dalam hal ini Jakim telah
berusaha mempertahankan umat Islam di
negara ini berpegang dengan pegangan
Ahli Sunnah Wal Jamaah yang berteraskan
mazhab Syafi’i. Pelbagai seminar, program
keilmuan dan pendidikan dilaksanakan bagi
memperkukuhkan kefahaman dan pegangan
akidah.

Pegangan dan amalan sosio-budaya
masyarakat terus dipantau bagi mengelak
penyelewengan akidah. Aktiviti penyelidikan
Jakim dalam bidang akidah bertujuan untuk
memelihara akidah umat Islam daripada
diresapi oleh unsur-unsur kekeliruan,
penyelewengan dan penyesatan dalam
memahami dan mengamalkan ajaran Islam.
Bagi mencapai tujuan tersebut, Jakim sentiasa
melakukan kajian bagi menghasilkan jawapan

ke atas isu-isu semasa berkaitan dengan
pegangan dan amalan umat Islam berdasarkan
prinsip Ahli Sunnah wal Jamaah.

Bidang kajian merangkumi aspek-aspek tarikat,
kerohanian atau kebatinan, perbandingan
agama, firqah akidah, seni mempertahankan
diri dan perbomohan. Bidang kajian ini
merupakan pertambahan daripada yang
sebelumnya, iaitu yang berkaitan ajaran sesat
dan menyeleweng. Ini bertepatan dengan
lahirnya pelbagai fahaman dan gerakan yang
menggugat akidah umat masa ini seperti Islam
Liberal, Pluralisme Agama, Syiah dan lain-lain.

Setiap kajian bermatlamat untuk memantapkan
akidah ummah, mengawal pengaruh ajaran
sesat, dan membendung diayah agama lain
dalam kalangan umat Islam. Sehingga tahun
2009, sebanyak 103 kumpulan ajaran sesat
dan penyelewengan akidah telah dikaji dan 53
daripadanya telah difatwakan haram.

5

4

6

1&2. Seminar Penjelasan Isu-Isu Semasa Akidah pada
17 Julai 2007 di Dewan Serbaguna, Masjid Wilayah
Persekutuan Kuala Lumpur.

3-5. Lawatan kerja  Pegawai Jakim ke Pusat Inabah Kamal,
Semporna Sabah pada tahun 1996.

6. Semasa majlis Pembubaran Perkampungan al-Arqam
pada 3 Januari 1997.

Jakim: empat dekad140

Jadual 5 : Ajaran Sesat Yang Aktif Sehingga 31 Disember 2008.

 BIL. NAMA AJARAN NAMA GURU/ PENEKANAN & PENDEKATAN ANGGARAN NEGERI TERLIBAT
   ASAL AJARAN AJARAN PENGIKUT

 1. Al-Arqam/Raufaqa/  Hj. Ashaari bin •  Mendakwa auradnya di terima terus 300 orang Semua Negeri
  Syarikat Global Ikhwan Mohammad  daripada Rasullullah secara yaqazah
    • Mendakwa Sheikh Suhaimi akan
     lahir sebagai Imam Mahdi

 2. Ajaran Hj. Kahar Hj. Kahar bin Ahmad • Rasul sentiasa ada 20 orang Kuala Lumpur /
    • Wahyu masih turun  Selangor

 3. Syiah Gerakan semasa • Khalifah diwasiat secara nas 400 orang Semua Negeri
   bertapak di Iran • Menghina sahabat

 4. Ajaran Anti Hadis Kassim bin Ahmad • Menolak hadis sebagai sumber hukum 300 orang Semua Negeri

 5. Tarikat Samaniah Ibrahim Hj. Ibrahim bin  • Belajar tarikat ini tidak perlu lagi 200 orang Selangor / Pahang
  Bonjol Abdullah  mempelajari syariat
    • Gurunya mendakwa mempunyai
     Mukjizat

 6. Ajaran Ilmu Tajali Ahmad  Ahmad Laksamana • Kenal diri kenallah Allah 300 orang Kuala Lumpur /
  Laksamana @ Hakikat Insan bin Hj. Omar • Orang makrifat bila mati menjadi  Selangor / Kelantan
     Tuhan semula

 7. Al-Mansur Azhar Wahab • Mendakwa diri kasyaf 500 orang Semua Negeri
    • Tawassul dengan guru

 8. Tarikat Naqsyabandiah Sheikh Nazim • Mengguna konsep Nur Muhamad 300 orang Semua Negeri
  Khalidiah Syeikh Nazim al-Haqqani • Wahdatul Wujud

 9. Ajaran Aurad Ismailiah Mahmud bin Hj. • Gurunya dianggap Imam Mahdi 500 orang Kedah/Selangor/Johor/
   Abd Rahman • Mendakwa menerima wahyu dari  Pahang/Kelantan
     langit

 10. Tarikat Naqsyabandiah Prof. Dr. Hj. Sidi • Tawassul dengan Guru Mursyid 500 orang Selangor & Kelantan
  Kadirun Yahya Syeikh Kadirun • Percaya dengan konsep Nur
     Muhammad

 11. Kumpulan Tal Tujuh Abdullah bin Sharif • Percaya kepada mimpi guru 40 orang Kelantan
    •  Percaya ilham dan kasyaf

 12. Ajaran Qadiani Ghulam Ahmad  • Mengaku menjadi nabi 500 orang Kebanyakan Negeri
   Qadiani • Percaya konsep hulul

 13. Ajaran Islam Jamaah Nur Hassan Zubaidah • Mengkafirkan orang yang tidak 500 orang Selangor & Sabah
     memasuki kumpulannya
    • Menolak sumber hukum ijma’ dan qias

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 141

2 Metodologi Penyelidikan

Penyelidikan yang dijalankan adalah melalui
siasatan, kajian teks, kajian lapangan, risikan
dan pembuktian. Perubahan masa dan
teknologi menyebabkan proses kajian masa ini
menjadi  semakin mudah, pantas, dan moden
seperti kemudahan e-mel, jaringan internet dan
peralatan risikan. Hasil setiap penyelidikan yang
telah lengkap dibentangkan dalam mesyuarat
tertentu seperti Mesyuarat Panel Kajian Akidah
dan Muzakarah atau Mesyuarat Jawatankuasa
Fatwa Majlis Kebangsaan bagi Hal Ehwal
Agama Islam Malaysia.

1

1. Ahli Jawatankuasa Fatwa bergambar
kenangan bersama-sama Seri Paduka
Baginda Yang di-Pertuan Agong, XIII.

2. Salah satu sesi muzakarah Jawatankuasa
Fatwa Kebangsaan yang di pengerusikan
oleh Dato’ Dr. Ismail Ibrahim.

Jakim: empat dekad142

Aktiviti Penyelarasan

Usaha menangani permasalahan akidah
berjaya dilakukan secara berkesan hasil
kesepaduan dan penyelarasan tindakan
antara agensi-agensi kerajaan. Rangkaian
penyelarasan dan jalinan kerjasama
semakin erat dan mantap terutama dengan
penubuhan beberapa jawatankuasa,
antaranya Jawatankuasa Pemandu
Menangani Ajaran Sesat Peringkat
Kebangsaan, Jawatankuasa Menangani
Isu-Isu Semasa Ajaran Sesat, Jawatankuasa
Penyelarasan Penyelidikan Islam, dan
Jawatankuasa Menangani Diayah Agama
Lain. Melalui jawatankuasa ini satu tindakan
bersepadu bagi melaksanakan sesuatu
keputusan berjaya dilakukan dengan lebih
cepat, efisien dan efektif.

Berdasarkan kepada masa dan pendekatan
yang telah dilaksanakan, sebanyak  74
daripada 95 ajaran sesat  sejak tahun 1950-
an telah berjaya dilumpuhkan. Kesungguhan
pembanterasan ajaran sesat dapat dilihat
melalui kejayaan pengharaman gerakan
al-Arqam pada tahun 1994 yang kajiannya
bermula sejak tahun 1984. Begitu juga
kejayaan melumpuhkan Ajaran Arifin Mohamad
atau lebih dikenali dengan Ayah Pin pada tahun
2005 yang kajiannya bermula sejak tahun
1982.

1

2 3

41. Kerjasama yang padu dengan pelbagai pihak
penguatkuasaan dapat melumpuhkan kegiatan yang
bercanggah dengan akidah umat Islam.

2-4.   Lawatan kajian ahli-ahli jawatankuasa menangani
Kumpulan Ajaran Sesat Ayah Pin pada tahun 2005.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 143

Aktiviti Pemantauan

Semua ajaran sesat yang dikenal pasti
dipantau sepanjang masa bagi membendung
daripada tersebar. Jakim juga menjalankan
usaha pengasingan guru  daripada pengikut
ajaran sesat dan pemulihan bekas pengikut
yang bertaubat. Dari aspek pemulihan,
Jakim menggunakan pelbagai pendekatan,
antaranya ialah khidmat nasihat daripada
bekas pengikut yang berpengaruh dan kursus
seperti Kursus Pemantapan Akidah, Kursus
Kefahaman Akidah, Kursus Pemurnian Akidah
dan Kursus Pemulihan Akidah. Ekoran usaha
yang berterusan ini, lahirlah idea perlunya
sebuah pusat khas bagi mengurus selia proses
pemulihan secara bersepadu dan ia dizahirkan
melalui penubuhan Pusat Pemulihan Akidah di
Jelebu, Negeri Sembilan yang kemudiannya di
tukar nama kepada Pusat Pemantapan Akidah
(PPA).

5

6

87

5. Brig. Jen. (B) Datuk Abd Hamid Hj. Zainal Abidin,
semasa menjawat jawatan Ketua Pengarah Jakim
merasmikan Pameran Ajaran Sesat pada 6 Oktober
2000.

6. Dr. Uthman El-Muhammady dan Dato’ Haji Wan
Mohamad semasa pembentangan kertas kerja di
Simposium Menangani Penyelewengan Akidah di
Awana Genting pada Mei 2004.

7 & 8.    Penguatkuasa Jabatan Agama Islam Negeri Kedah
menjalankan aktiviti membanteras ajaran sesat di
negeri tersebut bersama pihak-pihak berkuasa yang
lain.

Jakim: empat dekad144

Pusat Pemantapan Akidah

Keputusan untuk mewujudkan Pusat
Pemantapan Akidah telah dibuat dalam
Mesyuarat Badan Perunding Islam. Tujuan
penubuhannya ialah sebagai tempat untuk
memulihkan akidah bagi mereka yang
terlibat dengan ajaran sesat. Selepas itu
fungsinya diperkemaskan sebagai pusat
memantapkan akidah. Pusat ini diletakkan di
bawah pentadbiran Bahagian Dakwah Jakim
hasil mesyuarat Bahagian Pentadbiran dan
Kewangan Jakim pada 26 Mac 1998.

Sejarah Penubuhan

Pusat ini mula dibina pada pertengahan
tahun 1996 dan siap sepenuhnya pada tahun
1998. Ia mula beroperasi pada tahun 1999.
Mulanya dikenali sebagai Pusat Pemulihan
Akidah kemudian  ditukar nama  kepada Pusat
Pemantapan Akidah hasil ketetapan Mesyuarat
Pengurusan Jakim pada 12 Jun 2007. Secara
rasminya nama Pusat Pemantapan Akidah
mula digunakan pada 7 Julai 2007.

Tujuan asal penubuhan pusat ini ialah sebagai
pusat tahanan pesalah akidah setelah
hukuman dijatuhkan oleh pihak mahkamah.
Namun begitu, aktiviti pemulihan akidah
kepada tahanan tidak dapat dilaksanakan
disebabkan beberapa faktor. Antaranya
kerana ketiadaan peruntukan undang-
undang yang jelas dan menyeluruh bagi
membolehkan mahkamah mengeluarkan
perintah tahanan kepada pesalah-pesalah
akidah untuk menjalani program pemulihan
di pusat ini. Ketiadaan pewartaan PPA bagi
membolehkannya disabitkan oleh mahkamah
sebagai pusat tahanan kepada pesalah akidah
juga merupakan salah satu faktor tindakan
tidak boleh diambil.

1

3

2

4

Namun begitu, PPA telah mengambil inisiatif
dan langkah proaktif melaksanakan program-
program akidah terutama kursus sebagai
langkah "mencegah lebih baik daripada
merawat" seperti   Kursus Asas Akidah, Kursus
Kefahaman Akidah, Kursus Pemantapan
Akidah, wacana, forum serta seminar berkaitan
akidah.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 145

       Objektif PPA ialah seperti yang berikut:

• Memberi pendedahan kepada para
peserta mengenai konsep akidah, syariah
dan akhlak berdasarkan pegangan Ahli
Sunnah Wal Jamaah;

• Memberi maklumat serta kefahaman
kepada masyarakat umum tentang soal-
soal akidah melalui program-program
yang dijalankan;

• Memantapkan pegangan akidah, syariah
dan akhlak di kalangan muslim agar
berpegang teguh dengan akidah yang
betul;

• Melatih kader-kader pemangkin akidah di
kalangan   pemimpin-pemimpin, ketua-
ketua masyarakat, pendakwah dan
sebagainya; dan

• Memberi khidmat kaunseling, kursus
dan perbincangan kepada individu atau
kumpulan yang mempunyai kefahaman
akidah yang tidak menepati konsep Ahli
Sunnah Wal Jamaah.

5

1-4. Antara aktiviti yang diadakan di Pusat Pemantapan
Akidah.

5. Pusat Pemantapan Akidah, Jelebu, Negeri Sembilan.

 Pengisian Kursus

• Penjanaan ilmu melalui ceramah,
muhasabah diri, kuliah dan tazkirah;

• Peningkatan iman dan amal melalui solat
berjemaah, klinik solat, qiyamullail, bacaan
al-Ma’thurat, zikir munajat, solat Dhuha
dan amalan-amalan sunat yang lain;

• Kecerdasan fizikal melalui aktiviti riadah
dan senam sihat;

• Pemupukan perasaan menyayangi
khazanah alam dan ciptaan Allah SWT
melalui aktiviti kembara;

• Peningkatan kualiti pembacaan al-Quran
melalui halaqah dan tadarus al-Quran; dan

• Amali Dalam Kumpulan / Latihan Dalam
Kumpulan.

Jakim: empat dekad146

Penyediaan Garis Panduan

Bagi memastikan masyarakat Islam sentiasa
terpelihara daripada anasir penyelewengan
akidah dan ajaran sesat maka tiga garis
panduan telah dikeluarkan, iaitu, Garis
Panduan Perbomohan, Garis Panduan
Persilatan; dan Garis Panduan Khurafat dan
Azimat.

 BIL. PROGRAM 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 JUMLAH
             KESELURUHAN

Jadual 6 : Program Yang Dilaksanakan  di Pusat Pemantapan Akidah Tahun 1999 hingga 2008.

 1. KURSUS ASAS AKIDAH    4 3  7 11 4  29

 2. KURSUS KEFAHAMAN AKIDAH 3  1 9 7 4 7 15 11 18 75

 3. KURSUS PEMANTAPAN AKIDAH 1 11 10 5 4 7  1 16 18 73

 4. KURSUS PEMULIHAN AKIDAH      4     4

 5. KURSUS PEMURNIAN AKIDAH 3 3 5        11

 6. SEMINAR AKIDAH          2 2

 7. FORUM BICARA AKIDAH         1 1 2

 8. BENGKEL   1       2 3

 9. SAMBUTAN HARI KEBESARAN   1      1 1 3

  ISLAM

 10. DISKUSI         2  2

 11. IHYA’ RAMADHAN        1 2  3

 12. LAWATAN         1 1 2

 13. MAJLIS PENGHARGAAN         1 1 2

  PENCERAMAH/FASILITATOR

 14. MAJLIS BERBUKA PUASA         1 1 2

 15. SAMBUTAN AIDIL FITRI         1 1 2

 16. PROGRAM KAUNSELING          10  10

  AKIDAH

 17. WACANA        1 1 1 3

 18. CERAMAH KEFAHAMAN         1 5 6

3

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 147

Penyelidikan dalam Bidang Syariah

Dalam bidang syariah, Jakim banyak terlibat
dalam penyediaan kertas kajian dan kertas
kerja yang berkaitan isu-isu semasa seperti
ibadat, siyasah syar’iyyah, keluarga, sosial, dan
sains perubatan. Kebanyakan isu semasa yang
menjadi bahan kajian adalah daripada hasil
aduan orang awam dan permintaan khusus
daripada agensi luar.

Aspek Penyelidikan

Perubahan budaya hidup masyarakat,
kemajuan sains dan teknologi serta
perkembangan ekonomi semasa
menjadikan aspek syariah lebih mendapat
tumpuan berbanding masa dahulu. Dalam
melengkapkan kajian, maklumat diperoleh
daripada pelbagai sumber seperti kajian teks
kitab-kitab muktabar, pandangan ulama’
mazhab, keputusan fatwa negara-negara
Islam yang lain dan pandangan pakar dalam
bidang-bidang yang berkaitan. Hasil-hasil
kajian yang telah lengkap dibentangkan dalam
Mesyuarat Panel Kajian Syariah dan Muzakarah
Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan. Fatwa yang
telah diputuskan sama ada oleh Muzakarah
Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan atau fatwa
yang telah diwartakan oleh kerajaan-kerajaan
negeri akan disebarkan kepada masyarakat.

1. Dato’ Haji Wan Mohamad mengiringi Brig. Jen.
(B) Dato’ Seri Abdul Hamid bin Haji Zainal Abidin
melawat Pameran sempena Sambutan 35 Tahun
Jakim di Putrajaya.

2. Sekitar Pameran Perbomohan yang dipamerkan
sempena Sambutan 35 Tahun Jakim.

3.  Buku garis panduan keluaran Jakim.

2

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 147

1

Jakim: empat dekad148

PEMBANGUNAN FATWA

Pada tahun 1970, Jawatankuasa Fatwa
Majlis Kebangsaan  Bagi Hal Ehwal Agama
Islam (MKI) telah ditubuhkan, sebagaimana
diperuntukkan dalam Perkara 11 Peraturan
MKI. Tugas jawatankuasa ini ialah untuk
membuat kajian, menimbang, memutus dan
mengeluarkan fatwa atas apa-apa perkara
berkenaan dengan agama Islam yang dirujuk
kepadanya oleh Majlis Raja-Raja.

Mengikut prosedur, keputusan dan pandangan
muzakarah ini akan di bawa ke Jawatankuasa
Fatwa/Perundingan Syarak Negeri-Negeri
untuk dibincang dan diputuskan serta
diwartakan. Mesyuarat Majlis Raja-Raja yang
ke-214 pada 3 Julai 2008 telah bersetuju

supaya fungsi Jawatankuasa Fatwa ini
diperkukuhkan dari aspek pengstrukturannya.
Dengan itu, Jakim telah menubuhkan Bahagian
Pengurusan Fatwa dan Pembangunan Ijtihad
secara pentadbiran pada 2 Januari 2009
bagi mewujudkan sebuah organisasi yang
bertanggungjawab sepenuhnya terhadap
urusan fatwa di peringkat kebangsaan dan
memastikan pengurusan fatwa di Malaysia
dapat dijalankan secara berpusat dan
sistematik. Bahagian ini diwujudkan secara
rasmi pada 1 Jun 2009 bersekali kelulusan
Penjenamaan Semula Jakim oleh agensi pusat.

1

1. Peserta Dialog Intelektual Fatwa Pertama yang
diadakan pada 20 hingga 22 Mac 2009. Para Peserta
terdiri daripada  ahli Jawatankuasa Fatwa Majlis
Kebangsaan bagi Hal Ehwal Agama Islam Malaysia,
ahli-ahli Majlis Penasihat Syariah Bank Negara
Malaysia, Suruhanjaya Sekuriti, ahli-ahli Panel Kajian
Syariah dan Akidah Jakim, wakil institusi pengajian
tinggi awam dan pegawai-pegawai kanan Jakim.

2. Buku Fatwa yang dikeluarkan oleh Jakim.
3. Dato’ Haji Wan Mohamad dalam salah satu muzakarah

yang diadakan oleh Jakim.
4.  YB Dato’ Dr. Abdullah Md Zin sedang berucap

dalam Muzakarah Ahli-ahli Penasihat Syariah Institusi
Kewangan Islam di Malaysia.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 149

Pembukuan Keputusan Fatwa

Bagi mendidik masyarakat Islam dan
menyebarluaskan keputusan fatwa berkaitan
isu-isu semasa berkaitan syariah yang telah
diputuskan sama ada oleh Muzakarah
Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan atau fatwa-
fatwa yang telah diwartakan oleh kerajaan-
kerajaan negeri, Jakim telah mengambil inisiatif
membukukan keputusan fatwa sebagai rujukan

Penyediaan Garis Panduan

Dalam bidang syariah terdapat beberapa garis
panduan telah diterbitkan sebagai rujukan dan
pedoman kepada masyarakat dan agensi yang
berkaitan agar setiap amalan selaras dengan
kehendak syarak, antaranya:

• Garis Panduan Hiburan dalam Islam;
• Garis Panduan Bedah Siasat Mayat

Menurut Perspektif Islam; dan
• Garis Panduan Doa Majlis Rasmi

dan Separuh Rasmi serta Panduan
Membacanya.

PEMBANGUNAN MUAMALAT  DAN SOSIO-
EKONOMI

Setiap kajian yang dijalankan oleh Jakim,
mempunyai matlamat agar produk kajian
bertepatan dengan kehendak syariah dan
menjadi alternatif bagi masyarakat Islam
khususnya dan rakyat Malaysia amnya.
Mekanisme kajian yang dijalankan adalah
berteraskan kajian teks, kajian lapangan, soal
selidik, aduan awam dan resolusi-resolusi
daripada bengkel, seminar, muzakarah,
persidangan dan konvensyen peringkat
kebangsaan.

Banyak hasil kajian yang telah dijalankan selama
ini telah diterima dan dilaksanakan oleh
pelbagai pihak yang memberi manfaat kepada
masyarakat dan negara. Setiap hasil kajian
yang telah lengkap akan dibentangkan dalam
Mesyuarat Panel Kajian Syariah seterusnya
dibawa ke dalam Muzakarah Jawatankuasa
Fatwa MKI. Selain itu, kedapatan juga
sesetengah kajian dibentangkan dalam
Muzakarah Ahli-ahli Majlis Penasihat Syariah
Institusi Kewangan Islam di Malaysia yang

2

3 4

Jakim: empat dekad150

dianggotai oleh Panel Penasihat Syariah di
institusi-institusi kewangan Islam.

Antara hasil kajian yang berjaya direalisasikan

ialah kajian sistem perbankan berlandaskan

syariah pada tahun 1983 dengan tertubuhnya

Bank Islam Malaysia Berhad, kemudian diikuti

dengan penubuhan Syarikat Takaful Malaysia

Berhad pada tahun 1984 yang menawarkan

produk insurans berteraskan prinsip Islam.

Susulan daripada itu, beberapa institusi

kewangan konvensional turut memperkenalkan

“Islamic Windows” dengan menawarkan

produk dan perkhidmatan perbankan Islam

sebagai alternatif kepada produk konvensional.

Senario ini turut memberi inisiatif kepada

perkembangan sistem pasaran modal Islam

menerusi pengenalan kaunter-kaunter saham

patuh syariah, tabung unit saham amanah

Islam dan penerbitan bon Islam atau sukuk.

Pada  bulan Ogos 2006, kerajaan telah
memperkenalkan inisiatif Malaysia International
Islamic Financial Centre (MIFC) bertujuan

1 2

1. Semasa perasmian Muzakarah Ahli-ahli Majlis
Penasihat Syariah Institusi Kewangan

 di Malaysia pada tahun 2009.
2. Semasa perasmian Muzakarah Ahli-ahli Majlis

Penasihat Syariah Institusi Kewangan
 di Malaysia pada tahun 2008.

menjadikan Malaysia sebagai hab kewangan
Islam antarabangsa dengan memfokuskan
pembangunan kewangan Islam dalam sektor
penerbitan sukuk, pengurusan aset dan
saham, perbankan, takaful dan pembangunan
modal insan. Setelah lebih 25 tahun sistem
kewangan Islam beroperasi di Malaysia seiring
dengan sistem konvensional, sebanyak
17 institusi perbankan Islam berlesen telah
ditubuhkan, enam daripadanya adalah bank-
bank asing. Terdapat lapan buah syarikat
takaful yang menawarkan produk insurans
Islam.

Hasil kajian mengenai pembiayaan perumahan
dan kenderaan kakitangan kerajaan tanpa riba,
kerajaan turut memperkenalkan skim pinjaman
perumahan dan kenderaan berteraskan prinsip
syariah kepada kakitangan awam selain
memperkenalkan sistem gadaian atau pajak
gadai Islam “al-Rahn”, dan sistem takaful.
Sehingga 2008, lebih 200,000 kakitangan
awam telah mendapat manfaat daripada skim
pinjaman perumahan berlandaskan kepada
prinsip syariah.

Selain itu, Jakim turut mengurus selia kajian
terhadap sosio ekonomi umat Islam di
Sabah melalui projek khas, iaitu Program
Pembangunan Rakyat Sabah (Perasa).
Projek ini dijalankan oleh Universiti Malaysia
Sabah menerusi peruntukan Jakim bertujuan
memperkasakan strategi pembangunan sosio-
ekonomi masyarakat Islam di Sabah.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 151

Kempen Kesedaran

Setelah banyak produk daripada hasil-hasil
kajian berjaya direalisasikan dalam masyarakat,
maka satu inisiatif bagi meningkatkan
kesedaran masyarakat berkenaan kelebihan
sistem muamalat Islam dilakukan. Antara usaha
yang giat dilakukan ialah Kempen Kesedaran
Kewangan Islam, Seminar Keusahawanan
Islam Peringkat Kebangsaan, Seminar
Menangani Gejala Ceti Haram dan Konvensyen
Faraid dan Hibah Kebangsaan.3

4 5

6

7

4. Pelancaran Jurnal Muamalat pada tahun 2008.
3,5,6&7. Antara aktiviti anjuran Jakim yang dapat

meningkatkan kesedaran masyarakat dalam sistem
muamalat.

Jakim: empat dekad152

PENAPISAN BAHAN PENERBITAN

Tugas menapis buku-buku yang dilaksanakan
oleh Jakim telah dilakukan sejak tahun
1969 yang ketika itu di bawah Bahagian
Penyelarasan & Pentadbiran, Urusetia MKI.
Sehingga 2008 sebanyak 559 buah buku
agama berbahasa Malaysia, 226 buah buku
berbahasa Inggeris dan lapan buah buku
bahasa-bahasa lain yang telah diperakukan
oleh Jakim kepada pihak Kementerian Dalam
Negeri untuk diharamkan atau ditahan.

Bersesuaian dengan perkembangan teknologi
dan kemajuan media massa, tugas penapisan
telah diperluas meliputi majalah, akhbar,
VCD, DVD, laman sesawang, blog, filem
dan produk atau barang gunaan umat Islam.
Setakat 2008 sebanyak 28 bahan audio visual
dan barang gunaan yang telah diperakukan
haram. Laporan kajian ini dibentangkan dalam
Mesyuarat Jawatankuasa Penapisan Bahan-
Bahan Penerbitan Berunsur Islam.

Selain itu, Jakim juga bertanggungjawab
menapis pendakwah dan pelajar asing
yang diambil bertugas dan belajar di negara
ini. Keputusan tapisan menjadi asas bagi
pengeluaran dan penyambungan visa oleh
pihak Imigresen.

2 3

4 5 6

1&2. Antara barang gunaan dan bahan bercetak yang
tidak menepati garis panduan penapisan bahan
penerbitan berunsur Islam.

3. Pameran Jakim Cawangan Sabah sempena
Program Yayasan Sabah Bersama Rakyat.

4, 5-9. Pemantauan dan tinjauan bersepadu antara
Jakim, KDN dan JAIN dalam satu operasi yang
diadakan di premis-premis.

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 153

Penyediaan Garis Panduan

Bagi mengawal penularan penyalahgunaan
bahan bercetak dan barang gunaan berunsur
Islam, Jakim telah menyediakan beberapa garis
panduan iaitu:

• Garis Panduan Penapisan Bahan-Bahan
Penerbitan Berunsur Islam;

• Garis Panduan Bahan Penerbitan Bercetak
dan Audio Visual Berhubung Dengan
Unsur-Unsur Yang Bercanggah Dengan
Akidah dan Amalan Ahli Sunnah wal-
Jamaah;

• Garis Panduan Penapisan Kandungan
Bahan-bahan Penyiaran Berunsur Islam;
dan

•  Garis Panduan Pembuatan, Pengendalian,
Penjualan dan Pelupusan Bahan-
bahan Penerbitan dan Perhiasan Yang
Mengandungi Ayat-Ayat Suci al-Quran.

Dalam hal ini, Jakim  bertanggungjawab
memberi penjelasan, khidmat nasihat, taklimat
dan pembentangan kertas berkaitan bahan-
bahan penerbitan berunsur Islam dalam
pelbagai program di seluruh negara seperti
bengkel, seminar, forum dan majlis dialog.

Rujukan Agensi Lain

Jakim menjadi rujukan  agensi-agensi kerajaan
khususnya Bahagian Kawalan Penerbitan dan
Teks al-Quran, Kementerian Dalam Negeri
dan Jabatan-Jabatan Agama Islam Negeri
berkaitan bahan-bahan yang diragui. Begitu
juga perakuan kelulusan permohonan masuk
buku-buku agama dari luar negara ke Malaysia
oleh pengedar-pengedar buku seluruh negara.

Aktiviti Pemantauan

Aktiviti pemantauan dijalankan sepanjang tahun
bagi mengesan bahan-bahan berunsur Islam
yang meragukan dan membanteras sebarang
buku-buku yang telah diwartakan haram
daripada berada di pasaran. Pemantauan
ini dilakukan dengan kerjasama agensi
penguatkuasaan Kementerian Dalam Negeri
Cawangan Negeri dan Jabatan Agama Islam
Negeri.

7

8 9

Jakim: empat dekad154

PEMBANGUNAN FALAK

Sejak tahun 1970-an, Jakim telah menyelaras
pembangunan dalam bidang falak sebagai
memenuhi tuntutan fardhu kifayah umat Islam
dalam melaksanakan ibadah solat dan puasa
pada bulan Ramadan. Antara aktiviti yang telah
dilaksanakan ialah menyelaras pembangunan
kalendar Islam iaitu berdasarkan tahun Hijri
melalui Jawatankuasa Menetap Awal Puasa
dan Hari Raya. Sebuah jawatankuasa juga
ditubuhkan  bagi menyelaraskan penetapan
tarikh awal Ramadan dan hari kebesaran
Islam. Hasil perakuan jawatankuasa ini
dipanjangkan kepada Majis Raja-raja Melayu
untuk diperkenan dan seterusnya diisytiharkan
oleh Penyimpan Mohor Besar Raja-Raja. Sejak
penyelarasan tersebut dilaksanakan, tidak
berlaku lagi perbezaan tarikh puasa Ramadan
dan Hari Raya antara negeri-negeri.

Bagi menyelaraskan  aktiviti di atas, Jakim telah
melaksanakan beberapa kajian. Antaranya
ialah Kajian Analisis Data Bagi Penentuan Awal
Ramadan, Syawal dan Zulhijjah, Kajian Analisis
Data Takwim dan Pembangunan Aplikasi
e-Rukyah Hilal Kebangsaan (e-RHK) yang
dipaparkan melalui  portal  Jakim.

Di samping kajian-kajian tersebut, Jakim
juga menjalankan  kajian cerapan hilal dan
kecerahan langit selepas matahari terbenam  di
Baitul Hilal Teluk Kemang, Port Dickson, Negeri
Sembilan sepanjang tahun. Aktiviti cerapan
lain seperti cerapan matahari, bulan, planet,
bintang, galaksi dan gerhana bulan dilakukan
di Balai Cerap Fizik Angkasa, Universiti Malaya,
Kuala Lumpur.           1 2

3 4

5

8

7

6

9

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 155

Bagi tujuan penyelarasan falak dan takwim di
seluruh negara, Jakim  menganjurkan pelbagai
mesyuarat dan bengkel, antaranya Mesyuarat
Jawatankuasa Teknikal Kalendar Islam,
Mesyuarat Jawatankuasa Kecil Analisis Rekod
Cerapan Hilal Seluruh Malaysia, Mesyuarat Draf
Laporan Akhir Kajian Kemas kini Data Arah
Qiblat Masjid dan Surau, dan Bengkel Cerapan
dan Tatacara Pengendalian Teleskop.

Bersempena dengan penghantaran
angkasawan pertama negara ke Stesen
Angkasa Antarabangsa, Jakim juga telah
menyediakan satu Garis Panduan Pelaksanaan
ibadah di International Space Station, (ISS).
Garis panduan ini boleh menjadi rujukan
kepada angkasawan-angkasawan yang
beragama Islam untuk menunaikan solat
semasa berada di angkasa lepas.

10

11

12

13

14

15

16

1. Buku Kaedah Panduan Falak Syarie yang diterbitkan
oleh Jakim.

2. Takwim Istilah 1401-1500.
3&4. Cerapan matahari di Masjid Wilayah Persekutuan,

Kuala Lumpur pada tahun 2009.
5, 6, 8, 9. Antara pameran yang  telah dilaksanakan oleh

Jakim.
7. Latihan Amali Kursus Falak Syarie di Teluk Kemang

pada tahun 1986.
10-12. Fasa gerhana matahari di Masjid Wilayah Kuala

Lumpur pada tahun 2009.
13&14. Sempena pelancaran buku Garis Panduan Ibadah

International Space Station, (ISS).
15&16. Aktiviti cerapan di Pantai Anyer Jakarta Indonesia.

Jakim tidak ketinggalan menghantar wakil menyertai
kajian dan cerapan matahari pada tahun 2009.

Jakim: empat dekad156

BIDANG DAKWAH

Secara umumnya program yang dirancang
dan dilaksanakan oleh Jakim berkonsepkan
dakwah. Sebagai Urus Setia Majlis
Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Agama Islam
Malaysia (MKI), Jakim terlibat dalam aspek
penyelarasan, perancangan dan pelaksanaan
dakwah yang dilaksanakan secara bersepadu
dengan pihak Jabatan Agama Islam Negeri
(JAIN), Majlis Agama Islam Negeri (MAIN) dan
agensi-agensi kerajaan yang lain di peringkat
persekutuan dan negeri. Kegiatan dakwah
telah dilaksanakan secara menyeluruh meliputi
kawasan bandar, kampung, masyarakat
pedalaman dan penduduk di kepulauan. Dalam
menyampaikan mesej dakwah, Jakim telah
mendapat sokongan pelbagai pihak termasuk
badan bukan kerajaan dan individu tertentu
yang ingin melihat perkembangan positif
masyarakat Islam.

Sebenarnya, program dakwah yang
dilaksanakan oleh Jakim telah bermula sejak
awal penubuhan Urus Setia MKI melalui aktiviti-
aktiviti awal yang dilaksanakan pada ketika
itu. Aktiviti dakwah menjadi lebih tersusun
apabila Institut Dakwah dan Latihan Islam atau
singkatannya INDAH ditubuhkan pada  pada
bulan April 1974, hasil  keputusan Mesyuarat
MKI kali ke-6 pada 16 Disember 1971.
Penubuhannya adalah bagi memenuhi hasrat
dan cita-cita umat Islam di negara ini yang ingin
melihat wujudnya sebuah institusi dakwah yang
bertanggungjawab melaksanakan program-
program dakwah di peringkat pusat.

Program dakwah khusus melalui Bahagian
Dakwah Jakim menumpukan kepada aspek–
aspek penghayatan dan pelaksanaan Islam
kepada kakitangan agensi kerajaan, swasta
dan masyarakat. Selain itu juga tumpuan
diberikan kepada aktiviti-aktiviti yang berkaitan
dengan kefahaman Islam, dakwah bukan

Islam dan Orang Asli, ukhuwwah dan aktiviti
pemantapan akidah melalui Pusat Pemantapan
Akidah.

Dalam menjayakan program yang dirancang,
Jakim mendapat kerjasama pelbagai pihak di
peringkat Kementerian/Jabatan/JAIN/agensi
swasta dan badan bukan kerajaan dalam dan
luar negeri yang terlibat dalam pengurusan
dakwah seperti Jabatan Hal Ehwal Orang
Asli (JHEOA), Pertubuhan Kebajikan Islam
Malaysia (PERKIM), Pertubuhan Persidangan
Islam (OIC), Pertemuan Tahunan Tidak Rasmi
Menteri-Menteri Agama Negara Brunei
Darussalam, Republik Indonesia, Malaysia dan
Republik Singapura (MABIMS), Majlis Da’wah
Islamiah Serantau Asia Tenggara dan Pasifik
(RISEAP) dan lain-lain.

1

         Dakwah Jakim

Biarpun terpaksa berjuang
ke bukit, gunung, onak dan duri
merentasi  jalan penuh berliku

di daratan…

Biarpun di undang gundah
merentasi ombak dan belahan awan

melepasi sempadan negeri bahkan negara
di lautan dan di udara…

Warga ini tak akan pernah berhenti
sekalipun bahkan sedetik selagi visi dan

misi tidak tercapai
selagi umat belum capai hidayah Ilahi

kembara ini tetap dilaksanakan.

Walau berjuta rintangan mendatang
putus asa dan harapan tidak pernah ada

dalam kamus
kerana memahami tanggungjawab
pada Allah Tuhan yang mencipta...

Biarpun jerih dan perit usaha ini
demi  agama al-Quran dijulang Sunah diamalkan,
alim ulama’ jadi rujukan di balik susah ada senang

itulah janji Allah yang mencipta.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 157

Dakwah bil-Lisan

Dalam usaha memberi penerangan dan
kefahaman mengenai Islam kepada
masyarakat, Jakim menggunakan pendekatan
dakwah bil-lisan. Ia dilaksanakan dalam bentuk
ceramah, seminar, konvensyen, kursus,
wacana minda, kuliah, forum, dan dialog.
Di samping itu juga, Jakim mengendalikan
khidmat nasihat dan bimbingan di talian telefon
dan soal jawab  melalui internet di laman web
Jakim serta menyediakan perkhidmatan pakar
rujuk dalam bidang akidah, syariah, sosial,
ekonomi dan muamalat Islam.

Fokus terhadap dakwah bil-lisan adalah
lebih menyeluruh dan disesuaikan mengikut
keperluan semasa. Justeru kerajaan telah
memperkenalkan beberapa dasar dan
pendekatan.

Pendekatan Dakwah

Pelbagai bentuk pendekatan yang digunakan
oleh Jakim untuk mencapai kemajuan Islam
dalam pembangunan dakwah antaranya ialah
seperti yang berikut:

• Dakwah bil-Lisan;
• Dakwah bil-Hal;
•  Dakwah Melalui Media Cetak;
•  Dakwah Melalui Media Penyiaran;
• Dakwah Melalui Media Sesawang;
• Dakwah Melalui Keseniaan Islam;dan
• Dakwah Melalui Sambutan Hari Kebesaran

Islam.

2

4 5

3

1-5. Aktiviti  dan program Jakim dalam usaha
menyebarkan dakwah.

Jakim: empat dekad158

Dasar Penerapan Nilai-nilai Islam

Dasar Penerapan Nilai-nilai Islam dalam
Pentadbiran Awam di Malaysia telah
dilaksanakan oleh Kerajaan sejak tahun 1985.
Secara umumnya, dasar ini bertujuan untuk
melahirkan sebuah masyarakat Malaysia
yang bermaruah dan berakhlak tinggi serta
mewujudkan sistem pentadbiran negara yang
berdisiplin, adil, cekap dan berkesan. Dasar
ini merumuskan bahawa penghayatan ajaran
Islam berasaskan kepada keimanan dapat
mendorong seseorang ataupun masyarakat
keseluruhannya ke arah kegemilangan. Ia juga
bertujuan untuk menerapkan beberapa nilai
murni (mahmudah) dalam perkhidmatan awam.

Dalam Bidang Pentadbiran

Dalam bidang pentadbiran, objektif Penerapan
Nilai-nilai Islam dalam pentadbiran negara
adalah  seperti yang berikut:

(i) Menanamkan semangat cintakan nilai-nilai
suci dalam Islam;

(ii) Menghormati kebaikan dan membenci
keburukan;

(iii) Membentuk sikap yang berguna kepada
negara;

(iv) Menghapuskan sikap yang negatif
dalam  menjalankan tugas-tugas yang
dipertanggungjawabkan;

(v) Menghasilkan perkhidmatan yang bermutu;
(vi) Melatih diri dengan disiplin; dan
(vii) Menjalankan amanah dengan dedikasi.

Dasar Penerapan Nilai-Nilai Islam dalam
pentadbiran awam telah dilancarkan dalam
tahun 1985 dengan memberikan penekanan
kepada nilai-nilai teras bagi dihayati oleh
setiap anggota perkhidmatan awam ke
arah mencapai kualiti perkhidmatan yang
cemerlang. Langkah-langkah untuk menjadikan
perkhidmatan awam sebagai perkhidmatan
yang unggul terus diberi keutamaan melalui
Gerakan Budaya Kerja Cemerlang dan
berbagai-bagai usaha peningkatan kualiti dan
produktiviti. Nilai-nilai ini telah juga diterapkan
dalam semua Pekeliling Kemajuan Pentadbiran
Awam (PKPA) yang bertujuan meningkatkan
mutu perkhidmatan awam.

Dalam tahun 1998, kerajaan melancarkan
Gerakan Pemantapan Keutuhan Sistem
Pengurusan. Program ini turut memberi
penekanan terhadap penghayatan nilai-nilai
murni dan etika bagi memperkukuhkan tahap
integriti pegawai dan kakitangan. Untuk
memastikan segala program dan aktiviti
penerapan nilai-nilai murni dilaksanakan
secara teratur, terancang dan berterusan
serta mencapai matlamat yang dihasratkan,
dalam tahun 2000 kerajaan telah menetapkan

1

garis panduan mengenainya. Garis panduan
tersebut, menetapkan mekanisma pelaksanaan
program nilai murni yang antara lainnya
mengenal pasti kaedah seperti taklimat,
ceramah, latihan, lawatan dan sebagainya.

Berasaskan kepada dasar, arahan, panduan
dan gerakan yang disebutkan, jabatan dan
agensi Kerajaan telah menganjurkan pelbagai
aktiviti seperti  ceramah dan sebagainya untuk
membentuk kakitangan awam mengamalkan
nilai-nilai murni sejagat dalam perkhidmatan
awam. Kebanyakan program dan aktiviti
penerapan nilai-nilai Islam telah dikelolakan oleh
kelab-kelab kebajikan dan sosial jabatan dan
agensi Kerajaan sama ada di dalam atau pun di
luar waktu pejabat.

Untuk memastikan supaya pelaksanaan
usaha penerapan nilai-nilai Islam dapat
terus ditingkatkan dengan licin, teratur dan
sempurna, kerajaan telah menerbitkan
Pekeliling Am Bil.2 Tahun 2001 iaitu Garis
Panduan Bagi Mengadakan Ceramah
Penerapan Nilai-Nilai Islam Dalam
Perkhidmatan Awam. Semua jabatan dan
agensi kerajaan dikehendaki melaksanakan
program penerapan nilai-nilai Islam sebagai
urusan rasmi berpandukan kepada garis
panduan yang telah ditetapkan.

2

Penerapan nilai-nilai yang positif dan membina
adalah sangat penting bagi sesebuah
masyarakat yang sedang pesat berkembang
maju seperti Malaysia. YABhg  Tun Dr. Mahathir
Mohamad selaku Perdana Menteri Malaysia
ketika itu, menjadikan Penerapan Nilai-Nilai
Islam sebagai satu rancangan penting dalam
usaha membina kemajuan dan pembangunan
rakyat. Rancangan ini berjalan seiring dengan
usaha-usaha pembangunan fizikal yang
berkembang pesat.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 159

Dalam Bidang Pertanian

Selain bidang pentadbiran awam, kerajaan
juga memperkenalkan nilai-nilai Islam  dalam
bidang pertanian. BAHEIS, JPM ketika itu
telah menerbitkan sebuah buku kecil yang
menjelaskan tentang beberapa faktor penting
mengenai konsep pertanian mengikut kaca
mata Islam.

Melalui penjelasan itu, mereka yang
berkhidmat dalam bidang pertanian seperti
pegawai pertanian dan para petani diharap
dapat berkhidmat dengan lebih gigih, dedikasi
dan jujur. Fahaman yang jelas tentang
pertanian akan memberi kesan yang besar
terhadap pengeluaran negara.

3

1-5. Golongan kurang upaya turut merupakan kumpulan
sasaran Jakim dalam berdakwah.

Dalam Bidang Kesihatan

Usaha penerapan nilai-nilai Islam juga
merangkumi bidang kesihatan. Dalam
bidang ini, penjelasan yang diberikan oleh
kerajaan diharap dapat menarik minat dan
mendorong masyarakat Islam khususnya
mereka yang berkhidmat di dalam bidang
kesihatan sama ada doktor, jururawat dan
sebagainya supaya menjaga kesihatan diri
dan berusaha dengan lebih gigih, dedikasi,
jujur dan beramanah dalam pekerjaan yang
dipertanggungjawabkan.

Dalam Bidang Kebajikan Masyarakat

Penjelasan turut diberikan bagi meningkatkan
kefahaman dan penghayatan masyarakat
berkaitan dengan kebajikan masyarakat,
sama ada ahli pertubuhan kebajikan, sukarela
dan sebagainya atau pegawai-pegawai yang
bertanggungjawab mengenai hal ehwal
kebajikan masyarakat, berusaha dengan lebih
gigih, dedikasi dan jujur. Ini kerana segala
usaha yang dijalankan itu bukan sahaja
memberi faedah kepada anggota masyarakat
yang kurang bernasib baik, tetapi juga
merupakan sebahagian daripada amalan yang
dipandang mulia dan diberi ganjaran pahala di
sisi Islam.

4

5

Jakim: empat dekad160

PENDEKATAN ISLAM HADHARI

Pendekatan Islam Hadhari yang diperkenalkan
oleh kerajaan memantapkan lagi ruang yang ada
untuk menjadikan usaha dakwah melebar luas
bagi memastikan seluruh tamadun yang ingin
dicapai oleh kerajaan dan negara berlandaskan
kepada Islam. Pada tahun 2004, Kerajaan telah
memperkenalkan pendekatan ini untuk memaju
dan membina kegemilangan ummah.

Kejayaan Dasar Penerapan Nilai-Nilai Islam
yang diperkenalkan pada tahun 1985 telah
mendorong pihak kerajaan memperkukuhkan
penghayatan Islam di kalangan masyarakat
sebagai suatu cara hidup yang menyeluruh.
Bagi menyuntik kefahaman dan penghayatan
misi ini, maka pada tahun 2004, pendekatan
Islam Hadhari telah diperkenalkan. Islam
Hadhari merupakan suatu pendekatan baru
untuk membangun ummah dan negara
berdasarkan perspektif ketamadunan Islam.
Pendekatan ini diharap dapat menyuntik
semangat baru umat Islam untuk maju dalam
pelbagai bidang sebagaimana yang dituntut
oleh agama.  Islam Hadhari bukan ajaran baru,
tetapi satu rancangan jangka panjang kerajaan
untuk memastikan masyarakat Islam kembali
mengamalkan Islam secara syumul dalam
konteks dan dimensi yang lebih luas. Menerusi
pendekatan Islam Hadhari, Malaysia diharap
menjadi sebuah negara Islam contoh yang maju
dalam segala aspek mengikut acuan sendiri.

YAB Dato’ Seri Abdullah bin Haji Ahmad
Badawi ketika Perhimpunan Agong UMNO
ke-55 di PWTC pada 23 September 2004 telah
menyatakan, “Islam Hadhari memberi penekanan
kepada aspek pembangunan yang menjurus
kepada pembinaan peradaban, iaitu peradaban
yang dicanai dengan  pegangan Islam dan
memberi fokus kepada usaha mempertingkatkan
mutu kehidupan melalui penguasaan ilmu,
pembangunan insan, pembangunan kesihatan
serta pembangunan fizikal.”

1

2

Antara objektif penerapan nilai-nilai Islam dalam
bidang ini ialah seperti yang berikut:

(i) Untuk menyemai dan menanam nilai
kebaikan dari ajaran Islam di dalam semua
aktiviti kebajikan masyarakat;

(ii) Untuk membanteras amalan keburukan
dan kemungkaran seperti rasuah,
penyelewengan, penipuan, pecah amanah
dan sebagainya yang berkaitan dengan
aktiviti kebajikan masyarakat;

(iii) Untuk melahirkan dan mengekalkan
semangat kerjasama secara kolektif
antara orang awam dan pegawai-pegawai
kebajikan masyarakat;

(iv) Untuk menimbulkan kesedaran umum
tentang pentingnya menjaga akhlak dan
moral;

(v) Untuk menimbulkan rasa tanggung jawab
di kalangan anggota masyarakat umum
dan badan-badan serta pertubuhan
sukarela untuk menjaga, mengawasi
serta membantu golongan yang kurang
bernasib baik; dan

(vi) Untuk menimbulkan rasa tanggungjawab
bahawa kerja-kerja kebajikan adalah
termasuk dalam ibadat di kalangan
pegawai, kakitangan kementerian serta
pekerja-pekerja kebajikan di semua lapisan
masyarakat.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 161

Sehubungan itu dalam mesyuarat Jemaah
Menteri pada 31 Mac 2004 agensi kerajaan
diminta mempromosikan Pendekatan Islam
Hadhari yang progresif melalui pembaharuan
dan penambahbaikan. Selanjutnya pada 17
Oktober 2004 Jemaah Menteri telah bersetuju
melantik Jakim sebagai agensi penyelaras bagi
melaksanakan Pendekatan Islam Hadhari.

Dalam Mesyuarat Majlis Kebangsaan Bagi
Hal Ehwal Agama Islam Malaysia (MKI)  yang
dipengerusikan oleh YAB Perdana Menteri kali
ke-44, satu kertas dasar mengenai Pendekatan
Islam Hadhari telah dibentangkan oleh Ketua
Pengarah Jakim. MKI telah bersetuju terhadap
mekanisme pelaksanaan pendekatan Islam
Hadhari  peringkat persekutuan yang telah
dirancang dan bersetuju pembahagian tugas
memberi penjelasan Pendekatan Islam Hadhari
kepada lapan agensi, iaitu Jakim, Pejabat
Penasihat Agama Kepada Perdana Menteri,
Jabatan Pendidikan Islam dan Moral (Japim),
Jabatan Hal Ehwal Khas (JASA), Yayasan
Dakwah Islamiah Malaysia (Yadim), Institut
Kefahaman Islam Malaysia (IKIM), Jabatan
Pengajian Tinggi (JPT)  dan Kor Agama
Angkatan Tentera (Kagat).

Penjelasan dan Pelaksanaan

YB Menteri di Jabatan Perdana Menteri telah
melantik sekumpulan Panel Pemikir yang
terdiri daripada 30 orang tokoh akademik dan
profesional dalam pelbagai bidang (aspek
fardhu ain dan fardhu kifayah) untuk membantu
Jakim menggubal konsep Pendekatan Islam
Hadhari.

Sebuah sekretariat ad-hoc telah ditubuhkan
di Bahagian Penyelidikan Jakim untuk
melaksanakan tugas ini. Melalui sekretariat ini
satu bengkel penyediaan dokumen bertulis
mengenai konsep dalam Pendekatan Islam
Hadhari telah diwujudkan. Dokumen tersebut
telah dibukukan dengan judul  “Islam Hadhari
Satu Penjelasan.” Buku ini telah diedarkan
ke seluruh negara bagi menjelaskan tentang
konsep Pendekatan Islam Hadhari. Sekretariat
ini kemudiannya dipindahkan ke Bahagian
Dakwah pada April 2005 dengan penubuhan
Cawangan Islam Hadhari dan Penerapan
Nilai-Nilai Islam sebagai urus setia tetap
pelaksanaan Pendekatan Islam Hadhari.
Menjelang tahun 2008, aktiviti yang berkaitan
dengan pendekatan Hadhari telah diletakkan
di bawah  satu bahagian yang dinamakan
“Hadhari dan Pembangunan Insan”.

Jakim selaku urus setia induk Pelaksanaan
Pendekatan Islam Hadhari bertanggungjawab
untuk menyelaras, merancang dan memantau
pelaksanaan Pendekatan Islam Hadhari
di peringkat kementerian dan negeri serta
menilai tahap pencapaian pelaksanaannya.
Melalui kerjasama dengan lapan agensi yang
berkenaan, Jakim berusaha keras mempromosi
dan melaksana program penjelasan
Pendekatan Islam Hadhari di seluruh negara.

Pada tahun 2005, tumpuan telah diberi
bagi menjelaskan konsep Pendekatan Islam
Hadhari. Sebagai persediaan awal, Jakim
telah menyediakan modul kursus berkaitan Carta 9: Program Penjelasan Pendekatan Islam Hadhari Lapan Agensi Pelaksana.

3

289

1,007
1,027

12
35

1728
501

JASA

JAPIM

KAGAT

JPT

IKIM

YADIM

JAKIM

PEJ. PENASIHAT
AGAMA YAB PM

1. YAB Dato’ Seri Abdullah Haji Ahmad Badawi
berucap dalam Majlis Perjumpaan Perdana Menteri
Bersama Ulama’ dan Umara’.

2. Perasmian Perkampungan Hadhari Peringkat
Kebangsaan 2007 di Kepala Batas, Pulau Pinang
pada 16 Mac 2007.

3. Dato’ Mustafa Abd. Rahman, mantan Ketua
Pengarah Jakim.

Jakim: empat dekad162

10 prinsip Pendekatan Islam Hadhari, serta
melantik penceramah di peringkat persekutuan
dan negeri. Seramai 1,008 orang penceramah
dari pelbagai agensi pelaksana telah dilatih
untuk memberi penjelasan mengenai
Pendekatan Islam Hadhari kepada pelbagai
peringkat masyarakat  secara seragam.

Dalam melaksanakan tanggungjawab yang
diamanahkan, Urus Setia Pendekatan Islam
Hadhari Jakim telah menyiapkan Perancangan
Strategik Lima Tahun Pelaksanaan Pendekatan
Islam Hadhari (2006-2010) untuk dilaksanakan
oleh setiap kementerian dan agensi
persekutuan dan negeri. Ini diikuti dengan
penerbitan Modul 10 Prinsip Islam Hadhari
yang digunakan sebagai sukatan ceramah dan
kursus berkaitan 10 prinsip Islam Hadhari oleh
semua kementerian dan agensi persekutuan
dan negeri.  Jakim juga telah menyediakan
Garis Panduan Pelaksanaan Islam Hadhari
di agensi kerajaan. Garis panduan tersebut
dipekelilingkan kepada semua kementerian
dan agensi kerajaan dan badan berkanun
persekutuan dan negeri.

1

2

0 200000 400000 600000 800000 1000000

YADIM

IKIM

JPT

KAGAT

JAPIM

JASA

PEJ. PENASIHAT
AGAMA YAB PM

JAKIM

31,050

2,770

2,732

2,250

88,062

270,162

236,928

886,053

1. Tun Abdullah semasa menjadi Perdana Menteri
dalam satu program Penjelasan Islam Hadhari.

2. Mesyuarat Panel Pemikir Islam Hadhari
dipengerusikan oleh YB Menteri  di Jabatan
Perdana Menteri ketika itu.

3. Ahli Wacana Panel Pemikir Hadhari 2008
bergambar kenangan bersama YB Menteri di
Jabatan Perdana Menteri ketika itu.

4. Tun Abdullah semasa mengunjungi gerai Jakim
di Majlis Perkampungan Hadhari di Kota Bharu,
Kelantan.

Carta 10: Jumlah Penyertaan Peserta Program Penjelasan Pendekatan Islam Hadhari 8 Agensi Pelaksana.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 163

Pendekatan Islam Hadhari di Peringkat
Agensi

Sebagai langkah permulaan di peringkat
agensi-agensi kerajaan, Jakim telah
mengeluarkan Pekeliling Am Bil 2. Tahun 2007
Garis Panduan Pelaksanaan Pendekatan
Islam Hadhari Di Agensi-agensi Kerajaan
yang bertujuan memberi penjelasan kepada
ketua-ketua agensi mengenai Pendekatan
Islam Hadhari dari segi  konsep,  struktur dan
pelan   tindakan bagi melaksanakannya dalam
perkhidmatan awam. Mulai tahun 2008, Jakim
telah menempatkan pegawai-pegawainya
di semua kementerian yang telah bersetuju
menyelaraskan pelaksanaan Islam Hadhari.

3

4

Jakim: empat dekad164

Pendekatan Islam Hadhari di Peringkat
Parlimen

Sebagai pendedahan kepada  masyarakat
bahawa kerajaan benar-benar komited
mempromosikan dan menerapkan nilai-nilai
yang terdapat dalam Pendekatan Islam Hadhari
terhadap kehidupan seharian masyarakat,
satu program “Perkampungan Hadhari”
telah diperkenalkan buat pertama kalinya
di Peringkat Kebangsaan. Perkampungan
yang diadakan di Kepala Batas, Pulau
Pinang  pada 16 hingga 18 Mac 2007 ini telah
disempurnakan Dato’ Seri Abdullah bin Haji
Ahmad Badawi, Perdana Menteri ketika itu.

Program seperti ini telah dipergiatkan
lagi dengan menumpukan kepada aspek
penjelasan, penghayatan dan pelaksanaan
sehingga ke akar umbi di seluruh kawasan
bandar dan luar bandar secara bersepadu
melibatkan pelbagai pihak termasuk pemimpin
politik, agensi kerajaan, pertubuhan badan
bukan  kerajaan  dan sektor swasta. Bagi
agensi kerajaan, inilah peluang  untuk bertemu
masyarakat di tapak perkampungan bagi
menyampaikan mesej 10 prinsip Pendekatan
Islam Hadhari yang berkaitan dengan fungsi
dan bidang tugas agensi masing-masing iaitu
dari aspek pembangunan spiritual, sistem
penyampaian, pembangunan ekonomi,
pendidikan, kesihatan, moral, kemasyarakatan,
pemeliharaan alam sekitar dan sebagainya.
Peranan pelbagai pihak khususnya para
pemimpin dalam menjayakan program ini
sangat membanggakan.

Perkampungan ini menampilkan kepelbagaian
akitiviti yang meliputi program-program
penerangan dan penjelasan mengenai prinsip-
prinsip Pendekatan Islam Hadhari dalam
bentuk seminar, ceramah, forum, bengkel,
program tafaquh ilmu dan sebaran bahan
penerbitan. Pameran dan ekspo Pendekatan
Islam Hadhari turut diadakan, iaitu penerangan

1

2

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 165

berkaitan fungsi kementerian, jabatan dan
pelbagai sektor, kaunter bimbingan kerjaya,
bimbingan pertanian, bimbingan usahawan,
program khidmat komuniti, pertandingan,
anugerah inovasi, perjumpaan pemimpin
bersama rakyat dan sebagainya. Kerajaan telah
memperuntukkan sejumlah RM50,000.00 bagi
setiap kawasan parlimen sebagai peruntukan
asas bagi menggerak dan menjayakan
program ini secara lebih menyeluruh.

Selain program-program yang dinyatakan,
maklumat mengenai Pendekatan Islam
Hadhari ini turut disebarkan melalui media
elektronik dan cetak seperti televisyen, radio,
laman sesawang, buku, pamplet, poster dan
sebagainya.

Kefahaman mengenai Pendekatan Islam
Hadhari turut disebar luas hingga ke peringkat
antarabangsa. YAB Tun Abdullah Ahmad
Badawi semasa menjadi Perdana Menteri telah
menyampaikan ucapan mengenai Pendekatan
Islam Hadhari dalam forum-forum peringkat
antarabangsa seperti Pertubuhan Persidangan
Negara-negara Islam (OIC) dan juga
persidangan di peringkat serantau. Beliau juga
telah menyampaikan beberapa  siri syarahan
kepada tokoh-tokoh politik, cendekiawan dan
profesional di beberapa buah negara Islam dan
bukan Islam seperti di Australia, India, Pakistan,
England, New Zealand, Mesir dan sebagainya.
Sangat membanggakan bahawa Pendekatan
Islam Hadhari diterima baik oleh semua pihak
kerana nilai-nilai universal terkandung dalam
pendekatan tersebut.

3

1. Majlis Pelancaran Perkampungan Hadhari Peringkat
Negeri Melaka.

2&4. Sekitar program perkampungan Hadhari Peringkat
Parlimen Besut.

3. Dato’ Dr. Abdullah bin Md Zin semasa Majlis
Taklimat Islam Hadhari Kepada Menteri-menteri
Besar, Ketua-Ketua Menteri dan exco-exco agama.

4

Jakim: empat dekad166

Pemantauan

Pemantauan terhadap program yang
dilaksanakan dan penerimaan masyarakat
mengenai Pendekatan Islam Hadhari sentiasa
diadakan dari semasa ke semasa. Menurut
salah satu kajian yang dimulakan semenjak
Jun 2007 oleh Bahagian Hadhari dan
Pembangunan Insan, Jakim dengan kerjasama
UKM Pakarunding Sdn. Bhd., sehingga 2008
mendapati sebahagian besar rakyat Malaysia
memahami dan menerima Pendekatan Islam
Hadhari yang dilaksanakan oleh Kerajaan
Malaysia. Hal ini dibuktikan melalui dapatan
kajian yang sebahagian besar responden,  iaitu
lebih tiga per empat (84%) daripada mereka
menerimanya berbanding hanya sebilangan
kecil.

2

3

5 6

1-6. Sekitar Program yang dilaksanakan dalam Semarak
Hadhari di Putrajaya.

Jakim: empat dekad166

1

4

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 167

Dokumentasi

Dalam merealisasikan hasrat kerajaan ini
Jakim turut mendokumentasi bahan sebagai
rujukan asas. Bahan ini telah diterbitkan dalam
pelbagai bentuk. Sebanyak 34 siri penerbitan
Pendekatan Islam Hadhari telah diterbitkan.
Antaranya ialah Jurnal Hadhari Antarabangsa
sebanyak tiga keluaran, buletin sebanyak
tiga keluaran, Perancangan Strategik Lima
Tahun Pendekatan Islam Hadhari, Islam
Hadhari Approach Toward Progressive Islamic
Civilisation (himpunan ucapan Perdana
Menteri Malaysia yang kelima), Garis Panduan
Pelaksanaan Perkampungan Hadhari Peringkat
Parlimen  dan Garis Panduan Pelaksanaan
Pendekatan Islam Hadhari di Agensi  Kerajaan.
Selain itu, empat modul Pendekatan Islam
Hadhari, iaitu Modul Pendekatan Islam Hadhari,
Modul Tasawwur Islam Hadhari, Modul Bina
Takwa dan Modul Bina Insan turut diterbitkan.
Sebahagian siri penerbitan berkenaan
diterbitkan dalam bahasa Arab, Inggeris,
Mandarin, Tamil, Iban, Melanau dan Kadazan.

Jakim: empat dekad168

Pelan Integriti Nasional

Integriti adalah satu aspek yang sangat
penting kepada penjawat awam dalam semua
peringkat perkhidmatan.  Kerajaan telah
melancarkan Pelan Integriti Nasional (PIN)
pada 23 April 2004 oleh YAB Perdana Menteri
dan menubuhkan Institut Integriti Malaysia
sebagai agensi yang bertanggungjawab dalam
pelaksanaan dan pemantauan. Jakim dan
Institut Integriti Malaysia (IIM) telah diberikan
mandat untuk menjayakan dasar ini.

Pengukuhan Integriti Perkhidmatan Awam

Bagi memastikan kejayaan pelaksanaan
integriti dalam sektor perkhidmatan awam,
Jakim telah dilantik sebagai peneraju bagi
melaksanakan program Pengukuhan Integriti
Perkhidmatan Awam (PIPA). Untuk tujuan itu,
Jakim telah menggubal Modul PIPA sebagai
garis panduan kepada penceramah dan
fasilitator dalam menyampaikan tajuk-tajuk
berkaitan integriti  dalam pelbagai sektor dan
agensi.

1

2

3

4

5

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 169

Dakwah bil-Hal

Dakwah bil-hal ialah dakwah melalui perbuatan,
teladan  atau tingkah laku. Kaedah tersebut
telah dilaksanakan oleh Rasulullah SAW, para
sahabat dan pendakwah pada zaman awal
Islam.  Menyedari hakikat bahawa dakwah
bil-hal adalah metode dakwah yang berkesan
maka Jakim menetapkan program dakwah bil-
hal sebagai suatu program utama.

Aktiviti dakwah bil-hal dilaksanakan melalui
pelbagai pendekatan, antaranya ialah dengan
mengadakan lawatan ke rumah kebajikan anak
yatim, rumah warga tua, mangsa-mangsa
banjir, pusat pemulihan akhlak dan hospital,
program khidmat masyarakat dan ziarah
dakwah masyarakat Orang Asli, kampung
angkat, majlis ramah mesra masyarakat, majlis
berbuka puasa dan majlis sempena Tahun Baru
Cina.

7

8 9

1. Laman Web Jabatan Kemajuan Islam Malaysia.
2-9. Antara aktiviti yang dilaksanakan oleh Jakim dalam

dakwah bil-Hal.

6

Jakim: empat dekad170

Dakwah Terhadap Bukan Islam

Usaha dakwah kepada masyarakat bukan
Islam, khususnya masyarakat Orang Asli
telah dilaksanakan secara bersepadu antara
Jakim, Jabatan Agama Islam Negeri-Negeri
dan badan-badan dakwah.  Sejak tahun
1993, seramai 31,756 Orang Asli telah berjaya
diislamkan. Jumlah ini meliputi 21% daripada
populasi 149,723 Orang Asli yang terdapat di
Malaysia.

Dalam tempoh satu dekad yang akan
datang, kefahaman mengenai Islam akan
diperluaskan kepada masyarakat bukan
Islam supaya persepsi mereka terhadap
Islam dapat diperbetulkan dan kefahaman
mengenai kemurniaan ajaran Islam dapat
dikembangkan. Pendekatan dakwah bil-hal
yang mengandungi kepelbagaian aktiviti akan
dilaksanakan. Pendekatan ini lebih sesuai
dalam konteks masyarakat berbilang kaum dan
agama di Malaysia. Jakim telah membelanjakan
sebanyak RM12,357,800.00 setahun bagi
tujuan khusus melaksanakan program dakwah.

Antara tahun 2007 dan 2008, negeri Sabah
merupakan negeri yang paling ramai Saudara
Muslim, iaitu seramai 7,517 orang. Negeri
Terengganu mencatatkan negeri yang paling
kurang Saudara Muslim, iaitu hanya seramai
306 orang sahaja. Jumlah Saudara Muslim
pada tahun 2007 ialah seramai 11,676 orang,
manakala pada tahun 2008 mencatatkan
sejumlah 13,613 orang. Secara keseluruhannya
jumlah Saudara Muslim pada tahun 2007 dan
2008 ialah seramai 25, 290 orang.

Carta 11 : Jumlah Orang Asli Yang Telah Diislamkan Di Seluruh Negara.

31,756
21%

117,967
79%

8,534

Orang Asli Memeluk Islam

Orang Asli Bukan Islam

Carta 12 : Kumpulan Sasar Bagi Program Kefahaman Islam (Kursus, Bengkel, Seminar)  Tahun 2007.

Jadual 7: Kumpulan Sasar (orang/agensi) bagi Program Dakwah Jakim.

Penjawat Awam

Remaja/Belia

Pemimpin Masyarakat Penempatan Baru

Institusi Pengajian Tinggi

Sektor Swasta/Korporat

NGO/Badan Berkanun

Karyawan & Budayawan

Keselamatan & Pertahanan

Penghuni Pusat Tahanan

250
3,562

698
1,150

5,6261,220

1,829

860

BIL KUMPULAN SASAR JUMLAH JUMLAH
  AGENSI ORANG
 1. SEKTOR AWAM
  (kakitangan Kerajaan) - 1,200,000
 2. SEKTOR SWASTA & BADAN BERKANUN 200 -
 3. INSTITUT PENGAJIAN TINGGI AWAM 20 -
 4. INSTUTUT PENGAJIAN TINGGI SWASTA 544 -
 5. PEMIMPIN MASYARAKAT / FELDA 317 112,635
 6. PERTUBUHAN BUKAN KERAJAAN (NGO) 200 -
 7. BELIA / REMAJA - 11,010,000
 8. HOSPITAL KERAJAAN SELURUH MALAYSIA 135 -
 9. PENJARA SELURUH MALAYSIA 30 -
10.  PUSAT PEMULIHAN / PERLINDUNGAN 51 -
 11. ORANG ASLI - 149,723
 12. SAUDARA BARU - 96,802

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 171

Jadual 8 : Statistik Saudara Muslim di Seluruh Malaysia Tahun 1990-2008.

Jadual 9 : Jumlah Saudara Muslim Pada Tahun 2007 dan 2008.

 STATISTIK SAUDARA MUSLIM DI SELURUH MALAYSIA TAHUN 1990-2008

NEGERI / TAHUN 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 JUMLAH
PERLIS 7 7 12 14 23 35 33 457 11 25 21 33 45 34 11 36 47 58 58 960

KEDAH 72 120 100 107 120 161 147 138 151 166 123 147 153 190 192 239 231 233 224 3,014

PULAU PINANG 180 192 184 240 259 113 245 245 255 234 238 274 244 241 250 263 253 295 241 4,446

PERAK 249 186 332 263 609 1108 1092 821 618 343 983 324 569 584 502 530 520 537 435 10,605

SELANGOR 367 238 224 836 414 417 184 392 508 454 347 745 330 1098 1206 1324 1288 1664 1437 13,499

W.P. KUALA LUMPUR 284 328 400 445 623 440 500 411 1055 455 630 471 802 851 457 594 517 471 897 10,331

N. SEMBILAN 98 122 145 90 148 163 194 167 160 145 159 187 228 197 204 141 250 295 245 3,338

MELAKA 180 74 148 150 157 152 137 166 169 162 106 129 666 138 176 160 169 161 191 3,391

JOHOR 248 235 364 296 379 402 567 461 441 479 555 585 655 818 606 721 732 817 771 10,132

PAHANG 99 107 151 209 158 206 235 277 184 238 297 164 267 252 398 370 157 358 1112 5,239

TERENGGANU 80 80 75 115 166 117 94 79 60 94 76 76 43 88 41 77 83 90 65 1,603

SARAWAK 1085 921 875 853 849 794 992 1016 465 884 780 752 1114 1127 1057 1120 1103 1253 1386 18,426

SABAH 660 838 1294 1222 1333 1010 1194 1379 1190 846 806 690 1476 2043 1779 2042 2042 2347 2719 25,583

W.P. LABUAN 108 142 63 106 77 85 111 88 104 85 101 97 98 114 132 134 113 117 105 1,980

KELANTAN 107 161 145 194 155 198 199 531 227 314 365 275 291 304 521 303 417 320 353 5,380

JUMLAH 3826 3753 4512 5130 5470 5401 5924 6628 5598 4924 5587 4949 6981 6751 7532 8055 7922 9016 9975 117,927

 1. PERLIS 23 35 30 28 116

 2. KEDAH 221 245 229 218 913

 3. PULAU PINANG 324 266 283 245 1,118

 4. PERAK 314 222 263 177 976

 5. SELANGOR 1062 607 938 954 3,201

 6. W.P. KUALA LUMPUR 515 419 601 621 2,156

 7. N. SEMBILAN 172 107 154 95 528

 8. MELAKA 152 161 193 183 689

 9. JOHOR 547 276 509 532 1,864

 10. PAHANG 153 121 185 200 659

 11. TERENGGANU 103 73 70 58 306

 12. SARAWAK 1196 1556 596 770 4,118

 13. SABAH 1065 1187 2427 2328 7,517

 14. W.P. LABUAN 102 131 82 129 444

 15. KELANTAN 161 159 169 196 685

  JUMLAH 6110    25,290

BIL  NEGERI TAHUN/ JANTINA  TAHUN/JANTINA JUMLAH

   2007  2008

   LELAKI PEREMPUAN LELAKI PEREMPUAN

 Carta 13: Bilangan Pendaftaran Saudara Muslim di Seluruh
Malaysia Pada Tahun 2007-2008.

0

1000

2000

3000

4000

5000

6000

2007 2008

Kedah
Johor
Sarawak
Terengganu
Selangor
Pahang
Perlis
Kelantan
Sabah
WP Labuan
WP KL
Perak
N. Sembilan
Melaka
P.Pinang

Jakim: empat dekad172

Program Bulan Dakwah

Menelusuri sejarah penganjuran Bulan
Dakwah, program ini pernah  diadakan pada
tahun 1978, iaitu  kira-kira 30 tahun dahulu.
Mesyuarat Pasca Kabinet Menteri di Jabatan
Perdana Menteri bil.10/2008 bertarikh 4 Jun
2008 memutuskan supaya Bulan Dakwah
diadakan kembali supaya gerakan dakwah
lebih bersepadu dengan pengemblengan
semua pihak. Yayasan Dakwah Islamiah
Malaysia (Yadim) telah dilantik sebagai
sekretariat bagi program tersebut, manakala
Jakim  dilantik bagi Pengerusi Slot Akidah.

Objektif utama Bulan Dakwah Peringkat
Kebangsaan 2009 adalah seperti berikut:

(i)   Berusaha secara bersama dalam
menangani  permasalahan  ummah dalam
membina hadharah;

(ii) menggerakkan usaha dakwah secara
bersepadu agar lebih berkesan dan
menyeluruh;

(iii)   meneruskan usaha-usaha amar ma’ruf dan
nahi munkar;

(iv)  memberikan kesedaran bahawa setiap
orang adalah bertanggungjawab untuk
berdakwah; dan

(v) menggambarkan Islam sebagai agama
yang syamil dan kamil.

Mesyuarat Jawatankuasa Induk Bulan Dakwah
Peringkat Kebangsaan 2009 yang diadakan
pada 15 Oktober 2008 memutuskan untuk
mengadakan program ini mulai 19 Febuari
2009 sehingga 31 Mac 2009. Perasmian di
peringkat kebangsaan disempurnakan oleh Seri
Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong, dan
perasmian di peringkat negeri disempurnakan
oleh Duli Yang Maha Mulia Raja atau Sultan di
negeri masing-masing dan Tuan Yang Terutama
Yang di-Pertua Negeri bagi negeri yang tidak
beraja.

1

2 3

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 173

Tema Bulan Dakwah Peringkat Kebangsaan
2009 ini ialah “Wahdah Pemangkin Khaira
Ummah” yang bermaksud  bersatu padu
sebagai penggerak kepada ummah yang
berkualiti. Jawatankuasa Induk Peringkat
Kebangsaan melibatkan kementerian, jabatan
dan agensi kerajaan. Penganjuran Bulan
Dakwah ini  penting bagi menyebarkan syiar
Islam dalam semua lapisan masyarakat bagi
mewujudkan kesatuan ummah dan perpaduan
nasional yang berterusan di negara ini. Selain
bertujuan untuk memantapkan penghayatan
Islam dan memperlihatkan keindahan ajaran
Islam kepada masyarakat umum, program
ini menguar-uarkan kepada semua lapisan
masyarakat   mengenai gerakan dakwah
secara bersepadu bagi memartabatkan agama
Islam dalam kehidupan. Ia juga bertujuan
mengeratkan perhubungan antara kaum dan
agama bagi  merealisasikan Malaysia sebagai
sebuah negara Islam yang aman, sejahtera dan
harmoni.

Pelbagai aktiviti dijalankan sepanjang
berlangsungnya Bulan Dakwah, antaranya
ialah karnival halal, penerbitan buku, seminar,
dialog antara agama, kembara dakwah,
ekspedisi dakwah, program khidmat sosial dan
sebagainya.

4

6 7

5

1-3. Pelancaran Bulan Dakwah pada tahun 1978.
4. Pelancaran Bulan Dakwah Kebangsaan pada
  tahun 2009.
5-7.  Antara aktiviti Bulan Dakwah Kebangsaan pada

tahun 2009.

Jakim: empat dekad174

Program Dakwah di Sabah

Terdapat pelbagai aktiviti yang dilaksanakan
oleh Jakim Sabah dalam menjalankan gerak
kerja dakwah, antaranya mengadakan kursus
Tahsin Ibadah untuk memberi penjelasan
dan kefahaman Islam kepada masyarakat.
Selain itu diadakan juga  program Ziarah
Mahabbah secara berkala bertujuan untuk
memperkukuhkan jalinan ukhuwwah sesama
muslim dalam menghadapi cabaran masa ini.
Jakim Sabah juga mengadakan Kursus Intensif
Saudara Baru bertujuan untuk meningkatkan
kefahaman dan penghayatan Islam di kalangan
saudara baru dan memperjelaskan tuntutan
kesepaduan fardhu ain dan fardhu kifayah,
seterusnya memantapkan penghayatan
Islam selaras dengan matlamat mencapai
pembangunan sahsiah diri dalam kehidupan
seharian mereka.

Terdapat beberapa aktiviti yang dilaksanakan
dalam Program Penerapan Nilai-nilai Islam
bagi masyarakat di Sabah, antaranya ialah
seperti yang berikut:

(i) Program ’Discourse Of The Truth’
 Program ini diadakan kepada ketua-

ketua jabatan, pendakwah, badan bukan
kerajaan dan peserta yang berminat untuk
mengetahui agama Islam. Program ini
bertujuan memberi pendedahan tentang
perbandingan agama serta mengikis salah
faham dan prejudis dalam beragama di
kalangan masyarakat.

(ii) Bengkel Modul Sukarelawan
 Program ini dilaksanakan dalam dua

komponen. Pertama,  Bengkel Ibadah
Pesakit kepada  pengamal perubatan yang
membincangkan tentang pengurusan
dan pelaksanaan ibadah pesakit. Kedua,
Bengkel Latihan Kempen Nafas Baru
kepada kaunselor institusi pengajian
tinggi awam dan swasta (IPTA/IPTS) serta
sekolah yang membincangkan peranan

khidmat sokong bantu para kaunselor
dalam kempen Tak Nak Merokok di
kalangan pelajar dan mahasiswa.

(iii) Program ‘Strike Ace Camp’
 Program ini diadakan untuk

mempertingkatkan kefahaman dan
penghayatan terhadap ajaran Islam di
kalangan para peserta dan menjelaskan
kesepaduan fardhu ain dan fardhu kifayah
dalam melahirkan golongan remaja
cemerlang, gemilang dan terbilang.

(iv) Kursus Training Of Trainers Islam Hadhari
 Kursus ini diadakan kepada para

fasilitator dari jabatan kerajaan negeri dan
persekutuan negeri Sabah. Tujuannya
adalah untuk memberi kefahaman
mengenai pendekatan Islam Hadhari dan
memastikan pelaksanaannya di semua
peringkat, serta membentuk masyarakat
yang mampu mendepani cabaran semasa
melalui pendekatan Islam Hadhari.

(v) Konvensyen
 Dua konvensyen telah diadakan,

Konvensyen  Pendakwah Negeri Sabah
iaitu dihadiri oleh pendakwah seluruh
Sabah dan Konvensyen Kepimpinan
Badan-badan Kebajikan Islam kepada
pimpinan Badan Kebajikan Islam di
jabatan kerajaan negeri dan persekutuan
Sabah.

(vi) Kaunter Maklumat Islam Sabah
 Kaunter Maklumat Islam Sabah  atau

Sabah Islamic Information Centre (SIIC)
telah diwujudkan dengan kerjasama rakan-
rakan agensi agama dan badan bukan
kerajaan Islam negeri Sabah. Kaunter
ini dibuka pada setiap minggu pertama
dan ketiga setiap bulan di pasaraya-
pasaraya dan tempat tumpuan orang
ramai. Tujuannya ialah untuk mendekati
orang ramai dan menyampaikan maklumat
mengenai agama Islam kepada seluruh
lapisan masyarakat.

1

2

3

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 175

(vii) Seminar Ekonomi Islam
 Seminar ini diadakan dengan matlamat

untuk mempertingkatkan kefahaman
dan penghayatan umat Islam terhadap
sistem ekonomi dan perbankan Islam
kepada masyarakat. Ia dilaksanakan
ekoran daripada keputusan Muzakarah
Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan  sejurus
setelah mengharamkan sistem pelaburan
internet.

(viii) Program Ihya’ Ramadan
 Program Ihya’ Ramadan dan Mesra

Desa telah diadakan di kampung-
kampung pedalaman dan saudara
baru di seluruh negeri Sabah. Program
seperti ini bertujuan sebagai medan
untuk menyampaikan dakwah melalui
pendekatan “turun padang” bersama
masyarakat, sekaligus menjadi wadah
penghayatan Islam di kalangan mereka.

4 5

7 6

9 8
1-9. Antara aktiviti dakwah yang dilaksanakan oleh Jakim

Cawangan Sabah.

Jakim: empat dekad memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 175

Jakim: empat dekad176

Program Dakwah di Sarawak

Antara program dakwah yang dilaksanakan
di Sarawak ialah kursus, seminar, forum,
kuliah dan ceramah di sebelas bahagian di
Sarawak kepada seluruh masyarakat. Antara
golongan yang terlibat ialah masyarakat
awam, pertubuhan, ketua-ketua kaum, ahli-
ahli jawatankuasa masjid, imam-imam dan
kakitangan jabatan kerajaan dan swasta. Jakim
Sarawak juga tidak ketinggalan memenuhi
jemputan dan mengendalikan kelas-kelas
pengajian, memberikan ceramah dan
bimbingan Islam kepada peserta kursus dan
masyarakat, mengadakan program kerjasama
dengan agensi kerajaan dan pertubuhan bukan
kerajaan, memberi khidmat nasihat kepada
peserta, menyelaraskan dan melaksanakan
dakwah bil-hal kepada bukan Islam dan
saudara kita.

1

2

3

4

1-4. Antara program dakwah yang dilaksanakan
oleh Jakim Sarawak.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 177

DAKWAH MELALUI MEDIA CETAK

Dari sudut sejarah, aktiviti penerbitan media
cetak Jakim mula digerakkan sejak awal
penubuhan Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal
Agama Islam Malaysia (MKI). YTM Tunku Abdul
Rahman Putra Al-Haj ketika itu mengarah
Urus Setia MKI supaya menerbitkan sebuah
kitab tafsir al-Quran dalam bahasa Melayu.
Usaha awal ini berjalan tanpa wujudnya satu
organisasi yang kemas sehingga pada tahun
1974 apabila unit Dokumentasi diwujudkan di
Cawangan Pusat Penyelidikan Islam.

Pusat Penyelidikan yang ditubuhkan pada
tahun 1971 mempunyai objektif untuk mengkaji
dan menyelidik masalah semasa yang
dihadapi oleh masyarakat Islam dan memberi
pandangan serta perakuan bagi mengatasi
masalah-masalah berkenaan. Dalam hal ini
bidang penerbitan media cetak adalah salah
satu aktiviti untuk merealisasikan objektif
tersebut.

Antara tahun 1971 hingga 1978, selain
meneruskan aktiviti mentafsirkan al-Quran,
terdapat juga aktiviti mmenerbitkan  kitab
hadith, buku-buku agama, risalah percuma
yang dinamakan dengan “al-Yakin” dan “al-
Risalah”, menganjurkan peraduan menulis
cerpen berunsur Islam, menerbitkan jurnal
tahunan Pusat Penyelidikan Islam yang
dinamakan dengan “Masa” dan menerbitkan
bahan bacaan dalam berbagai-bagai bentuk
untuk tatapan masyarakat.

Pada tahun 1984 Unit Dokumentasi diletakkan
di bawah Cawangan Pentadbiran dan
Penyelarasan. Kemudian, pada tahun 1987 ia
menjadi sebuah cawangan yang berasingan
dan pada tahun 1997 menjadi sebuah
bahagian dengan beberapa perubahan struktur
sesuai dengan perubahan dan keperluan
semasa.

Penerbitan media cetak dilihat mampu
menjadi wadah dakwah yang penting
dalam menyebarkan ajaran Islam. Antara
terbitan Jakim ialah buku, jurnal, majalah,
buletin, risalah, rampaian dan lain-lain. Bagi
meningkatkan kualiti terbitan, Jakim sentiasa
memastikan beberapa perkara dipatuhi,
antaranya dasar dan garis panduan penerbitan,
hak cipta, piawaian editorial dan lain-lain.

Penerbitan Buku

Buku-buku terbitan Jakim meliputi pelbagai
bidang, antaranya al-Quran dan tafsir,
hadith, akidah, syariah, undang-undang,
tasawuf, akhlak, kemasyarakatan, ekonomi,
politik, sejarah, pendidikan, falak, astronomi,
pengurusan, biografi dan karya kreatif.
Kebanyakan buku yang diterbitkan mempunyai
pendekatan yang bersesuaian dan mencakupi
keperluan semasa masyarakat di negara
ini. Walau bagaimanapun, Jakim memberi
keutamaan kepada bidang-bidang teras, iaitu
kitab-kitab tafsir dan hadith.

Penerbitan Kitab Tafsir

Kitab tafsir terawal yang diterbitkan oleh Jakim
ialah “Tafsir Pimpinan Ar-Rahman Kepada
Pengertian al-Quran”. YTM Tunku Abdul
Rahman Putra Al-Haj dalam kata-kata aluan
yang dimuatkan dalam kitab tafsir tersebut
mengatakan:

 “Keputusan hendak menterjemahkan
kitab suci al-Quran al-Karim ke Bahasa
Melayu pada mulanya telah dibuat
dalam Persidangan Majlis Rraja-Raja
yang diadakan pada 13 Jun 1963.
Oleh sebab perjalanan pentadbiran
telah menimbulkan berbagai-bagai
kesulitan dalam melaksanakan keputusan
Majlis Raja-Raja itu, maka kerja

5

6

5. Al-Yakin merupakan risalah percuma terbitan Jakim
sekitar tahun 1971-1978.

6. Kitab tafsir terbitan Jakim

Jakim: empat dekad178

menterjemahkan kitab Allah yang mulia
itu telah tidak dapat dijalankan dengan
pesat dan sempurna. Dengan yang
demikian mulai daripada bulan Oktober
tahun 1967, saya telah mengambil alih
kerja ini daripada jawatankuasa yang
telah ditubuhkan itu dan meletakkan di
bawah jagaan saya sendiri.”

Oleh yang demikian, kerja-kerja
menterjemahkan al-Quran telah diletakkan di
bawah bidang tugas Jabatan Perdana Menteri
mulai tahun 1967. Dengan pembentukan MKI
pada tahun 1968 kerja-kerja mentafsirkan
al-Quran  ke dalam Bahasa Melayu telah
dilaksanakan oleh urus setia  berkenaan.

Awalnya kitab tafsir ini telah diusahakan oleh
Ustaz Faisal Haji Othman sehingga 4 Mei
1968. Selanjutnya diteruskan sepenuhnya
oleh Tuan Sheikh  Abdullah Mohd. Basmeih
sehingga  selesai 30 juzuk al-Quran. Draf kitab
ini disemak oleh SS Dato’ Haji Muhammad
Noor bin Haji Ibrahim, (bekas) Mufti Kerajaan
Negeri Kelantan dengan kerjasama SS Tan Sri
Sheikh Abdul Mohsein Haji Salleh yang ketika
itu menjadi Mufti Wilayah Persekutuan dan
Dato’ Abu Hassan Din al-Hafiz pada masa itu
Pemangku Imam Besar Masjid Negara.

Kitab tafsir ini pada awalnya diterbitkan dalam
naskhah Jawi pada tahun 1968 iaitu jilid
pertama mengandungi 10 juzuk. Jilid kedua
diterbitkan dalam tahun 1970 dan jilid ketiga
diterbitkan dalam tahun 1972. Selanjutnya
pada tahun 1980, Tafsir Pimpinan ar-Rahman
naskhah rumi diterbitkan dalam satu jilid
setebal 1756 muka surat. Tafsir Pimpinan
ar-Rahman naskhah jawi dijadikan satu jilid
mengandungi 30 juz diterbitkan pada tahun
1983.

Melihat kepada keperluan semasa masyarakat
dan kekurangan kitab tafsir dalam bahasa
Inggeris di pasaran, Jakim telah mengambil
inisiatif menterjemahkan Tafsir Pimpinan

Ar-Rahman kepada Pengertian Al-Quran ke
dalam bahasa Inggeris. Kitab ini dinamakan
sebagai “Tafsir Ar-Rahman-Interpretation of
the Meaning of the Quran”. Projek ini dimulai
pada tahun 1998 dengan melantik Institut
Terjemahan Negara Malaysia Berhad (ITNM)
untuk melaksanakan kerja-kerja terjemahan.
Perjanjian antara Jakim dengan ITNM telah
dibuat pada 15 Jun 1998 yang ditandatangani
oleh Brig. Jen. (B) Dato’ Abdul Hamid bin Zainal
Abidin bagi pihak Jakim dan YBhg. Datuk
Mahpor bin Baba, Pengarah Urusan ITNM bagi
pihak ITNM.

1

2

3

1. Tafsir ar-Rahman versi Bahasa Inggeris.
2. Majlis menandatangani perjanjian menerbit, mencetak

dan mengedar Tafsir Pimpinan ar-Rahman antara
Ketua Pengarah Jakim ketika itu, Dato’ Hj. Mohd
Shahir dan Dato’ Mohamad Zaki mewakili Darul fikir
disaksikan oleh Menteri di Jabatan Perdana Menteri
serta Timbalan Ketua Pengarah (Operasi) dan Timbalan
Ketua Pengarah (Pentadbiran) ketika itu di Putrajaya.

3. Tuan Sheikh Abdullah Mohd. Basmeih

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 179

Semakan akhir telah disempurnakan oleh
YBhg. Ustaz Uthman El-Muhammady.  Tafsir
setebal 1317 halaman ini siap dicetak dan
dilancarkan pada 11 Februari 2008 oleh
Dato’ Dr. Abdullah Md Zin, Menteri di Jabatan
Perdana Menteri. Proses cetakan dan edaran
telah dilaksanakan oleh Syarikat Darul Fikir
Sdn. Bhd..

Kini Jakim mengorak selangkah lagi untuk
menerbitkan Tafsir Pimpinan ar-Rahman versi
bahasa Tamil dan Mandarin yang dijangka siap
pada tahun 2010.

Tafsir Pedoman Muttaqin

Sebagai kesinambungan kepada Tafsir
Pimpinan ar-Rahman, Jakim telah menerbitkan
kitab Tafsir Pedoman Muttaqin hasil tulisan Dr.
Abdul Hayei bin Abdul Sukor. Ia bakal menjadi
rujukan yang muktabar dan  pedoman kepada
umat Islam di Malaysia, negara serantau dan
dunia antarabangsa. Bagi memantapkan
dan menambah baik isi kandungannya,
Jakim menubuhkan satu Lajnah Tashih yang
dipengerusikan oleh Prof. Dato’ Dr. Abdul
Shukor bin Hj Husin, Pengerusi Jawatankuasa
Fatwa Kebangsaan. Sebanyak dua juzuk akan
diterbitkan setiap tahun dan dijangka siap
sepenuhnya 30 juzuk menjelang tahun 2022.
Sehingga kini sebanyak enam juzuk telah
siap ditafsirkan, manakala juzuk 1 dan 2 telah
berjaya dilancarkan pada 20 November 2008
yang lalu.

Bil  nama keahlian

1. PROF. DATO’ DR. ABDUL SHUKOR BIN HAJI HUSIN PENGERUSI

2. SS DATO’ HAJI HASSAN BIN HAJI AHMAD PAKAR RUJUK (MUFTI)

3. SS TAN SRI DR. HAJI HARUSSANI BIN HAJI ZAKARIA AHLI (MUFTI)

4. SS DATO’ SETIA UTAMA MOHD TAMYES BIN ABDUL WAHID AHLI (MUFTI

5. SS DATO’ PADUKA SHEIKH HASBULLAH BIN HAJI ABD HALIM AHLI (MUFTI)

6. TAN SRI SHEIKH HAJI ISMAIL BIN HAJI MUHAMMAD AL HAFIZ AHLI (AL-QURAN)

7. DATO’ HAJI MD SALLEH BIN HAJI AHMAD AHLI (SYARIAH)

8. PROF. MADYA DR. ISMAIL BIN YUSOFF AHLI (TAFSIR)

9. PROF. MADYA MOHD KAMIL BIN ABD MAJID AHLI (TAFSIR)

10. PROF. MADYA DR. ABDUL RASHID BIN AHMAD AHLI (TAFSIR)

11. PROF. MADYA DR. MOHD YAKOB @ ZULKIFLI MOHD YUSOFF AHLI (TAFSIR)

12. PROF. MADYA DR. UDAH @ BUDAH BIN MOHSEN AHLI (HADITH)

13. PROF. MADYA DR. MUDASIR BIN ROSDER AHLI (HADITH)

14. PROF. MADYA DR. FAUZI BIN DERAMAN AHLI (HADITH)

15. DR. ABDUL WAHAB BIN SALLEH AHLI (HADITH)

16. DR. HAJI ZULKIFLI BIN MOHAMAD AL-BAKRI AHLI (TAFSIR)

17. DR. AHMAD NAJIB BIN ABDULLAH AL-QARI AHLI (TAFSIR)

18. DR. MOHD ZAWAWI BIN ABDULLAH AHLI (TAFSIR)

19. DR. JUANDA BIN HAJI JAYA AHLI (SYARIAH)

20. HAJI ABDUL RAHMAN BIN RUKAINI AHLI (BAHASA)

21. HAJI WAN HAMID BIN WAN TEH AHLI (BAHASA)

Jadual 10: Senarai Ahli Lajnah Tashih (Lembaga Semakan Pakar) Kitab Tafsir Pedoman Muttaqin.

4

5

4. Dato’ Dr. Abdullah Md. Zin bersama Ketua Pengarah
Jakim ketika itu, menunjukkan replika isi kandungan
kepada para tetamu selepas melancarkan Tafsir
Pimpinan ar-Rahman versi Bahasa Inggeris.

5. Kitab Tafsir Pedoman Muttaqin Jilid 1 dan 2,
 diterbitkan oleh Jakim pada tahun 2008.

Jakim: empat dekad180

1 2

3 4 5

6

1. Majlis Pelancaran Tafsir Pedoman Muttaqin yang oleh
 Dato’ Ahmad Zahid Hamidi Menteri di Jabatan Perdana

Menteri ketika itu.
2. Naskhah hadiah kepada Mejar Jeneral Dato’ Seri Jamil

Khir bin Haji Baharom (B).
3.	 Kerja-kerja	“film	masking”	yang	dijalankan	oleh	syarikat

percetakan.
4. Antara pegawai Jakim yang terlibat dalam penerbitan

kitab melakukan pemeriksaan akhir pada “masking”
sebelum kerja-kerja percetakan dijalankan.

5. Pemeriksaan “sample printing” semasa percetakan
dijalankan untuk memastikan kualiti kitab.

6. Kerja-kerja melipat kuras yang sedang dijalankan.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 181

Kitab Hukum-Hukum Dalam al-Quran

Selain menerbitkan tafsir al-Quran karya
asli, Jakim turut menerbitkan tafsir al-Quran
terjemahan. Hukum-hukum Dalam al-
Quran merupakan sebuah kitab  terjemahan
daripada tafsir Ahkam al-Quran oleh Abu Bakr
Muhammad bin Abdullah (Ibn Al-Arabi).

Penerbitan Kitab Hadith

Dalam  bidang hadith, Jakim telah menerbitkan
sebuah karya asli yang berjudul Mastika Hadith
Rasulullah SAW dan tiga kitab terjemahan, iaitu
Terjemahan Sahih al-Bukhari, Terjemahan dan
Huraian Riyadh al-Salihin dan Terjemahan dan
Huraian Bulugh al-Maram.

Mastika Hadith Rasulullah SAW

Penerbitan kitab Mastika Hadith Rasulullah
SAW merupakan projek kedua terpenting
Jakim selepas kitab Tafsir Pimpinan Ar-
Rahman. Usaha ini dilakukan oleh Jakim pada
awal tahun 1970-an atas ilham YAB Tun Haji
Abdul Razak bin Husin, Perdana Menteri
Malaysia ketika itu. Siri kitab ini merupakan
lanjutan daripada penerbitan kitab Tafsir
Pimpinan Ar-Rahman Kepada Pengertian al-
Quran untuk memberi huraian yang lebih jelas
dan terang tentang Islam dan ajaran-ajarannya
daripada hadith-hadith Rasulullah SAW.

Jilid muqaddimah dan jilid satu kitab  ini telah
diusaha bersama  oleh SS Dato’ Haji Mohd.
Noor bin Haji Ibrahim, Haji Ismail bin Yusuf dan
Tuan Sheikh Abdullah bin Mohd. Basmeih. Jilid
kedua pula ditulis oleh Tuan Sheikh Abdullah
bin Mohd. Basmieh, disemak dan disahkan
oleh SS Tan Sri Dato’ Sheikh Abdul Mohsein
Haji Salleh. Jilid ketiga juga  ditulis oleh Tuan
Sheikh Abdullah bin Mohd. Basmieh.  Kitab
ini memuatkan himpunan hadith pilihan yang
mengandungi panduan lengkap daripada
Rasulullah SAW meliputi aspek-aspek iman

(Ilmu Tauhid), Islam (hukum-hukum syarak) dan
ihsan (akhlak dan asuhan budi).

Terjemahan Sahih al-Bukhari

Inisiatif penerbitan kitab Terjemahan Sahih al-
Bukhari pada asalnya dimulakan oleh Yayasan
Dakwah Islamiah Malaysia (Yadim) dengan
penerbitan jilid pertamanya pada tahun 1986.
Proses penerbitan kitab ini selanjutnya telah
diusahakan oleh Jakim. Sehingga tahun 2009,
terjemahan ini telah diterbitkan dalam tujuh
jilid. Penerbitan jilid-jilid selanjutnya masih
diusahakan.

Terjemahan dan Huraian Riyadh al-Salihin

Kitab Terjemahan  dan Huraian Riyadh al-
Salihin merupakan terjemahan dan huraian
sebuah kitab hadith karya Imam al-Nawawi
Rahimahullah  yang berjudul Riyadh al-Salihin.
Jilid pertama kitab ini diterbitkan pada tahun
1986. Antara 1986 hingga 1990 Jakim
telah menerbitkan sebanyak lapan jilid kitab
berkenaan.  Peringkat awal terjemahan kitab
ini diusahakan oleh Unit al-Quran, Sunnah dan
Tafsir, Pusat Penyelidikan Islam dan disemak
oleh SS Datuk Haji Ismail Yusuf, Timbalan Mufti
Kerajaan Negeri Kelantan.

Jakim: empat dekad182

Terjemahan dan Huraian Bulugh al-Maram

Kitab Terjemahan dan Huraian Bulugh al-
Maram  ialah terjemahan dan huraian daripada
kitab Bulugh al-Maram Min Adillat al-Ahkam
karangan al-Hafiz Ibn Hajar Al-`Asqalani.  Kitab
ini merupakan sebuah kitab hadith hukum yang
memuatkan hadith-hadith berkaitan sesuatu
hukum berserta terjemahan, huraian dan
kesimpulan mengenainya. Pada mulanya, kitab
ini diusahakan oleh Unit al-Quran, Sunnah dan
Tafsir, Pusat Penyelidikan Islam, Bahagian Hal
Ehwal Islam (Baheis) di bawah seliaan Haji Md.
Adnan Daud.

Terjemahan, huraian dan kesimpulannya
berdasarkan kepada kitab asalnya dan juga
kitab Subul al-Salam Syarh Bulugh al-Maram.
Penulisan awal kitab ini telah disemak
oleh Ustaz Muhammad Zahir bin Uthman,
bekas Ketua Jabatan Usuluddin, Universiti
Kebangsaan Malaysia.

Buku ini diterbitkan dalam bahasa Melayu
tulisan jawi. Jilid pertama   telah diterbitkan
pada tahun 1993 dan jilid dua pada tahun
1996. Penerbitan jilid-jilid seterusnya sedang
diusahakan oleh Bahagian Penerbitan, Jakim.

Penerbitan Buku Karya Kreatif

Dalam menarik minat pembaca di setiap
peringkat, Jakim turut mempersembahkan
kepada khalayak ramai buku-buku karya kreatif
seiring dengan penerbit lain. Antara jenis karya
kreatif yang telah diterbitkan oleh Jakim ialah
buku cerita kanak-kanak, antologi cerpen dan
novel remaja.  Kebanyakan bahan penulisan
diperoleh daripada penulis tempatan.

Menyusur sejarah lampau, penerbitan karya
kreatif telah bermula sejak tahun 1974 apabila
diadakan peraduan Cerpen Berunsur Islam
Kali Pertama, yang hasilnya diterbitkan antologi
cerpen.

Penerbitan Buku Umum

Dalam penerbitan buku umum,  fokus
penerbitan Jakim menjurus kepada karya
asli dan terjemahan yang membicarakan
pelbagai aspek kehidupan manusia secara am
dari sudut pandangan Islam. Buku-buku ini
meliputi bidang-bidang akidah, syariah, akhlak,
tasawwuf, undang-undang, pendidikan, sosial
dan kemasyarakatan, ekonomi, politik, falak,
astronomi, pentadbiran, pengurusan, sejarah,
biografi, sains, kesihatan dan sebagainya.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 183

Penerbitan Buku Percuma

Dalam pelaksanaan fungsi dakwah menerusi
penerbitan buku, Jakim turut menerbitkan
buku-buku yang diedar secara percuma
kepada masyarakat. Buku-buku ini meliputi
pelbagai bidang seperti akidah, dakwah, akhlak
dan politik, permasalahan semasa dan koleksi
seperti Koleksi Kertas Kerja, Khutbah Jumaat
dan Soal Jawab Agama.

Penerbitan Jurnal

Terdapat tujuh buah jurnal diterbitkan oleh
Jakim, iaitu Jurnal Penyelidikan Islam, Jurnal
Hukum, Jurnal Darul Quran, Jurnal Hadhari,
Jurnal Muamalat, Jurnal Halal dan Jurnal ILIM.

Jurnal Penyelidikan Islam

Jurnal Penyelidikan Islam memuatkan rencana
hasil penyelidikan yang dilakukan oleh Jakim.
Ia mula diterbitkan pada tahun 1978 dan
menjadi jurnal pertama diterbitkan oleh Jakim.
Pada awalnya Jurnal Penyelidikan Islam diberi
nama Jurnal MASA.

Judul MASA telah diguna pakai dalam
penerbitan jurnal ini daripada penerbitan
sulungnya sehinggalah ke bilangan yang
kelima.  Mulai bilangan keenam pada tahun
1986 dan seterusnya, jurnal ini telah ditukar
nama kepada Jurnal Penyelidikan Islam.
Perubahan nama ini dibuat dengan tujuan
supaya orang ramai lebih maklum terhadap
hasil-hasil penyelidikan dan kajian yang
dijalankan oleh Jakim. Sehingga kini sebanyak
21 siri keluaran telah berjaya diterbitkan yang
merupakan koleksi hasil-hasil kajian dalam
pelbagai bidang yang berkaitan dengan
permasalahan ummah semasa.

Jurnal Hukum

Jurnal Hukum ialah jurnal kedua diterbitkan
oleh Jakim selepas Jurnal Penyelidikan
Islam. Ia pertama kali diterbitkan ialah pada
November 1980 bersamaan Muharam 1401H
dengan siri pertamanya Jilid I Bahagian I.

Kandungan jurnal ini mengandungi rencana-
rencana mengenai perundangan Islam dan
fatwa serta kes-kes yang telah diputuskan oleh
Mahkamah Syariah.

Apabila Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia
(JKSM) ditubuhkan pada Disember 1998,
peranan dan fungsi jabatan ini didapati meliputi
tujuan penerbitan jurnal ini.  Oleh sebab itu
mulai tahun 2004 penerbitan jurnal ini telah
diserahkan kepada JKSM bermula jilid 17
bahagian 1 hingga seterusnya.

Jakim: empat dekad184

Jurnal Darul Quran

Jurnal Darul Quran  mula diterbitkan pada
Rabi’ul Awwal 1416H bersamaan  Ogos  1995
dengan  nama  Jurnal  Institut Pengajian
Tahfiz al-Quran.  Mulai tahun 1997, apabila
Darul Quran mula beroperasi judul jurnal ini
ditukar kepada Jurnal Darul Quran. Penerbitan
jurnal ini bertujuan untuk memperkayakan
bahan bacaan dalam bidang pengajian tahfiz
al-Quran, mendedahkan disiplin-disiplin
ilmu al-Quran kepada masyarakat, serta
menyemarakkan budaya penyelidikan dan
penulisan di kalangan ilmuwan al-Quran masa
kini.

Jurnal Hadhari

Jakim dengan kerjasama Institut Islam
Hadhari Universiti Kebangsaan Malaysia telah
menerbitkan Jurnal Hadhari Antarabangsa Edisi
Khas. Pelancaran Jurnal ini telah diadakan
sempena Wacana Ekslusif Pendekatan Islam
Hadhari: Relevankah Islam Hadhari” pada 25
Oktober 2008 bertempat di Hotel Ancasa &
Spa, Jalan Pudu, Kuala Lumpur.

Jurnal Muamalat

Bagi tujuan pendokumentasian hasil-hasil
kajian berkaitan muamalat Islam, Jurnal
Muamalat diterbitkan pada bulan Disember
2008. Menerusi jurnal ini, hasil-hasil kajian
dapat dihimpun untuk dirujuk dan memberi
pendedahan secara ilmiah kepada masyarakat
khusus berkaitan sistem muamalat Islam.

Jurnal Halal

Jakim telah menerbitkan Jurnal Halal bermula
pada tahun 2006. Jurnal ini diterbitkan setahun
sekali dan telah diterbitkan sebanyak dua
keluaran. Jurnal Halal memaparkan isu-isu
semasa mengenai halal seperti penggunaan
nilai tambah dalam produk berasaskan

daging,  kesan penggunaan stunning dalam
penyembelihan halal, alkohol dalam makanan,
penggunaan kaedah sains dalam pengesahan
halal, aplikasi samak dalam industri halal dan
sebagainya.

1

1. Majlis Pelancaran Jurnal Hadhari Antarabangsa Edisi Khas yang disempurnakan oleh Ketua
Pengarah Jakim sempena Wacana Ekslusif Pendekatan Islam Hadhari pada 25 Oktober 2008
bertempat di Hotel Ancasa, Kuala Lumpur.

Jurnal ILIM

Jurnal ILIM mula diterbitkan pada tahun 2008.
Jurnal ini memaparkan isu-isu semasa yang
berkaitan secara langsung dengan pusat-pusat
pengajian di Institut Latihan Islam Malaysia
(ILIM).

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 185

Penerbitan Majalah

Jakim turut menerbitkan majalah sebagai
media dakwahnya. Majalah-majalah pernah
diterbitkan oleh Jakim ialah Sinaran Islam,
Ruhaniyyat, Sinar Rohani, Cahaya dan
Pendidik.

Majalah terbitan Jakim merupakan bahan
terbitan percuma. Dalam menyampaikan mesej
dakwah melalui majalah, Jakim menitikberatkan
tiga sasaran pembaca, iaitu kanak-kanak,
remaja dan dewasa.

Sinaran Islam

Sinaran Islam  ialah majalah sulung keluaran
Jakim, iaitu bermula sejak Jun 1982
bersamaan Sya`ban 1402H. Pada awalnya
majalah ini diterbitkan dalam bentuk tabloid,
bersamanya dikembarkan sebuah buletin yang
mengandungi beberapa halaman yang diberi
judul “Berita Pusat Islam”.

Mulai tahun 1984, majalah ini diterbitkan dalam
wajah baharu. Mulai tahun 1992, ruangan
berita mengenai aktiviti Jakim telah dikeluarkan
berikutan terbitnya sebuah buletin khusus iaitu
Uswah yang memaparkan maklumat-maklumat
tersebut.

Sinaran Islam ialah sebuah majalah umum
untuk golongan dewasa. Motonya ialah
“Ke Arah Melahirkan Masyarakat Berilmu,
Beriman dan Beramal”. Keluaran majalah
ini diberhentikan berikutan terbitnya sebuah
majalah baru iaitu Sinar Rohani bermula
1998/1419H.

Ruhaniyyat

Majalah Ruhaniyyat mula diterbitkan pada Mac
1989 bersamaan Sya`ban 1409H. Matlamat
utama adalah bagi menjelaskan kedudukan
ilmu tasawuf sebagai ilmu yang penting dalam

Islam. Oleh itu moto yang digunakan bagi
majalah ini ialah “Pembentuk Jiwa Murni.”

Isi kandungan majalah ini menitikberatkan
persoalan akidah, tasawuf, falsafah, akhlak,
tarikat dan lain-lain yang sesuai dengan tujuan
pemurnian akidah. Majalah ini juga telah
diberhentikan keluarannya berikutan penerbitan
majalah Sinar Rohani pada tahun 1998/1419H.

Majalah Sinar Rohani

Majalah ini merupakan kombinasi dan
kesinambungan penerbitan majalah Sinaran
Islam dan Ruhaniyyat. Ia mula diterbitkan pada
tahun 1998/1419H dengan gabungan konsep
dan matlamat kedua-dua majalah tersebut.
Majalah Sinar Rohani diterbitkan sebanyak
enam kali dalam setahun. Motonya ialah
“Pembimbing Ummah” dan  sesuai dibaca oleh
golongan dewasa.

Majalah Cahaya

Majalah Cahaya mula diterbitkan pada bulan
Ogos 1989 bersamaan Muharram 1410H.
Cadangan untuk menerbitkan majalah ini
telah dipersetujui dalam mesyuarat pertama
Badan Penyelarasan Gerakan Dakwah Islamiah
Malaysia yang telah diadakan pada 22 Mac
1988. Cadangan tersebut kemudiannya dibawa
dalam mesyuarat MKI kali ke-33 pada 2
Disember 1988 dan mempersetujui majalah ini
diterbitkan.

Majalah Cahaya  diterbitkan sebanyak
enam kali dalam setahun. Motonya ialah,
“Pembimbing Remaja Cemerlang,”  Majalah ini
sesuai dibaca oleh  golongan remaja.

Jakim: empat dekad186

Majalah Pendidik

Majalah Pendidik  ialah sebuah majalah kanak-
kanak dan mula diterbitkan pada bulan Ogos
1989 bersamaan Muharram 1410H.  Majalah
Pendidik diterbitkan sebanyak enam kali dalam
setahun. Motonya ialah “Membina Generasi
Berhemah Tinggi”.

Penerbitan Buletin

Antara jenis-jenis buletin yang diterbitkan oleh
Jakim ialah Buletin Jakim, Buletin Takmir,
Buletin Tilawah, Buletin Hadhari, Buletin
Lepai dan Buletin Halal. Buletin-buletin ini
juga mempunyai tujuan, konsep dan sasaran
tertentu.

Buletin Jakim

Buletin Jakim diterbitkan sebagai saluran
memaparkan aktiviti-aktiviti semasa Jakim.
Pada asalnya buletin ini diberi judul Uswah
yang mula diterbitkan pada Mac 1992
bersamaan Ramadhan 1412H. Kemudiannya
ditukar nama kepada Buletin Jakim sesuai
dengan peranannya sebagai buletin rasmi
jabatan.  Buletin ini diedarkan untuk kakitangan
Jakim, jabatan-jabatan kerajaan dan
perpustakaan-perpustakaan di negara ini.

Buletin Takmir

Buletin Takmir ini mula diterbitkan pada
Mei 1992 bersamaan Zulkaedah 1412H.
Penerbitan buletin ini mempunyai objektif untuk
menyalurkan maklumat mengenai isu-isu dan
perkembangan Islam semasa, memaparkan
kegiatan-kegiatan Program Takmir Masjid dan
Surau sama ada yang dijalankan oleh Jakim
atau pun negeri.  Buletin ini telah diberhentikan
dan berita mengenai kegiatan takmir hanya
dimasukkan dalam Buletin Jakim.

Buletin Tilawah

Buletin tilawah mula diterbitkan pada tahun
2001 sempena Majlis Tilawah al-Quran
Peringkat Antarabangsa. Diterbitkan setiap
tahun sempena berlangsungnya Majlis Tilawah
al-Quran Peringkat Antarabangsa. Diterbitkan
setiap hari sepanjang berlangsungnya majlis
tilawah tersebut.

Buletin Hadhari

Buletin Hadhari mula diterbitkan pada tahun
2008. Buletin ini diterbitkan sebanyak empat
kali setahun. Buletin ini diterbitkan dengan
tujuan memaparkan hal-hal yang berkaitan
dengan aktiviti Pendekatan Islam Hadhari.

Buletin Lepai

Buletin Lepai diterbitkan pada tahun
2008. Tujuan buletin ini diterbitkan bagi
memperkenalkan aktiviti bahagian yang
diadakan dari semasa ke semasa.

Buletin Halal

Buletin Halal mula diterbitkan pada tahun 2005.
Penerbitan buletin ini bertujuan menyalurkan
maklumat terkini mengenai isu-isu berkaitan
halal kepada orang ramai. Buletin ini juga
memaparkan tentang peranan Jakim dalam
aktiviti pensijilan halal di Malaysia dan
membantu pengguna Islam untuk mendapat
produk yang disahkan halal.

Penerbitan Risalah

Risalah yang diterbitkan oleh Jakim mempunyai
kepelbagaian judul, siri dan bentuk.  Penerbitan
yang dikategorikan sebagai risalah ialah
penerbitan yang bersaiz kecil daripada saiz
buku biasa, yang bersiri dan tidak bersiri,
termasuk buku kecil dan pamflet.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 187

Risalah yang diterbitkan oleh Jakim terdiri
daripada risalah bersiri dan tidak bersiri.
Kebanyakan risalah yang diterbitkan
mempunyai isu dan bersifat semasa sesuai
dengan keperluan masyarakat. Risalah-risalah
ini diterbitkan dalam pelbagai bahasa seperti
bahasa Inggeris, Arab, Mandarin, Tamil dan
bahasa suku kaum tertentu seperti Dusun/
Kadazan dan Iban.

Risalah Bersiri

Siri-siri  risalah  yang pernah diterbitkan  oleh
Jakim ialah al-Syari`ah, al-Yakin, al-Risalah,
Dasar Penerapan Nilai-Nilai Islam (DPNI), dan
Islam Itu Mudah. Penerbitan risalah mengikut
siri yang diterbitkan mempunyai tujuan
untuk mengkelaskan bidang-bidang sesuatu
penerbitan dan membezakan konsepnya.

Risalah Tidak Bersiri

Selain risalah bersiri, Jakim turut menerbitkan
risalah tidak bersiri. Risalah kategori ini
mempunyai dua bentuk, iaitu buku kecil dan
pamflet.

Penerbitan Lain

Jakim juga menerbitkan tabloid, kalendar Islam,
poster dan stiker.

Tabloid

Suara Masjid Negara (SMN) mula diterbitkan
pada tahun 1976 secara mingguan iaitu pada
setiap hari Jumaat. Tabloid ini mengandungi
berita-berita perkembangan Islam semasa
sama ada peringkat nasional  mahu pun
antarabangsa, rencana mengenai Islam, sudut
puisi dan renungan. Mulai 1 Ogos 2006, kualiti
dan persembahan tabloid ini telah ditukar dan
dinamakan dengan “Suara Masjid” selaras
dengan kewujudan dua masjid baru, iaitu
Masjid Wilayah Persekutuan di Jalan Duta dan
Masjid Putra di Putrajaya.

Poster

Poster yang diterbitkan oleh Jakim ialah poster
yang mempunyai mesej dakwah. Lazimnya
poster yang diterbitkan ialah lukisan yang
disertakan tulisan ayat al-Quran atau hadith
yang membawa pengertian dan mesej tertentu.
Poster-poster yang diterbitkan mempunyai
ukuran dan pelbagai saiz.

Stiker

Stiker lazimnya diterbitkan sempena perayaan
hari-hari kebesaran Islam seperti sambutan
Ma`al Hijrah dan Maulidur Rasul. Biasanya
stiker memaparkan ungkapan-ungkapan tema
sesuatu perayaan, ungkapan-ungkapan yang
mengajak manusia ke arah kebaikan, logo
atau pengertian sesuatu ayat al-Quran atau
hadith. Dari segi bentuk, stiker yang pernah
diterbitkan mempunyai pelbagai bentuk dan
saiz, diperbuat daripada plastik yang sesuai
dilekatkan pada permukaan bercermin.

Kalendar Islam

Kalendar Islam ialah terbitan tetap Jakim
setiap tahun. Kalendar ini dibuat dalam tiga
bentuk iaitu kalendar meja, poket dan dinding.
Kalendar dinding ialah kalendar tahun Hijriah
dengan disertakan penyelarasannya dalam
tahun Masihi dan memuatkan juga jadual
waktu solat. Kalendar ini diterbitkan pada awal
Muharram setiap tahun.

Pamflet

Pamflet yang diterbitkan oleh Jakim
memaparkan penerangan ringkas terhadap
sesuatu topik yang dibincangkan.

Skrip Selawat

Skrip selawat diterbitkan sempena sambutan
Maulidur Rasul SAW, diedarkan kepada
masyarakat ketika majlis sambutan Maulidur
Rasul SAW yang diadakan setiap tahun.

Jakim: empat dekad188

Sisipan Akhbar

Sisipan akhbar mula diadakan pada tahun
2007 sempena sambutan ulang tahun hari
kemerdekaan negara dengan tujuan memberi
maklumat mengenai sejarah dan kejayaan yang
dicapai oleh Jakim.  Antara kandungannya ialah
maklumat berkaitan perkembangan kemajuan
Islam di Malaysia yang telah dilaksanakan oleh
Jakim.

Peraduan Penulisan

Peraduan penulisan berunsur Islam telah
dimulai sejak  tahun 1980-an. Antara bentuk
peraduan tersebut ialah peraduan penulisan
cerpen, peraduan penulisan novel  dan
peraduan menulis rencana dan peraduan
penulisan skrip drama.

Sumbangan Artikel/Penulisan

Selain sebagai penerbit, Jakim turut
menyumbangkan artikel untuk diterbitkan
oleh penerbit lain. Penulisan berunsur Islam ini
dapat dimanfaatkan oleh seluruh masyarakat.
Sebagai contoh dalam akhbar Utusan
Malaysia, disediakan ruangan Kalamullah
untuk dimuatkan artikel tafsir yang dibekalkan
oleh Jakim. Dalam Jakim sering mendapat
tempat untuk siaran artikel yang bersesuaian
dengan keperluan semasa. Kebanyakan
bahan penulisan diperoleh daripada pegawai-
pegawai Jakim dan panel penulis Jakim. Dalam
Buletin Teman iaitu terbitan dalam bas MARA
Liner memuatkan artikel yang disediakan oleh
pegawai-pegawai Jakim.

1

2

4

3

1. Dato’ Zainal Abidin Abd Kadir semasa menjadi
Ketua Pengarah Baheis menyampaikan ucapan
alu-aluan di Majlis Pelancaran Buku-Buku Terbitan
Baheis 1994 dan Penyampaian Hadiah Peraduan
Menulis Cerpen Berunsur Islam Ke-viii.

2. Majlis Penyampaian Hadiah Peraduan Penulisan
Artikel Berunsurkan Islam sempena Abad Ke-
15 Hijrah di Dewan Bahasa dan Pustaka yang
dianjurkan oleh Jakim pada tahun 1981. YAB
Perdana Menteri ketika itu menyampaikan hadiah
kepada salah seorang pemenang.

3. Antara peserta yang berjaya dalam peraduan
menulis cerpen yang dianjurkan oleh Baheis pada
tahun 1995.

4. Keputusan Peraduan Mengarang Cerpen Berunsur
Islam Kali Yang Kelima anjuran Bahagian Ugama
Jabatan Perdana Menteri pada tahun 1983 yang
disiarkan dalam Berita Pusat Islam bulan Ogos
1983.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 189

Edaran Terbitan Jakim

Jakim mengadakan edaran dan pasaran bahan
terbitan melalui edaran percuma di setiap majlis
atau program yang dianjurkan oleh Jakim,
melalui perkhidmatan pos, pameran dan jualan
yang diadakan di seluruh negara dan juga
melalui kaunter.

Penerimaan masyarakat terhadap penerbitan
Jakim adalah menggalakkan khususnya terbitan
percuma yang diedarkan di sekolah, masjid dan
majlis-majlis tertentu. Begitu juga dengan buku
jualan sehingga terdapat buku-buku terbitan
Jakim di ulang cetak beberapa kali.

 TAHUN JUALAN (RM)

 2003 24,637.85

 2004 52,970.20

 2005 59,652.79

 2006 74,885.54

 2007 90,655.52

 2008 126,556.30

5

6 7

8

5. Pameran dan jualan buku terbitan Jakim yang
diadakan di perkarangan Masjid Wilayah
Persekutuan, Kuala Lumpur mendapat sambutan
menggalakkan.

6 & 7. Jakim juga turut mengambil bahagian dalam Kuala
Lumpur International Book Fair yang diadakan
setiap tahun di Putra World Trade Cente.

8. Pengarah Bahagian Penerbitan dan pegawai serta
kakitangan Jakim yang terlibat dalam penerbitan
turut mengadakan lawatan kerja ke Percetakan
Nasional Malaysia Berhad di Jalan Chan sow
Lin bagi mendalami kerja-kerja “pre-press” dan
percetakan yang dijalankan di sana.

Jadual 11:  Hasil Jualan Terbitan Jakim Tahun 2003-

   2008.

Jakim sentiasa berusaha meningkatkan
kualiti  penerbitan media cetak sejajar dengan
peranannya membangun pemikiran ummah
dan menyebarkan dakwah Islamiah.

Jakim: empat dekad190

DAKWAH MELALUI TEKNOLOGI
MAKLUMAT DAN KOMUNIKASI

Teknologi maklumat dan komunikasi (ICT)
dilihat dapat memainkan peranan penting
dalam menyampaikan ilmu dan dakwah.
Mulai tahun 1985 Jakim melalui Pelan
Strategik ICT (ISP) telah mengorak langkah
pertama membangunkan projek ICT di bawah
Sistem Maklumat Islam (Sismi). Fokus awal
pembangunan projek ICT ialah pembangunan
rangkaian setempat (Local Area Network)
Bahagian Hal Ehwal Islam (Baheis), Jabatan
Perdana Menteri, bagi membolehkan
kakitangan memiliki akses ke intranet dan
internet. Pada akhir tahun 1990-an, usaha
pembangunan projek ICT lebih menumpukan
kepada pembangunan aplikasi berasaskan
web dan pembangunan Portal Islam untuk
menjadi model Islam di seluruh dunia.

Laman Sesawang/Portal Jakim

Sejak dilancarkan pada 16 Disember 1996,
Laman Sesawang Jakim telah mengalami
banyak perubahan terutamanya dari segi
persembahan multimedia, perkhidmatan dan
kandungannya. Laman sesawang ini boleh
diakses dalam empat bahasa, iaitu bahasa
Melayu, Inggeris, Arab dan Mandarin.

Perubahan dalam laman sesawang ini
merupakan petunjuk terhadap kemajuan
yang dicapai dalam aktiviti yang dilaksanakan
oleh Jakim dalam memberikan perkhidmatan
berkaitan bidang maklumat Islam. Aktiviti-
aktiviti yang terlibat bagi menjayakan matlamat
ini ialah perolehan dan khidmat pengguna,
operasi dan penyelenggaraan dan khidmat
internet dan pembangunan sistem.

Bahagian Perkhidmatan ICT selaku bahagian
yang bertanggungjawab telah melaksanakan
aktiviti perolehannya  dengan mendapatkan
bahan-bahan di peringkat nasional dan

antarabangsa serta melaksanakan tugas
khidmat pengguna seperti pendokumentasian,
pengklasifikasian informasi dan penganalisaan
maklumat.

Dalam bidang  operasi dan penyelenggaraan,
bahagian ini telah menentukan keperluan
penggunaan informasi, menjamin keselamatan
informasi dan memberi khidmat kepenggunaan
informasi.  Khidmat internet pula meliputi kerja-
kerja rangkaian komputer dan menyediakan
maklumat Islam yang sesuai untuk dimasukkan
ke dalam internet. Bidang pembangunan
sistem mempunyai tugas untuk mengenal pasti
dan membangunkan  sistem-sistem yang ada
bagi memenuhi keperluan semasa.

Selaras dengan keperluan semasa yang
mementingkan teknologi maklumat dalam
semua bahagian dan cawangan di Jakim,
Bahagian ICT telah memberi perkhidmatan
yang menyeluruh termasuk menyediakan
pelbagai aplikasi, produk perkhidmatan,
penyelenggaraan, penyediaan prasarana ICT
dan rangkaian komputer.

Pada peringkat negara, Jakim
menguruskan pelaksanaan projek Sistem
Maklumat Islam atau ringkasnya Sismi yang
melibatkan semua agensi agama di seluruh
Malaysia. Projek Sismi ini adalah projek
pembangunan utama ICT Jakim yang disebut
secara khusus dalam Rancangan Malaysia

1

1. Laman web utama Jakim, www.islam.gov.my

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 191

Kelapan bertujuan meningkatkan pengurusan
dan syiar Islam di Malaysia melalui penggunaan
ICT secara bersepadu dan menyeluruh.

1. Portal Halal (e-Halal)
 (http://www.halaljakim.gov.my/)

 Menyediakan perkhidmatan permohonan pensijilan Halal Malaysia, aduan halal dan semakan

status halal sesuatu produk industri.

2.  SIMPI (Sistem Maklumat Perkahwinan Islam)
     (http://simpi.islam.gov.my/simpi/index.html)

 Menyediakan proses kerja yang lengkap bermula dengan permohonan kursus pra

perkahwinan, permohonan kebenaran nikah, pendaftaran nikah sehinggalah kepada proses
perceraian yang melibatkan runding cara di semua Jabatan Agama Islam Negeri (JAIN)
khususnya Pejabat-pejabat Pendaftaran Nikah di seluruh Malaysia.

3.  Al-Quran
     (http://www.islam.gov.my/dircportal/quran.htm)

 Memaparkan Al-Quran yang menggunakan Resam Uthmani secara digital dan membolehkan
umat Islam membuat rujukan atau pembacaan Al-Quran secara online. Rujukan
terjemahannya adalah daripada  Tafsir Pimpinan Ar-Rahman.

4.  Mastika Hadis
     (http://www.islam.gov.my/dircportal/hadith.htm)

 Memaparkan himpunan hadis-hadis, terjemahan serta huraian sebagai panduan dan rujukan
umat Islam.

5. e-Fatwa
     (http://www.e-fatwa.gov.my/default.asp)

 Menghimpunkan fatwa yang telah dikeluarkan atas persetujuan mufti di seluruh Malaysia

sebagai rujukan.

6.  Kemusykilan Agama
     (http://baheis.islam.gov.my/web/musykil_new.nsf)

 Memudahkan umat Islam mengemukakan soalan dan kemusykilan agama serta merujuk
jawapan yang telah disediakan dan dijawab oleh panel yang dilantik.

Perkhidmatan Atas Talian (Online) Jakim

Antara paparan utama perkhidmatan atas talian
(online) yang disediakan di Laman Sesawang/
Portal Jakim ialah seperti yang berikut :

Jakim: empat dekad192

7.  Khutbah Online
 (http://www.islam.gov.my/khutbahjakim/)

 Memaparkan himpunan teks khutbah sembahyang Jumaat yang telah dibacakan dan
diedarkan di masjid-masjid.

8.  Aduan Awam
     (http://baheis.islam.gov.my/sismi/aduan.nsf)

 Menerima sebarang komen atau pandangan daripada masyarakat mengenai hal ehwal

Islam di Malaysia. Semua aduan di selaraskan oleh Unit Perhubungan Awam, Jakim.

9.  e-Hadis
 (http://www.islam.gov.my/portal/e-hadith.php)

 Memaparkan koleksi hadith harian  yang  diterbitkan setiap hari di Laman Sesawang utama

Jakim.

10.  Jualan Buku Jakim
       (http://www.islam.gov.my/portal/ekatalog.php)

 Menyediakan kemudahan bagi pelanggan yang ingin membeli dan membuat pesanan
buku-buku keluaran Jakim. Untuk kemudahan pengunjung laman sesawang, sinopsis bagi
buku-buku yang diterbitkan boleh dilawati di paparan ini.

11.  e-solat / Arah Kiblat
  (http://www.e-solat.gov.my/)

 Menyediakan waktu-waktu solat untuk rujukan seluruh masyarakat Malaysia. Selain itu
aplikasi ini juga menyediakan panduan solat Jamak dan Qasar.

12.  e-Almanak Falak
 (http://www.islam.gov.my/ppi/almanak/falak/almanak.html)

 Menyediakan data-data yang diperlukan untuk hitungan-hitungan falak syarie seperti
penentuan kalendar, waktu-waktu solat serta imsak dan penyediaan data rukyah hilal.

13.  e-RHK (Rukyah Hilal Kebangsaan)
       (http://www.islam.gov.my/e-rhk/)

 Menyediakan maklumat berkaitan aktiviti cerapan hilal di Malaysia.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 193

14.  e-Ucapan
 (http://www.islam.gov.my/portal/tepi_kucapan.php)

 Koleksi teks-teks ucapan tetamu kehormat sempena majlis-majlis rasmi anjuran Jakim.

15.  e-MEP (Media Elektronik dan Penyiaran)
 (http://www.islam.gov.my/kalendar/tv.php)

 Menyediakan kalendar elektronik dan waktu-waktu penyiaran program terbitan Jakim yang
disiarkan di radio dan juga RTM 1.

16.  SIMPENI (Sistem Maklumat Pendidikan Islam)
 (http://www.islam.gov.my/simpeni.islam.gov.my/kalendar/tv.php)

 Menyediakan maklumat mengenai pengurusan dan pentadbiran KAFA dan  sekolah agama
yang lengkap serta sistematik.

17.  SISMIM (Sistem Maklumat Imam dan Masjid)
      (http://imam.islam.gov.my/)

 Menyediakan maklumat Imam dan Masjid di seluruh Malaysia.

18.  e-Rujukan
 (http://www.islam.gov.my/e-rujukan/index.php)

 Menghimpunkan koleksi ilmiah, garis panduan dan artikel umum serta isu-isu semasa yang
boleh dijadikan rujukan dan bahan bacaan sampingan.

19.  e-Jenazah
   (http://www.islam.gov.my/portal/jenzh.php)

 Menyediakan maklumat berkenaan dengan Garis Panduan Pengurusan Jenazah
 Muslim dan Garis Panduan Pengurusan Jenazah Orang Kenamaan.

20.  e-Penyelidikan
        (http://www.islam.gov.my/portal/e-penyelidikan.php)

 Himpunan penyelidikan Islam dari institusi Islam dan institusi pengajian di Malaysia.

Jakim: empat dekad194

Maklumat Lain

Selain menyediakan perkhidmatan atas
talian (online) dan pautan (hyperlink), Laman
Sesawang Jakim turut menyediakan maklumat
lain seperti Islam Hadhari, Pengukuhan Integriti
Perkhidmatan Awam, maklumat hal ehwal
Islam dalam internet.

Ternyata hari ini Jakim turut seiring dengan
jabatan kerajaan lain dalam mempertingkatkan
kemajuan ummah dengan mengutamakan
pembangunan ICT dalam menjayakan dasar-
dasar kerajaan.

Buktinya Jakim pada tahun 2002 pernah
memenangi naib johan dalam Pertandingan
Laman Web Terbaik  pada Hari Kualiti di
Jabatan Perdana Menteri. Pada tahun
2005 Jakim telah bekerjasama menjayakan
pembangunan sistem SIMPI dengan e-Syariah
dan membangunkan Data Islamic Dictionary
dengan Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia
(JKSM) dan lain-lain jabatan.

Pada tahun 2007 pula Jakim telah
menandatangani Memorandum of
Understanding dengan DAPAT Vista berkaitan
SMS halal, mengadakan kerjasama dengan
Blue Hyppo untuk menyiarkan Majlis Tilawah
Al-Quran Peringkat Antarabangsa secara
langsung melalui internet.

Pada tahun 2008, Jakim  telah mengadakan
kerjasama dengan Unit Pemodenan Tadbiran
dan Perancangan Pengurusan Malaysia
(MAMPU) membangunkan sebuah portal yang
dinamakan dengan Islam GRID. Sehingga Mei
2009 kemudahan ruang maya yang dilihat
mampu membina jaringan dakwah  yang
kuat telah menerima pengunjung sejumlah
12,216,830  dari seluruh dunia sejak ia
dilancarkan.

1. Jakim telah dipilih sebagai Naib Johan dalam
Pertandingan Laman Web Terbaik sempena Hari Kualiti
Jabatan Perdana Menteri Tahun 2005. Keputusan
tersebut telah diumumkan semasa Majlis Hari Kualiti
Jabatan Perdana Menteri yang telah diadakan pada
20 Disember 2005, di Auditorium, Blok B1, Kompleks
Jabatan Perdana Menteri, Putrajaya.

2. e-Halal membolehkan pengguna mendapat
pengesahan sijil halal sesuatu produk melalui
kemudahan sMs. Pengguna hanya perlu memasukkan
perkataan halal, nombor kodbar (barcode) produk dan
hantarkannya ke 32728 (DAPAT) bagi mendapatkan
pengesahan sijil halal

1

2

Pautan (Hyperlink)

Beberapa pautan telah diwujudkan melalui
Portal Jakim bagi memudahkan  pengunjung,
antaranya ialah:

1. PEJABAT MENTERI

2. MYGOV

3. YADIM (Yayasan Dakwah Islamiah

Malaysia)

4. JAWI (Jabatan Agama Islam Wilayah

Persekutuan)

5. DARUL QURAN

6. ILIM (Institut Latihan Islam Malaysia)

7. JKSM (Jabatan Kehakiman Syariah

Malaysia)

8. IKIM (Institut Kefahaman Islam Malaysia)

9. LEMBAGA TABUNG HAJI

10. DBP (Dewan Bahasa dan Pustaka)

11. PERKIM (Pertubuhan Kebajikan Islam

Malaysia)

12. JAWHAR (Jabatan Wakaf, Zakat dan Haji)

13. MABIMS (Pertemuan Tahunan Tidak

Rasmi Menteri-menteri Agama Negara

Brunei Darussalam, Republik Indonesia,

Malaysia dan Republik Singapura)

14. MIFC (Malaysia International Islamic

Financial Centre)

15. eKL (Sistem Penyampaian Perkhidmatan

Online di kawasan Lembah Klang)

16. BLESS (Business Licensing Electronics

Support System)

17. MASJID PUTRA

18. MASJID NEGARA

19. BPA (Biro Pengaduan Awam)

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 195

3-5. sekitar sambutan Ma`al Hijrah Peringkat Kebangsaan.

SAMBUTAN HARI KEBESARAN ISLAM

Sambutan Ma`al Hijrah Peringkat
Kebangsaan

Kedatangan tahun baru Islam setiap tahun
menjadi salah satu daripada agenda sambutan
tahunan kebangsaan umat Islam di Malaysia
dan menjadi salah satu acara rasmi negara.
Pada mulanya, Majlis Sambutan Ma`al Hijrah di
kenali sebagai Sambutan Awal Muharram.

Jakim telah menganjurkan sambutan Ma`al
Hijrah Peringkat Kebangsaan sejak 1408 Hijriah
bersamaan 1986 Masihi hingga kini. Sambutan
ini dilaksanakan oleh Jawatankuasa Induk yang
dipengerusikan YB Menteri di Jabatan Perdana
Menteri. Majlis sambutan ini diselaraskan oleh
Bahagian Keurussetiaan dan Perhubungan
Antarabangsa, Jakim dengan dibantu oleh lima
belas Jawatankuasa Kecil.

Antara lokasi yang pernah menjadi tempat
perhimpunan umat Islam secara besar-besaran
ini ialah Pusat Islam, Stadium Negara, Stadium
Putra Bukit Jalil, Dewan Merdeka, Pusat
Dagangan Dunia Putra dan Dewan Plenari,
Pusat Konvesyen Antarabangsa Putrajaya.

3

4 5

Jakim: empat dekad196

tokoh-tokoh ma’al hiJrah

1

1. Persembahan nasyid dari semua wakil-wakil kakitangan
kerajaan yang terlibat menjayakan Majlis sambutan
Ma`al Hijrah yang diadakan di perkarangan Pusat Islam,
Kuala Lumpur tahun 1408H.

2. Prof. Dr. Wahbah al- Zuhaily dari syria antara salah
seorang penerima anugerah tokoh Ma`al Hijrah.

3. Penerima tokoh Maal Hijrah yang pertama tahun 1408,
Tuan sheikh Mohd Idris bin Abdul Rauf al-Marbawi
diiringi Dato’ Dr. Abdul Hamid Othman.

43. seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong
menyampaikan Anugerah Tokoh Ma`al Hijrah tahun
1426 kepada Dr. Muhammad Uthman El-Muhammady.

5. Tun Hussein Onn, mantan Perdana Menteri Malaysia
menyampaikan ucaptama semasa Majlis Perasmian
Abad ke -15 Hijrah.

penerima anugerah penghargaan ma’al hijrah

peringkat kebangsaan 1427h

1. prof. dr. mohd Yusof bin haji othman.

2. dato’ haji mustapha ma bin abdullah.

penerima anugerah penghargaan ma’al hijrah

peringkat kebangsaan 1428h.

1. tan sri dato’ muhammad ali hashim.

2. Yaa datok sheikh ghazali abdul rahman.

Bil tahun nama

1. 1408h syeikh mohd idris bin abdul rauf al-marbawi. (allahyarham)

2. 1409h prof. tan sri datuk ahmad bin mohamed ibrahim. (allahyarham)

3. 1410h tan sri dato’ s.o.k. ubaidulla bin kadir Basha. (allahyarham)

4. 1411h tan sri prof. dr. ahmad muhammad abdul rauf (allahyarham)

5. 1412h  tan sri dato’ mohd. asri bin haji muda. (allahyarham)

6. 1414h  Y.m. raja tun mohar bin raja Badiozaman. (allahyarham)

7. 1415h  haji munawir sjadzali. (allahyarham)

8. 1416h  tun dato’ seri (dr.) haji hamdan bin sheikh mohammad tahir

Jalaluddin. (allahyarham)

9. 1418h  Y.m. prof. diraja ungku abdul aziz bin ungku abdul hamid.

10. 1420h  tan sri dato’ seri (dr.) ahmad sarji bin abdul hamid.

11. 1421h tan sri  ainuddin bin abdul wahid.

12. 1422h dato’ dr. ismail bin haji ibrahim.

13. 1423h dato’ haji hassan bin azhari.

14. 1424h dato’ mursyid di raja dato’ paduka syeikh abdul majid bin haji

muhammad noor.

15. 1425h dato’ dr. abdul halim bin haji ismail.

16. 1426h dr. muhammad `uthman el-muhammady.

17. 1427h tiada.

18. 1428h tiada.

19. 1429h tan sri  syed mokhtar al-Bukhari.

20. 1430h prof dr. wahbah al-Zuhaily (dari syria),

   ss dato’ seri haji harussani bin Zakaria.

21. 1431h tan sri mohd Yusuf bin noor,

  prof. dr. Yusuf al-Qaradawi.
22. 1432h Ym tan sri dato’ ungku dr. Zeti akhtar binti ungku aziz.

23. 1433h prof. emeritus tan sri dr. abdul shukur bin haji hussin.

  dr. fouad abdul salaam bin muhammad al-farisi.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 197

2 3 4

5

Aktiviti utama sambutan ini ialah acara
perhimpunan, forum khas, persembahan
kesenian berunsurkan dakwah, ceramah dan
penerbitan risalah khas. Lazimnya perhimpunan
ini dihadiri oleh pemimpin-pemimpin negara,
kakitangan kerajaan, kakitangan sektor swasta,
ahli-ahli pertubuhan,  pelajar-pelajar dan orang
awam.

Acara kemuncak sambutan ini ialah
penganugerahan tokoh Ma`al Hijrah Peringkat
Kebangsaan. Tokoh Ma`al Hijrah terdiri daripada
individu yang telah memberi sumbangan besar
dalam meningkatkan syiar Islam di negara ini
dalam bidang fardhu ain dan fardhu  kifayah.
Terdapat juga penerima anugerah Tokoh Ma`al
Hijrah Peringkat Kebangsaan daripada individu
dari luar negara.

Penganjuran majlis sambutan ini dilihat sebagai
salah satu acara yang dapat menyemarakkan
lagi syiar Islam serta mampu menjadi
pemangkin perubahan ummah ke arah yang
lebih cemerlang.

Jakim: empat dekad198

Sambutan Maulidur Rasul SAW
Peringkat Kebangsaan

Bagi menyemarakkan rasa kecintaan kepada
Rasulullah SAW dan menghayati perjuangan
baginda, majlis perhimpunan dan sambutan
Maulidur Rasul SAW yang diadakan sempena
dengan tarikh kelahiran baginda SAW telah
dijadikan sebagai salah satu acara tahunan
rasmi sambutan keagamaan negara.

Perarakan Maulidur Rasul  SAW yang diketuai
oleh pemimpin tertinggi negara adalah antara
acara utama program sambutan ini. Ia turut
disertai oleh kontinjen-kontinjen agensi
kerajaan, badan berkanun, syarikat swasta,
pertubuhan badan bukan kerajaan, institusi
pengajian tinggi awam dan swasta, sekolah
dan orang ramai. Sambutan dan perhimpunan
ini turut diserikan dengan persembahan khas. 1

2 3

1. Perarakan Maulidur Rasul bermula dari masjid-masjid
berdekatan Kuala Lumpur menuju stadium Merdeka
melalui Jalan Tuanku Abdul Rahman pada tahun 1963.

2. sekumpulan Masyarakat Cina Muslim yang turut
menyertai Perarakan dan Perhimpunan Maulidur Rasul
di stadium Merdeka, Kuala Lumpur pada tahun 1973.

3-5. Umat Islam beramai-ramai menyertai perarakan dan
perhimpunan Maulidur Rasul yang diketuai Yang di-
Pertuan Agong dan Perdana Menteri menuju masuk ke
stadium Merdeka pada tahun 1983.

6&7. sekitar perarakan Maulidur Rasul 1983.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 199

Sebagaimana sambutan Ma’al Hijrah Peringkat
Kebangsaan, majlis ini juga turut menjadikan
penganugerahan Tokoh Maulidur Rasul
Peringkat Kebangsaan sebagai kemuncak
acara sambutan. Penerima anugerah bukan
sahaja dalam kalangan orang Islam tetapi
juga bukan Islam yang telah membuktikan
kemampuan dan memberi sumbangan kepada
negara. Selain pengiktirafan, ia dilihat sebagai
satu landasan yang sesuai untuk memberikan
gambaran sebenar kedudukan masyarakat
bukan Islam pada kaca mata Islam.

4

5

6

7

Jakim: empat dekad200

Pada awalnya sambutan ini diadakan di
Stadium Merdeka, tetapi mulai tahun 1998
sambutan tersebut telah diadakan di Stadium
Putra Bukit Jalil. Pada tahun 2009, sambutan
ini telah diadakan di Dataran Merdeka, Kuala
Lumpur. Perarakan dan perhimpunan yang
diadakan ini dilihat sebagai satu mekanisme
yang mampu mempertemukan segenap
lapisan masyarakat Islam dan memperlihatkan
kesatuan ummah  serta dapat menyemarakkan
lagi syiar Islam dalam negara.

1

3

4

5

6
1. Penerima Anugerah Maulidur Rasul bergambar

beramai-ramai selepas penganugerahan.
2. Umat Islam yang Kurang Upaya (OKU) juga tidak

ketinggalan menyertai perarakan Maulidur Rasul di
Stadium Bukit Jalil, Kuala Lumpur pada tahun 2008.

3. Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong
mencemar duli untuk turut bersama-sama umat Islam
dalam perhimpunan Maulidur Rasul yang diadakan di
Dataran Merdeka, Kuala Lumpur pada tahun 2009.

4-6. Sekitar perarakan Maulidur Rasul pada tahun 2009.

2

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 201

7. Kumpulan Nasyid Jakim, johan Festival Nasyid
Jabatan Perdana Menteri pada tahun 2002.

8. Tuan Haji Mahzan Manan pencipta dan penulis lirik
lagu Jakim bergambar bersama kumpulan nasyid
Jakim.

9. Barisan juri Festival Nasyid Kebangsaan.

Dakwah Melalui Kesenian Islam

Jakim turut  menganjurkan pelbagai program
kesenian sebagai alternatif kepada masyarakat
dalam menghayati kesenian berlandaskan
Islam.

Festival Nasyid Peringkat Kebangsaan

Penganjuran Festival Nasyid  Peringkat
Kebangsaan merupakan respons Jakim
terhadap kecenderungan anak muda kini dalam
hiburan bersesuaian dengan kepesatan industri
muzik tanah air. Festival  yang dianjurkan sejak
tahun 1989 ini telah bertahan selama dua puluh
tahun sehingga hari ini. Antara objektif festival
tersebut ialah seperti yang berikut:

(i) Mempertingkat dan memperkembangkan
seni nasyid sebagai satu warisan budaya
Melayu yang berunsur keagamaan untuk
dakwah dan pembangunan insan;

(ii) Menarik minat pencipta lagu dan penulis
lirik supaya melibatkan diri secara aktif
dalam bidang dakwah dan pembangunan
insan melalui ciptaan lagu dan lirik-lirik
yang berunsurkan Islam dan kemanusiaan
sejagat; dan

(iii) Mencetuskan kesedaran di kalangan
penyanyi untuk berperanan lebih
positif dalam membangunkan negara
dan penerapan nilai-nilai Islam melalui
persembahan lagu-lagu yang bermutu.7

8

9

Jakim: empat dekad202

Festival ini disertai oleh kumpulan-kumpulan
nasyid yang menjadi johan peringkat  negeri.
Bagi kategori terbuka pula, penyertaan diterima
daripada kumpulan-kumpulan nasyid dari
negeri-negeri yang tidak mengadakan festival
nasyid di peringkat negeri. Bagi kategori ini,
lagu-lagu akan dinilai terlebih dahulu oleh juri
profesional sebelum layak ke peringkat akhir.
Dari segi lagu, festival ini terbahagi kepada dua
kategori iaitu nasyid tradisi dan moden.

Penganjuran festival ini terbukti telah membuka
dimensi baru dalam industri muzik terutamanya
mulai pertengahan 1990-an apabila irama dan
kumpulan nasyid mula mendapat tempat dan
turut mewarnai perkembangan industri hiburan
tanah air.

 Malam Puisi Yang Syahdu

“Malam ini malam puisi yang penuh syahdu
Dari awal hingga ke akhir kesyahduan itu
dari suara pelajar kepada suara ulama dan
menteri.
Di sini puisi ternyata mendapat lidah yang
luar biasa.
Dan saya merasa amat bahagia sempat
berada di tengahnya”

Oleh Sasterawan Negara
Datuk A. Samad  Said

Seminar Nasyid Peringkat Kebangsaan

Seminar Nasyid Peringkat Kebangsaan telah
diadakan buat pertama kalinya pada tahun
1991. Objektif seminar ini adalah untuk
memberi pendedahan kepada orang awam
dan penggiat seni nasyid mengenai konsep
nasyid tradisi dan moden ke arah membentuk
ummah berperadaban tinggi serta menjadikan
seni lagu sebagai media dakwah.

Malam Puisi

Malam Puisi Islam telah diadakan sebanyak
dua kali, iaitu pada tahun 2001 dan 2002.
Ia merupakan usaha dan idea Brig. Jen. (B)
Dato’ Seri Abdul Hamid bin Haji Zainal Abidin,
mantan Menteri di Jabatan Perdana Menteri.
Malam Puisi Islam ini telah dilaksanakan oleh
Jakim dengan kerjasama Berita Harian yang
pengisian program ini tidak bercanggah dengan
syariat dan tatasusila masyarakat majmuk.

Dengan bertujuan menyemarakkan kesenian
Islam, khususnya dalam genre puisi, program
ini mampu mencerna pemikiran ummah untuk
menghayati makna kehidupan mengikut
sudut pandangan Islam dan mengeratkan lagi
ukhuwwah Islamiyah serta mempertingkatkan
syiar Islam di tanah air. Malam puisi ini telah
menonjolkan beberapa tokoh terkenal seperti
Datuk A. Samad Said (Sasterawan Negara),
Ustaz Uthman El-Muhammady, Kalam Hamidi,
Zubir Ali, Sutung Umar R.S. dan lain-lain.2

1

3
1. Datuk A. Samad Said ketika mendeklamasikan

puisinya.
2. Antara tetamu yang hadir dalam Festival Nasyid

Peringkat Kebangsaan.
3. Kumpulan yang menang bergambar kenangan.

Jakim: empat dekad202

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 203

Anugerah Media Islam Negara (AMIN)

Anugerah Media Islam Negara (AMIN)
merupakan cetusan idea Dato’ Dr. Abdullah bin
Md Zain, semasa menjadi Menteri di Jabatan
Perdana Menteri. Idea tersebut diucapkan
dalam Majlis Malam Bersama Media pada
30 Disember 2005 di Hotel Palm Garden, IOI
Resort, Putrajaya.

Anugerah ini merupakan penghargaan dan
pengiktirafan Kerajaan Malaysia kepada
pengamal media yang telah memberikan
sumbangan cemerlang dalam memartabatkan
Islam sebagai penggerak kemajuan ummah
dan negara.

AMIN kali pertama telah diadakan pada tahun
2007. Pada peringkat permulaan ini sebanyak
empat kategori anugerah telah diperkenalkan

4 5

67

4. Dato’ Mustafa Abd. Rahman menyampaikan salah
satu kategori anugerah kepada pemenang.

5.	 Rekabentuk	trofi	Anugerah	AMIN.
6. Pemenang-pemenang Anugerah AMIN 2007.
7. Ustaz Uthman El-Muhammady, pemenang

Anugerah Media Islam Negara tahun 2007.

Jakim: empat dekad204

iaitu Anugerah Penerbitan Radio, Anugerah
Penerbitan TV, Anugerah Penerbitan Media
Cetak dan Anugerah Perdana Media Islam
Negara. Program ini telah mendapat sambutan
yang menggalakkan daripada pengamal media
serta mendapat sokongan banyak pihak.

Berdasarkan kepada kejayaan majlis tersebut,
program ini diteruskan pada tahun 2008.
Pada kali ini dua kategori anugerah telah
ditambah iaitu Anugerah Penerbitan Drama dan

Anugerah Laman Web. Pada tahun 2009
program ini diteruskan buat kali ketiga dan
satu kategori lagi telah dipertandingkan iaitu
Anugerah Khas Juri.

Anugerah Perdana Media Islam Negara
pada tahun 2007 telah dimenangi oleh
Ustaz Uthman El-Muhammady, manakala
pemenang pada tahun 2008 telah dimenangi
oleh Dato’ Dr. Ismail Haji Ibrahim.

1 2

3

4 1-4.  Sekitar Majlis Anugerah Media Islam Negara Ketiga
 2009.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 205

Dakwah Melalui Media Penyiaran

Bagi meningkatkan usaha dakwah agar
lebih berkesan, pada 1 Jun 1994 kerajaan
mengarahkan dua unit penyiaran di RTM,
iaitu Unit Dakwah Radio dan Unit Dakwah
TV dipindahkan ke Baheis.  Sejak itu, Baheis
mengendalikan program-program agama
di RTM dari segi perancangan, pemilihan
penceramah dan lain-lain yang berkenaan.
Baheis dan RTM diminta bekerjasama rapat
antara satu sama lain dengan mengambilkira
penjimatan kos, tenaga kerja dan kepakaran
teknikal serta pengalaman profesional.
Untuk menjalankan operasi, RTM terus
dipertanggungjawabkan dari segi teknikal
berkaitan penerbitan, rakaman dan penyiaran
program-program agama Radio dan TV.

Pada 1 Januari 1997, urusan ini dapat
dilaksanakan dengan lebih cekap dan teratur
apabila Bahagian Media Elektronik dan
Penyiaran diwujudkan dalam struktur baru
Jakim yang disusun semula berkuat kuasa
mulai tarikh tersebut.

5

7

8 9

5-7. Perintis awal penerbit rancangan agama radio di
Malaysia.

8&9. Bengkel Semakan dan Penambahbaikan
Rancangan Agama Radio.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 205

6

Jakim: empat dekad206

Saluran Radio dan TV

Pada peringkat permulaan,  Jakim
bertanggungjawab menyediakan pakej semua
rancangan agama di Radio 1, Radio 3, Radio
Ibu Kota, FM Stereo, Radio Negeri-Negeri,
rakaman empat program dalam Bahasa
Inggeris, lima program dalam Bahasa Cina
dan enam program dalam Bahasa Tamil. Ia
termasuk pakej rancangan agama TV untuk
saluran Nasional, iaitu TV1 dan TV2, serta
TV3 dan TV4 daripada saluran swasta. Walau
bagaimanapun, atas inisiatif sendiri pihak
pengendali saluran TV swasta telah mengambil
langkah membuat pengendalian dan
penerbitan rancangan agama secara sendiri
dengan mendapatkan nasihat dan pandangan
Jakim  secara berskala.

Hasil kerjasama yang baik dan erat antara
Jakim dan RTM, saluran radio dan TV
berkembang dan bertambah dari semasa
ke semasa. Sekaligus berlaku pertambahan
secara positif jangka masa siaran sama
ada melalui program radio atau program
TV. Sehingga Jun 2009, Jakim berjaya
menyediakan pakej rancangan agama radio di
lima saluran Radio Nasional, RTM, iaitu Klasik
Nasional (B. Melayu), Traxx FM (B.Inggeris), Ai
FM (B. Mandarin), Minnal FM (B. Tamil), dan
Asyik FM (Suara Orang Asli).

Satu pencapaian yang membanggakan ialah
Jakim dengan kerjasama RTM telah berjaya
mewujudkan satu saluran radio khusus
yang dikendalikan sepenuhnya oleh Jakim.
Ia dinamakan dengan Salam FM. Melalui
saluran ini, berbagai-bagai program agama
dapat diterbit dan disiarkan sama ada secara
langsung ataupun berakam.

Selain itu, hasil kerjasama rapat dengan
RTM, Jakim berjaya menembusi kebanyakan
saluran radio negeri seluruh negara melalui
penyediaan pakej program agama. Antaranya

ialah Kelantan FM, Terengganu FM, Sabah FM,
Sarawak FM dan lain-lain. Tidak ketinggalan,
Jakim turut membekalkan pakej program
agama untuk saluran Suara Islam dan Voice of
Islam yang dikendalikan oleh RTM.

Perkembangan positif ini juga melibatkan
saluran TV Nasional. Sehingga kini Jakim masih
menyediakan pakej rancangan agama untuk
siaran RTM, iaitu TV1 dan TV2. Bermula awal
tahun 2007, Jakim melangkah setapak maju
ke hadapan apabila berjaya membekalkan
program agama TV untuk saluran TV swasta
Astro Oasis.

Komitmen dan kesungguhan mantan YB
Menteri di Jabatan Perdana Menteri, Dato’ Seri
Dr. Ahmad Zahid Hamidi untuk merealisasikan
dakwah Islamiah melalui penerbitan program
agama TV secara lebih luas dan menyeluruh
telah mendorong Jakim untuk melakukan
inisiatif bagi mewujudkan satu saluran TV

Jakim sentiasa memberi perhatian berat dan
bersungguh-sungguh dalam menyediakan
kemudahan prasarana dan pembangunan
logistik teknikal terutamanya untuk tujuan
penghasilan dan penerbitan program agama
radio dan TV. Ia terbukti apabila satu studio
TV dan studio radio yang lengkap berjaya

3

1. Siaran langsung forum perdana Ehwal Islam.
2 & 3. Pertandingan peringkat akhir Tilawah Interaktif

RTM 1 tahun 2008.

2

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 207

dibangunkan dan disiapkan awal tahun 2009.
Pembinaan kedua-dua studio tersebut menelan
belanja melebihi RM15 juta.

Setelah melalui tempoh usia hampir 15
tahun, dakwah melalui media penyiaran
yang dilaksanakan oleh Jakim telah melalui
fasa perkembangan yang membanggakan.
Walaupun masih dalam jangkamasa umur
remaja, ternyata Jakim melepasi cabaran dan
dugaan secara matang ke arah mencapai
matlamat utama meningkatkan kefahaman
Islam menerusi media penyiaran bagi
melahirkan ummah yang bermaklumat,
progresif dan berakhlak mulia berteraskan
Islam sejajar dengan falsafah negara.

Penerbitan Program Radio

Pada peringkat awal dalam dua tahun pertama,
penerbitan program agama radio melibatkan
penyediaan pakej rancangan secara pukal
untuk siaran-siaran radio sepertimana yang
dinyatakan sebelum ini. Penerbitannya
merangkumi pelbagai bahasa mengikut
golongan sasaran program dan saluran
berkenaan seperti Bahasa Melayu, Bahasa
Inggeris, Mandarin, dan Tamil. Penerbitan
program agama untuk saluran Suara Orang Asli
diwujudkan beberapa tahun selepas itu setelah
Jakim mengambil keputusan perlunya dakwah
Islam melalui mekanisme penerbitan program
radio dilebarkan kepada masyarakat Orang Asli
yang mempunyai pendengar tersendiri.

Pengisian isi kandungan program

kebanyakannya menyentuh isu-isu ringan

dan permasalahan agama yang dihadapi

oleh masyarakat Islam. Ia diterbitkan dalam

kedua-dua bentuk sama ada siaran secara

langsung (live) ataupun secara berakam

dengan berbagai-bagai format seperti kapsul,

majalah, bual bicara, soal jawab hukum atau

permasalahan agama dan lain-lain. Ternyata

penerbitan program-program seumpama

ini telah mendapat tempat dan sambutan

yang amat menggalakkan daripada kalangan

masyarakat Islam seluruh negara, bahkan

melangkaui negara Brunei dan Singapura.

Program-program seperti soal jawab agama

yang disiarkan secara langsung adalah antara

program agama yang popular di kalangan

mereka.

Bagi melihat secara jelas dan terperinci

mengenai perkembangan masa siaran

penerbitan program Radio Saluran Klasik

Nasional yang dikendalikan oleh MEP Jakim,

ia dapat dibahagikan kepada beberapa fasa

seperti yang berikut:

4 5

6

4-6. Antara kemudahan yang terdapat dalam studio TV
dan radio yang diwujudkan pada tahun 2009.

Jakim: empat dekad208

Fasa I: 1994 hingga Jun 2004

Dalam tempoh ini, secara umumnya penerbitan

program agama agak memberangsangkan.

Sehingga tahun 2003, masa minimum yang

diperuntukkan  ialah sebanyak tiga jam 35 minit

(Ahad) sehari, manakala masa maksimum yang

diperuntukkan ialah lima  jam dua minit sehari

(Jumaat).

Fasa II: Julai 2004 hingga Mei 2005

Hasil daripada perkembangan dan perubahan

yang berlaku di RTM, secara keseluruhan

tempoh ini boleh dibahagikan kepada

beberapa fasa sebagaimana berikut:

(i). Fasa II (a): 1 Julai hingga 31 Disember

2004.

 Masa minimum dalam tempoh ini ialah

sebanyak tiga jam 32 minit sehari (Ahad),

manakala tempoh masa maksimum

ialah sebanyak lima jam dua minit sehari

(Jumaat).

(ii). Fasa II (b): 1 Januari hingga 30 April 2005.

 Perubahan jangka masa mengikut belting

iaitu masa yang telah diperuntukkan dalam

tempoh pukul 7.00 malam hingga 9.00

malam. Jangka masa minimum dalam

tempoh ini dua jam 48 minit sehari (Ahad),

manakala tempoh maksimum ialah tiga

jam 48 minit sehari (Jumaat). Dalam

tempoh masa ini (7.00 malam hingga

9.00 malam), terkandung di dalamnya

ulasan berita, ulasan Parlimen dan

juga melibatkan siaran-siaran langsung

program negara. Atas permintaan Jakim,

pihak RTM memberikan kebenaran masa

ini ditukar kepada 6.00 petang hingga

8.00 malam. Siaran ini bermula 1 Mei

2005.

Fasa III: 1 Mei hingga 28 Jun 2006

Dalam tempoh ini, perubahan jangka

masa agak ketara berlaku. Selepas Radio

Klasik Nasional diperkenalkan belting baru

diperkenalkan iaitu bermula pada pukul 6.30

petang hingga 8.00 malam.

Jumlah minimum masa yang diperoleh dalam

tempoh ini ialah sebanyak dua jam 10 minit

sehari, manakala maksimum ialah sebanyak

tiga jam sehari. Pada Ogos 2006, program

“Bersama Mufti” diperkenalkan pada pukul

12.15 tengah hari hingga 12.45 tengah hari

pada hari Jumaat.

Namun begitu, pada 8 September 2006,

Menteri Penerangan telah mengarahkan Klasik

Nasional mengambil alih program radio di

Saluran Nasional bermula 6.00 hingga 12.00

malam. Implikasinya, program agama dalam

tempoh masa tersebut diminta dibatalkan,

kecuali pada pukul 6.30 petang hingga

7.00 malam. Ini bermakna, bermula tempoh

ini, program agama hanya diperuntukkan

sebanyak 30 minit sehari. Pada sebelah pagi

diberikan sebanyak 40 minit sehari untuk

program Mutiara Hati dan lain-lain bermula

5.10 pagi hingga 5.50 pagi.

Selepas pewujudan Klasik Nasional ini juga

(bermula 8 September 2006), rancangan-

rancangan Khutbah Jumaat secara langsung,

Bersama Mufti, Bacaan al-Quran (selepas

Maghrib) dibatalkan daripada disiarkan. Bacaan

al-Quran Tartil sebelum ini pada 11.45 malam

dipindahkan kepada 12.10 tengah malam.

Fasa IV: Jun 2006 hingga Kini (Julai 2009)
Dalam tempoh ini, terdapat sedikit

penambahan program dan jangka masa siaran

daripada fasa sebelumnya. Pihak pengurusan

Radio RTM telah bersetuju membenarkan

Jakim menerbit dan menyediakan program

kapsul agama sebanyak enam program

dengan jangka masa lima minit setiap satu.

Di samping itu, pada setiap hari, kecuali

2

1.  Kemudahan yang terdapat dalam konti radio yang
diwujudkan pada tahun 2009.

2. Antara siaran langsung yang dikendalikan oleh Jakim.

1

Jumaat selama 30 minit bermula pada 6.30
petang setiap minggu.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 209

Bil. Rancangan Masa Siaran Isnin Selasa Rabu Khamis Jumaat Sabtu Ahad

1 Tazkirah (1) 0305-0308 3m 3m 3m 3m 3m 3m 3m
2 Tinta Dinihari 0330-0400 - - - - - 30m -
3 Sobahul Khair 0430-0500 - - - - - 30m -
4 Fikrah Wahyu 0505-0600 50m 50m 50m 50m 50m 50m 50m
5 Panduan Waktu Sembahyang 0805-0806 1m 1m 1m 1m 1m 1m 1m
6 Tazkirah (2) 0630-0633 3m 3m 3m 3m 3m 3m 3m
7 Glosari Islam 0905-0906 1m 1m 1m 1m 1m 1m 1m
8 Tazkirah (3) 0930-0935 - - - - - 3m 3m
9 Tazkirah (4) 1010-1015 3m 3m 3m 3m 3m 3m 3m
10 Tazkirah (5) 1110-1115 - - - - 3m - -
11 Doa Harian 1120-1122 2m 2m 2m 2m 2m 2m 2m
12 Permata Hati 1130-1200 - - - - - 30m -
13 Intisari al-Quran 1230-1250 - - - - 15m - -
14 Bacaan- al-Quran 1250-1300 - - - - 10m - -
15 Sembahyang Jumaat 1300-1400 - - - - 60m - -
16 Azan Zuhur 1315-1320 5m 5m 5m 5m 5m 5m 5m
17 Info Islam (selepas azan) 1321-1322 1m 1m 1m 1m 1m 1m 1m
19 Dinamik (Live) 1330-1400 30m 30m 30m 30m - - -
19 Glosari Islam 1510-1511 1m 1m 1m 1m 1m 1m 1m
20 Azan Asar 1630-1635 5m 5m 5m 5m 5m 5m 5m
21 Info Islam (selepas azan) 1636-1637 1m 1m 1m 1m 1m 1m 1m
22 Belajar Bahasa al-Quran (Live) 1815-1900 45m - - - - - -
23 Teladan (Live) 1815-1900 - 45m - - - - -
24 Forum Islam Semasa 1815-1900 - - 45m - - - -
25 Kursus Membaca Quran (Live) 1815-1900 - - - 45m - - -
26 Titian Ilmu (Live) 1815-1900 - - - - 45m - -
27 Mawaddah 1815-1845 - - - - - 30m -
28 Minda Intelek 1815-1845 - - - - - - 30m
29 Iktibar al-Quran 1845-1900 - - - - - 15m -
30 Fitrah Seni 1845-1900 - - - - - - 15m
31 Bacaan al-Quran 1910-1920 10m 10m 10m 10m 10m 10m 10m
32 Azan Maghrib 1920-1925 5m 5m 5m 5m 5m 5m 5m
33 Info Islam (selepas azan) 1926-1927 1m 1m 1m 1m 1m 1m 1m
34 Tazkirah (6) 1920-1923 3m 3m 3m 3m 3m 3m 3m
35 Nada Ilham 1925-1940 15m 15m 15m 15m 15m - -
36 Titian Hikmah  1930-2000 - - - - - 30m -
37 Fiqhul Sirah 1930-2000 - - - - - - 30m
38 Doa Harian 2010-3012 2m 2m 2m 2m 2m 2m 2m
39 Azan Isyak 2030-2035 5m 5m 5m 5m 5m 5m 5m
40 Info Islam 2036-2037 1m 1m 1m 1m 1m 1m 1m
41 Glosari Islam 2110-2111 1m 1m 1m 1m 1m 1m 1m
42 Talaqqi (Live) 2215-2300 - - - 45m - - -
43 Quran Tartil 2330-2340 10m 10m 10m 10m 10m 10m 10m
44 Hidayah 2340-2400 20m 20m 20m 20m 20m 20m 20m

 Jumlah Masa Siaran (jam) Setiap Hari 3j 44m 3j 44m 3j 44m 4j 29m 4j 42m 5j 02m 3j  32m

Jadual 12: Tahun 2004.

Jadual Siaran Radio 1

Jakim: empat dekad210

Bil. Rancangan Masa Siaran Isnin Selasa Rabu Khamis Jumaat Sabtu Ahad

1. Al-Falah 1930-2000 - 30m - - - - -
2. Bacaan al-Quran 1910 10m 10m 10m 10m 10m 10m 10m
3. Belajar Bahasa al-Quran (Live) 2030 - 30m - - - - -
4. Epilog 1930 - - - - 30m - -
5. Fikrah 1927 3m 3m 3m 3m 3m 3m 3m
6. Fiqhul Sirah (Live) 2030 - - - - 30m - -
7. Glosari Islam  Sebelum Azan 1m 1m 1m 1m 1m 1m 1m
8. Hidayah 2005 - 30m - 30m - 30m -
9. Hikmah Pagi 0630 5m 5m 5m 5m 5m 5m 5m
10. Iktibar al-Quran 2005 - - 30m - - - -
11. Info Islam Selepas Azan 1m 1m 1m 1m 1m 1m 1m
12. Inspirasi 2005 - - - - 30m - -
13. Interaksi 2030 - - 30m - - 30m -
14. Kursus Membaca Quran (Live) 2030 - - - 30m - - -
15. Mawaddah 1930 - - - - - - 30m
16. Minda Intelek 2030 - - - - - - 30m
17. Nada Ilham 1930 30m - 30m - - - -
18. Nadwah 2030 30m - - - - - -
19. OB Solat Jumaat 1300 - - - - 60m - -
20. Panduan Waktu Sembahyang 0805 1m 1m 1m 1m 1m 1m 1m
21. Permata Hati 1930 - - - - - 30m -
22. Quran Tartil 2350 10m 10m 10m 10m 10m 10m 10m
23. Salam Ukhwah 2005 - - - - - - 30m
24 Talaqqi 2005 30m - - - - - -
25. Tazkirah (1) Siaran 2m 2m 2m 2m 2m 2m 2m
26. Tazkirah (2) Akan 2m 2m 2m 2m 2m 2m 2m
27. Tazkirah (3) Ditentukan 2m 2m 2m 2m 2m 2m 2m
28. Tazkirah (4) oleh 2m 2m 2m 2m 2m 2m 2m
29. Tazkirah (5) Pihak 2m 2m 2m 2m 2m 2m 2m
30. Tazkirah (6) Radio 2m 2m 2m 2m 2m 2m 2m
31. Tazkirah (7) 1 2m 2m 2m 2m 2m 2m 2m
32. Tinta Ilmu 1930-2000 - - - 30m - - -

 Jumlah Masa Siaran (jam) Setiap Hari 2j 48 m  2j 48 m 2j 48 m 2j 48 m 3j 48 m  2j 48 m 2j 48 m

 Jumlah Masa Siaran (minit) Setiap Hari 168m 168m 168m 168m 228m 168m 168m

Jadual 13: Tahun 2005. Masa Siaran (7.00 malam-9.00 malam).

Berkuatkuasa 1 Januari 2005.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 211

Bil Rancangan Masa Siaran Isnin Selasa Rabu Khamis Jumaat Sabtu Ahad

1 Hikmah Pagi 0630-0635 5m 5m 5m 5m 5m 5m 5m
2 Iktibar al-Quran 1815-1830 15m - - - - - -
3 Inspirasi 1815-1845 - 30m - - - - -
4 Minda Intelek 1815-1845 - - 30m - - - -
5 Kursus Membaca al-Quran 1815-1900 - - - 45m - - -
6 Interaksi 1815-1845 - - - - 45m - -
7 Mawaddah 1815-1845 - - - - - 30m -
8 Forum Perdana 1815-1900 - - - - - - 45m
9 Belajar Bahasa al-Quran 1830-1900 30m - - - - - -
10 Epilog Murni 1845-1900 - 15m - - - - -
11 Nada Ilham 1845-1900 - - 15m - - - -
12 Salam Ukhwah 1845-1900 - - - - - 15m -
13 Bacaan al-Quran 1915-1925 10m 10m 10m 10m 10m 10m 10m
14 Azan Maghrib Mengikut waktu 5m 5m 5m 5m 5m 5m 5m
15 Fikrah 1925-1930 5m 5m 5m 5m 5m 5m 5m
16 Hidayah 1930-2000 30m - - - 30m - -
17 Tinta Ilmu 1930-2000 - 30m - - - - -
18 Fiqhul Sirah 1930-2000 - - 30m - - - -
19 Al-Falah 1930-2000 - - - 30m - - -
20 Permata Hati 1930-2000 - - - - - 30m -
21 Talaqqi 1930-2000 - - - - - - 30m
22 Khutbah Jumaat Mengikut waktu - - - - 20m - -
23 Glosari Islam Selepas azan 5m 5m 5m 5m 5m 5m 5m
 (5x1min=5minit sehari)
24 Info Islam Sebelum dan 10m 10m 10m 10m 10m 10m 10m
 (10x1 min = 10minit sehari) selepas azan
25 Quran Tartil 2350-2400 10m 10m 10m 10m 10m 10m 10m
26 Panduan Waktu Sembahyang 7.20 pagi dan
 (6x1min = 6 minit sehari) sebelum azan 6m 6m 6m 6m 6m 6m 6m
27 Tazkirah 1  1m 1m 1m 1m 1m 1m 1m
28 Tazkirah 2  Masa 1m 1m 1m 1m 1m 1m 1m
29 Tazkirah 3 siaran 1m 1m 1m 1m 1m 1m 1m
30 Tazkirah 4 disesuaikan 1m 1m 1m 1m 1m 1m 1m
31 Tazkirah 5 oleh DJ 1m 1m 1m 1m 1m 1m 1m
32 Tazkirah 6 Nasional FM 1m 1m 1m 1m 1m 1m 1m
33 Tazkirah 7  1m 1m 1m 1m 1m 1m 1m

Jumlah Masa Siaran (jam) Setiap Hari  2 j 18m  2j 18m 2j 18m 2j 18m 2j 38m 2j 18m 2j 18m

Jadual 14: Tahun 2006. (masa siaran pukul 6.15 petang-8.00 malam).

Jakim: empat dekad212

HARI/MASA 0510-0550  1830-1900 MAGHRIB 0010 0219 & 0630 Jumlah Masa

AHAD TALAQI  FORUM  AL-QURAN DOA & AL-
   PERDANA TARANUM QURAN TARTIL HIKMAH 1 j 30 min

ISNIN MUTIARA HATI  BELAJAR  AL-QURAN DOA & AL-
   BAHASA ARAB TARANUM QURAN TARTIL HIKMAH 1 j 30 min
   (LIVE)

SELASA INSPIRASI  IKTIBAR  AL-QURAN DOA & AL-
   AL-QURAN TARANUM QURAN TARTIL HIKMAH 1 j 30 min
   (LIVE)

RABU FIQHUL SIRAH  MINDA INTELEK AL-QURAN DOA & AL-
    (LIVE) TARANUM QURAN TARTIL HIKMAH 1 j 30 min

KHAMIS TINTA ILMU  KURSUS AL-QURAN DOA & AL-
   MEMBACA AL- TARANUM QURAN TARTIL HIKMAH 1 j 30 min
   QURAN (LIVE)

JUMAAT MUTIARA HATI KHUTBAH  INTERAKSI AL-QURAN DOA & AL-
  JUMAAT (LIVE) TARANUM QURAN TARTIL HIKMAH 1 j 30 min

SABTU MAWADDAH  HIDAYAH AL-QURAN  DOA & AL-
     TARANUM QURAN TARTIL HIKMAH 1 j 30 min

G
LO

S
A

R
I I

S
LA

M
 (

S
E

B
E

LU
M

 A
ZA

N
)

PA
N

D
U

A
N

 W
A

K
TU

 S
E

M
B

A
H

YA
N

G
  (

IB
U

 N
E

G
E

R
I)

PA
N

D
U

A
N

 W
A

K
TU

 S
E

M
B

A
H

YA
N

G
 (S

E
LA

N
G

O
R

,
W

IL
AY

A
H

 P
E

R
S

E
K

U
TU

A
N

 K
L

&
 P

U
TR

A
JA

YA
)

HARI/MASA 0510-0550  MAGHRIB 0010 0219 & 0630 Berkala Jumlah Masa
      (5 min x 5)

AHAD TALAQI  AL-QURAN DOA & AL-
   TARANUM QURAN TARTIL  HIKMAH TAZKIRAH (5X) 1 j 30 min

ISNIN MUTIARA HATI  AL-QURAN DOA & AL-
   TARANUM QURAN TARTIL  HIKMAH TAZKIRAH (5X)  1 j 30 min

SELASA INSPIRASI  AL-QURAN DOA & AL-
   TARANUM QURAN TARTIL  HIKMAH TAZKIRAH (5X)  1 j 30 min

RABU FIQHUL SIRAH  AL-QURAN DOA & AL-
    TARANUM QURAN TARTIL  HIKMAH TAZKIRAH (5X)  1 j 30 min

KHAMIS TINTA ILMU  AL-QURAN DOA & AL-
   TARANUM QURAN TARTIL  HIKMAH TAZKIRAH (5X)  1 j 30 min

JUMAAT MUTIARA HATI KHUTBAH  AL-QURAN DOA & AL-
  JUMAAT TARANUM QURAN TARTIL  HIKMAH TAZKIRAH (5X)  1 j 30 min

SABTU MAWADDAH  AL-QURAN  DOA & AL-
   TARANUM QURAN TARTIL  HIKMAH TAZKIRAH (5X)  1 j 30 min

G
LO

S
A

R
I I

S
LA

M
 (

S
E

B
E

LU
M

 A
ZA

N
)

PA
N

D
U

A
N

 W
A

K
TU

 S
E

M
B

A
H

YA
N

G
  (

IB
U

 N
E

G
E

R
I)

PA
N

D
U

A
N

 W
A

K
TU

 S
E

M
B

A
H

YA
N

G
 (S

E
LA

N
G

O
R

,
W

IL
AY

A
H

 P
E

R
S

E
K

U
TU

A
N

 K
L

&
 P

U
TR

A
JA

YA
)

Jadual 15:  Tahun 2007. (Masa Siaran 6.30 petang - 7.00 malam).

Jadual 16: Tahun 2007.  (Masa Siaran 6.30 petang - 7.00 malam).

Berkuatkuasa 1 September 2007.

Sehingga  31 ogos 2007

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 213

Radio Empat-English (90.3 FM / 100.1 FM)
Bil rancangan hari/waktu J/masa
1. Ad-Deen Harian/0005/0305/ 5 m
  0505/0605/1205/1405/1705
2. Pearl of Wisdom Khamis/1905 15 m

Radio Lima – Mandarin (86.7 FM)
Bil rancangan hari/waktu J/masa
1. Kapsul Agama Harian/0310/0603/ 5 m
 1510
2. Santapan Rohani Harian/2355 2 m
3. Dialog Agama Ahad  1510 15 m

Radio Enam – Tamil (96.3 FM)
Bil rancangan hari/waktu J/masa
1. Forum Ehwal Semasa Isnin/1515 15 m
2. Panduan al-Quran Isnin/2115 15 m
3. Menuju Kejayaan Selasa/1515 15 m
4. Kisah dan Teladan Selasa/2115 15 m
5. Sahabat Rasul Rabu/1515 15 m
6. Sabda Junjungan Rabu2115 15 m
7. Jambatan Persabahatan Khamis/1515 15 m
 Belajar al-Quran  15 m
8. Bacaan al-Quran Khamis/2115 10 m
9. Tafsir al-Quran Jumaat/0605 15 m
10. Ceramah Islam Jumaat/0620 15 m
11. Kuiz Agama Jumaat/1515 15 m
12. Pendidikan Islam Jumaat/2115 15 m
13. Keluarga Islam Sabtu/1045 15 m
14. Masyarakat Penyayang Sabtu/2115 15 m
15. Irama Hikmah Ahad/2115 15 m
16. Kapsul Agama Harian/2355 15 m
  Harian/0605 5 m

Radio 7 – Suara Orang Asli (91.10 FM)
Bil rancangan hari/waktu J/masa
1. Bingkisan Rohani Harian/1510/1710/1910/2010 5 m
2. Ehwal Islam Jumaat/1600 30 m
3. Sekapur Sirih Seulas Pinang Sabtu/1400 30 m

Penerbitan rancangan dan siaran radio
selain saluran Klasik Nasional tidak banyak
perubahan dan penambahan masa.

Hasil kesungguhan dan komitmen para
penerbit rancangan dan sokongan pelbagai
pihak,  penerbitan program agama radio
semakin bertambah baik dari semasa ke
semasa terutama dari segi teknik penerbitan,
pemilihan penceramah, fokus isi kandungan
dan topik program. Antara program yang
pernah diterbitkan oleh Radio Klasik Nasional
ialah tafsir al-Quran dan al-Hadis Kitab Riyadh
al-Solihin melalui rancangan Talaqqi, sirah Nabi
SAW melalui Fiqh Sirah, tajwid dan kaedah
membaca al-Quran melalui Kursus Membaca
al-Quran, soal jawab agama melalui Tinta Ilmu,
motivasi remaja melalui Dinamik, Info Islam
melalui Glossari Islam, isu-isu semasa dan
hukum melalui Bersama Mufti, tazkirah ringkas
melalui Kapsul Agama dan lain-lain.

Penerbitan untuk saluran-saluran radio lain
turut mengambil pendekatan dan pengisian
program yang hampir sama untuk memberikan
pendedahan dan pengetahuan asas serta
kefahaman Islam kepada masyarakat bukan
Islam, seperti tazkirah, pengajian mengenai
al-Quran, pendidikan asas Islam, isu-isu
semasa dan sebagainya.

Selain itu, Jakim turut mengadakan penerbitan
dan siaran khas aktiviti majlis sambutan
hari kebesaran Islam peringkat kebangsaan
melalui siaran radio seperti Majlis Sambutan
Ma’ al Hijrah, Maulidur Rasul SAW dan
lain-lain. Begitu juga program tetap tahunan

Jadual 17: Jadual Penerbitan Rancangan dan Siaran Radio selain Saluran
Klasik Nasional tahun 1994-2009.

Jakim: empat dekad214

3

yang dikendalikan Jakim seperti Majlis
Tilawah al-Quran Peringkat Kebangsaan dan
Antarabangsa yang disiarkan secara langsung
melalui semua lima saluran radio berkenaan.
Penerbitan program khas radio yang lain ialah
perisytiharan puasa Ramadhan dan hari raya
Idilfitri, hari raya Idiladha, takbir raya, program
khas tahun baru hijrah, dan Seruan Haji.

Hasil daripada penyelidikan, bengkel, dialog
dan seminar yang dianjurkan oleh Jakim melalui
Bahagian MEP dengan melibatkan individu,
wakil agensi ataupun golongan akademik
Jakim  sentiasa membuat penambahbaikan
dan pembaharuan penerbitan program agama
radio sesuai dengan perkembangan dan
tuntutan semasa.

Jakim sentiasa mengambil kira minat dan
kepelbagaian latar belakang pendengar
dalam menerbitkan sesuatu program. Justeru,
program-program agama radio dibahagikan
mengikut golongan pendengar dewasa, remaja
dan kanak-kanak. Dari sudut isi kandungan
pula ia dibuat mengikut pembahagian aspek
pendidikan, hiburan, kefahaman dan kemahiran
serta info Islam.

Secara keseluruhan, sepanjang tempoh 15
tahun kemunculan program agama radio yang
diurus dan diusahakan oleh Jakim terbukti
telah berjaya memberikan kesan positif dalam
menyemai minat masyarakat Islam kepada
agama Islam, sekaligus memperbaiki kualiti
pengamalan agama di kalangan mereka. Ia
juga telah menjadi inspirasi kepada pihak
radio-radio swasta untuk menerbitkan
program-program kapsul atau ceramah pendek
hasil sambutan dan minat pendengar yang
memberangsangkan kepada program dan
maklumat tentang Islam.

1

2

1-3. Program Khas Takbir Raya pada tahun 2008 yang
turut dihadiri oleh Menteri di Jabatan Perdana
Menteri di studio tv Jakim.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 215

Radio Salam FM

Jakim memandang positif terhadap
keberkesanan dan sambutan dakwah melalui
media penyiaran. Oleh yang demikian,
Jakim sentiasa mencari  ruang untuk
menyebarluaskan dakwah Islamiah kepada
masyarakat Islam dan bukan Islam. Cetusan
idea untuk menubuhkan satu saluran radio
khusus yang dikendalikan oleh Jakim bermula
sekitar penghujung tahun 2006.  Awal tahun
2007, cadangan ini telah dipersetujui oleh
Jakim dan RTM. Setelah segala perancangan
berjalan lancar dan persiapan program serta
kakitangan pengendali dibuat, maka pada 15
Februari 2009 buat pertama kali saluran radio
yang dikendalikan sepenuhnya oleh kakitangan
radio Jakim mula bersiaran.

Carta 13: Peratus Kandungan Rancangan Radio Salam FM Berdasarkan Minit Sehari.

Saluran radio hasil kerjasama antara Jakim
dan RTM ini dinamakan Salam FM. Operasi
siaran dibuat di konti radio  di RTM dengan
menggunapakai frekuensi 91.1 FM dan
beberapa frekuensi lain mengikut kawasan.
Buat permulaan, jangka masa siaran adalah
selama tujuh jam sehari bermula pada jam 1
pagi hingga 8 pagi setiap hari.

Jakim mengambil peluang keemasan ini
untuk menambah baik program-program
sedia ada yang diterbitkan  dan disiarkan di
Klasik Nasional dengan lebih fokus. Pengisian
program dibuat dengan lebih mendalam dan
menyeluruh mengenai Islam dan kehidupan
berasaskan prinsip dan ajaran Islam dalam
perbagai bentuk atau format rancangan.

218; 50% 63; 15%

149; 35%

Berita & Info

Hiburan

Pemurnian Kefahaman

4 5

4 & 5. Antara juruhebah radio yang mengendalikan
 Salam FM.

Jakim: empat dekad216

BIL NAMA SASARAN OBJEKTIF FORMAT J/MASA

Anakku

Bacaan al-Quran dan

Terjemahan

Bacaan al-Quran Tartil

Berita

Bersama Artis

Bersama Mufti

Bersama Tokoh

Citra Remaja

Dinamik

DJ - Pilihan DJ

Doa Pembukaan

Drama

D’Sayang

Fikrah Wahyu

Glassori Islam

Global

Ikhwah

Berakam : muzik pengenalan - perantara - lagu

- bahan sisipan - lagu - bahan sisipan - lagu -

muzik penutup

Berakam

Berakam

Cross-over dari Klasik Nasional (Siaran Langsung)

Siaran Langsung : muzik pengenalan - DJ - lagu

- bual bicara bersama artis - lagu - bual bicara

- lagu - panggilan pendengar - lagu - muzik

penutup.

Berakam : Muzik Pengenalan - Mukaddimah

perantara - Bual bicara bersama SS Mufti-Zikir /

nasyid - bual bicara-penutup - muzik penutup.

Siaran Langsung : Muzik pengenalan - DJ - Lagu

- bual bicara bersama tokoh - Lagu - Bual bicara -

Lagu - pendengar - lagu - muzik penutup.

Siaran Langsung - Muzik pengenalan - bual bicara

bersama tetamu - lagu - bahan sisipan - muzik

penutup.

Siaran Langsung - muzik pengenalan - bual bicara

bersama tetamu - lagu - bahan sisipan - muzik

penutup.

Siaran Langsung : Muzik pengenalan - DJ - Lagu

- DJ - lagu - DJ - Lagu - Muzik penutup

Kapsul (Berakam)

Berakam : muzik pengenalan - lakonan - kesan

bunyi - muzik penutup.

Berakam : Muzik pengenalan - perantara - bahan

sisipan - lagu - bahan - lagu - muzik penutup.

Berakam : Muzik pengenalan - perantara - doa

- al-Quran - lagu Arab - perantara - bahan - lagu -

muzik penutup

Kapsul (berakam)

Berakam : muzik pengenalan - perantara - bual

bicara - info/zikir/nasyid - bual bicara - muzik

penutup.

Siaran Langsung : muzik pengenalan - DJ - lagu

- seorang pendengar kemuka masalah - lagu

- terima panggilan pendengar memberikan

pandangan - lagu - muzik penutup.

Pengukuhan pendidikan kekeluargaan /

keibubapaan dan anak-anak.

Membiasakan pendengar dengan bacaan dan

terjemahan al-Quran.

Melatih dan menanam semangat membaca

al-Quran.

Menyampaikan maklumat dan berita terkini.

Mendekatkan golongan artis dan karyawan

bersama pendengar.

Menyampaikan nasihat dan penjelasan hukum

hakam .

Berkongsi pengalaman dan kepakaran yang

diceburinya.

Mendedahkan para remaja tentang peranan dan

tanggungjawab terhadap bangsa, agama dan

negara.

Memurnikan dan memberi kefahaman tentang

isu-isu semasa yang berkaitan keagamaan.

Memberi hiburan dan santai lagu-lagu klasik

padang pasir disamping menghayati kata-kata

hikmah.

Melazimkan pendengar dengan doa

Memberi bimbingan nilai-nilai murni

kemasyarakatan dan penjelasan terhadap

sesuatu isu melalui lakonan.

Memberi panduan dan bimbingan tentang

kekeluargaan bagi membina keluarga yang

bahagia.

Mendidik masyarakat beramal dan berakhlak

mulia.

Memberi info ringkas istilah berkonsepkan

tasawwur Islam.

Memberi pendedahan dan pengetahuan

berkenaan isu-isu dunia Islam

Berkongsi masalah dan bersama memberi

pandangan dan nasihat jalan penyelesaian

Umum

Umum

Umum

Umum

Umum

Umum

Umum

Remaja

Umum

Umum

Umum

Umum

Umum

Umum

Umum

Dewasa

Umum

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

30 min

10 minit

15 min

45 min

30 min

45 min

30 min

30 min

45 min

3 minit

30 min

30 min

45 min

1 min

30 min

30 min

Jadual 18: Ringkasan Program Agama Radio Salam FM Tahun 2009.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 217

BIL NAMA SASARAN OBJEKTIF FORMAT J/MASA

Intisari rancangan

Klasik Padang Pasir

Koleksi Fatwa

Kompas

Kuliah Subuh

Lagu dan Kenangan

Lagu Patriotik

Menara Gading

Minda Intelek

Munajat

Musafir

Muzakarah

Nada ilham

Nasyid Pilihan

Panduan Kesihatan

Pendapat

Siaran Langsung

Siaran Langsung : muzik pengenalan - DJ - lagu -

kata-kata hikmah - lagu - DJ

Berakam - muzik pengenalan - perantara - lagu -

penjelasan bahan sisipan - muzik penutup

Berakam : Muzik pengenalan - perantara - bahan

sisipan - lagu - bahan - lagu - muzik penutup

Berakam : muzik pengenalan - huraian

penceramah - info/zikir/nasyid - huraian - muzik

penutup.

Siaran Langsung : muzik pengenalan - DJ -

Lagu - panggilan pendengar - lagu - panggilan

pendengar - lagu - muzik penutup

Berakam

Siaran Langsung : muzik pengenalan - perantara

- bual bicara - lagu - panggilan pendengar - lagu -

bual bicara - lagu - muzik penutup.

Berakam : muzik pengenalan - ulasan buku -

muzik info - ulasan tokoh - muzik penutup.

Berakam : muzik pengenalan - zikir - muzik latar -

zikir - muzik penutup

Siaran Langsung : Muzik pengenalan - DJ -

Lagu - panggilan pendengar - lagu - panggilan

pendengar - lagu - muzik penutup.

Berakam - Muzik pengenalan - bual bicara

bersama ahli panel - lagu - bahan sisipan - muzik

penutup

Siaran Langsung : muzik pengenalan - DJ - Lagu

- DJ + kata-kata hikmah - lagu - DJ + kata-kata

hikmah - Lagu - Muzik penutup

Siaran Langsung: muzik pengenalan - DJ - Lagu -

DJ - lagu - DJ - Lagu - Muzik penutup

Berakam : muzik pengenalan - perantara - bahan

(pesakit) - info/zikir/nasyid - huraian pakar

kesihatan - muzik penutup.

Siaran Langsung : muzik pengenalan - perantara

- bahan sisipan - lagu - pendapat awam - lagu -

muzik penutup

Makluman pendengar mengenai rancangan-

rancangan yang akan disiarkan berikutnya.

Memberi hiburan dan santai lagu-lagu klasik

padang pasir di samping menghayati kata-kata

hikmah

Memberi penjelasan dan penerangan ringkas

berkenaan fatwa yang diputuskan oleh J/kuasa

Fatwa Kebangsaan

Memberi motivasi dan daya kreativiti golongan

saudara kita dan OKU bagi menghadapi cabaran

hidup dan komitmen masyarakat umum bagi

memberikan sokongan moral dan bantuan yang

diperlukan

Memberi pendidikan dan bimbingan serta

kefahaman Islam berasaskan kitab-kitab turath

dalam bidang al-Quran dan tafsir, al-Hadith dan

tafsir, sirah Nabi, akidah, hukum hakam

Membina jati diri dan motivasi melalui

penghayatan lagu dan kenangan / pengalaman

hidup yang dilalui

Menanam perasaan kecintaan kepada negara

dan agama

Memberi penjelasan dan penerangan berkenaan

isu-isu pendidikan tinggi IPTA / IPTS

Membudayakan minat membaca di kalangan

masyarakat

Membiasakan pendengar dengan zikir  munajat

Berkongsi pengalaman hidup dalam perjalanan

/ musafir

Memberi kefahaman kepada masyarakat Islam

terhadap isu akidah, syariah dan akhlak

Memberikan hiburan alternatif dengan mesej nilai

murni dan mulia

Memberikan hiburan alternatif dengan mesej nilai

murni dan mulia

Memberi penjelasan berkenaan kepentingan dan

cara penjagaan kesihatan bagi melahirkan warga

yang sihat jasmani dan rohani dan memberi

panduan

Menjana minda dan budaya berfikir untuk

menyelesaikan masalah

Umum

Umum

Umum

OKU/

Umum

Dewasa

Umum

Umum

Pelajar /

Umum

Umum

Umum

Umum

Umum

Remaja

Umum

Umum

18.

19.

20.

21.

22.

23.

24.

25.

26.

27.

28.

29.

30.

31.

32.

33.

2 min

45 min

15 min

30 min

30 min

45 min

3 min

30 min

15 min

15 min

45 min

30 min

15 min

45 min

30 min

30 min

Jakim: empat dekad218

BIL NAMA SASARAN OBJEKTIF FORMAT J/MASA

Persona

Pesanku

Pilihan Pendengar

Res-Q

Rujukan

Sampaikan

Soal Jawab Agama

Tasawwur Islam

Tashih

Tazkirah

Teladan

Usahawan

Warisan

Berakam : muzik pengenalan - perantara - bahan

sisipan - lagu - bahan - lagu - muzik penutup

Siaran Langsung : muzik pengenalan - DJ - lagu

- pendengar - lagu - pendengar  - lagu - muzik

penutup.

Siaran Langsung : muzik pengenalan - DJ - lagu

- pendengar membuat pilihan lagu - lagu - DJ -

pendengar membuat pilihan lagu - membuat pilihan

lagu - muzik penutup

Berakam : muzik pengenalan - perantara - lagu -

bahan sisipan - lagu - bahan sisipan - lagu - muzik

penutup

Siaran Langsung : muzik pengenalan - DJ - lagu

- bual bicara bersama tetamu - lagu - bual bicara -

lagu - panggilan pendengar - ulasan - lagu - muzik

penutup.

Siaran Langsung : muzik pengenalan - DJ - lagu

- pendengar sampaikan ucapan - lagu - DJ -

pendengar sampaikan ucapan - lagu pendengar

sampaikan ucapan- muzik penutup

Berakam : muzik pengenalan - perantara - soal

jawab bersama tetamu - lagu / breaker - soal jawab

- muzik penutup

Berakam : muzik pengenalan - ayat tema (al-Quran)

- penjelasan isu semasa yang berkaitan

- muzik penutup

Berakam - kapsul

Berakam - kapsul / ceramah pendek

Berakam : Muzik pengenalan - perantara sebutkan

nama tokoh - lagu - sketsa kisah - lagu - muzik

penutup

Siaran Langsung: muzik pengenalan - DJ - lagu -

bual bicara - lagu - bual bicara - lagu - pendengar

- lagu - muzik penutup.

Siaran Langsung : muzik pengenalan - DJ - lagu -

panggilan pendengar - lagu - panggilan pendengar

- lagu - muzik penutup

Mendedahkan kejayaan yang telah dicapai oleh

individu dalam semua bidang kerjaya untuk

dijadikan contoh dan panduan hidup

Mendidik remaja dengan akhlak mulia

mendengar dan mematuhi nasihat dan pesan

ibu bapa

Memberikan hiburan alternatif melalui lagu-lagu

bermesej nilai murni dan mulia berdasarkan

pilihan pendengar

Memberi pendedahan dan penghargaan kepada

pasukan beruniform yang memberikan bantuan.

Kesedaran kepada masyarakat memberikan

kerjasama kepada mereka

Mendedahkan kepada masyarakat tentang

peranan dan fungsi agensi agama.

Memberikan hiburan alternatif melalui lagu-lagu

bermesej nilai murni dan mulia.

Memberi penjelasan kepada kemusykilan yang

dikemukakan pendengar.

Memberi pengetahuan tentang perkembangan

tamadun dan peradaban umat Islam dalam

konteks semasa.

Memperbetulkan kekeliruan dan kesalahan

dalam sebutan dan makna kalimah bahasa Arab/

agama Islam.

Memberikan bimbingan dan nasihat melalui

ceramah pendek.

Memberikan pendidikan melalui kisah hidup

sahabat dan alim ulama.

Berkongsi pengalaman dalam membina kerjaya

dan perusahaan.

Menyuburkan warisan seni budaya Melayu Islam.

34.

35.

36.

37.

38.

39.

40.

41.

42.

43.

44.

45.

46.

30 min

30 min

45 min

45 min

30 min

30 min

30 min

45 min

20 minit

15 min

1 min

45 min

30 min

45 min

45 min

Umum

Remaja

Umum

Pasukan

beruniform

Umum

Remaja

Dewasa

Dewasa

Umum

Umum

Remaja

Umum

Umum

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 219

Penerbitan Program Agama Televisyen

Penerbitan program agama TV sentiasa
berkembang dan bertambah bermula
dari tahun 1995. Hingga ke hari ini, Jakim
menerbitkan program-program agama
untuk siaran dua saluran TV utama RTM,
iaitu TV1 atau RTM1 dan TV2 atau RTM2.
Jakim sentiasa mendapat kerjasama yang
baik dengan RTM dalam membuat sebarang
penambahbaikan atau permohonan tambahan
bagi tujuan penerbitan program TV sama
ada berbentuk rakaman atau siaran secara
langsung.

Sehingga sepuluh tahun pertama semenjak
perpindahan ke Jakim, Cawangan TV MEP
mendapat peruntukan masa siaran tidak
kurang 12 jam seminggu dengan purata
masa setiap hari lebih kurang satu setengah
jam tidak termasuk program-program khas
mengikut peristiwa dan aktiviti berkaitan seperti
Hari Raya, Maulidur Rasul SAW, Ma’al Hijrah
dan sebagainya bagi program agama dalam
Bahasa Melayu.

   MASA / SIARAN
BIL NAMA RANCANGAN FORMAT

 HARI WAKTU
TEMPOH SIRI/MASA

1. Forum Perdana Ehwal Islam bual bicara Khamis 2130 60 min 52 siri

2. Islam Dot Gov majalah Selasa 1830 30 min 52 siri

3. U-Remaja majalah Rabu 1830 30 min 52 siri

4. Al-Tijarah / al-Bayan bual bicara Isnin 1830 30 min 52 siri

5. Sayang Di Sayang dokumentari Khamis 1830 30 min 52 siri

6. Khutbah dan Solat Jumaat ceramah Jumaat 1300 60 min 52 siri

7. Tilawah Interaktif pendidikan Jumaat 2330 60 min

   Sabtu  60 min 104 siri

8. Qiraatul Quran pendidikan Jumaat 1830 30 min

   Sabtu 0630 30 min 52 siri

9. Daurah NMI hiburan Ahad 1830 30 min 52 siri

10. Bicara Mufti kapsul Isnin - Ahad 0630 30 min 356 siri

11. Azan seruan Harian 5 waktu  135 min  Siri

12. Bacaan al-Quran pendidikan Harian Mula

    Siaran 35 min 356  siri

13. Nasyid  hiburan  Jumaat 1300 15 min 52 siri

14. Ulangan Bicara Mufti  kapsul Harian  0130 30 min 356  siri

15. Doa Penutup   doa Harian 0135 35 min 356 siri

  Jumlah minit

 keseluruhan        730 min

  Jumlah Masa     12 jam

 Siaran Seminggu       10 min

Jadual 19: Rancangan TV MEP - Bahasa Melayu (Jadual siaran sehingga 2006).

2

1. Penerbit dan juruteknik penerbitan dalam konti
bergerak ketika siaran langsung ke udara.

2. Lintas langsung yang sedang berjalan di lokasi.

1

Jakim: empat dekad220

Jakim juga menerbitkan program agama TV
dalam bahasa Mandarin dan Tamil khusus
bagi meraikan para penonton berbangsa
Cina dan India. Ternyata program-program
ini mempunyai penonton dan peminat yang
tersendiri.

Jumlah program dan jangka masa siaran TV
sentiasa meningkat dari semasa ke semasa.
Sehingga Julai 2009, Jakim mendapat
peruntukan masa sebanyak lebih 13 jam
seminggu tidak termasuk program-program
khas. Jakim juga telah melebarkan saluran
dakwahnya melalui TV dengan mengadakan
kerjasama dengan saluran TV swasta yang lain,
iaitu membekalkan program agama TV kepada
saluran TV Astro Oasis, dan memberikan
kebenaran menyiarkan siaran secara langsung
program-program keagamaan peringkat
kebangsaan seperti Majlis Sambutan Maulidur
Rasul SAW, Ma‘al Hijrah dan lain-lain.

Secara umumnya penerbitan rancangan agama
TV dibahagikan kepada beberapa kategori
seperti pendidikan, dokumentari, hiburan,
majalah dan sebagainya.

   MASA SIARAN

BIL NAMA RANCANGAN FORMAT HARI WAKTU TEMPOH SIRI/MASA

1. Qudwah (Tamil) bual bicara Jumaat 1730 30 min 32 siri (RTM TV2)

2. Hikmah (Mandarin) bual bicara Jumaat 1230 30 min 32 siri (RTM TV2)

 Jumlah minit     60 min

  Jumlah Masa     1 jam

Jadual 20: Rancangan Bahasa Tamil dan Mandarin di TV2.

Jadual 21: Jangka Masa dan Jadual Siaran Program Agama TV - 2009

Jadual 22: Kategori Rancangan

Carta 14: Kategori Rancangan Agama TV.

PENDIDIKAN

DOKUMENTARI

MAJALAH

HIBURAN

LAIN-LAIN

BICARAWARA

25%18%
22%

14%

14%7%

BIL  RANCANGAN SIARAN Jangkamasa

Siaran RTM1

1. Bicara Mufti Setiap hari – 6.30 pagi

  ulangan – 2.30 pagi 30 minit

2. NCR (Nikah Cerai Rujuk) Jumaat – 3.00 petang

  siaran langsung 1 jam

3. Solat Jumaat Jumaat – 1.00 tgh – 2.00 petang

  siaran langsung 1 jam

4. Al-Bayan Isnin – 6.30 petang 30 minit

5. Ziarah Ad-Din Selasa – 6.30 petang 30 minit

6. U-Remaja  Rabu – 6.30 petang  30 minit

7. Sayang di Sayang Khamis – 6.30 petang  30 minit

8. Qiraatul Quran  Jumaat – 6.30 petang  30 minit

9. Qudwah Sabtu – 6.30 petang  30 minit

10. Hikmah  Ahad – 6.30 petang  30 minit

11. Forum Perdana Ehwal Islam  Jumaat – 9.30 malam  1 jam

12. Tilawah Interaktif   Khamis & Jumaat – 12.30 malam

  (siaran langsung)  1 jam

13. Dian Iman 5.15 pagi setiap pagi 15 minit

14. Respon@1 Jumaat – 5.15 pagi 20 minit

Siaran RTM2

15. Nasyid Minggu Ini  Jumaat – 6.00 pagi

  ulangan 2.00 petang 30 minit

Siaran Astro Oasis

16. Modal Insan (9 siri) Semasa  Hari Raya Haji dan akan disiar

  semula pada Maulidur Rasul 2009/1430H 30 minit

1. Pendidikan  (Qiraatul Quran, Tilawah Interaktif, Khutbah Jumaat)

2. Majalah  (U-Remaja, Qudwah, Hikmah, Islam Dot Gov)

3. Dokumentari  (Sayang di Sayang, Infaq, At-Tijarah)

3. Hiburan  (Nasyid Minggu Ini (NMI), Selingan Nasyid)

4. Bicara Wara  (Forum Perdana Ehwal Islam, Al-Bayan, Bicara Mufti, At-Tijarah)

5. Lain-Lain  (Azan, Doa Penutup, Bacaan Al-Quran, Info)

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 221

Pencapaian Program Agama Televisyen

Jakim melalui MEP bertanggungjawab
menyiarkan sambutan hari-hari kebesaran
Islam dan acara rasmi negara seperti Majlis
Sambutan Maulidur Rasul SAW, Ma‘al Hijrah
dan sebagainya. Acara-acara rasmi negara
yang lain seperti Majlis Tilawah al-Quran
Peringkat Kebangsaan dan Antarabangsa  yang
merupakan acara tahunan negara disiarkan
secara langsung dengan kerjasama RTM. Di
samping itu, MEP Jakim menjadi lidah rasmi
pengisytiharan Hari Raya Idil Fitri dan Idil Adha.

Mulai tahun 2008 MEP diberi tanggungjawab
melaksanakan siaran langsung Anugerah
Media Islam Negara (AMIN), iaitu satu majlis
rasmi bagi menghargai jasa dan sumbangan
kepada pengamal media terhadap dakwah
Islamiah melalui media. MEP Jakim dengan
kerjasama RTM diberikan hak eksklusif untuk
menyiarkan acara tersebut. Dengan kata lain,
Jakim dengan kerjasama RTM ialah penyiar
utama acara tersebut, manakala stesen-stesen
yang berminat menyiarkan program yang sama
perlu mendapat kebenaran daripadanya.

Program Forum Perdana Ehwal Islam ialah
salah satu program bicarawara agama TV
terbitan MEP Jakim yang mendapat tempat di
hati masyarakat tanpa mengira latar belakang
kedudukan, warna kulit dan bangsa. Ia bukan
asing lagi kepada anggota masyarakat yang
berminat dengan majlis ilmu terutama apabila
ia dibuat dalam bentuk perbincangan atau
perdebatan yang melibatkan beberapa orang
tokoh.

Sepanjang kajian “rating” yang dibuat oleh AC
Nielsen, program Forum Perdana Ehwal Islam
tidak pernah terkeluar daripada kelompok
sepuluh program agama TV yang mendapat
“rating” tertinggi. Pada suatu ketika dahulu  ia
pernah berada di kemuncak antara sekian
banyak program agama TV yang disiarkan

sama ada oleh stesen TV swasta ataupun
kerajaan.

Pada pertengahan tahun 2008, Forum Perdana
Ehwal Islam bergerak lagi ke hadapan,
mengorak langkah masuk ke Istana Negara,
Kuala Lumpur. Siaran Forum Perdana Ehwal
Islam ini telah mendapat perkenan Seri
Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong.
Seri Paduka Baginda sendiri bersama Tuanku
Permaisuri turut mencemar duli menghadiri dan
menyaksikan program yang disiarkan secara
langsung ini. Ia turut disertai oleh kerabat
diraja dan orang-orang kenamaan. Kemudian
diikuti pula selepas itu siaran secara langsung
di Istana Sri Menanti, Negeri Sembilan, Istana
Kubang Kerian, Kelantan dan lain-lain.

Setelah melihat kejayaan ini, MEP Jakim
melalui program Forum Perdana Ehwal Islam
ini bermusafir pula ke seberang laut merentasi
sempadan negara. Buat julung-julung kalinya
Forum Perdana Ehwal Islam telah berjaya
dirakamkan di Singapura pada 20 Disember
2008.

Kejayaan ini diikuti pula dengan program-
program lain yang diterbitkan oleh MEP Jakim.
Hari ini program-program seperti Bicara Mufti,
Tilawah Interaktif, Nasyid Minggu Ini, al-Bayan,
Qiraatul Quran, dan Sayang di Sayang sudah
tidak asing lagi kepada peminat program
agama TV terutama yang disiarkan oleh RTM1.
Rata-rata program ini dapat menarik minat
penonton tidak kurang daripada 300,000 orang
penonton bagi setiap rancangan mengikut
penyelidikan yang dibuat oleh AC Nielsen.

Pencapaian yang membanggakan ini
membuktikan bahawa program-program
agama TV mampu menjadi wadah pemangkin
perubahan ummah kerana ia mempunyai
kekuatan dan daya tarikan tersendiri.

1

2

3

1. Siaran langsung Forum Perdana pada tahun 2007.
2. Lintas langsung Majlis Tilawah Al-Quran Peringkat

Antarabangsa pada tahun 2008.
3. Kerja-kerja di balik tabir.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 221

Jakim: empat dekad222

PEMBANGUNAN PENDIDIKAN ISLAM

Dalam program Pembangunan Pendidikan
Islam, Jakim menjadi urus setia kepada
Lembaga Penasihat Penyelarasan Pelajaran
dan Pendidikan Agama Islam (Lepai).
Tugas utama Jakim  dalam bidang ini ialah
menguruskan hal-hal yang berkaitan dengan
kelas al-Quran dan Fardhu Ain (KAFA) dan
Sekolah Agama Rakyat dan Negeri.

Lembaga Penasihat Penyelarasan
Pelajaran dan Pendidikan  Agama Islam
(Lepai)

Lembaga Penasihat Penyelarasan Pelajaran
dan Pendidikan Agama Islam (Lepai) adalah
sebuah lembaga yang ditubuhkan dengan
perkenan Majlis Raja-Raja dalam mesyuaratnya
kali ke-126 pada 24 Februari 1983. Melalui
satu peruntukan yang diluluskan oleh Majlis
Raja-raja iaitu, “Peraturan Lembaga Penasihat
Penyelarasan Pelajaran dan Pendidikan
Agama Islam”,  Lepai telah mengorak langkah
melaksanakan tanggungjawabnya dengan
sempurna.

Keanggotaan Lepai

Keanggotaan Lepai terdiri daripada Pengerusi
dan Naib Pengerusi yang dilantik oleh Majlis
Raja-Raja, wakil setiap negeri yang dilantik oleh
Raja atau Yang di-Pertua Negeri berkenaan,
wakil daripada Universiti Kebangsaan Malaysia,
Universiti Malaya, Kementerian Pelajaran
Malaysia, seorang pakar dalam bidang
pelajaran dan pendidikan Islam, seorang
setiausaha dan beberapa orang ahli yang
difikirkan perlu oleh Majlis Raja-Raja yang
bilangannya tidak melebihi lima orang. Tempoh
pelantikan seseorang anggota Lepai adalah
tidak melebihi tiga tahun dan boleh disambung
tiga tahun berikutnya setelah mendapat
perkenan Majlis Raja-Raja.

Peranan Lepai

Lepai berperanan untuk menyelaraskan sistem
pendidikan agama Islam di Sekolah Agama
Negeri (SAN) dan Sekolah Agama Rakyat (SAR)
di seluruh Malaysia. Tanggungjawab Lepai juga
adalah untuk meningkatkan mutu pelajaran dan
pendidikan agama Islam di sekolah-sekolah
tersebut supaya pelajar-pelajar yang lulus
daripadanya dapat menjawat jawatan guru
agama dan pegawai agama atau melanjutkan
pelajaran di institusi-institusi pengajian
tinggi tempatan dan luar negeri. Lepai juga
bertanggungjawab untuk melaksanakan
kajian atau mengemukakan syor-syor yang
dipersetujui dalam Mesyuarat Lepai kepada
pihak-pihak berkenaan.

Selain itu, Lepai juga berperanan untuk memberi
khidmat nasihat kepada Jabatan Agama Islam
Negeri di negeri-negeri mengenai pelbagai
aspek pendidikan agama Islam di sekolah-
sekolah dan menyalurkan bantuan dan subsidi
yang diperoleh daripada pelbagai sumber.

Bagi meningkatkan mutu pendidikan Islam di
negara ini, Lepai telah menggubal Enakmen
Pengawalan Sekolah-Sekolah Agama Islam
dan Kaedah-kaedah Sekolah-Sekolah Agama
Islam untuk diterima pakai dan dikuatkuasakan

1. Tan Sri Mohd Yusof bin Noor semasa
mempengerusikan mesyuarat Lepai kali ke-34.

2-5. Sekitar Mesyuarat Lepai kali ke-26.
6. Guru SMAN dan SMAR yang mengikuti kursus di

Jordan.

1

2 3

Jakim: empat dekad222

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 223

oleh semua negeri. Mulai 1987, fungsi dan
tanggungjawab Lepai telah diperluaskan
termasuk melaksanakan  tanggungjawab
seperti berikut:

(i) Mengadakan sukatan pelajaran dan
kurikulum pelajaran agama Islam;

(ii) Menentukan buku teks;
(iii) Mengatur dan menyelaras peperiksaan

percubaan Sijil Tinggi Agama Malaysia dan
Ujian Penilaian Kelas KAFA (UPKK);

(iv) Mengeluarkan sijil-sijil UPKK; dan
(v) Mengadakan kursus-kursus pengajaran dan

pembelajaran kepada  guru-guru agama.

Mulai tahun 2006, Jakim telah menghantar guru-
guru Sekolah Menengah Agama Negeri (SMAN)/
Sekolah Menengah Agama Rakyat (SMAR) untuk
mengikuti kursus Bahasa Arab di Jordan selama
sebulan bagi meningkatkan kecemerlangan
seiring dengan arus pendidikan negara serta
memberi galakan kepada mereka supaya
berkhidmat lebih cemerlang dan penuh dedikasi.
Sehingga kini, seramai 15 orang guru SMAN dan
SMAR telah mengikuti kursus tersebut.

Pada tahun 2008, Jakim telah memperuntuk-
kan sebanyak RM100,000.00 untuk bantuan
buku-buku rujukan kepada SMAN dan SMAR
di seluruh negara. Pemberian buku-buku
rujukan tersebut bertujuan untuk membantu
SMAN dan SMAR dalam usaha meningkatkan
sumber rujukan utama di sekolah-sekolah
berkenaan. Majlis penyampaian bantuan buku-
buku rujukan telah disempurnakan oleh Dato’
Haji Wan Mohamad bin Dato’ Sheikh Abdul
Aziz, Ketua Pengarah Jakim kepada Pengarah-
Pengarah Jabatan Agama Islam Negeri pada
25 Februari 2008.

Selain itu, Jakim telah menerbitkan kurikulum
KAFA yang diguna pakai di seluruh negara dan
mulai tahun 2009 telah menyelaras buku teks
KAFA. Kurikulum SMAN dan SMAR yang akan
diguna pakai di seluruh negara masih dalam
proses penyelarasan.

5

6

4

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 223

Jakim: empat dekad224

itu, Jawatankuasa Kemajuan Hal Ehwal Islam
Malaysia (JKI) dalam mesyuaratnya kali ke-15
pada 14 Oktober 1986 yang dipengerusikan
oleh Timbalan Perdana Menteri ketika itu telah
memutuskan supaya kelas-kelas pengajian
al-Quran dan Fardhu Ain bagi kanak-kanak
disusun dan dilaksanakan dengan sistematik
di seluruh negara. Pada 17 Januari 1989,
Mesyuarat JKI kali ke-18 telah bersetuju
mewujudkan Kelas al-Quran dan Fardhu Ain
(KAFA) dan dilaksanakan di seluruh negara.

Program ini mula beroperasi pada tahun
1990 dengan bilangan muridnya seramai
169,330 orang serta bilangan guru dan kelas
sebanyak 5,380. Setelah menjangkau 19 tahun
beroperasi, bilangan murid kini telah melebihi
satu juta dan bilangan guru serta kelasnya
hampir mencecah 34,000. Kelas-kelas KAFA
dijalankan di masjid, surau, balai raya, rumah
persendirian, bangunan sekolah dan premis-
premis yang dibenarkan.

Program ini telah diselaraskan oleh Jakim
melalui Bahagian Pembangunan Pendidikan

Kelas Al-Quran dan Fardhu Ain (KAFA)

KAFA merupakan satu program untuk
memperkukuhkan pengajaran dan pendidikan
Islam bagi kanak-kanak di Sekolah Rendah
Kebangsaan. Ia juga bertujuan untuk
memastikan semua kanak-kanak Islam di
seluruh negara boleh membaca al-Quran
dengan baik dan betul serta mempunyai
pengetahuan asas fardhu ain dan mendapat
latihan amali yang sempurna.

Dari sudut latar belakangnya, kewujudan
kelas-kelas agama tambahan yang pelbagai
menimbulkan banyak kelemahan dan
kekurangan sama ada dari segi pengurusan,
kurikulum, kemudahan pembelajaran, tenaga
pengajar dan penyertaan murid-murid. Ekoran

1

2 1 & 3. Sekitar Majlis Perasmian Karnival Dakwah tahun
2008 sempena sambutan 30 tahun Jakim di Sabah.

2 & 5. Sesi Pembelajaran Kelas al-Quran dan Fardhu Ain
(KAFA) yang diadakan di sekolah-sekolah.

4. Antara aktiviti yang dilaksanakan dalam Majlis Ihtifal
KAFA peringkat negeri Sabah tahun 2007.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 225

Islam (BPPI) dan pelaksanaannya
dipertanggungjawabkan kepada Majlis/Jabatan
Agama Islam Negeri (kecuali di Kelantan oleh
Jabatan Pembangunan Persekutuan (JPP) dan
di Terengganu oleh Yayasan Islam Terengganu
(YIT) serta di Sabah oleh Jakim Sabah).

Pada awal pelaksanaannya, bayaran elaun
guru-guru berdasarkan kiraan jam, iaitu
RM7.00 bagi Semenanjung, Sabah dan
Sarawak. Mulai Julai 1993, elaun tersebut telah
dinaikkan kadarnya kepada RM12.00 sejam
atau RM288.00 sebulan bagi Semenanjung,
sementara RM14.00 sejam atau RM336.00
sebulan bagi Sabah dan Sarawak.

Pada tahun 2006, kerajaan telah mengumumkan
kenaikan elaun bagi guru-guru KAFA sebanyak
RM500.00 sebulan, sementara elaun bagi
penyelia pula dinaikkan kepada RM750.00
sebulan. Pada tahun 2008, sebanyak
RM208,930,000.00 telah diperuntukkan
untuk membayar elaun kepada guru-guru dan
penyelia KAFA berbanding RM20 juta pada
tahun 1990. Bilangan penyelia, guru dan murid

3

4 5

KAFA dari tahun 1990 hingga 2008 semakin
bertambah setiap tahun. Unjuran bilangan
penyelia, guru, murid KAFA dan peruntukan
KAFA tahun 1990 hingga 2008 adalah seperti
jadual 23 di sebelah.

Jakim: empat dekad226

Ujian Pencapaian Kelas Al-Quran dan
Fardhu Ain (UPKK)

Dalam usaha untuk menilai pencapaian murid-
murid yang mengikuti program KAFA, kerajaan
telah memperkenalkan Ujian Pencapaian Kelas
Al-Quran dan Fardhu Ain (UPKK) kepada
semua murid tahun lima dan mula dilaksanakan
pada tahun 1994.

UPKK dijalankan oleh Jakim dengan kerjasama
Jabatan Agama Islam Negeri pada setiap tahun
dan prestasi murid-murid direkodkan dalam
Buku Penyata Laporan Akademik Kelas KAFA.
Mata pelajaran yang terkandung dalam UPKK
adalah seperti berikut:

(i) Tilawah al-Quran;
(ii) Amali Solat;
(iii) Penghayatan Cara Hidup Islam;
(iv) Pelajaran Jawi;
(v) Ulum Syariah;
(vi) Sirah;
(vii) Adab; dan
(viii) Lughatul Quran;

Pada tahun 1994, seramai 76,000 murid telah
menduduki peperiksaan UPKK. Pada tahun
2007, jumlah ini telah meningkat kepada
160,357 calon. Peningkatan ini menunjukkan
wujudnya kesedaran dan  minat di kalangan
para ibu bapa untuk menghantar anak-anak
mereka ke kelas-kelas KAFA. Jadual 24
menunjukkan jumlah calon yang menduduki
UPKK dan calon yang lulus dari tahun 2001
hingga 2007.

TAHUN BILANGAN BILANGAN BILANGAN JUMLAH
 PENyELIA GURU MURId PERUNTUKAN (RM)

1990 44 5,830 169,330 20,000,000

1991 86 11,379 327,340 37,120,000

1992 139 18,409 536,858 60,130,000

1993 153 20,249 590,543 66,140,000

1994 184 28,423 767,778 112,770,000

1995 220 29,308 921,456 115,670,000

1996 221 29,308 968,814 115,670,000

1997 221 29,538 998,172 115,670,000

1998 221 29,538 998,172 95,880,000

1999 221 29,538 998,172 95,880,000

2000 232 30,745 998,172 83,179,380

2001 232 30,767 1,032,841 96,296,084

2002 232 30,767 1,046,078 81,953,206

2003 247 31,477 1,064,098 89,725,000

2004 247 31,477 1,064,098 93,050,000

2005 247 31,477 1,064,098 87,936,750

2006 247 34,475 1,037,663 214,000,000

2007 247 32,475 1,027,111 219,235,880

2008 247 33,475 1,081,987 208,930,000

 Jumlah calon hadir UPKK dan calon lulus dari tahun 2001-2008

0

20,000

40,000

60,000

80,000

100,000

120,000

140,000

160,000

180,000

20022001 2003 2004 2005 2006 2007 2008

74
,0

32

97
,3

57 11
5,

26
8

13
1,

15
6

13
2,

68
6

15
2,

24
8

16
2,

78
9

16
5,

66
5

48
,9

16 65
,8

46

94
,9

10

11
8,

60
3

11
7,

94
9

14
8,

42
4

16
2,

78
9

16
5,

40
7

Jadual 23: Bilangan Penyelia, Guru, Murid KAFA dan Peruntukan KAFA Tahun 1990-2008.

Jadual 24: Jumlah calon hadir UPKK dan calon lulus dari tahun 2001-2008.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 227

1

2 3

4

Penaziran Kelas KAFA

Pada November 2007, Jakim dengan
kerjasama negeri-negeri telah berjaya
membentuk satu instrumen penaziran KAFA
yang seragam  bagi tujuan penaziran program
KAFA di seluruh negara. Instrumen penaziran
yang dibentuk mencakupi seluruh pengurusan
program KAFA yang terdiri dari lima bahagian
iaitu:

(i)    Pengurusan KAFA;
(ii)   Pengajaran dan Pembelajaran (P&P);
(iii)  Soal selidik guru;
(iv)  Soal selidik murid; dan
 (v) Soal selidik ibu bapa.

Melalui instrumen penaziran ini, Jakim dapat
menilai keberkesanan pelaksanaan program
KAFA di seluruh negara dan penambahbaikan
dapat dilakukan bagi memperkasakan program
ini dari semasa ke semasa.

1-4. Sekitar Majlis Anugerah Kecemerlangan STAM dan
UPKK Peringkat Kebangsaan 2008.

Jakim: empat dekad228

Sistem Maklumat Pendidikan Islam
(SIMPENI)

Bagi memperoleh data berkaitan dengan Kelas
al-Quran dan Fardhu Ain (KAFA) dan sekolah
agama dengan cepat, tepat dan terkini,
Bahagian Pembangunan Pendidikan Islam
dengan kerjasama Bahagian Perkhidmatan
ICT Jakim telah mewujudkan satu sistem
pengumpulan data secara “online”. Sistem
yang dinamakan sebagai Sistem Maklumat
Pendidikan Islam atau ringkasnya SIMPENI
telah dibangunkan sejak tahun 2006 bermula
dengan fasa pertama yang melibatkan data
KAFA dan fasa kedua pada tahun 2007
berkaitan data sekolah agama termasuk
Maahad Tahfiz.

Kewujudan SIMPENI bertujuan untuk
membangunkan pangkalan data dan maklumat
mengenai pengurusan dan pentadbiran KAFA dan
sekolah agama yang lengkap serta sistematik.
Ia menjadi sumber rujukan utama kepada
pihak-pihak yang terlibat dalam pengurusan dan
perancangan masa depan program KAFA dan
sekolah agama di seluruh negara.

Sijil Tinggi Agama Malaysia (STAM)

Kurikulum  Maahad Bu’uth al-Azhar mula
diguna pakai di seluruh negara mulai tahun
1999. Ia adalah hasil persetujuan antara
kerajaan Malaysia dengan pihak Universiti
al-Azhar pada 10 November 1998 tentang
penyatuan sijil-sijil Sekolah Menengah Agama
di Malaysia bagi kemasukan pelajar-pelajar
ke universiti berkenaan. Peperiksaan pertama
berdasarkan kurikulum tersebut dinamakan Sijil
Tinggi Agama Malaysia (STAM) yang diadakan
mulai tahun 2000 di bawah pengendalian
Lembaga Peperiksaan Malaysia. Jakim
ditugaskan sebagai urus setia bagi menyelaras
pelaksanaan kurikulum dan peperiksaan STAM
di Sekolah-Sekolah Menengah Agama Negeri
dan Rakyat seluruh Malaysia.

Bidang penyelarasan yang dilakukan  ialah
kurikulum, buku teks dan  peperiksaan Sijil
Tinggi Agama/Ugama yang dilaksanakan
oleh Jabatan-Jabatan  Agama Islam Negeri
dan Sekolah-Sekolah Menengah Agama
Negeri dan Rakyat. Tujuan penyelarasan ialah
untuk meningkatkan mutu pengajaran dan
pembelajaran di Sekolah-Sekolah Menengah
Agama khususnya di Sekolah-Sekolah
Menengah Agama Negeri dan Rakyat. Ini
memberi peluang yang lebih luas kepada para
pelajar untuk mengikuti sukatan pelajaran
Maahad Bu’uth al-Azhar dan mengambil
peperiksaan tersebut bagi kemasukan ke
Universiti al-Azhar. Sijil STAM juga diguna pakai
untuk mendapat pengiktirafan bagi kemasukan
ke Institusi Pengajian Tinggi Awam di bawah
Kementerian Pengajian Tinggi.

Jakim dengan kerjasama negeri-negeri
telah menyediakan soalan dan mengadakan
peperiksaan percubaan STAM  pada setiap
tahun. Bagi melonjakkan kecemerlangan
dalam pembelajaran, pendedahan dan
motivasi kepada pelajar yang akan menduduki
peperiksaan STAM turut diadakan melalui
beberapa siri Mukhayyam Kecemerlangan
STAM.

1

2

3

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 229

Kurikulum STAM

Kurikulum yang diguna pakai untuk
peperiksaan STAM berdasarkan kurikulum
Maahad Bu’uth al-Azhar. Bagi tujuan
kemasukan ke Universiti al-Azhar, pelajar-
pelajar STAM diwajibkan mengambil 10 mata
pelajaran yang ditetapkan seperti berikut :

(i) Hifz al-Quran dan Tajwid;
(ii) Nahu dan Sarf;
(iii) Fiqh;
(iv) Tauhid dan Mantiq;
(v) Tafsir dan Ulumuhu;
(vi) Hadith dan Mustolah;
(vii) Insya’ dan Mutalaah;
(viii) Balaghah;
(ix) Adab dan Nusus; dan
(x)	 ‘Arudh	dan	Qafiyah.

Peranan Jakim dalam Sistem Pendidikan
Islam

Dalam usaha membangunkan modal insan
bermula dari zaman kanak-kanak hingga ke
peringkat dewasa, Jakim sentiasa memberi
perhatian terhadap aspek-aspek berikut:

(i) Pelaksanaan sistem pendidikan yang
seragam;

 Sistem pendidikan agama perlu
diseragamkan di  semua sekolah agama
agar dapat melahirkan pelajar-pelajar yang
berkualiti dan mendapat pengiktirafan
masyarakat.

(ii) Menyediakan asas pembangunan
modal insan kepada kanak-kanak
yang beragama  Islam di seluruh
negara;

 Pembangunan modal insan merupakan
agenda  terpenting dalam usaha kerajaan
untuk melahirkan generasi pelapis yang
bakal menerajui negara. Pelajar-pelajar
aliran agama dianggap golongan pewaris
yang  menjadi contoh bagi semua
generasi.

(iii) Meletakkan sistem Pendidikan Islam
setaraf atau setanding dengan sistem
pendidikan yang lain;

 Sistem Pendidikan Islam perlu
dipertingkatkan agar  setaraf atau
setanding dengan sistem pendidikan yang
sedia ada. Keyakinan dan pengiktirafan
masyarakat amat penting bagi
membuktikan sistem Pendidikan Islam
setanding dengan pendidikan lain malah
ia lebih baik disebabkan pelajar-pelajar
memiliki kelebihan dari aspek pendidikan
dan amalan agama.

(iv) Peruntukan kewangan;
 Peruntukan kewangan amat penting

dalam usaha  memperkasakan Pendidikan
Islam. Perkara ini mencakupi beberapa
aspek termasuklah bayaran elaun kepada
penyelia dan guru-guru KAFA, skim

4

5

6

1-3. Antara yang hadir dalam Bengkel Pemurnian
Sistem Maklumat Pendidikan Islam (Simpeni) yang
dianjurkan oleh Jakim.

4. Antara ahli mesyuarat yang hadir dalam Mesyuarat
Jawatankuasa Pelaksanaan KAFA Peringkat
1/2008.

5. Program Mukhayyam Kecemerlangan STAM
negeri Kelantan pada tahun 2008.

6. Program Multaqa Penyelia dan Guru-Guru
KAFA Negeri Johor di Dewan Besar Pusat Islam
Iskandar, Johor pada 2009.

Jakim: empat dekad230

jawatan yang disandang, prasarana,
kemudahan alat bantu mengajar,
kemudahan ICT dan sebagainya.
Sekiranya kedudukan kewangan stabil,
pelbagai projek  dapat dilaksanakan dan
matlamat kerajaan untuk melahirkan
generasi ulul albab akan tercapai.

(v) Mengintegrasikan disiplin Pendidikan
Islam dengan disiplin ilmu yang lain.

 Pelajar-pelajar aliran agama perlu
mengetahui hala tuju dan matlamat
masing-masing demi melahirkan golongan
ulama’ dan umara’ yang bakal menerajui
negara berasaskan  kepimpinan Islam dan
mendapat pengiktirafan di mata dunia.

Beberapa strategi turut dirancang dalam
memperkasakan bidang pendidikan, antaranya
ialah:

(i) Memperkasa Ujian Pencapaian Kelas
KAFA (UPKK);

 Bilangan calon UPKK meningkat dari
setahun ke setahun. Namun, tidak
semua di kalangan mereka menduduki
peperiksaan tersebut. Ini berikutan
terdapat sesetengah negeri yang tidak
mewajibkan murid-muridnya mengambil
UPKK. Hasrat Jakim adalah untuk
memperkasa UPKK dan menjadikannya
salah satu syarat untuk ke sekolah
menengah aliran agama.

(ii) Mewujudkan Sekolah Model Lepai  di
setiap negeri;

 Jakim sedang berusaha untuk
mewujudkan Sekolah Model Lepai.
Objektif  penubuhan sekolah ini
adalah sebagai sekolah contoh yang
melaksanakan sistem Pendidikan Islam
bersepadu antara kurikulum KBSM
dengan keperluan Lepai bagi memenuhi
keperluan pembelajaran di peringkat
institut pengajian tinggi.

(iii) Penyatuan dan penyeragaman sijil
peperiksaan sekolah agama;

 Penyatuan dan penyeragaman sijil
peperiksaan sekolah agama amat perlu ke
arah mewujudkan satu sistem peperiksaan
yang standard dan berkualiti di samping
memastikan tahap penyampaian
pengajaran	dan	pembelajaran	yang	efisien
serta  seragam kepada semua calon SAN
dan  SAR walaupun berlainan negeri.

(iv) Memastikan kanak-kanak yang
beragama  Islam dapat membaca
al-Quran dengan fasih dan lancar;

 Objektif utama penubuhan KAFA adalah
untuk memastikan kanak-kanak yang
beragama Islam mampu membaca al-
Quran dengan fasih dan lancar. Selain itu,
Jakim turut berusaha   agar kanak-kanak
yang mengikuti kelas KAFA akan dapat
memperbaiki mutu  bacaan al-Quran dari
segi tajwid dan kelancaran bacaan.

(v) Memperkasakan  penghayatan fardhu
ain di kalangan kanak-kanak yang
beragama Islam;

 Seiring dengan 19 tahun program kelas
KAFA berjalan, Jakim telah melaksanakan
pelbagai langkah bagi memperkasa
penghayatan fardhu ain di kalangan
kanak-kanak yang beragama Islam.
Penghayatan dan pengukuhan ini amat
penting bagi melahirkan kanak-kanak
yang berakhlak mulia dan memiliki ciri-ciri
sahsiah Islamiah.

(vi) Melahirkan guru Pendidikan Islam
yang profesional, berinovasi,
mempunyai kemahiran ICT serta
berdaya maju;

 Guru merupakan pemangkin utama ke
arah pendidikan berkualiti. Pelbagai kursus
dan latihan diadakan untuk melahirkan
guru Pendidikan Islam yang profesional,
berinovasi, mempunyai kemahiran ICT
serta berdaya maju. Matlamat Jakim

adalah untuk melahirkan guru-guru agama
seiring dengan guru-guru kementerian dari
pelbagai aspek.

(vii) Mewujudkan pangkalan data dan
maklumat secara berpusat;

 Jakim berusaha untuk mewujudkan
pangkalan data yang lebih sistematik
dan	efisien	seiring	dengan	pembangunan
e-kerajaan. Kini pengurusan pangkalan
data dan maklumat secara berpusat amat
perlu untuk kepentingan semua pihak.

(viii) Memperkasakan  pengajaran dan
pembelajaran di sekolah-sekolah
melalui ICT.

 Kecanggihan teknologi maklumat  perlu
dimanfaatkan  sepenuhnya dalam usaha
meningkatkan mutu pengajaran dan
pembelajaran di kalangan para pelajar
sama ada peringkat KAFA, SAN dan SAR.
Pendidikan Islam perlulah seiring dengan
arus pembangunan dan pemodenan
semasa.

Secara keseluruhannya, Jakim telah
berusaha melaksanakan pembangunan dalam
bidang pendidikan Islam bagi mencapai tahap
cemerlang seiring dengan bidang ilmu yang
lain.

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 231

PEMBANGUNAN KELUARGA DAN SOSIAL

Masalah keluarga dan sosial di kalangan umat
Islam didapati semakin hari semakin meruncing
dan membimbangkan. Menyedari situasi ini,
Jakim meletakkan keyakinan bahawa hanya
dengan pematuhan dan pengamalan ajaran
Islam sahaja mampu menyelesaikan masalah
yang berlaku. Sehubungan itu, Jakim telah
merancang dan melaksanakan pelbagai
program pembangunan keluarga dan sosial
ke arah membina ummah yang bahagia dan
sejahtera.

Program Rumahku Syurgaku

 Program Rumahku Syurgaku telah dilancarkan
oleh YAB Perdana Menteri pada 1 Julai
1992. Program ini terus diperkasakan untuk
meningkatkan keperihatinan masyarakat
terhadap pembinaan dan pengukuhan institusi
keluarga Islam. Sistem keluarga yang mantap
mampu melahirkan individu dan masyarakat
yang mempunyai daya kekuatan rohani dan
jasmani, sekaligus berupaya membentuk
masyarakat yang harmoni, berbudi bahasa dan
berbudaya penyayang.

2

3 4

1. Guru sedang mengajar di kelas KAFA.
2. Pelancaran Program Rumahku Syurgaku pada

tahun 1992 oleh Tun Dr. Mahathir Mohamed.
3-4. Seminar Hak-Hak Wanita yang diadakan pada
 tahun 2008.

Untuk melahirkan ummah yang sejahtera
dan terhindar daripada gejala yang tidak
sihat, institusi keluarga dan masyarakat perlu
dimantapkan. Ini kerana kedua-dua institusi
tersebut merupakan komponen yang amat
penting dalam meneruskan pembentukan
generasi cemerlang. Nilai-nilai kekeluargaan
yang berteraskan kepada penghayatan agama
perlu dipupuk di kalangan anggota keluarga
dan masyarakat. Oleh itu, program Rumahku
Syurgaku dilaksanakan dengan kepelbagaian
tema dan pengisian.

 falsafah rumahku syurgaku

Falsafah Rumahku Syurgaku ialah:

•	 Membina	kebahagiaan;

•	 Membina	intelek	dan	meningkatkan	ilmu
	 pengetahuan;

•	 Mewujudkan	suasana	penghayatan	Islam
	 dan	kedamaian	alam	keluarga;

•	 Mengekalkan	kedamaian	dan	kerukunan
	 rumahtangga;

•	 Menjaga	kesihatan	dan	kebersihan
	 keluarga;

•	 Mengukuh	dan	menjaga	ekonomi
	 rumahtangga;

•	 Mewujudkan	keselesaan	dan	keindahan
	 dalam	rumahtangga;

•	 Berkomunikasi	secara	baik;

•	 Mewujudkan	pergaulan	suami	isteri	yang
	 baik;

•	 Mewujudkan	hubungan	baik	ibu	bapa
	 dengan	anak;

•	 Mewujudkan	hubungan	baik	anak	dengan
	 ibu	bapa;	dan

•	 Memupuk	kasih	sayang	dan	toleransi
 keluarga.

Jakim: empat dekad232

Program Rumahku Syurgaku bukan sahaja
diuar-uarkan menerusi seminar, ceramah
dan forum, malah bengkel runding cara
khusus bagi pegawai runding cara di Jabatan
Agama Islam Negeri turut dijalankan. Bagi
memantapkan lagi institusi kekeluargaan,
Jakim telah mencetak artikel dan risalah
berkaitan perkahwinan dan perceraian untuk
diedarkan kepada masyarakat umum.  Ini
akan membantu masyarakat mengetahui dan
menyedari peranan, hak dan sebagainya.

Usaha menangani isu kekeluargaan dan
sosial telah dilaksanakan secara menyeluruh
oleh Jakim dengan pengukuhan Program
Pembangunan Keluarga Islam (PPKI) dan
Program Pembangunan Sosial (PPS) di seluruh
negara. Program ini telah diperkenalkan
pada tahun 1999, iaitu sejak penubuhan
Bahagian Pembangunan Keluarga, Sosial dan
Pengurusan Masjid (Kesuma).

Pelaksanaan Program Pembangunan
Keluarga Islam dan Program
Pembangunan Sosial

Selaras dengan keputusan Mesyuarat
Jawatankuasa Kemajuan Hal Ehwal Islam
(JKI) ke-30 pada 18 Mac 1999, yang
dipengerusikan oleh YAB Tun Abdullah bin
Ahmad Badawi selaku Timbalan Perdana
Menteri Malaysia pada ketika itu, Program
Pembangunan Keluarga Islam (PPKI) dan
Program Pembangunan Sosial (PPS) telah
diperkenalkan oleh Jakim dan dilaksanakan
secara pilot project di setiap negeri di seluruh
negara.

Objektif PPKI dan PPS ialah untuk mewujudkan
pusat rujukan setempat masyarakat yang
tetap (bertempat) dan mudah dikunjungi
serta mempunyai kaedah pendidikan dan
penerangan yang sistematik dan berterusan.

1

2

3

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 233

Sebanyak 13 buah negeri telah bersetuju untuk
melaksanakan PPKI dan PPS sama ada secara
integrasi atau pun berpusat.

Pada peringkat awal pelaksanaan, setiap
negeri menubuhkan satu projek perintis Pusat
Pembangunan Keluarga Islam dan satu projek
perintis Pusat Pembangunan Sosial. Program
jangka panjang ini diteruskan sehingga ke
peringkat daerah dan mukim di seluruh negara.
Projek perintis PPKI dan PPS telah dimulakan
pada tahun 1999 dengan menjadikan Masjid
Amru Ibn al-‘As, Bandar Baru Sentul Kuala
Lumpur sebagai model kepada negeri-negeri.

Jakim telah menyalurkan peruntukan ke
Jabatan Agama Islam Negeri (JAIN) sebanyak
RM 748,000.00 sebagai langkah permulaan
bagi membantu negeri-negeri melaksanakan
projek perintis PPKI dan PPS. Walau
bagaimanapun peruntukan tersebut hanya
untuk membiayai bayaran elaun fasilitator  yang
bertugas di pusat-pusat berkenaan.

Pada tahun 2006 peruntukan sebanyak
RM 800,000.00 telah diluluskan bagi
membiayai pelaksanaan PPKI dan PPS
yang dijalankan di negeri-negeri. Jakim
melalui Bahagian Media Elektronik dan
Penyiaran (MEP) berusaha memperkasakan
lagi pelaksanaan PPKI dan PPS ini dengan
mempromosi program-program tersebut dalam
slot-slot TV dan siaran radio.

4

1. Mesyuarat Menangani Gejala Sosial yang dianjurkan
Jakim pada tahun 2008.

2. Program  Bersama Remaja Anjuran Jakim.
3. Kursus Kem Sahsiah Gemilang untuk remaja anjuran

Jakim dengan kerjasama Persatuan Ibu Bapa dan
Guru Telok Mas, Melaka pada tahun 2008.

Program Pembangunan Keluarga Islam
(PPKI)

Konsep program ini adalah berasaskan kepada
pendidikan insan yang bermula dari alam rahim.
Dalam tempoh tersebut, ibu bapa diberikan
pengetahuan dan bimbingan mengenai
peranan dan tanggungjawab masing-masing
agar mereka dapat mengamalkan gaya
hidup sihat yang boleh menyumbang kepada
pembentukan keluarga yang beriman dan
sejahtera. Program ini menyediakan empat
modul untuk diguna pakai seperti berikut:

•	 Modul	Perkhidmatan	Ibu	Hamil;
•	 Modul	Perkhidmatan	Kemahiran

Keibubapaan;
•	 Modul	Perkhidmatan	Pendidikan	Kanak-

kanak;	dan
•	 Modul	Perkhidmatan	Keluarga

Bermasalah.

Aktiviti-aktiviti atau perkhidmatan yang
diberikan oleh Pusat Pembangunan Keluarga
Islam ini adalah dalam bentuk khidmat nasihat,
runding cara, ceramah, seminar, bengkel dan
lawatan ke rumah. Penyertaannya terbuka
kepada masyarakat awam dengan matlamat
memberi pendedahan kepada ibu bapa,
cabaran dan ancaman globalisasi terhadap
keutuhan institusi keluarga serta kaedah
dan pendekatan memperkasakan keluarga
mengikut tuntutan syara’.

Dalam melaksanakan program ini, modul dan
kurikulum PPKI telah dijadikan panduan oleh
fasilitator yang dilantik. Kajian dan penilaian
juga diadakan dari semasa ke semasa untuk
menilai tahap keberkesanan dan kesesuaian
program.

5

4. Semasa Majlis Pelancaran Pusat Pembangunan
Keluarga Islam pada tahun 1999.

5. Sebahagian antara buku-buku modul yang diterbitkan
oleh Jakim.

Jakim: empat dekad234

Program Pembangunan Sosial (PPS)

Program ini berasaskan konsep pembinaan
sistem kekeluargaan yang lebih luas bagi
membentuk masyarakat Islam yang benar-
benar mantap dalam hubungan sosial mereka.
Ia merupakan kesinambungan kepada PPKI
yang lebih menumpukan kepada persediaan
rohani dan jasmani yang harus diberikan
kepada setiap individu dalam proses menjalin
dan memantapkan hubungan sosial dengan
anggota masyarakat.

Program ini juga berasaskan konsep
memasyarakatkan masjid, iaitu meningkatkan
dan meluaskan lagi fungsi dan peranan masjid.
Pusat ini menyediakan lima modul untuk diguna
pakai seperti berikut:

•	 Modul	Perkhidmatan	Pendidikan	Remaja;
•	 Modul	Perkhidmatan	Pengukuhan	Akidah;
•	 Modul	Perkhidmatan	Saudara	Baru;
•	 Modul	Perkhidmatan	Kejiranan;	dan
•	 Modul	Khidmat	Nasihat	Awam.

Jakim juga melaksanakan program bengkel
dan seminar sosial kepada golongan belia
dan remaja dalam usaha untuk membentuk
jatidiri dan integriti mereka selaras dengan
akidah, syariah dan akhlak Islam. Antaranya
ialah program menjadikan masjid tempat
persinggahan bekas penagih dadah, bengkel
bina insan, seminar menangani gejala sosial
dan lain-lain.

Dalam menangani isu-isu yang bersifat
lebih global seperti masalah dadah, Human
Immunodeficiency Virus and Acquired
Immunodeficiency Syndrome (HIV/ AIDS) pula,
Jakim terus memperkukuhkan jaringan dan
kerjasama antara agensi-agensi yang terlibat
termasuk pemimpin-pemimpin masyarakat
Islam bagi memastikan masalah dapat ditangani
dengan jayanya. Modul Islam dan HIV/AIDS yang
disediakan oleh Kementerian Kesihatan Malaysia
dengan kerjasama Jakim  diguna pakai oleh
pemimpin-pemimpin agama dalam menghadapi
pesakit-pesakit HIV/AIDS. Program Latihan
Modul Islam dan HIV/AIDS telah dijalankan
kepada Pegawai-pegawai Hal Ehwal Islam,
imam-imam, guru-guru takmir dan pemimpin-
pemimpin masyarakat Islam. Latihan ini bertujuan
memberikan pendedahan dan maklumat kepada
golongan agama untuk berhadapan dengan
pesakit-pesakit HIV dan AIDS.

Bagi memperkasakan program pembangunan
keluarga dan sosial dari semasa ke semasa,
Jakim telah menubuhkan Panel Menangani
Gejala Sosial pada April tahun 2007 yang
bertujuan memperkukuhkan lagi peranan Jakim
dalam usaha menangani isu kekeluargaan dan
sosial melalui penyelarasan program bersama
Badan Bukan Kerajaan (NGO) dan agensi
kerajaan. Panel ini terdiri daripada pelbagai
agensi kerajaan, badan bukan kerajaan,
institusi pengajian tinggi dan individu.

Untuk melahirkan ummah yang sejahtera

dan terhindar daripada gejala yang tidak

sihat, institusi keluarga yang menjadi teras

kepada pembangunan dan kehidupan

sosial masyarakat perlu diperbaiki dan

diperkemaskan. Menerusi Panel Menangani

Gejala Sosial ini, semua program kekeluargaan

dan sosial dapat diselaraskan dan menjadi

lebih mantap serta memberikan impak yang

maksimum kepada masyarakat.

2

3

1 1. Rumah Sinar Salam, Lorong Hj. Taib 4, Chow Kit turut
menjadi lokasi Temu Seru.

2-4. Jakim dengan kerjasama Agensi Anti dadah
Kebangsaan (AADK) telah menganjurkan temu seru
(outreach) kelapangan permasalahan sosial pada tahun
2009.

5. Taklimat sebelum temu seru dijalankan.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 235

Penyelarasan dan Pengukuhan Urusan
Perkahwinan, Perceraian dan Rujuk

Jakim telah menyelaraskan prosedur berkaitan
urusan nikah, cerai dan rujuk antara negeri-
negeri, serta urusan perkahwinan rakyat
Malaysia di luar negara. Beberapa insentif
telah diperkenalkan bagi memantapkan
institusi keluarga. Antaranya ialah pada tahun
1997 diperkenalkan Kursus Praperkahwinan
kepada semua pasangan suami isteri. Bagi
mengelakkan gejala jangkitan HIV/AIDS menular
dalam masyarakat Islam, maka pada tahun
2006 diperkenalkan program ujian saringan
HIV/AIDS kepada bakal pasangan suami isteri
diberi secara percuma. Ia dilaksanakan dengan
kerjasama Kementerian Kesihatan dan Majlis/
Jabatan Agama Islam Negeri.

Usaha-usaha untuk menyelaraskan dan
mengukuhkan urusan perkahwinan, perceraian
dan rujuk di kalangan masyarakat Islam terus
giat dijalankan oleh Jakim melalui aktiviti-aktiviti
seperti berikut:

•	 Persidangan	Ketua	Pendaftar	Nikah,	Cerai
dan	Rujuk	(NCR)	seluruh	Malaysia;

•	 Muzakarah	Penceramah	Kursus
Praperkahwinan Islam Peringkat
Kebangsaan	dan	Muzakarah
Bersama Syarikat/Penganjur Kursus
Praperkahwinan Islam Peringkat
Kebangsaan;

•	 Bengkel		Penjelasan		Undang-Undang
Islam Kepada  Pendaftar/ Penolong
Pendaftar Perkahwinan, Perceraian dan
Rujuk	seluruh	Malaysia;

•	 Bengkel	Semakan	Buku	Prosedur
Pentadbiran  Perkahwinan, Perceraian
dan Rujuk. Bengkel ini diadakan
bagi membuat penambahbaikan dan
memperkemaskan kandungan buku
sebelum dicetak dan diedarkan kepada
Ketua	Pendaftar	NCR/Penolong	Pendaftar
NCR	/Imam	Jurunikah		di	seluruh	negara;

•	 Bengkel Penyediaan Format Laporan

Nikah,	Cerai	dan	Rujuk.	Bengkel	ini	telah

diadakan bagi menyedia dan menyelaras

format laporan nikah, cerai dan rujuk di

semua Jabatan Agama Islam Negeri.

Terdapat	18	format	laporan	NCR	telah

berjaya dihasilkan dan digunakan di

seluruh	Jabatan	Agama	Islam	Negeri;
•	 Menerbitkan	dua	buah	buku	berkaitan

prosedur	NCR,	iaitu:	Buku	Panduan
Pengurusan Nikah di Malaysia dan Buku
Prosedur Pentadbiran Perkahwinan,
Perceraian	dan	Rujuk;	dan

•	 Menerbitkan	cakera	padat	Buku	Direktori
Ketua Pendaftar/ Pendaftar/ Penolong
Pendaftar	Nikah,	Cerai	dan	Rujuk,
Tatacara Majlis Akad Nikah, Buku Gerbang
Perkahwinan dan Modul Bersepadu
Kursus Pra-Perkahwinan Islam (MBKPI).

Sistem Maklumat Perkahwinan Islam
(SIMPI)

Sistem Maklumat Perkahwinan Islam (SIMPI)
telah siap dibangunkan pada penghujung tahun
2004. Walau bagaimanapun, peningkatan
dan pengubahsuaian akan terus dilaksanakan
mengikut keperluan semasa negeri-negeri.
Sistem ini penting bagi meningkatkan
keupayaan pengurusan maklumat perkahwinan
umat Islam di Malaysia. Antara objektif SIMPI
adalah untuk menyediakan proses kerja yang
lengkap bermula daripada permohonan kursus
praperkahwinan, permohonan kebenaran
nikah, pendaftaran nikah, proses perceraian
dan rujuk serta percetakan sijil nikah. Ia juga
dapat memudahkan proses pengurusan kes-
kes	berkaitan	nikah,	cerai	dan	rujuk	(NCR)
serta dapat menghasilkan laporan dengan lebih
cepat dan tepat.

4

5

Jakim: empat dekad236

Projek Perkhidmatan Kemasukan Backlog
Data 1995 – 2005

Jakim telah mengambil inisiatif bagi
melaksanakan pengemaskinian data
tertunggak untuk dimasukkan ke dalam SIMPI.
Terdapat 1,256,157 rekod nikah, cerai dan
rujuk dari tahun 1995 hingga 2005. Rekod-
rekod tersebut akan diambil dari 147 Pejabat
Agama Islam Daerah (PAID) di seluruh Malaysia
dengan menggunakan kaedah Teknology
Intelligent	Charater	Recognition	(ICR),	Data
Entry,	Scanning,	OCR	dan	Data	Migration.
Projek ini bermula September 2007 hingga
September 2008.

Pengintegrasian SIMPI

Kerja-kerja integrasi SIMPI dengan aplikasi-
aplikasi lain di agensi-agensi yang berkenaan
sedang dilaksanakan. Aplikasi-aplikasi
tersebut termasuklah Sistem e-Syariah di
Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia, Sistem
Pangkalan Data Penduduk (JPN) dengan
perancangan menggunakan MyKad sebagai
Kad Akuan Nikah dan Sistem POWER di
Bahagian Pencen, Jabatan Perkhidmatan
Awam. Integrasi SIMPI dengan e-Syariah
adalah di peringkat pangkalan data dan secara
dua-hala. Ini bermakna maklumat perceraian
yang telah disahkan di mahkamah boleh
dicapai terus melalui SIMPI.

PENGURUSAN MASJID

Rancangan Takmir Masjid dan Surau

Jakim mempunyai jawatankuasa tetap
bagi menambahbaik pengurusan dan
pembangunan masjid, yang dianggotai
oleh pihak Majlis/Jabatan Agama Islam
Negeri. Pelbagai siri kursus, seminar dan
bengkel pengurusan masjid diadakan secara
berkala. Bagi menjadikan masjid sebagai
pusat keilmuan, program Takmir Masjid
yang dibiayai sepenuhnya oleh Kerajaan
Persekutuan dengan purata kos sebanyak
RM110 juta setahun. Sehingga 2009 terdapat
seramai 3,405 guru takmir di seluruh negara,
melibatkan 3,757 masjid dan 4,226 surau.
Purata kehadiran jemaah atau pelajar dalam
setiap kelas ialah seramai 38 orang.

2

3

Jakim: empat dekad236

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 237

5

6

7

1-3. Multaqa Imam-Imam Masjid Seluruh Negara,
pada tahun 2008.

4. Perjumpaan YAB Perdana Menteri ketika itu,
bersama-sama Pegawai Hal Ehwal Islam seluruh
Malaysia di masjid Putrajaya.

5-7. Seminar Pengimarahan Masjid / Surau Peringkat
Jajahan Gua Musang, Kelantan pada 28
September 2004.

Mulai tahun 2007 Kerajaan Persekutuan telah
memperkenalkan skim elaun tetap kepada
imam mukim/kariah seluruh negara bagi
memastikan pentadbiran dan aktiviti masjid
berjalan lancar. Pemberian ini disediakan
sebagai tanda penghargaan kerajaan
kepada sumbangan dan jasa mereka dalam
meningkatkan syiar Islam dan pembangunan
negara. Pada tahun 2009 terdapat seramai
12,449 orang imam di seluruh negara yang
menerima elaun sebanyak RM450.00 sebulan.

Pelaksanaan program Takmir Masjid di
peringkat awal hanya melibatkan lima  buah
negeri, iaitu Pulau Pinang, Melaka, Selangor,
Perlis dan Negeri Sembilan. Pada tahun 1986,
rancangan ini diperluaskan kepada empat
buah negeri lain, iaitu Terengganu, Perak,
Pahang dan Johor. Pada tahun 1987 Negeri

Kelantan pula turut serta, diikuti Kedah pada
tahun 1988 dan Wilayah Persekutuan pada
tahun 1989. Rancangan Takmir Masjid dan
Surau telah berjaya dilaksanakan dan diterima
di seluruh negara pada tahun 1989.

Tujuan rancangan Takmir Masjid dan Surau
ini diadakan adalah untuk mewujudkan
masyarakat Islam yang berpengetahuan agama
dan mengamalkan ajaran Islam yang sebenar.
Melalui rancangan Takmir Masjid dan surau ini
kaedah pengajaran agama golongan dewasa
lebih tersusun, dalam segenap aspek ilmu
seperti akidah, syariah dan akhlak.

Rancangan ini juga berfungsi sebagai
serampang dua mata  dalam membendung
perkembangan ajaran sesat dan penyatuan
masyarakat. Masjid dan surau telah dijadikan

4

Jakim: empat dekad238

sebagai pusat komuniti setempat dan
membantu dalam perkembangan ekonomi,
sosial dan pembangunan negara.

Jakim telah melantik Pegawai Penyelaras
Takmir Masjid dan Surau bagi membantu
dalam urusan pentadbiran, perancangan,
penyelarasan dan penyeliaan aktiviti masjid.
Jakim turut memberi latihan kemahiran
dalam bidang pengurusan organisasi masjid,
pentadbiran kewangan dan isu-isu semasa
kepada pegawai-pegawai yang terlibat dengan
pengurusan masjid.

Bagi menyumbangkan kemakmuran masjid,
Jakim telah merancang beberapa aktiviti,
antaranya ialah program kebersihan masjid,
program masjid Hadhari di seluruh negara,
pusat komuniti atau ‘one stop center’
yang menawarkan pelbagai kemudahan
dan perkhidmatan kepada para jemaah
serta pengunjung seperti kemudahan atau
perkhidmatan kaunseling, perpustakaan
awam, kiosk, rumah musafir, komputer, kelas
pengajian kanak-kanak dan dewasa dan
sebagainya.

Kerajaan juga menyalurkan peruntukan
khas ke negeri-negeri untuk membiayai
penubuhan Pusat Pembangunan Sosial
dan Pusat Pembangunan Keluarga Islam di
beberapa masjid terpilih. Perkhidmatan ini
dapat membantu masyarakat menyelesaikan
masalah mereka serta menjadikan masjid
sebagai pusat pembelajaran sepanjang hayat
bersama institusi pengajian tinggi di negara ini
yang menawarkan kelas bahasa Inggeris dan
beberapa kursus lain.

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 239

3 4

1 & 2. Majlis Bacaan Ya-sin, Tahlil dan Doa Selamat
diadakan di Masjid Negara yang turut dihadiri
oleh Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan
Agong, Tuanku Mizan Zainal Abidin Ibni
Almarhum Sultan Mahmud Al-Muktafi Billah
Shah.

3 & 4. Majlis Bacaan Ya-sin, Tahlil dan Doa Selamat
sempena Sambutan Ma‘al Hijrah Peringkat
Kebangsaan pada tahun 2008.

Selain aktiviti yang dinyatakan, Jakim juga
berusaha mengadakan aktiviti sambutan
hari kebesaran Islam khususnya di dua buah
masjid di bawah pengurusannya, iaitu Masjid
Negara dan Masjid Putra. Antara program
yang dilaksanakan setiap tahun ialah Majlis
Bacaan Ya-Sin, Tahlil dan Doa Selamat. Pada
kebiasaannya majlis yang diadakan di Masjid
Negara dihadiri oleh Seri Paduka Baginda Yang
di-Pertuan Agong dan Raja Permaisuri Agong.

Majlis Bacaan Ya-Sin diadakan sempena
sambutan awal Muharram, Sambutan
Hari Keputeraan Yang di-Pertuan Agong,
Sambutan Hari Pahlawan, dan Sambutan
Hari Kemerdekaan. Jakim bersama beberapa
agensi kerajaan yang lain seperti Jabatan
Perdana Menteri dan Kementerian Kebudayaan
dan Pelancongan telah bekerjasama
menjayakan majlis ini.

2

Jakim: empat dekad240

Pegawai Penyelaras Masjid Daerah

Jawatankuasa Kemajuan Hal Ehwal Agama
Islam Malaysia dalam mesyuaratnya kali ke-
19 pada 22 April 1991 yang dipengerusikan
oleh YAB Timbalan Perdana Menteri Malaysia
telah bersetuju  mewujudkan jawatan Pegawai
Penyelaras Pentadbiran Masjid Daerah (PPMD).
Mereka yang dilantik  akan ditempatkan di
seluruh negeri dengan dibayar elaun bulanan
sebanyak RM1,210.00 dan kemudahan
tuntutan elaun perjalanan tidak melebihi
RM500.00 sebulan.

Satu mesyuarat bagi meneliti cara-cara
pengambilan PPMD dengan agensi pusat telah
diadakan pada 2 Oktober 1991 dan agensi
pusat berpendapat oleh kerana PPMD tidak
mempunyai skim perkhidmatan yang khusus,

maka pelantikannya tidak boleh dibuat oleh
Suruhanjaya Perkhidmatan Awam (SPA).
Memandangkan Majlis Agama Islam Negeri
merupakan pihak berkuasa melantik pegawai-
pegawai masjid maka adalah wajar PPMD
dilantik oleh Majlis Agama Islam Negeri dengan
peruntukan kewangan dibiayai sepenuhnya
oleh Kerajaan Persekutuan.

Jumlah PPMD seluruh negara setakat ini
adalah seramai 87 orang. Ia  meliputi 11
buah negeri termasuk Kelantan yang baru
mewujudkan 10 jawatan di bawah Skim S27
(kontrak). Wilayah Persekutuan, Sarawak dan
Sabah belum mempunyai perkhidmatan ini.
Senarai bilangan PPMD seluruh negara adalah
seperti di Jadual 25.

Negeri Kelantan merupakan negeri
pertama yang mempelopori dan
melaksanakan perkhidmatan PPMD dengan
mengklasifikasikan perkhidmatan ini di
bawah Skim S27 secara kontrak. Ini kerana
perkhidmatan PPMD di Kelantan telah
diwujudkan pada tahun 2005.

PPMD berperanan dalam membantu Jabatan/
Majlis Agama Islam Negeri dalam memastikan
program pengimarahan masjid berjalan lancar.
Dengan adanya perkhidmatan PPMD, maka
pemantauan kelas pengajian takmir dan
hal ehwal masjid di peringkat daerah dapat
dilaksanakan.

KOD  NEGERI KATEGORI MASJID KATEGORI SURAU KAKITANGAN

JA
K

IM

N
E

G
E

R
I

B
A

N
D

A
R

D
A

E
R

A
H

IM
A

M

K
A

R
IA

H

B
IL

A
L

IN
S

TI
TU

T

N
O

JA

JU
M

LA
H

JU
M

LA
H

JU
M

LA
H

S
U

R
A

U

S
U

R
A

U
(S

. J
U

M
A

A
T)

1. JOHOR  1 1 20 803 9 834 8 1715 1723 2613 389 333 3335

2. KEDAH    1 547  548  1312 1312 1318 40 750 2108

3. KELANTAN  1 6 9 548  564  632 632 903 467 124 1494

4. MELAKA  1 2 3 178  184 5 607 612 334 165 146 645

5. NEGERI SEMBILAN  1  12 273  286 12 1235 1247 578 145 151 874

6. PAHANG  1 1 25 545 5 577  269 269 1347 1027 931 3305

7. PULAU PINANG  1  4 201  206 1 408 409 603 351 378 1332

8. PERAK  1 3 8 572 2 586 17 1846 1863 1415 768 167 2350

9. PERLIS  1   101 1 103 1 161 162 204 96 74 374

10. SELANGOR  1 1 3 396 2 403 13 1856 1869 669 291 276 1236

11. TERENGGANU  1 40 8 433  482  1199 1199 1167 1151  2318

12. SABAH  3 4 9 946 3 965 109 691 800 1443 4 8 1455

13. SARAWAK  1  19 294  315 8 616 624 429 205 174 808

14. W.P. KUALA LUMPUR 1 1   54  56 48 438 486 299 238 95 632

15. W.P. LABUAN  1   11  12 14 12 26 29 9 5 43

16. W.P. PUTRAJAYA 1      1 6 30 36 25 14 13 52

 JUMLAH 2 16 58 121 5903 22 6122 242 13027 13269 13376 5360 3625 22361

Jadual 25: Senarai Bilangan Pegawai Penyelaras Pentadbiran Masjid Daerah (PPMD) Seluruh Negara Mengikut Kategori.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 241

1

BiL. Negeri BiL JAwAtAN

1. Kedah 12 org

2. Perak  15 org

3. Selangor 9 org

4. Johor 7 org

5. Negeri Sembilan 7 org

6. Pulau Pinang 5 org

7. Melaka 3 org

8. Perlis 2 org

9. Pahang  10 org

10. Terengganu 7 org

11. Kelantan 10 org

 Jumlah 87 org

Jadual 26: Senarai Bilangan Pegawai
Penyelaras Pentadbiran Masjid Daerah (PPMD)
Seluruh Negara.

1. Sesi dialog Ketua Pengarah Jakim, dengan guru-
guru takmir Masjid / Surau pada 9 Mei 2001.

Khutbah  Jumaat

Melihat kepada beberapa permasalahan
semasa hari ini, khutbah dilihat sebagai
medium penting dalam memberi kesedaran
kepada umat Islam. Di peringkat Persekutuan,
khutbah disediakan untuk tiga buah masjid
utama iaitu Masjid Negara, Masjid Wilayah
Persekutuan dan Masjid Putra, Putrajaya. Bagi
negeri-negeri, khutbah disediakan oleh Jabatan
Mufti atau Majlis/Jabatan Agama Islam Negeri
berkenaan.

Setiap khutbah yang dihasilkan mencakupi
pelbagai bidang, seperti akidah, fiqah, akhlak,
syariah, mu’amalat, sains dan teknologi,

sambutan hari-hari kebesaran Islam dan
negara, keluarga, sosial, kesihatan, perubatan,
dasar-dasar kerajaan dan pendidikan sama ada
yang bersifat tradisional atau kontemporari.

Khutbah mempunyai kedudukan yang
signifikan dan penting dalam pembangunan
ummah. Oleh yang demikian, penyediaannya
sangat dititikberatkan agar bersesuaian dan
menepati kehendak serta keperluan semasa.
Selain kandungannya yang dapat menyedarkan
dan menginsafkan masyarakat, ia juga
dijadikan rujukan kepada khatib di dalam dan
luar negara.

Jakim: empat dekad242

MASJID NEGARA

Sudut Sejarah

Sejarah dan cita-cita membina Masjid
Negara bermula pada 30 Julai 1957, iaitu
sebulan sebelum Malaysia mencapai
kemerdekaan. Majlis Kerja Kerajaan
Persekutuan memutuskan bahawa sebuah
masjid patut dibina dan dinamakan dengan
nama Perdana Menteri yang pertama,
YTM Tunku Abdul Rahman, sebagai
hadiah daripada rakyat kepada beliau
yang memimpin kemerdekaan dengan
aman. Tunku Perdana Menteri telah
menolak pernghormatan itu sebaliknya
mencadangkan agar masjid ini dinamakan
dengan Masjid Negara.

Lokasi Masjid Negara

Masjid Negara suatu ketika dahulu
merupakan bangunan yang termoden
di Asia Tenggara. Kedudukannya yang
terletak di tengah-tengah Bandaraya Kuala
Lumpur ini menjadikannya sangat menarik
dan istimewa. Masjid Negara dikelilingi oleh
bangunan menarik dan menjadi tempat
tumpuan masyarakat. Antaranya ialah
bangunan stesen keretapi Kuala Lumpur,
Dataran Merdeka, Jabatan Agama Islam
Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur,
Muzium	Kesenian	Islam,	Bangunan
Dayabumi dan Tasik Perdana. Dengan

2

1

3

“Masjid Negara adalah merupakan bibit-bibit cinta saya yang saya
kandung semenjak saya memimpin rakyat dan negara Malaysia
ini. Selain daripada saya dapat berkhidmat dan berbakti kepada
negara, maka saya juga hendak menyumbangkan khidmat dan
bakti terhadap agama yang menjadi agama rasmi negara.”

Tunku Abdul Rahman Putra,
14 ogos 1965

kedudukan yang menarik dan strategik ini
menyebabkan saban hari Masjid Negara
menerima kunjungan masyarakat Islam
dan pelancong asing melebihi seribu orang
sehingga Masjid Negara disenaraikan menjadi
tempat yang paling ramai menerima kunjungan
pelancong oleh Kementerian Pelancongan
Malaysia pada tahun 2008.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 243

Pembinaan Masjid Negara

Persediaan tapak untuk pembinaan Masjid
Negara bermula dalam bulan Disember 1960.
Reka bentuk dan penyeliaan bangunan ini telah
dilaksanakan oleh para arkitek dari Bahagian
Reka Bentuk dan Penyelidikan, Jabatan Kerja
Raya Persekutuan. Sebelum mengadakan
projek pembinaan masjid ini, arkitek utama
iaitu Encik Baharuddin bin Abu Kasim (Dato’)
telah mengadakan kajiannya ke beberapa
buah masjid di negara India, Pakistan, Iran,
Turki, Arab Saudi, Republik Arab Bersatu dan
Sepanyol.

Masjid ini dibina di atas tanah yang
berkeluasan 13 ekar. Bangunan masjid dan
kawasan sekeliling yang didirikan  mengambil
ruang seluas lima ekar. Kos pembinaannya
ketika itu menelan belanja sebanyak RM10
juta hasil sumbangan orang persendirian dan
pertubuhan-pertubuhan daripada pelbagai
bangsa di negara ini. Perkongsian ini menjadi
bukti perpaduan rakyat yang memberikan
sokongan kepada satu tujuan yang mulia.

Masjid yang dibina ketika itu dilengkapi dengan
pelbagai kemudahan, antaranya ialah dewan
sembahyang, dewan syarahan, perpustakaan,
ruang pejabat, bilik istirahat diraja, bilik imam
dan menara.

5 6

1-6. Gambar-gambar Masjid Negara dalam proses
pembinaan pada tahun 1960.

Lima tahun selepas Masjid Negara berjaya
disiapkan, ia dirasmikan oleh Duli Yang
Maha Mulia Seri Paduka Baginda Yang
di-Pertuan Agong pada hari Jumaat
bersamaan 27 Ogos 1965 dengan dihadiri
oleh Raja-raja Melayu dan duta-duta negara
asing, Perdana Menteri, Timbalan Perdana
Menteri, Menteri dan Gabenor-gabenor.

4

Jakim: empat dekad244

Pengurusan

Pengurusan Masjid Negara ketika ini
diletakkan di bawah pengurusan Jakim.
Pentadbirannya diketuai oleh Imam Besar
Masjid Negara. Seramai 12 orang Imam Besar
sehingga kini telah berkhidmat memimpin
Masjid Negara dengan cemerlang.

 IMAM BESAR MASJID NEGARA

1.	 Haji	Ghazali	Abdullah	(1965)
2. Haji Mohd Salleh Hassan Farid
3. Datuk Sheikh Abdul Mohsein Haji Salleh

(1974 - 1975)
4. Dato’ Haji Ahmad Shahir Haji Daud
 (1975 - 1980)
5.	 Dato’	Haji	Hassan	Din	al-Hafiz
 (memangku Imam Besar 1981-1983)
6. Dato’ Haji Ahmad Shahir Haji Daud
 (1984 - 1992)
7.	 Haji	Arifin	Harun	(1992	-	1993)
8.	 Haji	Taib	Azamudden	Md.	Taib
 (1993 - 1999)
9. Haji A. Jalil bin Sindring @ Perangreng

(memangku Imam Besar
 1999 - Sept. 2001)
10. Haji Wan Halim bin Wan Harun
 (2001 - 2004)
11. Dato’ Haji Kamaruddin bin Haji Zakaria

(2005 - 2006)
12. Tan Sri Syaikh Haji Ismail bin Haji

Muhammad (Februari  2007 - kini)

Dalam melaksanakan operasi, dua bahagian
telah diwujudkan iaitu Bahagian Pengurusan
dan Bahagian Pengimarahan. Bahagian
Pengurusan mempunyai tiga unit, iaitu Unit
Pentadbiran dan Kewangan, Unit Perhubungan
Awam dan Pusat Sumber dan Unit Multimedia
dan Penerbitan. Bahagian Pengimarahan
pula mempunyai enam unit, iaitu Unit Dakwah
dan Ibadah, Unit Pembinaan Sahsiah, Unit
Perkhidmatan Sosial, Unit Protokol dan
Kebajikan,Unit Pengajian Dewasa dan  Unit
Pengajian Wanita dan Kanak-kanak.

1

4

3 1. Sebahagian diplomat-diplomat asing negara-negara
Islam yang turut hadir di Majlis Persmian Masjid
Negara.

2. Puluhan ribu umat Islam seluruh Malaysia
membanjiri sekitar Masjid Negara.

 3. DYMM Seri Paduka Baginda yang di-Pertuan Agong
sedang meletakkan batu asas Masjid Negara pada
2007 Februari 1963.

4. YTM Tunku Abdul Rahman Putra al-Haj sedang
menghadiri upacara menetapkan arah Kiblat pada
27 /9/ 1961.

2

Di Masjid Negara setiap tahun diadakan
beberapa program penting negara seperti
sambutan Ma‘al Hijrah, bacaan Ya-Sin
sempena Sambutan Hari Keputeraan Yang
di-Pertuan Agong, bacaan Ya-Sin sempena
Hari Kemerdekaan dan solat dua hari raya.

Di Masjid Negara juga terdapat Makam
Pahlawan,	iaitu	tempat	persemadian	jenazah
pembesar-pembesar negara. Antara mereka
yang dikebumikan di sini ialah Allahyarham
Tun	Abdul	Razak	,Tun	Husein	Onn,	Tun	Dr
Ismail dan Tun Ghafar Baba.

6

5. Imam masjid menyambut tetamu diplomat asing
negara Islam yang hadir di Majlis Perasmian.

6. Lawatan Ratu Elizabeth ke Masjid Negara.
7. Umat Islam berpusu-pusu memasuki ruang solat

ketika ianya pertama kali di buka untuk orang ramai.
8. Umat Islam memenuhi setiap ruang solat Masjid

Negara.
9. Khubah putih bersebelahan Masjid Negara

terletaknya Makam Pahlawan.

5

Pihak pengurusan Masjid Negara sentiasa
meningkatkan usaha bagi mencapai matlamat
masjid sebagai pusat pelbagai tumpuan
utama. Antara kemudahan yang disediakan
kepada masyarakat dan pelancong ialah
penyewaan dewan utama, kemudahan
pemandu pelancong (bekerjasama dengan
ABIM Outreach), kemudahan dewan
mesyuarat, bilik kuliah dan bilik siber.

Bagi tujuan penyebaran maklumat semasa,
Masjid Negara melalui kerjasama Bahagian
Kesuma Jakim, mengeluarkan majalah Suara
Masjid setiap bulan secara percuma untuk
pengunjung yang hadir. Selain itu juga Masjid
Negara telah mewujudkan laman webnya, iaitu
www.masjidnegara.gov.my bagi memberikan
maklumat semasa berkaitan peranan  dan
aktiviti yang dilaksanakan.

9

8

7

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 245

Jakim: empat dekad246

Misi Masjid Negara

Misi Masjid Negara adalah untuk membentuk
masyarakat yang kuat pegangan iman
dan memupuk kefahaman dan kesedaran
masyarakat ke arah pengamalan dan
penghayatan cara hidup yang berlandaskan
Islam. Di samping menjadi  tempat ibadat,
Masjid Negara  juga berfungsi untuk
menyampaikan kesedaran dan pengetahuan
Islam kepada masyarakat melalui pelbagai
aktiviti, penyebaran maklumat serta memberi
perkhidmatan yang cekap dan berkesan.

Kesinambungan dengan matlamat sebagai
pusat ilmu, Masjid Negara telah memainkan
peranan yang besar kepada masyarakat
dengan mengadakan kelas-kelas agama.
Semenjak dahulu kelas pengajian di
Masjid Negara mendapat sambutan yang
menggalakkan. Pengajian agama yang telah
dilaksanakan di Masjid Negara meliputi kelas
pengajian	tahfiz,	kelas	pengajian	wanita,
kelas pengajian dewasa, pengajian bahasa
Arab, Kelas al-Quran dan Tajwid, pengajian
Fiqh dan Akidah. Tenaga pengajar pula
terdiri daripada individu yang mempunyai
kepakaran dalam bidang tertentu.

Masjid Negara turut mengadakan bimbingan
kaunseling keluarga, jamuan berbuka puasa

secara percuma sepanjang bulan Ramadhan,
tadarus Ramadhan, mengadakan korban
berkelompok, majlis berkhitan, ekspo Masjid
Negara,	kursus	pengurusan	jenazah,	klinik
al-Fatihah, lawatan dan sumbangan ke
kampung Orang Asli, lawatan ke hospital
dan kuliah sebelum solat Jumaat setiap
minggu.

1. Generasi pertama kelas pengajian Tahfiz al-Quran
di Masjid Negara. Berdiri dua dari kiri ialah Tan Sri
Syaikh Ismail bin Haji Muhammad ( Imam Besar
Masjid Negara sekarang).

2. Upacara berarak sebelum berkhatan di Masjid
Negara pada tahun 1993.

3. Antara kelas pengajian yang dijalankan Masjid
Negara.

4. Ibadah korban di Masjid Negara.

1

2

3 4

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 247

5-8. Keindahan seni bina hiasan dalaman Masjid Putra.

MASJID PUTRA

Penamaan Masjid Putra diilhamkan sempena
nama Perdana Menteri Malaysia yang pertama,
Almarhum YTM Tunku Abdul Rahman Putra
Al-Haj. Masjid ini merupakan salah satu mercu
tanda utama di Putrajaya. Kedudukannya
bersebelahan dengan Dataran Perdana dan
berhadapan dengan Tasik Putrajaya.  Masjid
ini mula dibina pada Jun 1997 dan siap serta
diserahkan kepada Jakim pada 1 September
1999.

Pembinaan masjid memakan masa selama
dua tahun. Keluasan masjid ini meliputi
kawasan seluas 1.37 hektar. Kawasan
masjid bermula di pintu utama sehinggalah
ke dalam kawasan masjid. Arkitek yang
membina masjid ini ialah Y. Bhg. Dato’ Dr.
Nik Mohamad bin Mahmood dari Kumpulan
Senireka Sdn. Bhd.. Kos pembinaan masjid ini
menelan belanja kira-kira RM 250 juta.

Masjid Putra dibina bagi memenuhi tuntutan-
tuntutan Fardhu Ain dan Fardhu Kifayah
kepada kariah Putrajaya yang berjumlah
55,000 orang pada masa sekarang. Masjid
Putra dianggap sebagai sebuah institusi
kerajaan yang ahli-ahli kariahnya terdiri
daripada semua pegawai dan kakitangan
pejabat-pejabat Kerajaan di sekitarnya.  Dari
segi peranannya, Masjid Putra dapat dilihat
sebagai pusat ibadat, pusat ilmu, budaya dan
tamadun Islam, pusat kebajikan dan pusat
perkembangan syiar Islam.

87

6

5

Jakim: empat dekad248

Pusat Kebajikan

Masjid Putra menganjurkan pelbagai aktiviti
dan program kebajikan ummah. Sebagai
pusat kebajikan, Masjid Putra menyediakan
beberapa kemudahan seperti khidmat nasihat
kekeluargaan, khidmat pengurusan dan
pengendalian	jenazah,	khidmat	sosial	seperti
penyediaan kemudahan kepada para pelawat
atau pelancong, penyewaan dewan makan,
auditorium dan bilik kuliah. Selain tempat untuk
menghubungkan silaturrahim antara penduduk,
masjid juga dijadikan sebagai pusat sukarela.

Pusat Ibadat

Sebagai pusat ibadat, masjid ini menyediakan
kemudahan melaksanakan tuntutan syariat
seperti dewan solat untuk melaksanakan
solat lima waktu, solat Jumaat, solat Hari
Raya Aidilfitri dan solat Hari Raya Aidiladha.
Dewan solat utama masjid ini mempunyai reka
bentuk yang ringkas dan menarik, luas dan
tidak mempunyai dinding dalaman, sebaliknya
mempunyai 12 tiang seri.

Selain digunakan sebagai tempat bersolat,
dewan utama ini digunakan juga untuk aktiviti-
aktiviti lain, antaranya bacaan Ya-Sin dan Doa
(mingguan), kuliah Subuh, program Qiamulail
dan iktikaf Ramadhan.

Pusat Ilmu, Budaya dan Tamadun Islam

Masjid Putra dilihat berperanan sebagai pusat
ilmu, budaya dan tamadun Islam dengan
wujudnya kemudahan sebuah pusat sumber
dan rujukan ilmu serta perhubungan dengan
institusi-institusi pengajian tinggi. Pusat Sumber
Masjid Putra diisi dengan pelbagai kelengkapan
bersesuaian dengan kedudukannya di tengah-
tengah bandar bestari dan laluan Koridor Raya
Multimedia negara.

Pusat Syiar Islam

Sebagai sebuah Pusat Syiar Islam, Masjid
Putra berperanan menyebarkan kefahaman
Islam kepada pengunjung Islam dan bukan
Islam yang datang ke Putrajaya. Pusat rujukan
setempat dapat digunakan oleh setiap
pengunjung yang datang ke masjid atau secara
maya melalui laman webnya, iaitu
http;//www.masjidputra.gov.my.

1

3

1. Kaunter informasi diletakkan di pintu masuk Masjid
Putrajaya.

2&3. Majlis bacaan Ya-Sin yang dijalankan di Masjid
Putra pada tahun 2009.

4. Lanskap lengkap menghiasi kiri dan kanan pesiar
kaki di pintu masuk masjid.

5. Dewan solat masjid.

2

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 249

PERKEMBANGAN

Masjid Putra yang mula beroperasi pada tahun
1999 telah mengalami proses transformasi
dan perkembangan dalam pelbagai aspek
selari dengan kemajuan semasa di Malaysia.
Semasa mula beroperasi, Masjid Putra
mempunyai kakitangan seramai 14 orang dan
diletakkan di bawah Bahagian Pembangunan
Keluarga, Sosial dan Pengurusan Masjid
(Kesuma) Jakim. Terdapat dua unit yang
beroperasi, iaitu Unit Pengurusan dan
Pentadbiran dan Unit Pengimarahan yang
diketuai oleh seorang Imam Besar. Pada masa
itu, Unit Pengimarahan menjalankan aktiviti-
aktiviti tertentu sahaja seperti menunaikan solat
lima waktu, solat Jumaat, solat sunat Hari Raya
Aidilfitri dan Aidiladha. Selain itu, unit tersebut
juga	menjalankan	kursus	pengurusan	jenazah,
kursus pemantapan solat, seminar dan forum
sambutan hari-hari kebesaran Islam.

Masjid Putra pada masa ini telah bergerak
seiring dengan matlamatnya untuk menjadi
masjid contoh negara. Penstrukturan semula
organisasi telah diadakan menyebabkan
penambahan bilangan kakitangan masjid
seramai 35 orang dan diletakkan di bawah
tujuh unit baru, iaitu Unit Pentadbiran dan
Kewangan, Unit Ibadah dan Dakwah, Unit
Khidmat Sosial, Unit Pengajian Dewasa, Unit
Pendidikan Remaja dan Kanak-kanak, Unit
Urus Setia, Hari-hari Kebesaran dan Seminar,
dan Unit Perhubungan Awam dan Multimedia.
Dengan penambahan kakitangan dan unit
yang baru maka Masjid Putra telah merancang
dan menjalankan pelbagai aktiviti.

Unit Khidmat Sosial

Unit Khidmat Sosial bertanggungjawab
merancang dan menguruskan hal ehwal
kebajikan dan khidmat sosial masyarakat, iaitu
menguruskan khidmat nasihat kekeluargaan,
pusat	khidmat	pengurusan	jenazah	termasuk
mengendalikan kursus-kursus dan aktiviti-
aktiviti sosial. Aktiviti-aktiviti yang dilaksanakan
adalah seperti yang berikut:

1.			 Kursus	Pengurusan	Jenazah;
2.			 Program	Pengurusan	Rumahtangga;
3.			 Kuliah	Saudara	Baru;
4.			 Dakwah	Bil-Hal;
5.			 Program	Seminar	Sosial;
6.			 Pendaftaran	Anak	Kariah	Putrajaya;
7.			 Menyelaras	Kaunter	Kutipan	Zakat;	dan
8.			 Menguruskan	jenazah	(mandi,	kafan,

sembahyang, pengebumian, talqin dan
tahlil).

5

4

Jakim: empat dekad250

Pendidikan Remaja dan Kanak-kanak

Unit Pendidikan Remaja dan Kanak-Kanak
bertanggungjawab menyusun, mengendalikan,
menyelaraskan kursus dan kelas-kelas
pendidikan remaja dan kanak-kanak. Aktiviti
yang dilaksanakan adalah seperti yang berikut:

1.			 Kelas	Pengajian	al-Quran	Kanak-kanak;
2.   Kelas Mental Arithmetic;
3.			 Seminar	Kecemerlangan	Pelajar;
4.   Persidangan Perwakilan Pelajar IPTA/

IPTS;
5.			 Kursus	Pemantapan	solat;
6.		 Khemah	Ibadah	Kepimpinan	Remaja;
7.		 Kursus	Pemantapan	al-Quran;	dan
8.   Kursus Penghayatan Ramadhan

Kanak-kanak.

Unit Ibadah dan Dakwah

Unit Ibadah dan Dakwah bertanggungjawab
menguruskan aktiviti-aktiviti pengimarahan
Masjid Putra dari segi hal ehwal ibadah dan
dakwah di samping mengendalikan kelas-
kelas pengajian, kursus-kursus dan program-
program yang berkaitan. Aktiviti-aktiviti yang
dilaksanakan adalah seperti yang berikut:

1.			 Bacaan	Ya-Sin	dan	Doa	(mingguan);
2.			 Kuliah	Subuh;
3.			 Program	Qiyamullail;
4.			 Program	Iktikaf	Ramadhan;
5.			 Solat	Sunat	Hari	Raya	Aidilfitri

dan	Aidiladha;
6.			 Bengkel	Khutbah;
7.   Kursus Tahsin Qiraah Imam dan

Bilal	Masjid-masjid	Utama	dan;
8.   Kursus Asas Imam dan Bilal Masjid/

Surau Putrajaya.

Unit Pengajian Dewasa

Unit Pengajian Dewasa melaksanakan fungsi
memberi pendedahan dan menyebarkan ilmu
pengetahuan kepada masyarakat dari aspek
akidah, ibadah, akhlak dan syariah. Aktiviti yang
dilaksanakan adalah seperti yang berikut:

1.			 Kuliah	Pengajian	Umum;
2.   Kelas Pengajian al-Quran Dewasa

(asas);
3.   Kelas Pengajian al-Quran Dewasa

(lanjutan);
4.   Kelas Pengajian al-Quran Dewasa

(Tarannum);
5.			 Kelas	Pengajian	Tafaqquh;
6.			 Kelas	Bahasa	Arab;
7.			 Bengkel	Modul	Pengajian	Umum;
8.			 Kuliah	Zohor	Ramadhan;
9.			 Kuliah	Tafsir;
10.  Kursus Penghayatan Ramadhan

Dewasa;	dan
11.  Seminar Rasm Uthmani.

1

2

Jakim: empat dekad250

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 251

Unit Perhubungan Awam, Multimedia dan
Pusat Sumber

Unit ini menyelaraskan hal-hal perhubungan
awam, publisiti dan sidang media untuk
Masjid Putra. Unit ini juga berperanan
memberi khidmat nasihat mengenai
perhubungan awam, publisiti dan kempen
serta mengukuhkan hubungan yang baik
secara berterusan antara kementerian, jabatan
dengan pihak media massa dan orang ramai.
Aktiviti-aktiviti yang dilaksanakan ialah seperti
yang berikut:

1.			 Kelas	Pengajian	Komputer;
2.			 Program	Seminar	Bedah	Buku;
3.   Mencetak dan mengeluarkan pamplet

Masjid	Putra;
4.   Mencetak dan mengeluarkan Taqwim

Ramadhan;
5.   Mengendalikan Perpustakaan Masjid

Putra;	dan
6.   Memberikan taklimat kursus kepada

rombongan lawatan/pelawat rasmi dari
dalam dan  luar negara.

Unit Urus setia, Hari-hari Kebesaran dan
Seminar

Unit ini merancang dan melaksanakan
sambutan hari-hari kebesaran Islam dan
negara serta mengendalikan seminar-seminar
yang berkaitan di samping mengurussetiakan
Mesyuarat Jawatankuasa Tadbir Masjid Putra
dan Mesyuarat jawatankuasa Akaun Amanah
Masjid-masjid di Putrajaya. Aktiviti-aktiviti yang
dilaksanakan adalah seperti yang berikut:

1.   Majlis bacaan Ya-Sin, Tahlil dan Doa
Selamat	sempena	hari-hari	kebesaran;

	 •			 Ma‘al	Hijrah.
	 •		 Hari	Wilayah	Persekutuan.
	 •			 Maulidur	Rasul	SAW.
	 •			 Hari	Pekerja.
	 •			 Hari	Keputeraan	Seri	Paduka	Baginda

 Yang di-Pertuan Agong.
	 •		 Isra’	dan	Mikraj.
	 •		 	Hari	Pahlawan.
	 •			 Hari	Merdeka.
2.			 Majlis	Forum	Ma’al	Hijrah;
3.			 Majlis	Forum	Maulidur	Rasul	SAW;
4.			 Majlis	Forum	Isra’	dan	Mikraj;
5.			 Program	Sehari	Bersama	Jemaah;
6.			 Seminar	Hadhari;
7.			 Ceramah	Nuzul	al-Quran;
8.   Mesyuarat Jawatankuasa Akaun

Amanah	Masjid;	dan
9.   Mesyuarat Jawatankuasa Tadbir Masjid

Putra.

3

4

5

6

1. Kemudahan multimedia yang terdapat di dewan
kuliah Masjid Putra.

2. Dewan kuliah yang boleh memuatkan 70-80 orang
peserta dalam sesuatu masa.

3. Kedai cenderamata yang terdapat di Masjid Putra,
Putrajaya.

4. Masjid Putra dilengkapi dengan sebuah Dewan
Makan yang boleh memuatkan sehingga 230
orang tetamu.

5-6. Kemudahan yang terdapat di Perpustakaan Masjid
Putra yang sehingga kini mempunyai sejumlah
10,193 naskah buku yang sesuai digunakan untuk
semua peringkat.

Jakim: empat dekad252

 IMAM BESAR MASJID PUTRA

1. Tan Sri Dato’ Syaikh Haji Abdul
 Kader bin Talip
 (16 Julai 1999 – 15 Julai 2001).

2. Tan Sri Dato’ Shaikh Haji Ismail bin
Muhammad

 (1 Disember 2001 – 14 Januari 2007).

3. Tuan Haji Abdul Manaf bin Mat
(3 September 2007 – sekarang)

Unit Pentadbiran dan Kewangan

Unit ini bertanggungjawab menyediakan
perkhidmatan kepada masyarakat dengan
mesra, cekap dan berkesan.  Aktiviti-aktiviti
yang dilaksanakan adalah seperti yang berikut:

1.   Merancang dan mengurus hal-hal
berkaitan	kewangan;

2.   Menguruskan hal-hal pentadbiran dan
perkhidmatan;

3.			 Memantau	perkhidmatan	kontraktor;
dan

4.   Mengurus tempahan kemudahan-
kemudahan di Masjid Putra.

Dengan	matlamat	menjadi	“Masjid	Contoh
Negara”, Masjid Putra sentiasa berusaha
mengisi program secara terancang dan
menarik supaya ia menjadi ikutan dan model
kepada masjid-masjid seluruh negara dalam
aspek pengurusan dan pengimarahan.

1. Auditorium Masjid Putra yang boleh memuatkan
tetamu seramai 380 orang.

2. Tetamu yang hadir dalam Program Bedah Buku.
3. Program bedah buku yang diadakan di Masjid Putra.

1

2

3

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 253

6

5

4

PENGURUSAN HALAL

Aktiviti kajian dan pengesahan halal yang
dilaksanakan oleh Jakim telah bermula
sejak tahun awal penubuhannya lagi. Satu
unit di bawah Pusat Penyelidikan Islam
diwujudkan bagi menguruskan sijil halal kepada
pengusaha-pengusaha  yang mengeluarkan
pelbagai jenis makanan untuk orang Islam
setelah diselidiki dan disahkan oleh pegawai-
pegawai yang dilantik.

Bermula tahun 1981, sebuah Jawatankuasa
yang dikenali sebagai Jawatankuasa Teknikal
Makanan dan Barang Gunaan Islam telah
ditubuhkan yang keahliannya terdiri daripada
pakar-pakar sains dalam bidang berkaitan.
Bidang tugas jawatankuasa ini antara lain
membuat kajian dan pengesahan premis
makanan dan barang gunaan orang Islam
sama ada di dalam atau luar negara.

Bermula daripada tugas tersebut, Jakim
(Bahagian Agama, Jabatan Perdana Menteri
ketika itu) meluaskan langkah mengurus hal
yang berkaitan halal termasuk kajian tentang
makanan dan permohonan pengesahan
halal. Pada peringkat awal pengesahan halal
hanya diberikan melalui surat pengesahan
jabatan, tetapi mulai tahun 1994, Jakim mula
mengeluarkan sijil dan logo halal.

Dalam merealisasikan dasar penswastaan
negara, Syarikat Ilham Daya Sdn.Bhd. telah
dilantik pada 30 September 1998 untuk
menjalankan tugas pemeriksaan premis di
dalam dan luar negara, kecuali premis dan
produk yang berasaskan haiwan seperti yang
terkandung dalam Animal Ordinance 1953

dan Animal Rules 1962. Bagaimanapun,
tanggungjawab mengesahkan, mengeluarkan
sijil halal dan pemantauan adalah menjadi
tanggungjawab Jakim.

Walau bagaimanapun, pada 2 September
2002 perjanjian penswastaan tersebut telah
ditamatkan berikutan timbulnya pelbagai
masalah dan bantahan daripada pihak-
pihak syarikat. Semua urusan pensijilan
halal dikembalikan kepada Jakim. Lanjutan
daripada keputusan tersebut, Jakim telah
menubuhkan Bahagian Kajian Makanan dan
Barangan Gunaan Islam yang beroperasi
sepenuhnya bermula  1 Januari 2003 dengan
28 orang pegawai dan kakitangan.  Bahagian
ini kemudiannya  dimantapkan lagi strukturnya
menjadi Bahagian Hab Halal pada tahun 2005
dengan penambahan tenaga seramai 165
orang pegawai dan kakitangan. Penstrukturan
baru ini bertujuan memantapkan keupayaan
Jakim selaras dengan usaha kerajaan
menjadikan Malaysia sebagai Hab Halal
Serantau. 4. Logo halal terkini.

5. Logo halal pertama diguna pakai.
6. Logo halal kedua diguna pakai.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 253

Jakim: empat dekad254

sebagai Hab Halal Serantau telah banyak
dilaksanakan oleh agensi yang dilantik.
Antara usaha-usaha tresebut ialah seperti
pembangunan standard halal, program-
program promosi dalam dan luar negara,
penggalakan pengeluaran produk dan
sebagainya.

Sebagai menyokong usaha kerajaan ini,
Pelan Induk Perindustrian Malaysia Ketiga
(Malaysia’s Third Industrial Master Plan
- IMP3) 2006 -2020  telah menyentuh
secara khusus dalam Bab ke-21 mengenai
Pembangunan Industri Halal Negara.

Malaysia Sebagai Hab Halal Serantau

Keputusan untuk menjadikan Malaysia sebagai
Hab Pengeluaran Produk Halal Serantau telah
dicetuskan dalam Dasar Pertanian Negara
Ketiga (DPN3) yang kemudiannya di bawa ke
Mesyuarat Jemaah Menteri untuk mendapat
persetujuan. Jemaah Menteri telah bersetuju
sebuah Jawatankuasa Teknikal ditubuhkan,
iaitu Jawatankuasa Teknikal Menjadikan
Malaysia Sebagai Hab Halal Serantau.
Jawatankuasa ini dipengerusikan oleh Menteri
Perdagangan Antarabangsa dan Industri.

Jawatankuasa ini telah dianggotai oleh semua
agensi yang terlibat dalam pengurusan halal
mengikut program yang telah diwujudkan.
Antaranya ialah Jakim sebagai badan pensijilan
halal yang diiktiraf di Malaysia, Jabatan
Piawaian Malaysia (Department of Standard
Malaysia)  dan Institut Penyelidikan Piawaian
dan Perindustrian Malaysia (SIRIM Berhad) bagi
pembangunan standard halal dan akreditasi
badan pensijilan halal, Kementerian Pertanian
dan Industri Asas Tani Malaysia (MOA) sebagai
peneraju dalam pengeluaran produk makanan
halal, Kementerian Perdagangan Dalam Negeri
dan Hal Ehwal Pengguna (KPDNHEP) sebagai
badan penguatkuasa dan undang-undang
berkaitan halal, Perbadanan Pembangunan
Perdagangan Luar Malaysia  (MATRADE) dan
Lembaga Kemajuan Perindustrian Malaysian
(MIDA) bagi mempromosikan pensijilan
dan standard halal Malaysia di luar negara.
Demikian juga dari sudut bantuan kerajaan,
Kementerian Pembangunan Usahawan
dan Koperasi (MECD) bertanggungjawab
membangunkan usahawan bumiputera
dalam pengeluaran produk halal, manakala
Perbadanan Pembangunan Industri Kecil
dan Sederhana (SMIDEC) pula menyedia
geran bantuan dan insentif kepada pengeluar
produk halal. Usaha-usaha  menjayakan dan
mempromosikan hasrat menjadikan Malaysia

3

1

1-3. Majlis Menandatangani Perjanjian Penswastaan Kajian
dan Pemeriksaan Makanan dan Barangan Gunaan
Islam, Jakim antara Jakim dengan Syarikat Ilham Daya
Sdn.Bhd. pada 10 September 1998.

4&5. Buku berkaitan halal yang diterbitkan oleh Jakim.

2

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 255

Standard dan Garis Panduan Halal

Pelaksanaan pensijilan halal Jakim dibuat
berdasarkan Standard Malaysia MS1500:2004,
Makanan Halal – Pengeluaran, Penyediaan,
Pengendalian dan Penyimpanan - Garis
Panduan Umum. Standard bagi pensijilan
produk makanan ini telah diiktiraf di peringkat
antarabangsa dan telah dijadikan penanda
aras oleh banyak negara dalam pensijilan
halal di negara mereka. Standard ini pernah
dibentangkan di Forum Ekonomi, Persidangan
Pertubuhan Islam (OIC)  di Jeddah pada tahun
2006.

Bagi produk bukan makanan pula,
MS2200:2008, Barang Gunaan Islam –
Bahagian 1:  Kosmetik dan Dandanan
Diri – Garis Panduan Umum merupakan
standard halal bagi barangan kosmetik dalam
kategori barang gunaan orang Islam. Kedua-
dua standard ini telah dibangunkan oleh

Jawatankuasa Teknikal Makanan Halal dan
Barangan Gunaan Islam yang dipengerusikan
oleh Ketua Pengarah Jakim dan diurussetiakan
oleh SIRIM Berhad.

Pengiktirafan dan
Kerjasama

Antarabangsa
Peranan dan

Kementerian &
Agensi

Pembangunan
Institusi

HUB HALAL

Mekanisma
Undang- Undang

Sistem &
Prosedur

Standard
&

Akreditasi

Insentif

Penglibatan
Industri

Penjenamaan
&

Promosi

4
5

Jakim: empat dekad256

1

23

Keprihatinan umat Islam yang semakin
meningkat terhadap keperluan pengesahan
halal bagi produk-produk gunaan yang bukan
berasaskan makanan telah mendorong Jakim
untuk membangunkan beberapa garis panduan
kepada pihak industri. Antaranya termasuklah
Garis Panduan Penggunaan Kulit dan Bulu
Untuk Dijadikan Pakaian atau Barangan; Garis
Panduan Penggunaan Tulang, Kuku dan Taring
untuk Dijadikan Barangan atau Perhiasan; dan
Garis Panduan Bagi Perkhidmatan Logistik
Untuk Produk Halal.

Garis Panduan Penggunaan Kulit dan Bulu
serta Garis Panduan Penggunaan Tulang, Kuku
dan Taring telah diluluskan dalam Mesyuarat
Panel Kajian Syariah dan Muzakarah
Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan
Bagi Hal Ehwal Agama Islam Malaysia pada 3
hingga 4 Februari 2008.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 257

1. Semasa Majlis Perasmian Konvensyen Bisnes
Produk halal yang di adakan di PWTC dengan
kerjasama Sindora Berhad anak syarikat J-Corp.

2. Pelancaran Buku Direktori halal
 Sempena Perasmian Konvensyen Bisnes Produk
 halal pada 18 Disember 2003.
3. Buku Direktori halal 2003-2004 yang pertama kali

diterbitkan oleh Bahagian halal, JAKIM.
4. YB Dato’ Dr. Abdullah Md Zin menyampaikan

cenderahati kepada salah seorang pembentang
Muzakarah Panel Penasihat halal Kebangsaan kali
ke-2.

Pensijilan dan Pemantauan Halal

Mulai Januari 2007, semua prosedur, borang
dan proses audit bagi pensijilan halal Jakim
telah dilaksanakan mengikut  keperluan
Standard ISO/IEC Guide 65, iaitu standard
yang digunakan dalam Program Akreditasi
Badan Pensijilan dan DSM ACB-HALAL
PRODUCT iaitu satu standard rujukan yang
dibangunkan khusus oleh Standard Malaysia
bagi mengakreditasi badan pensijilan halal.

Sebagai agensi yang dipertanggungjawabkan
untuk memberi pengesahan terhadap
pengeluaran produk makanan, minuman,
barang gunaan, restoran dan rumah
sembelihan di Malaysia, Jakim juga turut
bertanggungjawab melaksanakan aktiviti
pemantauan dan penguatkuasaan.
Pelaksanaan penguatkuasaan halal dibuat
melibatkan beberapa agensi lain seperti
Kementerian Perdagangan Dalam Negeri dan
Hal Ehwal Pengguna (KPDNHEP), Kementerian
Kesihatan Malaysia (KKM), Jabatan
Perkhidmatan Vetarina (JPV) serta Pihak
Berkuasa Tempatan.

Aktiviti pemantauan dibuat secara berkala
sejurus pemohon berjaya memperoleh Sijil
Halal Malaysia bagi memastikan pemohon
sentiasa mematuhi prosedur dan standard halal
yang ditetapkan. Bagi aktiviti penguatkuasaan,
ia dilakukan bersama (KPDNHEP). Bagi kes
aduan awam, sama ada secara atas talian
atau melalui borang  aduan, penyiasatan akan
dibuat ke premis yang berkenaan. Sekiranya
terdapat kes, tindakan undang-undang boleh
dikenakan ke atas pesalah mengikut  Akta
Perihal Dagangan 1972.

4

Jakim: empat dekad258

Pengesahan Halal Rumah Sembelih dan
Loji Pemprosesan Luar Negara

Jakim telah menjalankan pemeriksaan ke atas
rumah sembelih dan loji pemprosesan di luar
negara bersama-sama Jabatan Perkhidmatan
Vetarina (JPV) semenjak awal tahun 1980-an.
Ini berlaku apabila kerajaan memutuskan
bahawa semua daging dan produk berasaskan
daging yang diimport ke Malaysia mestilah halal
dan pihak berkuasa agama di negara ini perlu
membuat pemeriksaan ke atas rumah sembelih
dan loji pemprosesan di negara pengeksport.

Berikutan keputusan tersebut, Jakim bersama
JPV telah membuat pemeriksaan halal ke atas
rumah sembelih dan loji pemprosesan di lebih
15 buah negara pengeksport semenjak tahun
1982 sehingga 2009.

1

Pemeriksaan tersebut melibatkan
pemeriksaan pelaksanaan sembelihan halal,
proses pengendalian dan pembungkusan,
penggunaan peralatan dan kemudahan
sembelihan dan pemprosesan, pengasingan
halal dan non halal, penyimpanan dan juga
aspek pemantauan halal oleh badan Islam yang
diiktiraf.

2

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 259

Pengiktirafan Badan Pengesahan Halal
Luar Negara

Pemeriksaan halal oleh Jakim ke atas rumah
sembelih dan loji pemprosesan di luar negara
hanya dibuat sekali dalam tempoh dua tahun.
Bagi memastikan rumah-rumah sembelih dan
loji-loji yang telah diluluskan halal mematuhi
prosedur halal secara berterusan, Jakim telah
menetapkan syarat supaya setiap premis
berkenaan melantik sebuah badan pemantau
pematuhan halal di kalangan badan
pengesahan halal tempatan yang diiktiraf
oleh Jakim. Jakim membuat pemeriksaan
audit ke atas badan-badan yang terlibat
bagi memastikan mereka mematuhi syarat
pengiktirafan yang telah ditetapkan sebelum
pengiktirafan diberi.

Atase Halal

Akhir-akhir ini pengesahan halal daging import
menjadi satu isu penting dalam kerjasama dua
hala perdagangan antara Malaysia dengan
negara-negara pengeluar daging seperti
Australia, New Zealand, USA, Brazil, Belanda
dan lain-lain. Masalah pemahaman dan
pematuhan kepada keperluan halal di Malaysia
mengikut standard dan peraturan halal negara
ini sering menjadi topik perbincangan dengan
negara-negara berkenaan.

Sebagai jalan penyelesaian, beberapa
pendekatan telah diambil oleh kerajaan.
Antaranya ialah mewujudkan jawatan pegawai
Atase Halal di luar negara yang Australia
merupakan negara perintis pewujudan jawatan
ini. Seorang  pegawai Jakim telah dilantik
sebagai Sekretari Pertama di Suruhanjaya
Tinggi Malaysia di negara berkenaan mulai
tahun 2008.

Antara tugas Atase Halal adalah untuk menjadi
perantara Jakim dan Malaysia dengan pihak
berkuasa berkenaan di negara berkenaan.
Beliau juga bertanggungjawab menyelia
pemantauan halal di rumah-rumah sembelihan
dan loji pemprosesan yang diluluskan di
Australia yang dibuat oleh badan-badan
pensijilan halal yang diiktiraf oleh Jakim.

3

1. Muzakarah Panel Penasihat halal Kebangsaan
 Kali   Ke-2.
2. Taklimat Penggunaan barcode GSI di hotel
 Istana, Kuala Lumpur.
3. Pelancaran e-halal Jakim di PWTC oleh YB
 Dato’ Dr. Abdullah bin Md. Zin.
4. Pameran produk halal.

4

Jakim: empat dekad260

Prosedur Pengeluaran Daging Halal Untuk
Luar Negara

Jakim telah memperkenalkan peraturan
pengeluaran daging halal mengikut syarat
dan keperluan Malaysia. Setelah lebih 20
tahun membuat pemeriksaan ke atas rumah
sembelih dan loji pemprosesan di luar negara,
Jakim mendapati proses pengeluaran daging
dan produk berasaskan daging halal adalah
berbeza antara sesebuah negara. Pemahaman
dan pentafsiran kaedah syarak dalam
pelaksanaan halal juga berbeza mengikut
fahaman mazhab badan pengesahan halal
tempatan yang dilantik. Demikian juga prosedur
pematuhan halal yang dilaksanakan adalah
berbeza mengikut negara.

Akhir-akhir ini pula, banyak penggunaan
teknologi  dan amalan terkini dijalankan
bagi membantu memudahkan proses
penyembelihan sama ada untuk tujuan
pematuhan undang-undang kebajikan haiwan
di negara berkenaan mahupun untuk tujuan
mempercepatkan proses penyembelihan.
Sesetengah amalan tersebut seperti
penggunaan electrical immobilisation, thoracic
sticking, mechanical slaughtering, gas stunner
(carbon dioxide), aesophageal clip dan lain-
lain, perlu mendapat pandangan Muzakarah
Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan.

Bagi memudahkan dan menyeragamkan
prosedur pengeluaran daging halal oleh rumah-
rumah sembelihan dan loji pemprosesan di
luar negara mematuhi syarat dan peraturan
di Malaysia, Malaysian Protocol for the halal
Meat Production telah dibangunkan oleh Jakim
pada tahun 2007 dengan kerjasama JPV,
Kementerian Kesihatan, Jabatan Standard
Malaysia dan SIRIM Berhad. Protokol ini perlu
dipatuhi oleh semua rumah sembelihan dan
loji pemprosesan di luar negara sebelum
mendapat kelulusan halal Malaysia.

2

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 261

Pensijilan Halal Luar Negara

Sesuai dengan hasrat kerajaan untuk
menjadikan Malaysia sebagai hab halal di
peringkat antarabangsa, Jakim telah berusaha
untuk memperluaskan skim pensijilan halal
Malaysia ke luar negara. Pensijilan halal
antarabangsa merupakan satu peluang negara
untuk memberi banyak ’spin-offs’ kepada
pelbagai aktiviti lain. Matlamatnya ialah supaya
dapat menghasilkan bekalan perkhidmatan
dan juga produk halal yang bukan sahaja
terbaik malah menepati piawaian dan kualiti
produk sebagaimana yang ditetapkan oleh MS
1500:2004. Maka dengan itu, kredibiliti logo
halal Malaysia dapat dimantapkan lagi sebagai
satu ’branding’ yang terpilih di peringkat global.

Bagi menjayakan pensijilan halal di luar negara,
Jakim telah berusaha mendaftar logo halal
Malaysia dengan pejabat-pejabat pendaftar
cap dagangan di luar negara. Pendaftaran di
bawah Certification Mark bertujuan melindungi
logo halal Malaysia daripada disalahgunakan
oleh pihak yang tidak bertanggungjawab.
Pendaftaran ini dilakukan dengan kerjasama
SIRIM Berhad, selaku perunding yang dilantik.
Pada masa ini, pendaftaran sedang dibuat di
negara China dan seterusnya ke negara-negara
lain seluruh dunia.

Jakim juga telah menyediakan Manual Prosedur
Pensijilan Halal (Luar Negara). Manual ini
merupakan garis panduan bagi Jakim dalam
melaksanakan pensijilan halal di luar negara
dan juga sebagai syarat yang perlu dipatuhi
oleh syarikat-syarikat di luar negara yang ingin
memohon sijil pengesahan halal dari Jakim.
Usaha memperluaskan pensijilan halal Malaysia
ke luar negara bertepatan dengan hasrat
kerajaan untuk menjadikan Malaysia sebagai
pusat halal dunia dan pusat rujukan berkaitan
halal.

1-2 Pemeriksaan rumah sembelih/loji pemprosesan luar
negara yang pernah dilakukan oleh pegawai-pegawai
Jakim.

3-5. Pemeriksaan ke rumah sembelihan ayam luar negara.
6. Pembungkusan dan kebersihan juga dititikberatkan

dalam mendapatkan sijil halal.
7-9. Rumah sembelih dan pemprosesan lembu di luar

negara.

3 6

8

7

9

4

5

Jakim: empat dekad262

Sistem e-Halal

Untuk kemudahan pihak industri halal dan
orang awam berurusan berkaitan dengan
pensijilan halal, satu sistem aplikasi dan
kemudahan ICT telah diperkenalkan oleh
Jakim, iaitu sistem e-Halal. Ia merupakan
satu aplikasi sistem maklumat menyeluruh
yang berasaskan web dan mengandungi
kemudahan permohonan sijil halal secara
atas talian untuk kemudahan pihak industri
halal. “e-Halal” menjadi saluran utama untuk
kemudahan pihak industri halal dan juga orang
awam (pengguna) melalui portal HYPERLINK
“http://www.halaljakim.gov.my”

Secara asas, ia mengandungi pangkalan data
tentang syarikat-syarikat yang mempunyai sijil
halal Malaysia dan barangan halal yang terdiri
daripada produk atau barang gunaan, premis
makanan, dan rumah sembelih.

e-Halal juga merangkumi fungsi-fungsi
pemantauan dan penguatkuasaan pensijilan
halal, termasuk penggunaan kemudahan
seperti sistem pesanan ringkas dan pengimbas
atau scanner.

1-3. Majlis Pelancaran dan Penyerahan Sistem e-halal
kepada Majlis Agama Islam Negeri dan Jabatan Agama
Islam Negeri.

4-6. Gambar hiasan. Penyediaan makanan yang bersih dan
halal.

Perkhidmatan SMS halal di bawah e-Halal
menjadi salah satu fungsi pemantauan yang
berkesan dan memudahkan pihak pengguna.
Selain daripada mendapat maklumat halal
dengan mudah, saluran SMS memberikan
keupayaan kepada pengguna menjadi ejen
pemantauan halal di mana saja dan pada bila-
bila masa.

1

2 3

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 263

Penggalakan Pensijilan Halal Pengusaha
Hotel

Mengikut sumber Tourism Malaysia, jumlah
keseluruhan hotel di Malaysia pada tahun 2008
ialah 2,224 buah dengan jumlah bilik sebanyak
151,135 buah. Jumlah hotel di Malaysia
meningkat dari tahun ke tahun. Berdasarkan
Laporan Tahunan Persatuan Hotel Malaysia
(MAH), pada tahun 2006 sebanyak 27 ahli
baru telah diterima, manakala bagi tahun 2007
sehingga bulan Mei sebanyak 16 ahli baru
mendaftar dengan persatuan.

Menyedari akan kekurangan permohonan sijil
halal di kalangan pengusaha hotel, Jakim telah
mengadakan perjumpaan dengan Persatuan
Hotel Malaysia pada 24 November 2004.
Perjumpaan tersebut bertujuan mengenalpasti
langkah-langkah yang perlu diambil bagi
menggalakkan hotel-hotel ini memohon sijil
halal.

Mesyuarat Focus Group On Issues Related To
The hotel Industry, PEMUDAh yang diadakan

pada 9 Julai 2007 telah membangkitkan isu
berkaitan permohonan halal. Sehubungan
itu, pada 26 Julai 2007 Unit Pemodenan
Pentadbiran dan Perancangan Pengurusan
Malaysia (MAMPU) telah mengadakan
mesyuarat dengan Persatuan Hotel Malaysia,
Persatuan Pemilik Hotel Malaysia serta Jakim
untuk membincangkan isu yang  berkenaan.
Lanjutan daripada mesyuarat tersebut, pada
17 September 2007 Bahagian Hab Halal telah
mengadakan perbincangan dengan Persatuan
Hotel Malaysia dan Persatuan Pemilik Hotel
Malaysia, beberapa keputusan telah dicapai
dalam perbincangan tersebut, iaitu:

a) Jakim akan bekerjasama dengan
Persatuan Hotel Malaysia  bagi
mengadakan penerangan dan kursus
kepada ahli-ahli Persatuan Hotel Malaysia;

b) Kursus ini akan diadakan mengikut
zon. Persatuan Hotel Malaysia akan
bertanggungjawab menyediakan tempat
dan peserta, manakala Jakim akan
menyediakan penceramah.

Berdasarkan isu yang dinyatakan, beberapa
usaha perlu dilaksanakan untuk menggalakkan
pengusaha hotel memohon sijil halal. Antaranya
ialah program kerjasama dengan Persatuan
Hotel Malaysia dan Persatuan Pemilik Hotel
Malaysia, kerjasama dengan Kementerian
Pelancongan dan Tourism Malaysia dan
menetapkan dasar bagi program di hotel-
hotel dengan mengemukakan cadangan
kepada kerajaan supaya setiap program yang
dianjurkan oleh agensi kerajaan di hotel-hotel
hendaklah disyaratkan hanya diadakan di hotel
yang mempunyai sijil halal sahaja.

Usaha penggalakan permohonan pensijilan
halal bagi pengusaha-pengusaha hotel di

4

5 6

Jakim: empat dekad264

1

2Malaysia adalah penting memandangkan
sebahagian besar pengguna adalah orang
Islam sama ada dari dalam atau luar
negara. Langkah ini juga bertepatan dengan
penekanan yang diberikan dalam Pelan Induk
Perindustrian 3 (IMP3) yang memfokuskan
perkhidmatan hotel sebagai salah satu industri
perkhidmatan halal. Hasrat Kerajaan Malaysia
ingin menjadikan negara Malaysia sebagai hab
halal dunia akan menjadi kenyataan dengan
kerjasama dan komitmen pelbagai pihak
termasuklah industri perhotelan yang menjadi
pemangkin kepada pertumbuhan industri
pelancongan di Malaysia.

Mulai 2 April 2008, proses pensijilan halal dan
perkara berkaitan dengannya telah diambil alih
oleh sebuah perbadanan iaitu halal  Industry
Development Corporation (HDC). Mulai
tarikh itu, Jakim tidak lagi berperanan dalam
pengurusan pensijilan halal Malaysia, Jakim
masih meneruskan agenda membangunkan
garis panduan dan standard halal dengan
kerjasama Jabatan Standard Malaysia dan
SIRIM Berhad. Garis panduan dan standard
halal dibangunkan melalui jawatankuasa-
jawatankuasa yang sedia ada. Selain itu, segala
urusan keperluan terhadap keputusan atau
hukum yang berkaitan dengan halal masih
di bawah tanggungjawab Jakim. Begitu juga

dengan urusan menyediakan pakar audit
Syariah bagi menjalankan pemeriksaan
rumah sembelih dan loji pemprosesan
produk berasaskan daging luar negara
sekiranya diminta oleh JPV. Jakim
memainkan peranan memberi input dan
pandangan serta nasihat berkaitan aspek
Syariah dalam menentukan status halal bagi
permohonan tersebut.

Berkuat kuasa 8 Julai 2009, Jakim telah
dipertanggungjawabkan semula untuk

menguruskan persijilan halal Malaysia bagi
produk dalam dan luar negara dengan
menggunakan logo halal Malaysia. Oleh itu,
bermula 1 Ogos 2009, Bahagian Hab Halal
Jakim secara rasmi memulakan operasi dan
pengurusan pensijilan halal yang bertempat
di Cyberjaya. Secara tidak langsung,
Jakim memainkan peranan yang penting
dalam membantu negara mencapai hasrat
kerajaan merealisasikan Malaysia sebagai
’World halal hub’.

1. Lawatan kerja oleh wakil kedutaan Amerika Syarikat ke
pejabat halal Jakim di Cyberjaya.

2. Lawatan kerja SIRIM ke pejabat halal Jakim di
Cyberjaya dapat mengeratkan lagi kerjasama kedua-
dua Jabatan ini.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 265

PEMBANGUNAN AL-QURAN

Antara program yang dilaksanakan oleh
Jakim dalam bidang pembangunan al-
Quran ialah program Tahfiz al-Quran, Majlis
Tilawah al-Quran Peringkat Kebangsaan
dan Antarabangsa, Majlis Menghafaz al-
Quran Peringkat Kebangsaan dan program
pembelajaran al-Quran melalui Radio dan
Televisyen Malaysia (RTM)

3. Sebahagian antara pelajar Darul Quran.
4. Bangunan Darul Quran yang terletak di Kuala Kubu

Baharu.

4

Tahfiz Al-Quran

Program Tahfiz al-Quran telah bermula apabila
wujudnya Kelas Pengajian Menghafaz al-Quran
dan ilmu Qiraat di Masjid Negara Kuala Lumpur
pada 1 Mac 1966. Aktiviti ini lahir atas ilham
dan kehendak Perdana Menteri Malaysia yang
pertama, Yang Teramat Mulia Tunku Abdul
Rahman Putra Al-Haj. Cadangan ini disuarakan
oleh Yang Teramat Mulia Tunku semasa Majlis
Perasmian Masjid Negara pada 27 Ogos
1965 yang mahukan sebuah Institut Pengajian
al-Quran diwujudkan. Idea ini timbul sebagai
kesinambungan program Musabaqah al-Quran
yang diadakan semenjak tahun 1960 serta
cadangan daripada Rektor Universiti  al-Azhar,
Sheikh Mahmud Syaltut.

Yang Teramat Mulia Tunku telah menghubungi
kerajaan-kerajaan  negeri menerangkan
hasratnya dan berharap supaya setiap negeri
dapat menghantar pelajar-pelajar untuk
mengikuti kursus pengajian tersebut. Hasrat
dan maksud yang suci ini telah mendapat
sambutan daripada kerajaan negeri, dan
sebahagian besar negeri-negeri telah
menyatakan kesanggupan untuk membiayai
biasiswa serta menghantar pelajar-pelajar
seperti yang dikehendaki.

3

Jakim: empat dekad266

Pada tahun 1992, institut ini telah dipindahkan
ke Taman Tun Dr. Ismail bagi pelajar lelaki,
manakala bagi pelajar perempuan di Jalan
Ledang, Kuala Lumpur.  Pada tahun 1994,
pelajar perempuan dipindahkan ke Taman
Tun Dr. Ismail.  Pada tahun 1996 pelajar lelaki
dipindahkan ke Batu 14 Sg. Semungkis,
Hulu Langat, Selangor.  Pelajar lelaki dan
perempuan telah dipindahkan ke kampus tetap
di Kompleks Darul Quran di Ampang Pecah,
Kuala Kubu Bharu pada 1 November 1998.

Hasil persetujuan yang telah dicapai, program
ini dimulakan di Dewan Syarahan Masjid Negara
pada 1 Mac 1966. Bilangan pelajar pada masa
itu ialah seramai lapan orang yang dipilih dan
dihantar oleh negeri-negeri di Malaysia. Antara
pelajar tahfiz yang terawal ialah Dato’ Abu
Hasan Din, Tan Sri Dato’ Shaikh Haji Ismail bin
Muhammad dan Dato’ Haji Salahuddin
bin Omar.

Pada Tahun 1970, graduan pertama Maahad
Tahfiz Wal-Qiraat melanjutkan pelajaran ke
Maahad Qiraat al-Azhar Syubro. Mereka
ditawarkan ke Kelas Marhalah Tajwid. Rayuan
dikemukakan oleh para pelajar berkenaan
kepada pihak al-Azhar agar mereka ditawarkan
ke Marhalah Takhassus. Walau bagaimanapun,
hanya pada tahun 1974 graduan kedua
Maahad Tahfiz Wal- Qiraat ditawarkan ke
Marhalah Aliyah.

Maahad Tahfiz al-Quran Wal-Qiraat

Dari tahun 1966 hingga tahun 1978 pengajian
Tahfiz al-Quran diletakkan di bawah kelolaan
Jawatankuasa Tadbir Masjid Negara dan
Urus Setia Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal
Agama Islam Malaysia.

Awal tahun 1979 Maahad Tahfiz Wal-Qiraat
diletakkan pula di bawah kelolaan Pusat
Penyelidikan Islam, Bahagian Agama, Jabatan
Perdana Menteri sehingga tahun 1980.
Selepas itu ia dipindahkan ke Bangunan JKR
588/33, Jalan Chenderasari, Kuala Lumpur dan
diletakkan di bawah kelolaan Institut Dakwah
dan Latihan Islam (Indah) Bahagian Agama,
Jabatan Perdana Menteri sehingga tahun 1983.

Awal tahun 1984 Maahad Tahfiz  Wal-Qiraat
berpindah ke Bangunan JKR 500/34, Jalan
Chenderasari, Kuala Lumpur dan dari tarikh
tersebut Maahad Tahfiz lahir sebagai sebuah
Cawangan di Bahagian Agama, Jabatan
Perdana Menteri. Pada tahun yang sama
nama Maahad Tahfiz al-Quran Wal-Qiraat telah
ditukar kepada Institut Pengajian Tahfiz al-
Quran Wal-Qiraat.

Institut Pengajian Tahfiz al-Quran
Wal-Qiraat

Pada 28 Januari 1985, Institut Pengajian
Tahfiz al-Quran Wal-Qiraat telah dipindahkan
ke Kompleks Pusat Islam Malaysia, Kuala
Lumpur. Bermula Januari 1990,    institut ini
membuka kelas pengajian kepada pelajar-
pelajar perempuan. Seramai 11 orang pelajar
perempuan ditawarkan untuk mengikuti
program ini. Mereka belajar di bangunan Pusat
Islam Kuala Lumpur dan tinggal di Asrama
Tengku Kursyiah, Jalan Pantai, Kuala Lumpur,
kemudian di Taman Tun Dr. Ismail, kemudian
di Jalan Gurney, Kuala Lumpur dan kemudian
berpindah ke Wisma Zubaidah, Kg. Baru, Kuala
Lumpur.

1

2

3

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 267

Darul Qur’an

Pada tahun 1997 Institut Pengajian Tahfiz al-
Quran Wal-Qiraat telah dinaikkan taraf  sebagai
salah satu bahagian di Jakim dan diberi nama
Darul Quran. Jumlah kakitangan Darul Quran
telah bertambah kepada 28 orang.

Pada sesi Mei 1999, Darul Quran telah
mengubah sistem pengajian dari sistem
penggal kepada sistem semester. Perubahan
ini adalah dengan kelulusan Lembaga Darul
Quran, kerana selaras dengan perubahan
sistem pengajian yang diamalkan di universiti
pada masa itu. Oleh itu, Kaedah-Kaedah
Akademik Darul Quran 1999 diluluskan oleh
Lembaga Darul Quran. Begitu juga dengan
Peraturan Program Pengajian 1999 dan
Peraturan-peraturan Peperiksaan 1999.

4

5

1. Dato’ Haji Salahuddin Omar mantan Pengetua Institut
Pengajian Tahfiz al-Quran wa al-Qiraat.

2. Bangunan lama Indah, Bahagian Agama, JPM yang
terletak di Jalan Chenderasari, Kuala Lumpur.

3. Sebahagian pelajar lelaki sedang menghafaz al-Quran.
4. Antara aktiviti pelajar di Darul Quran.
5-8. Kelas pengajian yang dilaksanakan di Darul Quran

dalam  melahirkan hafiz dan hafizah.

4

8

6

87

Jakim: empat dekad268

Persijilan Tahfiz al-Quran Dengan
Kerjasama Universiti Islam Antarabangsa
Malaysia

Bermula 6 Januari 2000 Darul Quran, Jakim
memulakan program Persijilan Tahfiz al-
Quran dengan kerjasama Universiti Islam
Antarabangsa Malaysia (UIAM).  Program ini
dikhususkan kepada pelajar-pelajar lepasan
Sijil Pelajaran Malaysia (SPM) dari aliran sains.
Selepas peperiksaan SPM, calon-calon yang
berjaya akan mengikuti pengajian di Darul
Quran selama 18 bulan dan kemudian akan
menyambung pengajian di peringkat Matrikulasi
UIAM dalam bidang perubatan, kejuruteraan,
farmasi, arkitek dan lain-lain. Memorandum
persefahaman antara Jakim dan UIAM telah
disempurnakan pada 8 Mac 2005.

Darul Quran juga mengadakan program
kerjasama dengan Universiti Sains Islam
Malaysia (USIM), iaitu Ijazah Sarjana Muda
Pengajian Islam Quran dan Sunnah.  Bagi
peringkat permulaan, program ini ditawarkan
kepada 50 orang pelajar Darul Quran dan
pelajar Maahad Tahfiz al-Quran Negeri.

1

2

Senarai universiti tempatan dan luar negara yang telah memberi
pengiktirafan kepada Darul Quran Jakim.

Universiti   Tarikh Pengiktirafan

akademi pengajian islam,
universiti malaya  28 mei 1993

fakulti pengajian islam,
universiti Kebangsaan malaysia  17 mei 2000

universiti islam antarabangsa
malaysia  31 mac 2000

Kolej universiti islam malaysia/
universiti sains islam malaysia  16 april 2001

universiti islam negeri
sultan syariff Kasim riau, indonesia  21 mac 2005

fakulti pendidikan,
universiti Kebangsaan malaysia  17 Julai 2005

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 269

1&2. Majlis Menandatangani Memorandum Persefahaman
Program Persijilan Tahfiz al-Quran antara Jakim dan
Universiti Islam Antarabangsa Malaysia.

3&4. Majlis Menandatangani Memorandum Persefahaman
Bagi Program Ijazah Sarjana Muda Pengajian Quran
dan Sunnah dengan kepujian antara Jakim dan
Universiti  Sains Islam Malaysia 2009.

Program Diploma Tahfiz al-Quran Wal-
Qiraat

Pada 16 April 1983, kelayakan Syahadah
Maahad Tahfiz Al-Quran Wal-Qiraat  telah
diberi pengiktirafan oleh Jabatan Perkhidmatan
Awam  Malaysia (JPA) setaraf dengan
Diploma Institut Teknologi MARA  (UiTM)
bagi membolehkan pemegang sijil tersebut
memohon ke jawatan yang bersesuaian dalam
perkhidmatan kerajaan.

Bagi mendidik dan melahirkan tenaga muda
dalam hafazan al-Quran, pada 27 Oktober
hingga 5 November 1995 Jakim telah
menghantar rombongan ke Universiti al-Azhar,
Mesir untuk mendapatkan pengiktirafan
Diploma Darul Quran supaya para pelajar
boleh meneruskan pengajian di fakulti yang

bersesuaian. Rombongan ini diketuai oleh
YB Dato’ Dr. Abdul Hamid Othman, Menteri
di Jabatan Perdana Menteri ketika itu.  Hasil
lawatan tersebut, Diploma Darul Quran diiktiraf
setaraf dengan Peringkat Aliyah (Tinggi) di
Maahad Qiraat al-Azhar al-Syariff dan boleh
menyambung pengajian di Maahad berkenaan,
di peringkat Takhassus.

Diploma Tahfiz al-Quran Wal-Qiraat Darul
Quran Jakim juga diiktiraf oleh universiti
tempatan dan luar negara bagi mengikuti
pengajian tahun pertama di universiti
berkenaan.

3

4

Jakim: empat dekad270

Kemudahan Para Pelajar

Pembiayaan para pelajar Darul Quran
ditanggung sepenuhnya oleh kerajaan melalui
Jakim.  Oleh itu, semua bentuk pengajian,
peperiksaan dan penggunaan kemudahan di
Darul Quran diberikan secara percuma kepada
para pelajar kecuali makan minum, pakaian
rasmi, dan buku kuliah. Para pelajar juga diberi
biasiswa sebanyak RM 250.00 sebulan.

2

Pencapaian

Sejak ditubuhkan sehingga tahun 2008,
seramai 2,295 graduan hafiz telah berjaya
dilahirkan. Daripada jumlah tersebut,
seramai 1,510 graduan lelaki dan 785
orang graduan wanita. Kini kebanyakan
mereka berkhidmat dalam pelbagai bidang,
iaitu pensyarah, ahli politik, pegawai
tinggi kerajaan, tokoh agama, imam, guru
dan kakitangan kerajaan dalam pelbagai
bidang.

1

3

7

4 5 6

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 271

Program Persijilan Tinggi Tarannum
al-Quran

Darul Quran juga turut memperkenalkan
program Persijilan Tinggi Tarannum al-Quran
yang dirangka khusus untuk melahirkan
generasi al-Quran yang dapat mengembalikan
tradisi kegemilangan ilmuwan Islam. Selain
itu, program ini akan menjana qari dan qariah
yang berkemampuan tinggi dan sekaligus
mampu memikul cabaran yang diamanahkan
oleh negara. Cadangan pelaksanaan program
ini adalah idea YB Dato’ Dr. Abdullah bin Md.
Zin yang mahukan umat Islam di Malaysia
mendalami seni bacaan al-Quran.

1-6. Antara kemudahan di Darul Quran termasuk
Masjid, perpustakaan, bilik komputer dan
dewan peperiksaan.

7-9. Antara aktiviti-aktiviti riadah yang dilakukan
 oleh pelajar Darul Quran.

10 & 11. Majlis Konvokesyen Darul Quran.

98 11

10

Jakim: empat dekad272

Program Berkembar Ijazah Sarjana Muda
Pengajian  Quran dan Sunnah Dengan
Kepujian

Dalam memperkasakan bidang tahfiz al-Quran,
Darul Quran telah mengadakan kerjasama
dengan Universiti Sains Islam Malaysia (USIM)
bagi melaksanakan program Ijazah Sarjana
Muda Pengajian Quran dan Sunnah Dengan
Kepujian.  Melalui program ini, lepasan diploma
Darul Quran boleh melanjutkan pelajaran ke
peringkat Sarjana Muda Pengajian Quran dan
Sunnah Dengan Kepujian yang dijalankan
di Darul Quran. Program ini mendapat
kelulusan Jawatankuasa Pendidikan Tinggi,
Kementerian Pengajian Tinggi Malaysia. Majlis
menandatangani Memorandum Persafahaman
(MoU) antara USIM dengan Darul Quran, Jakim
telah diadakan pada 26 Jun 2009.

Program Persijilan Tahfiz al-Quran Bagi
Orang Kurang Upaya

Pada tahun 2008, Jakim mengorak selangkah
lagi dalam program Tahfiz al-Quran ini,
iaitu dengan memulakan program Persijilan
Tahfiz al-Quran Bagi Orang Kurang Upaya
Penglihatan. Program ini hasil cetusan idea YB
Dato’ Seri Dr. Ahmad Zahid Hamidi, mantan
Menteri di Jabatan Perdana Menteri.

2

1

Majlis Menghafaz al-Quran Peringkat
Kebangsaan

Majlis Menghafaz al-Quran Peringkat
Kebangsaan yang dianjurkan oleh Kerajaan
Malaysia dan diurussetiakan oleh Jakim telah
diadakan sejak tahun 1979. Pelaksanaannya
dikelolakan oleh Jawatankuasa Induk Majlis
Menghafaz al-Quran Peringkat Kebangsaan.
Pada tahun 2009, majlis ini telah mencapai
usia 30 tahun dari tarikh permulaan
penganjurannya.

Majlis ini dianjurkan bertujuan untuk
meningkatkan kesedaran dan kefahaman umat
Islam mengenai kaedah menghafaz al-Quran
dengan baik dan mendalami serta menghayati

3 4 5

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 273

kepada tiga kategori, iaitu kategori satu hingga
lima juzuk, kategori kedua satu hingga lima
belas juzuk dan kategori ketiga satu hingga tiga
puluh juzuk.

Penyertaan dibuka kepada peserta lelaki
dan perempuan. Pembahagian hadiah
pula diberikan mengikut kategori lelaki dan
perempuan. Hadiah-hadiah berupa wang tunai,
hadiah iringan dan sijil penyertaan diberikan
kepada johan, naib johan dan tempat ketiga.

pengajaran yang terkandung di dalam al-
Quran. Majlis ini juga bermatlamat untuk
mencungkil kecederungan generasi muda
supaya cintakan al-Quran.

Kebiasaannya, Majlis Menghafaz al-Quran
Peringkat Kebangsaan diadakan di Pusat Islam,
Kuala Lumpur, tetapi bermula tahun 1996,
Jawatankuasa Pusat telah memutuskan majlis
tersebut diadakan secara bergilir-gilir antara semua
negeri di Malaysia. Ia bertujuan untuk memberi
peluang kepada kerajaan negeri memberi
sumbangan dan peluang kepada rakyat tempatan
menyaksikan lebih dekat majlis ini.

Dari segi pelaksanaan, Majlis Menghafaz
al-Quran Peringkat Kebangsaan dibahagikan 6

7

1-2. Majlis Menghafaz al-Quran pada tahun 2008.
3-5. Majlis Pendaftaran Pelajar Baru Program Orang

Kurang Upaya Masalah Penglihatan (OKUMP) sesi
2008/2009.

6-7. Majlis Menghafaz al-Quran pada tahun
2009.

8-9. Panel hakim dan juri yang terlibat dalam majlis
menghafaz al-Quran pada tahun 2008.

8

9

Majlis Menghafaz al-Quran Peringkat
Kebangsaan telah membuka peluang kepada
peserta-peserta yang pernah menjadi johan,
naib johan dan tempat ketiga untuk menyertai
pertandingan di luar negeri. Antara negara
yang pernah menjemput peserta hafazan
dari Malaysia ialah Iran, Tunisia, Emiriah
Arab Bersatu, Brunei Darussalam, Libya,
Arab Saudi, Mesir, Maghribi dan Afrika.
Penglibatan peserta-peserta Malaysia di
peringkat antarabangsa ini dapat menambah
pengalaman dan mereka berpeluang bertukar
pandangan sesama peserta hafazan dari
seluruh pelosok dunia.

Majlis Hafazan Peringkat Kebangsaan tahun
2007 yang dianjurkan di Terengganu telah
mencatat sejarah tersendiri bahawa kanak-
kanak seusia 12 tahun telah mampu untuk
menghafaz al-Quran dan muncul sebagai
johan hafazan peringkat kebangsaan kategori
1 hingga 15 juzuk. Kejayaan ini memberi
pengajaran yang amat bermakna bahawa
anak-anak kecil sesungguhnya mampu
menguasai al-Quran sekiranya dididik dengan
al-Quran sewaktu mereka masih kecil dengan
kaedah yang betul.

Tidak dinafikan, usaha yang berterusan
daripada masyarakat dan kerajaan dalam
melahirkan generasi celik al-Quran adalah satu
usaha yang amat murni demi pembangunan
ummah yang gemilang. Mereka ini mampu
berhadapan dengan cabaran arus globalisasi
dan dapat mengaplikasikan kemajuan sains
dan teknologi  dalam kehidupan mengikut
jendela wahyu.

Jakim: empat dekad274

Majlis Tilawah al-Quran

Majlis Tilawah al-Quran merupakan salah
satu acara tahunan yang dianjurkan oleh
Kerajaan Malaysia untuk meninggikan  syiar
Islam. Program cetusan ilham YTM Tunku
Abdul Rahman Putra al-Haj, Perdana Menteri
Malaysia pertama ini telah diadakan secara
teratur semenjak tahun 1960 di peringkat
kebangsaan. Setahun selepas itu, majlis
tilawah ini telah dilaksanakan pula di peringkat
antarabangsa dan berterusan setiap tahun
sehingga kini.

membuktikan usaha dan keprihatinan kerajaan
meninggikan syiar Islam dan mendaulatkan
al-Quran melalui penganjuran majlis tilawah
al-Quran.

Program ini pertama kalinya dikenali sebagai
“Pertandingan Membaca Al-Quran” kemudian
dikenali sebagai “Musabaqah Membaca al-
Quran”, selepas itu “Ujian Tilawah al-Quran”,
dan sekarang  “Majlis Tilawah Al-Quran.”
Majlis ini diadakan dalam dua peringkat, iaitu
peringkat kebangsaan dan antarabangsa.

Usaha kerajaan menganjurkan majlis ini
telah mendapat sokongan dan dokongan
semua pihak kerana ia memberi kesan yang
amat mendalam kepada umat Islam dalam
mempertingkatkan mutu bacaan ayat-ayat suci
al-Quran dan mengeratkan hubungan antara
negara-negara Islam.

Sepanjang penganjuran Majlis Tilawah
al-Quran, majlis ini telah diurussetiakan
oleh Jabatan Perkhidmatan Penerangan
bermula tahun 1960 hingga 1968, kemudian

Penganjuran majlis seperti ini membuktikan
kerajaan begitu peka dalam melaksanakan
program-program keagamaan untuk
kepentingan umat Islam. Justeru usaha
kerajaan memartabatkan al-Quran melalui
program tilawah al-Quran memberi nilai yang
besar dalam perkembangan syiar Islam.

Setelah separuh abad program ini
dilaksanakan, nilai tersebut dapat dirasai
apabila banyak program pembelajaran
al-Quran dan ilmu-ilmu yang berkaitan
dengannya berkembang luas mengisi
penghayatan Islam di negara ini, bahkan
ke negara luar  majlis ini telah menjadi
contoh. YTM Tunku Abdul Rahman telah

1

2

3

1. Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong sedang
menyampaikan piala kepada Hj. Ismail bin Hashim
pada 2 Januari 1967.

2. Tunku Abdul Rahman Putra al-Haj, semasa berucap
dalam Mesyuarat Membaca al-Quran.

3. Para pengunjung yang hadir menyaksikan majlis tilawah
al-Quran yang diadakan pada tahun 1979.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 275

diurussetiakan oleh Dewan Bahasa dan
Pustaka pada tahun 1969, selepas itu
tanggungjawab ini dilaksanakan oleh
Kementerian Pelajaran Malaysia mulai tahun
1970 hingga 1981.

Jakim pula mengambil alih peranan ini mulai
tahun 1982. Pada tahun 1982 hingga 1994
tanggungjawab ini diletakkan di bawah
Cawangan Pentadbiran. Pada tahun 1995
sebuah unit khas, iaitu Unit Majlis Tilawah al-
Quran diwujudkan untuk melaksanakan urusan
ini. Unit ini berperanan hingga tahun 1997
apabila struktur Baheis disusun semula dengan
peningkatan tarafnya kepada sebuah jabatan

4. Sijil diberikan kepada Johan Lelaki Pertandingan
Membaca al-Quran Peringkat Kebangsaan kali
pertama pada tahun 1960 yang dimenangi Encik
Abdul Hamid bin Desa dari Kedah.

5 & 6. Antara bentuk hadiah kepada pemenang majlis
tilawah al-Quran.

7. Keratan akhbar mengenai tilawah al-Quran.

6

5

7

dengan nama baru, iaitu Jakim pada tahun 1997.
Serentak itu, tugas ini menjadi tanggungjawab
Bahagian Keurussetiaan dan Perhubungan
Antarabangsa hinggalah sekarang.

Bahagian ini memikul tanggungjawab
sepenuhnya terhadap pelaksanaan majlis
tilawah al-Quran ini termasuklah menjadi urus
setia kepada Jawatankuasa Pusat, Jawatan
Teknikal dan semua perkara yang berkaitan
dengan Majlis Tilawah al-Quran Peringkat
Kebangsaan dan Antarabangsa.

Sehingga tahun 2009, sebanyak 52 kali Majlis
Tilawah al-Quran di peringkat kebangsaan dan
51 kali Majlis Tilawah al-Quran di peringkat
antarabangsa telah dianjurkan. Usaha kerajaan
menganjurkan majlis ini mendapat pengiktirafan
dunia dan banyak negara luar telah menjadikan
Malaysia sebagai rujukan dan panduan untuk
menganjurkan majlis seumpama ini  di negara
masing-masing.

4

Jakim: empat dekad276

Majlis Tilawah al-Quran Peringkat
Kebangsaan

Majlis Tilawah al-Quran Peringkat Kebangsaan
kali pertama telah diadakan pada 18 Mac 1960
bersamaan 20 Ramadhan 1397H. Tarikh ini
telah memahatkan satu sejarah penting kepada
negara kerana selepas tiga tahun mencapai
kemerdekaan, di Stadium Merdeka, tempat
pengisytiharan kemerdekaan negara Malaysia,
majlis tilawah al-Quran diadakan. Majlis kali
pertama ini disertai oleh 44 orang peserta dari
11 buah negeri Persekutuan Tanah Melayu.

Pada mulanya Majlis Tilawah al-Quran
Peringkat Kebangsaan dan Antarabangsa
diadakan secara bersekali di Stadium Merdeka,
Kuala Lumpur dan dilangsungkan dalam bulan
Ramadhan pada setiap tahun. Majlis Tilawah

1

2

al-Quran Peringkat Kebangsaan  dijalankan
terlebih dahulu, kemudian diikuti  peringkat
antarabangsa. Malam terakhir khusus untuk
majlis penutup dan penyampaian hadiah
kepada pemenang.

Mulai tahun 1981, Majlis Tilawah  al-Quran
Peringkat Kebangsaan dan Antarabangsa
diadakan secara berasingan. Pada tahun
yang sama, Majlis Tilawah al-Quran Peringkat
Kebangsaan buat kali pertama telah diadakan
di luar Kuala Lumpur dan Negeri Sembilan
menjadi tuan rumah kepada majlis tersebut.
Sehingga sekarang, Majlis Tilawah al-Quran
Peringkat Kebangsaan diadakan secara
bergilir-gilir antara negeri-negeri di Malaysia.

Tujuan Majlis Tilawah al-Quran Peringkat
Kebangsaan diadakan di negeri secara bergilir-
gilir adalah untuk memberi peluang kepada
rakyat tempatan menyaksikan dan menikmati
bacaan al-Quran qari dan qariah dari dekat.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 277

Majlis Tilawah al-Quran Peringkat
Antarabangsa

Rancangan mengadakan Majlis Tilawah
al-Quran Peringkat Antarabangsa telah
dicadangkan oleh YTM Tunku Abdul Rahman
Putra al-Haj semasa Majlis Penutup  Majlis
Tilawah al-Quran Peringkat Kebangsaan kali
pertama pada 18 Mac 1960. Majlis Tilawah
al-Quran Peringkat Antarabangsa kali pertama
telah diadakan pada 9 Mac 1961 bersamaan
22 Ramadhan 1380H di Stadium Merdeka,
Kuala Lumpur. Dalam majlis pertama ini,
sebanyak tujuh buah negara dengan 13 orang
peserta telah mengambil bahagian.

Majlis Tilawah al-Quran Peringkat
Antarabangsa yang dianjurkan oleh Malaysia
(Malaya pada ketika itu) ialah Majlis Tilawah
yang julung-julung kalinya dianjurkan di dunia.
Majlis ini pada peringkat awalnya dibuka
kepada negara-negara Asia Tenggara sahaja,
namun begitu negara-negara di luar kawasan
Asia Tenggara turut menyatakan hasrat ingin
mengambil bahagian.

1. Astaka Pertandingan Membaca al-Quran Peringkat
Kebangsaan pada tahun 1960.

2. Pertandingan Membaca al-Quran tahun 1968 yang
diadakan di Stadium Merdeka.

3. Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong Berucap
di Majlis Perasmian Tilawah al-Quran Peringkat
kebangsaan tahun 2004.

4. Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong di
perkenalkan kepada para hakim tilawah al-Quran
semasa perasmian.

5. Johan Qari dan Qariah Majlis Tilawah al-Quran
Peringkat Antarabangsa kali ke-46 tahun 2004.

3 4

5

Jakim: empat dekad278

menerbitkan dua buah buku, iaitu 50 Tahun
Tilawah al-Quran Malaysia dan Johan Qari
dan Qariah Majlis Tilawah al-Quran Peringkat
Antarabangsa Malaysia 1380H/1961M –
1428H/2007M diterbitkan dalam tiga bahasa,
iaitu bahasa Malaysia, Inggeris dan Arab.
Penerbitan buku ini merakamkan peristiwa
penting dan bersejarah sepanjang penganjuran
tilawah al-Quran di negara ini di samping
menghargai sumbangan besar ahli al-Quran
dalam perkembangan pembelajaran al-Quran.
Buku ini diabadikan sebagai bahan koleksi
sejarah berharga negara dan antarabangsa
untuk tatapan masyarakat dan generasi akan
datang.

Tahun demi tahun berlalu, Majlis Tilawah
al-Quran Peringkat Antarabangsa turut
mengalami perubahan dan perkembangan
semasa. Bilangan penyertaan juga semakin
bertambah, termasuk dari negara-negara yang
penduduknya bukan majoriti penganut Islam.

Pada tahun 2008, Majlis Tilawah al-Quran
Peringkat Antarabangsa telah menjangkau usia
50 tahun. Majlis Tilawah al-Quran Peringkat
Antarabangsa Kali Ke-50 telah diadakan
pada 18 hingga 25 Ogos 2008 di Dewan
Konvensyen Taman Tamadun Islam, Pulau
Wan Man, Kuala Terengganu, Terengganu.
Sempena 50 tahun tilawah al-Quran peringkat
antarabangsa berlangsung, Jakim telah

1

2

3

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 279

1. Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong disambut
oleh Tun Abdul Razak semasa perasmian Pertandingan
Membaca al-Quran Peringkat Antarabangsa pada
tahun 1972.

2. Semasa mesyuarat hakim-hakim Pertandingan
Membaca al-Quran Peringkat Antarabangsa pada
tahun 1980.

3. Hakim-hakim peringkat antarabangsa tahun 1964.
4. Qari dari Indonesia, pemenang tempat pertama

MajlisTilawah al-Quran Peringkat Antarabangsa tahun
2008.

5. Seorang peserta sedang memperdengarkan bacaan.
6. Nasyid merupakan antara acara selingan yang terdapat

dalam Majlis Tilawah al-Quran Peringkat Antarabangsa.
7. Juruacara Majlis Tilawah al-Quran Peringkat

Antarabangsa tahun 2006.
8. Hakim sedang menjalankan tugas semasa tilawah
 al-Quran.
9. Antara hakim Majlis Tilawah al-Quran dari luar negara.

8

4 5

6 7

Pelancaran buku ini telah disempurnakan
oleh Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan
Agong al-Wathiqu Billah Tuanku Mizan
Zainal Abidin Ibni Almarhum Sultan Mahmud
Almuktafi Billah Shah semasa Majlis Perasmian
Penutupan Majlis Tilawah al-Quran Peringkat
Antarabangsa ke-50 pada 25 Ogos 2008.

8 9

Jakim: empat dekad280

Tahsin Bacaan al-Quran

Salah satu usaha Jakim dalam bidang
pembangunan al-Quran ialah melalui program
tahsin bacaan al-Quran. Program ini bertujuan
memperbaiki mutu bacaan dan kompetensi para
peserta sebagai persediaan untuk menyertai
majlis tilawah al-Quran. Ia merupakan program
pengukuhan dan usaha Jakim mengenal
pasti bakat dan potensi yang dimiliki oleh para
peserta yang mengikuti kursus.

 Bagi memastikan keberkesanan kursus ini,
modul kursus sentiasa diberi perhatian melalui
usaha penyemakan dan pemantapan dari
semasa ke semasa. Selain itu, kursus khas
mendalami dan mengukuhkan kemahiran
bertarannum di kalangan qari dan qariah
juga telah di atur. Khidmat pakar tarannum
al-Quran dari luar negara di jemput khas
untuk membimbing peserta dari setiap negeri,
khususnya johan qari dan qariah yang akan
mewakili negara ke Majlis Tilawah al-Quran
Peringkat Antarabangsa. 1

2

1-4. Kursus Tahsin bacaan al-Quran yang dianjurkan oleh
Jakim.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 281

3

4

Antara program yang telah dilaksanakan
bagi program peningkatan mutu bacaan
al-Quran ialah seperti berikut:

(i) Kursus Tahsin Tilawah al-Quran untuk
Para Qari & Qariah  Peringkat Zon dan
Peringkat Kebangsaan;

(ii) Kursus Tahsin Tilawah al-Quran untuk
Remaja Peringkat Kebangsaan;

(iii) Kursus Asas Ilmu Tarannum al-Quran
untuk Penuntut Institusi Pengajian
Tinggi (IPTA/IPTS);

(iv) Kursus Ilmu Tarannum al-Quran
Bersama Khidmat Pakar Ilmu Tarannum
Dari Luar Negara;

(v) Kursus Tahsin Hafazan al-Quran
Peringkat Kebangsaan;

(vi) Bengkel Pemantapan Modul Kursus
Tahsin Tilawah al-Quran; dan

(vii) Muzakarah Hakim Majlis Tilawah
dan Hafazan al-Quran Peringkat
Kebangsaan

Jakim: empat dekad282

WARISAN TAMADUN ISLAM

Dalam memartabatkan warisan dan tamadun
Islam, Jakim turut memberi sumbangan
yang besar melalui beberapa aktiviti yang
dilaksanakan.

Penubuhan Balai Pameran Islam

Pada tahun 1984, Bahagian Hal Ehwal Islam
(Baheis), Jabatan Perdana Menteri telah
menubuhkan Balai Pameran Islam yang terletak
di Kompleks Pusat Islam Malaysia, Jalan
Perdana, Kuala Lumpur.

Antara tujuan penubuhan Balai Pameran Islam
adalah untuk mengumpul dan memulihara
warisan tamadun Islam dalam bentuk artifak
sebagai bahan warisan sejarah umat Islam,
menjalankan penyelidikan terhadap warisan
sosiobudaya umat Islam dan menganjurkan
pelbagai bentuk dan siri pameran sebagai salah
satu media dakwah kepada masyarakat.

1-2.  Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong berkenan
berangkat ke Balai Pusat Islam Sempena Festival
Tamadun Islam Sedunia 1994.

3. Poskad kenang-kenangan sempena Ekspo Tamadun
Islam Sedunia yang pertama diadakan di Malaysia.

4-7. Antara barang-barang yang dipamerkan di Balai
Pameran Islam.

2

1

Penubuhan Balai Pameran Islam mendapat
kerjasama daripada pihak Muzium Negara,
Kuala Lumpur.  Dua orang Penolong Kurator
telah ditempatkan secara pinjaman untuk
membantu pengurusan Balai Pameran Islam,

3

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 283

khususnya dalam aspek-aspek berkaitan
penyimpanan, pemuliharaan dan pameran.
Antara tahun 1985 hingga 1997, Balai
Pameran Islam telah berjaya mengumpul lebih
5,000 koleksi artifak sejarah dan tamadun
Islam dari dalam dan luar negara.

Koleksi tersebut adalah dalam pelbagai bentuk
seperti al-Quran tulisan tangan, manuskrip
agama dan perubatan, tekstil, mata wang
kerajaan Islam, ukiran, tembaga, alat-alat
pertahanan, cap mohor dan lain-lain. Paling
berharga ialah kejayaan mengumpul sebanyak
lebih 1,800 manuskrip agama karya ulama
Nusantara seperti Syeikh Daud bin Abdullah
al-Fatani, Syeikh Arsyad al-Banjari dan
lain-lain lagi yang meliputi bidang akidah,
fiqah, tasawuf, falak, perubatan, nahu, saraf,
balaghah, sastera dan kata-kata hikmat.
Sebuah katalog mengenainya telah berjaya
diterbitkan dengan usaha sama Jakim dan
Universiti Malaya.

MANUSKRIP ISLAM

HALAMAN PERMULAAN

HALAMAN AKHIR

SENJATA

KESELURUHAN ARTIFAK

TERPERINCI

SENJATA

KESELURUHAN ARTIFAK

TERPERINCI

PELBAGAI

KESELURUHAN ARTIFAK

TERPERINCI

Program utama di peringkat nasional dan
antarabangsa yang pernah dianjurkan oleh
Balai Pameran Islam:

•	 Manifestasi	Perdana	Seni	Khat	88,	anjuran
bersama Kementerian Kebudayaan,
Kesenian dan Pelancongan dan Kumpulan
Utusan Melayu (M) Berhad;

	•	 Pameran	Warisan	Tamadun	Islam
Sedunia 1990, anjuran bersama
Kumpulan The New Straits Times (NST);

•	 World	Islamic	Civilization	Festival	1994
(WICF	’94),	yang	dikendalikan	secara
penswastaan kepada Kumpulan Jetson
Berhad;

•	 Pameran	Matawang	Emas	Kerajaan
Islam;

•	 Pameran	Astronomi	Islam;	dan

•	 Pameran	Rumahku	Syurgaku.

4

5 6 7

Jakim: empat dekad284

3

51&2. Sekitar Majlis Menandatangani
Perjanjian antara Kerajaan Malaysia
dengan Yayasan al-Bukhary dan
Upacara Pecah Tanah Muzium
Kesenian Malaysia pada 16 Mei
1997.

3-5. Sekitar Majlis Menandatangani
Perjanjian Operasi dan Pengurusan
Muzium Kesenian Islam Malaysia
antara Jakim dan Yayasan al-
Bukhary.

1 2

4

Jakim: empat dekad284

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 285

Selain daripada program tersebut, Balai
Pameran Islam turut mengendalikan secara
purata sebanyak enam pameran berkaitan
dengan warisan tamadun Islam pada setiap
tahun.  Pameran tersebut diadakan di Kuala
Lumpur ataupun dalam bentuk pameran
bergerak di seluruh Malaysia. Jakim juga

6-8. Lawatan Peserta Kursus-kursus RISEAP (al-
Quran) dari Taiwan ke Balai Pameran Islam Jakim
pada tahun 1998.

9. Muzium Kesenian Islam Malaysia yang berdiri
megah di Kuala Lumpur.

6

7

8

Melalui majlis Menandatangani Perjanjian
Operasi dan Pengurusan Muzium Kesenian
Islam Malaysia antara Jakim dan Yayasan al-
Bukhari, Muzium Kesenian ini telah diserahkan
kepada Yayasan al-Bukhari untuk menjalankan
operasinya.  Muzium ini berperanan sebagai
penyimpan, pembaik pulih, pemelihara
kesenian Islam supaya generasi baru dapat
mengenali dan menghargai keindahan Islam.

pernah mengadakan Pameran Warisan
Tamadun di Negara Brunei Darussalam dan
Republik Indonesia.

Pada tahun 1998, sejajar dengan penubuhan
Muzium Kesenian Islam Malaysia (MKIM) di
Jalan Perdana, Kuala Lumpur, Balai Pameran
Islam telah ditamatkan operasinya. Semua
bahan koleksinya telah dipinjamkan secara
kekal sebagai koleksi muzium berkenaan untuk
tatapan masyarakat.

9

Jakim: empat dekad286

Planetarium Negara

Pada	tahun	1984,	YB	Dato’	Dr.	Mohamad
Yusof bin Haji Mohamed Noor, Timbalan
Menteri di Jabatan Perdana Menteri ketika
merasmikan Pameran Astronomi Islam anjuran
Baheis telah mengisytiharkan cadangan
penubuhan sebuah planetarium di Kuala
Lumpur.  Planetarium ini akan berfungsi
sebagai pusat cerapan bulan dan bintang,
di samping menjadi satu lagi media dakwah
melalui aspek ketamadunan Islam.

1. Pintu masuk Planetarium Negara.
2. Balai cerap Planetarium Negara.
3. Pakaian angkawan turut di pamerkan di galeri pameran.
4-6. Pameran penerokaan angkasa yang terdapat di

Planetarium Negara.

6

51

3

2

4

Balai Pameran Islam yang menjadi urus
setia kepada penubuhan planetarium ini
telah berusaha merealisasikan pembinaan
Planetarium Negara, bersebelahan dengan
Kompleks Pusat Islam Malaysia. Ekoran itu
Bahagian Planetarium telah diwujudkan di
bawah Jabatan Perdana Menteri pada tahun
1989 bagi menyambung tanggungjawab ini.

Pembinaan kompleks Planetarium Negara
telah bermula dalam tahun 1990 dan
disiapkan pada tahun 1993. Pelancaran
secara tidak rasmi bermula pada bulan
Mei 1993 dan pembukaan rasmi telah
disempurnakan oleh Mantan Perdana
Menteri, Tun Dr. Mahathir bin Mohamad pada
7 Februari 1994. Setelah setahun setengah
beroperasi dengan jayanya, pada bulan
Julai 1995, bahagian ini telah dipindah alih
ke Kementerian Sains, Teknologi dan Alam
Sekitar.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 287

Perpustakaan Awam Islam

Penubuhan Perpustakaan Awam Islam (PAI)
telah dirancang sejak tahun 1978, sebagai
kesinambungan  perkhidmatan perpustakaan
yang telah bermula pada tahun 1982 di Masjid
Negara.

Sebaik sahaja Kompleks Pusat Islam, Jalan
Perdana Kuala Lumpur boleh digunakan pada
pertengahan tahun 1985, perpustakaan ini
mula memberi khidmat di bangunan yang
dikhususkan.

7

7-8. Sebahagian koleksi buku-buku dari seluruh dunia
sebagai rujukan yang terdapat di Perpustakaan
Awam Islam, Pusat Islam, Kuala Lumpur.

9-10. Antara buku-buku, risalah dan jurnal koleksi
terbitan Jakim.

10

PAI mempunyai fungsi seperti berikut:

•	 Menjadi	pusat	mengumpul,	memproses
dan mempamerkan koleksi warisan
intelektual Islam dan pusat pengumpulan
maklumat berkaitan hal ehwal Islam;

•	 Kemudahan	rujukan	dan	maklumat
intelektual Islam bagi pegawai jabatan,
pelajar pusat pengajian tinggi, pendakwah
dan penyelidik dari kalangan awam;

•	 Kemudahan	sirkulasi	koleksi	PAI	dan
menguruskan pinjaman di bawah Sistem
Pembekalan Penerbitan (SPP) untuk
warga kerja Jakim dan JAWI; dan

•	 Memenuhi	keperluan	maklumat	Islam	bagi
membantu pelaksanaan visi dan matlamat
jabatan dan negara.

Pada peringkat awal penubuhan, jumlah
koleksi yang terdapat di PAI adalah sebanyak
3,873 naskhah buku dan 10 unit terbitan
bersiri. Koleksi ini semakin bertambah dari
setahun ke setahun. Sehingga tahun 2009, PAI
memiliki 120,000 naskhah buku yang meliputi
bidang berkaitan Islam, falsafah, ibadah,
politik, undang-undang, ekonomi, pendidikan
dan ketamadunan. Terbitan bersiri juga sudah
meningkat kepada 10,674 unit termasuk
bahan-bahan yang dijilid pada setiap tahun.
PAI kini sedang mengumpulkan bahan-bahan
dalam bentuk multimedia seiring dengan
perkembangan perpustakaan.

398

Jakim: empat dekad288

Sistem Perpustakaan

PAI menggunakan sistem pengkelasan Islam,
iaitu	Islamic	Classification	Scheme	Ziauddin
Sardar. Seiring dengan perkembangan
teknologi maklumat, perpustakaan turut
menggunakan sistem perpustakaan
berkomputer, iaitu Softrade Library System
With Arabic Support. Sistem ini menyediakan
pencarian bahan dalam tulisan roman dan
arabic berasaskan tajuk dan pengarang.

pelbagai bidang, keratan akhbar dan majalah
serta	koleksi	CD.	Buku-buku	yang	terdapat
di perpustakaan ini sehingga tahun 2009
berjumlah, 9994 naskhah  dalam bahasa Arab
dan 23,915 naskhah  selain bahasa Arab.

Seiring dengan perkembangan struktur
organisasi Jakim, institusi-institusi di bawah
Jakim seperti Institut Latihan Islam Malaysia,
Darul Quran, Institut Kemahiran Islam
Sarawak, Masjid Putra dan Masjid Wilayah
Persekutuan telah mewujudkan perpustakaan
masing-masing.  PAI turut menyumbang
dari segi khidmat nasihat dalam penubuhan
perpustakaan-perpustakaan tersebut bagi
memantapkan koleksi dan perkhidmatannya.
Penubuhan perpustakaan tersebut dapat
membantu mempercepatkan pencapaian
maklumat yang diperlukan oleh pegawai dan
kakitangan dalam melaksanakan tugas di
semua institusi di bawah pengurusan Jakim.

2

3

1. Sistem komputer, Softrade Library System With Arabic
Support yang terdapat di Perpustakaan Awam Islam.

2-3. Pameran dan Koleksi yang terdapat di Perpustakaan
Awam Islam.

Perpustakaan Jabatan

Semasa perpindahan Jakim ke Putrajaya,
PAI dikekalkan di Kompleks Pusat
Islam, Kuala Lumpur. Justeru sebuah
perpustakaan jabatan telah diwujudkan
untuk kegunaan pegawai dan kakitangannya
bertempat di Aras 1, Blok D9, Kompleks D,
Pusat Pentadbiran Kerajaan Persekutuan
Putrajaya.  Bagi pembinaan koleksi awalan
perpustakaan tersebut, koleksi Pinjaman
Dewasa PAI telah dipindahkan ke sana.
Bahan rujukan di perpustakaan ini terdapat
dalam pelbagai bahasa seperti Melayu,
Arab, Inggeris dan Indonesia merangkumi
bahan terbitan Jakim, buku peperiksaan dan
kamus, ensiklopedia, buku-buku lain dalam

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 289

PERUNDANGAN ISLAM

Perkara 74(2) Perlembagaan Persekutuan
memberi kuasa kepada Badan Perundangan
Negeri untuk membuat undang-undang
berhubungan dengan apa-apa perkara yang
dinyatakan dalam Jadual Kesembilan, Senarai
II – Senarai Negeri. Sehubungan dengan itu, 14
buah negeri di Malaysia telah menggubal dan
menguatkuasakan sekurang-kurangnya enam
undang-undang teras iaitu:

(i) Undang-Undang Pentadbiran Agama
Islam;

(ii) Undang-Undang Keluarga Islam;

(iii) Undang-Undang Tatacara Jenayah
Syariah;

(iv) Undang-Undang Tatacara Mal
Mahkamah Syariah;

(v) Undang-Undang Keterangan
Mahkamah Syariah; dan

(vi) Undang-Undang Kesalahan Jenayah
Syariah.

5

4

4. Barisan Jawatankuasa Teknikal Undang-undang
Syarak/Sivil 2007-2009 bersama Ketua Pengarah
Jakim.

5. Akta/enakmen yang digunapakai di negeri-negeri

Kuasa untuk menggubal undang-undang
bagi negeri-negeri terletak di bawah bidang
kuasa Badan Perundangan Negeri. Masalah
perbezaan peruntukan dalam Akta/Enakmen
antara satu negeri dengan negeri yang lain
tidak dapat dielakkan disebabkan tiada
penyelarasan dan penyeragaman undang-
undang antara satu negeri dengan negeri yang
lain.

Bagi mengatasi masalah ketidakselarasan
dan ketidakseragaman undang-undang
serta ketidakselarasan penguatkuasaannya
di negeri-negeri, dua bahagian berkaitan
dengan undang-undang telah diwujudkan
di Jakim. Bahagian tersebut ialah Bahagian
Undang-Undang dan Bahagian Penyelarasan
Penguatkuasaan Undang-Undang.

Bahagian Undang-Undang Jakim telah
ditubuhkan secara rasminya pada tahun

Jakim: empat dekad290

Penyelarasan dan Penyeragaman Undang-
undang Islam

Mekanisme penyelarasan dan penyeragaman
undang-undang Islam telah diwujudkan oleh
Majlis Raja-Raja dengan tertubuhnya Majlis
Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Agama Islam
Malaysia (MKI) yang dipengerusikan oleh YAB
Perdana Menteri Malaysia dan diurussetiakan
oleh Jakim. Salah satu daripada fungsi majlis
ini ialah bertanggungjawab untuk menyelaras
dan menyeragamkan undang-undang yang
berkaitan dengan hal ehwal Islam.

Bagi merealisasikan fungsi tersebut, MKI
telah menubuhkan Jawatankuasa Induk
Mengkaji Undang-Undang Syarak dan Sivil
pada 12 Februari 1988. Pada tahun 1988 juga
Jawatankuasa Induk itu pula telah menubuhkan
sebuah jawatankuasa pakar yang dinamakan
sebagai Jawatankuasa Teknikal Undang-
Undang Syarak/Sivil yang bertanggungjawab
untuk menggubal undang-undang Islam yang
seragam untuk pemakaian seluruh negara,
mengkaji dan menyemak undang-undang sedia
ada ke arah mengharmonikan undang-undang
syarak dan sivil serta memberi pandangan
pakar kepada kerajaan ke arah penyelarasan
dan penyeragaman undang-undang Islam.
Jawatankuasa ini diurussetiakan oleh Bahagian
Undang-Undang Jakim.

Bahagian Undang-Undang Jakim
bertanggungjawab membantu Jawatankuasa
Teknikal Undang-Undang Syarak/Sivil dan
Jabatan Peguam Negara (JPN) dalam
membuat kajian terhadap  enam undang-
undang teras yang telah dikuatkuasakan di
negeri-negeri bagi mengenal pasti perbezaan
peruntukan yang wujud.

Setelah kajian yang mendalam dibuat,
Jawatankuasa Teknikal tersebut telah
mencadangkan supaya Jakim menyediakan
model undang-undang Islam bagi penyelarasan

1997 dengan menggabungkan Bahagian
Penasihat Undang-Undang dan Cawangan
Pembangunan Undang-Undang di Bahagian
Penyelidikan Jakim.

Bahagian Undang-Undang mempunyai empat
fungsi utama iaitu:

(i) menyelaras dan menyeragamkan
undang-undang Syarak;

(ii) menjalankan kajian penyelidikan dan
semakan berhubung dengan undang-
undang Syarak;

(iii) menggubal undang-undang Islam
secara teratur dan terancang
berdasarkan kepada sumber-sumber
yang muktabar; dan

(iv) memberi khidmat nasihat dan
penerangan mengenai undang-
undang Islam.

Bahagian Penyelarasan Penguatkuasaan
Undang-Undang telah diwujudkan pada 1 April
2002. Antara tanggungjawab  bahagian ini ialah:

(i)  merancang, menyelaras, menyeragam
dan memastikan hal-hal berkaitan
penguatkuasaan dan pendakwaan
di seluruh Malaysia dilaksanakan
secara lebih teratur, berkesan dan
bersepadu; dan

(ii)  memantau tindakan penguatkuasaan
dan pendakwaan supaya selaras
dan seragam antara negeri-negeri
serta memastikan tindakan yang
dilakukan bertepatan  dengan
kehendak undang-undang.

dan penyeragaman di negeri-negeri.
Pendekatan ini selaras dengan Perkara
76(1)(b) Perlembagaan Persekutuan yang
memperuntukkan bahawa Parlimen boleh
membuat undang-undang bagi negeri-negeri
bagi tujuan menggalakkan keseragaman
undang-undang antara dua negeri atau lebih.

Bagi maksud kajian tersebut, lima undang-
undang Islam yang sedang berkuat kuasa di
Wilayah Persekutuan, iaitu Undang-Undang
Pentadbiran Agama Islam, Undang-Undang
Keluarga Islam, Undang-Undang Tatacara
Jenayah Syariah, Undang-Undang Keterangan
Mahkamah Syariah dan Undang-Undang
Kesalahan Jenayah Syariah serta satu undang-
undang yang sedang berkuat kuasa di negeri
Perak, iaitu Undang-Undang Tatacara Mal
Mahkamah Syariah telah dijadikan asas
perbandingan.

Meskipun enam model undang-undang Islam
seragam telah disediakan hanya lima  daripada
model undang-undang Islam seragam tersebut
telah dipersetujui oleh Jemaah Menteri untuk
dikemukakan kepada Mesyuarat Majlis Raja-
Raja mengikut Perkara 38(2) Perlembagaan
Persekutuan. Lima model undang-undang
Islam seragam yang telah dipersetujui itu ialah
Undang-Undang Pentadbiran Agama Islam,
Undang-Undang Keluarga Islam, Undang-
Undang Tatacara Jenayah Syariah, Undang-
Undang Keterangan Mahkamah Syariah dan
Undang-Undang Tatacara Mal Mahkamah
Syariah. Model Undang-Undang Kesalahan
Jenayah Syariah seragam telah ditangguhkan
pembentangannya supaya kajian lanjut dapat
dibuat bagi memperkemaskan lagi undang-
undang tersebut.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 291

1

2

1. Barisan Jawatankuasa Teknikal Undang-undang
Syarak/Sivil 2007-2009 bersama Ketua Pengarah
Jakim.

2. Lawatan kerja barisan Jawatankuasa Teknikal
 Undang-Undang Syarak/Sivil 1994 di Iran.

Kelima-lima model undang-undang Islam
seragam itu telah diangkat dan dikemukakan
dalam Mesyuarat Majlis Raja-Raja kali ke-188
yang telah diadakan pada 22 Mac 2001. Dalam
mesyuarat tersebut Majlis Raja-Raja telah
memperkenankan kelima-lima model undang-
undang Islam seragam untuk diterima pakai
oleh negeri-negeri. Pada masa ini sebahagian
besar negeri-negeri telah menerima pakai dan
menguatkuasakan kelima-lima model rang
undang-undang Islam seragam tersebut.

Jakim: empat dekad292

Mekanisme Penyelarasan dan
Penyeragaman Undang-undang Islam
Masa Ini

Bahagian Undang-Undang Jakim yang
bertindak sebagai urus setia kepada
Jawatankuasa Teknikal Undang-Undang
Syarak/Sivil telah melaksanakan beberapa
pendekatan dalam merealisasikan usaha
penyelarasan dan penyeragaman undang-
undang Islam pada masa ini. Mekanisme
yang digunakan ialah melalui Mesyuarat
Gubalan Undang-Undang Islam, Mesyuarat
Jawatankuasa Teknikal Undang-Undang
Syarak/Sivil, Dialog Dengan Negeri-Negeri

Peringkat Zon dan Persidangan Tahunan
Penyelarasan Undang-Undang Syarak/Sivil.

Mesyuarat Gubalan Undang-Undang Islam
dihadiri oleh pakar-pakar dalam undang-
undang yang akan digubal. Pakar-pakar
ini terdiri daripada mereka yang terlibat
secara langsung dalam perkara yang akan
dibincangkan. Kehadiran pakar-pakar
ini banyak membantu urus setia untuk
mendapatkan dan melengkapkan maklumat
dalam menyediakan draf awal sesuatu model
undang-undang Islam itu.

1

2

1. Mesyuarat Penyelarasan Penguatkuasaan
Undang-Undang Islam dengan pihak Polis Diraja
Malaysia.

2-3. Peserta Bengkel Pemahaman Undang-Undang
Prosedur Mal Syariah (25-28 Mac 2002).

3. Peserta Mesyuarat Gubalan Rang Undang-
Undang.3

4

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 293

Setelah draf awal dimuktamadkan, draf
tersebut akan dibentangkan kepada
Jawatankuasa Teknikal Undang-Undang
Syarak/Sivil bagi tujuan penelitian, pindaan dan
penambahbaikan. Di peringkat ini, peruntukan
dalam draf yang disediakan akan dibaca satu
persatu dan diberi pandangan dan ulasan oleh
ahli jawatankuasa ini.

Draf yang telah siap dikemas kini kemudiannya
akan dibentangkan dalam Majlis Dialog
yang dihadiri oleh Penasihat-Penasihat
Undang-Undang Negeri, Mufti-Mufti Negeri,
Ketua-Ketua Hakim Syarie Negeri dan
Pengarah-Pengarah Jabatan Agama Islam
Negeri. Majlis Dialog ini akan membincang
dan membahaskan semua peruntukan yang
dimasukkan draf undang-undang yang digubal.

Setelah kata sepakat dicapai, pindaan
yang sewajarnya akan dibuat terhadap draf
undang-undang tersebut. Draf kemudiannya

4-5. Majlis Pelancaran Kod Etika Pengawai Penguatkuasa
oleh YB Dato’ Seri Dr. Ahmad Zahid bin Hamidi pada
tahun 2007.

4 5

dibentangkan pula dalam Persidangan
Penyelarasan Undang-Undang Syarak/Sivil.
Persidangan Penyelarasan Undang-Undang
Syarak/Sivil adalah acara tahunan yang pada
amalannya dirasmikan oleh Menteri di Jabatan
Perdana Menteri. Sesi perbincangan dalam
persidangan ini dipengerusikan oleh Ketua
Pengarah, Jakim. Persidangan ini dihadiri oleh
Penasihat-Penasihat Undang-Undang Negeri,
Mufti-Mufti Negeri, Ketua-Ketua Hakim Syarie
Negeri, Pengarah-Pengarah Jabatan Agama
Islam Negeri dan Setiausaha-Setiausaha atau
Ketua-Ketua Pegawai Eksekutif Majlis Agama
Islam Negeri. Kebiasaannya di peringkat ini,
draf tersebut akan diluluskan oleh semua ahli
yang hadir.

Perbincangan melalui persidangan ini
membolehkan penyelarasan dan
penyeragaman undang-undang di seluruh
Malaysia dapat dibuat dengan cepat dan
berkesan.

Jakim: empat dekad294

Keanggotaan Jawatankuasa Teknikal
Undang-Undang Syarak/Sivil

Pada tahun 2008 Jawatankuasa Teknikal

Undang-Undang Syarak/Sivil telah mencapai

umur dua puluh tahun. Jawatankuasa

ini berfungsi sebagai tenaga pakar bagi

membantu kerajaan khasnya Jakim dalam

urusan penggubalan dan penyelarasan

undang-undang Islam. Jawatankuasa ini

juga bertanggungjawab mengenal pasti akta,

enakmen, ordinan atau undang-undang

bertulis yang berkuat kuasa di Malaysia agar

tidak bercanggah dengan Hukum Syarak

dan membangunkan undang-undang Islam

di Malaysia berdasarkan Hukum Syarak

dengan berkesan, teratur dan profesional.

Keanggotaan jawatankuasa ini silih berganti

disebabkan kematian atau perpindahan

tempat kerja. Antara mereka yang pernah

menganggotai Jawatankuasa Teknikal ini ialah:

(i)  Prof. Emeritus Tan Sri Ahmad
Ibrahim; - (Pengerusi Jawatankuasa

Teknikal sejak 1988 sehingga
meninggal  dunia pada 1999).

(ii)  Prof. Dato’ Dr. Osman Ishak;

(iii) Encik Mohd Kamil Awang;

(iv) Encik Zainal Rashid Husin;

(v) Dato’ Haji Wan Mohamad Haji Wan
Mustapha;

(vi) Dato’ Nik Abd. Rashid Nik Abd. Majid;

(vii) Prof Dr. Mahmud Saedon Awang
Osman;

(viii) Encik Md. Akhir Yaakob;

(ix) Dato’ Sulaiman Daud;

(x) Prof Madya Dr. Abdullah Abu Bakar;

(xi) Prof. Tan Sri Dato’ Wan Hamzah Wan
Salleh;

(xii) Prof.Tan Sri Harun Mahmud Hashim;

(xiii) Dato’ Abdul Hamid Mohamad;

(xiv)  Dato’ Abu Naim Haji Ikhsan; dan

(xv) Hajah Nik Noriani Nik Badli Shah.

Pada masa ini keanggotaan Jawatankuasa
Teknikal Undang-Undang Syarak/Sivil terdiri
daripada sepuluh orang pakar dalam bidang
syarak dan sivil. Mereka ialah:

(i)  YBhg. Tan Sri Sheikh Ghazali Abdul
Rahman; (Pengerusi Jawatankuasa
Teknikal  mulai 1999 hingga kini)

(ii)  YBhg. Dato’ Faiza Thamby Chik;

(iii)  YAA Dato’ Aria Di Raja Haji Daud
Muhammad;

(iv)  Dato’ Dr. Abdul Monir Yaacob;

(v)  Dr. Hassan Abdul Rahman;

(vi)  Dato’ Dr. Zaleha Kamarudin;

(vii)  YBhg. Dato’ Haji Ismail Yahya;

(viii)  YBhg. Datin Dr. Siti Zalikhah Md Noor;

(ix)  YBhg. Tuan Haji Zainul Rijal Abu Bakar;
dan

(x)  YBhg. Tuan Haji Mahamad Naser Disa.

Pencapaian

Selain daripada menyeragamkan enam
undang-undang Islam bagi diterima pakai
di seluruh Malaysia, Jawatankuasa Teknikal
Undang-Undang Syarak/Sivil dan Bahagian
Undang-Undang Jakim juga telah dan sedang
menggubal undang-undang Islam lain,
antaranya seperti berikut:

(i) Rang Undang-Undang Muamalat Sewa
dan Beli;

(ii) Rang Undang-Undang Wasiat;

(iii) Rang Undang-Undang Faraid;

(iv) Rang Undang-Undang Wakaf;

(v) Rang Undang-Undang Zakat dan Fitrah;

(vi) Rang Undang-Undang Sekolah Agama
Islam;

(vii) Rang Undang-Undang Pengembangan
Agama Bukan Islam Kepada Orang Islam
(Kawalan dan Sekatan);

(viii) Rang Undang-Undang Profesion Guaman
Syarie;

(ix) Rang Undang-Undang Mahkamah Syariah
(Bidang kuasa Jenayah) (Pindaan);

(x) Kaedah-Kaedah Peguam Syarie;

(xi) Kaedah-Kaedah Tauliah Mengajar Agama
Islam;

(xii) Kaedah-Kaedah Sulh;

(xiii) Kaedah-Kaedah Elaun, Kos dan Fi;

(xiv) Kaedah-Kaedah Jawatankuasa Kariah
Masjid;

(xv) Kaedah-Kaedah Cara Pendaftaran,
Jagaan dan Pengajaran Mualaf;

(xvi) Kaedah-Kaedah Perkahwinan, Perceraian
dan Rujuk;

(xvii) Kod Etika Hakim Syarie; dan

(xviii) Kod Etika Peguam Syarie.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 295

1&2.  Semasa Persidangan Penyelarasan Rang Undang-
Undang Syarak/Sivil Kali ke-11 yang dirasmikan oleh
YB Dato’ Dr. Abdul Hamid bin Othman, Menteri di
Jabatan Perdana Menteri ketika itu yang diadakan
pada tahun 1998.

2

Selain undang-undang, Jawatankuasa
Teknikal Undang-Undang Syarak/Sivil juga
telah menyumbang buah fikiran dan usaha
dalam penubuhan Jabatan Kehakiman Syariah
Malaysia (JKSM). Penubuhan Jabatan ini
memberi dimensi baru kepada perundangan
syariah di Malaysia. Ditubuhkan pada 1 Mac
1998 dan dirasmikan pada 15 Disember 1998
oleh Y.B. Dato’ Paduka Dr. Abdul Hamid
Othman, Menteri di Jabatan Perdana Menteri,
JKSM telah diketuai oleh Y. Bhg. Dato’ Sheikh
Ghazali bin Abdul Rahman sebagai Ketua
Pengarah pertama.

1

Jakim: empat dekad296

Penyelarasan Penguatkuasaan Undang-
Undang Islam

Penguatkuasaan undang-undang Islam
termasuk pendakwaan sepertimana
diperuntukkan dalam Perlembagaan
Persekutuan adalah kuasa mutlak Pihak
Berkuasa Negeri. Ia telah menjadi sebahagian
daripada core-business Jabatan Agama Islam
Negeri (JAIN) dan peranan tersebut telah
dijalankan sejak dari mula penubuhan JAIN
melalui pewujudan Bahagian Penguatkuasaan
dan Bahagian Pendakwaan.

Tugas utama penguatkuasaan ialah untuk
merancang dan menjalankan operasi
penguatkuasaan, risikan, siasatan dan
tangkapan, manakala tugas pendakwaan pula
ialah untuk meneliti dan menyemak kertas
siasatan, menyediakan kertas pertuduhan
dan menjalankan pendakwaan serta rayuan
berdasarkan kepada peruntukan undang-
undang Islam negeri masing-masing.

Undang-undang yang digunapakai dalam tugas
penguatkuasaan dan pendakwaan ini adalah
seperti yang berikut:

(i) Undang-Undang Pentadbiran Agama
Islam;

(ii) Undang-Undang Kesalahan Jenayah
Syariah;

(iii) Undang-Undang Keluarga Islam;

(iv) Undang-Undang Tatacara Jenayah
Syariah; dan

(v) Undang-Undang Keterangan Mahkamah
Syariah.

Memandangkan tindakan penguatkuasaan
dan pendakwaan undang-undang Islam
adalah di bawah bidang kuasa negeri-negeri,
maka ketidakselarasan dalam pelaksanaannya
tidak dapat dielakkan. Bagi meminimumkan
perbezaan tersebut, Bahagian Penyelarasan
Penguatkuasaan Undang-undang, Jakim
bertanggungjawab untuk membuat

dasar dan garis panduan kepada Pegawai-
Pegawai Penguat Kuasa Agama negeri-
negeri dalam menjalankan tugas berkaitan
penguatkuasaan kesalahan jenayah
syariah. Draf asal Arahan Tetap Pengarah
ini telah disediakan oleh Jawatankuasa
Kerja Penyelarasan Penguatkuasaan dan
Pendakwaan Undang-Undang Syariah
yang diurussetiakan oleh Jakim sebelum
diperhalusi dan dikemas kini oleh sebuah
jawatankuasa khas yang diurussetiakan
oleh Bahagian Penasihat (Seksyen Syariah)
Jabatan Peguam Negara. Ahli-ahlinya
terdiri dari wakil-wakil Jakim, Jabatan
Kehakiman Syariah Malaysia (JKSM),
Polis Diraja Malaysia (PDRM), Jabatan
Agama Islam Wilayah Persekutuan (JAWI),
Jabatan Agama Islam Selangor (JAIS),
Jabatan Agama Islam Perak (JAIP),
Jabatan Agama Islam Sabah (JAIS) dan
Bahagian Pendakwaan dan Bahagian
Gubalan, Jabatan Peguam Negara
Malaysia.

 Arahan Tetap Pengarah ini kemudiannya
telah dipersetujui oleh Mesyuarat Ketua
Pegawai Penguat Kuasa Agama dan
Ketua Pendakwa Syarie Seluruh Malaysia,
Persidangan Ketua Jabatan/Majlis Agama
Islam Seluruh Malaysia dan seterusnya
diperakukan oleh Jabatan Peguam Negara
dan dipersetujui oleh Mesyuarat Majlis
Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Agama Islam
Malaysia (MKI) pada 7 Jun 2007 untuk
diguna pakai secara selaras dan seragam
di seluruh Malaysia. Ia dilancarkan oleh
Ketua Pengarah Jakim pada 22 November
2007 sempena Persidangan Pegawai
Penguat Kuasa Agama dan Pendakwa
Syarie Kali Ketiga.

(ii) Arahan Ketua Pendakwa Syarie

 Jawatankuasa Kerja Penyelarasan
Penguatkuasaan dan Pendakwaan

penyelarasan antara negeri-negeri di samping
memastikan segala tindakan yang dilakukan
tidak melampaui had bidang kuasa yang telah
diperuntukkan dalam undang-undang.

Bagi maksud penyelarasan tersebut, forum
perbincangan dengan negeri-negeri telah
diwujudkan. Penggubalan arahan dan
garis panduan berkaitan penguatkuasaan
dan pendakwaan turut dibuat di samping
kajian bagi memperkasa, memantap dan
memperkemaskan lagi fungsi penguatkuasaan
dan pendakwaan.

Forum-forum yang diwujudkan bagi menyelaras
tindakan penguatkuasaan dan pendakwaan
antara negeri-negeri adalah seperti berikut:

(i) Persidangan Pegawai Penguatkuasa
Agama dan Pegawai Pendakwa Syarie
Seluruh Malaysia;

(ii) Mesyuarat Ketua Pegawai Penguatkuasa
Agama dan Ketua Pendakwa Syarie
Seluruh Malaysia;

(iii) Mesyuarat Jawatankuasa Kerja
Penyelarasan Penguatkuasaan dan
Pendakwaan Undang-Undang Syariah;

(iv) Mesyuarat Jawatankuasa Sistem
Maklumat Penguatkuasaan dan
Pendakwaan Syariah;

(v) Mesyuarat Jawatankuasa Penerbitan
Penguatkuasaan dan Pendakwaan
Syariah; dan

(vi) Mesyuarat Jawatankuasa Task-Force Isu-
Isu Penguatkuasaan dan Pendakwaan.

Sehingga kini, Jakim telah berjaya menggubal
dan menyelaras pemakaian dua arahan dan
satu kod etika untuk digunapakai secara
seragam oleh negeri-negeri. Arahan dan kod
etika berkenaan adalah seperti berikut:

(i) Arahan Tetap Pengarah Jabatan Agama
Islam Negeri-Negeri

 Arahan Tetap Pengarah ini merupakan

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 297

Usaha-usaha yang konsisten terus dicetuskan
dan diterajui oleh Bahagian Penyelarasan
Penguatkuasaan Undang-undang, Jakim bagi
menyelaras dan memperkasakan institusi
penguatkuasaan dan pendakwaan syariah.
Untuk itu kajian berterusan dan pendekatan
strategik dilaksanakan melalui langkah-langkah
berikut:

(i) Penyelarasan borang-borang
penguatkuasaan dan pendakwaan untuk
diguna pakai di negeri-negeri;

(ii) Kajian pemerkasaan fungsi
penguatkuasaan dan pendakwaan Syariah
melalui cadangan penubuhan Jabatan
Penguatkuasaan Syariah dan Jabatan
Pendakwaan Syariah negeri-negeri;

(iii) Penyelarasan pakaian seragam pegawai
penguatkuasa agama di negeri-negeri;

(iv) Pembangunan sistem maklumat
penguatkuasaan dan pendakwaan Syariah
yang seragam;

(v) Kajian penubuhan dan penyelenggaraan
bilik tahanan di Bahagian Penguatkuasaan
dan Pejabat Agama Islam Daerah;

(vi) Kajian penyelarasan pelaksanaan waran
tangkap luar bidang kuasa antara negeri-
negeri;

(vii) Kajian penyelarasan pelaksanaan waran
geledah; dan

(vii) Kajian mewujudkan peruntukan kompaun
bagi kesalahan kes-kes syariah;

Usaha yang telah dijalankan oleh Jakim
sehingga kini telah berjaya memartabatkan
penguatkuasaan dan pendakwaan syariah
di negara ini ke tahap yang membanggakan.
Tindakan ini selaras dengan usaha Jakim
dalam penyeragaman undang-undang Islam
dan penyelarasan tindakan penguatkuasaan
dan pendakwaan di Malaysia.

Undang-Undang Syariah telah
menyediakan Arahan Ketua Pendakwa
Syarie bagi diguna pakai oleh semua
pegawai yang menjalankan tugas
pendakwaan undang-undang Islam.
Arahan ini dipersetujui oleh Mesyuarat
Ketua Penguat Kuasa Agama dan Ketua
Pendakwa Syarie Seluruh Malaysia dan
Persidangan Ketua-Ketua Jabatan/Majlis
Agama Islam Negeri Seluruh Malaysia bagi
diguna pakai secara selaras dan seragam
bermula tahun 2007.

(iii) Kod Etika Pegawai Penguatkuasa
Agama

 Kewujudan Kod Etika Pegawai
Penguatkuasa Agama ini merupakan
antara siri garis panduan yang dirangka
dalam usaha memantapkan tugas
penguatkuasaan undang-undang Islam.
Matlamatnya untuk terus meningkatkan
mutu kerja dan integriti Pegawai
Penguatkuasa Agama agar fungsi mereka
dapat dilaksanakan dengan cekap, telus,
adil dan berkesan. Kod Etika ini digubal
oleh Jawatankuasa Kerja Penyelarasan
Penguatkuasaan dan Pendakwaan
Undang-Undang Syariah pada tahun
2007. Ia kemudiannya dipersetujui oleh
Mesyuarat Ketua Pegawai Penguat
Kuasa Agama Dan Ketua Pendakwa
Syarie Seluruh Malaysia dan Persidangan
Ketua-Ketua Jabatan/Majlis Agama Islam
Negeri Seluruh Malaysia bagi digunapakai
secara selaras dan seragam di seluruh
negara. Pelancaran Kod Etika ini telah
disempurnakan oleh YB Dato’ Seri Dr.
Ahmad Zahid bin Hamidi, mantan Menteri
di Jabatan Perdana Menteri pada 22
Disember 2008 sempena Perasmian
Persidangan Pegawai Penguat Kuasa
Agama Dan Pendakwa Syarie Kali
Keempat.

Bagi menggelakkan tindakan penguatkuasaan
dan pendakwaan dibuat mengikut tafsiran

dan pemahaman sendiri seseorang pegawai,
Jakim melalui Bahagian Penyelarasan
Penguatkuasaan Undang-undang juga
menggubal beberapa garis panduan berkaitan
kesalahan-kesalahan jenayah syariah,
antaranya adalah seperti yang berikut:

(i) Garis Panduan Bagi Kesalahan Yang
Berhubung Akidah;

(ii) Garis Panduan Bagi Kesalahan Minuman
Yang Memabukkan;

(iii) Garis Panduan Bagi Kesalahan Tidak
Sopan Di Tempat Awam;

(iv) Garis Panduan Bagi Kesalahan Khalwat;

(v) Garis Panduan Bagi Kesalahan Berjudi;

(vi) Garis Panduan Bagi Kesalahan
Menggalakkan Maksiat;

(vii) Garis Panduan Bagi Kesalahan
Persetubuhan Luar Nikah;

(viii) Garis Panduan Bagi Kesalahan Mengajar
Agama Tanpa Tauliah;

(ix) Garis Panduan Bagi Kesalahan Tidak
Menghormati Ramadhan;

(x) Garis Panduan Bagi Kesalahan Lelaki
Berlagak Seperti Perempuan; dan

(xi) Garis Panduan Bagi Kesalahan Pelacuran.

Selain itu beberapa kajian dan cadangan
yang dikemukakan oleh Jakim juga telah
berjaya menghasilkan pencapaian yang
signifikan dalam memantapkan dan
memperkemaskan fungsi penguatkuasaan
dan pendakwaan syariah. Antara usaha
yang paling membanggakan ialah kejayaan
memisahkan fungsi penguatkuasaan dan
pendakwaan melalui pewujudan Bahagian
Pendakwaan yang berasingan daripada
Bahagian Penguatkuasaan di semua Jabatan
Agama Islam Negeri bermula tahun 2007.
Sebelum ini Bahagian Penguatkuasaan dan
Pendakwaan merupakan satu bahagian
yang sama. Pemisahan perlu dilakukan bagi
mengelakkan daripada berlaku ‘bias’ dalam
proses pelaksanaan keadilan kepada tertuduh.

Jakim: empat dekad298

1.  Majlis Penyerahan Masjid al-Najihin, Bandar Sri
Pemaisuri, Cheras pada 14 April 2009.

2. Masjid al-Najihin, yang telah siap dibangunkan. 1

2

PELAKSANAAN PROJEK
PEMBANGUNAN

Selain aspek pembangunan rohani yang
menjadi tugas utama, aspek  penyediaan
prasarana bagi menyokong usaha-usaha
yang dilakukan itu tidak dikesampingkan.
Secara tidak langsung Jakim turut terlibat
membangunkan beberapa kemudahan
seperti sekolah rendah agama, masjid dan
lain-lain projek pembangunan yang
melibatkan bidang kuasanya.

Pada 1 Januari 1997, selaras dengan
pembangunan dan kemajuan Islam yang
bertambah mantap di negara ini, Jakim telah
diwujudkan dengan fungsi sebagai Agensi
Pusat dalam perancangan dan pengurusan hal
ehwal Islam serta pembangunan ummah bagi

melahirkan masyarakat Islam yang progresif
dan berakhlak mulia. Bagi memastikan fungsi
ini dapat dilaksanakan beberapa program yang
melibatkan pembangunan dari aspek fizikal
seperti pembinaan bangunan masjid, sekolah,
pusat latihan dakwah/Islam dan sebagainya
dirancang dalam program pembangunan
Rancangan Malaysia lima tahun. Pelaksanaan
projek pembangunan  ini dapat membantu
aktiviti yang melibatkan hal ehwal Islam dapat
dilaksanakan dengan jayanya.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 299

3. Bangunan Sekolah Agama turut dibina di dalam
kawasan Masjid Alam Damai.

4-5.  Masjid Alam Damai dalam proses pembinaan.

5

4

Projek Pembangunan Rancangan
Malaysia Ketujuh

Menerusi Rancangan Malaysia Ketujuh
(RMK-7), Jakim telah diperuntukkan siling
perbelanjaan pembangunan sebanyak
RM164.521 juta bagi membina beberapa
kemudahan pendidikan dan dakwah seperti
institut latihan Islam, pusat latihan dakwah dan
lain-lain pembangunan fizikal.

Selain aspek pembangunan rohani yang
menjadi tugas utama, aspek penyediaan
prasarana bagi menyokong usaha-usaha
yang dilakukan itu tidak diketepikan. Sebagai
sebuah agensi Islam peringkat Persekutuan,
Jakim bertanggungjawab menyediakan
bukan sahaja program dan aktiviti yang
bermanfaat, malah prasarana yang baik dan
sesuai turut dititikberatkan, selaras dengan
kehendak masyarakat dan tuntutan semasa.
Setelah berakhirnya RMK-7, Jakim telah
membelanjakan sebanyak RM85.87 juta bagi
pelaksanaan 11 projek pembangunan. Antara
projek utama yang telah dilaksanakan ialah
pembinaan Darul Quran Fasa I di Kuala Kubu
Baharu, Selangor.

3

Jakim: empat dekad300

2 3 4

Projek Pembangunan Rancangan
Malaysia Kelapan

Di bawah Rancangan Malaysia Kelapan
(RMK-8), lebih banyak masjid dan
sekolah rendah agama di sekitar Wilayah
Persekutuan telah dibangunkan. Kerajaan
telah meluluskan siling peruntukan sebanyak
RM276,386,800.00 bagi mengendalikan 60
projek pembangunan.

Sehingga tamatnya RMK-8, hampir 92
peratus projek pembangunan yang telah
diuruskan dapat disiapkan oleh Jakim
dengan bantuan agensi pelaksana seperti
Jabatan Kerja Raya, Dewan Bandaraya
Kuala Lumpur, Jabatan Pembangunan
Persekutuan Sabah, Jabatan Kerja Raya
Sarawak dan Perbadanan Labuan.
Keupayaan pelaksanaan dan perbelanjaan
yang agak tinggi ini menunjukkan Jakim
berupaya melaksanakan projek-projek
pembangunan yang secara tidak langsung
membantu meningkatkan prasarana
kemudahan awam di negara ini. Antara
projek pembangunan utama Jakim yang
telah dilaksanakan semasa RMK-8 ialah
pembinaan Pusat Latihan Islam Kundasang
di Sabah dan pembangunan ILIM Fasa II di
Bangi, Selangor.

1

1.  Darul Quran di Kuala Kubu Baharu, Selangor.
2-5. Institut Latihan Islam Malaysia, Wilayah Timur,

Besut, Terengganu dalam proses pembinaan.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 301

5  Lawatan ke tapak projek Pusat Latihan Islam di
 Kundasang, Sabah
6-9. Projek pembinaan semula Pusat Latihan Islam

Kundasang.

Carta 15: Perbelanjaan Projek
Pembangunan Jakim Tahun
2001 hingga 2005

87

5

4
4
,9

3
0
,2

1
0
.6

7

3
0
,6

1
7
,5

4
1
.8

1

5
0
,3

1
5
,7

9
9
.4

2

7
5
,9

9
1
,1

4
3
.2

4

0.00

10,000,000.00

20,000,000.00

30,000,000.00

40,000,000.00

50,000,000.00

60,000,000.00

70,000,000.00

80,000,000.00

1 2 3 4 5

Tahun

Perbelanjaan Projek Pembangunan Jakim 2001 - 2005

5
6
,1

8
0
,1

0
5
.5

2

6

9

Jakim: empat dekad302

Projek Pembangunan Rancangan
Malaysia Kesembilan

Bagi pelaksanaan projek dalam Rancangan
Malaysia Kesembilan (RMK-9), Jakim telah
cuba memohon siling peruntukan sebanyak
RM478.1 juta. Permohonan yang tinggi ini,
adalah bagi memastikan projek yang dirancang
dapat dilaksanakan tanpa sebarang masalah.
Masalah yang dihadapi semasa pelaksanaan
projek dalam RMK-8 seperti kenaikan harga
besi serta kesukaran mendapatkan bahan
mentah yang lain, gegaran bumi yang memberi
kesan kepada struktur bangunan, kenaikan
harga minyak dan lain-lain lagi umpamanya
telah memberi impak tidak langsung kepada
kenaikan kos bagi projek yang sedang
dilaksanakan.

Pada dasarnya Kerajaan telah meluluskan
permohonan Jakim sebanyak RM306.1 juta.
Kelulusan ini adalah bagi melaksanakan   44
projek, iaitu 23 projek sambungan dan 21
projek baru. Walau bagaimanapun, semasa
Kajian Separuh Penggal (KSP) RMK-9,
peruntukan siling ini telah dikurangkan
sebanyak RM40,285,697.00 menjadikan
peruntukan Jakim berbaki sebanyak
RM265,814,303.00. Namun begitu, Jakim
telah diluluskan tambahan peruntukan
sebanyak RM4,404,766.00 disebabkan oleh
Variation of Price (Vop) pada Mac 2009 dan
RM8,000,000.00 semasa Pakej Rangsangan
Kedua, menjadikan peruntukan pembangunan
RMK-9 Jakim kepada RM278,219,069.00

Jadual 27: Siling Peruntukan Pembangunan RMK-9 Jakim.

BIL NAMA PROJEK BILANGAN SILING %

  PROJEK RMK-9 (RM)

1. Menaiktaraf Masjid Wilayah Persekutuan 2 50,535,774  18.16

2. Pembinaan Kompleks Latihan Islam 7 57,149,240    20.54

3. Pembinaan/Ubahsuai Masjid/Kuarters 12 94,307,256    33.89

4. Pembinaan Sekolah Rendah Agama (SRA) 11 21,963,245 7.89

5. Pembangunan Tanah Perkuburan 2 2,887,950    1.04

6. Studio MEP/ Pusat Penyelidikan Halal/  2 14,014,128 5.04

7. Pusat Sumber Digital Islam Hadhari   1 12,961,526    4.66

8. Pembinaan Pusat Latihan Dakwah/Islam 6 24,399,950   8.77

 JUMLAH 43 278,219,069 100

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 303

1-6. Kerja-kerja menaik taraf  Masjid Wilayah
Persekutuan. 2

43

Siling peruntukan di dalam RMK-9 ini
mengalami perubahan bersesuaian dengan
kedudukan semasa ekonomi dan perancangan
pembangunan yang dilaksanakan oleh
kerajaan.

Prestasi perbelanjaan projek Jakim bagi RMK-9
adalah sebanyak RM207,876,763.24 (74.48%)
daripada RM278.2 juta yang telah diluluskan.
Perbelanjaan ini terus ditingkatkan supaya
penerima-penerima faedah dapat menikmati
kemudahan yang disediakan, seterusnya
keseluruhan siling RMK-9 dapat dibelanjakan
dalam dua tahun terakhir RMK-9 ini iaitu tahun
2009 dan 2010.

6

5

Jakim: empat dekad304

Status Pelaksanaan Bil      %  Siling (RM)  Belanja (RM) %
   Projek     Projek   Belanja

Dalam Pelaksanaan  11 25.58 162,188,227 117,697,564.83 42.30
    (58.29%)

Dalam Perancangan 3 6.97 20,199,950  696,146.33 0.25
    (7.26%)

Sudah Siap 22 51.16 91,666,284  85,730,790.48 30.81
    (32.94%)

Projek Ditangguh 7 16.27 4,164,608  4,164,607.18 1.49
    (1.49%)

JUMLAH 43 100.00 278,219,069 208,289,108.88 74.88

Perbelanjaan pembangunan Jakim bagi
tempoh tiga tahun dalam RMK-9 adalah
seperti Jadual 28. Prestasi perbelanjaan projek
pembangunan yang telah dijalankan oleh
Jakim sepanjang tempoh tahun 2006 hingga
2009 sehingga 31 Mac 2009 mengikut status
pelaksanaan adalah seperti Jadual 29.

Jadual 28: Perbelanjaan
Pembangunan Jakim Bagi
Tahun 2006 - 2008.

Jadual 29: Prestasi Pelaksanaan Projek RMK-9.

Tahun Peruntukan (RM) Perbelanjaan (RM)

2006 62,300,000.00 69,381,848.88

2007 62,752,300.00 62,389,299.14

2008 72,150,000.00 69,458,562.74

Sehingga April 2009, terdapat 11 projek
dilaksanakan oleh Jakim dengan kerjasama
agensi pelaksana seperti Jabatan Kerja Raya
dan Perbadanan Labuan. Projek-projek
yang dilaksanakan ini adalah seperti projek
menaik taraf Masjid Putra dan Masjid Wilayah,
Pembinaan ILIM Wilayah Timur, Pembinaan
Masjid Taman Alam Damai, Pembinaan
Sekolah Rendah Agama Kg. Baru, Kg.
Malaysia Tambahan serta Layang-Layangan,
menaik taraf Tanah Perkuburan Islam Kuala
Lumpur serta Tanah Perkuburan Labuan dan
pelaksanaan Pusat Digital Islam. Projek-projek
tersebut pada dasarnya mengikut jadual
pelaksanaannya. Secara keseluruhannya,
prestasi perbelanjaan RMK-9 Jakim berada
pada tahap yang memuaskan.

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 305

2

4

5

3

1-5 Projek pembinaan Sekolah Rendah Agama
Kampung Baru, Wilayah Persekutuan.

Jakim: empat dekad306

1-3 Pembinaan Sekolah Rendah Agama Layang-layangan
Wilayah Persekutuan Labuan.

1

2

3

Keperluan menyediakan bangunan masjid,
sekolah rendah agama, pembangunan
tanah perkuburan, pembangunan ICT serta
pembangunan pusat latihan Islam dan dakwah
telah meningkatkan imej Jakim sebagai sebuah
jabatan yang dipertanggungjawabkan untuk
mengurus hal ehwal Islam. Ini akan memberi
kesan yang positif bagi membantu membentuk
masyarakat Islam yang lebih progresif kerana
dengan adanya pusat-pusat ibadat dan
seumpanya yang disediakan membolehkan
pelbagai aktiviti dapat dijalankan dengan lebih
teratur dan terancang. Perkara ini  bersesuaian
dengan pendekatan Islam Hadhari yang
diperkenalkan oleh kerajaan.

Projek pembinaan masjid, sekolah rendah
agama dan seumpamanya  juga  merupakan
usaha jabatan bagi  meningkatkan keupayaan
masyarakat setempat untuk melaksanakan
aktiviti-aktiviti keagamaan yang boleh
membantu meningkatkan silaturrahim di
kalangan umat Islam. Oleh yang demikian,
kepentingan bagi melaksanakan projek-projek
tersebut turut menjadi  keutamaan Jakim. Ini
akan memberi imej positif kepada kerajaan
kerana berupaya menyediakan banyak
kemudahan kepada masyarakat Islam  bagi
membolehkan pelbagai aktiviti dijalankan
oleh masyarakat. Justeru, Jakim akan terus
terlibat secara langsung dalam pembangunan
rancangan Malaysia lima tahun pada masa
akan datang bagi menyediakan kemudahan-
kemudahan yang bersesuaian kepada
masyarakat Islam di negara ini.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 307

KERJASAMA SERANTAU DAN
ANTARABANGSA

Jakim turut terlibat di peringkat serantau
dan antarabangsa, khususnya program
penyelarasan dan kerjasama dalam bidang
keislaman antara negara-negara Islam.

1.  negara anggota MABIMS, Brunei Darussalam,
Republik Indonesia, Malaysia dan Republik Singapura

2.  Pertemuan Tahunan Tidak Rasmi Menteri-menteri
Agama MABIMS dan Pegawai-pegawai Kanan (SOM)
negara Anggota MABIMS pada 5 Muharam 1410H
bersamaan 7 Ogos 1989.

Kerjasama Serantau

Pertemuan Tidak Rasmi Menteri-Menteri
Agama Negara Brunei Darussalam, Republik
Indonesia, Malaysia dan Republik Singapura
(MABIMS)

MABIMS merupakan suatu bentuk
kesepakatan serantau yang bergerak atas
dasar keagamaan bagi menjaga kepentingan
umat Islam tanpa mencampuri hal-hal yang
bersifat politik negara anggota. MABIMS
yang diwujudkan pada 7 Ogos 1989 mulanya
dianggotai oleh Negara Brunei Darussalam,
Republik Indonesia dan Malaysia. Mulai tahun
1994 Singapura secara rasmi menjadi  anggota
penuh dalam kesepakatan tersebut.

1

2

Jakim: empat dekad308

Kewujudan MABIMS bertitik tolak daripada
Muktamar Keempat Menteri-menteri Wakaf
dan Hal Ehwal Islam Pertubuhan Persidangan
Islam (OIC) yang berlangsung di Jeddah, Arab
Saudi  pada 12 hingga 14 Syawal 1409H
bersamaan 17 hingga 19 Mei 1989 yang
dianjurkan oleh Kementerian Haji dan Wakaf
Arab Saudi. Dalam muktamar itu, tiga Menteri
Agama Asia Tenggara turut hadir, iaitu Yang
Berhormat Pehin Jawatan Luar Pekerma
Raja Dato’ Seri Utama Dr. Ustaz Haji Awang
Mohd Zain bin Haji Serudin dari Negara Brunei
Darussalam, Yang Terhormat Haji Munawir
Sjadzali M.A. dari Republik Indonesia dan Yang
Berhormat Dato’ Dr. Mohamad Yusof bin Haji
Mohamed Noor dari Malaysia.

1

2

Menteri-menteri tersebut telah memikirkan
akan perlunya kerjasama yang lebih erat
antara ketiga-tiga negara berkenaan bagi
melaksanakan perkara-perkara yang
dibincangkan dalam muktamar tersebut,
iaitu cara-cara meningkatkan dakwah,
aliran-aliran yang mengancam dunia Islam
dan penyelarasan antara media-media
yang terlibat dalam bidang dakwah. Hasil
perbincangan tersebut, mereka bersetuju
mewujudkan kesepakatan MABIMS dan
negara Brunei Darussalam dipersetujui
menjadi tuan rumah bagi pertemuan
MABIMS pertama pada 5 Muharam 1410H
bersamaan 7 Ogos 1989.

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 309

1.  Mesyuarat Pegawai-pegawai Kanan (SOM) Negara
Anggota MABIMS 1995.

2.  Majlis Perasmian Pertemuan Jawatankuasa-
jawatankuasa Tenaga Pakar Majlis Muamalat,
Majlis Muzakarah Ulama’ dan Penyediaan Kaedah
Pembacaan Pengajian al-Quran Yang Mudah, Negara-
negara Anggota MABIMS, oleh Yang Amat Berhormat
Tan Sri Dato’ Hj Muhyiddin Hj Mohd Yasin Menteri
Besar Johor - 1995.

3. Forum Perdana mengenai masalah sosial dan cara
mengatasinya sempena Pertemuan MABIMS ke-7,
1997.

4. Menteri-menteri agama MABIMS semasa menghadiri
Pertemuan Tahunan Tidak Rasmi MABIMS di Pulau
Langkawi, tahun 1999.

4

3

Jakim: empat dekad310

1-3.   Delegasi Malaysia - Senior Official Meeting (SOM)
ke-33 dan Pertemuan Tidak Rasmi Menteri-menteri
Agama MABIMS ke-13, pada 10-14 November
2008, di Yogyakarta, Indonesia.

4.  Penyampaian Cenderahati Pertemuan tidak
Rasmi Menteri-menteri Agama MABIMS ke-13
pada 2008.

5. Gambar kenangan Majlis Perasmian Mesyuarat
Pegawai-Pegawai Tinggi  bagi Pertemuan Tahunan
Tidak Rasmi Menteri-Menteri Agama ( MABIMS)
kali ke-19 pada 11 September 1995.

2

Objektif MABIMS ialah:

(a) untuk mewujudkan dan mengukuhkan
semangat persaudaraan yang sedia ada di
kalangan umat Islam di Asia Tenggara;

(b) sebagai wadah untuk bermuzakarah,
bertukar maklumat, pengalaman,
pengetahuan, penyelidikan dan
pembangunan, dan berkongsi
pengalaman dalam kepakaran di kalangan
umat Islam serantau dalam menangani
perkara-perkara yang berkaitan
dengan kepentingan bersama dalam
mempertingkatkan dan memantapkan
akidah dan syariah;

(c) untuk mengangkat kedaulatan umat Islam
Asia Tenggara dalam perkembangan
ekonomi, sosial dan kebudayaan Islam;

(d) sebagai model atau contoh kepada umat
Islam sejagat tentang budaya kerjasama
serantau yang berjaya mentadbir,
mengatur dan mengurus hal ehwal Islam;

(e) untuk memahami sistem perundangan,
dasar dan peraturan pentadbiran hal ehwal
Islam di kalangan negara-negara anggota.

3

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 311

4

Sehingga 2008, pertemuan MABIMS telah
diadakan sebanyak 13 kali dan Mesyuarat
SOM MABIMS telah diadakan sebanyak
33 kali. Pertemuan MABIMS  Kali Ke-13
telah diadakan pada 13 dan 14 November
2008 di Yogyakarta dan Mesyuarat SOM
MABIMS Kali Ke-33 telah diadakan pada
10 hingga 12 November 2008. Mesyuarat
peringkat jawatankuasa yang meliputi 19
bidang kerjasama seperti muamalat, rukyah
dan takwim Islam, pertukaran bahan-bahan
penerbitan dan lain-lain diadakan dari semasa
ke semasa. Dalam Mesyuarat SOM MABIMS
ini juga telah diadakan Majlis Tilawah al-Quran
Peringkat Kanak-Kanak MABIMS.

Jakim juga telah menghadiri dalam Mesyuarat
(Retreat) Halatuju MABIMS – Ke arah Wawasan
Baru yang telah diadakan pada 4 hingga 6 Jun
2008 di Singapura dan menyertai Leadership
Training Belia MABIMS di Jawa Barat pada 20
hingga 24 Oktober 2008.

5

Jakim: empat dekad312

4

1

2

Mekanisme Kerja MABIMS

MABIMS bergerak dalam berbagai-bagai cara
ke arah mencapai matlamat kesepakatan,
antaranya ialah mengadakan Pertemuan
Tahunan Peringkat Menteri Agama, Mesyuarat
Pegawai-Pegawai Tinggi (SOM), Mesyuarat
Jawatankuasa Teknikal, seminar, persidangan,
lawatan-lawatan antara negara dan lain-lain.

Unit Keurussetiaan MABIMS bertanggungjawab
untuk:

1. mengurussetiakan Mesyuarat SOM dan
Pertemuan MABIMS;

2. merancang dan menyelaras Mesyuarat
Pra/Pasca SOM dan Mesyuarat Pra/Pasca
Pertemuan MABIMS;

3. menyediakan laporan-laporan bidang
kerjasama MABIMS untuk Mesyuarat SOM
dan Pertemuan MABIMS;

4. menyelaraskan penyediaan kertas
kerja untuk Mesyuarat SOM dan
Kerjasama MABIMS;

5. mengurussetiakan Mesyuarat
Jawatankuasa Bidang-Bidang Kerjasama
MABIMS;

6. mengurussetiakan Majlis Tilawah al-Quran
Peringkat Kanak-Kanak MABIMS;

7. merancang tindakan susulan ke atas
keputusan Mesyuarat Jawatankuasa
Bidang Kerjasama MABIMS seperti
berikut:

i. Muamalat MABIMS;

ii. Majlis Muzakarah Ulama MABIMS;

iii. Pelaksanaan Pengkajian Islam Asia
Tenggara;

iv. Mengembalikan Kemurniaan Islam
Sebenar;

v. Undang-undang Keluarga Islam
MABIMS;

3

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 313

7

5

6 7

8

1-3.  Majlis Perasmian Mesyuarat Pegawai-Pegawai Tinggi
Bagi Pertemuan Tahunan Tidak Rasmi Menteri-
Menteri Agama Negara (MABIMS) kali ke -19 pada 11
September 1995.

4. Mesyuarat Jawatankuasa kerjasama dalam bidang
pelaksanaan Undang-Undang keluarga Islam MABIMS
pada 15 hingga 16 Ogos 1997 di Kuala Terengganu,
Terengganu.

5. Tuan Haji Che Min sedang menyampaikan Sijil Kursus
Pembangunan dan Pengembangan Fakwa Negara
MABIMS kepada peserta negara Brunei pada tahun
2003.

6-7.  Buku-buku terbitan negara-negara anggota MABIMS.
8. Peserta Kursus Falak Syarei Negara-Negara Anggota

MABIMS pada 7-17 April 2002.

vi. Tilawah al-Quran Peringkat Kanak-
kanak MABIMS;

vii. Pertukaran Bahan-bahan Penerbitan;

viii. Peranan Takmir Masjid Dalam
Kehidupan;

ix. Pusat Pengajian dan Penyebaran al-
Quran;

x. Penyediaan Garis PanduanTatacara
Kerja Urus Setia MABIMS, Garis
Panduan Pelaksanaan Penerbitan dan
Pertukaran Bahan-Bahan Penerbitan,
Garis Panduan Keikutsertaan Negara
Lain dalam MABIMS;

Jakim: empat dekad314

1-3. Ketua Pengarah menerima lawatan tetamu dari luar
negara.

4. Rombongan lawatan daripada Indonesia ke bahagian
Penyelidikan pada tahun 2001.

1 2

xi. Pelaksanaan Kerjasama Tamadun
Islam Sebagai Media Dakwah;

xii. Jawatankuasa Penyelarasan Rukyah
dan Takwim Islam;

xiii. Jawatankuasa Kawalan Akidah  Umat
Islam; dan

xiv. Jawatankuasa Mengatasi Masalah
Sosial di Kalangan Remaja dan Belia
Islam yang dihadapi oleh negara
MABIMS dan

8. menyelaras penerbitan MABIMS;

9. menguruskan lawatan dari negara
MABIMS; dan

10. menguruskan lawatan dari negara rantau
Asean yang lain selain  MABIMS.

3

4

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 315

KERJASAMA ANTARABANGSA

Di peringkat antarabangsa khususnya dalam
bidang kerjasama dan hubungan diplomatik
dengan negara-negara Islam, Jakim turut
terlibat dalam pelaksanaan tugas dan
tanggungjawabnya bagi pihak Malaysia.

Penglibatan Dalam Program-Program
Persidangan Pertubuhan Negara-Negara
Islam (OIC)

Persidangan  Pertubuhan Negara-Negara
Islam (OIC) sehingga kini telah disertai oleh
57 buah negara Islam termasuk Malaysia.
Pelbagai bentuk program yang dianjurkan
merupakan persidangan bertaraf antarabangsa
yang dicetuskan oleh Arab Saudi pada awal
tahun 1980-an dan diadakan setiap tiga tahun
sekali. Persidangan ini telah dihadiri oleh
menteri-menteri dari 57 buah negara anggota
OIC. Tujuan persidangan ini diadakan untuk
membentuk kerjasama dan penyelarasan di
kalangan negara-negara Islam dalam urusan
wakaf dan hal ehwal Islam, termasuklah
mengadakan penyelarasan dan kerjasama
dalam bidang dakwah, wakaf dan pemeliharaan
serta pengawalan ke atas tempat-tempat suci
Islam.

Beberapa bidang kerjasama di kalangan
negara anggota telah dibentuk oleh muktamar
ini melalui bidang dakwah dengan penyediaan
kader-kader dakwah, bidang pemeliharaan
dan pengawalan tempat-tempat suci Islam,
mengadakan terjemahan bahan-bahan
penerbitan Islam di dalam pelbagai bahasa,
kerjasama dalam penjagaan harta wakaf dan
pelaburan serta kerjasama dalam agihan zakat
di peringkat antarabangsa.

Persidangan Menteri-menteri Wakaf dan Hal
Ehwal Islam Kali Keenam yang diadakan
pada 29 Oktober hingga 1 November 1997
di Republik Indonesia telah mencadangkan
supaya Malaysia menjadi tuan rumah bagi
Muktamar Kali Ketujuh. Majlis Eksekutif
Muktamar Kali Kelima di Mesir pada 24 dan
25 November 1998 telah bersetuju supaya
Malaysia menjadi tuan rumah bagi Muktamar
kali ketujuh pada tahun 2000.

7

6

5. Lawatan SF Sheikh al-Azhar Prof. Dr. Muhammad
Sayyed Tantawi pada tahun 2006.

7-8. Lawatan wakil al-Azhar al-Syarif, Kaherah Mesir ke
Jakim pada tahun 2006.

5

Jakim: empat dekad316

Malaysia telah menjadi tuan rumah Muktamar
ketujuh dengan jayanya pada 23 hingga 25
Safar 1423H bersamaan dengan 6 hingga
8 Mei 2002 di Kuala Lumpur. Sebanyak tiga
resolusi telah dicapai daripada persidangan
tersebut dan sebanyak sembilan kertas kerja
berjaya dibentangkan. Tiga jawatankuasa kecil,
iaitu Jawatankuasa Dakwah, Warisan Islam dan
Penterjemahan Pengertian al-Quran al-Karim
dan Kaedah-kaedah Penyebarannya Melalui
Internet telah berjaya ditubuhkan.

1. Tun Mahathir Mohamad  bersama menteri di Jabatan
Perdana Menteri ketika itu semasa ucaptama
Muktamar ke-7 Menteri-Menteri Wakaf dan Hal Ehwal
Islam OIC di Kuala Lumpur pada tahun 2002.

2-3. Perdana Menteri ketika itu menerima kunjungan hormat
dari para tetamu Muktamar kali ke-7.

4. Sebahagian peserta dari 57 buah negara Islam OIC
termasuk Malaysia yang menghadiri Muktamar kali
ke-7 di Kuala Lumpur.

1

2 3

4

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 317

76

5

Forum, Seminar dan Ekspo Peringkat
Antarabangsa

Antara forum terpenting berkaitan hubungan
antara negara-negara Islam ialah Persidangan
Menteri-menteri Luar OIC. Dalam forum ini,
Jakim turut menghantar pegawainya hadir
dalam mesyuarat-mesyuarat yang diadakan.
Beberapa persidangan telah diadakan dan
Jakim pernah menganjurkan Persidangan Sesi
Ke-10 Jawatankuasa Penyelarasan Tindakan
Bersama Aktiviti Dakwah OIC pada 12 hingga
15 Januari 1996 di Kuala Lumpur.

Jakim melalui Bahagian Keurussetiaan dan
Perhubungan Antarabangsa juga turut terlibat
menguruskan penyertaan wakil Malaysia dalam
Persidangan Akademi Fiqh Sedunia yang
dikendalikan oleh Arab Saudi dari semasa
ke semasa. Pada tahun 2007, Jakim telah
mencatat sejarah di peringkat antarabangsa
kerana telah berjaya menganjurkan
Persidangan Antarabangsa Akademi Fiqh Islam
Kali Ke-18 dengan kerjasama OIC di Putrajaya.
Persidangan yang berlangsung di Hotel J.W.
Marriot, Putrajaya tersebut dihadiri oleh tokoh-
tokoh ulama tersohor dari seluruh dunia.

Jakim turut diberi penghormatan oleh
Universiti al-Azhar, Mesir sebagai penganjur
bersama Multaqa Sedunia Alumni al-Azhar
yang julung-julung kalinya diadakan di luar
Kaherah, Mesir iaitu bertempat di KLCC, Kuala
Lumpur pada 15 hingga 18 Februari 2008.
Bahagian Keurussetiaan dan Perhubungan
Antarabangsa telah dipertanggungjawab
sebagai jawatankuasa persidangan tersebut.
Persidangan yang bertemakan “Pendekatan
Islam Hadhari: Antara Warisan dan Pendekatan
Semasa” itu telah dihadiri oleh lebih seribu
orang ilmuwan Islam dari seluruh dunia.
Ucaptama Multaqa telah disempurnakan oleh
Sheikh Prof. Dr. Muhammad Sayyed Tantawi,
Sheikh al-Azhar.

5. Persidangan Antarabangsa Akademi Fiqh Islam Kali
Ke-18 dengan kerjasama OIC di Putrajaya.

6. Semasa Persidangan Antarabangsa Akademik Fiqh
pada tahun 2007.

Jakim: empat dekad318

Dalam penganjuran tilawah antarabangsa,
setiap tahun Jakim menjemput hakim dari
pelbagai negara untuk menghakimi  tilawah
al-Quran yang dianjurkan di samping mengajak
peserta dari negara luar untuk menyertai
tilawah al-Quran. Hubungan diplomatik antara
Jakim dengan negara-negara Islam secara
keseluruhannya telah berjaya menghasilkan
beberapa kerjasama dan persetujuan.
Antaranya ialah pewujudan Suruhanjaya
Bersama antara Malaysia dan beberapa
negara seperti Iraq, Yaman, Arab Saudi, Mesir
dan lain-lain negara Arab. Urus setia bagi
Suruhanjaya Bersama ini ialah Kementerian
Luar Negeri.

1. Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong
menyampaikan hadiah kepada johan Qari Majlis
Tilawah al-Quran peringkat Antarabangsa tahun 2008.

2-5. Suasana semasa Majlis Tilawah al-Quran peringkat
antarabangsa pada tahun 2008 yang diadakan di
Pusat Konvensyen Taman Tamadun Islam (TTI), Pulau
Wan Man, Kuala Terengganu.

6.  Lawatan wakil al-Azhar al-Syarif ke Jakim pada tahun
1999.

7. JAKIM menerima dua tetamu dari Negara Yaman pada
tahun 2000.

8. Lawatan Imam Besar Masjid Rifai Damsyik, Sheikh
Usamah al-Rifai‘ie pada 22 Ogos 2003.

9. Kunjungan hormat Menteri Agama Republik Indonesia
di Pejabat Menteri di Jabatan Perdana Menteri (JPM),
Aras 4, Blok Barat, Bangunan Perdana Putra pada 3
Mei 2002.

2

1

5

3 4

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 319

Penonjolan Jakim di peringkat antarabangsa
agak menyerlah terutamanya di kalangan
negara-negara Islam. Kedudukan Malaysia
selaku Pengerusi OIC pada tahun 2007 telah
menjadikan Malaysia sebagai negara contoh
dan model dalam bidang-bidang tertentu
oleh kebanyakan negara-negara berkenaan.
Malaysia telah menjalinkan hubungan dua hala
dengan negara-negara di Asia Barat dan Afrika
dengan mengadakan perjanjian persefahaman
misalnya perjanjian persefahaman dengan
Kerajaan Mesir, Tunisia, Sudan dan Yaman.
Persetujuan-persetujuan yang dicapai
khususnya dalam pembangunan pengurusan
hal ehwal Islam terus diperkasakan dari semasa
ke semasa. Jakim adalah agensi yang terlibat
secara langsung bagi pihak Malaysia dalam
isu-isu yang berkaitan dengan agama Islam.

Program kerjasama dan hubungan diplomatik
dengan negara-negara Islam turut diwujudkan
melalui aktiviti lawatan peringkat menteri dan
pegawai serta penyertaan wakil negara ke
persidangan-persidangan antarabangsa yang
diadakan. Dalam konteks hubungan dua hala
peringkat antarabangsa, perwakilan negara-
negara luar sama ada peringkat menteri atau
pegawai turut mengadakan lawatan ke Jakim.

Selain menerima lawatan peringkat menteri
ke Malaysia, Jakim juga sering menerima
lawatan peringkat pegawai dan pertubuhan.
Dalam hal ini, Jakim menjadi tuan rumah bagi
lawatan-lawatan yang menyentuh bidang hal
ehwal Islam. Pada tahun 2007, sebanyak enam
delegasi telah mengadakan lawatan rasmi ke
Jakim. Antaranya ialah delegasi Brazil, China,
Mesir, Jerman, Iran dan Regional Islamic
Da’wah Council of Southeast Asia and the
Pacific (RISEAP).

Pada tahun 2008, sebanyak sembilan delegasi
telah mengadakan kunjung hormat kepada
Ketua Pengarah Jakim dan lawatan rasmi iaitu
Kazakhstan, Afghanistan, Indonesia, Imam-
imam RISEAP, Afrika, Brunei, Bangladesh,
Arab Saudi dan Forum Wanita RISEAP.

6

7

8 9

Jakim: empat dekad320

1.  Kunjungan delegasi dari Acheh, Sumatera ke Jakim
pada 9 April 2003.

2.  Lawatan dari Bahagian Hal Akademik UiTM Cawangan
Johor ke Jakim pada tahun 2002.

3. Lawatan daripada rombongan Menteri Hal Ehwal
Ugama Republik Indonesia pada tahun 1987.

5

1

2 3

4

4. Rombongan daripada Indonesia ke Bahagian
Penyelidikan Jakim pada tahun 2001.

5. Lawatan wakil al-Azhar al-Syarif Kaheerah, Mesir di bilik
Mesyuarat Utama, Jakim pada tahun 2006.

6. Lawatan Dr. Magid Kagimu dan delegasi dari Persatuan
Perubatan Islam, Uganda dan Majlis AIDS Malaysia ke
Jakim pada 23 April 2002.

6

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 321

7.  Lawatan Menteri Pembangunan dan Masyarakat
Singapura pada 7 Jun 2004.

8. Lawatan Delegasi dari Negara Oman ke Jakim pada 11
Mei 2004 di Dewan Syura Jakim.

9. Lawatan Setiausaha Agong Muslim World League, Dr.
Abdullah Abdul Mohsin dari Turki, ke Jakim Oktober
2003.

10. Lawatan Timbalan Menteri Haji dan Ehwal Agama
Afghanistan pada 25 Mei 2004.

11. Ketua Hakim Syarie Negara Brunei melawat Jakim.
12.  Lawatan daripada Negara Iran, ke Jakim pada 19

Januari 2006.

7 8

9 10

11 12

Jakim: empat dekad322

Bantuan Negara-negara Minoriti

Jakim turut memainkan peranan penting
dalam pembangunan ummah di peringkat
antarabangsa. Perkara ini sejajar dengan
saranan Junjungan Besar Nabi Muhammad
SAW yang menekankan kepentingan
mengambil perhatian berat ke atas nasib
saudara seagama di seluruh dunia. Antara
peranan penting yang dimainkan Jakim ialah
dengan memberikan bantuan kepada negara-
negara minoriti dengan sokongan padu melalui
pengurusan, penyediaan surat sokongan
dan bantuan kepakaran serta bimbingan dan
pertolongan yang tidak melibatkan dasar dan
implikasi kewangan. Pada tahun 2007, Jakim
telah membantu menguruskan beberapa
permohonan daripada negara Uganda,
International Islamic Youth League dari Afrika
Barat dan Kemboja. Pada tahun 2008,
pihak Wisma Putra telah memohon ulasan
daripada Jakim kepada negara-negara seperti
Arab Saudi, Kuwait, Kemboja, Thailand dan
Myanmar.

Atase Agama Di Luar Negara

Pada 1 Januari 1981, Kerajaan telah
mewujudkan dua buah Pejabat Atase Agama
di luar negara iaitu di London dan Jakarta yang
diletakkan di bawah Jakim.

Pada 1 Januari 1987 atas sebab-sebab
tertentu seperti masalah kemelesetan ekonomi
dan untuk menjayakan langkah berjimat
cermat pada masa itu kerajaan telah menutup
operasi beberapa pejabat atase di London
seperti pejabat Penasihat Kastam, Pejabat
Imigresen dan Pejabat MARA termasuk
Pejabat Atase Agama. Operasi pejabat atase
agama di Jakarta dikekalkan memandangkan
keperluannya yang mendesak pada masa
itu. Ini adalah kerana kebanyakan ajaran-
ajaran salah yang masuk ke negara ini melalui
negara berkenaan dan kos operasi Pejabat
Atase Agama di Jakarta tidak setinggi jika
dibandingkan dengan Pejabat Atase Agama di
London.

Jawatan Atase Halal di Canberra, Australia
telah diwujudkan mulai 4 Februari 2008.
Antara bidang tugas Atase Halal berkenaan
ialah menyelia rumah-rumah sembelih yang
mengeksport daging ke Malaysia khusus di
Queensland, Victoria dan Tasmania, mengaudit
rumah-rumah sembelih, memantau dan
menyelia pemeriksaan halal yang dilantik
(checker) oleh kerajaan Malaysia untuk
bertugas sepenuh masa di rumah sembelih,
bertindak sebagai setiausaha kepada Tabung
Amanah Pemeriksa Halal yang ditubuhkan
di Suruhanjaya Tinggi Malaysia di Australia,
menguruskan pembayaran gaji checker yang
dilantik, bertanggungjawab sebagai pegawai
penghubung antara kerajaan Malaysia dengan
Australia mengenai isu pengimportan daging
halal ke Malaysia dan menyalurkan maklumat
mengenai dasar-dasar yang ditetapkan
oleh Kerajaan Australia berkaitan dengan
penyembelihan dan pemprosesan daging halal

dan dimaklumkan kepada pihak berkuasa
agama di Malaysia.

Pada April 2009, Jabatan Perkhidmatan Awam
Malaysia telah meluluskan waran perjawatan
bagi Atase Agama di Mesir. Antara tugas dan
tanggungjawab Pegawai Atase Agama tersebut
pada ketika itu ialah untuk menjalankan tugas-
tugas seperti berikut:

(a) menjalankan upacara pernikahan
warganegara Malaysia termasuk pegawai,
kakitangan kerajaan dan  pelajar-pelajar
Malaysia;

(b) memberi khidmat runding cara mengenai
hal-hal berkaitan dengan agama Islam
seperti menyelesaikan masalah-masalah
keluarga Islam di kalangan warganegara
Malaysia, pegawai dan kakitangan di
pejabat-pejabat Kedutaan Malaysia di
negara-negara berkenaan;

(c) menyempurnakan kerja-kerja pengurusan
jenazah warganegara Malaysia bagi
tujuan dibawa balik ke Malaysia atau
dikebumikan di negara-negara berkenaan;

(d) menjadi sumber rujukan agama kepada
warganegara dan pelajar-pelajar Malaysia
di negara berkenaan; dan

(e) menjalankan tugas-tugas pemerhatian
dan penyelidikan ke atas perkara-perkara
mengenai perkembangan dan gerakan
dakwah Islamiah di negara-negara
berkenaan dan mengemukakan laporan
dari semasa ke semasa kepada kerajaan.

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 323

1. Atase Agama di luar Negara.
2-3. Brig. Jen. (B) Dato’ Seri Abdul Hamid bin Haji Zainal

Abidin semasa pelancaran PKPU.
4. Semasa pelancaran Portal PKPU.net pada tahun 2009

di Pusat Latihan Islam Malaysia, ILIM.

4

KeBaJiKan

Persatuan Kakitangan Perkhidmatan Ugama

Persatuan Kakitangan Perkhidmatan Ugama,
Jabatan Perdana Menteri atau lebih dikenali
dengan panggilan PKPU telah ditubuhkan oleh
sekumpulan Pegawai Hal Ehwal Islam yang
mula-mula berkhidmat di Bahagian Ugama,
Jabatan Perdana Menteri ketika itu. PKPU
telah didaftarkan di Jabatan Pendaftaran
Pertubuhan Cawangan Selangor (kini Jabatan
Pendaftaran Pertubuhan Cawangan Selangor/
Wilayah Persekutuan) pada 12 Februari
1980 dengan memperoleh Sijil Pendaftaran
bernombor:3135 Selangor. Pada awalnya
PKPU beroperasi di No. 2A, Pusat Islam, Jalan
Lembah, Kuala Lumpur.

Penubuhan PKPU bertujuan untuk
melaksanakan enam agenda utama iaitu:

a. Menjaga kebajikan dan kepentingan ahli;

b. Memiliki harta melalui kegiatan ekonomi
yang diluluskan oleh undang-undang
negara dan syarak;

c. Menambah sumber kewangan mengikut
dasar yang ditentukan dari semasa ke
semasa;

d. Menderma kepada badan-badan
kebajikan keagamaan, kebangsaan atau
badan yang berdaftar;

e. Memberi biasiswa kepada anak-anak
ahli, anak-anak bekas ahli, individu yang
difikirkan sesuai; dan

f. Berusaha melaksanakan amar makruf dan
nahi mungkar.

Keahlian PKPU telah bertambah dari
setahun ke setahun berbanding pada awal
penubuhannya yang hanya terdiri daripada
beberapa orang pegawai. Kini keahlian
PKPU mencecah hampir 600 orang ahli
rentetan daripada penyusunan semula
struktur perjawatan dan pertambahan serta
pengembangan beberapa bahagian baru
dengan fungsi kerja yang lebih mencabar.

3

2

Jakim: empat dekad324

2

3

PKPU ditadbir urus oleh sebuah jawatankuasa
yang dilantik  dalam Mesyuarat Agung Tahunan
PKPU dan diterajui oleh beberapa orang Yang
Dipertua. Berikut adalah nama-nama Yang
Dipertua yang pernah dilantik menerajui PKPU:

1. Datuk Haji Mohamad Shahir bin Haji
Abdullah (Allahyarham).(1980/1984)

2. Tuan Haji Md. Zaki bin Abdul Manan.
(1984/1985)

3. Tuan Haji Abdul Kadir bin Che Kob.
(Allahyarham). (1985/1987)

4. Tuan Haji Taib Azamuddin bin Mohd Taib.
(1987/1988)

5. Tuan Haji Mohamad bin Jusoh.
(1988/1989)

6. Tuan Haji Md. Zaki bin Abdul Manan.
(1989/1990)

7. Tuan Haji Mohamad bin Jusoh. (1990-
12.11.1990)

8. Tuan Haji Wan Mohamad bin Dato’ Syeikh
Abdul Aziz. (kini Datuk) (12.11.1990)
Memangku/1996)

9. Tuan Haji Mohd Amin bin Saleh.
(1996/1997)

10. Tuan Haji Wan Mohamad bin Dato’ Syeikh
Abdul Aziz. (kini Datuk).(1997/2002)

11. Tuan Haji Razali bin Haji Shahabuddin.
(2002/2004)

12. Tuan Haji Othman bin Mustapha.
(2004/2007)

13. Tuan Haji Azizian bin Haji Hamid
(Allahyarham).(2007 hingga 11.11.2007)

14. Tuan Haji Mohamad Nordin bin Ibrahim.
(Januari 2008 memangku sehingga -29
Mei 2009)

15. Tuan Haji Mohamad Nordin bin Ibrahim.
(29 Mei 2009 hingga kini).

Sehingga 2009, PKPU telah berjaya
melangsungkan sebanyak 25 kali Mesyuarat
Agung Tahunan bagi membentangkan laporan
tahunan, penyata kewangan tahunan, melantik
jawatankuasa dan membahaskan usul.

Sepanjang perjalanan keorganisasiannya,
PKPU telah berjaya melaksanakan beberapa
program utama khususnya dari segi
perkhidmatan dan kebajikan bagi kepentingan
semua ahlinya dan masyarakat awam. Sumber
dan dana PKPU adalah melalui bayaran masuk
dan yuran ahli, sumbangan dan projek-projek
khas yang dijalankan dari semasa ke semasa.

Terdapat beberapa EXCO PKPU yang
diwujudkan antaranya ialah:

1. EXCO Perkhidmatan dan Kenaikan
Pangkat;

2. EXCO Kebajikan dan Perhubungan Negeri;

3. EXCO Latihan, Sukan dan Lawatan;

4. EXCO Ekonomi;

5. EXCO Penerangan dan Penerbitan; dan

6. EXCO Hal Ehwal Ahli.

1

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 325

1-2. Semasa Mesyuarat PKPU diadakan.
3. Ekspedisi Kasih dan Korban ke Kemboja antara

salah satu program yang dijalankan oleh PKPU.
4. Timbalan Yang DiPertua PKPU menerima

cenderahati dari wakil masyarakat Islam Kemboja
yang turut diperhatiakan oleh Yang DiPertua PKPU.

5. Upacara Korban yang dijalankan di salah sebuah
perkampungan di Kemboja.

6. Ahli-ahli PKPU turut bergotong royong
menyediakan bubur lambuk pada bulan
Ramadhan.

3

4

6

PKPU telah memperkenalkan logo
baru persatuan yang lebih ceria dan
menampakkan imejnya sebagai sebuah
persatuan yang berwibawa. Logo
tersebut mengandungi tiga warna dan
bentuknya sesuai untuk diterapkan dalam
penerbitan dan cenderamata.

penerangan logo

1. Warna Biru – melambangkan
kedamaian dan kesejahteraan;

2. Warna Kuning – melambangkan
keagungan Islam sebagai wadah
perjuangan;

3. Bucu Lapan Kaligrafi –
melambangkan Islam sebagai asas
perjuangan:

4. Bucu lima Kaligrafi kiri dan kanan
– melambangkan setiap aktiviti
berteraskan ilmu-ilmu Islam; dan

5. Al-Quran – sebagai asas rujukan
sepanjang zaman.

5

Jakim: empat dekad326

1

2 4

3

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 327

1-8. Sekitar aktiviti PKPU

1

2

5

6 7

8

1-8. Hari Keluarga dan sukaneka yang dijalankan PKPU
bagi memupuk silatur rahim di kalangan ahli-ahli.

Jakim: empat dekad328

2

1

Puspanita Jakim

Persatuan Suri dan Anggota Wanita
Perkhidmatan Awam atau Puspanita Jakim
telah ditubuhkan pada tahun 1982. Pada masa
itu, ia dikenali sebagai Puspanita Bahagian Hal
Ehwal Islam,(Baheis) Jabatan Perdana Menteri
(JPM).

Pada  awal penubuhan, keahliannya terdiri
seramai 30 orang  yang terdiri daripada
pegawai dan kakitangan serta isteri pegawai
yang berkhidmat di Baheis, JPM.

Pada 7 November 1983, Puspanita Peringkat
JPM telah dilancarkan di Rumah Malaysia Jalan
Ampang. Ahli Puspanita Baheis turut terlibat
dalam majlis pelancaran tersebut dengan
membuat persembahan nasyid dan koir. 1

3

4

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 329

Sejak penubuhannya sehingga kini Puspanita
Jakim telah dipengerusikan oleh tujuh orang
pengerusi, iaitu:

1. Puan Safiah (1982-1985);

2. Puan Seri Jemilah Mohd Said (1986-
1990);

3. Datin Seri Rohani Zakaria (1991-1997);

4. Datin Seri Hajah Latifah Haji Abdullah
(1998-2001);

5. Datin Hajah Nadratun Nafisah Mohd
Samin (2001-2004);

6. To’ Puan Hajah Hasiah  Chik (2004-2008);
dan

7. Datin Hajah Saadiah  Ahmad Rashdi
(2008-2011).

8     YBhg Datin Hajah Rohani bt Mohammad
(2011 hingga kini)

Berikut adalah senarai biro-biro Puspanita
Jakim:

1. Biro Agama dan Pendidikan;

2. Biro Seranta;

3. Biro Hal Ehwal Ahli;

4. Biro Kebajikan;

5. Biro Ekonomi;

6. Biro Keseniaan;

7. Biro Sukan dan Riadah; dan

8. Biro Lawatan.

1-9. Antara aktiviti yang dilaksanakan oleh
Puspanita Jakim.

5

8

9

76

Jakim: empat dekad330

 ALBUM KENANGAN

  Serah Terima Tugas

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 331

Jakim: empat dekad332

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 333

Jakim: empat dekad334

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 335

Jakim: empat dekad336

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 337

Jakim: empat dekad338

memacu transformasi pengurusan hal ehwal islam 339

Jakim: empat dekad340

 UCAPAN

  Penghargaan
Setinggi-tinggi penghargaan dan jutaan terima

kasih kepada semua pihak yang telah memberikan

kerjasama dalam menjayakan penerbitan buku ini

terutamanya kepada semua bahagian di Jakim yang

terlibat, Perpustakaan Foto Jabatan Penerangan

Malaysia, Cawangan Dokumentasi dan Cawangan

Akses Arkib Negara Malaysia dan semua pihak yang

turut membantu menjayakan penerbitan buku ini.

Semoga segala sumbangan tenaga, masa dan buah

fikiran akan mendapat ganjaran daripada Allah SWT,

Insya-Allah.

b01 i-xii, 1-2.pdf

b02 3-18

b03 19-34

b04 35-50

b05 51-64

b05a 65-70

b06 71-86

b07 87-102

b08 103-118

b09 119-134

b10 135-150

b11 151-166

b12 167-182

b13 183-198

b14 199-214

b15 215-230

b16 231- 252

b17 253-264

b18 265-280

b19 281-288

b20 289-300

b21 301-308

b22 309-330

b23 331-340